Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa REDAKCJA Elżbieta Tabakowska Kraków Tytuł oryginału Cognitive.

Exploration of Language and Linguistics EuroPillProject (Socrates for Youth, Montoyerstraat 70, B-1040 Brussels, Contract no. 34969) Książka dotowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej © Copyright for the Polish edition by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYERSITAS, Kraków 2001 © Copyright for the Polish translation by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYVERSITAS, Kraków 2001 ISBN 83-7052-635-7 TAiWPN UNIYERSITAS Projekt okładki Ewa Gray SPIS TREŚCI 1 Przedmowa .............................. 11 : Rozdział 1: Kognitywne podstawy języka: język i myśl .... 15 1.1. Wprowadzenie: systemy znaków ................ 16 1.2. Zasady strukturyzacji w języku ................. 20 1.2.1. Zasada indeksowości w języku ............. 20 1.2.2. Zasada ikoniczności w języku . ............. 24 1.2.3. Zasada symboliczności w języku ............ 30 1.3. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe ........... 32 1.3.1. Kategorie pojęciowe ................... 32 1.3.2. Kategorie leksykalne .................. 36 1.3.3. Kategorie gramatyczne ................. 38 1.4. Podsumowanie .......................... 40 1.5. Zalecana lektura ......................... 42 1.6. Ćwiczenia i zadania ....................... 42 Rozdział 2: Co zawierają słowa: leksykołogia .......... 45 2.1. Wprowadzenie: słowa, znaczenia i pojęcia ........... 45 2.2. Od słów do znaczeń: semazjologia ............... 48 2.2.1. Wyrazistość: prototypowe znaczenia słów i prototypowe desygnaty ...................... 51 2.2.2. Relacje między znaczeniami wyrazów: sieci radialne . 53 2.2.3. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów . 57 2.3. Od pojęć do słów: onomazjologia ................ 59 2.3.1. Wyrazistość w obrębie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego ........ 60 2.3.2. Połączenia w obrębie domen pojęciowych ....... 63 2.3.2.1. Taksonomie hierarchiczne .......... 63 2.3.2.2. Metafora i metonimia ............. 64 2.3.3. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczne ......................... 66 2.4. Wnioski: współzależności między semazjologia i onomazjologia 68 2.5. Podsumowanie .......................... 69 2.6. Zalecana lektura . . 2.7. ćwiczenia i zadania

Rozdział 3: Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia . . . 3.1. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej ...... 3.1.1. Morfemy główne i afiksy ............... 3.1.2. Słowotwórstwo a nadawanie nazw .......... 3.2. Kompozycja .......................... 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych ............ 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych . . . 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy 3.3. Derywacja ........................... 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne ..... 3.3.2. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja ...... 3.3.3. Znaczenie i produktywność afiksów ......... 3.3.4. Rodzaje afiksów .................... 3.4. Różnorodność procesów słowotwórczych ........... 3.5. Fleksja ............................. 3.6. Wnioski: morfologia, leksykologia i składnia ......... 3.7. Podsumowanie ......................... 3.8. Zalecana lektura ........................ 3.9. Ćwiczenia i zadania ...................... Rozdział 4: Łączenie treści informacyjnych: składnia .... 4.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka ............ 4.2. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników . . . 4.2.1. Schemat „bycie" .................... 4.2.2. Schemat „wydarzenie" ................ 4.2.3. Schemat „działanie" .................. 4.2.4. Schemat „doznawanie" ................ 4.2.5. Schemat „posiadanie" ................. 4.2.6. Schemat „przemieszczanie" .............. 4.2.7. Schemat „przekazywanie" .............. 4.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania .......... 4.3.1. Hierarchiczny porządek składników zdania ..... 4.3.2. Podstawowe schematy zdaniowe ........... 4.4. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . 4.4.1. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie, pytanie, rozkazywanie ........................ 4.4.2. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: mo-dalność .......................... 4.4.3. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego . 4.4.4. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany .... 4.4.5. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany ....... 4.4.6. Kotwiczenie zdarzeń: synteza ............. Podsumowanie .......................... Zalecana lektura ......................... Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 5: Dźwięki języka: fonetyka i fonologia ........ Wprowadzenie: fonetyka i fonologia .............. 5.1.1. Pisownia a wymowa ................... 5.1.2. Symbole fonetyczne ................... Jak powstają dźwięki mowy ................... 5.2.1. Fonacja ..........................

5.2.2. Artykulacja ....................... Spółgłoski ............................ 5.3.1. Miejsca artykulacji ................... 5.3.2. Sposób artykulacji .................... 5.3.3. Artykulacje dodatkowe ................. Samogłoski ............................ 5.4.1. Samogłoski podstawowe ................ 5.4.2. Samogłoski polskie ................... 5.4.3. Dyftongi języka polskiego ................ Fonemy i allofony; transkrypcja fonemiczna .......... 5.5.1. Definicje ......................... 5.5.2. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna 5.5.3. Zasady transkrypcji ................... Większe jednostki fonologiczne ................. 5.6.1. Sylaba .......................... 5.6.2. Akcent, ton, intonacja .................. Dźwięki w kontekście ...................... 5.7.1. Epenteza ......................... 5.7.2. Elizja ........................... 5.7.3. Asymilacja ...... 5.7.4. Redukcja samogłosek 5.7.5. Procesy złożone . . . Podsumowanie ........ Zalecana lektura ....... 5.10. Ćwiczenia i zadania Rozdział 6: Język, kultura i znaczenie: semantyka międzykul-turowa ..................-.••••••••••••• 6.1. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm . .... 6.1.1. Relatywizm językowy i kulturowy ........... 6.1.2. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych......... 6.2. Wyrazy uwarunkowane kulturowo ............... 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce ........... 6.4. Skrypty kulturowe ........................ 6.5. Wnioski: język, kultura i myśl ................. 6.6. Podsumowanie ...................••••••• 6.7. Zalecana lektura ......................... 6.8. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 7: Działanie za pomocą słów: pragmatyka ...... 7.1. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? ............. 7.1.1. Intencja komunikacyjna i akty mowy ......... 7.1.2. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy ......... 7.2. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności ...... 7.2.1. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy ..... 7.2.2. Warunki fortunności .................. 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji......... 7.3.1. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.3.2. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne ..... 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.4. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności .........

7.4.1. Różnica pomiędzy pytaniami, które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy 7.4.2. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy ....... 7.5. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy ....................... 7.6. Podsumowanie . . . 7.7. Zalecana lektura . . 7.8. Ćwiczenia i zadania Rozdział 8: Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu .... 8.1. Wprowadzenie: komunikacja, tekst i lingwistyka tekstu . . . 8.2. Funkcja przedstawieniowa tekstu ............... 8.3. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 8.4. Spójność referencyjna ...................... 8.5. Spójność relacyjna ........................ 8.6. Przegląd relacji koherencji ................... 8.7. Podsumowanie .......................... 8.8. Zalecana lektura ......................... 8.9. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 9: Język w czasie: językoznawstwo historyczne . 9.1. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Metody stosowane w językoznawstwie historycznym . . , Typologia zmian językowych ............... 9.3.1. Zmiany wewnątrz sieci radialnej .......... 9.3.2. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej , 9.33. Zmiany w schematach ............... 9.3.4. Zmiana analogiczna ................. Przyczyny i przewidywalność zmiany ........... Podsumowanie ....................... Zalecana lektura ....................... Ćwiczenia i zadania ..................... 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. Rozdział 10: Porównywanie języków: socjologia języka, typologia języków i językoznawstwo kontrastywne . . . . . 10.1. Wprowadzenie: porównywanie języków ............ 10.1.1. Jaki jest cel porównywania języków? ......... 10.1.2. Określenie liczby języków ................ 10.1.3. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty ......................... 10.1.4. Socjologiczny status języków .............. 10.2. Typologia języków ........................ 10.2.1. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii . 10.2.2. Uniwersalia językowe jako podstawa typologii .... 320 10.3. Językoznawstwo kontrastywne .........•••••••• 325 10.3.1. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze . . 326 10.3.2. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego 330 10.3.3. Kontrastowanie fraz werbalnych ............ 333 10.4. Podsumowanie ..............-...-••••••• 33^ 10.5. Zalecana lektura .................•••••••• 338

ale także stwarza warunki dla dalszego rozwoju takich wymian. międzynarodowej współpracy.... Belgia) Pórings. Poszczególne rozdziały] zostały napisane przez następujących autorów: . Giinter (Hamburg. w jaki sposób język służy wyrażaniu myśli. Wydawcy tomu poddali poszczególne partie] tekstu dalszym przeróbkom . program nie tylko wspiera wymiany studentów między uczelniami Europy. 111. Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom. którego celem było przygotowanie podręcznika umożliwiającego uniformizację kursów uniwersyteckich w krajach Unii Europejskiej. włoska.. Włochy) Spooren. Margaret (Carbondale. a także z je-j go trafnych intuicji i zamiłowania do porządku. Holandia) Taylor. Nowa Zelandia) Vazquez-Orta. Niniejsza książka przyjmuje przede wszystkim taką właśnie perspektywę: pokażemy w niej. Hiszpania) Yerspoor. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi. Poniżej podano w porządku alfabetycznym ich nazwiska i uniwersytety. Belgia) Soffritti. Belgia) Goddard. . Ignacio (Saragossa. Indeks rzeczowy przedmowa Język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli..•••••••• Bibliografia . Willy (Bruksela. a obecnie polska) powstały przy wydatnej pomocy Biura Programu SOCRATES przy Unii Europejskiej.. We j wszystkich stadiach pracy nad książką korzystano obficie z bogatych] doświadczeń pedagogicznych profesora Giintera Raddena. emocje. Marjolijn (Groningen. Dirk (Leuven. Wersja oryginalna (angielska) oraz kolejne wersje językowe (francuska. na których pracują: De Caluwe. Holandia) Wierzbicka. hiszpańska. Niemcy) Radden.. Książka powstała w ramach sponsorowanego przez Unię Europejską projektu EUROPILL. Belgia) Dirven. . Niemcy) Geeraertes.. Takie podejście znane jest w językoznawstwie jako podejście kognitywne. Każdy z rozdziałów został na-1 pisany przez jednego lub dwóch autorów.6. Renę (Duisburg. holenderska. Niemcy) 12 przedmowa 13 Serniclaes. Wilbert (Tilburg. Cliff (Metz. Autorzy niniejszej książki reprezentują wiele języków i wiele kultur. Dwie pierwsze wersje zostały J drobiazgowo przedyskutowane przez cały zespół.. Australia) Winters. grecka. Ćwiczenia i zadania . procesy abstrakcji i rozumowania..10. Anna (Cranberra. niniejsza książka jest owocem intensywnej.] zbiorowej. Johan (Gandawa. John (Otago.. Ralf (Giessen. USA) Jak widać z tej listy.w mniejszym lub większym stopniu -l starając się utrzymać jednolity styl i spójność treściową całości.. Stefan (Leuven. niemiecka.. Australia) Grondelaers. Zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka.. Marcello (Bolonia. na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania.. a następnie ponownie opracowane przez oryginalnych autorów (których nazwiska umieszczo-l no na pierwszym miejscu).

zgodnie z przyjętą konwencją-gwiazdką: * ~ zdania o wątpliwym statusie semantyczno-gramatycznym oznaczono pytajnikiem transkrypcję fonemiczną ujęto w nawiasy ukośne: /. gdyby nie ofiarna praca Ulrike Kauzner (Bolonia) i Ralfa Póringsa (Giessen).wzbogacił się o jeszcze jeden język i o jeszcze jedną kulturę.spółgłoska. Renę Dirven (Jerzy Krzyszpień) Rozdział 10: Marcello Soffritti. O . która bada werbalne i niewerbalne systemy komunikacji używane przez istoty ludzkie. C . a sam projekt .obce wyrazy i zwroty przytaczane w tekście.Rozdział 1: Renę Dirven i Giinter Radden (Elżbieta Tabakowska)! Rozdział 2: Dirk Geeraerts. Wersja polska nie mogłaby powstać./ transkrypcję fonetyczną ujęto w nawiasy kwadratowe: [ ] ~ w tekście książki używa się następujących skrótów: P . D dopełnienie. Wprowadzili oni do tekstu wiele nowych przykładów i ćwiczeń. Giinter Radden j (EwaWillim) Rozdział 5: John Taylor.zgodnie z zamierzeniami jego twórców .. wyróżniono kursywą.samogłoska. pisane są WERSALIKAMI . podobnie jak cytowane przykłady. Willy Serniclaes (Janina Ozga) Rozdział 6: Cliff Goddard i Anna Wierzbicka (Władysław Chłopicki)| Rozdział 7: Ignacio Vazquez-Orta. dostosowując je do wiedzy i potrzeb polskiego czytelnika. Analizowaniem znaków zajmuje się semiotyka. dodatkowo wyróżniając w nich tłustym drukiem omawiane fragmenty . . Rysunki wykonał Łukasz Tabakowski. ! Rozdział l Kognitywne podstawy języka: język i myśl Niniejszy rozdział zawiera wstępne wiadomości o niektórych pod: stawowych aspektach języka i wiedzy o języku..podmiot. Marjolijn Yerpoor (Jerzy Świątek) Rozdział 8: Wilbert Spooren (Andrzej Pawelec) Rozdział 9: Margaret Winters. pragniemy w tym miejscu wyrazić nasze serdeczne podziękowania. którzy pełnili funkcje koordynatorów podczas pracy nad oryginalną wersją książki. Ralf Póringsfj Wilbert Spooren. Renę Dirven. Najpierw przyjrzymy się językowi jako systemowi komunikacji.orzeczenie. V . Jak wszystkie takie syste| my> Język posługuje się znakami. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor | (EwaWillim) Rozdział 4: Marjolijn Yerspoor. zgodnie z przyjętą konwencją. W ten sposób liczba autorów książki wzrosła. których praca często] wykraczała daleko poza obowiązki tłumacza.formy zrekonstruowane oznaczono . Całość sprawdziła pod względem merytorycznym i ujednoliciła od strony stylistycznej dr Justyna Winiarska z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. którzy nie szczędzili czasu i trudu. . Wszystkim. Renę Dirven (Marta Dąbrowska) W nawiasach podano nazwiska autorów polskich wersji poszczę-1 gólnych rozdziałów: zespołu pracowników Instytutu Filologii Angiel-j skiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.zdania uznane za niepoprawne lub niegramatyczne oznaczono gwiazdką: * . współpracując przy realizacji kolejnych etapów projektu. przedmiotem jej badań są także systemy komunikacji w świecie zwierząt. Renę Dirven| i Marjolijn Yerspoor (Grzegorz Szpila) Rozdział 3: Johan De Caluwe. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor (redaktorzy wersji angielskiej) Elżbieta Tabakowska (redaktor wersji polskiej) Lista symboli i konwencji: .znaczenia obcojęzycznych słów oraz treść przytaczanych pojęć podano w cudzysłowach . Stefan Grondelaers.metafory pojęciowe. Renę Dirven.terminy naukowe zostały w tekście wyróżnione tłustym drukiem.

na przykłaq Myślenice.choć z pewnością nie j Wszystkie . także przedstawiane jest za pomocą znaków ikonicznych — wizerunków krowy czy jelenia. przedstawia dwójkę dzieci przekra czających jezdnię po pasach. która reprezentuje „coś innego" coś. rysujemy dłońmi w powietrzu kształty kobiece go ciała. należy jechać w tym kierunku". Tak na przykład uniesieni^ brwi jest rozumiane jako znak zdziwienia. W dalszej części rozdziału przyjrzymy się cechom języka. Pojęcie zagrożenia. ponieważ w jakimj określonym momencie przez ulicę może przebiegać tylko jedno dziec ko albo większa grupa dzieci. że wykorzystuje wszystkie trzy zasady strukturyzacji. Dajemy wyraz naszemu zdzi| wieniu unosząc brwi.„obraz" jest to wizualny.to też znak inde ksowy. czyli ikona (od greckiego wyrazu eikon . 16 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MYŚfi l Wprowadzenie: systemy znaków 17 1. chociaż może nabrać takie funkcji. motocykle i rowery. samochody. zakręty na drodze. rządzących połączeniami formy i treści.Semiotyka wyróżnia trzy typy znaków: indeksy. fonetyczny lub jakiś inny podlegający percepcji wij zerunek oznaczanego przedmiotu. Na przykład znak drogowy ustawie ny w pobliżu szkoły i ostrzegający kierowców. który reprezentuje. Wprowadzenie: systemy znaków Ludzie są istotami społecznymi i pragną się nawzajem informc wać o tym. Znak ikoniczny jest podobny przedmiotu. Język ludzki wyróżnia się spośród innych systemów komunikacji tym. W najszerszym znaczeniu. mosty. Jego znaczenie można przedstawić następująco: „Żeby sil dostać do Myślenic. co znajduje w jego bezpośredniej bliskości. ponieważ „wskazuje" na stan emocjonalny osoby: zdziwieni^ lub gniew. traktory. kategorie pojęcio-we. ale także stanowią odbicie świata ludzkich pojęć. używane w nim znaki są jednak przede wszyst| kim znakami symbolicznymi. Wszystkie te środki wyrazu są dla nas „znakami" czegoś. zgodnie z etymologią łacińskiego w} razu index . podczas gdy wycierani^ nosa nie jest na ogół uważane za „znak". jeśli zostanie zamierzone na przykład jako wyraz protest Powyższe trzy przykłady reprezentują trzy możliwe typy znaków znaki indeksowe. Świat ten obejmuje. co rozumiemy jako jej znaczenie. Obraz ten oczywiście tylko w ogólnych zarysach przedstawia rzeczywisty stan rzeczy. Znak ikoniczny. między innymi. Wspomniany powyżej gest rąk rysujących w powietrzu wizerunek kobiety lub . co się dzieje w ich umysłach. Ce ten można osiągnąć na różne sposoby. serpentyny — wszystko to też zazwyczaj przedstawia się w postaci ikon. wyrażamy myśli słowami. czyli indeks. ikoniczne i symboliczne.„palec wskazujący".1. ale także Wrzucają określony sposób pojmowania otaczającego nas świata.daje początek kategoriom językowym. jego ogólne znaczenie jes oczywiste. ikony i symbole. co widzą. Są one odbiciem trzech odmiennych zasad strukturyzacji. jakie stwarzają dla kierowcy wybiegs iace na jezdnię zwierzęta. że powinni uważać n^ przechodzące przez drogę dzieci. ścieżki rowerowe. znak możm zdefiniować jako określoną formę. Znak indeksowy. Bardzo wiele kategorii pojęciowych . mimo to. Ale wyraz twarzjl . wskazuje na coś. które stanowią system o wiele bogatszy od systemu znaków językowych. w co wierzą co wiedzą i czują.na przykład uniesienie czy zmarszczenie brwi . które nie tylko umożliwiają komunikację. spadaI iace kamienie. Ciężarówki. Najbardziej oczywistym przykłal dem takiego znaku jest ustawiony na poboczu drogi drogowskaj wskazujący kierunek i nazwę najbliższej miejscowości . co chcieliby robić i co robią w danym momencie. Kategorie języko-We z kolei nie tylko umożliwiają nam porozumiewanie się. o tym.

więź ta jest jedynie konwencjonalna. o symbolu amerykańskiego dolara ($). stroje. który pozwalał dwojgu ludziom rozpoznać się nawzajem po długiej nieobecności. ^prowadzenie: systemy znaków 19 systemami znaków. że . Przykładem takiego symbolu jest znak drogowy przedstawia| jacy odwrócony „do góry nogami" trójkąt. u jego podstaw nie tkwi żaden naturalny związek między formą i znaczeniem „ustąp pierwszeństwa".ludzie „zgodzili się" kojarzyć określoną formę z określonym znaczeniem. znak symboliczny. Co więcej. itd. w jakim się go używa w językoznawstwie oznacza.podobnie jak i°rma wyrazu i jego znaczenie. Przeprowadzony w Pizie eksperyment wykazał. za pomocą których potrafią przekazj wać sobie informację o niebezpieczeństwie: informują inne małj o tym. natomiast nie potrafi wyrazić swojego przekonania. składa się z nic język ciała. Tak więc pszczoła moź się porozumieć z inną pszczołą co do źródła nektaru znajdującego w pobliżu.na przykład reklama. Język ludzki jest oczywiście najbardziej złożo-nym z takich systemów. małpy używają systemu złożonej z dziewięciu rodzajów okrzyków. Termin „symboliczny" w takim sensie.odwzorowanie za pomocą ruchu palca ciągu spiralnych schodów to oczywiście także znaki ikoniczne. że wieloryby porozumiewają się za mocą całego systemu pieśni. o niemal wszystkich flagach państwowych. sytuacje. w których zwierzę szczerzy zęby. Dyscypliną naukową zajmującą się badaniem systemów wszelkich typów znaków jest semiotyka (od greckiego wyrazu semeioticos ~ "dotyczący znaku"). Zwierzęt^i także posługują się bardzo złożonymi 18 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l . informujjj w ten sposób inne pszczoły o kierunku i odległości. Mimo to ludzie powszechnie ich używają. używany między dwojgiem znajomych lub przyjaciół . Dwie połówki pierścienia są nierozłączne . pszczoły znajdujące się u stóp Krzywej Wieży nie potrafiły poinfoij mować koleżanek o obecności miodu. Na przykład pszczoły porozumiewają się mi sobą za pomocą skomplikowanych układów tanecznych. język znaków drogowych. czyli symbol. że źródło może się kiedyś w przyszłości okazać obfitsze. i oczywiście także o większości znaków językowych. odległość między rozmówcami. Znaki indeksowe są najbardziej „prymitywne" i ma ją najbardziej ograniczony zasięg. To samo można powiedzieć o emblematach wojskowych. choć biologom jeszcze nie udało się tych k| munikatów rozszyfrować. ponieważ są ograniczone do „tui i „teraz". który umieszczono na szczycik Wszystkie trzy typy znaków są zróżnicowane pod względem st pnia abstrakcji. w jakiej znajduje i źródło nektaru oraz o jego jakości. nie opiera się na naturalnym związku między formą a reprezentowanym obiektem. W odróżnieniu od znaków indeksowych i ikonicznych. aby .na mocy powszechnego porozumienia . Sam| produkty są najczęściej zbyt prozaiczne. nawti sama indeksowość znaków tego Języka" jest ograniczona do wymiar poziomego. a także niektóre inne system] znaków i inne obszary komunikacji . ale semiotyka zajmuje się także innymi for-mami zachowań komunikacyjnych ludzi i innych stworzeń: bada gesty. jeśli te połówki do siebie pasowały i dały się z powrotem połączyć w jedną całość. Związek ten jest czysto konwencjonalny. To znaczenie przymiotnika „symboliczny" wywodzi się od pierwotnego znaczenia greckiego wyrazu symbolem: był to „znak rozpoznawczy". w jakiej odległości znajduje się źródło zagrożenia i jak duże je niebezpieczeństwo.na przykład przełamany na dwie połówki pierścień. Wszystkie te systemy komunikacji składa się niemal wyłącznie ze znaków indeksowych. Wiadomo. Nie ma żadnego naturalnego związku między formą wyrazu „zdziwienie" a jego znaczeniem.

Znaki ikoniczne są bardziej złożone. Tak na przykład ludzie mają silną tendencję do kojarzenia dzieła sztuki z artystą. którą zajmiemy się w następnym podrozdziale. Ale w złożonym . To zaś można osiągnąć jedynie za pomocą symboli. o obiektach. ikoniczności i symboliczności . Potrzeby l komunikacyjne ludzi wykraczają poza konieczność wskazywania na l rzedmioty czy tworzenia ich wizerunków. w myśl której obiekty przylegające do siebie . Natomiaijj znaki symboliczne pozwalają umysłowi człowieka wyjść poza ograr czenia.2. które ludzie na całym świecie stworzyli na potrzeby komunikowania innym ludziom tego wszystkiego. Znaki symboliczne są wyłączną domeną istot ludzkich. Na przykła papierosy Marlboro kojarzone są na zasadzie związku indeksowegjj z pełnym przygód życiem amerykańskiego kowboja. o swojej nadziei na światowy pokój.ale może też być dość abstrakcyjny -jak na przykład schems tyczne sylwetki mężczyzn i kobiet na drzwiach toalety albo sylwett samochodów czy samolotów przedstawione na znakach drogowych Ikony nie występują prawdopodobnie w świecie zwierząt. itd.przyciągnąć konsumer tów . Język ma niemal w całości charakter symj boliczny. które są od nich znacznie oddalone. ludzie chcą także mówić l o rzeczach bardziej abstrakcyjnych .leżą u podstaw str kturyzacji języka. Obserwator musi sobil uświadomić ikoniczny związek podobieństwa. które ptaki biorą za swoich prawdziwych wrogów. Obraz może być dośf podobny do obiektu . jakie narzucają mu zasady przyległości i podobieństwa. Te trzy zasady zasadj indeksowości. Zasady strukturyzacji w języku Jak już powiedzieliśmy. w myśl kto20 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l MYJB j 2 7asady^trukturyzacji w języku 21 rej wizerunek obiektu może zastąpić sam obiekt.mogą się nawzajem zastępować. które opierają się głównie na konwencjonalnych połączeniach gestów i znaczeń. Rolnicy od stule| wprowadzają tę zasadę w życie. który je wykonał. na pewnym etapie rozwoju cywilizacyjnego i intelektualnego pojawia się pisana forma języka. Znaki ikoniczne są odbiciem ogólniejszej zasady. Ludzie nie-słyszący wypracowali na własne potrzeby systemy języków migo-| wych. Formą najbardziej uniwersalną jest język mówiony.tak jak to się dzieje w przypadku wizerunkowi świętych postaci będących przedmiotem kultu w religii prawosła\ nej .muszą się kojarzyć z czymś bardziej atrakcyjnym. Związki leżące u podstaw trzech typów znaków Indeksy Ikony Symbole powiązanie powiązanie powiązanie formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem oparte na przyległości oparte na podobieństwie oparte na konwencji Znaki indeksowe są odbiciem bardziej ogólnej zasady.o przeszłych i przyszłych wyda-1 rzeniach. ponieważ aby je zrozumie trzeba rozpoznać określone podobieństwo. która ukazuje także ogólne zasady łączenia ze sobą form i znaczeń. Trzy typy znaków przedstawiono w tabeli l. ustawiając na polach strachy wróble. Tabela 1. 1. ki nim umysł może ustanawiać związki symboliczne między dowoln| formą i dowolnym znaczeniem.w sensie dosłownym lub w przenośni . Najbardziej złożonym systemem znaków symbolicznych jest język naturalny we wszystkich swoich formach. istnieją trzy typy znaków: indeksowej ikoniczne i symboliczne. a sowa . o czym myślą. i wobec tego możemy powiedzieć: Chciałbym obejrzeć Malczew-skiego.symbolem mądrości. I wobec tego róża może się stać sj bólem miłości. ponieważ stosunek między wyrazami i znaczeniami wyra zów nie jest oparty na przyległości lub podobieństwie (może z wyjąt kiem słów naśladujących odgłosy wydawane przez zwierzęta). \ec\ na konwencji.

Niektóre typy zdań wykazują ikoniczne „po dobieństwo" do stanów rzeczy. względem któi go sytuujemy w czasie i w przestrzeni inne przedmioty. Interpretacja wyrażeń deiktycznych zależy od sytuacji.do czasu. Ego służy także jako punkt odniesienia przy sytuowaniu jednych Przedmiotów względem innych. 1. Robią to regularnie na przykład prze-wodnicy wycieczek. w którym formułuję ten komunikat. które narzuca światu swoją własną perspektywę. a nie gigantyczna budowla. w których się znajdujemy. Pozostanie to prawdą nawet w przypadku międzymiastowej czy międzypaństwowej rozmowy telefonicznej: w dalszym ciągu będzie mowa o miejscu i czasie określanym z pozycji mówiącego. jak na przykład w zdaniu Ten dom jest przede mną. które znajdują się w polu naszego zainteresowania] A ponieważ uważamy siebie samych za centrum wszechświata. ten ktoś kreśli wyimaginowaną linię prowadzącą od niego do 22 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MY.takiii jak budynki czy samochody — które ze względu na swój charakt mają właściwy dla siebie i .1. o czasie. jak i do przyszłości. Jeśli powiem Nasz sąsiad jest tu teraz. jak w zdaniu Wtedy się pobrali. który nazywamy j^ zykiem. że one semantycznie przezroczyste. Mówiąc. wybrane niej gdyś w sposób arbitralny formy wyrazów (symbole) można ze sobg zestawiać. co może się odnosić zarówno do przeszłości. tamten. a następnie sytuuje rower za drzewem. na przykład. możemy także dostrzec działanie zasad ikoniczności i sym| boliczności. Ib. jutro. Bez znajomości kontekstu sytuacyjnego apel o przyłączenie się do manifestacji wypisany na ulotce znalezionej w pociągu. że to on. znaczy naprawdę niewiele. mówimy „tam" lub —jeśli są znacznie oddalone od nas — na przykład „hen". ty. a nie z pozycji słuchacza. podobnie jak zaimki osobowe —ja. O miejscu. wtedy. ten. mówiący może także przy-J3c perspektywę słuchacza. w którym się znajdujemy. że „tu" odnosi się do miejsca.systemie symboli. w której zostały użyte. egocentryczny sposób widzenia świata znajduje odbicie także w sj sobie. Drzewa różnią się od wytworów ludzkich rąk . teraz. w którym się znajdujemy mówimy „tu". których znaczenie jest wyraźni^ dostrzegalne. Podobnie o czasie innym niż ten. w jaki używamyjęzyka. ilustruje to rys. w którym : właśnie się znajduję. on czy my — nazywamy wyrażeniami deiktycznymi. co pokj żuje rys. Takie wyrazy jak tu. W ten sposób bywają lokalizowane nawet przedmioty znacznie przewyższające ego rozmiarami. Wyrażenia deiktyczne (od greckiego wyrazu deiktikos. mój słuchacz będzie wiedział. a „teraz" . główne WeJście na zamek mają państwo po lewej stronie. przyjść i odejść. w którym się znajdujmy mówimy „teraz". Ego jest także „centrum deiktycznym" pozwalającym zlokalizować obiekty w przestrzeni. jak w zdaniu Wtedy będą mieli dzieci. Kiedy ktoś mówi: Rower jest za drzeern.ja" (ego). mówimy „wtedy". tworząc nowe wyrazy. nasza pozycj^ w przestrzeni i czasie służy jako punkt odniesienia. autor wypowiedzi udaje.2. „wskazujący") odnoszą komunikat do mówiącego . Ale patrząc na świat. kiedy mówią: Zbliżamy się do Wawelu. dziś. Ponadto. Wielka manifestacja jutro o dziesiątej. Kiedy o czymś mówimy. jest stałym punktem od-niesienia w świecie. Wszyscy się tu spotykamy!. których wyłączną funt cją jest „wskazywanie". Istnieją na przykład takie słowa. tam. Zasada indeksowości w języku Dzięki zasadzie indeksowości posiadamy umiejętność „wskazyl wania" obiektów. li Kiedy mówiący przechodzi na drugą stronę ulicy. O miejscach innych od tych. nz wszystko co nas otacza patrzymy z własnego punktu widzenia. że Pałac Kultury znajduje się dokładnie przede mną. używając terminologii językoznawczej powiemy. zmienia się taki jego orientacja deiktyczna: rower jest teraz przed drzewem. jakie opisują. drzewa.

którą przyznajemy obiektom będącym wy-j tworami naszych rąk . My . że jesteśmy najbardziej zainteresowani istotami ludzkimi podobnymi do nas samych: ich działaniami. b.„płaszcz . raczej nie powiemy: Te zadania zostały przeze mnie rozwiązane. ich myślami. Ic. Tylko jeśli chcemy szczególnie podkreślić wagę jakiegoś przedmiotu. podot nie jest z lewą i prawą stroną samochodu oraz z jego tyłem. Orientacja właściwa.„człowiek"). Orientacja deiktyczna (a. Zasady s trukturyzacji w języku 23 sam sposób mówimy o swoich koszulach. górę i dół. góry i dołu. „bezpłciowy". które do nich należą. Marek życzy sobie. czy posiałem jest istota ludzka (np. itd. rower zawsze będzie za samochodem. gdzie znajduje się przód kierowcy. samochodu i ulega zmianie wraz ze zmianą perspektywy mówiącego . angielskie the man's coat . Ona naprawdę zna ten wiersz na pamięć. w zależności od tego. Rys. jaką odczuwamy wobec innych ludzi.takim jak na przykład samochód -jest sweg rodzaju rozszerzeniem sposobu pojmowania naszego własnego i samochód ma „przód" tam. Zgubiłem soczewki kontaktowe.dający się łatwo wyróżnić „przód" i „ty Wobec tego położenie roweru względem. powie: Na jutro te zadania mają być rozwiązane. i dokładnie w tal lt2. rower za samochodem d. poniewe myślimy o tej właśnie części samochodu jako o jego „tyle". Jeśli w jakimś zdarzeniu bierze udział istota ludzka. to najczęściej ona właśnie będzie wymieniona na pierwszym miejscu. d) a. gdzie stanie mówiący w przypadku przedsta| wionym na rys. który pragnie stworzyć dystans między sobą a swoimi uczniami. jako podmiot zdania. Ten normalny sposób mówienia o zdarzeniach i stanach ilustrują następujące przykłady.ilustrują| rys. Tak więc nauczyciel. samochodach. domach i innych przedmiotach: przyznajemy im prawo do posiada-|nja własnych. rower za drzewem b. przedmiotami. krzesłach. Nasz^ ciało ma przód i tył. polskie kto i co) czy różne sposo-y Wyrażania stosunku posiadania. 1. prawej i lewej strony. przodów i tyłów. b) i właściwa (c. który jest zarezerwowany dla pozostałych przedmiotów odniesienia (np. rower przed samochodem Bez względu na to. prawą i lewą stronę. rower przed drzewem c. Ic. Na innych obszarach gramatyki także przyznaje się istotom ludzkim szczególnie uprzywilejowaną pozycję. ruchami ich ciała. j Antropocentryczna perspektywa wobec świata wynika z faktu. angielskie hę i she w opozycji do it). żeby mu dolać trochę mleka do kawy. w których wyrazy określające istoty ludzkie pełnią funkcje podmiotów: (1) a. ów przedmiot zostaje wyniesiony do rangi podmiotu zdania. na przykład. natomiast ponieważ nie wydaje się prawdopodobne. d. ich przeżyciami. aby ktoś chciał stwarzać dystans w stosunku do samego siebie. Na poziomie bardziej ogólnym przenosimy własną egocentryczną orientację na istotę ludzką jako taką. im właściwych. Psychiczna bliskość. c. osobne aimki pytajne dla osób i rzeczy (np.ludzie zawsze zajmujemy we wszelkich opisach zdarzeń pozycję uprzywilejowaną. Wiele języków ma osobne zaimki odnoszące się do istot płci żeńskiej i męskiej oraz trzeci za-lmek. każe nam przyjmować perspektywę antropocentryczną (od greckiego wyrazu anthropos .

Edyta urodziła dziecko po tym jak wyszła za mąż. w której brak byłoby ikonicznego związku: (4) a. Zasada porządku sekwencyjnego dotyczy zarówno zdarzeń ZE chodzących w czasie. Zmieniaj liniowy porządek zdań składowych w przykładzie (3)a. albo też zrezygnować z ikoniczności (5) i zbudować konstrukcję. Sam spójnik „i" nie mówi nam nic o sekwencji zdarzeń. Edyta po tym jak urodziła dziecko wyszła za mąż.„dach tego domu". mdi. Wom został zagrzybiony (=? Ktoś zagrzybił dom) c. który w języku polskim normalnie pojawia się przed rzeczownikiem. zobaczyłem. zwyciężyłem". Zasada ikoniczności określa też porządek elementów w wyraże-niach „binarnych". odzwierciedlających sekwencję czasową: \'> a. Zanim Edyta urodziła dziecko. np. Ten typ ikoniczności pojawia się także w obrębie struktury zdania.. kiedy regułą jest właśnie pozycja po określanym rzeczowniku) sugeruje. natomiast wydaje się mnie poprawna w zdaniu (2)b (co zostało zaznaczone za pomocą pytajnik i całkowicie niepoprawna w zdaniu (2)c (co oznaczyliśmy gwiazdką| Ocena ta wyraźnie zależy od tego. Edyta wyszła za mąż i urodziła dziecko. b. wyszła za mąż.na przykład „zanim" lub „po tym jak" to moglibyśmy całe zdarzenie przedstawić albo w sposób ikoniczny (4). Odwróceni| porządku pozbawiłoby takie wypowiedzi sensu. woda mineralna. vici. z którym ta forma jest kojarzc na. teraz albo nigdy. rano i wieczorem. 1. Natomiast zmieniona pozycja tego samego przymiotnika (nadal w tej samej funkcji. Dom został splądrowany (= Ktoś splądrował dom) b. ich rzeczy-isty porządek odzwierciedla dopiero liniowy układ obu zdań składowych. zasada ikoniczności decydujlf na przykład o kolejności zdań składowych w obrębie zdania złożone go . *Dom został zawalony (ale: Dom się zawalił) Powyższe trzy zdania wykazują wyraźną gradację pod względeij stopnia poprawności: strona bierna z czasownikiem dokonanym „ stał" jest całkowicie poprawna w (2)a. jaki stopień udziału w opisyws nych zdarzeniach jesteśmy skłonni przypisać istotom ludzkim. Ikoniczność może się przejawiać jako jedna z trzech zasad niższe go rzędu: może dotyczyć porządku sekwencyjnego.przykładem może tu być historyczne oświadczenie Juliusza C zara Veni. obejrzyj. b.2. choć w innych kor tekstach zmiana szyku jest oczywiście zupełnie możliwa. dystansu lub ilo| ści. tak aby porządek liniowy odpowiadał porządkowi zdarzeń.24 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l M^J Zasady struktury zacj i w języku ' ""Hf-^^^^B «-^" _—-—-——————— 25 tego pana"). początek i koniec . lul współczesny slogan reklamowy „Wstąp. „przyszedłem. Edyta wyszła za mąż zanim urodziła dziecko. Zasada ikoniczności w języku Zasada ikoniczności pozwala nam dostrzegać podobieństwo dzy formą językową a przedmiotem. Mniej oczywiste przypadki antropocentryzmu ilustrują następ| jące przykłady: (2) a. Na przykład dwa podane poniżej zdania składają się z tych samych wyrazów. Kelner podał nam zupę zimną. automatycz nie otrzymujemy inny porządek zdarzeń ((3)b): (3) a. kup". na taką interpretację wskazuje pozycja przymiotnika charakteryzującego. W zdaniu (6)a zupa zapewne miała być zimna z założenia (chłodnik?). ale przekazują różne znaczenia: (6) a. b. wcześniej czy później. w odróżnieniu od funkcji gatunkującej. Kelner podał nam zimną zupę. dzień i noc. czy też nie (the roofofthe house . (5) a. Edyta urodziła dziecko i wyszła za mąż. W swojej najprostszej formie. nie *the house's roof). Ale gdybyśmy zamiast spójnika „i" wybrali jakiś spójnik wyrażający relację czasową . b. że zupa dopiero zrobiła się zimna (prawdopodobnie na skutek nagannej opieszałości kelnera).2. jak i elementów składowych konstrukcji jęzj kowych.

nic dodać nic ująć. dopuszcza wszys kie możliwe układy. Zasady strukturyzacji w języku 27 osiągnąć zwracając szczególną uwagę słuchacza na dane wyrażeni| Wyrażenia podane w pierwszej grupie ((7)a) odnoszą się do sekwet cji wyłącznie czasowych. przyczyny i skutki. Dalszych przykładów tego typu ikoniczności dostarcza szyk głó^ nych elementów zdania: podmiotu. a nie prokurator). Adwokat napisał pismo. DPO: Pismo adwokat napisał (. choć niektóre występują częściej niż inne: (9) a. Trzy podstawowe elementy zdania . c.podmi( (P). DOP: Pismo napisał adwokat (. które pojmujemy jako od siebie oddalone.mogą teoretycznie wystąp: w sześciu różnych konfiguracjach: POD. OPD: (Endlich) schrieb derAnwalt den Brief. e. Większość opowiedziała się za wcześniejszymi wyborami b. OPD: Napisał adwokat pismo. POD: The lawyer wrote the letter.chyba że zależy nam a szczególnych efektach komunikacyjnych. . a samo działanie poprzedza swój skutek. które znajdują się w pobliżu siebie w sensie pojęciowym.2. jaki pojawia się w następujących dwóch zdaniach: (10) a. Zdarzenia są najczęściej opisami działań. Obiekt działający wyrażany jest w formie podmiotu zdania. . itp. występuje także szyk PDO w zdaniach podrzędnych ((8) i szyk OPD po określeniach przysłówkowych ((8)c). On wie. OPD. przewaga występowania podmiotu w pozycji przed dopełnieniem wjelu językach świata motywowana jest sposobem naszego postrzegania wewnętrznej struktury zdarzeń. c. które zamierzamy 26 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l 1. że elementy. mają tendencję do występowania obok siebie także w strukturze wyrażeń językowych. f. które rutynowo następują po s| bie w tej samej kolejności. że adwokat pismo napisał. Większość ankietowanych opowiedziało się za wcześniejszymi wyborami. Pierwsze trzy formuły odpowiadają trzem najpowszechnii używanym wariantom szyku (uwaga: w poniższych przykładać zdania polskie są dosłownymi tłumaczeniami zdań zaczerpniętyc z innych języków): (8) a. którym jest zmiana stanu obiektu stanowiącego przedmiot działania. jedz i pij. bierz i jedz. DO i ODP.. Język polski wykazuje jeszcze mniej ograniczeń. b. Wszystkie tego typu wyrażenia mają stały szyk: z reguły nie po-lerny *nigdy albo teraz czy *koniec i początek . orzeczenie (O) i dopełnienie (D) . . w jakiej zostały wymienione. POD: Adwokat napisał pismo. d. PDO: Adwokat pismo napisał (. natomiast te. załatw sprawę i żegnaj. Wreszcie napisał adwokat pismo. ODP: Napisał pismo adwokat. orzeczenia i dopełnienia. wszystkich niemal językach świata podmiot występuje w pożyć przed dopełnieniem. podczas gdy wyrażenia należące do drugil grupy ((7)b) opisują serie zdarzeń. które polegają na oddziaływaniu jednego obiektu na inny obiekt. Można w ten sposób wyjaśnić kontrast gramatyczny. PDO: (Er weiss. b. Natomiast języki ni miecki i niderlandzki oraz języki skandynawskie wykorzystują taki że dwie inne możliwości: oprócz szyku POD w zdaniach głównyc ((8)a). DPO. ale go nie wysłał). ale go nie wysłał). Efektem istnienia zasady dystansu jest fakt.b. PDO. dass) derAnwalt den Brief schrieb. Język angielski i języki romańskie mają sztywny szyk wyrazó w zdaniu i dopuszczają tylko kombinację POD. są także odległe w sensie językowym.

wyrażający jedynie niesprecyzowany „punkt odniesii nią"): 1. W zdf (12)b działanie podmiotu mogło jedynie wywrzeć jakiś pośre wpływ na Marię i wobec tego zwiększa się dystans między czasowi karni. a number ofstudents („pewna liczba stu6ntów").np. c.2. że dziewczyna Romea rzeczywiście dostała wysłał przez niego walentynkę. mo że interpretacji znaczeń nie wspomagają dodatkowo znaczei przypadków (w (13)a celownik. I hoped that Mary would leaue.ja") wywiera bezpośredni wpływ inną osobę (Mary . W języku angielskim analogiczny kontrast pojawia się z jeszcze większą ostrością: ^1) a. (13)a) b Romeo sent a ualentine card to his girlfriend (por. Hałaśliwa grupa kręciła się koło baru. ^asada dystansu wyjaśnia także pewne warianty strukturalne kaniach podrzędnych występujących po orzeczeniu zdania głów-80..w jl zyku polskim. b. A noisy group icas hanging around the bar. A group of noisy youngsters were hanging around the bar. Romeo wysłał do swojej dziewczyny walentynkę. Analogiczne zjav sko występuje także . czy adresatka istotnie otrzymała przesyłkę. który teraz .pod wpływem bliskości dopełniacza liczby mnogiej „ankietowanych" -przybiera formę nieosobową. W zdaniu (12)a podmiot (/ . I madę Mary leave. wyrażającą w języku polskim nieokre-śloność co do liczby. Mniejsza odległość między orzeczeniem i dopełnieniem w zdai-(13)a sugeruje.„Marię") i wobec tego odległość między obyd\ ma czasownikami została zredukowana do minimum. Zasady strukturyzacji w języku 29 4) a Romeo sent his girlfriend a valentine card (por. natomiast większa odległość między obiei częściami zdania w przykładzie (13)b pozostawia pewną wątpliwe co do tego. Zachęcałem Marię do odejścia. Miałem nadzieję. na co wskazują polskie odpowiedniki przykład^ (12)a-c. Natomiast w zdaniu (10)b rzeczownik „większość" znalazł się w pewnej odległości od czasownika.choć mniej wyraziście i systematycznie . a w (13)bj dopełniacz. Język angielski ma na przykład trzy możliwości tworzenia 28 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK j zdań podrzędnych: za pomocą bezokolicznika bez cząstki to ((lii bezokolicznika z cząstką to oraz zdania podrzędnego ze spójni that („że"): (12) a. a lot ofpeople („wielu ludzi") . Romeo wystał swojej dziewczynie walentynkę. b. wyznaczający „najbliższe otoczenia odbiorcy przedmiotu wyrażonego dopełnieniem bliższym. (13)b) . Użycie czasownika w liczbie mnogiej po wyrażeniach z niektóry-! kwantyfikatorami .W zdaniu (10)a rzeczownik w liczbie pojedynczej („większość") zgadza się w liczbie i rodzaju z następującym bezpośrednio po nim czasownikiem. Kazałem Marii odejść.jest dziś w języku angiel^In normą gramatyczną. Kontrast jest także wyraźnie widoczny na przykład w języku angielskim. Natomiast w (10)c takiego wpływu nie ma wcale i wobec tejj dystans między czasownikami jest największy. że Maria odejdzie. I encouraged Mary to leaue. b. Jako ostatni przykład ikonicznego dystansu rozważmy następi jące dwa zdania: (13) a. * Grupa hałaśliwych młodych ludzi kręcili się wokół baru.

tym więcej znaczenia i odwrotI nie: im mniej formy. Or twierdzi zresztą. powiedz trochę więcej".. symboliczne sposoby wyraI żania znaczenia mnogości. b. Na przykład wydłużając samogłoskę u w zdaniu Mówił nudno i strasznie dłuuugo. Tak więc l dziemy używać raczej form mniej wyrazistych (np. Tę samą zasadę stosują małe dzieci. iż. Na przykład coraz większa długość podanych poniżej wypowiedzi odpowiada coraz większemu szacunkowi mówiącego w stosunku do odbiorcy komunikatu: |(!5) a. to będą one . jeśli redundantne zdania (np. tym mniej znaczenia. które na przykład pojęcie mnoI gości wyrażają przez kilkakrotne powtórzenie odpowiedniego słowa: Popatrz tatusiu drzewo. zgodnie z zasadą . ikonicznie wyrażamy pojęcie. Tego rodzaju ikoniczne powtórzenie nosi nazwę reduplikacji. Dotyczy to oczywiście 1 części informacji. (17)a. Z kolei. że przemówienie istotnie trwało „strasznie długo". Modulant „też" w zdaniu (17)a zastępuje całą grupę orzeczeni która mogłaby się pojawić po podmiocie wyrażonym zwrotem Je| dziewczyna". ponieważ dym może przeszkadzać innym naszym gościom. jaką mówiący przywiązuje do treści swojej powiedzi: (16) a. Wiele języków wypracowało sobie wobec tego inne.Uprasza się podróżnych o powstrzymanie się odpalenia tytoniu na pokładzie samolotu. c. w języku afrikaans plek-plek (od angielskiego „place-place") oznacza „tu i ówdzie. wil-wil (od anI gielskiego „wheel-wheel") to w języku tok pisin „rower". b. jak w (17)b) jednak \ pojawią w wypowiedzi. im więcej formy.Ikoniczność oparta na zasadzie ilościowej przejawia się jako tendencja do zaznaczania proporcjonalnego stosunku „ilości" formy do ilości" znaczenia. d.jeśli chcesz być grzeczny.) niż dziej wyrazistych (np. drugie drzewo i jeszcze drugie drzewo. klientów o ograniczenie palenia cygar i fajek przy stolikach. T. redi: cja pełnych zdań -jest wynikiem działania zasady ikoniczności ii ściowej.użycie zaimków. AngielS odpowiednik zdania (16)b pojawia się w eseju Orwella („Politj a język angielski") jako przykład językowego nadużycia.Uprasza się podróżnych o niepalenie. b. Nie jest to oczywiście zbyt oszczędna metoda wyrażania pojęcia „większa ilość". (Napis w eleganckiej restauracji) 30 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Mył Zasady strukturyzacji w języku 31 Używanie takich skomplikowanych długich fraz może też świj czyć o wielkiej wadze. bardziej skuteczne. Strategię tę wykorzystuje w sposób systematyczny wiele języków: l na przykład w języku zulu cow-cow oznacza „krowy". Miałem wielki zaszczyt poznać go osobiście. Dziękujemy Państwu za przychylenie się do naszej prośby. Karol ma czerwoną kurtkę. Moim zdaniem nie jest nieuzasadnione założenie. że łatwiej wyprodukować zdanie tego rodzaju powiedzieć Myślę. (17)b): (17) a. itd. Jego dziewczyna też. Zasada ilościowa każe nam jednak także wyrażać mniejszą ile znaczenia za pomocą mniejszej ilości formy. Proszę nie palić.Uprzejmie prosimy P.. Karol ma czerwoną kurtką i jego dziewczyna ma czerwoną' kurtką. Nie palić. Wiele zjawisk syntaktycznych . e. która zostaje uznana za redundantną. Zasada ikoniczności ilościowej uwidocznia się także w werbalj nych strategiach grzecznościowych. w różnych miejscach". Przeciwko takiej pretensjonalności stylu i przeciwko „pustosj wiu" stale występują krytycy literaccy i językowi puryści.

w którym umieszcza się mysz. iecz się je „kładzie". Natomiast połączenie obu tych elementów arbitralne nie jest. Jako termin przyj ety w j ęzykoznawstwie. Nazwę tę wprowadził twórca współczesnego języko-inawstwa. włoski lub hiszpański wyraz casa. jeśli [nie jest ona w danym momencie używana") został utworzony przez analogię do istniejącego wcześniej zwrotu garaż (na pojazd). że ktoś „wykręcił numer" lub „odwiesił iłuchawkę". niemiecki wyraz Haus. Na przykład pojęcie „domu" wyraża polski i rosyjski wyra dom.3. że rzekomo miejscowość ta się „częs| chowa" . francuski wyraz maisor ' ki wyraz talo.za lasami i wzgórzami . W żadnej z tych form nie ma oczywiście nic. dziś naciska się guziki z od-owiednimi cyframi. znaczy ser". itd. natomiast niemiecki wyraz Dom nie znaczy „dom". angielski wyraz house. co . Tak na przykład używany od niedawna w żargonie komputerowym zwrot garaż na mysz („przytwierdzony do obudowy monitora zabudowany uchwyt. jak i u słuchaczy. które z czasem nabrały nowych znaczeń. Jeśli się przyjrzeć nowym słowom w jakimś języku oraz star-izym wyrazom. ponieważ daje w efekcie całkowicie przezroczyste znaczenie. Celem słuchającego jest odnalezienie i su wyrażeń językowych . Jest to mechanizm działający zarówno u wiących.rzesądzałoby o tym. dla których związek po-iędzy formą i znaczeniem znaków symbolicznych został nazwany irbitralnym. z których każdy jest sam w sobie znakiem całkowicie lub częściowo arbitralnym. Jest to jeden z powodów. Ferdinand de Saussure. Pierwotne znaczenia wyrazów garaż i mysz uległy rozszerzeniu. Na przykład niderlandzJe słowo kaas. Co więcej. że nadaje się ona do wyrażania takiego właśnie lojęcia. W niektórych przypadkach będzie się tego sensu usilnie szukiwał. Nie jest to jednak znak arbitralny. (Dziś wiadomo. Zasada symboliczności w języku Zasada symboliczności dotyczy konwencjonalnego łączenia foi i znaczeń. że iększość z nich jest motywowana. 1. Złożony znak garaż na pojazd składa się z połączenia dwóch elementów składowych. Mimo to nie zastanawiamy się wcale nad tymi mianami i dalej mówimy. może się zdarzyć. a słuchawek najczęściej już się nie „odwiesza".wprawdzie wyrażać to samo zni czenie. ponieważ j łączenie formy z treścią jest motywowane. motywacja oznaczai stepowanie niearbitralnych związków między formą a-znaczeni^ wyrażeń językowych. urobionego od staropolskiego imienia Czesi staw). oznaczają one obecnie określone akcesoria komputerowe. z biegiem czasu nabiera-ą charakteru znaków arbitralnych.zwłaszcza jeśli te wyrażenia są dla nie nowe. Na przykład nazwę Częs\ chowa wywodzono od tego.2. co wersja krótsza. holenderski wj raz huis. ponieważ związek między formą i znaczeniem powstał tylko na 32 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK 11 Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 33 zasadzie konwencji.przed oczyma nadchodzącego pis grzyma. Na przykład telefony rzadko już lają tarczę do „wykręcania" numerów. że w jakimś innym języku każda nich będzie znaczyć coś zupełnie innego. ale znaczenie to zostanie wzbogacone o elj menty emfazy czy ironii lub nabierze negatywnego zabarwienia. uwidocznia się ona regularnie w słownictwie każdego jj zyka. O ile pojęcie arbitralności z pewnością ma zastosowanie w odnie-ieniu do większości prostych słów w języku. Nowe słowa i wyrażenia są w zajadzie tworzone z istniejącego już w języku materiału i jako takie są dla nas znaczące. Nowo powstały zwrot garaż na mysz jest złożonym znakiem symbolicz-nyni. tworząc „ludowe etymologie". że w gruncie rzeczy nazwa ta pochodzi zdrobnienia Czestoch. Często znaki. lecz „kocioł katedralny". które fonetycznie przypomina włoskie casa. widać. o tyle jest ono sprzeczne jz naszą tendencją do dopatrywania się znaczenia we wszystkich for-Imach. . które niegdyś wy-azywały znaczący związek formy z treścią.

J?dn. Kategorie pojęciowe W dotychczasowych rozważaniach semiotycznych skupiliśmy i na związku formy i znaczenia znaków realizowanych jako wyrażer językowe. Taki wybór spośród różnych możliwości nazywa się . P_ojec.1. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 1. gdzie otrzymał formę hammock. który z kolei stał się źródłem dla niemieckiego Ha gematte. jakiego ów człowiek oświadcza. w jakie ten świat n\ daje kształt znakom. Tak na przykład słysząc jakąś melo-ę.lub jaki mógłby istnieć . automatycznie klasyfikujemy ją jako należącą do muzyki rocko-ej. Złożony jest on albowiem z wyrazów 'pies i 'jęk'.. kapusta itd. Sens tego pojęcia staje się bardziej oczywisty. Ponieważ język istnieje nie w słownikach lecz w umysła^ jego użytkowników. wiedzę.w ludzkich umysłach. znaki są odzwierciedleniem kategorii pojęcio-ych. aby zrozumieć jego naturę. ale za-sze zostaje . Pojęcie tego typu ma własną we-nętrzną strukturę. klasycznej itd. Język obejmuje jedynie część świata pojęć.na przykład może to być moje wyobraże-o matce .Q§tki.l noszą nazwę kategorii. Nie zna-:zy to. pojęcia mogą się odnosi |est o poszczególnych bytów . z reguły automatycznie przyporządkowu-emy go do określonej kategorii.W tym samym duchu tłumaczył Cyprian Norwid pochodzer wyrazu piękno: „U Polaków określnik 'piękno' dwa nosi brzmier i rozwija się w trzecie. Jak wynika z rys. są kategoriami językowymi.wyniku podejmowanego przez nas irocesu kategoryzacji. dlaczego różni ludzie odmiennie kategoryzują te same przedmioty i dlaczego zdarza się. z którego upito połowę wi-a> nie jest już pełny. która istnieje sama w sobie i sama dla siebie.krótko mówiąc. 1..sjowrj?. Świat nie jest zatem dla nas jakąś obiektywną eczywistością. kategoiami pojęciowymi i znakami językowymi ukazano na rys. Hiszpańsko-karaibski wyraz o niejasr etymologii hamaca („wiszące łóżko") został zapożyczony do jęzj angielskiego. Mówiąc dokładniej. 2. ategoria jjpjęciowa ujmuje dany zbiór elementów jako całość. dokonują po-ziału rzeczywistości na^en. zgadzamy się co do naszych wspólnych. "Wzajemne związki między konceptualizatorem. Wszelki całościowy obraz ęzyka jako systemu znaków musi zatem uwzględniać także człowieka.3. Model świata pojęć . jeśli po-'ównamy ze sobą nazwy tego samego przedmiotu w różnych języ-:ach. że nawet ta osoba przyporządkowuje dany przedmiot raz do jednej katego-ii a raz do innej. Na przykład to. których kor żenię tkwią w umyśle konceptualizatora i jego do-•wiadczeniach w kontakcie ze światem. czyli przez sposób postrzegania. Taki model świata pojęć świata języka wyjaśnia także. inter-ubiektywnych doświadczeń. Po-itrzegając jakiś przedmiot. jak jabłka czy gruszki. które trafiają do języka.że ten sam kieliszek nie 'st jeszcze pusty. że tworzymy na własny użytek jakąś subiektywną rzeezywi. cebula. ponieważ zawierają się w nim takie przedmio-jak marchewka. czyli znakami językowymi. takim ogólnym pojęciem na przykład pojęcie Jarzyny". a zamienia się jakby w trzeci wyraz 'poijękność' i jakoby n^ boleścią tryumf'znaczący'". ukształtowany w. przez nasze ludzkie doświadczenie. natomiast nie obejmuje ta-ich obiektów.3.J tość: jako wspólnota. Te kategorie pojęciowe. JE istnieje . 2. należy przyjrzeć : także strukturze świata pojęć oraz sposobom.°nstrukcją. Termin pojęcie należy rozumieć jako „czyjeś wyobrażenie o czym j _cojstnieje wijswiecie". Ktoś powie. że kieliszek.iaJJttóre. co Anglik opisuje jako „but dla konia" (horse34 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Rys. ktoś inny natomiast . 2. poitawy .. język niderland2 przekształcił go w semantycznie przezroczysty zrost hangmat („v szący dywan").albo do całych zbiorów bytów. óry odgrywa rolę „konceptualizatora" oraz świat.

kłusować") ._V „^aw^a gje ^a gama k& We wszystkich trzech ^^^^^ w postaci dwóch ksykalna życie. Francuz widzi jako „żelazo dla konia" (/er a cheval). Kto powiedział. że życie ma być odważnie przeżyte? • . Wszystkie te znaki są moti wowane: Anglik i Francuz dostrzegają relację między całym zwierz ciem i czymś. język angielski wreszcie przyjmuje antrf pocentryczny punkt widzenia.na ro-dzaiu wydobywanych z niego dźwięków („mocnolub-cicho"). z którego przedmiot zł stał zrobiony. Odmienne sposoby konstruowania pojęcia „podkowa" horseshoe fer a cheval Hufeisen podkov KategońejW^^^________ Tako kolejne przykłady wszechobecnego zjawiska różnic w konstruowaniu sceny mogą posłużyć pojęcia „fortepian" i „trotuar". 3.konceptualizator l świat będący przedmiotem doświadczenia l pojęcia / kategorie myśli pojęcia w języku 4 znaki forma znaczenie shoe). lub . 3. zaś polski wyraz fortepian . f ancuskie piano d ąueue („pianino z ogonem") i niemieckie Flugel ( skrzydło") skupiają się na metaforycznym podobieństwie instru.nojęciowe mogą się jednak przejawiać także w postaci kategorii gramatycznych. że ludzkie życie ma być odważne? b. natomiast kategorie strukturalnych dla treści ^syka? na życie może zostać „oprawiona w turze z .podobnie jak zapożyczony od niego polski wyraz trotuar i jego rodzimy odpowiednik chodnik . język polski czyni to tylko pośrednio. zwracając uwal na sposób jego wykonania.skupiają się na jego funkcji. co je ochrania. W podanych poniżej przykładach różnice w wyrażaniuTnniej więcej tej samej myśli wynikają z zastosowania odmiennych kategorii gramatycznych: (18) a.do charakteru nazyw nego przedmiotu i do jego umiejscowienia.„biec. i. Przykłady odmiennych sposobów ko1 struowania tego samego pojęcia ukazano na rys. Dotychczas przyglądaliśmy się odpowiednikom kategorii pojęciowych. Kto powiedział. Podobnie angielski wyraz pavement (pochodzący od łacińskiego pavimen-tum „ubita podłoga") wysuwa na pierwszy plan właściwości obiektu. jak i czasownik (*^™^e przykłady ilustrują zów są kategoriami gramatycznym. Niemiec odnosi ten przedmiot do odj wiedniej części ciała konia. An-S' Iski wyraz grand piano zwraca uwagę na rozmiary instrumentu. Kto powiedział. czyli kategorii leksykalnych. że człowiek ma żyć odważnie? c. Kategorie . ro y strukturze zdamakaz-jeszcze jeden ważnyfakt dotyczący języKa. Rys. podczas gdy francuski wyraz trottoir (utworzony od czasownika trotter . Ponadto języki francusl i niemiecki bezpośrednio nazywają materiał. Natomiast niemiecki wyraz Burgersteig („część drogi przeznaczona dla mieszczan") zwraca naszą uwagę przede wszystkim na użytkowników określonego obiektu. co zostało w kute i umocowane od spodu" (podkowa). które pojawiają się w postaci wyrazów.we fragmencie w^rsza Sz^n Hasy ^ rzeczownik. Polak wreszcie . Niemieq jako „żelazo do kopyta" (Hufeisen). czną da kategoria leksykalna jest ^oc Kategorie leksykalne są zdefiniowane semantyczną. a Polak -jako „coś. została ona jednak jkons czasowmk (w różnych klas wyrazów: jako rzeczowmk (w^ jako zarowno (18)b).„ mentu do zwierzęcia lub ptaka.

Pomyślmy dla przykładu o rozmaitych ii pach i funkcjach przedmiotów. Podobnie jest ze „stołami" . stolik pod telewizor). za Louisem Borgesem wg J. Tischner. będziemy skłonni nazywać je wszystkie wa żonami. określoną treść dostarczają ram goria leksykal-gramatycznej 36 JKOGNTTYWNE PODSTAWYJIĘZYKA::)ĘZYK I Ml^l rie językowe a kategorie pojęciowe rzeczownika lub czasownika (lub dokładniej. ponieważ brak mu większości cech stołu (jadalnego czy kuchennego): jest niższy. Kraków 1999. Gdyby kategorie leksykalne były tworzone przypadkowo i okazjonalnie. Prototypowy stół jest drewniany. Stół laboratoryjny czy prezydialny jest nieco mniej prototypowy niż stół kuchenny. wynika z tego. ale dopóki służą do umiesl czania w nich kwiatów. Znak. 4.3. w przykładzie (18)c| imiesłowu biernego). mogłyby przypominać kategorię „zwierzęta". ma blat i cztery nogi. Wybór prototypowego elementu wiąże się także iego funkcją: jest to typ stołu.czy wręcz takimi. Ważny jest także materiał. 1) et cetera.2. 221) . Dla większej jasności kategorie leksykalne i tegorie gramatyczne zostaną omówione osobno. k) rysowane delikatnym pędzelkiem na wielbłądziej skórze. rozmiarowi materiału. zwanym elementem prototypowym lub maksymalnie wyrazistym. m) które przychodzą rozbić dzban. (Cyt. j) niezliczone. Natomiast wszystkie przedmioty pokazane na rys. Wybrane elementy kategorii leksykalnej „stół" stół kuchenny stół prezydialny stół warsztatowy 't 'l \ *0\ o) stół kreślarski stół laboratoryjny stół operacyjny Najlepszym elementem danej kategorii. 4. b) pachnące. d) świnie mleczne.. jaki mu został nadany. dla innej może być „stolikiem". itd. Ksiądz na manowcach. i) które poruszają się jak szalone. których przynależność do tej kategorii może się wydawać wątpliwa -jak stół warsztatowy. podczas gdy jej pogranicza są rozmyte i nakładają się na obszary peryferyjne sąsiednich kategorii. s. przy którym jemy lub na którym przygotowujemy potrawy. n) które z daleka są podobne do much. np. h) zawarte w niniejszej klasyfikacji. jest podtyp. Na ogół okazuje się. z jakiego je wykonano. g) psy na wolności. że centrum kategorii leksykalnej jest wyraźnie określone i stałe. Kategorie leksykalne \ Treść pojęciowa kategorii leksykalnej obejmuje z zasady wie rozmaitych przypadków. Rys. 4 są stołami. Ale granice dzielące kategorię stołów od kategorii stolików bynajmniej nie są ustalone raz na zawsze.kilka możliwych rodzajów w OĄ rębie tej kategorii zilustrowano na rys. 1.1 zapewne narysujemy raczej stół kuchenny niż stół laboratoryj-c'zy warsztatowy.. f) baśniowe. mniejszy i służy do innych celów (por. Jeśli nas poproszą. które nazywamy „wazonami". Mog się one od siebie bardzo różnić pod względem kształtów.{ gramatyczną.takimi jak na przykład stół prezydialny . c) obłaskawione. skonstruowaną dla żartu jako fikcyjny cytat z nieistniejącej chińskiej encyklopedii: (19) Napisano na owych stronicach. iż zwierzęta dzielą się na: a) należące do Cesarza. z którego go wykonano i kształt. który zostaje przywołany jako pierwszy. że oprócz elementów prototypowych i mniej prototypowych mamy do czynienia także z elementami hardziej peryferyjnymi czy marginesowymi . abyśmy narysowali . Natomiast do kategorii tej zdecydowanie nie należy stolik. i to co dla jednej osoby jest „stołem". e) syreny.

rozważać d. . d. zwłaszcza. przysłówek: szczęśliwie. spójnik: i. ponieważ nie określa żadnego konkretnego przedmiotu. b. na. różnice liczby (pojedynczej i mnogiej). Kategorie gramatyczne W skład rani strukturalnych tworzonych przez kategorie grami tycżńe" wchodzą abstrakcyjne rozróżnienia między klasami wyra zów.że w zdaniu. partykuła: no. przymiotnik: duży. Rzeczownik południe z kolei oznacza coś.Powyższa kategoria „zwierząt" wraz z jej zmyślonymi elementami jest pozbawiona sensu. zaimek: ja. szczęśliwy e. następujące rozmaite typy rzeczowników: (21) a. Nadali im nazwę parłeś orationis. Mimo to jednak istnieją ważne powody. on. jeść. natomiast zbiór d) z pewnością nie wyda naj się dobrym elementem tej kategorii. wesoło. nuże!. między innymi. w tym także na język polski: części mowy. Wciąż nie mogę się nadziwić ich nieprofesjonalności. odnosi się natomiast do instytucji. b) i c). Potrzebny nam był nowy telefon. modulant: właśnie. znaczenia elementów peryferyjnych nawzajem się zazębiają. podczas gdy rzeczownik nieprofesjonalność ma znaczenie zbliżone do znaczenia przymiotnika. Wyraz telefon jest prototypowym rzeczownikiem: odnosi się do konkretnego materialnego przedmiotu. dla kto\: JĘZYK I \n rych można by włączyć w zakres jednej kategorii elementy wyliczoJ w punktach a). Wyrażenie biuro (obsługi klienta) jest mniej prototypowym reprezentantem swojej kategorii. przez g. K. bogaty. itd. Ktoś mi ukradł portfel zaimki mi i ktoś „zastępują" • kiś 'określony rzeczownik czy grupę rzeczownikową. czasu gramatycznego it| W tym miejscu zajmiemy się jedynie gramatyczną kategorią kła wyrazów.3. która oznacza osobę. nadzieja b. czemu nie przysługuje taki rodzaj istnienia. a więc jego znaczenie przypomina znaczenie czasownika. ale. dla języka polskiego można wj różnić następujące kategorie tego rodzaju: (20) a. przecież h. który c. e. bardzo f. Na przykład w zakres kategorii „rzeczownik" wchodzą. a zatem jest jeszcze mniej prototypowym przedstawicielem kategorii rzeczownika. Zainstalowali nam go w poludnie. ale definicje pojęciowe podawane przez tradycyjne gramatyki nierzadko nie zgadzają się z danymi językowymi. dla których warto w języku utrzymać . ponieważ brak jej wszelkiej systematyczności. ptak. Na takich tradycyjnych definicjach nadal opierają się współczesne słowniki: na przykład rzeczownik bywa w nich definiowany jako „wyraz lub grupa wyrazów. wykrzyknik: hej!. ju że owe klasy są same w sobie łatwo definiowalne i że wszystkie wyrazy danego języka dadzą się im jednoznacznie przyporządkować.jako Jedna z klas wyrazów. ach! j. co zostało później przetłumaczone na inne języki. Strasznie spartaczyli robotę.3. ktoś. miejsce lub przedmiot". c. Każda klasa wyrazów sama w sobie stanowi kategorią W zależności od przyjętych definicji. ty. zaimek . do jednej kategorii gramatycznej mogą należeć różne typy wyrazów. Zadzwoniliśmy do biura obslugi klienta. które podważają prawdziwość tych definicji: nie można na przykład powie1 3. pięcioro. Znaczenia tradycyjnie kojarzone z klasami wyrazów odnoszą się jedynie do prototypowych przedstawicieli poszczególnych kategorii. Z kolei rzeczownik robota oznacza działanie. rzeczownik: matka. Tymczasem tak samo jak prototypowe i peryferyjne okazy stołów podpadają pod jedną wspólną kategorię „stół". ale.ait6^_j^_________ . ponieważ i.:! 1. nie mówiąc już o pozostałych. przyimek: przy. półtora k. Można sobie wyobrazić takie lub inne powody kulturowe. Kategoria gramatyczna klas wyrazów jest w użyciu do dziś. liczebnik: siedem. Nietrudno znaleźć przykłady. Tradycyjne definicje klas wyrazów opierały się na błędnym zało-. której funkcją jest zastępowanie rzeczownika lub grupy rzeczownikowej". czasownik: mówić. która istnieje w sposób konkretny. szczególnie Większość klas wyrazów wprowadzili i opisali gramatycy starożytnej Grecji i Rzymu.

Się singt schon Klasa partykuł przysłówkowych odgrywa istotną rolę w języku angielskim. Podsumowanie Wszelka komunikacja . kategorie gramatyczne nie mają tak wyraźnie określonych granic. natomiast w języku angielskim wyrażeniu tych dwóch pojęć służą dwa wyrazy . czyli symbole .Pięknie śpiewa .pojęcie klas wyrazów.odbywa się za pośrednictwem znaków. Znak zawsze zastępuje coś innego. przymiotniki i przysłówki odnoszą się do zjawisk natury przejściowej. dostarczaj ą wyobrażeń te--"or-7. c. gdy mówiący używa słów „wskazujących". które przypominają poszczególne typy znaków: zasada in-deksowości działa. Taki i. Między znakiem i jego znaczeniem zachodzą trzy typy relacji.wyrażają czysto r-~~« "nakuiiego znaczeniem. Hę picked up the paper. „wskazują" na to co oznaczają.czasownik i partykuła przysłówkowa. 1. Używając w przytoczonych wyżej zdaniach wyrazów robota i nieprofesjonalność jako rzeczowników (raczej niż jako czasowników czy przymiotników). ____^ lwy -j * co oznaczają.\vyia^UJ^ . Taki właśnie zbiór znaków jest wynikiem działania zasad rządzących procesami ludzkiego poznania.aia. mówiący „konstruuje" działania i właściwości jako trwałe zjawiska o chara40 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Ml kterze przedmiotów i w ten sposób wypowiadając zdanie (21)d (21)e nadaje większą wagę wyrażeniu własnego niezadowolę z opisywanego zdarzenia. znaki ikoniczne. W obrębie systemu znaków zwanego językiem rozróżniamy pewne zasady. podsumowanie^________________ zajmuje się semiotyka. . Ponadto mogą się one znacznie różnić w poszczególnych językach. Na przykład język francuski używa jednego wyrazu na określenie akcji „brania" i miejsca. Tak przykład język angielski . przysłówek: She sings beautifully . przymiotnik: She is beautiful . znaki symboliczne. podczas gdy czasowniki..czasownik i umieszczony przed nii przedrostek: (23) a. Jak widać z powyższego krótkiego omówienia. co oznaczają.4.ja") stanowi centralny punkt odniesienia dla wyrażeń . czyli indeksy.^._„ go. We wszystkich językach istnieją rz czowniki i czasowniki. a w języku polskim . jak i między ludźmi . Rzeczowniki prototypowe oznaczają zjawiska trwałe. jak dawniej sądzono. Podniósł gazetę. ponieważ w różnych jęz kach poszczególne klasy wyrazów miały przecież odmienny stat^j jako kategorie gramatyczne. dzięki którym umysł porządkuje swoje światy i swoje doświadczenia w kontakcie z tymi światami. znaki iKomc*. co nowi jego znaczenie. Znaki indeksowe.podobnie jak języki romańskie i słowie skie — sygnalizuje różnicę między przymiotnikami i przysłówkar natomiast zjawisko to nie zachodzi w innych językach germańskie (22) a.zarówno między zwierzętami. b. znaki symboliczne. Wokół opartych na gramatyce języka łacińskiego podziałów' zów na klasy narosło wiele nieporozumień. i pozostałe klasy nie muszą mieć odrębnych wykładników._„ konwencjonalną relację między formą znaku i jego znaczeniem. Badaniem znal 4. Ego (. które często stanowią odbicie egocentrycznego i antropocentrycznego sposobu patrzenia na świat. II ramassait le Journal. większość języków ma także przymiotniki.Jest piękna . natomiast nie występuje ona w językach romańskich. w którym zabierany przedmiot znajduje się w efekcie tego działania.Się ist schón b. czyli symbole . czyli ikony.

czyli odnoszą się do całych zbiorów. Na temat kształt wania się prototypów kategorii językowych. znaki alfabetu Morse'a d. tym bardziej kategoria nabiera charakteru zbioru rozmytego. zamieszczon| w tomie Językowa kategoryzacja świata (1996). Wskazując na ten związek. czyli motywowane. Wnikliwe analizy dotyczące związków między kat goriami pojęciowymi i językowymi a kulturą przynoszą artyku^ A. srebrne kółeczko w nosie (u dziewczyny) a . Ćwiczenia i zadania 1. Treści semantyczne przyjmują kształt kategorii ^ ksykalnych. 1. wskazania szybkościomierza w samochodzie f. których używamy opisując te zdarzenia. Zasada ikoniczności przejawia się w podobieństwie między kolejnością zdarzeń i szykiem wyrazów w zdaniach. zasady dystansu lub zasady ilości. Pojęcia. tworzą kategorie pojęciowe. in" zaś . że niektóre przedmioty .na przykład krzesła czy samochody . Większość znaków językowych denotuje szczegółowe ści semantyczne. ślubna obrączka k. ukazując nam sposób. znak ukazujący spadające z góry kamienie c. który reprezentują poniższe znaki: a.5. Natomiast te pojęcia. Tabakom skiej (1995).zwłaszcza indeksowe i ikoniczne. które utrwaliły się w języku. Znak* językowe są częścią świata pojęć ludzkiego umysłu.6. Może ona przybierać postać zasady porza. podczas gdy mniej liczne kategorie gramatyczne nadav językowi ramy strukturalne. prehistoryczne wizerunki zwierząt na ścianach jaskiń j. znak drogowy w kształcie odwróconego trójkąta b. zamarznięte szyby samochodu e.dku sekwencyjnego. Elementy danej kategorii mają na og niejednakowy status: niektóre są elementami prototypowymi. syrena alarmu przeciwwłamaniowego g. składają się na sumę znaczeń tego języka.mają swoją własną (właściwą) orientację.deiktycznych i dla deiktycznej orientacji przedmiotów w przestrzeni. które nadają strukturę światu naszych myśli. zwrotów lub zdań . Arbitralne znaki językowe występuj ą bardzo licznie. potrząsanie w powietrzu zaciśniętą pięścią 1. Określ typ. płacz niemowlęcia h. Łozowski (1994| 1. jaką odgrywają w języku znaki niesymboliczne . patrz P. że większość złożonych form . językoznawcy mówią o arbitralnym charakterze znaków symbolicznych lub o arbitralności języka.peryferyjnymi dla danej kategorii. Należy jednak pamiętać. Pojęć i myśltjeat o wiele więcej niż wyrażeń językowych. W szczególności trzeba tu zwrócić uwagę na fakt. Im bardziej oddalamy się centrum kategorii w kierunku jej peryferii. Zasada symboliczności leży u podstaw czysto konwencjonalnej zależności między formą i znaczeniem znaków. pies machający ogonem i. w jaki ludzki umysł kons uje owe treści. Kategorie pojęciowe mogą być także wyrażane w postaci kategorii grama42 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I M tycznych. nie powinno to jednak umniejszać roli. Zalecana lektura Ogólne informacje o psychologicznych podstawach kategoryzac i o kategoriach prototypowych znaleźć można w pracy E.ma (jak zobaczymy w dalszych rozdziałach) charakter niearbitralny: są one semantycznie przezroczyste. Wierzbickiej (1999) oraz prace polskich badaczy.złożeń.

b. (pot. shake = „trząść (się)") . b. nami możesz mówić. ieie („domy") e. jakie byłoby jego snaczenie? a. 2. do jakich klas i leżą wyróżnione tłustym drukiem wyrazy w poniższych parach zda 1. znaczenia i pojącia W rozdziale l ustaliliśmy. 5.także w języku polskim. a. całą prawdę i tylko prawdę" 3. 6. pojawia się 44 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK If jednak . co zawierają słowa.eniach'. ludzie i miejsca. ludzie i zwierzęta. kobiety i dzieci d.Która z zasad ikoniczności została pogwałcona w zdaniu (b)? Gdyby mówiący jednak postanowił wybrać zdanie (b). potem zajmiemy się relacjami pomiędzy elementami w obrębie kategorii. możemy przechodzić od formy wyrazu do jego rozmaitych znaczeń. ponieważ kategorie mają wyraźnie określone centrum.) Trzeba ten kamień stąd wytentegomać. jakimi dysponujemy odnosząc się do obiektów w naszym świecie pojęć. za króla i ojczyznę c. kochaj albo rzuć. jakie zachodzą między znaczeniami stów oraz między słowami i obiektami naszego świata pojęć. wody tej różnicy częstotliwości. 2. Każde z tych podejść zakłada tę samą ogólną procedurę metodologiczną. które na pierwszy rzut oka ma niewielki sens. lecz rozmyte granice. Ale możemy także pójść w przeciwnym kierunku i wychodząc od danego pojęcia określić synonimiczne środki językowe. „Przysięgam. kobiety i śpiew. mówić i mówić" (reklama telefonów komórkowych) c ^o bitki i do wypitki" (w wierszu Mickiewicza o dobrym kompanie) d. czyli systematycznej analizy relacji. Rozdział 2 Co zawierają słowa: leksykologia W tym rozdziale zajmiemy się badaniem znaczeń i struktury wyrazów. Ta sama forma może należeć do kilku różnych klas wyrazów. Czytać w łóżku jest przyjemnie.1. że będę mówił prawdę. Zjawisko to występuje powszechnie w języku angielskim. b. Wyjaśnij rolę zasad ikoniczności. aby w końcu zbadać jej elementy peryferyjne i ich nieostrość. Na początku przyjrzymy się centralnym elementom kategorii i efektom prototypowym. Przyjmując takie stanowisko. c. Wprowadzenie: słowa. w języku Krio: shaky-shaky („trzęsienie ziemi": ang. Jest to przedmiot leksykologii. Potrzeba jest matką wynalazków. Z tego też powodu odpowiedź na pytanie postawione "w tytule rozdziału.choć rzadko . b. tu i tam. a następnie podaj.?Nasze oczekiwania nie zgadzają się z wynikami przeprowadzonych badań. Dlaczego? a. Najbardziej lubię podróżować nocą. wydaje się dość pro- . 2. a. że język pomaga nam kategoryzować doświadczanie świata. wóz albo przewóz. bylo minęlo b. w języku japońskim: ie („dom"). Spróbuj wyjaśnić. „Zobaczyć Neapol i umrzeć" f. egocenfcyczności i antropo-centryzmu w ustaleniu się sztywnego szyku w następujących parach wyrazów: a. W poniższej parze zdań (a) jest bardziej prawdopodobne niż (b).2. Na realizację tego projektu potrzeba o wiele więcej czasu. Wyniki przeprowadzonych badań nie zgadzają się z naszymi oczekiwaniami. zwyciężyć lub zginąć 4. Syty głodnego nigdy nie zrozumie. Wyrażenia wyróżnione tłustym drukiem są peryferyjnymi elementami swoich kategorii. To było na krótko po zrównaniu dnia z nocą. V\JM". to i tamto.

jedno słowo. cytrus. wysiłku": owoc długoletnich wysiłków. w którym wyrazy zebrane są w grupy z innymi wyrazami o pokrewnych znaczeniach. czna" lub „obrobiony z czterech stron pień grubego drzewa". czenia dosłowne ((l)a. b.z niemieckiego. mandarynka. bogactwo. Jadalna. Czasami ta sama forma w rzeczywistości reprezentuje dwa zupełnie odmienne słowa. takimi jak bieda. Podsumowanie podejścia semazjologicznego i onomazjologicznego przedstawia tabela 1. takich jak „owoc". Są to prawdopodobnie doświadczenia mające szczeg nie istotne znaczenie dla danej społeczności kulturowej. plon. które zostało zakoda. rezultat. (1) owoc a. zamożność. orzech. . c) są podawane przed znaczeniami przenc_ nymi ((l)d. płody. d. śliwka: kosz jabłek. które tworzą pole leksykalne. Mogłoby się wydawać. c. język tak nie działa. oraz związkami znaczeniowymi pomiędzy wyrazami. do którego następnie dopasowane są wyrazy lub wyrażenia służące jego opisywaniu. b. Zjawi-ko to nazywamy homonimią. np. wynik czyjejś pracy. c.) „płody drzew lub krzewów owocowych": pora zbioru owoców. żniwo b. majętność.) kontrastują z rzadkimi ((l)e). a k słowo reprezentuje jedną kategorię pojęciową -jedno znaczenie. ten sposób prezentacji ilustruje semazjologiczne podejście di semantyki wyrazu. „rezultat.46 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL sta: zawierają cały świat. Ilustracją niech będzie wj polisemiczny opisany poniżej. „znaczenie"). Wyraz mający kilka różnych powiązanych ze sobą znacz zwany jest wyrazem polisemicznym (od greckich słów poly „wie oraz sema „znak". lub przynajmniej całe nasze doświadczę zdobywane poprzez obcowanie ze światem. czyli antonimią. Analizując słowa możemy też przyjąć inną metodę. żniwo. warzywo. i szuka synonimicznych wyrazów lub wyrażeń. w definicji słownikowej główn miejsce zajmuje forma wyrazowa. Wyrazy posiadają zwykle więcej niż jedno z czenie. owoc małżeństwa. ubóstwo. Pierwj 47 v wyraz pochodzi z języka francuskiego.mn. Onomazjologia wychodzi od pojęć. jagoda. towana jest przez jedną kategorię językową . np. formami posiadającymi znaczenia przeciwstawne. bogaty oraz ubogi. Dobry słownik z reguły podaje kil znaczeń danej jednostki leksykalnej. ziarno. „część rośliny zawierająca nasiona": owoce kasztanowca. Przy podejściu onomazjologicznym przyjętym w tezaurusie. Tezaurus to słownik. jabłko. reprezentujący dwa odmienne znaczenia: „huczna zabawa tan. które służą określaniu danego pojęcia lub pojęć podobnych. Taki opis słownictwa znajdujemy w słowniku typu tezaurus. t banan. ne w języku. czyli zjawiskiem synonimu. pokłosie. wynik. czj bal. Onomazjologia zajmuje się więc formami posiadającymi podobne znaczenia. efekt. punkt wyjścia stanowi pojęcie lub znaczenie. której przypisane są jej różne zna| czenia. drugi . czyli występowaniem jednej formy graficz-• reprezentującej dwa lub więcej mespokrewmonych ze sobą słów. pochodzące od jego znaczenia dosłownego ((l)a-c) i przenośnego ((l)d-e): (2) oiuoc a. jak na przykład mors oznaczający dużego ssaka morskiego (odobenus) oraz mors oznaczający rodzaj alfabetu. miłości: „dziecko". zwykle soczysta i słodka część rośliny". Dla słowa owoc możemy przytoczyć następujące wyrazy o pokrewnym znaczeniu. Semazjologia (z greckiego semasia „oznaczenie oraz logos „nauka") to nauka o formie wyrazu badająca jego polisę*! mię i związki zachodzące pomiędzy jego różnymi znaczeniami. np. e. iż każda kategoria pojęciowa repr. pestkować śliwki. a mianowicie metodę onomazjologiczną (z greckiego ónoma „nazwa" oraz logos nauka"). l Jak wynika z tego przykładu. (zwykle w l. bogaty i zamożny. e). f b. strąk. p/on. d. Znaczenia występujące bardziej powszechnie ((l)a.

odobenu. Synonimia: dwa wyrazy posiadają takie samo lub prawie takie samo znaczenie. zadanie 2 na końcu tego rozdziału). Jak się to dzieje. i 2. a to pojęcie odnosi się z kolei do całej kategorii elementów w świecie pojęciowym i doświadczanym. Trójkąt semiotyczny pojęcie lub znaczenie B A/-----symboKforma) element świata pojęciowego i doświadczanego (desygnat. Tak więc. Forma wyrazu a znaczenia i pojęcia Onomazjologia pojęcie (np.2.Tabela 1. koncentrując się na tym. co ilustruje przykład (1). 2.^oświadczanego mentemświata^--^ światapoJS^0 ^ przerywana dzy A (formą) a C (fe™ średni. która symbolizuje lub zastępuje pojęcie (lub znaczenie). W podrozdziale 2. koncentrując się na wielu różnych znaczeniach słów. możemy przedstawić ten owoc na rysunku (znak ikoniczny) lub też wypowiedzieć słowo jabłko. Od słów do znaczeń: semazjologią Załóżmy. że słowo p0. Te dwa podejścia zostaną dokładniej omówione w _ rozdziałach 2.3. co symbolizuj ? cją świata) nie jest natorn^t bezp semiotyczny 3^J^ kto. przy określaniu isto| naszych doświadczeń możemy zastosować podejście semazjologic ne. oraz mors „rodzaj alfabetu". duży i maty. Możemy więc wskazać na jabłko (znak indeksowy). klimat.' W rozdziale l omówiliśmy trzy semiotyczne sposoby przekazywania takiej informacji. . Odpoi fragment tego rysunku powtarzamy poniże dla przypomnie. polisemia.2. co łączy i co dzie różne słowa. lub też _ dejście onomazjologiczne. antonimia Semazjologia Forma wyrazu (np. lecz go tylko symbolizuje. przy takiej strukturze słownika. Znak symboliczny to określona forma. czego przykładem jest wyraz 606-ka. może się zdarzyć tak.4 natomiast przyjrzymy współzależnościom między semazjologią i onomazjologią. gruby i cienki. b w przykładzie (2) synonimia. Polisemia: wyraz posiada dwa lub więcej powiązanych ze sobą znaczeń. Antonimia: dwa wyrazy posiadają przeciwstawne lub niemal przeciwstawne znaczenia. atmosfera. np. żywy i martwy. owoc) • znaczenia a. pojęciem lub znaczeniem. którą widzimy? Wyraz nie jest oczywiście samym przedmiotem. siada aż siedem różnych znaczeń. (por. homonimią 48 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKO! Poniżej podano definicje czterech terminów użytych w tabeli 1. np. odniesienie) iQ9S roku przez Ogdena i Ri^s^^-s zaiieg"——. nastrój. „owoc") a. że widzimy jabłko. mors w znaczeniu „duży ssak morski . np. Relacje pomiędzy tymi trzema jednostkami (formą. iż chcemy zakomunikować komuś. że wymawiane przez nas słowo odnosi się do rzeczy. które jest znakiem symbolicznym. Homonimia: dwa wyrazy o odmiennym źródłosłowie posiadają t samą formę. oraz elementem pojęciowego i doświadczanego świata) zostały przedstawione na rysunku 2 w rozdziale 1.

pra w sobie wszyst^. ukazanego na rys.2.ujmując rzecz z techniczego punkryeń' semazjologia^___———. czenie „płody" ((l)c) i odnosi się do wszystkiego. przywołujemy na myśl funkcję owocu. 2b. W ten sam sposób słowo rzeczyw relacjom za-S kategorii.uv» "-° ' >chy przedmiotów. ' Elementy ka^eg°^.2.1. tzn.1). miękka. każde znaczenie można traktować jako odnoszące si do innej grupy przedmiotów w świecie.acvm wewnątrz kategon centralne IV ^^ kategorn chodzącym wewnątr jakie zwi: Ł (2. przekrojona pomarańcza b. W prz. w jakim jak trudno je czasem 2. co wydaje natu| cznie np. t przywo. z ziarnem i warzywami. W swoim specjalistycznym znaczeniu „część ra ny zawierająca nasiona" (d)b).2). ndSt owocem w potowym ^. które znajdują się wewnątrz arbuza.w drugim znaczeniu). Upraszcza . jadalna część rośliny". opisujemy nim zbiór desygnatów. k^du. Jeśli natomiast używamy słowa owoc w znaczeniu drugim.zapisywaćbędztemygoku^^ ^ określenie ka. ł arbuz to rac2 Steń jego fragment. jego desygn st w swol] ^tem 3dku wraz z «^^ miązsz. bywają ic zdefiniować (2 0^ v . pestki arbuza W każdym użyciu tego wyrazu reprezentowane jest inne jego zr czenie.e istniec w swie { nieistme-wszystkie rzec. Jednakże nasienną część może stanowić cały owoc. wynik < pracy. 2. Oprócz znaczeń dosłownych! dujemy znaczenia przenośne. jaką jest rozsiewanie nasion. kilkaf nych jego znaczeń. miękkich i jadalnych rzeczy. 2a. czyli do innego zbioru desyg-natów. calosć.^ t ig. słowo owe nosi się do przedmiotów. Omawiane słowo posiada jeszcze bardziej ogólne . l.dego ^5=^=^322^^^^ przykład wyraz (forma wyr podrozdziale S?. ioc. Desygnaty wyrazu „owoc" a. znaczenie „rezultat.kl6g0 kolejny f^l^gnatem będzie raczej ^czeniu po-znacZeniu).. banany i wiele innych słodkich.2. wysiłku" (d)d) oraz nieco przestarzałe znaczenie „dzii w wyrażeniu owoc małżeństwa. ukazanym na rys. czyli „część rośliny zawierająca nasiona". Rys.e repre-t0rmy nazwaćprzedmiotlub ^^ ^ ^^ kategom są OD czynnosci. czyli na przykład pestki. łać słowo n|WniK. w skład którego wchodzą jabłka. al\dku orzecha ia _ jest °-OC^o:ny.—'-przywoi^ Kategoria ^woc zaw-ra^ ^ k^e ir?^^el iące realnie jabłka czy P krasnoiudek służy ieistniec. a w przyp . jeśli używamy słowa owoc w jego podstawowym znaczeniu „słodka. pomarańcze. Na przykład. rojeniu. który . ktoi iste (2. Z kolei. które na ogół nie występują w codzieij komunikacji.————— ^^^-^~ -wdopodob--^^ . . miłości ((1) e). które ^^ przyjrzymy si^^^tantów W następnych podrozdz ślimy. jak w przypadku orzecha włoskiego. Sg desygnatem^jest ^ ^y arfeuz (w dr ^^ .=5"-="SŁ=-——— ^& 50 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL zwykle słodka część rośliny ((l)a).

Tak więc. owsa (Szkocja) lub kukurydzy (USA). „lderunekwsZtuce. prot ^^powe znaczenie.secale". sposób działania" ((3)h). a z czasem zostało zawężone do znaczenia „kobieta zamężna". Natomiast w procesie zawężenia znaczenie podstawowe słowa ulega uszczegółowieniu. Słowo żona odnosiło się kiedyś do kobiety. oznaczającym dawniej „ptaka". literaturze. filozofii itp.„instytucja kształcenia" . Pierwszy z tych procesów uwidocznia się w znaczeniu „instytucja kształcenia wyższego" ((3)e) i „rodzaj kursu" ((3)f).^J ^ sposoby my. sposób działania" ((3)h).„rodzaj kursu" i-„zmuszanie kogoś do wysiłku" ^ 7 2 Od stów do znaczeń: semazjologia 55 kcvinych.. podrozdział 9. tak aby służyło określaniu mniejszego zbioru szczególnych desygnatów. takich jak czas czy przyczyna." ((3)g) oraz „opinia. tak aby oznaczało „kierunek w sztuce.zostało tak zawężone i uszczegółowione. Do procesu zawężania się znaczenia angielskiego słowa corn możemy porównać analogiczny proces. literaturze.„szkoła rodzenia"). iż ^tegone posiadają marginB80W? ^ P do rózny h oraz elementy P6^^^ całej kategon^ nie: skądwie-nosi się nie tylko do de^» zku Z^J znaczeniem znaczeń jednego dowa-Po^ np. W języku angielskim słowo corn oznaczało w przeszłości każdy rodzaj ziarna. Kolejne znaczenia słowa szkoła powiązane są z centrum dzięki procesom zawężenia i rozszerzenia znaczenia. wobec tego orototypowe . filozofii" sposób działania" .„szkoła biznesu") lub specjalistycznych kursów ((3)f .„uczniowie/ nauczyciele" f. o których będzie mowa w podrozdziale 3. Słowo gueen w angielskim uległo podobnej ewolucji: początkowo oznaczało kobietę lub żonę. Podobnie rzecz się ma z angielskimi leksemami deer (Jeleń").i kategoru . które -jak współczesne słowa niemieckie Tier („zwierzę") i niderlandzkie dier („zwierzę") oznaczało kiedyś „zwierzę". Odwrotnością procesu zawężenia jest proces rozszerzenia. oraz fowl („ptactwo domowe"). l*^!** kategorii desygnaty wykazaliśmy na ] czyli centralne W Podrozdziale ^ Ynty protot' widłowosc ocV „stół". stopniowo to znaczenie zostało zawężone do współczesnego znaczenia „gatunek zboża . filozofii itp. Oznaczało ono kiedyś „zboże".3. którego przykładem są znaczenia „kierunek w sztuce. Przykładów zawężenia znaczenia znajdujemy w językach bardzo wiele. które przy pozwalające ^^y wziąć pod uwagę ^y statystycznie stości znaczenia. podstawowe znaczenie słowa szkoła . które ze ^a^0^Tlstniejątrzypo^u^^^ centralnym. później jego znaczenie uległo uszczegółowieniu i obecnie odnosi się w zależności od wariantu języka angielskiego do pszenicy (Anglia)." ((3)g) oraz „opinia. moz^ierwszej kolejności"1 chodzi nam na mysi wpierw 54 . 3. Siec'radialna g.IiteraturZe. we współczesnej angielszczyźnie zaś ma specjalistyczne znaczenie „żona króla" lub „koronowana władczyni". aby wyraz ten mógł odnosić się do instytucji specjalistycznego kształcenia ((3)e . Innym przykładem . znaczenie to zachowały do dziś niemieckie i niderlandzkie słowa Yogel i vogel (por. W tym wypadku podstawowe znaczenie „instytucja oświatowa"((3)a) zostało rozszerzone. któremu podlegała semantyka polskiego słowa żyto.3.1). ^znaczenie.

jak w przypadku metonimii. w celu opisywania domeny docelowej. Rys. napotykamy jeszcze inne zjawisko. Dostrzegany związek podobieństwa między szkołą kojarzoną negatywnie a doświadczeniami o podobnych cechach pozwolił przenieść na te ostatnie nazwę szkolą.CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOŁ tego procesu jest polskie słowo pieniądz. gdzie je dostrzegają użytkownicy języka. Słowo school ml ce znaczenia identyczne jak polskie szkoła jest homonimem sł|« school w znaczeniu „ławica ryb". Tak na przykład opisywanie gałęzi drzewa jako jego korony opiera się na postrzeganiu podobieństwa miedzy ozdobą głowy monarchy a kształtem górnej części drzewa. Jest ona motywowana podobieństwem między grupą uczniów Pod kierunkiem nauczyciela a ławicą ryb płynących za przewodnikiem. żjca praca. co pozwala przenieść element terminologii atrybutów monarszych na zjawiska ze świata roślin. odnoszących się do części drzewa. 4. semantycznego zawężenia. Mechanizmy rozszerzenia znaczenia słowa szkolą METONIMIA a. podobieństwa występują tam. „t d. gdzie relacja przyległości konstytuowana jest na bazie obiektywnego związku między desygnatami. „lekcje" UOGÓLNIENIE . Metafora posługuje się domeną źródłową. lecz wywodzi się ze staroangielskiego słowa sco lu znaczącego „grupa". łacińskiego (schola). Analogiczny związek podobieństwa występuje między podstawowym znaczeniem polskiego słowa szkolą ((3)a) a desygnatem słowa szkolą w znaczeniu (3)i. oznaczające kiedyś drą monetę. wysiłek umysłowy lub fizyczny. korona. Znaczenia wyrazu powiązane są ze sobą nawzajem siecią połączeń. Dla podsumowania na rys. Analizując odpowiednik słowa szkolą w języku angielskim. 4 przedstawiono zbiór znaczeń słowa szkolą połączonych różnymi relacjami: metonimii. semantycznego rozszerzenia i metafory. W podobny sposób można wyjaśnić wyczuwalną obecnie relację semantyczną między znaczeniami homonimów school l i school 2 w języku angielskim. czyli podstawowym znaczeniem jakiegoś słowa. Obecnie użytkownicy języka angielskiego mo gą jednak postrzegać znaczenie słowa school 2 jako rozszerzenie zna czenia „instytucja oświatowa". czyli znaczenia słów z innej dziedziny. „instytucja oświatowa" b. obecnie zaś posiadające znaczenie rozszerzone: „mo i banknoty każdego rodzaju". Podobieństwo jest wynikiem subiektywnego postrzegania rzeczywistości. zmęczenie . np.. Procesem odpowiedzialnym za stworzenie połączenia radialnego z centrum semantycznym kategorii school jest proces metaforyzacji. To ostatnie znaczenie nie jest rilszerzeniem znaczenia słowa school. Tutaj jednak proces przeniesienia nie opiera slów do znaczeń: semazjologia 57 a fizycznym podobieństwie desygnatów. np. ^ wyraz school. Na podstawie etymologii ludowe: można więc określić to znaczenie mianem school 2 i potraktować je jako jedno ze znaczeń school 1. które jest słowem pochodzeń!. Metafora (z greckiego metapherein „przenosić") opiera się na postrzeganym podobieństwie między dwiema rzeczami. lecz na asocjacjach ze koła Zostały uwypuklone raczej negatywne cechy tej instytucji: . Związek ten nie jest dany obiektywnie. dyscyplina. Wszystkie one tworzą kategorię radialną z centrum semantycznym i odchodzącymi od niego w różnych kierunkach promieniami.

nazywa się nieostrości?. należy stwierdzić.ćdo słów: onomazjologia 59 • oo p-dvż nie eliminują migdałów. za pomocą cech koniecznych i wystarczających. granice kategorii mogą być niewyraźne. na drzewach lub roślinach". ale ich granice bywźfl rozmyte. aby nadawały się do konsumpcji. podsumowując. decydujących o tym. Wszystkie owoce „rosną nad ziemią. sposób działania" c. iż znaczenia odwzorowują kategorie pojęciowe. nieostre. kich trójkątów. Jednak w przypadku kategorii naturalnych najczęściej dzieje się inaczej.1. aby zawiera} wszystkie desygnaty.3. zgodnie z klasyczną definicją znaczenia. a banan nie posiada łatwo dostrzegalnych nasion. Klasyczne definicje sprawdzają się np. kategorie mogą także w części na siebie zachodzić. który zazwyczaj przygotowuje się z cukrem. To centrum znaczę niowe mogłoby być określone. która posiada tylko jeden kąt i dwa boki. KaŁ gorie mogą mieć wyraźnie określone centrum.g. użyjemy przede wszystkim cukru. „opinia. Zjaw sko to. Jeśli spróbujemy określić warunki konieczne lub cechy kategorii owoc. gdyż określa cechę wspólną wszysfr. W rozdziale l zwróciliśmy jednak 58 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLg uwagę na fakt. czy tq nie. czy dany obiekt może być elementem danej kategorii. „miękkość". owoce awokado nie zawsze muszą być miękkie. nie należy się dziwić. w przypadku kategorią matematycznych. Muszą dojrzeć. która obejmowałaby cechy konieczne i wystarczające oraz oddawała wszystkie możliwości rozumienia słowa owoc przez . „zmuszanie kogoś do wysiłku" 2. Przygotowując je do innego spożycia niż na surowo. „uczniowie/ nauczyciele" USZCZEGÓŁOWIENIE e. a nie w ziemi. wspomniane w podrozdziale 1. które do tej kategorii nie nale żą. czająLt. orzechów czy też rabarbaru.2. Mogą też posłużyć jako dodatek do potraw. „instytucja kształcenia wyższego" f. filozofii" h. wybór cech „słodkość". „rodzaj kursu" METAFORA i. Tak więc cecha „mający trzy boki i trzy kąty" jest w definicji trój-j kąta konieczna i zarazem wystarczająca figura z trzema bokami i trzema kątami jest zawsze trójkątem. iż nie jest możliwe określenie ntralnego znaczenia słowa owoc w klasycznym rozumieniu defini-ii leksykalnej. gdyż na przykład cytryna nie jest słodka. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów Do tej pory traktowaliśmy znaczenia słowa. . „posiadanie nasion" jako wyrazistych wydaje się uzasadniony.3. Ponieważ zna czenia symbolizują kategorie pojęciowe.> B J. Jednak nie są one konieczne. Ilustracją zjawiska nieostrości niech będzie próba precyzyjnegi wydzielenia centrum znaczeniowego słowa owoc. jak gdyby były one precyzyjnie od siebie oddzielone. Jest to widoczne na przykład przy definiowaniu znaczenia słowa trójkąt. które powinny zostać do kategorii włączone a jednocześnie wyłączały te elementy. takich jak np. tzn. Zawarty w te definicji warunek jest konieczny. których suma równa się 180°". figura. w których słodki smak jest dominujący. odnoszącego się do „wielokąta mającegd trzy boki i trzy kąty. „kierunek w sztuce. Istnieje jednak pewna liczba cech koniecznych. że t ostatnie nie mogą być definiowane w taki sposób. literaturze. jak również odróżnia figury nazywane trójkątami od innych. Cechy te potraktowane jako zbiór nie są jednak wystar.

jako wybrane z kilku możliwych .używane jest .poziom najniższy. którego granice wytycza znaczenie słowa posiłek. „barwa". które słowa służą jego wyrażaniu. jak na przykład chart. Domena pojęciowa to z kolei każdy wewnętrznie spójny fragment przestrzeffrpof jęciowejr taki jak ^posiłki". w analizie onomazjologicznej rozpoczynamy od danego pojęcia. tabela 2) mającej kilka poziomów najogólniejsza katego-WSnstanowi poziom najwyższypa kategoria maksymalnie szczegółowa . Wybór tego terminu ilustruje efektl wyrazistości. od najbardziej ogólnego do najbardziej konkretnego.użytkowników języka. Jaki jest cel analizy onomazjologicznej? Przede wszystkim pozwala ona ustalić. jak powstają (nowe) jednostki leksykalne oraz jakie mechanizmy rządzą wprowadzaniem do języka nowych słów służących opisywaniu jednego i tego samego pojęcia. musi być koniecznie nieostre czy niedefiniowalne. że nasze pojęcie owocu. czworonóg. Na przykład porządei słów w grupie: zwierzę. Potoczna klasyfikacja domen biologicznych zazwyczaj odpowiada ogólnej zasadzie organizacji rzeczywistości przez ludzki umysł. Efekt ten może zadziałać również w grupie słów posia-ł dających ten sam status w hierarchii. Głównym celem analizy onomazjologicznej jest ustalenie modeli relacji w grupie słów powiązanych ze sobą pojęciowo. że tak stworzony obraz owocu nie będzie pasować w równym stopniu do każdego elementu kategorii. Niektóre rasy psów pojawiać się mogą częściej od i innych. „podróż". wilczur. obiad. którą nazywamy polem leksykalnym.3. Celem następnego podrozdziału jest wykazanie. którego różne znaczenia odkrywane są podczas badań. „ciało ludzkie". Nazywając coś co na nas szczeka. Wyrazistość w obrąbie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego Znane w semazjologii zjawisko efektów wyrazistości. Może się zdarzyć. nasz mentalny jego obraz. Nie znaczy to jednak. Termin poziomu podstawowego jest słowem. co tworzymy w umyśle myśląc o owocach. wyżet. czych słów w polu leksykalnym. szybkość". „przepisy ruchu drogowego" itp. aby potem określić. jak „. owcza-m rek.3. System klasyfikacyjny składa się z co najmniej trzech poziomów. z pewnością użyjemy słowa pies. iż rej cje między elementami pola leksykalnego są analogiczne do relad które cechują znaczenia poszczególnych słów: efekty wyrazistoś połączenia i nieostrość. gdyż opisują rzeczy należące do domeny pojęciowej „posiłki". jako przychodzą! cego nam na myśl najszybciej. ^zapach". Pole leksykalne to zbiór słów nazywających rzeczy należące do jednej domeny pojęciowej. 2. że nasz mentalny obraz owocu jest bardzo precyzyjnie określony i że użytkownicy języka pytani o wymienienie owoców podadzą tę samą listę desygnatów. 2. l CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOGlĄ W związku z tym nasuwa się pytanie o miejsce i status pojedyn. które .1. Poniżej omówimy wyróżnione wcześniej dwa typy wyra-1 zistości. Zgodnie z tą definicją takie słowa. czyli to. pies oddaje hierarchiczny ukłal słów od terminu najogólniejszego do szczegółowego. „ubranie". które ze znaczeń danego słowa lub które z jego desygnJ tów są najwcześniej przywoływane na myśl lub najczęściej używani obserwowane jest również w ono-mazjologii. pozwalaj! ce ustalić.choroba". Od pojąć do słów: onomazjologia Podczas gdy analiza semazjologiczna za punkt wyjścia przyjmuje słowo. Musimy jednak pogodzić się z tym. Inne typowe przykłady pola leksykalnego reprezentu. drugie śniadanie. „gr1**^ „wiedza" itp. W domenie pojęciowej (zob.i ją takie domeny pojęciowe. jak śniadanie. podwieczorek czy kolacja możemy uznać za znaczeniowo powiązane i zaklasyfikować je do jednego pola leksykalnego.

owoc lub szczegółowych typu dąb. O wiele trudniej natomiast doszukać się wielu wspólnych cech między elementami kategorii „spódnica" a jednostkami kategorii „sweter" czy „spodnie". Tabela 2. Z językowego punktu widzenia.„warstwa ubrania". w której efekty wyrazistości są najbardziej widoczne. Potoczna klasyfikacja domen pojęciowych Poziomy Domeny pojęciowe poziom ogólny roślina zwierzę ubranie pojazd owoc poziom podstawowy drzewo pies spodnie samochód jabłko . Wszystkie elementy kategorii „spódnica" mają następujące cechy wspólne: (1) zwykle są noszone przez kobiety. posiadają zaledwie jedną. terminy poziomu podstawowego tworzą klasę słów. 2. (4) zwykle zakrywają przynajmniej górne partie ud. iż terminy pozio-Hiu podstawowego są bardziej wyraziste od innych. Podczas nauki języka obcego dzieci przyswajają sobie terminy pozio-Olu podstawowego. W domenie pojęciowej „ubrania" elementy garderoby. Z kolei elementy kategorii „ubranie" lub „bielizna". spodnie. (3) okrywają ciało od pasa w dół. (2) nie okrywają każdej z nóg osobno. Dla przykładu. pies. mogą być uważane za jednostki podstawowe.najczęściej do opisania danego zjawiska. Na poziomie podstawowym. reprezentujące najwyższy poziom w hierarchii. jabłko. samochód. dżinsy. wilczur. takie jak drzewo. zanim nauczą się słów bardziej ogólnych typu roślina. Wiele wskazuje na to. pojazd. takie jak spodnie. natomiast różnią się w zasadniczy sposób od elementów podstawowych innych kategorii. ieżarówka.3. spódnice i płaszcze. złota reneta. każdjej kategojiiposzcze-gólne elementy posiadają wiele wspólnych cech. dość ogólną cechę wspólną . Od poj«ć do słów: onomazjologia 61 h anie. Natomiast z punktu widzenia konceptualizacji. terminy odstawowe są zwykle krótkie i morfologicznie niezłożone. zwierzę.

w jaki sposób nowe wyrażenia są tworzone i utrwalane w języku. ustaliliśmy. Jak stwierdziliśmy wcześniej. poświęconym relacjom między znaczeniami słów (związkom semazjologicznym). że słowa mogą przybierać nowe znaczenia w wyniku procesów metonimii. gdyż jest częściej stosowa^j^ssssr^1* mniej ue—232 Połączenia w obrębie domen pojęciowych 232.2. Jakie kryteria rządzą naszym wyborem jednego terminu spośród kilku równie precyzyjnie opisowych? Rys. grupa słów może przekształcić się w pojedyncze wyrażenie i zostać na tyle zakorzeniona w leksykonie języka.L Taksonomie hierarchiczne W podrozdziale 2. Czy jest to spódnica kopertowa czy mini(spódni. czka)? Jak najprawdopodobniej nazwiemy tę część ubrania? Badania wykazują. który termin tego samego poziomu jest preferowany i częściej używany. 5. leksem minispódniczka) jest bardziej zakorzeniony. Taki sam proces można zaobserwować w wyborze jednego elementu kategorii kosztem innych. onomazjo-logia zajmuje się relacjami między nazwami nadawanymi kategoriom. Nie można jednak z jego pomocą określić. Te procesy można także zaobserwować w onomazjologii.2. że staje się jego regularną i utrwaloną jednostką. np. zawężenia i rozszerzenia znaczenia.poziom szczegółowy dąb wilczur dżinsy ciężarówka złota reneta Model poziomu podstawowego okazuje się przydatny. iż specjaliści od mody wybierają w takim wypadku termin minispódniczka). Pojęcie to wprowadzono do opisu jeżyka w celu wyjaśnienia. że w żurnalu mody oglądamy krótką spód62 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLCK niczkę składającą się z dwóch luźno związanych ze sobą z warstw materiału. Z synchronicznego punktu widzenia. lecz łączą . Forma ta była tak często używana. Na przykład w przeszłości w języku polskim istniały dwie formy tworzące czas przeszły złożony. Wyobraźmy sobie. który poziom w potocznej klasyfikacji jest maksymalnie wyrazisty. iż zapomniano o jej etymologii. byli jeśmy. Części damskiego ubrania spódnica plisowana mim-(spódniczka) spódnica-spodnie spódnica kopertowa Nasz wybór można wyjaśnić zjawiskiem zwanym zakorzenię-! niem. Innymi słowy. które z czasem utworzyły jedną byliśmy. gdyż dzięki niemu można przewidzieć. Kategorie z kolei nie są jednostkami izolowanymi. metafory.

na dolnych . Taksonomie hierarchiczne POZIOMY Poziom nadrzędny Poziom podstawowy części garderoby 64 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL Hierarchia taksonomiczna jest specyficznym rodzajem pols ksykalnego. f. b. takiej jak „ludzkie ciało". 6. istnieje także hierarchia taksonomiczna owych poziomów. Metafora i metonimia Wraz z rozwojem ludzkiej myśli i kultury nie tylko tworzymy j leksykalne i taksonomie. podstawowego. kipieć ze złości. podstawowym i szczegółowym. zwłaszczaj pomocą metafory czy metonimii. 01 wienie zjawiska metafory w podrozdziale 2. OPAKOWANIE ZA ZAWARTOŚĆ: Ten pucharek jest wyśmienity. tzn. obejmującym wszystkie pojęcia poziomu niższego. przegrać w sporze. koszula. brakuje w nich terminu podstawowego. Negatywne uczucia z kolei kon-ceptualizowane są jako WYSOKA TEMPERATURA CIECZY W POJEMNIKU. MIEJSCE ZA LUDZI: Moja wioska głosuje na Zielonych. występuje luka leksy na. np. Lakoff opisał metaforę pojęciow|| SPÓR TO WOJNA. w polu „ubranie". takich jak „myślenie" czy „uczucia". często poddaje się pr cesom pojęciowej metaforyzacji. kt< ry zaobserwował ten proces umysłowy. e.się w domeny pojęciowe. Nasze rozumienie abstrakcyjnych domen poj ciowych.2.2. sweter. AUTOR ZA DZIEŁO: Obecnie czytamy Tuwima.zawężenia. metonimia pojęciowa nazywa element lub aspekt jednej domeny za pomocą elementu lub aspektu należącego do innej domeny i pozostającego do niego w relacji przyledo słów: onomazjologia 65 ł 4ci Poniżej podano kilka typowych przykładów metonimii pojęciowej. Czasami używamy jednej dom< do strukturyzowania naszego pojmowania innej domeny (por.2. podnóże góry). która stanowi podłoże naszego metaforycznego myślenia o sporze. Na podobieństwo metafory pojęciowej. złożyć broń. w którym jednostki leksykalne uporządkowane są rarchicznie. metaforą pojęciową. stąd nazwy jego części: wezgłowie (poprzez przen] sienie pierwotnej nazwy wezgłowia „poduszka" na część łóżka). ujawnia się ono w takich wyrażeniach. 2. Językoznawca amerykański George Lakoff. ustąpić pola. czyli nadrzędny jest poziomem ogólnym. takim jak „meble". Na przykład w je ku polskim budowa łóżka konceptualizowana jest na podobieńst ciała ludzkiego. i dlatego mówimy: gotować się z oburzenia. d. ale także inne typy połączeń. nóą łóżka (por. 6. (Stosując konwencję Lakoffa. PRODUCENT ZA PRODUKT: Mój Bosch działa bez zarzutu. T-shirt. WŁAŚCICIEL ZA WŁASNOŚĆ: Mój bagażnik jest pusty. Natomiast poziom podstawowy mieści w sobie szczegółowe pojęcia poziomu podrzędnego. Hierarchię tę ilustruje rys.3. W tym przypadku domena poj| ciowa obejmująca części ciała ludzkiego użyta jest do opisywania i| nej domeny . żerny wyróżnić trzy poziomy: na górnych poziomach hierarchii ob wujemy zjawisko rozszerzenia. zawrzeć ze złości. jak wygrać spór. która nadaje strukturę do menom pojęciowym. nogi stołu. W pewq grupach słów. W takiej hierarchii poziom wyższy. . np. pojęciową strukturę metafory będziemy tu przedstawiać za pomocą zapisu wersalikami). Rys. nazwał ten rodzaj metafor. W domenie pojęciowej. poza różnicami między poziomem ogólnym.2). /4) a OSOBA ZA NAZWĘ: Nie ma mnie w książce telefonicznej.łóżka. używając elementów innej domeny. W każdym polu leksykalnym. c.

W każdym z tych przykładów można by użyć nazwy. Relacje pojęciowe w semazjologii i onomazjologii Relacje pojęciowe W semazjologii (relacje między znaczeniami jednego słowa) W onomazjologii (relacje między pojęciami i słowami lub wyrażeniami) 1. Na przykłai ponieważ szorty. żi trudność ta często pojawia się w materiale językowym. kto tej kategoryzacji dokonuje. Jednakże istnieje kilka powodów. Hierarchia (góra/dół) Rozszerzenie i zawężenie szkolą filozofii. 7 pokazuje. w (4)b . pies. „posiłki") 2. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczni W podrozdziale 2. W każdym z nich rozróżniamy relacje hierarchiczne (od bardziej ogólnych do specyficznych). I tak w (4)a można by powiedzieć Mojego nazwiska nie ma w książce telefonicznej. spodnie noszone są zarówno przez kobietj jak i mężczyzn. Tabela 3 podsumowuje relacje pojęciowe ujawnione w badaniach semazjologicznych i onomazjologicznych. szkolą biznesu Domeny pojęciowe: taksonomie (np.3. wilczur). AUTOR ZAMIAST DZIEŁA) 3. zwierzę. iż przy kategoryzowaniu r< dzajów naturalnych musi wystąpić zjawisko nieostrych granic katf gorii. Jeśli dla przykładu spojrzymy na model poziomu podstawoweg przedstawiony w podrozdziale 2. w (4)c . użytkownik języka podkreśla raczej cechy bardziej wyraziste niż cechy specyficzne nazywanych przedmiotów. Rys. dżinsy. w danej taksonomii. Przyległość (styczne z czymś) Metonimiczne rozszerzenie znaczeń (szkolą jako instytucja -zajęcia . Wybierając opis metonimiczny. w której każdy element zajmuje wyraźnie sprecyzowane miejsc . związki podobieństwa oraz związki przyległości. Zjaw. na jakim miejscu w hierarchii należy umieścić daną jednostkę. itd.3. mozaikową struktu rę. Tabela 3. pola leksykalne (np. Nie zawsze na przykład można jednoznacznie określić.Obecnie czytamy wiersze Tuwima. dla których musimy zakwestionować tę pozorną klarowność struktury.2.3 stwierdziliśmy.1. o której mowa. iż leksykon języka ma przejrzystą. sko nieostrości obrzeży kategorii obserwujemy podczas analiz onomazjologicznej.3.Bagażnik w moim samochodzie jest pusty. Podobieństwo (podobne do czegoś) Metaforyczne rozszerzenie znaczeń (szkolą — „zmuszanie do wysiłku") Metafora pojęciowa (np. przedstawiona .nauczyciele) Metonimia pojęciowa (np. po wnikliwej analizie dojdziem do wniosku. SPÓR TO WOJNA) 66 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOll 2. Na przykład pomidory mogą być klasyfikowane jako owoce lu: warzywa w zależności od tego.

Podsumowując. słów-nictwa nie można przedstawiać w postaci pojedynczego drzewa taksonomicznego z wieloma rozgałęzionymi węzłami. czyli jest terminem podstawowym.j kład pojęcie „ubrania damskiego". na równi tel1 Mnica i spodniami. Przeciwnie. 7. i stąd trudno precyzyjnie umieścić ją w hierarchii taksonomicznej. iż elementy kategorii preferowane i pojawiające się najczęściej są maksymalnie wyraziste na przykład słowa spodnie czy spódnica występują o wiele częściej niż wyrażenie spódnicaspodnie. a irianowicie broekrok (dosłownie . że me sposób jednoznacznie określić. podkreśla ceclę „bycia spódnicą Tak więc w różnych językach słowo odnoszące sę do tego samego desygnatu może znajdować się na innym poziomie w taksonomii: w języW polskim obok spodni. mini(spódniczki). Od P°J?Ć do stów: onomazjologia 67 iduie się na ogólniejszym poziomie taksonomicznym.legginsy szorty dżinsy kopertowa (spódniczka) ubranie damskie ubranie męskie Szczegółowa analiza słownictwa odzieżowego ujawnia następującą komplikację: na którym z poziomów taksonomicznych powinniśmy umieścić słowo spódnica-spodnie (zob. legginsów. rys. można stwierdzić. powinno być . czy spódnica-spodnie jest bardziej spodniami czy spódnicą. Chociaż model poziomu podstawowego sugeruje coś innego. w języku niderlandzki^ zaś obok spódnicy. szortów. Spódnica-spodnie a. to na przykład niderlandzki odpowiednik spódnicy-spodni. wyżej. czy też na-26 SPTumieścić na poziomie niższym jako jednostkę podrzędną (rys. Wcześniej stwierdziliśmy. Podczas gdy polski. 5)? Czy wyraz 2 3. słowo podkreśla cechę „bycia spodniami" tego elementu garderoby. jako termin podrzędny spódnica-spodnie (damskie) spódnica spodnie (damskie lub męskie) spódnica kopertowa mini-(spódniczka) spódnica-spodnie Problem z umiejscowieniem danej jednostki na odpowiednim poziomie pozostaje w ścisłym związku z semazjologicznym zjawiskiem efektów wyrazistości. noszonego wyłącznie lub zazwyczaj przez kobiety. Rys. jako termin podstawowy ubranie zasłaniające nogi spódnica (damska) b. po-i winno ono być postrzegane jako system zależności z częściowo zacho-! dzącymi na siebie obszarami. 8.poniżej taksonomia ubrań powinn uwzględnić obszary wspólne dla ubioru damskiego i męskiego. Ze swej natury te wyraziste elementy są lepszymi przedstawicielami kategorii niż te. 8)? loży & Byś. Można się zastanawiać. Taksonomia o nieostrych granicach obszarów ubranie garnitur spódnica mini. jak na przy. które cechy wyrazistości nie posiadają.spodnie-spódnica").

posiadaj ą po kilka różnych pokrewnych znaczeń. Wyrazistość onomazjologiczna można zdefiniować w następujący sposób: dany desygnat nazywany jest przy użyciu wyrazu a. poświęconego semantyce leksykalnej. wybór danej jednostki leksykalnej jako nazwy danego desygnatu jest zdeterminowany zarówno przez wyrazistość semazjologiczna. gdy a reprezentuje kategorię bardziej zakorzenioną w języku niż b. spodni i garnituru. taki pojazd nazywany jest samochodem. jako że odnosi się w równym stopni spódnicy. (Warto w tym miejscu zaznaczyć. Zilustrujemy to zjawisko na przykładzie „pojazdów". Podstawową zasadą takiej pragmatycznej odmiany onomazjo-logii jest to. Natomiast typowa europejska furgonetka przewozi głównie towary. natomiast wyrazistość onomazjologiczna określana jest przez stopień zakorzenienia nazwy danej kategorii w języku. 2. że Stanach Zjednoczonych. w celu nazwania jednej rzeczy używamy wielu różnych słów. Innymi słowy. uwzględniającej zarówno podejście semazjologiczne. Innymi słowy. Wobec tego w sytuacji. pod warunkiem że nazwa ta jest bardziej zakorzeniona niż spódniczka kopertowa. Zjednej strony. Z drugiej strony. gdyż należy do właściciela indywidualnego i służy do przewozu osób prywatnych. że coś zostanie nazwane przez określone słowo. przyjęła się nazwa mini-furgonetki — ang. Jak stwierdziliśmy wyżej.5. który podobny jest w równym stopniu do samochodu i do furgonetki? Wybór słowa samochód uzależniony jest zapewne od tego. że wybór danej jednostki leksykalnej uzależniony jest od wyrazistości zarówno semazjologicznej. gdy spódniczka kopertowa przypomina w równym stopniu spódnicę kopertową co mini(spódniczkę) i nie istnieje motywacja semazjologiczna wyboru jednej z kategorii. gdyż niektóre ubrania noszone są zarówno przez kobiety. Uznanie tego za fakt wskazuje na zintegrowaną koncepcję leksykologii. że pomimo Dosiadania cech samochodu i furgonetki Renault Espace lepiej reprezentuje kategorię „samochody". 2. 7. Wnioski: współzależności pomiędzy semazjologią i onomazjologią Do tej pory zajmowaliśmy się semazjologią i onomazjologią z punktu widzenia teorii. albowiem bardziej przypomina prototypowe samochody niż furgonetki. Podsumowując. dlaczego użytkownicy języka w określonej sytuacji wybierają takie a nie inne słowo. pokusimy się o wyjaśnienie. nazwa minispódniczka) będzie wciąż używana na określenie tej spódnicy-hybrydy.4. a nie wyrazu b. klasyfikacja oparta na podziale damskie/męskie nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Wyrazistość semazjologiczna oznacza.podsumowanie_ 69 teeorii. wyrazistość semazjologiczna determinowana jest przez stopień podobieństwa znaczenia lub przedmiotu do prototypu danej kategorii. jaki onomazjologiczne. jak i onomazjologiczna. Takie słowa zebrane są w tezaurusie. jeśli to coś jest dobrym reprezentantem danej 25. gdzie pojazdy tego typu jeżdżą po drogach od dawna i są samochodami rodzinnymi. W związku z tym. Dla-0 Europejczycy nazywają samochodem niodel Renault Espace. Jak pokazuje rys.reprezentowane w taksonomicznym modelu słownictwa. słowa są polisemiczne . jak i onomazjologicznej. W zakończeniu mniejszego rozdziału. ale czasami o wiele bardziej ogólnych lub bardziej szczegółowych. czasami synonimicznych. skoncentrujemy się na praktycznych aspektach wiedzy o znaczeniu i nazywaniu. pozycja taksonomiczna terminu ubrań' damskie jest niedookreślona. spróbujemy dać odpowiedź na pytanie o czynniki wpływające na nasz wybór jednostek leksykalnych. Oprócz zjawiska polisemii i sy70 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOr . jak i mężczyzn. mini-van). Podsumowanie W badaniach słów i znaczeń ujawniają się dwa przeciwstawne zjawiska.

metonimia. nazywana terminem poziomu podstawowego. To znaczenie słowa. są nieostre i rozmyte. metafory. niż inne. takich jak dżinsy czy minispódniczka). lub terminów podrzędnych. ryba itp. które ujmują istotne rozróżnienia w domenach pojęciowych rozpoznawane przez daną społeczność językową. takich jak ubranie. Gdy cała domena jest przenoszona na inną domenę. które definiowane są w stosunku do prototypu i peryferii danej kategorii. Chociaż z gruntu odmienne. te dwa podejścia do znaczenia leksyk? nego i nazw przedmiotów mają cechy wspólne. mówimy o luce leksykalnej. domena źródłowa „ciało ludzkie i domena docelowa „meble".7.harakteryzują się*" 26 ' . Wszystkie znaczenia wy razu powstające na bazie procesów metonimii. Granice między znaczeniami w obrębie sieci radialnej. drzewo. rozszerzenia i zawężenia tworzą wspólnie sieć radialną. jedne znaczenia są zawsze bardziej centralne. Wśród kilku nazw na określenie danego przedmiotu zawsze istnieje nazwa prototypowa. W jakiej zależności semantycznej pozostają znaczenia (d) i (g) w stosunku do znaczenia prototypowego (a)? . Zalecana lektura leksykalnej . rozszer. np. ćwiczenia i zadania n3łowa głowa anie" uczesanie owadź głową wie. a zwłaszcza obrzeża różnych kategorii znaczeniowych. które można uznać za prototypowe oraz pro sy zmiany znaczenia (metafora. Termin zakorzenienie odnosi się do zjawiska utrwalania się w języku danej formy. kojarzone jest z daną formą wyrazową częściej od innych jego znaczeń. mamy do czynienia z metaforą pojęciową. znaczenia (a) „matka ojca lut ' kie stożka 72 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLO Wskaż znaczenie. z wyjątkiem zamieszczanych w słownikach wysoce specjalistycznych definicji. czyli prototypowe. f łączeń semantycznych czy nieostrości. w metaforze zaś na bazie podobieństwa elementów lub sytuacji należących do różnych domen.nonimii wyróżniamy zjawiska antonimii i homonimii. że hierarchie taksonomiczne kategorii leksykalnych nie tworzą klarownych taksonomii o przejrzystym układzie rozlecz c . Pośród wielu znaczeń wyrazu. W metonimii związki między znaczeniami ustanawiane są na podstawie relacji przyleglo-ści. Należy również pamiętać. mówimy o metonimii pojęciowej. zawężenie. Zamiast terminów poziomu podstawowego możemy używać terminów nadrzędnych. Jeśli część jednej domeny wykorzystana jest do opisu całości. czego nie mogą opisać klasyczne definicje znaczenia. samochód. nie) odpowiedzialne za powstanie pozostałych znaczeń. które cechuje maksymalna wyrazistość. spodnie. Dwa głóv kierunki badań słów i ich znaczeń to semazjologia i onomazjolog. ale te ostatnie wyróżniają się niższym stopniem zakorzenienia. Jeśli brakuje dla danej kategorii terminu podstawowego. Wyrazy łączą się w pola leksykalne. jabłko. Uzasadnij! swoją odpowiedź. ponieważ stosując napotykamy podobne zjawiska w sferze efektów prototypowych. np.

niderl. W tym rozdziale przekonamy się. fruit (b) „nasienna część rośliny. a które onomazjologiczną próbą rozwiązania problemu kategoryzacji? Uzasadnij swoją odpowiedź. Frucht. nauce o elementach składowych jednostek leksykalnych i wykładnikach ich połączeń w konstrukcjach na poziomie składni. że różne jednostki leksykalne mogą wyrażać te same pojęcia (onomazjologia).. często powiązanych ze sobą znaczeń (semazjologia). (d) Marcin poderwał na dyskotece dwie laski z PWST. Sporządź schemat Sieci radiaJnej dla pomnych »«d *w^ fJ^^^^J^r*^^^!*1 " ' . o . Wyraz jest to abstrakcyjna jednostka leksykalna (leksem).. jadalna część rośliny": niem. że te same mechanizmy odgrywają rolę w morfologii. tradycyjnie stosowanych w morfologii. (a) Starszy pan podpierał się laską. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej Morfologia jest nauką o wewnętrznej strukturze wyrazu. W każdym przypadku wskaż motywację użycia słowa czarny. 6. czy też z metaforą lub metonimia pojęciową. jak w przypadku słowa szkoła. Ekwiwalenty dwóch centralnych znaczeń polskiego słowa ów brzmią inaczej w języku niemieckim i niderlandzkim: owoc (a) „słodka.(• Przedstaw na rysunku sieć radialną słowa babka. czy w tych przypadkach mamy do czynienia z metaforą lub metonimia językową. (e) Ojciec skrzyczał mnie za kolejną laskę z angielskiego. metafory oraz metonimii.„ cnnrtowe. Które z tych słów jest semazjologiczną. (b) Do naszego ciasta przydałaby się laska cynamonu. Które z tych dwóch ter. które mogą odgrywać rolę w procesie tworzenia wyrazów. 2. niderl.'] minów pozostaje w związku metaforycznym.2). Określ. ^^działów l i 2Rozdział 3 Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia W rozdziale 2 dowiedzieliśmy się. miękka. »•!. jak w przypadku nóg łóżka (por.^ Aairnterm^y jak ska. -. . drzewa": niem. a które nie? Uzasadnij swoją odpowiedź. (c) Portal kościoła zdobiony był laskami z piaskowca. że można określić powiązania między różnymi znaczeniami tego samego wyrazu lub różnymi znaczeniami jednostek leksykalnych należących do tego samego pola semantycznego odwołując się do mechanizmów zawężenia lub rozszerzenia znaczenia. Obst. vrucht.Które ze znaczeń można opisać za pomocą klasycznej definiti znaczenia. a także. a które metonimicznym '•• z wyrazem owoc? Uzasadnij swoją odpowiedź. „ 3. 5. przyjrzymy się czynnikom. 4.3. Poniżej przytoczono kilka wyrażeń ze słowem czarny. Po wprowadzeniu pewnych rozróżnień. która w wypo76 . Pokazaliśmy też. W zbiorze terminów bliskoznacznych wyrazu owoc przytoczo-1 nych w przykładzie (2) znajdujemy słowa żniwo oraz plon dla znaczenia dosłownego i przenośnego tego wyrazu. że jednostki leksykalne mogą mieć kilka. będących nazwami rzeczy i zachodzących między nimi relacji.

morfemu pobocznego. jak forma wyrazu służy wyrażenu związku składniowego wiążącego wyrazy w konstrukcjach. gdzie morfem główny jest . Związany morfem poboczny może być dodany do jednego morfemu głównego (np. wyraz pochodny powstaje przez przyłączenie do morfemu głównego. Przyjrzyjm się teraz. od języka angielskiego. żeńska)). które odróżniają wyraz pochodny. drugą . Natomiast pflj stawowe jednostki analizy morfologicznej. na warny morfemami związanymi. których wykładnikami są morfemy gramatyczne. które wchodząc ze sobą w różne związki. natomiast kompozycją . definiil się jako najmniejsze jednostki języka posiadające znaczenie. jak i na poziomie zdania. jak i te formy. Relacje syntaktyczne. PKO. morphe . połączenie w wyraz liter. na przykład. don. Morfemy gramatyczne służą do tworzenia form. czyli podstawowego składnika wyrazu. zwanego też rdzeniem. wczoraj -> wczorajszy). -ek w domek. Sanepid. tworzą radialne sie< znaczeń. jak i formy służące! wyrażaniu związku. w jaki sposób z morfemów tworzy się wyrazy. Morfemy główne i afiksy . gimbus. które mogą wystąpić samodzielnie jak wyrazy. w domek. w odróżnieniu. jak od wyrazów można tworzyć wyrazy pochodne lub łączi je w wyrazy złożone. któ są konieczne i od których wywodzą się wyrazy pochodne (np. męska) -> woźna (deki. czasowniki .)). nazywamy morfemami swobodnymi. postać").+ -ak). głosek lub fragmentów wielowyra-zowych nazw (np. dom —> domek. który zachodzi między wyrazami w danym wy-powiedzeniu (np. Morfemy. ca znaczenie leksykalne lub pełniąca funkcję gramatyczną. długowłosy). żelbet. Derywacją nazywamy tworzenie-wy*azów pochodnych na bazie jednego morfemu głównego. zachodzą zarówno na poziomie grup składniowych. Zarówno morfemy leksykalne. zgodnie. Możi) je porównać do wyrazów z tego względu. albo związane. ucięcie (np. Rzeczowniki przybierają właściwe końcówki przypadkowe. które wys pują wyłącznie przyłączone do innego morfemu lub morfemów. Morfem może być jedynym składnikiem wyrazu lub jego składowym elementem. końcówka -u w domku. z klasy wyrazów o jednym typie odmiany do innego typu odmiany (np.właściwe końcówki osobowe. w języku angielskim. PAN. że tak jak wyrazy mógł mieć znaczenia prototypowe (podstawowe) oraz poboczne (peryferyj ne). najmniejsza jednostka języka posiadają-. Pierwszą określa się terminem morfem leksykalny. zwanego też afiksem. specjalista -> spec). prosta (przym. w obrębie tej samej części mowy. Mówiąc najogólniej. Potrze ny nam jest termin obejmujący zarówno te składniki wyrazów. ale olbrzymia większość morfemów głównych to morfemy związane (npryb.) —sprosta (rzecz. zegar + mistrz). Morfemy. jak i morfemy gramatyczne mogą być albo swobodne. lać —> odlać) i kompozycje. gułami łączenia wyrazów w konstrukcje składniowe. domisko.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL wiedzeniach występuje w różnych formach fleksyjnych. Zacznijmy od przyjrzenia się. Terminem tym jest morfem (od greckiego. itd. przyrostek -ąc w śpiewającĄ spójnik zdaniowy że). jakie wyrazy przybierają wchodząc w związki syntaktyczne z innymi elementami wypowiedzenia lub do łączenia form w wypowiedzeniach. woźny (deki. (np. od którego ten derywati pochodzi (np.1. W języku polskim morfemem głównym może być morfem swobodny (np. udomowić itd. odwrotnie niż np.„kształt. właściwą (np.1. czyli derywat. Do najważniejszych sposobów tworzenia wyrazów zaliczamy dery wacje. W rozdziale 2 koncentrowaliśmy się na wyrazach. PZMot) itd. kot + ka) lub też łączyć dwa i więcej morfemy główne (np.). czyli morfemy. fem gramatyczny.tworzenie wyrazów na bazie ćtwóch i więcej morfemów głównych. 3. -isko w domisko itd.). W języku polskim rzadkie jest tworzenie wyrazów złożonych przez połączenie dwóch morfemów głównych bez wiążącego je afiksu (np. a także. Tworzenie nowych wyrazów odbywa się ponadto przez przeniesienie wyrazu z jednej części mowy do innej (np. od wyrazu. dług + o + włosy).terminem mor-.

„ryba" + -ery).gł. stojące po morfemie głównym. Wstawi( nie interfiksu między dwa morfemy rdzenne nosi nazwę interfij cji. m. m.zwykle morfemem swobodnym (np.. nożyk. .morfem poboczny. beczkowóz.„ry60" + -y)). m. Symbol „m. niezły." oznacza morfem główny.„rybołówstwo" (dosł. stojące ifliędzy morfemami głównymi. . na78 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: tomiast proces przyłączający sufiks nazywamy sufiksacją.rybi"(dosł. Morfemy gramatyczne podane są w nawiasach: (Da. Słowotwórczą strukturę wyrazów przedstawiono w formie wykresów. Ze względu na położenie względem morfemów głównych w wyrazach pochodnych. 1. fish + -y -. Wyrazy pochodne Procesy słowotwórcze morfem główny zlew kompozycja morfem morfem poboczny główny derywacja -ozmywak morfem główny ogród morfe: pobo -nik Derywacja i kompozycja nie są oczywiście jedynymi procesami słowotwórczymi. wyraz pochodny może być utworzony przez zastosowanie jednego lub więcej procesów słowotwórczych. jest spójnik matycznego która poza amatycznego fcmu gradomem). . np.gł. morfemy poboczne dzieli się zasadniczo na prefi-ksy (przedrostki).p. stojące przed morfemem głównym. su-fiksy (przyrostki).p. fish + -ery .p. długodystansowy m. oraz in-terfiksy. Dział morfologii zajmujący się wyrazami pochodnymi nazj jest słowotwórstwem. morfemy ^^ zi gwobodnego zwi Jak już ne lub związane. Rys.gł. Poniższe przykłady ilustrują budowę kilku wybranych wyrazów pochodnych." .-^y. Proces morfologiczny Przyłączający prefiksy nazywamy prefiksacją. a symbol „m. Nazwy procesów słowotwórczych podano w nawiasach. np. np. Co więcej. dług -odystans -ow(y) (kompozycja z interfiksacją + derywacja) historyczny językowy -0"160 -y" równaj forro^^amatycZną (porównaj formę Morfempis* ————— grama" morfem wyrażający tryb przyp tyczne.

ny) w języku norweskim.> ^ rze. który sposób wyrażania danego znaczeniaj ustali się w języku.x. 2. czyli ^kon^ ^^ składnikiem ^t«^ Hadnikiem 80 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpQLoc na) książka".——— Rys. gramatyczny (m.. dlaczego język używa takiego a nie innego sposobu tworzenia nazw. mogą użyć wielu określeń. poza morfemami głównymi. morfologiczny. Swobodne " j •— — tworzenia puszczenie.1. Mówiąc o takim urządzeniu. fleksyjny) -yml-ego itd. który nie jest podłączony do l gniazdka. atyczne ***** sluzyć do funkcjonale mog? knstrukcji «^^^e ważną role . pr^. ze związanych morfemów fleksyjnych nazywamy formami fleksyjnymi Tworzeniem form fleksyjnych zajmuje się dział morfologii znany jako fleksja. . Typy morfemów gramatycznych przedstawiono na rys. Ale tworzenie nazw może się odbyć także drogą połączenia wyrazów w konstrukcjach składniowych. Stowotwórstwo a nadawanie nazw Poznaliśmy dotąd dwa różne sposoby służące tworzeniu nazw: kompozycję i derywację. Typy morfemów gramatycznych Składniki analizy gramatycznej związki składniowe i formy fleksyjne morfem leksykalny fakt. że w łączeniu wy kład. na przykład mobile phone („telefon ruchomy"). że grupa pracowników dużej amerykańskiej firmy elektronicznej zgromadziła się przy stole konferencyjnym dla| omówienia nowego typu telefonu. gramatyczny (wyraz funkgonalny) morfem leksykalny prost związany m. Formy wyrazów składające się. W innych je zykach. Tvnv mnr-fior». Porównaj huset (dosłownie dom + określo. cellular phone („telefon 81 („telefon . 3. a book . Rozpatrzmy przykład nazwy niedawno wprowa^ dzonej do wielu języków. nieokreślona) książka"). Wyobraźmy sobie. swobodny m. . łączanym do rzeczownika. nie da się z góry przesądzić. kiedy istnieje kilka możliwości. wykładnik ten może być morfemem związanym. która poza PTZ czownika. 2. w których określoność grupy nominalnej ma wykładni].2.ęzykach pe nią Na pr składniowych i ^ trukcja skła-pa nominalna.„(jakaś. Rys. w języku l • ___ Ir-t-rirPI określoności lub p p yP rówmez na rozaj . 2. Powstaje więc pytanie. W sytuacji..

czyli określeń pojedynczych przedmiotów lub pojęć składających się z dwóch i więcej wyrazów. (2) We swapped our colour television. przynajmniej w tym samym języku.) „łopatka kuchenna" bin waste-basket „kosz na śmieci" tea-towel dishcloth „ścierka do naczyń" Etymologia niektórych nazw używaniych w . gdzie używa się albo v razu o szerszej treści informacyjnej. Miejsce do park wania samochodu nazywa się w BrE cair park („parking". and bcought a black and white portable. W AmE używa się nazwy a parking lot w odniesieniu do miejssca (zwykle placu) wyznaczonego do parkowania. lub też carphonie („telefon samochodo-W>1 W ięzyku niemieckim przeważył aspelkt łatwości w obsłudze. tworze jednowyrazowe nazwy syntetyczne. są w polszczyźnie kotlet schabowy -> schabowy. skrótu od angielskiej nazwy global system for mobile communication („globalny systtem komunikacji mobilnej") lub też een draagbare telefoon („telefoin przenośny"). ° gkiąj odmianie języka angielskiego przyjęła się nazwa budowie sieci stacji radiowych (odbierających i przeka-ły elektromagnetyczne: cellmlar phone. ale obecnie używany jest prawie wyłącznie w ocdniesieniu do przenośnego odbiornika telewizyjnego. kiabriolet"). Nie tylko języki. pociąg pośpieszny -» pośpieszny. lecz również odmiany języków różnią się między sobą co do tego. natomiast nazwy ai parking garage w odniesieniu do budynku przeznaczonego do parrkowania samochodów. sam staje się nazwą danego przedmiotu. aiutomobile („samochód"). zwany też ^ Zar (. Jest oczywiste.nocket phone („telefon kieszonkowy"). „budynek przeznaczony do parkowania samochodtów"). co pokazuje poniższy przykład. jak i bry skiej (BrE) odmianie języka angielskieego wyraz car używany j w odniesieniu do pojazdu z silnikiem imechanicznym.. (3) BrE AmE oven cooker „kuchenka" łap faucet (z franc. a! wyrazów o bardziej wyspecjalizowanej 1 treści takich jak sedan (. że przyjęcie się nowego wyraztu dla określenia nieznanych dotąd przedmiotów pojawiających się w rróżnych kulturach jest wynikiem „ścierania się" czynników onomazjcologicznych. Jednakże częściej jest stosowany w BrE niż w ArrnE. Z kolei w niderlandzkim używa się een gsm. reczności i jako nazwę takiego telefonu prrzyjęto ein Handy. zarówno w amerykańskiej (AmE). Wymieniliśmy nasz kolorowy telewizor na czarno-biały. sklep spożywczy -> spożywczy itd. Każde odz'wierciedla inny sposób konstruowania treści poję-dkreśla pewną wyrazistą.komorka").mobile phone. właściwvą przedmiotowi cechę. jakie wyrazy przyjmują si^ w nich jako nazwy przed82 WEWNĘTRZNA STraUKTTJRAWYRAZU|MOpi^u miotów. Po pewnym czasie nowa nazwa zakorzenia się i zostaje wprowadzona do systemu języka.. przenośny. W języku francuskim weszła \w użycie nazwa un portable oddającej przenośny charakter urządzania. które podlegają skróceniu. Przykładami nazw analitycznych. Angielski wyraz portable jest starym zapożyczeniem z. przez co nie daje się już użyć na oznaczenie nowych przedmiotów.r mochód czterodrzwiowy ze stałym dachiem. Na przykład. Natomiast \w odmianie brytyjskiej * f niła się nazwa podkreślająca możliwcość korzystania z telefo-wrochu. digital phone portable phone („telefon iprzenośny") itd. Kolejnym przykładem tej „walki" są nazwy przedmiottów i urządzeń kuchennych używane w BrE i AmE. limuzyna") czy conva ible („samochód ze składanym dachem.) „kran" washing-up liąuid dish-washing liajuid „płyn do naczyń" cutlery siluerware „sztućce" fish-slice spatula (z hiszp. określenie wzorowane na zapożyczonym z angielskiego słowie handy ( poręczny"). jak to miało miejsce w przodku portable w języku angielskim. Jej część może nawet ulec ucięciu i tak skrócony wyraz. języka francuskiego.

ga. że tworzenie nazw do pewnego stopnia odzwierciedla wielokuliturowość amerykańskiego społeczeństwa.rmi-strzowski pociąg pośpieszny bus beczkowóz mówca długodystansowiec pasta do zębów pekaes kulturalno- . b+c) (e) konstrukcje syntak(T) inne (np. Dlatego też badanie procesów nadawania rzeczom nazw jest ściśle powiązane z badaniem kuiltury dominującej w społeczeństwie posługującym się danym językiiem lub jego odmianą. odzwierciedlaj ącyclh różnice w budowie wyrazów pochodnych. twiej można się o tym przekonać badające różne języki. Przykłady zostały podzielone na sześć klas. W tabeli l podsumowano różne sposoby tworzenia nazw. Gramatyczna klasyfikacja nazw (b) złożenia (c) derywaty (d) typ mieszany (c+b. Ła-. !. skróty) tyczne prostokąt opiekacz ze.amerykańskiej odmianie języka angielskiego wyraźnie pokazuje.

wyrazy niepodzielne dom kot W dalszej części tego rozdziału omówimy szerzej dwa najważniejsze procesy słowotwórcze, kompozycję (3.2) oraz derywację (3.3). Następnie przyjrzymy się innym sposobom tworzenia słów (3.4) oraz morfemom gramatycznym (3.5). W każdym z tych podrozdziałów rozpatrzymy różne znaczenia przysługujące morfemom, a także zastanowimy się nad rolą, jaką odgrywają one w procesie nadawania nazw. 3.2. Kompozycja W tym podrozdziale zapoznamy się z regułami tworzenia wyrazów złożonych, czyli złożeń, porównamy wyrazy złożone z połączeniami wyrazów w konstrukcjach składniowych, a następnie zastanowimy się, jakie typy wyrazów złożonych upowszechniają się i wchodzą do systemu języka oraz czemu służy proces kompozycji. 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych Tworzenie wyrazów złożonych odbywa się na podstawie ścisłych zasad. Złożenia budowane są na zasadzie szeregowej lub hierarchicznej; większość tworzona jest z członów, które pozostają do siebie w stosunku nierównorzędnym, czyli hierarchicznym. Układy szeregowe powstają przez zespolenie dwóch (i więcej) członów znaczeń wo równorzędnych, np. sprawozdawczo-wyborczy (tzn. „sprawc dawczy" i „wyborczy"). W układach szeregowych człony mogą zost przestawione bez zmiany podstawowego znaczenia (wyborczo-spr wozdawczy). Układy hierarchiczne powstają przez połączenie § mantycznie nierównorzędnych członów w układzie podrzędno-na rzędnym. Człon podrzędny jest członem określającym, natomia człon nadrzędny jest członem określanym, np. jasnozielony. W języku polskim wyrazy złożone charakteryzuje brak odmiar pierwszego członu (np. dobrobyt, dobrobytu, dobrobytem, *dobregt bytu, *dobrymbytem), oraz, w mniejszym stopniu, niesamodzielnej akcentowa pierwszego członu. Większość złożeń ma jeden akcei główny, podobnie jak wyrazy słowotwórczo niepodzielne oraz der waty (np. dalEko widzi —» dalekOwidz, stAry drUk —» starOdrw ale: biAło-czerwOny). Te same kryteria, gramatyczne i fonologiczm odgrywają rolę również w języku angielskim. Przykładowo, wyra; złożony ma w angielszczyźnie zwykle jeden akcent wyrazowy, któr pada na pierwszy człon złożenia. Drugi człon nie jest akcentowany (np. blAckbird - dosłownie czarny + ptak, „kos"). Dla porównanie, w grupie nominalnej składającej się z rzeczownika i przymiotnika, główny akcent pada na drugi składnik, ale akcentowany jest, choć słabiej, również pierwszy składnik (np. a blAck blrd „czarny ptak"). Człony wyrazu złożonego mogą należeć do różnych kategorii leksykalnych. W języku polskim należy zwrócić uwagę na towarzyszą ce kompozycji procesy słowotwórcze i fleksyjne. Podane poniżej przy kłady to rzeczowniki złożone, w których drugim członem jest rzeczownik, a pierwszym kolejno rzeczownik, liczebnik, przymiotnik i czasownik. (4) a. rzeczownik + rzeczownik = beczkowóz, kręgosłup b. liczebnik + rzeczownik = stulecie, czterowiersz c. przymiotnik + rzeczownik = płaskostopie, starodruk d. czasownik + rzeczownik = śpiwór, przebiśnieg Znaczenie rzeczowników złożonych zależy od znaczeń ich

składników. Relacje wyrażane przez człon określający w stosunku do członu określanego są różnorodne. Człon określający może wyrażać środek umożliwiający czynność typowo wykonywaną przez człon określony 3 2. narostatek, rentgenoterapia), składnik członu określanego (np. iobeton, motorower), obiekt czynności wykonywanej przez człon \ eślany(np. projektodawca, powieściopisarz) itp. Interpretacja złożeń zależy od naszej wiedzy pozajęzykowej. Ponieważ wiemy, że pojazdy mogą być napędzane przez silniki parowe, elektryczne lub spalinowe, w złożeniach takich jak parowóz, elektrowóz, spalinowóz interpretujemy pierwszy człon jako określający rodzaj czynności wykonywanej przez pojazd. Wiemy jednak, że beczka nie może być napędem, podobnie jak nie może nim być radio. A zatem w złożeniach beczkowóz i radiowóz interpretacja członu określającego musi być inna. Jaka dokładnie jest ta interpretacja, wynika z naszej wiedzy pozajęzykowej. Podobnie jest w innych językach. Na przykład w języku angielskim, gdzie zdecydowana większość morfe-mów leksykalnych to morfemy swobodne i dlatego też kompozycja jest znacznie częściej stosowanym procesem słowotwórczym niż w polszczyźnie, w złożeniu leather shoe (dosłownie skóra + but, „skórzany but") człon podrzędny określa materiał, z jakiego but jest wykonany. W złożeniu tennis shoe (dosłownie tenis + but, „tenisówka/but do tenisa"), człon podrzędny określa, do wykonywania jakiej czynności używany jest taki but. W złożeniu alligator shoe (dosłownie aligator + but, „but ze skóry aligatora") człon alligator nie może określać czynności, ponieważ wiemy, że aligatory nie noszą butów, oraz że nie ma specjalnych butów używanych w czynnościach dotyczących aligatorów. Bardziej prawdopodobna jest więc relacja materiałowa, przy czym rozumiemy, że but nie jest wykonany z całego aligatora, lecz jedynie z jego skóry. Przymiotniki złożone mogą powstać przez kompozycję dwóch przymiotników semantycznie równorzędnych (np. głuchoniemy) lub semantycznie nierównorzędnych (np. staroangielski), w których pierwszy, podrzędny człon modyfikuje znaczenie drugiego, nadrzędnego członu. Również przysłówek może być zespolony z przymiotnikiem w jeden wyraz złożony (np. krwistoczerwony). W tym przypadku przysłówek jest członem podrzędnym i modyfikuje znaczenie przymiotnika, określając stopień cechy wyrażanej przez przymiotnik. Wiele przymiotników złożonych tworzonych jest od związków składniowych, złożonych z wyrazów należących do różnych kategorii leksykalnych (np.płaskie dno -»płaskodenny, strzela szybko -> szyb86 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MOBPn kostrzelny, lubi ciepło -> ciepłolubny itd.). Procesowi kompozycji 0X1-gatoryjnie towarzyszy w takich przypadkach derywacja, tworzą przy pomocy morfemu słowotwórczego (np. (o)n(y), -(o)w(y) oraz i,? terfiksu) przymiotnik złożony z morfemów głównych zespolonych w jedną podstawę słowotwórczą. Kompozycji może towarzyszyć zmiana znaczenia członów. IW, kładowo, wyraz gród używany jest w odniesieniu do pierwotnej os^ dy, siedziby wodza bądź władz, lub miasta. Wyraz ciemnogród nie jest jednak używany w odniesieniu do zabudowanego obszaru, lecz metonimicznie, w odniesieniu do społeczeństwa, ogółu ludzi, nie tyle nawet zamieszkujących ten sam gród (ani nawet ten sam obszar), co połączonych określonymi poglądami. W wyrazie ciemnogród człon ciemny nie oznacza braku światła, lecz - przez metaforyczne rozszerzenie znaczenia - brak oświaty, zacofanie. Widać więc wyraźnie, że w trakcie procesu kompozycji uległy zmianie podstawowe znaczenia obu morfemów leksykalnych stanowiących człony złożenia. Podobnie wyraz złodziej jest starym złożeniem o budowie i znaczeniu analo gicznym do wyrazu złoczyńca, antonimem wyrazu dobroczyńca. Zawężenie znaczenia członu zło do występku polegającego na kradzież) spowodowało, że z czasem złodziej zaczął

oznaczać już tylko tego, ktc dopuszcza się kradzieży. Podobnie jest w innych językach. Użycie członu alligator w angielskim złożeniu alligator shoe w odniesieniu nie do całego zwierzęcia, lecz tylko do jego skóry, to kolejny przykład metonimii. Z kolei w angielskim złożeniu horse shoe (dosłownie koń + but, „podkowa końska") użycie członu shoe na określenie rodzaju zabezpieczenia mocowanego do kopyta końskiego jest przykładem metaforycznego rozszerzenia znaczenia jednego z członów złożenia. 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych Przez konstrukcje składniowe rozumie się połączenie wyrazów w stosunku szeregowym, czyli współrzędnym (np. ciepły i ładny, mężczyźni, kobiety i dzieci), lub w stosunku hierarchicznym, czyli niewspółrzędnym, opartym na jednym z możliwych związków składniowych, np. związku zgody, w którym składnik podrzędny zgadza się ze składnikiem nadrzędnym pod względem rodzaju, osoby, liczby i przypadka (porównaj formę przymiotnika w grupach nominalnych miły chłopak i miła dziewczyna). Ogólnie mówiąc, w odróżnieniu od «<??^?^E?^i^i—*». S?:^^^t^5?5??s; Scej8składniowo mazanych wyr fereśtorstó czy stotófepa. S, pojęcia, np. wcześniej wspomn y ^ ^.^ . .„V*P ,zeru;ona porzeczK ,^ ^J^. analitycznymr. Są to styku ^US^n-1 *"- BLJf Niektóre złożenia tyczną, czego nik złożony ziuu^-s/-wyrazów jako złożeń zy. Na przykład, an^ z grupy nominalnej tunek rośliny „otw" Ze względu na jem L swoją przejrzystość _ix_ wyhnieniony wcześniej rzec^ow. ' vwnicy języka nie postrzegają jiakim z czasem ulegająca. - ' stokrotka") wykształca się lUBlu,^;,"oko dnia"), określają^ ga. ," wczesinym porankiem. . • —._-_._,^4.0ść semantyczną, z\oze. tworzenia naz\^. p0— i, • pretacyjnycn, J dwuznaczny itd., czy midorowa, gazeta nika ze zmian se mantycznego zawężenia, równaj białoskórnictwo ^ ; 2 jagodami ~ "" o. trata przejrzyStości wy-^ ich skła^,. se. metafory oraz metom^ (po. i czarny ch^akter> angielskim seitianty. złenia app^e tree (doslownie ^ WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOl niej blackbird, niemniej w przypadku tego drugiego, związek serru ; tyczny pomiędzy obu członami nie jest na tyle wyraźny, aby możr było stwierdzić, do jakiej podkategorii odnosi się ta nazwa. Znacs nie przymiotnika w połączeniu ze znaczeniem rzeczownika rue wskazuje jednoznacznie, o jaki gatunek ptaka chodzi. Kos niekoniecznie nawet jest koloru czarnego i mówiący może sobie wyobrażać, że taki ptak jest brązowy. Ponieważ samiczki tego gatunku ptaków faktycznie są brązowe, możemy użyć w odniesieniu do nich pozornie tylko paradoksalnego określenia brown blackbird („brązowy kos"). 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy Złożenia, a w języku polskim również zestawienia, odgrywają główną rolę w tworzeniu taksonomii w obrębie leksykonu. Jak już powiedzieliśmy w podrozdziale 2.3, w taksonomii wyróżnia się kategorię pojęciową stanowiącą podstawę klasyfikacji oraz nazwy nadrzędne (ogólniejsze) i nazwy semantycznie podporządkowane (bardziej szczegółowe). Nazwy ogólniejsze umieszczone są ponad nazwami poziomu podstawowego, natomiast nazwy bardziej szczegółowe -pod nimi. Główną fuiikcjajsłożenia, a także zestawienia, jestmtwo-

rzenie w obrębie danej kategorii pojęciowej nazwy jednostki podporządkowanej, o węższej treści informacyjnej. Zgodnie z naszymi rozważaniami w rozdz. 2.3, motopompa to określony typ pompy, chemioterapia to pewien rodzaj terapii. Podobnie jest z zestawieniami. List gratulacyjny to szczególny rodzaj listu, analiza stylistyczna jest szczególnym rodzajem analizy. Kiedy pojawia się jakaś nowa rzecz, funkcją języka jest utworzenie dla niej nazwy. Przykładem złożenia stosunkowo niedawno wprowadzonego do języka polskiego jest par~ kometr, a do języka angielskiego motorway (dosłownie silnik (mechaniczny) + droga, „autostrada"). Przykładami niedawno wprowadzonych zestawień są w języku polskim karta bankomatowa, telewizja kablowa czy też wanna z hydromasażem. Ogromna ilość złożeń i zestawień potrzebna jest na określenie nowych, bardziej szczegółowych pojęć w obrębie różnorakich kategorii pojęciowych, a także dla wskazania relacji pomiędzy parami hiponi-mów i hiperonimów takimi jak adres elektroniczny i adres. Gdyfcy-śmytażde nowe bardziej szczegółowe pojęcie chcieli nazwać przy pomocy nowego, słowotwórczo niepodzielnego wyrazu, przekroczylibyśmY pojemność pamięciową umysłu i zaburzyli hierarchii113- f ru~ kturę leksykonu. Wprowadzenie do systemu języka sW^010.20 niepodzielnych wyrazów na określenie tysięcy nowych zjais .^>0-'a" wiających się rok w rok w naszej kulturze wydaje się nimoz iwe' Dla przykładu, do niedawna list (zwykle kartkę papieru wr^z koPCT~ tą) wysyłaliśmy pocztą. Od niedawna nie musimy korzysic z us u^ tradycyjnej poczty, bowiem list można wysłać bez pisanii^0 na Pa~ pierze i wkładania do koperty, korzystając z poczty elektrłlczneJ' Interpretacja nowych złożeń i zestawień jest łatwa. ?amy z^a" czenie podstawowe poszczególnych członów, dostrzegam' Jaka Jes między nimi zależność semantyczna, a ponadto wiemy,a ^. zna" czenie podstawowe członów uległo metaforyzacji i potraf^ zmter~ pretować te nowe znaczenia przenosząc, na przykład, znczem(~ wy-razu poczto z jego domeny źródłowej do domeny docelow'^' czy a" tegorii pojęciowej wyrazu elektroniczny. Jako użytkowej •'5Z/. f' należymy do określonej społeczności kulturowej i wiem' . ^a 1C nowych pojęć odnoszą się nowe nazwy. Tak więc, dla celw interpi"e-tacji nowych nazw posługujemy się wiedzą o zasadach t\Przenia w^~ razów w komponencie słowotwórczym, ogólnymi strateiiami łt°Sni" tywnymi, takimi jak metaforyzacja, oraz kulturowo uwrunliowana. wiedzą pozajęzykową. 3.3. Derywacja W tym podrozdziale przyjrzymy się dwu różnym bPom allllsoy oraz pokażemy, jak wyrazy przekształcają się w afiks^' as ^pnif omówimy pokrewieństwo znaczeniowe niektórych m(rtemowi ic funkcję „uogólniającą". Przyjrzymy się również rodz^0111 anksow słowotwórczych. 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne O ile wyraz złożony (tzw. derywat złożony) najczęś(!ej ZDUQ°wany jest z dwóch morfemów leksykalnych, derywat pros^ zbudowany J—- leksykalnego oraz jednego luf W1^cej morfe: — r.._i,^; oł;>wotworczei od 90 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG). wcześniej — o morfemach słowotwórczych, używanych do tworzenia nowych wyrazów, i o morfemach fleksyjnych, używanych do tworze--1 nią form wyrazów w konstrukcjach gramatycznych. Morfem słowotwórczy, np. -ek, dodawany jest, mówiąc najogólniej, do wyra motywującegoTpbdstawowego, czyli wyrazu, od którego derywat po-chodzi. Wyraz podstawowy zawiera zasadniczy składnik, czyli mor-fem główny (rdzeń), stanowiący o podstawowym znaczeniu wyrazu (np. dom - w wyrazie domek) (por. 3.1.1). We fleksji używa się również na określenie tej części wyrazu odmiennego, która pozostaje po odcięciu końcówki fleksyjnej, terminu temat fleksyjny (np. dom(e)k jest tematem fleksyjnym w

formach fleksyjnych domkowi.czytanie. albo też w ogóle nie istnieje potrzeba utworzenia nowego wyrazu. niepusty itd. nie (jest) słuszny itd. jest fakt. tworząc przymiotniki zaprzeczone. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja Gramatykalizacjąnazywamy proces przemiany swobodnego morfemu głównego w morfem poboczny. „pełna łyż(ecz)ka") itd. takie jak niedługi. Jednak od biec utworzony został biegacz. Utratę przejrzystości etymologicznej wyrazów i ich zmiany znaczeniowe obserwujemy również w języku polskim. W odczuciu współczesnych użytkowników polszczyzny nie ma też (oczywistego) związku miednicy z miedzią. jak perywacja__________________ orzypadku wyrazu harmless („nieszkodliwy"). nie *biegarz. pełny"). który pierwotnie występował w wyrazach złożonych takich jak mouthful (dosłownie usta + pełny. domku itd. Podobnie rzeczownik dziad nazywał na początku „ojca ojca lub matki".? Aby wyjaśnić. „kęs"). nie ma potrzeby tworzenia wyrazu *brakowanie. spoonful (dosłownie łyżka + pełny.3. Jako sufiks powoli nabrał znaczenia „posiadania jakiejś cechy w znacznym stopniu". domkiem. 3. takich jak polski. bielizny z białym strojem anipiumicy z piwem. czy to o funkcji słowotwórczej. np. a nie *pisacz. Znaczenie współczesne rozwinęło się w wyniku metaforyzacji. niesłuszny. wyrażającego brak danej cechy. krzywda"). Jednym z głównych powodów. podczas gdy końcówka fle-ksyjna wyrażająca kategorię liczby mnogiej może być dodana do tematów wszystkich rzeczowników policzalnych. Mamy więc w języku polskim czytać . Podobnie jest. dla których często nie tworzymy wyrazu pochodnego w pewien określony sposób. Wyraz ciefeaioy dawniej znaczył „skłonny do cieknięcia. beautiful („piękny). etymologicznie związany jest z przymiotnikiem fuli („pełen. morfem słowotwórczy -anie l -enie l -cię może zostać dołączony do tematów tylko niektórych czasowników. w języku angielskim. prędkiego poruszania się".pisanie. Sens ten zachował się w wyrazie wycieczka. Przykładowo. zastanówmy się nad ogólnym znaczeniem prefiksu nie-. Termin ten używany jest głównie w analizach morfologicznych języków fleksyjnych. Ponieważ w zasobach leksykalnych polszczyzny znajduje się wyraz brak. nie (jest) długi.2. niedojrzały. że albo z punktu widzenia kategorii pojęciowych nie ma potrzeby zastosowania tego właśnie procesu słowotwórczego. utworzonego od larm („szkoda. niesprawiedliwy. won-derful („cudowny"). pisać . Na przykład angielski morfem -ful. że o ile pierwsze przyłączane są zawsze do ograniczonego zbioru morfemów leksykalnych.). itd. 3 3.*musienie. nierówny. gdzie obecność wyrazu ugly („brzydki") eliminuje potrzebę utworzenia wyrazu *beautiless z morfemu leksykalnego beauty („piękno") i morfemu słowotwórczego -less. Znaczenie i produktywność afiksów Dla zanegowania cechy wyrażanej przez przymiotnik w języku polskim najczęściej dołączamy do takiego przymiotnika prefiks nie-. natomiast odpisać utworzony został pisarz. Z czasem wykształciło się znaczenie „starego niedołęgi lub żebraka". występujący w takich wyrazach jak careful („uważny"). nie (jest) równy. z jakimi wyrazami ten prefiks się łączy.3. na przykład. ale nie musieć . dlaczego przymiotniki zaprzeczone najczęściej tworzy się przez dodanie prefiksu nie. Obecność wyrazu przymus eliminuje *musienie. Jaka jest różnica pomiędzy tymi derywatami a zaprzeczonym predykatem przymiotnikowym.oraz dlaczego pewne przymiotniki o sensie przeczenia tworzy się w inny sposób. Tylko wtedy będziemy mogli wytłumaczyć. drugie mogą być przyłączone do praktyćzriie^wsźystkićh morfemów leksykalnych w obrębie danej kategorii gramatycznej. czy gramatycznej. tzn. Istotna różnica między morfemami słowotwórczymi i fleksyjnymi wynika z faktu. Znaczenie nie-można przedstawić w następujący sposób: 92 . Od czasowników można tworzyć rzeczowniki oznaczające wykonawcę czynności.

by coś zostało z nim zrobione" Większość przedmiotów nie ma naturalnie przypisanych właściwości umożliwiających ich kupno. np.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA (5) [nie. Możemy przyjąć jako ogólny warunek tworzenia wyrazów zasadę. Derywacja 93 mantycznie wyrazisty. cuttable („dający się kroić"). wybielacz. jako że wyrażony jest stały brak cechy charakteryzujący dany przedmiot. niedojrzały oraz niesamolubny. Ta zasada tłumaczy.+ przymiotnik] . a nawet „bycie niezgodnym z prawem". osoby spełniającej . knowledge-able („znający się na czymś") to ktoś zdolny do udzielenia informacji na jakiś temat. Zauważmy przy tym. Natomiast sposób konstruowania treści semantycznej oparty na potencjalnym przymiotniku poszerzonym o ogólne znaczenie prefiksu negacji un-. jak w przypadku połączenia niesłuszne wzbogacenie się. że połączenie znaczeń daje się ująć w pewien schemat interpretacyjny. gracz). ale.3. dlaczego do systemu języka polskiego należą formacje typu nieuczciwy. Podobnie jak morfemy rdzenne. urzeczywistnienia"). i dlatego też nie jest prawdopodobne. jest szersze. np. lecz raczej nazwę wykonawcy zawodu lub zajęcia (np. którą nazywa przymiotnik słuszny. wyraża też „niedanie uczciwej lub równej szansy". sayable („możliwy do wypowiedzenia"). jak poprzednio. istotnymi cechami. więc takie formacje są znacznie bardziej prawdopodobne (porównaj unbuyable paintings . lecz rzeczownik knowledge („wiedza"). lodołamacz. produktywnego polskiego morfemu słowotwórczego -acz. by od czasowników wyrażających te czynności utworzone zostały przymiotniki z -able. wiele teoretycznie możliwych formacji z tym sufiksem odbierane jest jako niezwykłe bądź dziwaczne. writable („dający się napisać").„nieposiadający cechy wyrażanej przez przymiotnik. zakraplacz. krojenie czy też malowanie. To właśnie uogólnione znaczenie „posiadania naturalnej zdolności" przynależne angielskiemu sufiksowi -able umożliwia rozszerzenie jego schematu słowotwórczego na mniej prototypowe derywaty. buyable („dający się kupić"). Dotyczy to. co może być zrobione". o ile jego uogólnione znaczenie jest dobrane do któregoś ze znaczeń wyrazu podstawowego tak. np. tak jak w poprzednim przykładzie. ste-alable („dający się ukraść"). że dany afiks może być dodany do danej podstawy słowotwórczej. których nie można kupić" oraz uncuttable meat .„obrazy. również morfemy afiksalne mogą mieć znaczenia bardziej prototypowe i znaczenia bardziej peryferyjne. na przykład. a nawet wyrażający cechę przeciwną względem znaczenia przymiotnika" Na przykład derywat niesłuszny nie tylko wyraża brak cechy.„z natury swej nadający się do tego. przy pomocy którego wykonywana jest czynność. a więc osoby zawodowo lub zwyczajowo wykonującej daną czynność. jak w przypadku połączenia niesłuszny awans. niemające znaczenia „możliwości zrobienia czegoś". badacz. Również w tym przypadku mamy do czynienia ze stałymi. Znaczenie sufiksu -able daje się określić nie tylko jako „coś. spawacz. patrząc na tę kwestię z ogólniejszego punktu widzenia. W odróżnieniu od drinkable („pitny") bądź re-alizable („możliwy do zrealizowania. oraz w znaczeniu nieosobowego wykonawcy czynności. że morfem -acz użyty do utworzenia nazwy wykonawcy czynności nie tworzy nazwy osoby aktualnie wykonującej daną czynność. Podana poniżej parafraza oddaje jego możliwy sens: (6) [temat czasownika + -able] . czasownik. przycinacz. np. włamywacz. paintable („dający się namalować"). w znaczeniu narzędzia. np. Ten sam argument można odnieść do angielskich przymiotników zakończonych na -able. wyrażający niemożność wykonania wspomnianych czynności. jest se3. ale. W tym przypadku wyrazem motywującym jednak nie jest. urządzenia lub środka.„mięso niedające się pokroić"). spychacz. który ma kilka znaczeń. Derywaty z -acz występują głównie w znaczeniu nazw wykonawców czynności. biegacz.

albo uznamy różne znaczenia za tak blisko ze sobą związane. W tych przypadkach znaczenie formacji z morfemem -acz daje się przedstawić jako: (8) [temat czasownika + -acz] . chwytacz. takie jak w przypadku spychacz czy zgniatacz. że obejmuje metonimiczne lub metaforyczne rozszerzenie znaczenia formacji z morfemem -acz. że w tym ostatnim przypadku -acz nie derywuje rzeczownika od czasownika. wyjadacz). ale od rzeczownika. czy też nieosobowy. Taka radialna sieć znaczeń przedstawiona jest na rys. 3 Sieć radialna znaczeń sufiksu -acz Rys posiadanie nazwa posiadacza czegoś: brodacz. kto zwyczajowo lub zawodowo wykonuje czynność wyrażoną przez czasownik" Zgodnie z definicją podaną w (6). Do różnicy znaczeń sufiksu -acz możemy podejść dwojako: albo potraktujemy każde znaczenie jako znaczenie odrębnego morfemu. jak we wszystkich poprzednich przypadkach. w porównaniu ze znaczeniami morfemu -acz występującymi w nazwach osobowych i nieosobowych wykonawców czynności i nazwach narzędzi i środków czynności. co posiada zdolność wywołania czynności wyrażonej przez czasownik" Ta parafraza jest na tyle ogólna. niezależnie od tego. morfem -acz jest wykładnikiem tzw. co urządzenia samodzielnie wykonujące dane czynności. biegacz nieosobowy wykonawca czynności (urządzenie): zgniatacz 95 Narzędzie nazwa narzędzia służącego do wykonania czynności: dziurkacz nazwa środka używanego przy wykonywaniu czynności: odplamiacz . 3. odczu-lacz. Dlatego też podstawowe znaczenie formacji z morfemem -acz można przedstawić w następujący sposób: (7) [temat czasownika + -acz] — „ktoś. kudtacz.określoną funkcję (np. napinacz. glowacz Wykonawca czynności nosiciel stanu: posiadacz wykonawca zawodu lub zajęcia: spawacz. która wiąże się z posiadaniem charakterystycznej części ciała. czy wykonawca miałby być osobowy. wykraczające poza określenie konkretnej osoby przypadkowo wykonującej daną czynność w danej chwili. odkurzacz. że każde z nich mieści się w obrębie uogólnionego znaczenia jednego i tego samego morfemu. 94 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG Znaczenie osobowego wykonawcy czynności przeniesione jest n nieosobowego wykonawcę czynności i zastosowane w nazwach urza dzeń wykonujących dane czynności. czego przykładami są spychacz zgniatacz. substancji. odrdzewiacz.„coś. zagajacz) lub osoby o określonych cechach (np. Peryferyjne. a w wyrazach takich jak brodacz czy też gto-wacz nosiciela cechy. używanych do wykonywania czynności. dziurkacz. aparatów. gdzie -acz nie jest sufiksem agentywnym. w jakiej ktoś występuje w danej sytuacji. np. nawilżacz. Zauważmy przy tym. np. tworząc wspólnie system znaczeniowy tego morfemu. które określają nie tyle narzędzie używane do wykonania czynności wyrażonej przez mor-fem rdzenny. słuchacz czy też gracz to określenie roli. W wyrazie posiadacz (a także w neologizmach typu stacz). nosiciela stanu. Morfem -acz występuje także w nazwach narzędzi. np. np' strugacz. części maszyn. są jego znaczenia w wyrazach pochodnych typu posiadacz oraz brodacz.

sprawunek itd. wizerunek. 3. W innych językach.„osobowy wykonawca lub inny czynnik sprawczy funkcjonalnie związany z czynnością wyrażoną przez czasownik" Uogólnienie znaczeń morfemu podane w (8) nazywane jest schematem. Interesujące jest. wyróżnia się również morfemy nieciągłe. fan-bloody-tastic (dosłownie „fan-choler-nie-tastyczny").4. która w funkcji afiksu o znaczeniu „afera polityczna. stołówka") dla wytworzenia washeteria („pralnia samoobsługowa"). Włączony do morfemu rdzennego element -n-. np. która doprowadziła do upadku prezydenta Nixona. Przejawem tendencji do tworzenia infiksów w angielszczyźnie może być również włączanie do rdzeni poszczególnych wyrazów używanych w slangu wyrazów nieprzyzwoitych typu bloody („cholerny") czy też fucking („pieprzony"). w języku angielskim. jest przykładem infiksu. a-bloody-mazing (dosłownie „z-cholernie-dumiewa-jący"). np. meble-gate. z nazwy własnej Watergate wydzielona została cząstka -gate. że człon -gate został w znaczeniu „afera" zapożyczony do języka polskiego i użyty w złożeniach takich jak Społem-gate. przez co nazywa się je morfemami ciągłymi. że pozwala na włączenie wszystkich wyodrębnionych znaczeń morfemu. dlaczego w odniesieniu do osoby właśnie jedzącej rybę me użyjemy w polsz-czyźnie derywatu takiego jak zjadacz (ryby). w łacinie CZY polszczyźnie. Po aferze politycznej. zippergate w odniesieniu do „afery rozporkowej" prezydenta Clintona itd. urobione zgodnie ze schematem słowotwórczym. spirytus-gate. vinc-it („zwycięża"): vic-tt („zwy-ciężył"). czy też powielenie schematu słowotwórczego wyrazu cafeteria („bufet. Schemat jest na tyle abstrakcyjny.4. w wyrazie speedometer („szybkościomierz") wydzielić można składnik -o-. które charakteryzują się stałym umiejscowieniem względem morfemów głównych i które są realizowane jako nieprzerwane ciąg1 elementów. Schematyczna definicja przedstawiona w (9) pozwala również wytłumaczyć. odróżniający temat fleksyjny czasowników w czasie teraźniejszym od tematu fleksyjne-go w innych czasach w łacinie.Możemy teraz wykonać następny krok i połączyć różne wyodrębnione znaczenia sufiksu -acz w jedno uogólnione znaczenie: (9) [temat czasownika + -acz] . sufiksami. 3. np. według którego utworzone jest w języku angielskim słowo automat. Poza prefiksami.3. Przykładem postfiksu jest 96 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLO 'GIĄ w polszczyźnie morfem -kolwiek występujący w formacjach typu kt kolwiek. werbunek. Przykładami morfemów nieciągłych są morfemy tworzące formę imiesłowu w językach niderlandzkim i niemieckim. afiksy słowotwórcze dzielą się na prefiksy i sufiksy. odróżnia się więcej typów afiksów. Również język angielski wykształcił rodzaj infiksu. warunek. np. Na pewnym etapie rozwoju polszczyzny morfem -unek wykształcił się w funkcji morfemu słowotwórczego ze składnika wyrazów zapożyczonych z języka niemieckiego. Rodzaje afiksów W pewnych językach. które nie tworzą takiego nieprzerwanego ciągu. itd. Przyłączony do rodzimych rdzeni wytworzył pocałunek. która wywołała kryzys w stosunkach amerykańsko-irańskich. Różnon . np. interfiksami. Innym przejawem tendencji do tworzenia nowych wyrazów z morfemów głównych zaadaptowanych do funkcji morfemów pobocznych są słowa typu laundromat („pralnia samoobsługowa"). postfiksami i infiksa-mi. np. niezgodne z prawem działania polityczne" zastosowana została do utworzenia nazw takich jak Irangate w odniesieniu do sytuacji.

sufiksacją. itd. ategorii przymiotników do kategorii rzeczowników towarzyszy cięcie. zgęstnieć od gęsty. pisarz od pisać. derywacji alternacyjnej. pojęcie miejsca.. brak fleksyjnych wykładników przeniesienia wyrazu do danej kategorii gramatycznej Stąd proces przenoszący wyraz z jednej kategorii gramatycznej do innej może nie mieć żadnego wykładnika morfologicznego. się. lub równoczesną prefiksacją i sufiksacją. Różnorodność procesów słowotwórczych W języku polskim. alternacja ilościowa). np. tworzącą np. np. gdy na skutek derywacji tworzony jest od rzeczownika czasownik.. alternacja jakościowa). W polszczyźnie za mUrfemy nieciągłe uważa się np. człowiek -» człowieczy. Proces zmieniający paradygmat fleksyjny wyrazu. Derywacją paradygmatyczną może również Warzyszyć np. utworzonego od rzeczownika król. dające w rezultacie wyraz pochodny szafir. gdzie odbywa się operacja.. w przypadku czasownika królować. tworzącą np. Procesowi zmieniającemu kategorię gramatyczną wyrazu (oraz jego paradygmat fleksyjny) często towarzyszy metonimiczna zmiana znaczenia wyrazu pochodnego w stosunku do wyrazu motywującego. nazwa osoby zostaje przeniesiona na nazwę czynności funkcjonalnie związanych z tą osobą..•odność procesów słowotwórczych 97 . dźwigać -» dźwig. gdy wyraz przenoszony jest z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. lub odwrotnie. kauf(„kup-"): ge-kauf-t. markiz -4 markiza. nazywamy derywacją paradygmatyczną. prefiksalnopostfiksalne morfemy Twotwórcze takie jak roz-. 3. tworzącą np. którego jedynym wykładnikiem jest zmiana jakościowa lub ilościowa w wyrazie motywującym. erywacja nowych wyrazów polegająca na przenoszeniu wyraw. Na przykład w derywacji czasownika bank („przeprowadzić transakcję bankową") w języku angielskim od rzeczownika bank („bank"). Odróżniający brak morfemu sygnalizującego proces słowotwórczy nazywa się zerem morfologicznym. W polszczyźnie. rozpłakać się. W przypadku. Derywacją alternacyjna polegać może na wymianie elementu występującego w podstawie (tzw. tzn. np. np. czy też do-.4. a tym samym zespół wszystkich jego form fle-ksyjnych. logika-^ logik. mięso -4 mięcho. Derywacją paradygmatyczną występuje. doprosić się. np. Natomiast w polszczyźnie przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej jest sygnalizowane innym zespołem końcówek fleksyjnych. zostało przeniesione na samą operację. Na przykład czasownik clean („czyścić") pochodzi od przymiotnika clean („czysty"). przeniesieniu wyrazu szafirowy . jak w przypadku człowiek -4 uczłowieczyć. oraz kompozycją. się. wyraz pochodny ma zwykle znaczenie szersze od wyrazu motywującego. bank. ponieważ od nazwy osoby lub przedmiotu . poza derywacją afiksalną. zwykle prefiksacją. np. lub ucięciu elementów występujących w podstawie (tzw. Takie typy dery-acJi nazywamy derywacją mieszaną. derywujący wyrazy domyślić się. polegająca na przeniesieniu jednego aspektu zjawiska na całe zjawisko. Proces tworzenia wyrazów. specjalista -» spec. wyróżnia się także inne sposoby tworzenia nowych wyrazów. lub w obrębie tej samej kategorii grama-ycznej z jednego paradygmatu fleksyjnego do innego. z Je<inej kategorii gramatycznej do innej występuje również nnych językach. do których zalicza się różne typy derywacji bezafi-ksalnej. afiksacji. d ik funkcji gramatycznej występuje po obu stronach morfe-leksykalnego. derywujący czasowniki rozmyślić lię rozmówić się. W języku takim jak angielski. nazywamy derywacją al-ternacyjną. rozlać od lać. gdzie wyrazy naleWEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL żące do poszczególnych kategorii gramatycznych nie mają zespół form odmiany (deklinacji w przypadku rzeczowników i przymiotni ków oraz koniugacji w przypadku czasowników). czyli wzór jego odmiany.

P. nazywającego w języku angielskim osobę odpowiedzialną za to. np.dyr. Termin ten może być mylący. lecz tworzymy wyraz pochodny krótszy w stosunku do wyrazu motywującego. albo na końcu podstawy. stosunku emocjonalnego mówiącego (baba -» babsko. czasownika stage-manage. Szczególne miejsce w systemie słowotwórczym języka polskiego zajmuje w porównaniu z innymi językami derywacja tworząca wyrazy pochodne. gdzie rzeczownik wyraża rezultat czyn-ści kopania. których znaczenie różni się od znaczenia podstawy o aspekt uszczegółowienia. co ilustruje przykład The press-conference was cleverly stagemanaged („Konferencja pra" sowa została zręcznie wyreżyserowana"). w przypadku taa. Podobnie dzieje się w języku polskim. refrigerator -> fridge 100 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORPOL . „kierownik sceniczny"). określenie rozmiaru (dom — » domek. znaczenie morfemu głównego zosta-. gdzie poza ucięciem elementu -ów. dla wyrażenia czynności polegających na zorganizowaniu publicznego występu* jakim jest na przykład konferencja prasowa. np. Kolejnym przykładem może być utworzenie od rzeczownika stage-manager (dosł. który pojawił się w systemie języka wcześniej. np. telephone -» phone („telefon"). gmach -> gmaszysko). Ucięcia mogą być jedynym wykładnikiem derywacji (np. batalion -> baon. Z kolei w przypadku długo pisze -> długopis rzeczownik złożony. spokoj~* sP°ko. derywacji paradygmatycznej tworzącej rzeczownik szafir od przymiotnika szafirowy. nrodnoścprocesów słowotwórczych 99 zownika author („autor"). np. dwójka -» dwója) lub mogą towarzyszyć innym typom derywacji. wyraża określone narzędzie czynności pisania.autobus -» bus. w skład którego wchodzi morfem rdzenny czasownika (pis-).4. narzędzie itd. utworzonego w amerykańskiej odmianie języka angielskie^0 3. Derywacji towarzyszyć może również zawężenie znaczenia pod" stawy. Palec -» paluch. np. obiekt. itd. na początku podstawy. trudno rezultat tej czynności nazwać wykopem. Również w języku angielskim ucięty ze być początek podstawy. intensywności cechy ( miły —> milutki. dziecko -> dziecina) itd. W przypadku czasownika author („pisać scenariusze film0" we"). ale o ile po to. np. dyrektor . śliczny ~* prześliczny). television -» telly („telewizja") lub też może być ucięty ocześnie początek i koniec podstawy. natomiast sama czynność pisania wyrażona przez morfem rdzenny czasownika może być wykonana przy pomocy różnych narzędzi.tworzymy wyraz wyrażający czynność przebiegającą w czasie. piłka -^piła. np. jej lec. czołgać się -» czołg. Wyrazy utworzone przez ucięcie awy nazywamy ucięciami.następuje przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej. derywacji alternacyjnej oboczności ilościowe mogą wystąpić ewnątrz podstawy. co się dzieje na scenie w trakcie przedstawienia teatralnego. żeby wsadzić do ziemi krzaczek azalii. . Ucięciu podstawy nie towarzyszy zmiana kategorii gramatycznej w takich przypadkach jak piłka — » piła. ponieważ w trakcie tego procesu nie cofamy się do wyrazu. beczka -> beka. np. która ma wykonawcę. -a]j wykopać -> wykop. Bezafiksalna zamiana czasowników na rzeczowniki z towarzyszącym ucięciem podstawy nazywana jest derywacja wsteczną. musimy wykopać w ziemi mały dołek.

Wyrazowce utworzone z fragmentów dwóch i więcej wyrazów są skrótowcami. Wyrazy ucięte mogą się tak bardzo upowszechnić \v • zyku. Fleksja Współczesne społeczeństwa opierają się na działaniu wyspecjali-ch j współdziałających struktur. powstały z połączenia elementów dwóch wyrazów ja („tak") oraz nein („nie"). czyli wyrazów utworzonych przez skrócenie podstaw dwóch i więcej wyrazów tworzących nazwę i połączenie ich w jeden wyraz. niemniej ponieważ jedzony jest zwykle koło południa. 3. ZSSR. żelazo + beton -> żelbet. którv został metonimicznie przeniesiony na system komunikacji podziem. W tym przypadku dochodzi do zatarcia się granicy odróżniającej dwa pojęcia. a którego najnowsze słowniki języka angielskiego nie klasyfikują jako skrótowca. Potrzebne nam są formy krótsze. np. Social. Fleksja . nauki. utworzony z pierwszych liter nazwy choroby wirusowej polegającej na załamaniu się odporności organizmu. czy ONZ. np. Pojęcie uzależnienia wyodrębnione zostaje z wyrazu alkoholik jako cząstka -holik i włączone w wyrazie pracoholik do kategorii semantycznej wyrazu praca. który wszedł do systemu języka angielskiego jako skrót określenia ra(dio) d(etecting) a(nd) r(anging) („wykrywanie i określanie odległości za pomocą radia"). jak i kultury. ułatwiające ich zapamiętanie i szybkie przywołanie z pamięci. Ucięcie charakterystyczne jest dla tzw. np. Dzięki skrótowi termin medyczny upowszechnił się w wielu językach. a wraz z nim wiedza o tej chorobie rozpowszechniła się na całym świecie. Podobne formalne i pojęciowe „zlewanie się obserwujemy w przypadku wyrazu pracoholik. nej w metropoliach. czego przykładem jest niemiecki wyrazowiec Jein. np. Dobrze zadomowione w języku skróty po pewnym czasie tracą swą etymologiczną przejrzystość i postrzegane są jako wyrazy niepo-chodne. pochodny od greckiego wyrazu metropolis. Zwykle są to litery lub głoski początkowe. Dobrym przykładem tego zjawiska jest historia wyrazu radar. który ma cechy śniadania. W polszczyźnie przykładem tego zjawiska jest wyraz pecet. jak alkoholik jest uzależniony od alkoholu. USA. Nie ożna ciągle odnosić się do tych wszystkich instytucji i organizacji żywając ich pełnych nazw. używanego dla określenia osoby uzależnionej od pracy tak. od The United Nations Educational. Skróty pojawiają się w każdej dziedzinie życia. oraz skróty nazw organizacji międzynarodowych. W polszczyźnie w takim przypadku używamy (I) tak i nie. czy internacie nalizm typu metro. na które rozmówca chce jednocześnie odpowiedzieć potwierdzająco i przecząco. kalki z angielskiego workaholic. zarówno w dziedzinie portyki wojskowości. Wyraz brunch odnosi się bowiem do posiłku.(„lodówka"). że użytkownicy mogą nie postrzegać związku słowotwórcze miedzy podstawą i derywatem.5. wyrazowców. jako że spożywany jest jako pierwszy posiłek w ciągu dnia. Powszechnie znanymi przykładami są skrócone nazwy państw. Acquired Immune Deficiency Syndrome. Zlewanie się dwóch podstaw w jeden wyraz jest często odbiciem procesu zlewania się dwóch pojęć w jedno. Podobnie w języku angielskim wyraz brunch powstał przez połączenie elementów dwóch słów breakfast („śniadanie") oraz lunch („obiad"). jako połączenie śniadania i obiadu. and Cultural Organization. 3 5. UNESCO. czego przykładem może bv' w polszczyźnie tatar. i używany w odpowiedzi na pytanie. pochodzący od tatarski befsztyk. definiując ten wyraz jako „sposób określania pozycji przedmiotów takich jak samoloty lub rakiety przez wysyłanie fali radiowych". PKOlpekao. spraw społecznych. do których zalicza się również wyrazy powstałe z poł3" czenia w jeden wyraz liter lub głosek wyrazów wchodzących w skład jednej nazwy. wykracza poza odcinek czasowy integralnie związany z kategoryzacją posiłku jako śniadania. Używa się go w odniesieniu do posiłku spożywanego w późnych godzinach rannych. czego przykładem może być wyraz AIDS. Struktury te są corocznie Z erzane o nowe instytucje i organizacje.

teorii. Można o kimś powiedzieć.3. Jednak wyznawca to osoba wyznająca jakąś religię lub zwolennik jakichś poglądów. Po pierwsze 0 ile fleksja ma charakter formotwórczy. podczas gdy ten sam morfem słowotwórczy może być użyty w'Wyrazie pochodnym więcej niż jeden raz. Na przy .3 przyjrzeliśmy się słowotwórstwu. Ponadto. jakkolwiek morfem słowotwórczy -acz jest wykładnikiem wykonawcy czynności. o ile każdemu wyrazowi odmiennemu przypisa. Natomiast porządek P0' szczególnych morfemów słowotwórczych może być zmienny. że zdobył biegun. t l i w wyrazie wyjątkowość sufiks -ow(y) poprzedza sufiks -ość. a także. że jest zdobywcą. słowotwórstwo ma charakter wyrazotwórczy. Dany wyraz może. czyli odmian wyrazów.takich jak np. Wobec tego fleksja. przez co interpretacja form fleksyjnych wyrazów jest w pełni przejrzysta. Do kategorii nieodmiennych należą m. -t-. pos rzający zasoby leksykalne języka. ale nie musi. rzeczowniki. Przykładowo. Między tymi dwoma głównymi fałami morfologii występują jednak istotne różnice. o ile zbiór morfemów fleksyjnych właściwy jest każdemu wyrazowi odmiennemu we wszystkich jego znaczeniach. nigdy nie zmienia ich kategorii gramatycznych. że zdobył bilety na koncert. W tjmpod. do wyodrębnionych klas gramatycznych. to obecność danego wyrazu w zasobach leksykalnych języka nie musi wyznaczać zespołu wyrazów od niego pochodnych. Dany morfem fleksyjny może wystąpić w formie fleksyjnej tylko raz. występuJe wyłącznie przed końcówkami osobowymi. morfemy słowotwórcze nierzadko tworzą wyraz pochodny nawiązujący tylko do jednego znaczenia podstawy. ale tylko w tym drugim wypadku o osobie tej możemy mówić. motywować inne.3). Z kolei morfemy słowotwórcze mogą być funkcjonalnie niejednoznaczne. Podział ten odpowiada różnicom we wzorach. według których odmieniają się wyrazy.in. PipzęĄ. znaczenie wyrazu biegacz nie jest prostą sumą znaczenia czynności wyrażonej przez czasownik motywujący ten rzeczownik i znaczenia wykonawcy tej czynności. przysłówki.. prawdę. które charakteryzują wyraz pod względem formalnym i są wymienne Morfemy gramatyczne wskazują na przynależność wyrazów do kategorii gramatycznych oraz. Tak więc relacje wyrażane przez morfemy fleksyjne są całkowicie regularne i jednoznaczne. partykuły. Jak już powiedzieliśmy wcześniej (3.in. do której ten wyraz należy. sygnalizujący P^J^ do pełnienia odpowiednich funkcji syntaktycznych w wypo 102 ^EWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpOL 103 wiedzeniach. uczucia. w obrębie kategorii gramatycznych. sufiks -ość poprzedza sufiks -ow(y). wyrazie mniejszościowy. Na przykład sufiks czasu przeszłego. rozdziale zajmiemy się zagadnieniamijnorjfolpjnjęksyjnej która na Pierwszy rzut oka wygląda podobnie. ale nie prawdy czy grzechów.: szesz^io dwie formy fleksyjnje czasownika pisać. W językach fleksyjnych . a tym samym . w derywaćji wyrazu całościowóść morfem słowotwórczy -ość użyty został dwukrotnie-Ponadto. przymiotniki oraz czasowniki. wyznawać można poglądy. Dlatego też morfemy fleksyjne cechuje większa częstotliwość występowania w wypowiedzeniach niż morfemy słowotwórcze. np. który wyraża ich znaczenie leksykalne i jest stałym.wyrazy od-• nne użyte w wypowiedzeniach składają się z dwóch części: temafleksyjnego. morfemy fleksyjne występują w formach fleksyjnych w stałym porządku. ny jest zespół morfemów fleksyjnych właściwy dla kategorii gramatycznej. Do kategorii odmiennych w polszczyźnie należą m. oraz z morfemów gramatycznych. Natomiast proce słowotwórczy może pFzemeść wyraz z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. Odmiana wyrazów dzieli się na deklinację i koniugację. przyimki oraz spójniki zdaniowe. a także grzechy. niezmiennym członem wyrazu. język polski .W podrozdziale 3. Ponadto.

będzie widać). np. żeJtoń-cówki przypadkowe są przyłączone do tematu. natomia t dla rzeczowników niepoliczalnych. spod nie). W pierwszym przypadku. aspekt oraz strona. W koniugacji. Rodzaj gramatyczny rze' czownika to kategoria zasadniczo o funkcji składniowej. w jakiej formie fleksyjnej rze-wnik jest użyty w zdaniu. to kategorie werbalne. Końcówki fleksyjne rzeczowników są wielofunkcyjne i poza przypadkiem mogą również wyrażać kategorię liczby i rodzaju. przymiotników. Rzeczownikom przysługują 104 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpoi morfologiczne kategorie rodzaju gramatycznego. Każdyj-zeczownik odmienny ma czternaście form fleksyjnych. np. Oparta jest na morfologicznej kategorii czasu i osoby. było widać. wygłosu). liczebników i zaimków. natomiast niektóre czasowniki niefleksyjne mają paradygmat analityczny ((jest) widać. co oznacza. rzeczownik może być w zdaniu użyty w liczbie poZ się ° ^rzyk*ad odmiennej kategorii gramatycznej rozważymy flek-eczowników w języku polskim. Odmiana przypadkowa jest przykładem paradygmatu syntetycznego. wyraz we wszystkich swoich formach fleksyjnych ma określoną wartość danej kategorii morfologicznej. Jednak tylko część tych form jest formalnie różna.różnicom form fleksyjnych. Przykładem klasyfikującej kategorii morfologicznej s rodzaj gramatyczny rzeczowników. W obrębie grupy nominalnej rodzaj gramatyczny (a także liczba i przypadek) rzeczownika determinuje . syntetycznoanalityczne oraz analityczne. Nanuast w przypadku fleksyjnej kategorii morfologicznej jej wartość l~y^ różna dla poszczególnych form fleksyjnych danego lekse: * ' ^zykładowo. ponieważ końcówki niektórych przypadków są takie same. Ze względu na swą budowę. trzy najbardziej typowe kategorie imienne. liczby oraz przyn A ka. Rodzaj gramatyczny jest kategorią klasyfikującą. właściwości zakończenia tematu (tzw. liczba i przypadek. W deklinacji rzeczownikowej o doborze poszczególnych końcówek decyduje wiele czynników. Jest to odmiana oparta na morfologicznej kategt»rii"przypadka i dlatego też nazywana jest odmianą przypadkową. w deklinacji żeńskiej forma celownika jest taka sama jak forma miejscownika. Przypadek. formy fleksyjne dzielą się na syntetyczne. to morfologiczne kategorie imienne. jego rodzaj gramatyczny jest stały. Kategorie morfologiczne przysługujące wyrazom należącym do poszczególnych kategorii gramatycznych mają charakter klasyfikujący lub fleksyjny. czasowniki niedokonane mają paradygmat syntetyczne-analityczny (np. Koniuga-cjato odmiana czasowników. Rodzaj gramatyczny. a także tryb. końcówka -u to jedna z form dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika w rodzaju męskim. Dla rzeczowi/ ków policzalnych kategoria liczby jest kategorią fleksyjną. Deklinacja to odmiana rzeczowników. rodzaj gramatyczny i liczba. znaczenie rzeczownika. ńlemających form liczby mnom • (np. są przykładami zazębiania się kategorii pojęciowych i gramatycznych w systemie języka./»-sata. Rzeczowniki nie odmieniają ? przez rodzaj: niezależnie od tego. Niekiedy kategorie gramatyczne nie mają wykładnika: na przykład w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczownik rodzaju żeńskiego kobiet-(a) przybiera formę kobiet. jest to kategoria klasyfikująca. siedem form przypadkowych w liczbie pojedynczej i siedem w liczbie mnogiej. polegające] na sygnalizowaniu związków składniowych między składnikami wypowiedzenia. a także. Czas i osoba. jego budowa słowotwórcza oraz postać mianownika liczby pojedynczej. będzie pisała). w tym rodzaj gramatyczny wyrazu. zaufanie) lub też mających tylko formy liczby mnogiej (np.

och końcach tego kontinuum znajdujemy stopniowo różni-s*ę rodzaje konceptualizacji: od nazw przedmiotowych w le106 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFQLon Rysunek 4. czyli na rodzaj natural-v j tym samym wyraża odniesienie do rzeczywistości pozajęzyko-wei Liczba rzeczownika jest z kolei kategorią prymarnie semantyczną informującą o liczbie desygnatów rzeczownika w rzeczywistości pozajęzykowej. a także działy językoznawstwa zajmujące się nimi. przymiotnika. są wyraźnie od siebie odgraniczone i zupełnie od siebie niezależne. inne są klasyfikowane jako inherentne wykładniki treści semantycznych. a w rozdziale następnym omówimy składnię. Kontinuum poszczególnych obszarów języka i typów pojęć Leksykologia Morfologia Składnia 107 forma szyk fleksyjna Firma Czy tu zbudowała można most zbudować . leksykologia i składnia W rozdz. rodzaj grama-nY nie wyraża we współczesnej polszczyźnie odniesienia do rze-vwistości pozajęzykowej. Jakkolwiek pewne formy przypadkowe można postrzegać jako wykładniki wyłącznie związków składniowych (np.wartości tej kategorii dla członów zależnych. toksykologia i składnia 105 eczownika. a więc także ^zki składniowe. że wymienione aspekty języka. Jak przekonaliśmy Sle. 2 zajmowaliśmy się leksykologia. mają wspólną podstawę pojęciową. tak w leksykologii jak w m°rfologii związkiem między formą i treścią rządzą podobne za-Y.6. Niemniej nie ma tej funkcji kategoria liczby w przypadku takich rzeczowników jak drzwi czy sanie. jej członu określanego. W tej funkcji. Takie jest w istocie podejście w językoznawstwie współczesnym. Wnioski: morfologia. w tym oraz w poprzednim rozdziale. które komunikujemy. np. mianownik). zapoczątkowanym przez de Saussure'a (1916). że istnieje zasadnicze podobieństwo między symern pojęciowym i znaczeniami. Różnice mię-• ^°Szczególnymi parami form językowych i znaczeń wcale nie są Urn \r e' ^ozna raczej powiedzieć. 3. że morfemy fleksyjne zwykle wyrażają treści informacyjne o wysokim stopniu abstrakcji.Jeśli założymy. Natomiast w przypadku nazw osobo-ch rodzaj gramatyczny wskazuje na płeć. czyli sygnalizuj' zależność przymiotnika. w tym rozdziale przyjrzeliśmy się morfologii. musimy nsekwentnie przyjąć. członu określającego w grupie nominalnej : morfologia. że tworzą pojęciowe kontinu-cui a . Jedną z ich funkcji jest wyrażanie sposobu konstruowania treści pojęciowych przez mówiących. Nie jest to jednak podejście w pełni słuszne. Zakres materiału omówionego w tych trzech rozdziałach może sugerować. Widać więc. że wszystkie formy językowe.

Do głównych procesów słowotwórczych zaliczamy derywację. Morfemy dzielą się na swobodne. Morfemy wyrażać różne znaczenia. do pojęć uogólnionych. Dział morfologii zajmujący się spo-IV"h mi tworzenia wyrazów pochodnych to słowotwórstwo. Uogólnianie przebiega stopniowo. że więcej je łączy niż dzieli-Każdy typ morfemu stanowi kolejny krok w tym procesie i odzwierciedla inny stopień abstrakcji. czyli niesamodzielne. właściwą oraz kompozycję. Z^ mogą występować w wypowiedzeniach samodzielnie.bardziej lizowane gółowione ogólne lub (hipero. abstrakcyjnych w derywacji właściwej i dalej.most? pojęcie pojęcie o wysokim o najwyżstopniu szym abstrakcji stopniu abstrakcji Rodzaje wyraz złożenie derywat morfemów podstawowy prosty (ta) buda tańcbuda zbudować Typy pojecie pojęcie pojęcie pojęć zindywidua. czyli takie. Poszczególne stopnie przechodzą jeden w drugi. v morfemami. do pojęć o najwyższym stopniu abstrakcji . Uogólniony opis wszystkich znaczeń danego morfemu nazywamy jego schematem. czy też wchodzą w ich skład. Jednocześnie obserwujemy stopniowe przechodzenie od pojęć jednostkowych. poprzez pojęcia o węższej treści informacyjnej w przypadku złożeń. Pomimo tych różnic. ponieważ wszystkie są wynikiem procesu abstrakcji ludzkich doznań i doświadczeń.uszcze. bez względu na to. Morfemy przyłączane do . wszystkie morfemy są w swej istocie podobne. oraz na ^ zane.abstraknim) cyjne ksykonie do stosunków między wyrazami w składni. mniejsze jednostki języka. czy stanowią one są modzielne składniki wypowiedzeń. Podsumowanie Morfologia jest nauką o elementach składowych wyrazów. Oznacza to.7. 3. Derywacja to tworzenie wyrazu pochodnego od innego wyrazu.w składni.

np. a także artykuły w tomie pod redakcją R. Proces m J3 W^rczy> którego jedynym wykładnikiem jest zmiana zestawu zn •6lnow ueksyjnych. stojące przed rdzeniem. Podstawowy składnik wyrazu. Do odmiennych kategorii gramatycznych. Proces słowotwórczy. R.wyrazów podstawowych. liczebniki. tny -»znajoma. oraz postfiksy. Pu-zyniny (1979). przedszkole n. nazywamy morfemami słowotwórczymi.8. czyli stałe połączenia wyrazów w nazwę jednego przemiotu. panna młoda c. np. stojące pomiędzy dwoma morfemami rdzennymi. sufiksy. jamnik 1. Literatura i nauka o języku pod redakcją A. przejechać i. gruz odgruzować. np. domysł e. Rozwój fleksji i słowotwórstwa polskiego przedstawia w ujęciu diachronicznym praca Z. występujące po rdzeniu. ale występujące po końcówce fleksyjnej. krzesło elektryczne . rego wykładnikiem są morfemy słowotwórcze (afiksy). wyrażają treści o węższej. oraz alternacje ilościo-sj ' nPSrebro -» srebr-n-y. Kognitywne podejście do natury kategorii derywacyjnych przedstawia praca Szymanka (1988). W wyrazie pochodnym część derywatu wspólna z wyrazem motywującym to podstawa słowotwórcza. prace R. motywujących. 2) złożenia. 4) wyrazowce. Zwykle są wykładnika mi relacji syntaktycznych danego wyrazu z innymi w wypowiedzeniach. Zaklasyfikuj poniższe przykłady jako 1) wyrazy niepodzielne. recenzent d. 3. Grzegorczykowej i Z. Pozostałe morfemy to morfemy poboczne.Od konstrukcji składniowych złożenia odróżniają kryteria fono-logiczne i gramatyczne. . np. Tak jak zestawienia. interfiksy. np. Heinza (1961). wyrażający jego znaczenie leksykalne. 5) skrótowce. należą rzeczowniki. Zjawisko przekształcania się morfemów głównych w morfemy poboczne nazywamy gramatykalizacją. Ze względu na położenie względem rdzenia. Morfemy poboczne mogą wywodzić się od morfemów głównych. przymiotniki i czasowniki. czyli morfemy poboczne włączane do morfemu rdzennego. dwójka -> w' matematyka -» matma. 3. domofon p. rozszerzające rdzeń. nazywamy rdzeniem. 3) derywaty proste. Ćwiczenia i zadania 1. 6) konstrukcje lub derywaty składniowe: 109 a. czyli gramatycznych klas wyrazów występu-jących w wypowiedzeniach w różnych formach fleksyjnych. Nagórko (1998). matma o. pekaes f ktoś g. klucha m. Grzegorczykowej i J. czarna magia b. Zaron (1997). mydło k. Szczegółowym zagadnieniom z zakresu słowotwórstwa i fleksji polskiej poświęcone są m.9. kot -> kocię. określa się terminem derywacja alternacyjna Morfemy gramatyczne są zwykle morfemami związanymi a] mogą być również morfemami swobodnymi. morfemy dzielimy na prefiksy. Szymanek (1989). Złożenia to wyrazy składające się z dwóch i więcej podstaw słowotwórczych niezwiązanych składniowo. wyspecjalizowanej treści informacyj-neJ. stanowiące składnik wyrazu. lub jakościowe. nazywamy derywacją paradygmatyczną. Mako-wieckiego oraz w podręczniku A. Morfemy nieciągłe to morfemy reprezentowane przez elementy nie tworzące nieprzerwanego ciągu. złożenia zwy-. Grzegorczykowej (1972). Afiksacji może towarzyszyć zmiana zestawu morfe-w"eksyjnych wyrazu. modnisia j. palić —>palacz. infiksy. Tokarskiego (1973) oraz A. Analizę różnic w podejściu do słowotwórstwa w językoznawstwie polskim i angielskim przedstawia B. Zalecana lektura Podstawowe terminy z zakresu morfologii podane są w Encyklopedii Szkolnej. Typowo tworzą formy fleksyjne wyrazów. R. rywala afiksalna to proces tworzenia wyrazów pochodnych.in. którego jedynym wykład108 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL niklem są oboczności ilościowe i/lub jakościowe. Klemensiewicza (1974).

beztroski. Określ. procesów i stanów jest 110 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA morfem o trzech odmiankach kontekstowych. jakim uległy elementy składowe poniższych przykładów: a. Przymiotniki zaprzeczone derywowane są głównie przy pomocy prefiksu nie-. częstochłody f. -enie lub -cię. ywadnikiem jakich innych znaczeń mogą być te sufiksy? s°wii'iI. bieganina. jakie aspekty znaczenia odróżniają te dwa typy słowotwórcze? 8. marzenie. siedzenie. Jeśli tak. Omów zmiany znaczeniowe. np. Nazwy czynności tworzy również od czasowników morfem -anina. bezkrytyczny. chmurobtędny c. Czy jest jakaś zasada odróżniająca przymiotniki zaprzeczone na nie. W obrębie wyrazów złożonych wydziela się tzw. podob-n* jak -acz. wszechświat. ąuasi-złożenia. wielkosily b. Przymiotniki zaprzeczone mogą być również derywowane przy pomocy prefiksu bez-. jedzenie. np. drogopojny e. wygrana h. uwodziwołek 11. bijatyka d. pranie. wyjątek g. np. samoobsługa c. 9. Nie jest to jednak jedyny morfem słowotwórczy o funkcji przeczenia. oraz tzw. bezołowiowa (benzyna). geografia. czy derywaty z -anie /-enie /-cię różnią się od derywatów z -anina pod względem znaczenia. konina 2 Określ. czyli wyrazy powstałe przez połączenie dwóch podstaw."> awowym morfemem słowotwórczym tworzącym od cza-°w abstrakcyjne nazwy czynności. 10. czyli złożenia. Podaj po pięć przykładów złożeń jednostronnie motywowanych oraz ąuasi-złożeń. np. Jakie jest znaczenie (lub znaczenia) tego morfemu w podanych przykładach? Podaj inne przykłady. W jakim znaczeniu mogły być wtedy (i mogłyby być dziś) używane? a.od przymiotników zaprzeczonych na bez-? Jakie względy mogą decydować o tym. kaczor b. czarnowidz . badanie. -^ wykładnika wykonawcy czynności w języku polskim. beż 3. które mogą wystąpić Wylrł V11. °ry prefiks zostanie użyty dla wyrażenia znaczenia przeczenia? • Wykładnikiem nazwy wykonawcy czynności może być sufiks z> a także sufiks -arz. Podaj dziesięć przykładów takich derywatów. Dla jakiego rodzaju słownictwa charakterystyczne są ąuasi-złożenia? Jakie mogą być tego powody? 4. mieszkanie. przy pomocy jakich procesów słowotwórczych utworzono następujące wyrazy: a. -anie. czy też nie? wt'f° trZy Przykłady innych sufiksów. duszotowca d.h. bezcukrowa (dieta). bezinteresowny. których oba człony są niesamodzielne. Czy sufiks -arz jest wielofunkcyjny. rozmarzyć się e. które dodane do rdzenia czasownikowego utworzą czasowniki o przeciwstawnych znaczeniach. procesów lub stanów? Zastanów się nad tym pytaniem rozważając rzeczowniki takie jak zaproszenie. Z jakimi innymi rdzeniami czasownikowymi mogą się łączyć te prefiksy w tej samej funkcji? Podaj przykłady innych par prefi-ksów. przydomowy f. Podane poniżej przykłady to zapomniane wyrazy złożone pochodzące z XVIII-wiecznej polszczyzny. Czy rzeczowniki utworzone od czasowników przy pomocy mor-femu -anie /-enie /-cię zawsze są nazwami czynności. złożenia jednostronnie motywowane. z których jedna powtarza się w innych wyrazach złożonych i jest członem niesamodzielnym. Czasowniki zakręcić i odkręcić wyrażają przeciwstawne czynności.

oraz że jest osadzone w określonym kontekście pragmatycznym. szczyt ekonomiczny h. złotousty k. lewy świadek d. ptasie mleczko i.b. martwa piłka m. gdzie przez zdarzenie będziemy rozumieć zarówno czynności i procesy. Na płaszczyźnie językowej. Wprowadzenie: składnia i gramatyka Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka definiuje zdanie jako „myśl wyrażoną słowami". małosolne ogórki n. Definicja ta odzwierciedla tradycyjne w badaniach językoznawczych powiązanie języka i myśli. liczba pierwsza e. który odzwierciedla wzajemne relacje między uczestnikami. Odpowiedniej morfemy gramatyczne oraz środki leksykalne służą podkreśleniu l gdzie i kiedy zdarzenie ma lub miało miejsce. dobrowolny Rozdział 4 Łączenie treści informacyjnych: składnia W poprzednich rozdziałach. O zdarzeniach informujemy używając wypowiedzi (zdań). Przyjmiemy tutaj. zwanych „schematami zdarzeniowymi". zdanie wyraża zdarzenie w całej jego złożoności. z których budowane są jednostki o szerszej treści informacyjnej. a czasem i miejscem. jak pojęcia mogą być ze sobą łączone w celu przekazania komunikatu językowego informującego o fragmentach rzeczywistości pozajęzykowej. różowe okulary j.1. W obrębie konstrukcji zdaniowych można wyróżnić kilka warstw lub poziomów. żąda lub pyta) o wyróżnionej przez siebie czynności. kropka lub znak zapytania). jak i stany. czyli leksemy i morfemy gramatyczne. że zdanie ma określony schemat zdarzeniowy. poprzez wykładniki kategorii gramatycznych. Zdanie_to_adgraniczony prozodycznie odcinek tekstu. Określone środki językowe pomagają mówiącym „ulokować" dane zdarzenie w sto112 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI* sunku do nich samych oraz do czasu wypowiedzi. Zdanie jest zespołem wyrazów treściowo i gramatycznie od siebie zależnych. niepowtarzalnym wycinkiem rzeczywistości. poświęconych leksykologii i morfologii. czarnorynkowy c. rozumiane jako komunikat o danym zdarzeniu. badania nad językiem wykazują. Jakkolwiek każde zdarzenie jest konkretnym.wyrażeniu pewności lub przypuszczenia mówiącego. ty tym rozdziale przyjrzymy się. na których elementy składowe wypowiedzi wchodzą ze sobą w związki. W ujęciu gramatyki kognitywnej zdanie stanowi całość z punktu widzenia językowego i kognitywnego. jaka jest zależność między czasem i miejscem w rzeczywistości pozajęzykowej. Na płaszczyźnie kognitywnej. badaliśmy związki między pojęciami i morfemami. tak jak postrzega je mówiący. występujących w określonym porządku linearnym. Każdy ogólny typ zdarzeniowy przybiera charakterystyczną postać zdaniową o określonym szyku wyrazów. mówiący orzeka (czyli stwierdza. że mówiący ujmują zdarzenia w formie kilku typów. miało lub będzie miało miejsce w przy 4. czyli zdarzeniach pozajęzykowych. gołe niebo f. małoduszny g. złożone jest z kilku powiązanych ze sobą elementów o treści informacyjnej. W poprzednich rozdziałach omówiliśmy główne typy jednostek niższego rzędu. w której dane zdarzenie ma miejsce. a w przypadku zda' rżeń hipotetycznych . strukturę składniową. procesie lub stanie oraz o przynajmniej jednym jego uczestniku lub nosicielu. Zamkniętej intonacji zdania w pIsmie~oćTpowiadają znaki graficzne (np. wielkoświatowy 1. czyli . w którym mówiący znajduje się w chwili przekazywania swojej wypowiedzi Zdanie. że zdarzenie ma. Forma osobowa czasownika informuje.

pozwala nam rozumieć myśli wyrażone przy pomocy gdań. Przy swobodzie w porządkowaniu wyrazów w zdaniu. Dział językoznawstwa zajmujący się regułami Radowania zdań z wyrazów nazywamy składnią lub syntaksą. w połączeniu z wiedzą o schematach zdaniowych i regułach ich przekształcania i rozwijania. Składnia (syntaksa) „zestawia" ze sobą wyrazy zgodnie z regułami składniowymi i schematami zdaniowymi. niezależnie od pozycji. interpretację przykładu (l)a jako (l)b lub (l)c ułatwia odpowiednia intonacja i różnica w położeniu akcentu zdaniowego. którą wyraża. o których będzie mowa w następnym rozdziale. Wiedza o kategoriach gramatycznych języka. Termin syntaksa wywodzi się z greckiego wyrazu syntaksis („zestawienie. W języku polskim wyraz lub wyrazy oznaczające wykonawcę czynności (sprawcę) zwykle występują w mianowniku. rzadziej. natomiast w formie pisanej bez szerszego kontekstu przykład ten jest niejednoznaczny. Niejednoznaczność przykładu (l)a wynika z faktu.szyku. czyli znajomość gramatyki języka. l Wprowadzenie: składnia i gramatyka 113 To. c. dopełnieniem jest grupa nominalna w bierniku (rzadziej w dopełniaczu. którą zajmuje on w zdaniu. albo jako dopełnienie (obiekt). tak jak pokazują to parafrazy (l)b i (l)c: (1) a. że formy fleksyjne występujących w nim rzeczowników są identyczne w mianowniku i bierniku. Czasownik wąchać ze względu na treść pojęciową. ponieważ może on realizować więcej niż jeden schemat zdaniowy lub różnie szeregować uczestników zdarzenia. uszeregowanie"). Dziecko powąchało cielą.w bierniku lub. że znamy ogólne reguły składniowe i schematy zdaniowe naszego języka. jednostka tekstu przedstawiona w przykładzie (l)a może być interpretowana dwojako. Dziecko zostało powąchane przez cielę. gramatyka obejmuje wszystkie elementy systemu językowego: leksykologię. b. implikuje dwóch uczestników: wykonawcę czynności i jej obiekt. morfologię. Zwykle forma fleksyjna danego rzeczownika jednoznacznie identyfikuje jego funkcję składniową. składnię oraz fonetykę i fo-nologię. zaś wyraz lub wyrazy oznaczające jej obiekt (odbiorcę) . Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) morfologia morfemy (afiksy) . Przykładowo. celowniku lub narzędniku. Określony porządek wyrazów może wyrażać różne treści. Mówiąc ogólnie. w dopełniaczu. Tak więc. Cielą zostało powąchane przez dziecko. każdy z rzeczowników w przykładzie (l)a może być interpretowany albo jako podmiot (sprawca). 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Tabela 1. celowniku lub narzędniku). W mowie. podmiotem zdania jest grupa nominalna w mianowniku. stanowi naszą wiedzę gramatyczną.

W podrozdziale 4.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. kładem.2. Michał się naśmiewał z Marka. które dotyczą nas samych.2. c.1). Marek zbił szybę. których liczba zwykle nie przekracza trzech. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych.procesy morfologiczne (np. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. . Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochód scysji między dwoma uczniami. zależnie od naszego roz" nią danego zdarzenia.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zob. b.) schematy fonologiczne (np. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. od każdego z uczniów może usłysz60' J mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. Jednak chybia i mikroskop trafia w $ * ' która rozbija się na drobne kawałki. kładącą nacisk na tf inny aspekt zdarzenia: (2) a. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. zwierzęta lub też przedmioty związane z człowiekiem. W podrozdziale 4. d.2 przyjrzymy się bliżej temu. Szyba się stłukła. g. a wyjątkowo czterech. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być przy pomocy języka na różne sposoby. Konflikt zaostrza się do tego stoP ' że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod "^ i rzuca nim w Michała. e. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. f. na pytanie. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. 4. co możemy zilustrować następującym P. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. To wina Marka. Podrozdział 4. 4. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. ia <*Je . w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty. Marek rzucił mikroskopem w Michała. Są to zwykle osoby. co się stało. samogłoski itd. Kiedy nauczyciel wraca fl° sy. 1. Mikroskop trafił w szybę. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np.2. rzeczy lub innych informacji z nim związanych.

uczestniczy ze_ e 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNu Tabela 1. Na P niiia-w schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnikjvl~ _ . złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. procesu lub stanu oraz tych jego uczestnik" ' ^ rży są niezbędni do jego zaistnienia. Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) "" ~ morfologia morfemy (afiksy) procesy morfologiczne (np. czyli poddawaniu się jej. Jak zobaczymy w dalszym ciągu7 istnieją różne schen*3 „ . tzn. rodzaj czynności.Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzefl ' każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekd6. "? bowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. ten uczestnik. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. nią te pokazują. jest „odbiorcą" czyn*10 który jej podlega. o których informujemy. -tiuiie Schemat pojęciowy zdarzenia. których zdarzeniach.nśri pnzalgzl oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych.) . oD ^ . lub *e^i Dier-la może być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności l ^ja^ nym odbieraniu czynności. . tzn. nią.pt'yywj^gj-. których uczestnicy odgrywają różne role semantyczn^' ae . i zwany jest patiensem. osobowym sprawcą czynności. Że knnceptuallzacja_r7. nfl . a których role się od sie . _ rżeń.^ cy uderzenie jest agensem. który zostaje uderzony. samogłoski itd. schemat zdarzenia.

rzeczy lub innych informacji z nim związanych. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. że knn rpptuaUzacja rzpr. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zot)' 1. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. obejmuje rodzaj czynności. procesu lub stanu oraz tych jego uczestników. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochodzi do scysji między dwoma uczniami. osobowym sprawcą czynności. Zdania te pokazują. W podrozdziale 4.stopki oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. który zostaje uderzony. Są to zwykle osoby. a wyjątkowo czterech. kładącą nacisk na ten lub inny aspekt zdarzenia: (2) a. że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod oknem i rzuca nim w Michała. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. patiensowi. którzy są niezbędni do jego zaistnienia. a których role się od siebie różnią. natomiast uczestnik. Podrozdział 4. Szyba się stłukła. f. zależnie od naszego rozumienia danego zdarzenia. W podrozdziale 4. od każdego z uczniów może usłyszeć inną. i zwany jest patiensem. Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzenia. ale każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekcie./ywj . tzn. być osobowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). Michał się naśmiewał z Marka.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. o których informujemy. która rozbija się na drobne kawałki. co możemy zilustrować następującym przykładem. g. W nie-r zdarzeniach. Konflikt zaostrza się do tego stopnia. Kiedy nauczyciel wraca do klasy. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty-które dotyczą nas samych. na pytanie.2 przyjrzymy się bliżej temu. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. istnieją różne schematy zda-' których uczestnicy odgrywają różne role semantyczne. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. Marek rzucił mikroskopem w Michała. b. Marek zbił szybę. co się stało. To wina Marka. zwierzęta lub tez przedmioty związane z człowiekiem. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być wyrażone zv pomocy języka na różne sposoby. schemat zdarzenia. 4. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. W innych . Schemat pojęciowy zdarzenia. jest „odbiorcą" czynności. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. których liczba zwykle nie przekracza trzech. y^jej podlega. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. Jednak chybia i mikroskop trafia w szybę.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. Na przykład schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnik wykonuj ąy uderzenie jest agensem. e. ak zobaczymy w dalszym ciągu. czyli poddawaniu się jej. Mikroskop trafił w szybę. 4.2. mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. który podlega je' działaniu.1).2.schematy fonologiczne (np. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. tzn. lub też jego roa moze być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności lub bieryni odbieraniu czynności.2. c. uczestniczy agens przekazujący energię innemu uczestnikowi. d. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. tym.

odczuwać. Czasowniki te mogą posłużyć jako nazwy typów zdarzeń. które wymaga minimalnego zaangażowania. Schemat „bycie" Główną funkcją schematu „bycie" jest przypisanie jakiejś cechy lub innej kategorii pojęciowej obiektowi. Uszczegółowienie może polegać na identyfikacji obiektu ((3)a). jakich używamy pytając o typ zdarzenia Jak zobaczymy w rozdziale 6. dziać się. lub Jaki jest ktoś / Jakie jest coś? Co się dzieje? Co ktoś robi? Czym się ktoś zajmuje? Co ktoś czuje. ulokowaniu w przestrzeni (& lub jedynie stwierdzeniu jego istnienia ((3)e): (3) a. (przynależność do klasy rzeczy) c. Schemat „wydarzenie" 3.2. (identyfikacja) b. które wyrażają. Następnie. w podrozdziale 4. omówimy schematy zdaniowe oraz szyk wyrazów charakterystyczne dla schematów zdarzeniowych. Schematy zdarzeń można opisać przy pomocy najbardziej prototypowych czasowników. Schemat „doznawanie" 5. Charakterystyczne dla konstrukcji identyfikującej desygnat obiektu jest to. Sahara jest niebezpieczna.? Co ktoś / coś ma / posiada? Gdzie / skąd / dokąd ktoś / coś porusza się? Kto co komu daje? Omówimy teraz po kolei każdy z tych schematów.1. (lokalizacja) e. w zależności od tego. Rolę głównego uczestnika określimy jako roi? patiensa. Schemat „bycie" 2. (charakterystyka) d. Zdanie (3)b to przykład. Należą do nich: być.zdarzeniach nie następuje przepływ energii między uczestnikami. czy mówiący wypowie zdanie podane w przykładzie (3)a. czy prototypowe wyrażają przepływ energii. który nie odgrywa domu10" jącej roli w tej relacji. W Afryce jest pewna pustynia. Schemat „przekazywanie' Kto / co to jest?. Sahara jest pustynią. zależy wyłącznie od tego. czasowniki te nie są charakterystyczne wyłącznie dla języka polskiego i można znaleźć ich odpowiedniki we wszystkich językach. gdzie orzecznik nie odsyła do . Schemat „posiadanie" 6. widzieć itd. czy też jego brak. 4. Relacja „bycia" może być uszczegółowiona różnorako. który obiekt chce zidentyfikować. Takie sytuacje nazywa się stanami. Czasowniki dzielą się na różne klasy. To. rozumiejąc przez nią takie „uczestnictwo" w relacji. Schemat „przemieszczanie" 1. czy też użyje zdania Sahara to jest ten duży obszar na mapie. Schemat „działanie" 4. scharakteryzowaniu ((3)c). (stwierdzenie istnienia) C• r ' --f „ Wszystkie wymienione powyżej role semantyczne wyrażane są przez orzecznik. że można zmienić położenie rzeczowników bez zmiany podstawowego znaczenia. Ten duży obszar na mapie to jest Sahara. W przykładzie (3)a mówiący identyfikuje dane miejsce na mapie używając nazwy własnej (Sahara). Ta pustynia jest w Afryce Pólnocnej. widzi itd. powiązany z patiensem za pomocą łącznika być.3. zaklasyfikowaniu go do jakiejś kategorii ((3)b). robić. Wyróżnimy więc następujące schematy zdarzeń: 1. Zarówno bowiem Sahara jak i ten duży obszar na mapie mogą pełnić funkcję identyfikującą.

można przyjąć. także jeśli pies nagle zaczyna głośno szczekać bez wyraźnej przyczyny. Szczekanie psa możemy postrzegać jako „robienie czegoś". Można powiedzieć. Patiens może wykazywać rosnący stopień autonomii w stosunku do procesu. (4)a. a w (4)fosobą. (4) a.2. (4)c i d. Podmiot orze-a a może być wyrażony w zdaniach typu (Powietrze) ochłodziło się. f.uczf§tni kiem żywotnym ale nieosobowym. patiens jest 118 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA zjawiskiem atmosferycznym. Odruchowa energia skomlenia jest również silniejsza od fizycznego i/lub psychicznego procesu wzrastania czy też chorowania lub dochodzenia do zdrowia. Jest on raczej odbiorcą tej energii i stąd uczestnik w schemacie „wydarzenie" jest bardziej prototypowym patiensem niż nosiciel stanu wyrażonego przez schemat „bycie". Wreszcie (3)e jest przykładem stwierdzenia istnienia danego obiektu (Sahara) w danej przestrzeni (Afryka). (4)b. dlaczego schemat „działanie" jest prawie zawsze powiązany z agensem. d. Schemat „działanie" W sytuacjach typu „wydarzenie" (takich jak w (4)) zwykle nie można zapytać „Co X robi?" Oczywiste jest jednak. którego określamy jako tego uczestnika sytuacji. który sam nie jest źródłem energii wytwarzanej w rozwijającym się procesie. które omówimy w następnym podrozdziale. jakąś własność. Zasadniczą funkcją orzecznika. b. a więc jako kontrolowaną czynność raczej niż podleganie instynktowi. 4. i stąd należy ono jako peryferyjne do dwóch schematów zdarzeniowych. że nim samo miejsce zdarzenia. Grzmil Dnieje l Ochłodziło się. W (3)c mówiący przypisuje obiektowi. w schemacie „wydarze-me na plan pierwszy wysuwa się odbywający się proces i jego uczest-IK. Oczywiste jest jednak. który .3. że nad zachowaniem psa możemy mieć kontrolę. Odruch ten jest silniejszy od samego psa. Jednakże sam uczestnik procesu niekoniecznie musi brać w nim tywny udział i dlatego jest jednocześnie patiensem. Różnica ta pozwala wytłumaczyć. Kamień spada. Chłopiec rośnie szybko l dochodzi do zdrowia. W każdym z powyższych procesów mamy do czynienia z obiektem. Procesy takie nie podlegają kontroli ze strony człowieka. do którego odnosi się wyraz Sahara. Schemat „wydarzenie" O ile schemat „bycie" odnosi się do stanu. W pierwszym lcn. kiedy kazałeś mu siedzieć cicho?". Rola patiensa pełniona przez wszystkie podmioty w przykładach sprawia. Grzmi). W schemacie „działanie" jeden z uczestników postrzegany jest jako źródło generowanej energii i tym samym jako obiekt zapoczątkowujący czynność. c. W innym kontekście szczekanie psa może jednak być innym typem zdarzenia. jako że sądzimy. że kiedy pies szczeka. W dwóch następnych przykładach. Pogoda się psuje. jest przedmiotem nieożywionym. Pies skamle. Nawet skomlenie psa można rozumieć i tłumaczyć jako skutek wywołany przez energię wytworzoną w instynktownym odruchu psa. w przykładzie (4)e . gdzie się nie pojawia (np. e. że pytamy o nie przy pomocy zdania „Co się dzieje z tym obiektem?" Nawet pytanie „Co się dzieje z tym psem?" nie brzmi śmiesznie w kontekście skomlącego psa. podmiot nie jest oddzielony od orzeczenia. 4-2. jest orzekanie o „byciu" patiensa. że pies jest obiektem bardziej autonomiczym niż woda w czajniku ((4)d) czy spadający kamień ((4)c). niezależnie od jego szczegółowej roli semantycznej.2. czym świadczy następujący szereg przykładów. Woda na herbatą gotuje się. Z kolei w (3)d wyrażenie przyimkowe w funkcji orzecznika lokalizuje patiensa w przestrzeni. : ^aniach. że to człowiek im podlega. możemy zapytać „Co pies robi?" czy też „Co pies zrobił. lecz raczej do całej klasy rzeczy i klasyfikuje patiensa (Sahara) jako jednostkę w obrębie kategorii pojęciowej „pustynia". W zdaniu drugim. które nie mogą zareagować na nowy bodziec i których uczestnictwo w procesach może powstrzymać jedynie jakaś nowa siła.konkretnego obiektu.

takie jak widzieć. jak w (5)a lub też generowanie i przekazywanie energii innemu obiektowi. jakim ludzie podlegają w otaczającym ich świecie fizycznym i kulturowym. (oddziaływanie na obiekt) d. który świadomie zapoczątkowuje czynność. Aspekty tego rozumowania wyrażają czasowniki postrzegania zmysłowego i stanów intelektualnych. oraz sytuacje pośrednie ilustrują następujące przykłady: (5) a. Oba ekstrema schematu „działanie". b. ani też nie odgrywa aktywnej roli jak agens. jest wiedzione przez Jasia). Pomalował kuchnię. jak w (5)e. Jasio wie. jakie tu omawiamy. myśleć. (oddziaływanie na obiekt) W przykładzie (5)b nie jest wymieniony obiekt czynności. wyraża on związek pomiędzy osobowym posiadaczem i obiektem posiadanym. Główna różnica między schematami „wydarzenie" i „działanie" polega na roli. chcieć itp.2.2. który wymaga obecności agensa. przez co (często) nie może on wystąpić jako podmiot zdania w stronie biernej (por. W najbardziej prototypowym przypadku. jest natomiast „centrum rejestrowania" owych wrażeń zmysłowych. którą generuje agens. W odróżnieniu od schematu „działanie". procesów intelektualnych. wąskim znaczeniu. niezależnie od tego. Schemat „doznawanie" Kategoryzacja pojęciowa zwykle zależy od doznań. d. albo też jakieś inne zdarzenie. społecznych i kulturowych. chęci. chce go złapać. Drugim obok doznającego uczestnikiem w zdaniach realizujących schemat „doznawanie" może być albo materialny obiekt (wąż).5. W kontekście schematów pojęciowych. Uczestnika takiego nazywamy doznającym. Doznania mogą być rozumiane w najbardziej ogólny sposób i dotyczyć doznań fizycznych. Jan wstał wcześnie rano. tzn. (obiekt odbierający energię jest nieistotny) c. w jaki sposób został wyrażony. Namalował też obraz. Schemat „posiadanie" Schemat „posiadanie" ma kilka odmian. Energia. jako że mówiący skupia swą uwagę na samej czynności i czasie. Różnica między patiensem występującym w zdaniach realizujących schemat „działanie" a patiensem w zdaniach należących do schematu „doznawanie" polega na tym. ale relacja ta może również wiązać ' zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 121 . jest patiensem. Maty Jasio widzi węża.świadomie powoduje czynność wyrażaną przez czasownik. że wąż jest niebezpieczny. że wąż jest niebezpieczny. Wydaje mu się. Potem zniszczył ten obraz. wyrażone w przykładach (6)b—d zdaniem podrzędnym (z osobową formą czasownika albo z bezokolicznikiem). nagle czuje ostry ból. tzn. w schemacie „doznawanie" główny uczestnik ani nie jest bierny jak patiens.w tym konkretnym przypadku obraz. w rezultacie podjętej przez podmiot czynności powstaje nowy obiekt . czuć. (wytworzenie obiektu) e. Pomimo to. Całe rano malował. będący źródłem energii. który istniał niezależnie od czynności malowania i który podlega zmianom towarzyszącym energii wygenerowanej przez podmiot dla jej przeprowadzenia. emocji. e. Doznający zaangażowany jest w działanie o charakterze umysłowym. którą spełnia agens. 4. W (5)d podmiot wytwarza produkt. a więc tym. Kiedy to robi. (brak obiektu odbierającego energię) b. wyłączne generowanie energii. jaki zajęło jej wykonanie. (6) a. jeśli szybko chwyci węża rękoma. *To. Przez schemat „doznawanie" rozumiemy pojęciowe przetwarzanie informacji o naszych kontaktach z rzeczywistością pozajęzykową. Drugi uczestnik. c. wiedzieć. często przekazywana jest patiensowi. że na tego drugiego nie oddziałuje czynność. że uda mu się to.4. W (5)c wymieniony jest obiekt. termin „doznanie" użyty jest jednak w szczególnym. 4.

a najbardziej peryferyjne . Ten rodzaj schematu „posiadanie" znany jest jako relacja własności.7. W naszym codziennym sposobie doświadczania rzeczywistości poza-językowej elementy schematu „źródło-ścieżkacel" są silnie zhierarchizowane. Ona ma jedną siostrę. Wniosek ogólny płynący z powyższej analizy jest następujący. 124 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA piątej rano do dwunastej w nocy. Zasada ta rządzi również kontekstami abstrakcyjnymi. grypa Jasia. Tak samo jak w przypadku schematu „bycie". schemat „przekazywanie" jest połączeniem różnych schematów: schematu „posiadanie". Schemat „przekazywanie" obejmuje dwa stany. Po-: niżej podano przykłady procesów przekazywania obiektów: (9) a. Mniej prototypowe są obiekty abstrakcyjne ((7)b) oraz przyczyny stanów ((7)c). świetne pomysły Elżbiety. W stanie wyjściowym wyróżniony jest jeden uczestnik. wskazując na barometr. (całość . ale nie powiemy *Pogoda zmieniła się z pochmurnej. Ale schemat „posiadanie" nie zawsze może być wyrażony przez wyrażenie przyimkowe (*dziewczyna ze świetnymi pomysłami. kobieta z ładnym psem. W konceptualizacji czynności z osobowym sprawcą cel jest zwykle bardziej istotny niż źródło. pacjent z paskudną grypą. je swoją własność innemu uczestnikowi. *Prezes dał wszystkie dokumenty do prokuratora. lecz raczej jest nosicielem stanu lub posiadaczem jakiegoś obiektu. niemniej są to w istocie dwie zupełnie różne relacje. np.| w którym drugi z uczestników posiada przekazaną mu własność. który może zmieniać położenie oraz posiadacza. Elżbieta często ma świetne pomysły. Dlatego też rola posiadacza zbliżona jest do roli patiensa. stół z trzema nogami.relacje typu „całość-część" ((7)d) oraz związki pokrewieństwa ((7)e).część) e. Schemat „przekazywanie" Podobnie jak schemat „przemieszczanie".obiekt będący w posiadaniu czegoś z przyczyną wywołującą ten stan. (nosiciel stanu . Prezes przekazał wszystkie dokumenty do prokuratora. Prezes przekazał prokuratorowi wszystkie dokumenty. „wydarzenie" lub „działanie" oraz „przemieszczanie". (7) a.przyczyna stanu) d.2. c. a źródło i cel są zwykle ważniejsze niż ścieżka (zasada „cel ważniejszy niż źródło"). . który jest posiadaczem czegoś i który przekazu-. Stań końcowy to stan. W odróżnieniu od schematu „bycie". Jasio ma paskudną grypę. d. np. oraz Przeszukiwali pokój do dwunastej w nocy brzmią bardziej naturalnie niż zdanie Przeszukiwali pokój od piątej rano. możemy powiedzieć Pogoda zmieniła się na słoneczną lub też Wypogodziło się. (związek pokrewieństwa) Prototypowe uszczegółowienie schematu „posiadanie" wyraża związek pomiędzy posiadaczem i fizycznym obiektem posiadanym. Relacja posiadania może być również wyrażona przy pomocy wyrażenia z rzeczownikiem w dopełniaczu. Ten stół ma trzy nogi. (posiadanie obiektu fizycznego) b. że poszczególne uszczegółowienia schematu „posiadanie" różnią się między sobą. Małgosia ma ładnego psa. w schemacie „posiadanie" możliwe jest odniesienie się do nosiciela stanu lub posiadacza obiektu przy pomocy wyrażenia z przyimkiem oznaczającym stosunek przynależności. że schematy „bycie" oraz „posiadanie" są jakoś ze sobą powiązane. Mogłoby się wydawać. a także całość i części składowe lub osoby powiązane ze sobą pokrewieństwem. ponieważ podmiot nie podejmuje żadnych świadomych działań. Przykładowo. co świadczy o tym. b. jej siostra. (posiadanie obiektu abstrakcyjnego) c. 4. w schemacie „posiadanie" również nie zachodzi rzeczywisty przepływ energii pomiędzy uczestnikami. Prezes dał prokuratorowi wszystkie dokumenty. *kobieta zjedna siostrą) ani też nie zawsze posiadacz może pełnić gramatyczną funkcję orzecznika (porównaj Ten pies jest Małgosi z *Te nogi są stołu oraz *Ta siostra jest jej l Małgosi). pies Małgosi.

tworzy z czasownikiem jeden składnik zdania. grupę werbalną. Schemat „działanie" 4.3. przypadek (9)b dopuszcza możliwość.W przykładach (9)a oraz (9)c prezes jest w posiadaniu wszystkich dokumentów. 4. Schemat „przemieszczanie' 7. Przykładowo. prokurator wchodzi w ich posiadanie. W (9)a prezes przesyła. Przez porządek-hierarchiczny rozumiemy tu sieć zależności zdaniowych. czyli dopełnienie. Również (9)b wyraża przekazanie obiektu będącego własnością agensa. Schemat „wydarzenie' 3. w języku angielskim. gdzie funkcja składniowa składnika zdania zależy od jego pozycji. Hierarchiczny porządek składników zdania — Jednym z największych osiągnięć języka jest „przełożenie" struktury myśli na porządek linearny w komunikacie językowym lub w piśmie.3.1. kolejność (oraz składniowy status) składników zdania oddaje zależności pomiędzy uczestnikami zdarzeń. W wypowiedzeniu abstrakcyjny szkielet konstrukcyjny zdania realizowany jest przez ciągi linearne wyrazów stojących obok siebie. j ee! nie jest równocsesme Tabela 2. Zdania (9)a. a w (9)c daje dokumenty prokuratorowi. Przyjrzymy się teraz najważniejszym aspektom hierarchicznego porządku zdania. Poza porządkiem linearnym. Schemat „posiadanie' 6. c są więc przykładami schematu „przekazywanie". Poza grupą werbalną znajduje się jednak podmiot. jak schematy zdaniowe przedstawione w poprzednim podrozdziale są realizowane . . 126 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ inaczej niż np. Zanim spróbujemy odpowiedzieć na pytanie. W polszczyźnie zależności zdaniowe mogą się realizować w różnych układach linearnych. Schematy zdarzeń 1. Hierarchiczna i linearna struktura zdania Jak wspomnieliśmy wcześniej. zdanie ma również porządek hierarchiczny. Schemat „bycie" 2. O ile w przypadku sytuacji wyrażonej przez zdania (9)a i (9)c prezes staje się posiadaczem dokumentów. Schemat „doznawanie' 5. W rezultacie czynności wykonanej przez prezesa. Szyk stanowi linearną strukturę schematu zdaniowego. że prokurator „szedł w posiadanie dokumentów w rezultacie czynności wyko* w . Schemat „przekazywanie" Pierwszy Patiens Patiens Agens Doznający Posiadacz (Agens) Agens Uczestnicy j Drugi l Trzeci Orzecznik (Patiens) (Patiens) Patiens Patiens Patiens l Otrzymujący Patiens 4. Pomiędzy zdaniami (9)a i (9)b zachodzi pewna subtelna różnica znaczeniowa. uzupełnienie czasownika.

takich jak angielski. jak tworzone są układy liniowe. francuski i niemiecki. Jak przekonamy się w rozdziale 6. może do pewnego stopnia zależeć od natury poszczególnych języków. już sam sposób. Hę hasgiven them to his sister." Teoretycznie składniki zdania mogą zajmować różne pozycje i każdy język indywidualnie określa. b. Pozycje w układach liniowych schematów zdaniowych Hierarchiczna i linearna struktura zdania 127 S 2 3 i e o i 01 N U rv* 0) . c. „On dał je swojej siostrze / On je dał swojej siostrze. Natomiast układy liniowe składników zdania mogą się różnić pomiędzy językami w znacznym stopniu. najpierw powinniśmy ustalić. w jaki mówiący kategoryzują zdarzenia. Er hat się seiner Schwestergegeben.przez związki składniowe. układy liniowe tych samych schematów zdaniowych są znacząco różne. 77 les a donnes a są sceur. Nawet w blisko ze sobą związanych językach. które składniki mogą wystąpić w której pozycji schematu zdaniowego. Porównajmy następujące przykłady: (10) a. Tabela 3. co pokazuje tabela 3.

S efl N M S3 S 'g cd N d T3 o 03 N "ć3 ••a cu Q 0 0. Q o i—i Q Q angielski She has .

given them to his sister francuski II les a donnes a są sceur niemiecki Er hat się seiner gegeben .

zuriickgegeben. Inaczej jednak niż w innych językach. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. Użytkownik języka polskiego. Realizowanie schematu zdaniowego nie polega wyłącznie na umieszczeniu poszczególnych składników zdania w odpowiednich pozycjach. oczekuje czasownika głównego w formie bezokolicznika. pewne składniki mają stałe pozycje. cię. Podobnie słysząc formę będę (będzie." Również w języku polskim. gdzie układ liniowy zdania jest jeszcze bardziej swobodny niż w wyżej omówionych językach. czy czasownika typu zacząć. na pierwszym miejscu w zdaniu może wystąpić podmiot. Jednostki te mogą wystąpić bezpośrednio po sobie (będę rysować ł rysowała). odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. W językach angielskim i francuskim czasownik posiłkowy nie może być oddzielony od czasownika głównego dopełnieniem.Schwester Składnikiem zdania. użytkownik języka angielskiego słysząc czasownik posiłkowy spodziewa się w dalszej kolejności czasownika głównego w odpowiedniej formie. Przykładowo. takiego jak chcieć. go. że czasownik główny usłyszy na końcu zdania. tak jak w języku niemieckim. w niezmiennej pozycji w układzie liniowym występuje również tzw. Napotykając dany składnik zdania. mu. tak że mogą być od siebie oddzielone dowolną liczbą innych składników zdaniowych: (11) Er hat Jane alle ihre Briefe. Z kolei w języku niemieckim słuchacz spodziewa się w takiej sytuacji. Mówiąc ogólnie. dopełnienie wyrażone grupą nominalną bądź wyrażeniem przyimkowym. Natomiast w języku niemieckim czasownik posiłkowy i czasownik główny umieszczane są w pozycjach nie sąsiadujących z sobą. ich nie mogą znajdować się na początku zdania i zwykle unika się ich również na końcu zdania. Przykładowo. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). oczekujemy jego dalszych elementów. 128 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ ale mogą też. Poza podmiotem. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). mię. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. sam czasownik lub okolicznik.) oczekuje bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego czasownika głównego. „On zwrócił Jane wszystkie jej listy bez słowa / nie mówiąc ani słowa. po usłyszeniu w zdaniu czasownika modalnego. który ma największą swobodę szyku w omawianych językach. nieakcentowane formy zaimków mi. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. jest dopełnienie wyrażone zaimkiem. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: . będziemy itd. czasownik posiłkowy. ohneein on Jane wszystkie jej listy bez jednego Wort zu sagen. ci. słowa powiedzieć zwrócił.

oraz takie uzupełnienie. czasownik) nie ma wymagań formalnych. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. orzecznik. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania.). dopełnienie bliższe. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem modalnym. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. tworząc orzeczenie. wobec którego nadrzędnik (np. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. Jeśli uznać łącznik być. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach! zależnych. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania. 4. Schematy zdaniowe to rodzaj szkieletu konstrukcyjnego. Jan jej chce dać kwiaty itd. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. 2. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. Podmiot. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. Ze względu na własności konotacyjne. za przypadek szczególny.3. podmiot. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. dopełnienie dalsze. tzn. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Porządek linearny Ii Jan chce podarować Marii kwiaty czasownik dopełnienie dopełnienie główny dalsze bliższe podmiot czasownik Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. Mianownikowy pod129 128 .2. orzeczenie. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. czyli uzupełnienie nieakomodowane.Rys.

Schematy zdaniowe to ro-dzaj szkieletukonstrukcyjnego. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: Rys. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1).ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA "i ale mogą też. 4. Hierarchiczna i linearna struktura zdania modalnym. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. . Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała).).3. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Jan Porządek linearny podmiot chce l podarować Marii kwiaty czasownik czasownik główny dopełnienie dopełnienie dalsze bliższe Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania.2. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych.3. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem 4. 2. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. tworząc orzeczenie. Mówiąc ogólnie. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. Jan jej chce dać kwiaty itd. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach zależnych. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. tak jak w języku niemieckim.

konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. stać się. z przyimkiem lub bez niego. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. Za dopełnienie uważa się ten człon zdania. Dziecko wstało (podmiot czasownik) . podmiot. Podmiot.1). orzecznik. Odróżnia się dopełnienie bliższe. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. wobec którego nadrzędnik (np. Tabela 4. Mianownikowy pod130 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA miot wyznacza formę orzeczenia. oraz takie uzupełnienie. orzeczenie. łączącymi się z podmiotem za pomocą łącznika być. Film byt (podmiot łącznik interesujący orzecznik) Schemat z łącznikiem c. czasownik)jue_ma wymagań formalnych. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. Aresztowali wszystkich włamywaczy: Wszyscy włamywacze zostali aresztowani) i które zwykle występuje w bierniku. dopełnienie bliższe.Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. które przy zamianie formy czasownika z czynnej na bierną może się stać podmiotem zdania (por. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. za pomocą którego orzeka się o czynności. oraz innymi czasownikami o tej funkcji. czyli uzupełnienie nieakomodowane. oraz dopełnienie dalsze. liczbę (oraz rodzaj) osobowej formy czasownika. Orzecznik może być wyrażony różnymi kategoriami gramatycznymi (zob. Dnieje (czasownik) Schemat z czasownikiem uczestnika zdarzenia niekonotującym b. Orzeczenie to ten człon zdania.2. dopełnienie dalsze. stanie lub właściwości obiektu. Podstawowe schematy zdaniowe w języku polskim a. które nie może stać się podmiotem zdania przy zamianie strony czynnej na bierną i które występuje we wszystkich przypadkach zależnych. do którego odnosi się podmiot. Jeśli uznać łącznik być. tzn. tzn. 4. Ze względu na własności konotacyjne. który uzupełnia treść czasownika przechodniego i którego forma uzależniona jest od czasownika. określa osobę. za przypadek szczególny. np. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie.

My chcemy wyjechać. podmiotu i czasownika. np. Oni lękają się o swoje życie. podmiotu. Jan zaprosił (podmiot czasownik kolegów dopełnienie bliższe) Schemat z czasownikiem z jednym dopełnieniem przechodnim e. Mama przełożyła (podmiot czasownik na parapet uzupełnienie nieakomodo-wane) książki z półki dop. podmiotu (najczęściej w mianowniku. składa się z trzech członów. c) Schemat z czasownikiem nieprzechodnim składa się z dwóch członów. np. np. On gardzi pieniędzmi. czyli czasownika.Schemat z czasownikiem nieprzechodnim d. np. ale może też być w przypadku zależnym. bezokolicznikiem. np. dop. . Mdli mnie. itd. łącznika oraz orzecznika. bliższe dalsze) Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami przechodnim f. b) Schemat oparty na łączniku być lub innym czasowniku łącznikowym. np. Dziecko śpi. czy też uzupełnieniem nieakomodowanym. Lekarz mu doradził (podmiot czasownik wyjazd dop. okazać się. ale również w przypadku zależnym. Piotrowi żal Eli) oraz z dopeł-iuejjiajv przypadku zależnym lub wyrażonego grupą przyimko-wą. bliższe dalsze Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami i przechodnim uzupełnieniem 4. dop. np. Zuzanna ubiera się elegancko. Piotr lubi Elę. Podmiot jest zwykle w mianowniku. Hierarchiczna i linearna struktura zdania 131 a) Schemat z czasownikiem niekonotującym uczestnika zdarzenia składa się z jednego obligatoryjnego członu.3. np. d) Schemat z czasownikiem przechodnim składa się z_raasQwixika.

że dana czynność nie oddziałała na dany obiekt. Schemat „wydarzenie" oraz schemat „działanie" mogą być realizowane zarówno przez schematy zdaniowe z czasownikami nieprzechodnimi jak i przechodnimi. Z natury swej schematy „doznawanie" oraz „posiadanie" otwierają dwie pozycje: dla doznającego lub posiadacza oraz obiektu doznania lub obiektu posiadanego. Schematy „przemieszczanie" oraz „przekazywanie" mogą wymagać realizacji źródła. Mama oceniła nowych sąsiadów pozytywnie. W drugim przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem nieprzechodnim.j 4. Poza podmiotem czasownik konotuje dopełnienie bliższe oraz dwa uzupełnienia odnoszące się do miejsca. b. użyjemy raczej schematu z dopełnieniem bliższym w bierniku. Dzieci mówiły wiersze przez całą lekcję. ale w komunikacie językowym musimy je ująć w jeden z podstawowych schematów zdaniowych. np. jeśli chcemy wyrazić. lub czasu. Przykładowo. 4. używamy takiego schematu zdaniowego. który najlepiej oddaje sposób. ścieżki lub celu. Niekiedy też rola dopełnienia dalszego bliska jest roli orzecznika. ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA (12) a. np. Jan wdrapał się na dach. Rzadziej obok dopełnienia bliższego występuje uzupełnienie nieakomodo-wane. w jaki myślimy o tym zdarzeniu. W przykładach tych szyba oraz drzwi są obiektami. ale nie sposób je tutaj wszystkie omówić. czy następuje przepływ energii do odbiorcy. Jan poczuł nagły ból w kolanie. jak w przykładzie (12)a. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . Wybór zależy od tego. Dyrektor przeniósł spotkanie z poniedziałku na wtorek. użyjemy raczej schematu z czasownikiem przechodnim konotującym dopełnienie dalsze z przyimkiem. W pierwszym przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem przechodnim z dopełnieniem bliższym. Kamień rozbił szybę. podmiotu oraz dwóch dopełnień. którym przekazywana jest w trakcie czynności energia sprawcy. że Maria była winna spowodowania wypadku. Liczba konkretnych zdarzeń jest oczywiście w gruncie rzeczy ogromna. np. Omówione tutaj przypadki ujmowania poszczególnych schematów zdarzeń w schematy zdaniowe to tylko typowe przykłady j łączenia typów zdarzeń z typami schematów składniowych. Można powiedzieć. np. W rze. Opisując jakieś zdarzenie. Mężczyzna pomalował drzwi. Na przykład orzecznik może wystąpić tylko w połączeniu z łącznikiem.4. Ona ma piękne mieszkanie. czy też nie. np. najczęściej dopełnienia bliższego i dalszego. Z każdym schematem zdaniowym związane jest swoiste znaczenie.e) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami składa się z czasownika przechodniego. Dzieci mówiły o wierszach przez całą iekcję. Pies skamle.4. co pokazuje przykład (12)b. Dzieje się tak w przypadkach. f) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem nieakomodowanym jest najrzadszy. Istnieje systematyczne powiązanie między pewnymi schematami zdarzeniowymi i pewnymi schematami zdaniowymi. np. W większości wypadków te schematy zda-rzeniowe realizowane są przez schematy zdaniowe z czasownikami przechodnimi. Chłopiec spaceruje. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 133 czywistości konkretnych przypadków jest znacznie więcej. Dali jej bukiet kwiatów. że schematy zdaniowe tworzą szkielety konstrukcyjne dla podstawowych schematów zdarzeniowych. Firma przeniosła biuro z Krakowa do Warszawy. W tym drugim przypadku poza dopełnieniem bliższym występują dwa dopełnienia dalsze. i stąd użycia schematu z dopełnieniem dalszym. gdy parafraza zdania pozwala na zastosowanie schematu z łącznikiem. Jeśli w trakcie czynności obiekt powstaje lub czynność na niego oddziałuje w inny sposób. np. np. zbliżone ze względu na wyrażane znaczenie są zdania Sąd uznał Marię winną spowodowania wypadku oraz Sąd uznał.

Mówiący. nie jedź dziś do szkoły motorowerem! (Danielu. pytanie. czy opisuje zdarzenie przebiegające w czasie. w którym wypowiadany jest komunikat językowy.do„mówia}iiiicL^^ komunikat językowy właściwie przekazał pożądane treści informacyjne. czy stwierdza pewien stan rzeczy. aby słuchacz doprowadził do jej zaistnienia. Zdarzenia. czy dokonane uprzednio w stosunku do danej chwili. co ilustrują poniższe przykłady: (13) a. zaś tamte l tamta l tamto oraz tamci l tamte . muszą być nie tylko osadzone we właściwej ramie przestrzenno-czasowej. w które wydarzenie zostaje „opakowane" w komunikacie językowym. np. b. określić. Może chcieć powiadomić słuchacza o istnieniu danej sytuacji w rzeczywistości poza-językowej. jak różne typy zdarzeń mogą być realizowane przy pomocy kilku podstawowych konstrukcji zdaniowych. Ale kiedy opisujemy zdarzenia. Większość powyższych aspektów ko134 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNr munikatu językowego ma wykładniki gramatyczne lub morfologicz ne. 2). np. my) oraz określeń typu najwyższy chłopiec w klasie. są to także elementy kotwiczące. tzn. Stwierdzanie istnienia określonych sytuacji w rzeczywistości pozajęzykowej. rozkazywanie Przede wszystkim. rys. poinformować o związku czasowym (lub innym. Czy Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem? c. czyli zgodne z rzeczywistością. czyli do samego zdarzenia (zob. Ponadto. mówiący musi zasygnalizować.4. ty. przyczynowym) danego zdarzenia z innymi. wyrażają one trzy różne intencje mówiącego wobec komunikatu językowego: stwierdzenie faktu ((13)a). Zaczniemy od warstwy najbardziej zewnętrznej i stopniowo dojdziemy do zrębu komunikatu. Teraz przyjrzymy się wspomnianym aspektom wypowiedzi. Osadzanie zdarzeń w rzeczywistości pozajęzykowej w sj?SjonJoŁ. ma jakiś określony cel. nie jedź dziś do szkoły motorowerem.na obiekty od mówiącego oddalone. a więc powiadomienie słuchacza. zaznaczyć. Przykładowo. Danielu. Mówiący musi się także ustosunkować do treści informacyjnej. czy żąda jego zajścia. że wypowiadane zdanie jest prawdziwe. Najczęściej za punkt odniesienia w^czasie i przestrzeni przyjmowany jest moment i miejsce. uzyskać od niego informację dotyczącą tej sytuacji lub też żądać czy też życzyć sobie. czy o ten stan pyta. Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem. wyrazy takie jak ten/talto oraz cii te wskazują na obiekty znajdujące się w bliskim sąsiedztwie mówiącego. dobrze?) Jakkolwiek wszystkie powyższe zdania dotyczą tego samego zdarzenia. Bardzo często różnicom w ustosunkowaniu nadawcy do treści komunikatu towarzyszą różnice w układzie. wypowiadając zdanie . prośbę o informację ((13)b) oraz żądanie ((13)c). Innym sposobem identyfikacji obiektu jest użycie nazw własnych. którą przekazuje. bądź też. czy o danym stanie rzeczy jest przekonany. o których informują komunikaty językowe. dokonując aktu mownego. czy też wyraża tylko hipotezę. zaimków osobowych (ja.1. Wyznaczanie odniesienia grup nominalnych do obiektów w rzeczywistości-pozajęzykowej nosi nazwę odniesienia (referencji). istotna jest również. uczestnicy zdarzeń muszą zostać umiejscowieni w czasie i przestrzeni. zdanie pełni funkcję komunikacyjną. formie i liczbie składników zdania. itp. które potraktujemy tu jako kolejne warstwy.W poprzednim podrozdziale pokazaliśmy. w którym one zachodzą. jest zasadniczą funkcją trybu oznajmującego. zgodnie z kulturą danego języka. 4. Omówimy to zjawisko szerzej w rozdziale 8. informacja o miejscu i czasie. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie.

te^ście^ragiiiatycznyrn „ . 7.4. itd. że dane zdarzenie mogło mieć miejsce w Przeszłości. Dlatego wszystkie rodzaje modalności niefaktywnej są na-echowane. a w szczególności tzw. Wyrażaniu intencji mówiącego. służy tryb rozkazujący ((13)c). pytania odróżnia od powiadomień zvk wyrazów w zdaniu. a także niewyrażenie podmiotu zdania (ty. Warunkiem wyrażenia modalności niefaktywnej jest istnienie danej sytuacji w momencie dokonywania aktu mowne-' a ^c Jej charakter hipotetyczny lub wolicjonalny. w postaci trybu przypuszczającego (np. uży4 osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 135 a on formy pytającej ((13)b). W polszczyźnie. np. Charakterystyczne dla trybu rozkazującego w polszczyźnie są końcówki czasowników. Krzysiu. np. (pozwolenie) . związek między trybem gramatycznym i funkcją komunikacyjną zdań w określonym trybie nie jest absolutny. Zwykle mówimy o zdarzeniach. pytania wyróżniają * obecnością partykuły pytającej czy (oraz intonacją). okoliczników lub czasowników typu prawdopodobnie. żeby jego słuchacz doprowadził do zaistnienia pożądanej sytuacji. zapewne.—————— _ _ _ ——————————_? jr. Pojechalibyśmy jutro na wieś. W innych jękach. . Zdania stwierdzające istnienie sytuacji mają modalność faktywną (lub prawdziwościową). powinien. ale może również informować. Każdy z nich wyraża nieco inną postawę modalną mówiącego: (14) Osadzanie zdarzeń w kor. mówiący używa specjalnych środków gramatycznych. tryb oznajmujący może służyć wyrażeniu rozkazu (żądania). chyba. modalizatorów. mówiący stwierdza istnienie opisywanej sytuacji w teraźniejszości. Taka modalność Jest nienacechowana: zawierające ją zdania nie charakteryzują się żadnymi specjalnymi środkami językowymi. być może odbywa się w teraźniejszości lub potencjal-e °dbędzie się w przyszłości. Jeśli intencją mówiącego jest uzyskam6 informacji o określonym wycinku rzeczywistości pozajęzykowej. Mówiący bierze na siebie odpowiedzialność za prawdziwość swoich wypowiedzi.(13)a. Różnica między traktowaniem przez mówiącego sytuacji jako prawdziwych lub jako hipotetycznych to różnica w modalności.2.-——-. oraz środków leksykalnych w postaci tzw. a więc powiedzieć. szyk zdania oznajmującego (10)a z szykiem pytania Has hegiven them to his sister?). ale również w przeszłości (Daniel pojechał wczoraj do szkoły motorowerem) lub przyszłości (Daniel p°Je' dzie jutro do szkoły motorowerem). które istniały lub istnieją w rzeczywistości pozajęzykowej.. inwersja czasownika posiłkowego i podmiotu (por. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: modalność Kolejną warstwą jest informacja o określonym stosunku mówiącego do opisywanego przez niego zdarzenia. wy). 136 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Dla zaznaczenia hipotetycznego lub wolicjonalnego charakteru wypowiedzi. jak w tym właśnie przypadku. -J a. w języku angielskim. Może być przekonany o prawdziwości własnej wypowiedzi. Natomiast jeśli mówiący chce jedynie wskazać stopień prawdopodobieństwa danego zdążenia. gdyby była pogoda) lub trybu rozkazującego. musi użyć specjalnych środków języ-°wych. Określony tryb może być peryferyjnie użyty w funkcji spełnianej prototypowe przez inny.-—— ——— . Jak pokażemy w rozdz. że według niego istnieje tylko możliwość zaistnienia danej sytuacji. 4. trzeba. możesz już iść. np. Tryb oznajmujący służy więc do wyrażenia powiadomienia.

zakończonej. a czasownik musieć silniejszą postawę modalną mówiącego. Tak jak poprzednio. Marek czytał książką. musisz już iść. Krzyś musi być w tej chwili w pracy.. Tuż zanim zbankrutowała. by zaistniała dana sytuacja. (przekonanie) Jak pokazują powyższe przykłady. Natomiast przekonanie nadawcy o faktyczności zdarzenia. będę czytał / czytać: *będę przeczy tał/przeczy tac).4. (czas teraźniejszy) b. Również w (16)b czynność jest miniona. czasownik móc wyraża słabszą. czyli sygnalizowanie stopnia przekonania mówiącego o prawdziwości jego komunikatu językowego. złożonych z czasownika być w czasie przyszłym oraz imiesłowu przeszłego czynnego lub bezokolicznika czasownika głównego. firma zakupiła nowy samochód. W przykładzie (16)a sytuacja zakupu nowego samochodu widziana jest jako zamknięte zdarzenie. b. że chce. nazywa się modalnością deontycz-ną ((14)a. Mówiąc ogólnie. jak i słuchaczowi.4. Krzysiu. opisywane z perspektywy jakiegoś momentu późniejszego na osi czasu.b. informujący o czynności zamkniętej. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany Kolejny element kotwiczenia zdarzeń jest związany ze sposobem odniesienia danego zdarzenia do tego. sytuację „zakupu nowego samochodu" mówiący może ująć w następujące wyrażenia zdaniowe: (16) a. zdarzenie jest za każdym razem przedstawiane z innej perspektywy czasowej. Polszczyznę charakteryzuje fakt.3. Firma właśnie zakupiła nowy samochód. jest funkcją aspektu dokonanego. Rozróżnienie to znajduje odzwierciedlenie w systemie języka. przed nim (w przeszłości) albo potencjalnie mogą zaistnieć po nim (w przyszłości). nie mają tzw. co pokazują podane niżej przykłady. Zanim zbankrutuje. c. Marek czyta książką. 138 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI . Czas aktu mownego najlepiej określa współrzędne na osi czasu..czy. b). W polszczyźnie odróżnia się czas teraźniejszy. Marek przeczyta książką. (czas przeszły) c. (czas przyszły) d. (czas przyszły dokonany) 4. W przykładach (14)a i (14)b mówiący komunikuje. Zdarzenia mające zajść w przyszłości jedynie przewidujemy. nazywanym czasem aktu mownego. Firma zakupiła nowy samochód. (nakaz) c. Przekonanie 0 pQwinności. że form czasu przyszłego. Marek będzie czytał książkę. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego Gramatyczna kategoria czasu służy wyrażeniu pojęciowej kategorii czasu. nazywa się modalnością episte-miczną((14)c. Każdy czas gramatyczny ma właściwą sobie formę.4. czasowniki dokonane (por. Przykładowo.li sygnalizowanie sytuacji pożądanej. że opisywane zdarzenie ma miejsce. czy też oczekujemy. Odniesienie się do danego zdarzenia z perspektywy czasowej jakiejś innej sytuacji lub punktu (okresu) w czasie późniejszego w stosunku do czasu. że zaistnieją. firma i tak zakupi nowy samochód. jako że znany jest zarówno mówiącemu. Traktujemy je więc jako fakty potencjalne. Przykłady (14)c i d oddają różnicę w przekonaniu mówiącego. zdania z czasownikami mo-dalnymi cechuje niejednoznaczność. niemającego związku z czasem aktu mownego. Zdarzenia mogą zachodzić jednocześnie z aktem mówienia (w teraźniejszości). tylko zdarzenia zachodzące w przeszłości lub teraźniejszości traktujemy jako fakty. (15) a. Jakkolwiek we wszystkich powyższych zdaniach występuje czasownik dokonany. co odbywa się w czasie aktu mownego lub do innego punktu odniesienia w czasie. d. przeszły oraz przyszły. d). w jakim miało miejsce opisywane zdarzenie. Krzyś może być w tej chwili w pracy. Określa ona relacje między zdarzeniem zachodzącym w czasie w rzeczywistości pozajęzykowej a czasem komunikatu językowego. 4. Pragnienie mówiącego jest słabsze w przypadku czasownika modalnego móc w przykładzie (14)a niż w przypadku czasownika modalnego musieć w przykładzie (14)b. (możliwość) d.

W innych językach. np.4.zamknięta. Najbardziej zewnętrzną warstwę zdania stanowi akt mowny o określonej funkcji komunikacyjnej. w języku angielskim. że aspekt dokonany nie może wyrażać zdarzenia odbywającego się w momencie mówienia (por.5. jednak obejmuje swymi skutkami uogólniony moment aktu mówienia. wyrażające różnice w przebiegu ilościowym czynności. wyraża się używając innych form czasownika. np. W strukturze zdania jest on uzewnętrzniony jako intencja mówiącego. nieść: nosić. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany Ostatnim już elementem kotwiczenia jest przebieg czasowy zdarzenia. zamknięte z perspektywy innego zdarzenia w przeszłości. Wreszcie w przykładzie (16)d czynność pokazana jest jako zamknięta. rozwijającą się: (17) Marysia rozmawia przez telefon. W (16)c zdarzenie kupna nowego samochodu jest dokonane. a elementy kotwiczenia to kolejne nakładające się na siebie warstwy „łusek". pojęcie trwania czynności typowo wyraża się odpowiednią formą czasownika. Czynność przebiegająca w czasie może wystąpić jeden raz lub też może wystąpić wielokrotnie. nierozciągniętą w czasie. które ponadto 'powtarza się w czasie: (18) a. Janek nosi okulary. czyli tryb oznajmujący lub rozkazujący lub forma pytająca. Czynność niedokonaną widzianą jako całość. Istotne jest w tej wypowiedzi to. cor^^ 139 darzenie mające punkt początkowy i końcowy. 3. dokonana z perspektywy innego zdarzenia w przyszłości. Jego część zasadniczą stanowi samo zdarzenie. Z powodu swojej złożoności zdarzenia „opakowane" są w kilka warstw elementów kotwiczących. Następną warstwę . Zdarzenie jest więc opisane niejako od wewnątrz i ukazuje sprawcę (Marysia) w trakcie wykonywania czynności wyrażonej przez czasownik (rozmawiać). O ile aspekt dokonany ukazuje czynność jako zamkniętą. 4. Używając w powyższym przykładzie czasownika niedokonanego.6. tzn. Do elementów kotwiczenia należą tryby^Ulodalnaść. Jest więc jasne. przy czym to inne zdarzenie nastąpi w momencie późniejszym niż sama czynność zakupu. mówiący pomija oba te momenty i bierze pod uwagę tylko jego przebieg czasowy. nosić wyraża czynność wielokrotną. Janek niesie torbę. aspekt niedokonany ukazuje ją jako będącą w toku. o określonym początku i punkcie końcowym. Zdanie opisujące daną sytuację porównać możemy do cebuli. np. z perspektywy wszystkich momentów w czasie. Natomias w przypadku czasownika nosić czynność jest ukazana „od zewnątrz . Mary talks on the phone (a lot) („Maria rozmawia przez telefon (dużo)"). np. czas gramatyczny. W zdaniach z czasownikiem nieść czynność ukazana jest od wewnątrz. Kotwiczenie zdarzeń: synteza W tym podrozdziale przyjrzeliśmy się elementom kotwiczenia wyrażającym związek między zdarzeniem opisywanym przez mówiącego w akcie mownym i dokonywaną przez niego kategoryzacją rzeczywistości pozajęzykowej.w tym przypadku w czasie teraźniejszym. Jakkolwiek rozmowa przez telefon jest pojmowana jako zdarzenie ograniczone czasowo. 4. b. *Firma zakupuje w tej chwili nowy samochód). W języku polskim niektóre czasowniki niedokonane mają dwie formy. tzn. jako czynność zwartą. Mary is talking on the phone („Maria rozmawia przez telefon"). powtarzającą się. że firma ma w t ' chwili nowy samochód. przez które przebiega.4. tzn. jak pokazuje to rys. mówiący opisuje zdarzenie jako toczące się w czasie wyznaczonym przez kategorię czasu gramatycznego . Jak widać. istotną cechą aspektu dokonanego jest ujmowanie zdarzenia z punktu widzenia momentu przyszłego w stosunku do samego zdarzenia. O ile nieść wyraża jednorazową czynność niedokonaną. P0' wtarzającą się w pewnych odstępach czasu. aspekt dokonany i niedokonany.

że zdarzenie. Zdanie jak cebula ZDARZENIE aspekt niedokonany 141 zdarzenia. W schemacie „bycie" orzecznik wchodzi w związek z patiensem. Dystrybucją uczestników schematu źródło-ścieżka-cel często rządzi zasada „cel ważniejszy niż źródło". Ooisywane przez nas zdarzenia zostają sklasyfikowane w obrębie iczonej }iczby typów zdarzeń i wraz z ich uczestnikami zostają te w odpowiednie schematy zdarzeń. Orzeczenie wchodzi wiązek składniowy z drugim głównym składnikiem zdania. „posiadanie" oraz „doznawanie". Wzajemne położenie warstw określa zasada bliskości lub odległości (zob. Ustalenie owych schematów darzeń odbywa się na podstawie określenia semantycznej roli uczestników danego zdarzenia oraz ustalenia. Moment ten jest es ony przez czas gramatyczny. Schemat „przemieszczanie" jest połączeniem dwóch schematów. dopeł-y . Uczestnikami schematu „przekazywanie" są agens. rozdz. który jest odbiorcą energii. nacechowanym. czy też uzupełnieniem leakornodowanym. „wydarzenie" lub „działanie ze źródłem. wyróżniamy . schemat „przemieszczanie" oraz schemat „przekazywanie". w jaki nasz opis zdarz6 nią powiązany jest w jednostce języka nazywanej zdaniem z naszy mi intencjami oraz elementami kotwiczenia zdarzeń w czasie i Ta złożona treść informacyjna przekładana jest na porządek Serarchiczny i linearny zdania. rozwijanie się czynności w czasie komunikowane jest przez najbardziej wewnętrzną warstwę struktury pojęciowej sytuacji. W schemacie „doznawanie" patiens powiązany jest z (osobowym) doznającym. Jakkolwiek w schemacie „wydarzenie" może wystąpić przepływ energii. czy ma miejsce przepływ energii. Taki przepływ energii charakteryzuje schemat „działanie". dopełnienia bliższego. czyli modal-nosc. Podsumowanie Składnia zajmuje się badaniem sposobu. otrzymujący oraz patiens. wśród których rozróżniamy schematy „bycie". Pierwszy przypadek nienacechowany i nie wymaga użycia specjalnych środków języ-wych. Rys. W schemacie „posiadanie" patiens związany jest z posiadaczem. tworzy grupę werbalną. Całkowity brak przepływu energii charakteryzuje stany. 4. tzn. albo też traktuje je jako hipotetyczne. 3. Konceptualizacja zdarzeń wraz z ich uczestnikami ujęta jest w języku w pewien szkielet konstrukcyjny o określonym porządku hierarchicznym i liniowym. Kolejna warstwa to czas danego 140 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁAD Rys. komunikuje aspekt dokonany. zależy ono od tego. który wraz e swoim dopełnieniem lub dopełnieniami. które opisuje jest em. czyli uczestnika podejmującego świadome działanie.jądro" w postaci samego wydarzenia oraz otaczające je warstwy „elementów kotwiczących". jak ścisły jest związek pojęciowy danej „warstwy" z samym wydarzeniem. Jego jądro stanowi czasownik. w drugim przypadku. Jako składnik zdania Pa werbalna funkcjonuje jako orzeczenie. Prototypowe energia przepływa od agensa.2). Przebieg. Następną warstwę stanowi moment cza-ok '1W którym wypowiadany jest komunikat. zwykle nie generuje jej niezależny agens. .stanowi stosunek mówiącego do prawdziwości wypowiadanego przez niego komunikatu językowego. em' Schematy zdaniowe powstają przez określenie niewielkiej y możliwych połączeń podmiotu.5. awcY musi być zakomunikowany przy pomocy odpowiedniego admka leksykalnego. czy też nie. że przekładając strukturę pojęciową zdarzenia na wyrażenie zdaniowe. dalszego. stopień pewności są-. Uczestnicy schematów zdarzeń są ze sobą powiązani w sposób charakterystyczny dla danego schematu. Uprzedniość zdarzenia. Mówiący jest albo przekonany. określony w stosunku do momentu mówienia lub innego zdarzenia. orzecznika oraz uzupełnień . jego „zamknięcie" w stosunku do wybranego punktu odniesienia. do patiensa. ścieżką oraz/lub celem. 1. pod-j.2. 3 ukazuje.

Prototypowy schemat z dwoma uzupełnienia™1 konotowanymi opiera się na czasowniku przechodnim. Zdarzenia wymagają zakotwiczenia. które W vDUSZCzalnie) odbędą się po tym momencie. Jodłowskiego (1977). Na temat składni współczesnej polszczyzny. w jakie zostaje „opakowana" centralna część zdania. Aspekt niedokonany służy sygnalizowaniu. a także wyrażenie. Mówiący stwierdza fakt. że dana czynność postrzegana jest jako fakt wewnętrznie podzielny. Schemat z jednym konotowanym uzupełnieniem 142 ŁĄCZENIE TREŚCIINFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ opiera się na czasowniku nieprzechodnim. które zaistniały uprzednio w stosunku do czasowego punkodniesienia. Informowanie o słabszym lub silniejszym przekonaniu mówiącego co do rzeczywistości danej sytuacji. Na temat kulturowych uwarunkowań gramatyki. Na różnicy między czasem aktu mownego i czasem komunikowan sytuacji pozajęzykowej opiera się gramatyczna kategoria czas Czas teraźniejszy służy wyrażaniu zdarzeń odbywających się w & mencie mówienia. Wszystkie te elementy kotwiczenia tworzą kolejne warstwy. pytania oraz rozkazy wyrażają określony stosunek mówiącego do komunikatu językowego. że to. Powiadomienia. jak i wyrażenie hipotezy to odmiany modalności epistemicznej. Sygnalizowaniu sytuacji pożądanej służy tryb rozkazujący. jak • czas innego zdarzenia. czas przeszły komunikuje zdarzenia uprzedn sunku do tego momentu.np. co mówi jest prawdą. one zostają na podstawie wymagań semantyczno-składnio-czasownika. Zalecana lektura Ogólne podstawowe wiadomości na temat polskiej gramatyki podaje Encyklopedia szkolna (1995). Zarówno powiadomienie o faktach.7. Współrzędne czasowe danej sytuacji w rzeczywistości pozajęzyK°" wej typowo ustalone zostają względem momentu. Tryb rozkazujący jest wykładnikiem modalności depntycznej (wolicjonalnej). 4. w którym się odbywa. konotującyn. Sygnalizowaniu stopnia przekonania mówiącego co do rzeczywistości sytuacji służy tryb przypuszczający oraz przeróżne wykładniki leksykalne (chyba. patrz Grzegorczykowa (1998). którym może być zarówno czas aktu mownego. Elementy kotwiczące również zależą od czasownika i wyrażają postawy modalne czy też komunikacyjne intencje mówiącego.6. Podejście najbliższe stanowisku prezentowanemu w niniejszej książce zawierają klasyczne tradycyjne opisy składni języka polskiego . patrz Wierzbicka (1999). Schemat z łączniki być jest szczególnym przypadkiem schematu z dwoma konotowany mi uzupełnieniami. aby zaistniał dany stan rzeczy. chce uzyskać informację dotyczącą jakiejś sytuacji lub życzy sobie albo żąda zaistnienia jakiejś sytuacji. wyrażająca sąd mówiącego. że mówiący chce. Ćwiczenia i zadania . które muszą być komunikowane w języku przy pomocy specjalnych wykładników leksykalnych lub gramatycznych.nieakomodowanych. czyli prawdziwościowej. to modalności nacechowane. Komunikowaniu faktów służy w języku zasadniczo tryb o-znajmujący. przypuszczalnie). 4. rozwijający się przez wszystkie momenty czasu. S. Aspekt dokonany ł żv wyrażeniu czynności widzianych jako wewnętrznie niepodziel-fakty. dopełnienie lub dopełnienia. a czas przyszły wyraża sytuacje. jest modalnością nienacechowaną. czyli semantyczna treść zdarzenia. Taki czasownik jest również podstawa schematu z trzema oraz czterema uzupełnieniami konotowanymi Pozycje składniowe wypełniane przez poszczególne składniki zdania odpowiadają wszystkim możliwym uczestnikom zdarzeń na poziomie schematów znaczeniowych. Modałność faktywna. w którym mówimy przekazuje słuchaczowi komunikat językowy o danym zdarzeniu-Czas przekazania komunikatu nazywamy czasem aktu mownego. Warstwy te są wobec siebie uporządkowane zgodnie z zasadą pojęciowej bliskości lub oddalenia.

Brat się śmiał. Muł nie jest ani koniem.0 ~ Jakie są semantyczne role uczestników opisanych zd«^en.1. . *• Ojciec musi naprawić telefon. . Nie mam zielonego pojęcia. Określ szczegółowe typy zdarzeń realizujących schemat „działanie" w poniższych przykładach. czy następuje przepływ energii i jeśli tak. ćwiczenia Uadania_ 145 b Dziś Janek będzie czytał z Biblii. Nie. Chłopak rysował pociąg na tablicy. ~ podaj schematy zdarzeń. O jakie typy „posiadania" chodzi w poniższych przykładach? a. Jest jeszcze wiele gór do zdobycia. Ta zabawka jest zepsuta. mam straszną migrenę. ani osłem. d. Masz ochotę na odrobinę wina? e. f. Krystyna jest o rok młodsza od swojego brata. 3. <•• Mój brat jest lekarzem. Profesor nie weźmie do Anglii żadnych książek. Czy któreś z opisanych zdarzeń nie realizuje schematu „działanie"? a. Potem wytarł ją do sucha. f. Ta butelka ma ładną zakrętkę. Śpiewaliśmy w chórze. c> Graliśmy wtedy w sztuce Czechowa. b. Zmoczył tablicę wodą. ' Graliśmy wtedy sztuką Czechowa. .Drzewo przewróciło się wczoraj w nocy. f. f. Potem zmazał rysunek z tablicy. V Dziś Janek będzie czytał Biblię. g. Czy masz jeszcze trochę czerwonego wina? b. Przyjrzyj im się ponownie. <ł>. e. Mój przyjaciel jest teraz w domu. 144 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: e. d' Dzieci umyły się w wannie.określ. Brat mi dał wszystkie swoje pieniądze. Zosia jest moją siostrzenicą. Janek łaskotał swojego brata. c. „źródło ważniejsze niż cel". Śpiewaliśmy chórem. „ścieżka ważniejsza niż cel"? . Przeanalizuj poniższe przykłady tak. c. d. a który nie może bez wpływu na gramatyczność zdania? Czy można znaleźć potwierdzenie zasad „cel ważniejszy niż źródło". e. . Przeanalizuj następujące zdarzenia a następnie . Gdybyś chciała spróbować. mam świetne lekarstwo na 5. b. Dzieci umyty wanną. 2. 1 On jeździ do Anglii. a potem odpowiedz na następujące pytania: Który ze składników zdania może zostać opuszczony. d. a'. Określ poszczególne relacje semantyczne „bycia" wyrażane przez orzecznik w następujących zdaniach: a. jak w ćwiczeniu l-różnią się znaczenia zdań tworzących pary? a. 6 Poniżej powtórzono przykłady podane w tekście jako (8). 4. b. od którego ao którego uczestnika? . Marek ogląda dużo filmów. realizowane przez poszczególne zdania. c.

czyli głoskom. jak różni się znaczenie przykładów w poszczególnych D rach i określ. każda z tych jednostek ma znaczenie na swoim własnym poziomie. (stan wyjściowy + stan końcowy) 7. Mama odbiera telefon w naszym domu. W tym rozdziale przyjrzymy się częściom składowym morfemów: dźwiękom języka. a. W niniejszym rozdziale omówimy budowę narządów mowy i przedstawimy charakterystykę artykulacyjną głównych typów głosek: samogłosek. Mlchał się naśmiewał z Michała. Określ zdarzenia i schematy zdaniowe dla poniższych zdań: *• To wina Marka.a. dyf-tongów (czyli dwugłosek) i spółgłosek. Podane poniżej przykłady różnią się elementami kotwiczeń' Wyjaśnij. ale w połączeniach z innymi mogą decydować o różnicach znaczenia (np. Mamo. b. co w jednym języku uznaje się za dwa r°żne dźwięki. Pogoda zmieniła się z pochmurnej w słoneczną w ciągu zaledwie godziny. natomiast fonologia bada ich funkcje w poszczególnych językach. ^rek Się zdenerw°wał i chciał zbić Michała. Mama odbiera telefon w tej chwili. Mama właśnie odebrała telefon. Mama może w tej chwili odebrać telefon. Jabłko spadło z drzewa na trawę. Mama odebrała właśnie telefon. gdyż systemy fonologiczne poszczególnych języków różnią się od siebie i to. Policja przeszukiwała dom od piątej rano do dwunastej w nocy. Mama musi w tej chwili odebrać telefon. Kombinacje głosek tworzących Sylaby w danym języku podlegają specyficznym dla tego języka ogra148 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKAIFQNOLOn[ . Wprowadzone zostanie również rozróżnienie pomiędzy głoską a fonemem oraz opisem fonetycznym i fonemicznym. d. Rozdział 5 Dźwięki jązyka: fonetyka i fonologia W poprzednich rozdziałach mówiliśmy o jednostkach języka posiadających znaczenie: grupy syntaktyczne składają się z wyrazów. które .Szyba się stłukła. odbierz telefon! Mama często odbiera telefon w domu b. (źródło + ścieżka + cel) c. Mama odebrała właśnie telefon.Małgosia z brzyduli wyrosła na prawdziwą piękność. c. (początek + koniec) e. e. Marek zbił szybę. (stan wyjściowy + stan końcowy + czas trwania) i. 146 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADN 8. Fonetyka opisuje cechy fizyczne głosek. Głoski same w sobie nie mają znaczenia. juarek rzucił mikroskopem w Michała. Spotkanie trwało od dziesiątej wieczór bez przerwy do drugiej nad ranem. Głoski łączą się w sylaby. kiedy zadzwonił dzwonek do drzwi. • Mikroskop trafił w szybę. (źródło + cel) b. Mama odebrała wczoraj dziwny telefon. a te z kolei składają się z morfemów. z czego te różnice wynikają. Dźwiękami języka zajmują się dwa działy językoznawstwa: fonetyka i fonologia. (początek + czas trwania + koniec) d.w odróżnieniu od morfemów -^Jednostkami czysto fonetycznymi. Jan wdrapał się z pokoju po drabinie na dach. w innym może być uważane za dwa warianty tego samego dźwięku. p+a+s : b+a+s).

Wpr°' T* tym właśnie zasadza się różnica pomiędzy fonetyką i fonolo-• Fonetyka bada głoski jako dźwięki. wyjaśnimy w podrozdziale 5. Podobnie jest z językiem pisanym. czyli każdy fonem jest zawsze reprezentowany przez tę samą literę i odwrotnie. Z kolei dla Polaków samog ski w wyrazach ten i cień brzmią identycznie.form dźwiękowa poszczególnych słów może się znacznie zmienić wskutek takich procesów jak upodobnienie (asymilacja). w ć. Na przykład Tajowie słyszą różnicę między „p" w angielski słowach pie (wymawiane z przydechem) i spy (bez przydechu). K o-rej nie dostrzegają rodzimi użytkownicy języka angielskiego. w całej ich złożoności i róż-^orodności. Natomiast fonologia bada głoski według tego. np. Znajomość danego języka polega między innymi na umiejętności kategoryzowania dźwięków: przyporządkowania wielkiej ich różnorodności do określonych kategorii. jak są kategoryzowane rzeź rodzimych użytkowników danego języka. Pisownia polska opiera się przede wszystkim na dwóch zasadach: onetycznej i etymologiczno-morfologicznej.1. znaków diakrytycznych. jak wiemy. ą. Procesy te umożliwiają szybkie i skuteczne wytwarzanie i przekazywanie mowy.1. ż. W skali światowej liczba ta lokuje go mniej więcej pośrodku.grupach wyrazowych lub zdaniach . W języku polskim est około 40 kategorii funkcjonalnych jednostek dźwiękowych zwa-iych fonemami (dlaczego „około". które są budowane według Okr słonych wzorców akcentowych. Ale w języku polskim relacja między wymową a pisownią jest. choć Francuzi siy między tymi dźwiękami różnicę. Choć symbole podane poniżej mają różne kształty. rz). Po nie Japończycy nie słyszą różnicy między dźwiękami „l" i „r > na _ miast Polacy postrzegają je jako różne. Kategorie dźwięków jednego języka niekoniecznie odpowiadają tym. rz i ż. inne. Są również problemy z oznaczaniem nosowości. u i ó. Jeśli się wymówi ten sam wyraz kilka razy lub jeśli się poprosi o jego wypowiedzenie różne osoby.niczeniom. że wyraz ten został wymówiony „tak samo". np. a mianowicie z kategoryzacją. ch i h. wadzenie:foiiet^arfonologia_ 149 Aa A Mamy tu do czynienia z pewną bardzo ogólną umiejętnością poznawczą. redukcja itp. miękkości i dźwięczności. Są rozmaite tego przyczyny. Po pierwsze. Niektóre fonemy reprezentowane są przez kilka znaków. jest więcej fonemów niż liter alfabetu (mimo że język polski wzbogacił alfabet łaciński przez wprowadzenie nowych liter np. hotentoc-ko-buszmeńskie języki Afryki Południowej (Khoiń). a wśród nich skomplikowany system tzw. W wi kszych jednostkach . Bywa też odwrotnie: litera i reprezentuje dwa fonemy /i/ oraz /i/. 5. daleka od jednoznacznej odpowiedniości. Zasada fonetyczna pole- . Sylaby tworzą wyrazy. 5. mają ponad sto fonemów. które rozróżniają użytkownicy innego J? zyka. niezależnie od roli.1. za każdym razem wymowa będzie nieco inna. tj. że wszystkie one reprezentują ten sam element graficzny. sz. Wprowadzenie: fonetyka i fonologia Ludzie potrafią wymówić praktycznie nieograniczoną liczbę głosek. np. który jest (niemal) fonemiczny.5). „pierwszą literę alfabetu". Wyrazy z kolei łączą się w zdani które mają typowe dla danego języka kontury intonacyjne. oraz dwuznaków. Niektóre języki mają mniej fonemów (japoński około 20). 5. hiszpański) mają system graficzny. jaką pełnią w danym języku.1. t. Pisownia a wymowa Niektóre języki (np. Jednakże pomimo tych różnic uznajemy. mlasków. uważamy. czyli umiejętnością postrzegania różnych form jako przedstawicieli tej samej kategorii. np.

. [d]. ale juror. wiązadła głosowe muszą się zsunąć^ Powietrze wydobywające się z płuc napotyka tę przeszkodę rośnie zatem ciśnienie powietrza pod nią.Sa na stałej odpowiedniości między fonemami i literami. Fonacją nazywamy modulowanie przepływającego przez głośnię powietrza. Używanie wymowy literowej w języku poi150 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOG) skim jest często objawem hiperpoprawności (przesady poprawnościowej). rudy. Artykulacja to tworzenie barwy poszczególnych dźwięków. przechodzenie powietrza przez przewód głosowy 5.1. O barwie danego dźwięku decyduje specyficzne ukształtowanie Ka-nału głosowego (jamy gardłowej. Rys!. warg itd.1 Fonacja Trzymając rękę na szyi podczas wymawiania słowa dom możemy poczućVibrację To drgają struny głosowe. Niekiedy piia uwarunkowana jest tradycją (król. szczęki. W powszechnym użyciu jest międzynarodowy alfabet fonetyczny ustalony przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (API). ts] i [t] to głoski bezdźwięczne.2. Natomiast gdy powiemy pss*/. Omenie ponownie wzrasta i cykl zostaje powtórzony Pojedynczy ^kl otwierania i zamykania głośni trwa bardzo krótko. Powietrze wydychane z płuc przechodzi przez głośnię (umiejscowioną w krtani. Poniż przedstawimy bardziej szczegółowy opis aparatu fonacyjnego i ar y kulacyjnego. u dzieci może być jeszcze . a drganie ^ nazywane jest w fonetyce dźwięcznością. kasa. Głośnia to szczelina pomiędzy wiązadłami głosowymi . np. np. ustnej i nosowej) i ruchy narząd0 mowy: języka.powstają głoski bezdźwięczne.2. za tzw. ipj. 0„naf Aby powstała dźwięczność. U mężczyzn częstotliwość waha się między 80 a 150 cykli na sekundę (czyli ner-u kobiet między 120 a 300 herców. które mogą się zsuwać lub pozostać rozchylone. poloniści na ogół preferują alfabet slawistyczny i nim posługiwać się będziemy w niniejszym rozdziale. 5. brzeg). nie poczujemy żadnej wibracji. Jeśli powietrze drga wskutek szybkiego i wielokrotnego zsuwania i rozsuwania wiązadeł . ławka a] bo ława. może bo mogę. podniebienia miękkiego. Jak powstają dźwięki mowy W procesie wytwarzania dźwięków mowy można wyróżnić dwa główne stadia: fonację i artykulację. 5. [o] i [m] są głoskami ^wiecznymi. a w wypadku zayczeń stopniem przyswojenia obcej wymowy (jury. sinus). doprowadzając do gwałtownego rozsunięcia wiązadeł. w której każdemu symbolowi odpowiada określona wartość dźwiękowa. ławek. agan. Symbole fonetyczne Ponieważ pisownia nie reprezentuje wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. Choć używa go część autorów polskich. jest t™ P^ywrócenia odpowiedniości między wymową a pisownią ten/ f ' Wymowa^terowa>nP-wymawianie angielskiego wyrazu of3n/ zamiast /ofn/. jabłko. wziął */jabuko/ */vziouu/ (dalsze przykłady podano w podrozdziale 5.4. 'eastng.fałdami mięśni (ściślej mówiąc pasemkami tkanki łącznej stanowiącymi zakończenia fałdów). Zasada etymologiczno-morfologiczna polega na uI n5 ^u powiązań pomiędzy formami wyrazowymi.powstają głoski dźwięczne. Wracają one następnie do pozycji wyjściowej. np. morze bo morski.3).2. „jabłkiem Adama"). w fonetyce stosuje się system transkrypcji. której efektem są formy błędne.. Gdy powietrze przechodzi swobodnie przez otwartą głośnię .

tym wyższy ton. np. Oto wykaz polskich obstruentów: dźwięczne [b] bas [d] dom [d] drzeć [g] góra [v] waza [z] zad [ż] żal [r] klechda [3] dzwon [3] radży [ź] ziać [3] dzień [g] gitara bezdźwięczne [p] pas [t] tom trzeć kura faza sad szal wachta cwał raczy siać W [k] [f] [s] [S] [x] [c] [5] [ś] [ć] [K] cień kita Ostatnie trzy pary to spółgłoski miękkie.152 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIĄ wyższa. rozlegający się"). Jak powstają dźwięki mowy Rys. Kanał głosowy i miejsca artykulacji 153 jama nosowa podniebienie twarde palatalne dziąslowe wargi wargowe . Druga ważna grupa spółgłosek to sonoranty (półotwarte). gdy wiązadła głosowe są całkowicie rozchylone. [v'] willa. [ć'] Chile. że przy ich wymawianiu powietrze napotyka przeszkody (łac. Wiele głosek występuje w parach dźwięczna: bezdźwięczna. wszystkie inne występu-} ją też w wersjach zmiękczonych. Z oczywistych względów nie można mówić o wysokości tonu głosek bezdźwięcznych (a także szeptu). [n]. Bezdźwięczność ma miejsce wtedy. Należą tu nosowe [m]. Oto przykłady: [m] matka [n] natka 5 2. Tworzą one klasę tzw. czyli modulować ich wysokości. Percepcja wysokości dźwięku jest zatem zależna od częstotliwości podstawowej tonu krtaniowego. Powietrze docierające z płuc do krtani nie napotyka żadnej przeszkody i swobodnie przepływa przez głośnię. które są z zasady dźwięczne można je nucić (łac. płynne [r] i [1] oraz glajdy [i] i [u]. 2. [ń]. [n]. zatykający"). nie można ich również intonować. [n]. Częstość drgań decyduje o wysokości dźwięku: im wyższa częstotliwość. obstruens „zagradzający. nazwanych tak z racji tego. obstruentów (spółgłosek właściwych). brzmiący. sonorus „dźwięczny.

3. .2. .zwarcie/szczelina między przednią krawędzią języka a górnymi zębami dziąstowe [t. ź. przy stosunkowo niewielkim zakłóceniu przepływu powietrza i szerokim kanale głosowym. 5.zwarcie pomiędzy górną i dolną wargą wargowo-zębowe [f. Drugim podstawowym komponentem w wytwarzaniu mowy jest stępnych podrozdziałach. 3] .zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka i przednią częścią podniebienia twardego -postpalatalne [?.1. oprócz glajdu [i]. x] . ń. górnych zębów lub jakiejś części podniebienia). l. g.zazwyczaj wargi lub jakaś część języka) zbliża się do arty-1 kulatora nieruchomego (np. g. n. d. s. d. i] . [H list)'. czyli stopnia i typu zbliżenia narządów mowy. z.zwarcie/szczelina między przodem języka a dziąsłami palatalne (twardopodniebienne. x.2. m] . czyli miejsca maksymalnego zbliżenia narządów mowy i sposobu artykulacji. ć. Spółgłoski cechuje obecność zapory lub przewężenia. Spółgłoski opisuje się za pomocą dwóch parametrów: miejsca artykulacji. luJ pomyśl). 5. Y. Spółgłoski Spółgłoski i samogłoski różnią się od siebie głównie stopniem zbliżenia narządów mowy w kanale głosowym. n. u] . .prepalatalne [ś.palatum). Samogłoski natomiast cechuje charakterystyczne ukształtowanie jamy ustnej. 154 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA 5.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka a tylną częścią podniebienia twardego welarne (tylnojęzykowe) [k. które utrudniają przepływ powietrza. 3. Miejsca artykulacji Przy wymawianiu spółgłosek. r. g. ż.zwarcie lub zbliżenie między tyłem języka i podniebieniem miękkim (łac.nos nosowe ——— zęby zębowe szczęka krtań ^podniebienie miękkie welame języczek /uwularne (języczkowe) jama ustna jama gardłowa przełyk andrzejki koń bank reszta laska laska bajka one. c. mogą też być ubezdzwięczmone (np. velum). występują również w wersjach (np. od łac. Ze względu na miejsce artykulacji spółgłoski polskie dzielą się na: dwuwargowe [p. ć. które przedstawiają charakterystyk sp głosek i samogłosek.3. b. s. Artykulacja . v] — szczelina między dolną wargą i górnymi zębami zębowe [t. 3] . ruchomy narząd mowy (czyli arty-kulator . które dzielą się na: .

[f. d. ż. amerykański „flap" [r] . d. x. ś. t. wydobywa się ono przez jamę nosową dzięki opuszczeniu podniebienia miękkiego boczne (lateralne) [\] . mamy do czynienia z tzw. 5.powietrze wydostaje się przez powstałe szczeliny wibracyjne (drżące) [r] . przy jednoczesnym opuszczeniu bocznych krawędzi języka . a [u] — niezgłosko-twórczą wersją [u]. \V tradycji polonistycznej stosuje się często bardziej rozbudowane nazwy miejsc artykulacji.głoski dwufazowe. np. we francuskim [R] języczek) drga w wypływającym strumieniu powietrza.3. jeśli uderzenie jest jednokrotne. q] . n. v. s. Polskie spółgłoski Miejsce artykulacji Sposób artykulacji dwu-war-gowe war-gowo-zębowe zębowe dzią-słowe prepa-latalne . łut [uut].1). u] . 3] . Sposób artykulacji Sposób artykulacji określa stopień zbliżenia narządów mowy. 3. Takie samogłoski nazywamy niezgłoskotwórczymi. np. prepalatalne nazywane są środkowo-językowo-prepalatalnymi. 156 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOGIA Tabela 1. jednakże funkcjonujące w sylabach jako spółgłoski (por. b.zwarcie między przednim brzegiem języka i dziąsłami. 3. powietrze przeciskające się przez nią wywołuje charakterystyczne tarcie zwarto-szczelinowe (afrykaty) [c. ń. artykułowane przez zwężenie szczeliny miedzy tyłem języka a języczkiem. francuskie [R]. głoską uderzeniową (np. np. niestabilne dźwięki o cechach samogłosek. wielokrotnie uderzając o artykulator nieruchomy (dziąsła. w których po głosce zwartej następuje natychmiast szczelinowa w tym samym miejscu artykulacji: zwarcie przechodzi stopniowo w szczelinę. n. kij [kil).2. ź. ć.6. 5. k.W różnych językach występują spółgłoski uwularne (języczkowe). s.ruchomy artykulator (czubek języka w polskim. które w wymowie niektórych Polaków zastępuje W. [i] jest niezgłoskotwórczą wersją [i].zwarcie między artykulatorami (a następnie gwałtowne rozwarcie) szczelinowe (trące) . Ze względu na sposób artykulacji wyróżnia się następujące kategorie spółgłosek: zwarto-wybuchowe [p.występujący między samogłoskami wariant fonemu /t/) glajdy (półsamogloski) [i.szczelina między arty-kulatorami. Y] . ć. g] . z. t.krótkie. tył języka). powodując zamiast eksplozji charakterystyczne dla szczelinowych tarcie nosowe [m. np.przepływ powietrza przez jamę ustną jest zablokowany.

postpa-latalne welar-ne zwarto--wybuchowe P b t d t 4 * kg 9 szczelinowe f v s z s ż ś ź X TT zwarto--szczelinowe c 3 e 3 ć 3 .

nosowe m n n ń g boczne 1 wibracyjne r .

3. o mniejszym zbliżeniu artykulatorów niż w artykulacji prymarnej (welarnej).2. Samogłoski są natomiast dźwiękami otwartymi. Artykulacje dodatkowe O barwie spółgłosek decydują obok miejsca i sposobu artykulacji tzw. artykulacje dodatkowe (sekundarne. np.3. w języku angielskim.dodatkowe podniesienie środka języka ku podniebieniu twardemu. wszystkie polskie spółgłoski twarde mają swoje zmiękczone warianty. Nie umieszczono ich w tabeli l. samogłoski opisuje się przede wszystkim za pomocą terminów określających położenie masy języka. jak wspomniano w podrozdziale 5. 5. artykułowanymi przy stosunkowo szerokim kanale. tak samo dzieje się np. różnych od wymowy standardowej . labiali-zacja . Dla języka polskiego charakterystyczne są: palatalizacja (zmiękczenie) .glajdy i y 5. Ważne są tu dwa parametry: (a) przednie / tylne: w najwyższym położeniu znajduje się przednia lub tylna część języka .1. często trudno jest opisać dokładnie kształt przyjęty przez jamę ustną.odmiany polszczyzny różnią się w warstwie dźwiękowej przede wszystkim samogłoskami. np.dodatkowe zaokrąglenie warg. (b) kategorie samogłoskowe mają znacznie większą niż spółgłoski skłonność do nakładania się na siebie i zlewania. w języku polskim występują nosowe glajdy [I]. Samogłoski trudniej jest dokładnie opisać. a różne samogłoski zawdzięczają swoją barwę temu. w artykulacji spółgłosek strumień powietrza natrafia w kanale głosowym na jakąś przeszkodę. (c) samogłoski mają wiele regionalnie i społecznie uwarunkowanych wariantów. a to z trzech powodów: (a) ponieważ w kanale głosowym nie ma zwarcia ani wąskiej szczeliny. welaryzacja dodatkowe podniesienie tyłu języka do podniebienia miękkiego. aby uwydatnić prymarne cechy artykulacyjne nazalizacja (unosowienie) . Ponieważ język jest głównym narządem determinującym kształt jamy ustnej.4. [paiski].dodanie rezonansu nosowego przez opuszczenie podniebienia miękkiego. [u]. towarzyszące). że jama ustna przyjmuje wiele różnych kształtów. Samogłoski Jak pamiętamy z poprzedniego podrozdziału. męski. pański [meuski].

Wtórne samogłoski podstawowe y ie20 uzyskamy osiem wtórnych i 5. 5. Samogłoski podstawowe Ze względu na trudności z dokładnym określeniem pozycji języka fonetycy odwołują się do tzw. Według przyjętej konwencji ma on krótszą podstawę. czyli stopniowo zmieniając go od najbardziej zai turecki. W efekcie otrzymano osiem pierwotnych (prymarnych) samogłosek podstawowych. Pierwotne samogłoski podstawowe l W czasie wymawiania kolejnych samogłosek pierwotnych wargi stopniowo zmieniają układ od najbardziej płaskiego do najbardziej zaokrąglonego. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się tzw. Biorąc pod uwagę cztery skrajne pozycje języka na osi przód-tył i nisko-wysoko otrzymujemy: [i] wysoka i przednia [u] wysoka i tylna [a] niska i przednia [a] niska i tylna Można to przedstawić graficznie za pomocą czworoboku samogłoskowego. ściśle określone pozy-cje. Omówimy również dyftongi (dwugłoski): połączenia samogłosek stanowiących wspólnie centrum sylaby. Tabela 3. co odzwierciedla fakt. 158 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOG 159 IĄ 5. samogłoskom podstawowym. Ponadto bierze się pod uwagę następujące czynniki: (a) układ warg: mogą być zaokrąglone. że przy szeroko otwartych ustach język ma mniejsze pole manewru na osi przód-tył. Pomiędzy pozycjami dla [i] i [a] ustalono dwie dodatkowe równoodległe pozycje reprezentujące [e] i [e]. spłaszczone lub neutralne (b) iloczas: samogłoski mogą być długie lub krótkie (w polskim nie jest to istotna cecha) (c) nazalizacja (unosowienie): samogłoski mogą być ustne lub nosowe. Tabela 2.(b) wysokie / niskie (lub też przymknięte / otwarte): stopień wzniesienia języka. samogłosek podstawowych. Jeśli jednak samogłoski te wymówimy z układem warg odwrotnym. ^bole używane do głoskę w relacji do tych J^^ie kwestiąkTnwencji.4. ze Bamogodbp«dat a ^ ^ i gdy opisujemy B. „idealnym" oraz samogłoskom standardowej polszczyzny. Przy ich wymawianiu język przyjmuje pewne typowe.2.4. które są punktami odniesienia stanowiącymi podstawę klasyfikacji wszystkich innych samogłosek. Mimo że oznaczania samogłoseK są w LA i est identyczna z podstawosamogłoska w polskim wyrazie Wn ^d^kmusimy pamię-wym W. że charakteryzujemy poisKie iu w . natomiast pomiędzy [u] i [a] ustalono pozycje dla [o] i [D]. Samogł°^i do rcłl) takich j L.4. S^fos° Pamiętajmy.mołW«yctego«yn^ do samogłoski tac.^°8^^?^i^.1.

Często dyftongi te słyszy się wym hjperpoprawnej" wymowie takich wyrazów jak gąbka [gompka]. Jeden z komponentów dyftongu jest mocniejszy i bardziej donośny niż drugi (ten słabszy często symbolizowany jest przez glajd . to drugie . Fonemy i allofony. Definicje W języku angielskim dźwięk „t" w wyrazie top brzmi inaczej niż „t" w wyrazie stop: ten pierwszy to [th] aspirowane. istnieją istotne powody. awia się je jako dyftongi [ou]. [e] . w którym są użyte.podstawowej. konwencie są stosoware w innych językach. W języku polskim można by potraktować jako dyftong każde wy stepujące w obrębie jednej sylaby zestawienie samogłoska + SlaJ lub glajd + samogłoska. a Tabela 4. gdzie bardziej wyrazisty jest komponent drug1-Gdy język zmienia pozycję w czasie wymawiania dyftongu. Przybliżone pozycje samogłosek polskich na czworoboku samori skowym Ponadto w obustronnym sąsiedztwie spółgłosek miękkich oraz [i] występują podwyższone i uprzednione [a] (niania).[t] nieaspirowane. tędy [tendy] : *[goupka].1.4.^ w ^ «" polski ma pujące samogłoski: [i] kit [y] byt [e] sen [a] Zaś [o] rok [u] but d160 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLon Tabela 4 przedstawia przybliżone umiejscowienie tych głosek czworoboku samogłoskowym. 5. [eu]. Jednakże o dyftongach mówi się tylko w niesieniu do realizacji fonetycznej tzw. aby uważać te dwa różne fonetycznie „t" za warianty tego samego dźwięku. Podobnie jest z dźwiękami: mogą one mieć wiele wariantów zależnych od kontekstu.głosek zapisywanych w ortografii jako ą wygłosie (na końcu wyrazu) i przed spółgłoskami szczelinowy 5. Termin fonem odnosi się do tej bardziej abstrakcyjnej . Dyftongi języka polskiego Dyftong (dwugłoska) to sekwencja dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby. zmienia się stopniowo barwa dźwięku. we francuskim i słowackim natomiast spotykamy dyl-tongi wstępujące. *[mouka].ważna jest tylko jakość początkowa i końcowa. jak zobaczymy. wymówione z przydechem. którymi określa się „rodziny dźwięków" i kontekstom. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się terminom. Jednakże. 5. Fazy przejściowe nie są jednak percep cyjnie istotne . a [monka]. w których mogą wystąpić „członkowie" danej „rodziny".5. scentralizowane i podwyższone [o] (ciocia). 5 5. Ponieważ podobne konwencje ^ą ^. transkrypcja fonemiczna Jeden wyraz może mieć wiele różnych znaczeń i dokładne znaczenie danego wyrazu nie jest zupełnie jasne dopóki nie użyje się go w kontekście.3. W języku angielskim i niemieckim wyrazistszy jest komponent pierwszy . *[teudy]. scentralizowane [ii] (Józio) oraz podwyższone [e] (cień).5.mamy tu do czynienia z dyftonganu zstępującymi. samogłosek nosowy Współczesna polszczyzna nie ma w żadnym kontekście jednogw wej realizacji [5].półsamogłoskę).

tat) nie jest fonologicznie istotny. której [t] i [th] są realizacjami. które różnią się jedynie tym. W hiszpańskim są to jedynie warianty tego samego fonemu: [d] występuje w nagłosie (na początku wyrazu). Mówimy. Jeżeli tej różnicy odpowiada różnica w znaczeniu wyrazów. a w tej samej pozycji drugiego wyrazu występuje dźwięk B. Allofony fakultatywne spotykamy również w języku polskim. jeśli zamienimy [e] w set i podwyższone [e] w sieć będzie to może trochę dziwnie brzmiało. np. Natomiast niemożliwość skontrastowania (ułożenia w pary minimalne) [sph ai] i [spai] czy [ph ai] i [pai] potwierdza. czy też do dwóch różnych fonemów. W języku angielskim aspirowane i nieaspirowane bezdźwięcznt spółgłoski zwarto-wybuchowe traktowane są jako warianty tego sa| mego fonemu. uderzeniowy flap [r]. w pat. Podobnie będzie w polskim. że /p/ i /b/ to różne fone-my języka angielskiego (podobnie w polskim pas : bas). r""-"_j__________ Z inną sytuacją mamy do czynienia wtedy. w różnych kontekstach: gdzie występuje jeden. Polega on na wyszukiwaniu par minimalnych. ale nie inny wyraz. W języku niemieckim fonem /r/ może być fakultatywnie reprezentowany przez drżącą zębową [r]. Głoski o różnym stopniu aspiracji są wariantami (allofonami) fakultatywnymi swoich fonemów. Para minimalna to para wyrazów.w nawiasach kwadratowych [ ]. donde „gdzie" [donde] i la. tam nigdy nie po-'a\vi się drugi i odwrotnie. natomiast w syjamskim należą one do różnych fon< mów. gdy allofony pojawiają . wyraz głowa może mieć zamiast glajdu [u] tzw. dźwięki A i B należą do różnych fonemów. /phaa/ „rozdzielać" i /paa/ „las". będzie to inny wariant wymowy tego wyrazu. Rys. Jeśli w wyrazie lado wymówi się [d].jednostki. występujące po [s] są pozycyjnymi . Przykład ten ilustruje prosi sposób ustalania. Oto kilka przykładów: (a) w języku angielskim aspirowane bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe. 5.5.2. Podobnie zastąpienie [r] języczkowym „francuskim grasejowanym" [R] nie będzie różnicowało znaczeń. czy dwa dźwięki w danym języku należą do jedne-' go fonemu. do „strona" [laóo]. Fonem i jego allofony t (fonem) [th] (allofony) w . ale nie zmieni znaczeń tych wyrazów. np. Zgodnie z konwencją. 3. że [ph ] i [p] nie należą w angielskim do różnych fonemów. cat. że [t] i [th] to allofony tego samego fonemu /t/. że w pewnej pozycji pierwszego wyrazu występuje dźwięk A. I tak para minimalna pat „klepać" : bat „nietoperz" potwierdza. Różne języki klasyfikują swoje dźwięki w różny sposób. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna Stopień nasilenia przydechu (aspiracji) w wymowie angielskich zwarto-wybuchowych (np. języczkową drżącą [R] i szczelinową [K]. Mamy wtedy do czynienia z dystrybucją komplementarną. a allofony takie nazywamy pozycyjnymi. a allofony (albo ogólniej mówiąc głoski rozpatrywane w ich aspekcie fonetycznym) . Ula rodzimych użytkowników języka angielskiego te głoski są różne (są kategoryzowane jako dwa różne fonemy) i rozróżniają znaczenia wy162 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA razów (den „nora" vs. fonemy umieszcza się w nawiasach ukośnych //. Głoski[d] ^l („seplenione" [z]) występują w angielskim i hiszpańskim. czyli użycie któregokolwiek z nich nie wpływa na znaczenie wypowiedzi. np. then „wtedy"). występujące na początku sylab i nieaspirowane. a [o] pomiędzy samogłoskami. sceniczne [ł] i zmiana ta nie powoduje zmiany znaczenia.

wariant pozycyjny [e] (sieć.fakultatywnie przed dziąsło-wym [sl (trzeba). •i'' 164 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGU celem jej jest oddanie jak największej liczby szczegółów i zapisanie wszystkich cech fonetycznych głosek. Zasady transkrypcji To. że /p/ w nagłosie sylaby akcentowanej jest aspirowane. Widzimy tu działanie efektów prototypowych: fonem jako „rodzinę dźwięków" postrzega się jako kategorię. jak wiele al-lofonów istnieje w ich języku. a [t] . W tej mniej szczegółowej. że Id pomiędzy spółgłoskami miękkimi jest podwyższone. Inwentarze fonemów w językach świata nie są duże: zasób fonemów większości języków mieści się w przedziale 30-50. tiara).5. Uzupełnieniem zapisu fonemicznego. w słownikach dla cudzoziemców. to jednak podaj? własne propozycje w kwestii statusu fonologicznego niektórych gło sęk. (b) w języku polskim głoski [t]. której elementami są allofony prototypowe. /t/. Powiedzieliśmy wcześniej.allofonami /p/. jeśli nie poprzedza go /s/. Jeśli zatem wyrazy angielskie pie i spy zapisane zostaną fonemicznie jako /pai/ i /spai/. które w innych interpretacjacł traktowane bywa jako wariant fonemu /u/. jest zestaw reguł realizacyjnyc określających jak dany fonem jest realizowany w danym kontekście (który allofon go tam reprezentuje). jest w rzeczywistości transkrypcją fone-miczną. którą zyskuje się przez długą praktykę. (c) polski fonem Id ma wariant podstawowy [e] (set. 5. których są allofonami. Inwentarz polskich fonemów waha się od 37 do 41. [t ] i [t] to allofony pozycyjne fonemu /t/: [t] jest wariantem podstawowym (swobodnym). angielskie samogłoski są dłuższe przed spółgłoskami dźwięcznymi niż przed bezdźwięcznymi: warianty dłuższe i krótsze są zatem w dystrybucji komplementarnej. a ponadto całą serię wariantów fakultatywno-pozycyjnych unosowionych i ubezdźwięcznionych. obligatoryjnie między spółgłoskami miękkimi oraz między miękką a /i/. [t ] występuje przed [i] oraz [i] (tik. centralne (wariant podstawowy) i allofony bardziej peryferyjne. jest to zatem allofon „fakultatywno-pozycyjny". . co zwykle nazywane jest transkrypcją fonetyczną. np. w którym jeden symbol] odpowiada jednemu fonemowi. (d) w języku niemieckim fonem /r/ ma wokaliczny (samogłoskowy) wariant pozycyjny [w] po długich samogłoskach na końcu wyrazu i przed spółgłoskami. W wielu analizach językoznawczych wystarcza odwołanie się do transkrypcji fonemicznej (fonologicznej). Podobnie ma się rzecz w wypadku polskich wyrazów set /set/ i sieć /śeć/: reguła realizacyjna przypomni nam. Mówiący zazwyczaj nie uświadamiają sobie w pełni.3. że polski ma około 40 fonemów: mimo że językoznawcy odwołują się do intuicji i świadomości językowej rodzimych użytkowników języka. /k/. jeść). „szerokiej" transkrypcji głoski reprezentowane są przez symbole tych fonemów. to reguła realizacyjna przypomni nam. Anglicy uważają /p/ w pie i /p/ w spy za „ten sam" dźwięk: dopiero po zdobyciu pewnej wiedzy z zakresu fonetyki zaczynają postrzegać między nimi różnicę. Intuicje rodzimych użytkowników danego języka odzwierciedlają bowiem bardziej znajomość jego struktury fonemicznej niż jego materii fonetycznej. Słuszne wy-| daje się przyjęcie listy 40 fonemów: /i/ /u/ /y/ Id /o/ lal lii /u/ t\J /u/ " NI Kl /z/ M Izl /s/ /ź/ /ś/ /x/ /b/ /p/ /d/ /t/ /g/ /kV /g/ /k/ /3//C//3//C//3//Ć/ Czterdziestym fonemem jest /V. Posługiwanie się tym zapisem wymaga wprawy. jest). Transkrypcja fonetyczna jest bowiem bardzo szczegółowa.

/u/. i mniej starannej. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. ze szkoły (nie z sklepu. Język polski może mieć w nagłosie także /z/ + dźwięczna zwarto-wybuchowa = A. 5. 5. 5.6. mamy do czynienia z tzw. r. jak dźwięki łączą się w większe jednostki. szczyt) samogłoskowy o maksymalnej donośności (sonorno-ści). naiwny /naiivny/. upraszczanie wymowy. /kn/. zgładzić. angielskie słowo handbag/h&ndb&g/ „torebka"' może w szybkiej wymowie brzmieć /hsembasg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —»/mb/.Transkrypcja fonemiczna jest jakby „idealnym" zapisem ortograficznym. W niektórych językach w centrum sylaby mogą wystąpić również spółgłoski sonorne (ang. np. Konieczne jest również opisanie. z grupami spółgłoskowymi mogącymi wystąpić i w nagłosie (na początku). jest sylaba. W pisowni hiszpańskiej nie oznacza się różnicy między [d] i [6]. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). nazywamy elizją. wypowiedzenie) to te odcinki ciągu mowy. swobodnej. twelfths /tuelfBs/. i. W ciągu mowy występują zatem przemiennie elementy o większej i mniejszej donośności. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczeniowej). Większe jednostki fonologiczne j* • Opisując system fonologiczny jakiegoś języka. splice. czeskie krk [krk]). Jedną z nich. Sylaba i inne jednostki suprasegmentalne (wyraz.un i wobec tego 2osta.as. /kt/.a Uwzględniona w pisowni. i w wygłosie (na końcu): np. które w angielskim nie 168 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGI. j.1.2. Dopuszcza również w nagłosie /gd/.7.si. np. nie wystarczy podać listy fonemów i ich allofonów. i. z szkoły). ponadto każda sylaba musi kończyć się samogłoską. /pt/. ko. czyli wstawienie dodatkowej głoski aby uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. r. spray. Sylaba Trudno jest podać dokładną definicję terminu „sylaba". Elizją Głoski często bywają opuszczane. zbroja. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . które posiadają ośrodek (centrum. Z kolei angielski dopuszcza sylaby o dość skomplikowanej budowie. zdławić. np. np. u/. jakie mogą w nich wystąpić. spray /sprei/.zależnie od kontekstu . Może to być przejaw wymowy . W takich językach nie mogą wystąpić obok siebie dwie spółgłoski.6. /i/. Niemniej jednak nie każda kombinacja spółgłosek jest możliwa: grupa nagłosowa 3-spółgłoskowa może składać się tylko z /s/ + bezdźwięczna zwarto-wybuchowa + /1. Aby go uniknąć. Można myśleć o sylabach jako jednostkach. który może być otoczony przez elementy o mniejszej sonorności (spółgłoski). Takie opuszczenie głosek. u/. Istnieją języki takie jak maoryski. który dopuszcza tylko sylaby o strukturze (C) V: fakultatywna spółgłoska (C) i obligatoryjna samogłoska (V). Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. /tk/.1. rozziewem. zwłaszcza w wymowie potocznej. zdjąć. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczenie„ Nat„m.\ operacja /ko?operacia/ i glajd /U.fonemiczna w angie. 5. fraza. np. ton i intonacja. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. mającą fundamentalne znaczenie we wszystkich językach.7. w obrębie których funkcje fonologiczne pełni akcent. Języki różnią się między sobą co do rodzaju sylab. ale ze sklepu. Epenteza Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. little [litl]. W pisowni angielskiej nie oznacza się aspiracji.

Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ cats /ksets/.niestarannej. jabłko [japuko]. zjadł [zjatu]. pism [pism]. czyli upodobnienie. a w welarne przed we-larnymi good girl [gud ga:l] > [gug ga:!]. np. W języku polskim /vl ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur].•• __ Asymilację postępową ilustruj ą oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języku angielskim. Epenteza . Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. wymowa warszawska: [but meuski]. W wy głosie fakulta-tywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. [but olka].ifeanie [ukańe]. angielskie słowo handbag/hsndbceg/ „torebka" może w szybkiej wymowie brzmieć /hasmbaeg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —> /mb/. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. W wymowie krakowsko-poznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. które zmieniają się w dwuwargowe przed dwuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. np.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. w angielskim can't [ka:nt]. 5. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim.3. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. /z/: did you [did iu] > [did 3u].1. np. np. /d/. rozdźwięk [roz3vieqk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pses sybe]. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. W angielskim zmiany pod wpływem l\/ są jeszcze bardziej widoczne. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub N wywołuje zmiękczenie. a niekiedy wręcz niepoprawne. jest to proces polegający na tym. 5. szansa [śansa]/[sausa].7. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach /t/. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. but Olka [bud olka]. /s/. mań [mam]. w polskim dialekt [d'ialekt]. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruenty ulegają udźwięcznieniu. please you [pli:z iu] > [pli:3u].3.z asymilacją postępową (progresywną). W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [pupm]. sześćdziesiąt *[seśĆ3eśont] zamiast [seźśeśSnt]. po dźwięcznych jako /z/ dogs /dogz/. że jedna głoska czyni głoskę sąsiednią podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodobnienie całkowite). Dźwięki w kontekście 169 i mniej starannej. 168 : FONETYKA I FONOLOGIĄ 5. kwas [kvas] > [kfas]. tik [t'ik]. mamy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną).7. np. Uzwiv^. np. natomiast jeśli wpływa na głoskę następującą po sobie . Asymilacja Asymilacja. róg ulicy [rug ul'icy] (por. Opisane w podrozdziale 5. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. but zimowy [bud źimovy]. w języku polskim socjalizm *[socialis]. róg Basztowej [rug bastovei]. [ruk ul'icy]. np.7. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. np.

Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam].3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja.7. Takie opuszczenie głosek. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii.2. łkanie [ukańe]. a w welarne przed we-larnymigoodgirl [gud gs:ł] > [gug gs:l]. zwłaszcza w wymowie potocznej. m^iy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. w polskim dialekt [d'ialekt]. a niekiedy wręcz niepoprawne. W angielskim zmiany pod wpływem /i/ są jeszcze bardziej widoczne. Elizja GHoski często bywają opuszczam. rozdźwięk [rozjyienk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pseś sybe]. Opisane w podrozdziale 5. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruen-ty ulegają udźwięcznieniu. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. mań [mam]. czyli wstawienie dodatkowej głoski abv uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. m^my do czynienia z tzw. ^st to proces polegający na tym. np. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach/t/. Izl: didyou [did iu] > [did y\]. ale ze sklepu. W wymowie krakowskopoznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ c<its /kasts/.3. Może to być przdaw wymowy niestarannej. swobodnej./u/. np. np. np. nazywamy elizją. kwas [kvas] > [kfas]. np.z asymilacją postępów.7. . wymowa warszawska: [but meuski]. 5. Asymilacja Asymilacja. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). /d/. natomiast j?li wpływa na głoskę następującą po sobie . w angielskim can't [ka:nt]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [puprn]. W wygłosie fakultatywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. np sześćdziesiąt *[seśĆ3eśontf zamiast [śeźśeśónt]. np. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. czyli upodobnienie. Aby go uniknąć.pleaseyou [pli:z iu] > [pli^u]. n>. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. kooperacja /ko?operacia/ i glajd /i/. upraszczanie wymowy. po dźwięcznych jako Izl dogs /dogz/. np! w języku polskim socjalizm *[socialp]. [but olka]. które zmieniają się w dwuwargowe przed dtyuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi].zjadł [zjatu]. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle].Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. but zimowy [bud źimovy]. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. z szkoły). pism [pism]. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. . [ruk ul'icy]. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. Asymilację postępową ilustrują oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języka angielskim. (progresywną). róg Basztowej [rug bastovei]. że jedna głoska czyni głoskę sąsiedną podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodbnienie całkowite). but Olka [bud olka]. 5. W języku polskim M ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur].3. /s/.zależcie od kontekstu . W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. naiwny /naiiyny/. /i/. tik [t'ik]. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub /i/ wywołuje zmiękczenie. róg ulicy [rug uPicy] (por. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. ze szkoły (nie z sklepu. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim. szansa [śansa]/[sausa]. jabłko [japuko]. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. rozziewem.

np. Czasem. niektórzy językoznawcy zakwestionowali teoretyczny status fonemu w ujęciu tradycyjnym. Procesy złożone Procesy. nawet niedbałą: [boiz aend ga:lz] [g3:lz aend boiz] [boiz and ga:lz] [ga:lz and boiz](redukcja samogłosek) [boiz an gs:lz] [ga:lz an boiz] (elizja) [boiz ag garlz] [ga:lz ang boiz] (asymilacja pod względem miejsca artykulacji) 5. w którym nieakcentowane samogłoski tracą swoją charakterystyczną barwę i przyjmują barwę centralnej słabej samogłoski [3]. nakładanie się fonemów nie stanowi problemu.4. W angielskim przykładzie [gub boi] (<[gud boi]) allofon fonemu /d/ został zastąpiony allofonem fonemu /b/.170 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAf Wydaje się. 5. Samogłoski podstawowe (czworobok samogłoskowy) tworzą układ odniesienia stanowiący podstawę klasyfikacji wszystkich samogłosek. w parze minimalnej . phoTOgrapher [fa'tografa]. Przy wymawianiu samogłosek i dyftongów (dwugłosek. girls and boys z wymową szybką. prezydent [prezdent]. w polskim [bud meuski] zamiast allofonu fonemu /t/ w wygłosie wyrazu /but/ pojawia się allofon fonemu /d/. np. które wpływają na dźwiękową formę wyrazów w dłuższej wypowiedzi. mniejsze lub większe zwężenie. photoGRAphic [fouta'graefik]. czy wargowo-zębowa nosowa [m] w takich wyrazach angielskich jak comfort ['kAnjfat] i infant ['infant] powinna być włączona do fonemu /m/ czy /n/). Spółgłoski charakteryzuje się ze względu na miejsce artykulacji i sposób artykulacji.7.5. Podsumowanie 171 5. powolną wymowę angielskich fraz boys and girls. zatem fonem to kategoria o charakterze bardziej psychologicznym niż fizycznym. Funkcją fonemu jest rozróżnianie znaczeń. w fonetyce i fonologii stosuje się symbole fonetyczne ustalone przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne.8.7. angielskie wyrazy PHOtograph ['foutagra:f]. Redukcja występuje też w języku rosyjskim (np. w wymowie mniej starannej. Redukcja samogłosek Redukcja samogłosek to proces. czyli dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby) w jamie ustnej nie ma żadnej przeszkody i dlatego opisanie ich artykulacji jest trudniejsze niż w wypadku spółgłosek. Fonologia zajmuje się opisem systemów fonologicznych poszczególnych języków (opisem systemu fono-logicznego danego języka). natomiast w polskim tylko wyjątkowo (np. oryginalny [orginalny]. zwarcie. W opisie dźwięków uwzględnia się fonację. gdzie postuluje się płynność granic kategorii. por. np. „akanie"). Porównajmy staranną. Różne głoski mogą być wariantami tego samego fonemu. zwanej szwą. potoczną.8. że w licznych przykładach podanych powyżej wywołane przez procesy asymilacyjne zmiany w formach dźwiękowych wyrazów zmieniają strukturę fonemiczną tych wyrazów. często występują łącznie. dochodzi do zaniku samogłosek. Pomocne jest tu odwołanie się do systemu samogłosek podstawowych o ustalonych pozycjach masy języka na osiach wyso-ka-niska i przednia-tylna. Podsumowanie Fonetyka opisuje cechy fonetyczno-artykulacyjne głosek występujących w językach świata. W językoznawstwie kognitywnym. która decyduje o dźwięczności lub bezdźwięczności głosek i artykulacje. Jeśli dwie różne głoski powodują różnicowanie znaczenia. Biorąc pod uwagę takie i podobne przykłady (np. 5. tzw. Ponieważ systemy graficzne wielu języków nie reprezentują wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. czyli układ narządów mowy charakterystyczny dla poszczególnych głosek. np. wczoraj [fćorei]).

M. wzajemnie się wykluczających kontekstach: [e] między spółgłoskami miękkimi. występujące w dystrybucji komplementarnej.10. Ćwiczenia i zadania 1. Zapisz w transkrypcji fonemicznej: wata łata chata sień jedz 2. Sylaba składa się z samogłoskowego szczytu (ośrodka) o największej donośności i (fakultatywnie) jednej lub więcej spółgłosek przed i/lub po samogłosce. 172 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAl Obok głosek w systemach dźwiękowych języków ważne są większe jednostki. [e] w ten i [e] w cień. Ćwiczenia i zadania 173 3. Spółgłoski w nagło-sie i wygłosie sylab mogą występować w specyficznych dla poszczególnych języków grupach spółgłoskowych. Do zapisywania allofonów używa się transkrypcji fonetycznej.je. L. np. Lubasia i S. ton i intonacja. wskutek których forma fonetyczna sylab i wyrazów może ulec zmianom i modyfikacjom. Na czym polega różnica? . Na określone sylaby w wyrazach pada akcent wyrazowy. Ostaszewskiej i J.9. Dukiewicz i I. to są to allofony (warianty) różnych fonemów. Są to allofony pozycyjne. gdyż mogą pojawić się w określonych. Zapisz ortograficznie następujące wypowiedzenie: [ńenr rńnerixo] 4.grd. które zawierają również wprowadzenie do fonetyki ogólnej i zasady opisu fonologicznego.bg. Podaj pisownię następujących wyrazów: /3ećak/ /3ez/ /Kędy/ /bemben/ /cyi/ 5. głoski ulegają redukcji. Jeśli kontekst nie jest istotny. Która wymowa poniższych wyrazów i fraz jest poprawna? (A może obie lub żadna z nich?) umysł [umysu] [umys] lipa [lypa] [lipa] lwowski [lvoski] [lvofski] trzy [cy] [esy] już zjadł Ijus zjat] [juś zjad] pięćdziesiąt [pieuśeśSnt] [pieńśeśout] na wiosnę [na v'iosneu] [na v'iosne] wiosną [v'iosn5u] [v'iosnom] brat Zenka [brat zeqka] [brad zerjka] 5. Wiśniewskiego (1997 i 1999). Sa-wickiej (1995) to opracowania dotyczące języka polskiego. jeśli dwie różne głoski nie różnicują znaczeń.rl. Intonacja to melodia wypowiedzeń (fraz. W rozwiązywaniu zadań pomocny może być słownik wymowy W. Tambor (2000). 5. Wierzchowskiej (1980). Urbańczyka (1990).10. natomiast akcent i ton są cechami sylab. zdań). Zalecana lektura Podstawowe wiadomości na temat fonetyki i fonologii znaleźć można w pracy B.pstr. w obrębie których funkcjonuje akcent. allofony są wariantami fakultatywnymi. to są one allofonami jednego fonemu.Ir. w której poszczególne symbole reprezentują fonemy.Iś6. W dłuższych wypowiedziach występują rozmaite procesy. znikają (elizja) albo też upodobniają się całkowicie lub częściowo do swoich sąsiadów (asymilacja). Które z podanych poniżej grup spółgłoskowych mogą wystąpić w nagłosie polskich sylab? rt.pas i bas. D. [e] we wszystkich innych wariantach. Polacy wymawiają nazwę czeskiego miasta Brno inaczej niż Czesi. natomiast do zapisywania fonemów -fonemicznej. 5.tkr. w której każdy allofon otrzymuje odrębny symbol. I tak pojawiają się głoski dodatkowe (epenteza).

Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm Podstawowe pytanie dotyczy tego. Te pojęcia uniwersalne można przyjąć za „neutralny fundament i następnie przy jego pomocy parafrazować ogromnie zróżnicowany wachlarz pojęć typowych dla poszczególnych języków i kultur. które znajdują wyraz na wszystkich poziomach struktury języka. że kon-ceptualizacja językowa może być radykalnie odmienna w różnych. czy różnice w konceptualizacji językowej odgrywają centralną rolę w języku i strukturach myślowych. Jak zapiszemy ortograficznie wypowiedzenie [to jest kod ali]? 10. składni. KULTURA I ZNACZENIE skiem uniwersalistycznym i zakłada. Przedstawiamy w nim metodę wyszukiwania różnic semantycznych i określania stopnia ich znaczenia dla danej kultury. Drugie nazywane jest stanowi176 JĘZYK. Ta prawidłowość odnosi się do pojęć. W języku angielskim głoski [h] i [n] występują w dystrybucji komplementarnej. które występują we wszystkich językach. Ten rozdział zawiera systematyczny przegląd typów między-kulturowych odmienności semantycznych. w leksykonie. Oto transkrypcja fonetyczna kilku polskich wyrazów: [mdqka] [baqk] [vouski] mąka. Co mówią nam one o interpretacji fonologicznej tego samego materiału fonetycznego? 9. Zwolennicy wersji skrajnej utrzymują nawet. jeśli weźmiemy pod uwagę ich kategorie pojęciowe. a w najbardziej radykalnej postaci — jako determinizm językowy. tzn. bank. że konceptualizacja językowa jest zasadniczo taka sama we wszystkich językach. że wszyscy ludzie na świecie w zasadzie myślą tak samo. a nawet fonologii. poprzez ton głosu i intonację. zarówno teoria relatywizmu językowego. ale istnieje także niewielka liczba pojęć uniwersalnych. W tym rozdziale proponujemy kompromis pomiędzy tymi skrajnościami: większość pojęć jest rzeczywiście typowych dla poszczególnych języków. Pierwsze znane jest pod nazwą relatywizmu językowego. nawet blisko spokrewnionych językach. na poziomie morfologii. Pomimo nieprzysta-walności skrajnych wersji obu teorii. wszystkie języki są w sposób istotny podobne do siebie. Jak zaakcentujesz następujące wypowiedzenia? (a) Daj mi go (b) Daj go mnie (c) Jego nie chcą Rozdział 6 Język. jak . czy też mają znaczenie raczej marginesowe. a więc. wąski A oto te same wyrazy w transkrypcji fonemicznej: (a) /moqka/ /baqk/ /vouski/ (b) /mouka/ /bauk/ /vouski/ 174 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIA Skomentuj różnice między tymi transkrypcjami. że cały rodzaj ludzki łączy pewna „psychiczna więź" i że ponieważ język jest odzwierciedleniem ludzkiej myśli. Czy zatem powinny być uznane za allofony pozycyjne tego samego fonemu? Jakie dodatkowe kryterium decyduje o włączeniu głosek do określonych fonemów? 8.1.7. Obydwa stanowiska znalazły w przeszłości swoich zwolenników. czyli nie mają kontekstów wspólnych. 6. kultura i znaczenie: semantyka miądzykulturowa W poprzednich rozdziałach wykazaliśmy wielokrotnie.

którzy odkryli. naukowcy rosyjscy (np. czy były dostrzegalne dla mówiącego. posiadają ogromnie bogate słownictwo. że każdy język wyraża odmienny punkt widzenia na 6. Wbrew ich głębokim przekonaniom. W roku 1690 angielski filozof John Locke zaobserwował. Kamień spada. Zilustrujemy tę metodę najpierw na przykładzie pojęć leksykalnych. Ten sam punkt widzenia bywał później wielokrotnie wyrażany w okresie niemieckiego romantyzmu. który ich zdaniem jest w tym zakresie zbyt ubogi. takie jak powtórzenie wydarzenia czy czynności w przestrzeni lub w czasie. sześcio. południe. Takie słowa typowe dla danego języka.. że istnieją języki pozbawione znanych im kategorii poli-czalności i niepoliczalności. cztero-. a za to bogato wyposażone w egzotyczne rozróżnienia. ale często brakuje im bardziej abstrakcyjnych. ogólnych kategorii czy też pojęć nadrzędnych (hiperonimów). co określa się jako schemat „zdarzenia" (por. i na koniec kulturowych wzorców zachowania. które najbardziej chyba w historii idei fascynowało myślicieli i językoznawców. stwierdził. które różniły się ogromnie od języków i kultur Europy.i siedmioletnich. właśnie z tego powodu Lapończycy przeciwstawiają się próbom zmuszenia ich do posługiwania się językiem norweskim. uzależnienie od faktu. która powoduje. Różnice już w samym słownictwie okazały się wielkie. kilkanaście słów oznacza różne rodzaje lodu i różne stopnie zimna. W USA Boas i jego uczniowie napotkali języki i kultury. zwłaszcza w pismach Johanna Gottfrie-da Herdera i Wilhelma von Humboldta. Zdaniem Łurii i Wygotskiego. czy kamień był widoczny czy niewidoczny dla mówcy w momencie mówienia i czy był on najbliżej mówcy. że w każdym języku istnieje „ogromna różnorodność słów. czasów i przypadków. Otóż w języku kwakiutl (używanym w kanadyjskim stanie British Columbia) istnieje rozróżnienie co do tego. mogą być całkowicie nieznane w języku będącym odbiciem całkiem odmiennego typu kultury i odwrotnie. pięcio-. czy był to jeden ka178 JĘZYK.1. że Lapończycy (czyli lud Sami). Relatywizm językowy i kulturowy W jakim stopniu język wpływa na nasz sposób myślenia? Jak głęboko język i kultura przenikają się wzajemnie i na siebie wpływają? Jest to jedno z pytań. l. potem pojęć gramatycznych. Sapir podaje przykład tego. który zapoczątkował w tym kraju badania w dziedzinie antropologii kulturowej i językoznawczej. są odpowiednikami pewnych „złożonych idei". dwu-. które wyrosły ze „zwyczajów i sposobu życia" danego narodu.. 4. KULTURA I ZNACZENIE . z dedukcji czy ze słyszenia lub określenie. którzy uważali język za pryzmat lub sieć rozpostartą nad przedmiotami istniejącymi w świecie.1.2). Ten pogląd przywędrował do Stanów Zjednoczonych wraz z Franzem Boasem. Mają na przykład cały wachlarz terminów określających różne gatunki renifera: istnieją specjalne słowa na określenie reniferów rocznych. że rozróżnienia. Łurija i Wygotski). czy nie. itd. Systemy gramatyczne języków Nowego Świata także okazały się szokujące dla Europejczyków. 6. Edward Sapir stwierdził. rdzenna ludność zamieszkująca północ Norwegii. Podobne obserwacje poczynili w latach 1930. np. słuchacza czy osoby trzeciej. okazało się. trzy-. czy mówca zna je z własnej obserwacji. które wydają się konieczne użytkownikom jednego języka. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 177 świat (Weltsicht). którym nie odpowiadają żadne w innym [języku]". wschód czy zachód od mówcy. które są odpowiedzialne za zachowanie przedstawicieli różnych kultur.i uniwersalizm zawierają więc elementy prawdziwe. przymiotników. Natomiast kwakiutl nie określa. umiejscowienie ich na północ.

że dzieci anglo. który oznacza ruch ku dołowi. nie sposób uniknąć wniosku. a nie inaczej. Umowę tę zawarliśmy implicite i nigdy nie została ona spisana. że ich zdaniem (a) i (b) są w grupie określonej przyimkiem in. Jednym z najistotniejszych zarzutów było.i koreańskojęzyczne w wieku 20 miesięcy. nutka. mniej wygodnych wyrażeń niż te. Whorfa zaj adle krytykowano i atakowano za twierdzenie. reagują różnie w czasie eksperymentów. jak powietrza. umowy. (c) założenie zatyczki na pióro. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 179 śmy równie nieświadomi takich konwencji językowych. W języku nutka. a nawet zmuszają osoby nimi mówiące do widzenia świata w specyficzny sposób. że jeste6. Dzielimy świat na części. Ten pogląd określany jest jako hipoteza Sapira-Whorfa. Z kolei ustaloną relację zatyczki do pióra oraz „luźną" relację czapki do głowy uznają za należące do innej grupy. Dzieci anglojęzyczne klasyfikują relacje między elementami układanki a ich z góry ustaloną pozycją jako relację in [w]. Wpływ rodzimego języka na utrwaloną zwyczajowo percepcję i sposób myślenia jest zwykle jednak tak silny. angielskie (a więc i indoeuropejskie) pojęcie kamienia. kiedy dzieci zaczynają mówić. Nie określa też czasu upadku. którym oddychamy. który odnosi się do istoty ruchu. Zawsze możemy przecież ominąć kanoniczne „warunki umowy". które podpowiadają nam przyjęte zwyczajowo struktury rodzimego języka. wyjaśnił go w sposób następujący: Dokonujemy segmentacji natury tropami wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste. że wzorce językowe rzeczywiście wpływają na ludzkie sposoby percepcji i kategoryzacji. według Sapira. przypisujemy mu sens w określony sposób. Benjamin Lee Whorf. ponieważ jesteśmy sygnatariuszami umowy. W języku najbliższych sąsiadów plemienia kwakiutl.. aleje. (d) włożenie czapki na głowę lalki. Whorf zapewne przesadził mówiąc. że umowa obowiązuje w całej społeczności w sposób „absolutny". Ale można to czynić jedynie płacąc określoną cenę używając dłuższych. stosując różne parafrazy i określenia opisowe. a jedynie formę czasownikową. czyli w okresie. że nie istnieje niezależny dowód na to. czy kilka.mień. które wymagają porównania i pogrupowania różnych czynności. (b) włożenie zabawek do pudełka. co Whorf naprawdę chciał powiedzieć. Ostatnio jednak przedstawiono tego rodzaju dowód. że język wpływa na myśl aż tak intensywnie. tak że tę konceptualizację można w języku polskim wyrazić następująco: Kamieniuje w dół. . zaś status kamienia jako rzeczy jest implikowany przez element czasownikowy. który określa ruch lub położenie kamienia lub przedmiotu „kamieniopodobnego". Oceniając tego rodzaju przykłady.1. która obowiązuje w naszej społeczności językowej i którą skodyfikowano we wzorcach naszego języka. jest nieobecne. o którym jest mowa. Badacze języka dziecka (Choi i Bower-man) wykazali. bardziej skomplikowanych. takich j ak (a) ułożenie elementów układanki. by czynić to tak właśnie. że tylko bardzo niewielu z jego dawnych krytyków przeczytało i zrozumiało. ale ostatnio wysuwa się przekonujący argument. podobnie jak „luźną" relację pomiędzy zabawkami w pudełku. że różne kategorie gramatyczne w różnych językach skłaniają. jako przedmiotu istniejącego niezależnie od upływu czasu. więc konsekwentnie zaliczają (c) i (d) do grupy określonej przez przyimek on [na].. która składa się z dwóch elementów: jednego. podobne wyrażenie nie zawiera żadnego odpowiednika rzeczownikowego kamienia. To znaczy. porządkujemy go za pomocą pojęć. który pierwszy zaproponował termin „relatywizm językowy"./' warunki obowiązują bezwzględnie — nie jesteśmy w stanie mówić bez zaakceptowania ustanowionych przez nią klasyfikacji danych i ich uporządkowania (Whorf 1982: 284-285). i drugiego.

zaś (b) „luźno przylegające do siebie" i (d) „luźno nałożone" ja180 JĘZYK. jako należące do pierwszej {grupy. Klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania dokonana przez dzieci koreańsko. E . co jest „mocno umocowane" lub „ściśle Iprzylegające".w konsekwencji traktują czynności (a) „ściśle przylegające <do siebie" i (c) „ściśle nałożone" razem. że klasyfikację taką narzuca dzieciom kontrast pomiędzy angielskimi ^przyimkami inion.i angielskojęzyczne DZIECI ANGIELSKOJĘZYCZNE IN ON D putinltakeout put on/take off Z relacja „zawierania" „kontakt I powierzchniowy.Zauważmy. kkita. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 1. Natomiast dzieci koreańskie. które oznacza likwidację stanu ścisłego przylegania. ppayta. 'które są w sposób luźny wkładane do lub kładzione na innych przed-Jmiotach . które nauczyły się innych słów -1tzn. i różnych innych czasowników oznaczających przedmioty. które oznacza coś.

podparcie" C ŚCISŁE PRZYLEGANIE I a) element/układanka c) zatyczka/pióro zdjęcie/portfel pokrywka/słoik K ręka/rękawiczka rękawiczka/ręka 0 książka/regał R .

E kkita magnes/powierzchnia A „ścisłe przyleganie lepiec/powierzchnia Ń i przymocowanie" S ppayta klocki Lego razem/ K „zlikwidować ścisłe osobno O przyleganie" .

Z butów. płaszcza itp.J LUŹNE PRZYLEGANIE Ę b) zabawki/torba lub d) z pudełko wkładanie/ściąganie Y klocki/kojec ubrania (czapki.) N inne czasowniki wchodzenie siadanie/wstawanie .

John Lucy (1992). zdaniem skrajnych uniwersalistów. pokoju ko drugą grupę.1. 6. zaś użytkownicy języka . że dzieci budują relacje pomiędzy przedmiotami w świecie na podstawie kategorii typowych dla swojego języka. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 181 Inny badacz.E do/wychodzenie z krzesła z wanny wchodzenie do/wychodzenie z domu. Płynie stąd wniosek. Użytkownicy angielszczyzny przywiązują większe znaczenie do liczb i mają tendencję do klasyfikowania rzeczy według kształtów. a nie na podstawie pewnych uniwersalnych kategorii pojęciowych. które. istnieją dla wszystkich kategorii językowych. w jaki dorośli użytkownicy języka angielskiego i języka Majów yucatec przetwarzają informacje o konkretnych przedmiotach. znalazł istotne różnice w sposobie.

które przypisują je do pewnych kategorii. W przeszłości w badaniach relacji pomiędzy językiem. Przy pomocy tych pojęć możemy teraz przedstawić nasze podejście do semantyki porównawczej i międzykulturowej. RUSZAĆ (SIĘ) Pojęcia dotyczące mowy MÓWIĆ. tzn. W istnienie grupy pojęć uniwersalnych filozofowie wierzyli już od wieków. DZIAĆ SIĘ. który pozwala na osiągnięcie koniecznej precyzji. LUDZIE. MIEĆ . z jakich są one zrobione. zaś yucatec posiada klasyfikatory. CHCIEĆ. Podstawowym środkiem. żeby pojęcia istniejące w różnych językach były takie same? Stwierdzenie istnienia różnic pomiędzy językami to jedna sprawa. KTOŚ. SŁOWO. Parafrazowanie działa skutecznie jedynie wtedy. Arnauld i Leibniz nazwali je „ideami prostymi". według którego wszyscy ludzie na świecie myślą w podobny sposób. INNY. JEDEN. DWA.1.2. afiksy rzeczowników. zaś określenie ich istoty to zupełnie coś innego. WIDZIEĆ. Różnice te korelują bezpośrednio z tym. MYŚLEĆ. Jednym ze sposobów opisu znaczenia słowa jest parafraza. gdy do utworzenia parafrazy używa się słów 182 JĘZYK. narzuca się pytanie. COŚ. Dotychczas ujawniono około 60 pojęć elementarnych. co ma za zadanie wyrażenie „tego samego". WSZYSTKIE Czasowniki wyrażające doznania WIEDZIEĆ. kulturą i myślą nie wypracowano odpowiednich metod analizy podobieństw i różnic pomiędzy systemami semantycznymi poszczególnych języków. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych Tradycyjnym poglądem na ludzką myśl był uniwersalizm. DUŻO. TY. NIEKTÓRE.yucatec klasyfikują przedmioty kierując się zwykle substancjami. CZUĆ. które można uznać za pojęcia uniwersalne lub podstawowe „atomy" znaczenia i z których buduje się setki tysięcy złożonych znaczeń. czyli zestawienie ze sobą innych słów. Współcześni językoznawcy określają je jako elementarne jednostki semantyczne. CIAŁO Elementy określające TEN. Pascal. SŁYSZEĆ Działania i procesy ROBIĆ. PRAWDA Istnienie i posiadanie BYĆ. TEN SAM. jest oparcie metody analizy semantycznej na pojęciach uniwersalnych. Kartezjusz. Ale skoro języki są tak różne od siebie. Elementarne jednostki semantyczne Pojęcia określające byty JA. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 2. co można byłoby przewidzieć na podstawie różnic językowych: język angielski posiada wyznaczniki gramatyczne liczby. jak to możliwe. 6.

to jak ma zrozumieć słowo blastula czy gastrula. Niekiedy. nadłamaniu (częściowym). na przykład. WEWNĄTRZ. a pozostałe fragmenty ręki w tym języku to arm („ramię") i forearm („przedramię". l. a drugiego za pomocą pierwszego. PRZED. POD. BLISKO.]". CZĘŚĆ. Język angielski nie posiada. czy częściowe. że angielskiego rzeczownika arm używa się czasem potocznie na oznaczenie całej ręki). STRONA Pojęcia opisujące relacje czasowe KIEDY. Kiedy próbujemy opisać znaczenia słów języka innego niż własny. putus ipatah. dla ścisłości trzeba dodać. NAD. czy złamanie jest całkowite.". Definicje słownikowe często jednak naruszają tę zasadę. pieczenia itp. Większość słów nie posiada dokładnych odpowiedników w innych językach. np. a C znów przy pomocy A. postrzegane w postaci płomienia i żaru". ale tylko na dwie . Po polsku mamy nawet więcej pojęć: mówimy o złamaniu (całkowitym). od barku do palców. które (przynajmniej w potocznym użyciu) odnoszą się do całej kończyny. Z kolei w języku ma-lajskim nie ma odpowiednika angielskiego pojęcia break („łamać"). Jeżeli ktoś nie rozumie słowa gastrulacja. czyli definiowanie jednego słowa za pomocą drugiego.. łatwiej zrozumiałych niż słowa definiowane. pojawia się trzeci problem. zaś ogień jako „zjawisko wydzie6. trzeba wykonać kilka kroków: słowo A definiuje się przy pomocy B. PO. w zależności od tego. Niejasności towarzyszy często zjawisko błędnego koła. Zastępują one problem zrozumienia jednego nieznanego słowa problemem zrozumienia innego.Życie i śmierć ŻYĆ. ZŁY. konkretnych słów. popadając w niejasność. gotowania. DALEKO. Na przykład gastrulacja to według Słownika języka polskiego „proces przekształcania się zarodka zwierząt i człowieka ze stadium blastuli w gastrulę [. TAK JAK 183 prostszych. PRZEZ PEWIEN CZAS Elementy relacyjne RODZAJ. MAŁY Pojęcia opisujące relacje przestrzenne GDZIE. TUTAJ. ręka czy łamać. WIĘCEJ. i posiada on dwa słowa. zanim takie koło się zamknie.. KRÓTKO. Angielski wyraz hand odnosi się tylko do dłoni wraz z palcami. które są częścią definicji? Niejasne definicje utrudniają odkrywanie i wyjaśnianie znaczeń. B przy pomocy C. BARDZO. Na przykład Słownik języka polskiego definiuje czasownik palić jako „rozniecanie i podtrzymywanie ognia w celu ogrzania wnętrza. Odnosi się to nawet do pozornie prostych. przełamaniu się (całkowitym. UMRZEĆ Ocena i opis DOBRY. TERAZ. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm lania się ciepła i światła towarzyszące paleniu się ciał [!]. DUŻY. bezpośredniego odpowiednika polskiego wyrazu ręka czy rosyjskiego ruka. „Definiując" słowa w ten okrężny sposób nie można oczywiście osiągnąć zbyt wiele. DŁUGO.

2. . Daję słowo. ale tylko osłabionego już elementu). nazywamy parafrazą redukującą. ponieważ rozkłada on (czyli redukuje) znaczenie złożone na zbiór znaczeń prostszych. że nic nie wziąłem. złożone znaczenia. musimy formułować opisy znaczeń wyrazów przy pomocy pojęć prostszych od definiowanych. że stosowanie pojęć elementarnych skutecznie minimalizuje i ten problem. Na przykład byłoby etnocentryzmem tłumaczenie pojęcia hand jako „części ręki składającej się z dłoni razem z palcami". bongo bongo czy jakimkolwiek innym. 6.thumb i palców u nóg . Pełna analiza semantyczna słownictwa danego języka powinna przynieść jako wynik zestaw znaczeń „atomowych". ponieważ angielskie pojęcie nie zawiera odniesienia do polskiego potocznego pojęcia ręki. Tworzone przy pomocy pojęć elementarnych parafrazy (zwane też eksplikacjami) można tłumaczyć z jednego języka na drugi. Pojęcia zestawione w tabeli 2 można by równie dobrze przedstawić w języku angielskim. japońskim. podczas gdy angielskie fingers to tylko cztery palce u rąk (bez kciuka . Po trzecie. aloleksach (przez analogię do alofonów). mostu czy dachu). każde pojęcie elementarne można czasem wyrazić różnymi słowami w różnych kontekstach. np. Elementarne jednostki semantyczne stanowią słownik pewnego rodzaju mini-języka. Metoda ta niesie jednak ze sobą kilka trudności. Po pierwsze. Na przykład w języku polskim alole-ksami są ty l Pan. definiowalne przy pomocy znaczeń elementarnych. Jedno słowo i wylatujesz stąd! b. w niektórych językach odpowiednikami pojęć elementarnych mogą być afiksy lub całe wyrażenia. Jeżeli w opisie jakiegoś języka używamy pojęć. Ale jak poradzić sobie z trzecim wspomnianym wyżej problemem: z etnocentryzmem? Wydaje się. tzw. Oni są już po słowie. Formułowanie definicji przy pomocy pojęć elementarnych stanowi sposób uniknięcia niejasności i błędnego koła. W przeciwieństwie do fachowych opisów mogą je zrozumieć także osoby niebędące ekspertami. Na przykład pojęcie słowo ma przynajmniej trzy znaczenia wyrażone następującymi kontekstami zdaniowymi: (1) a. gdy pojęcie zostaje scharakteryzowane w pełni przy pomocy uniwersalnych jednostek semantycznych. Opis znaczenia wyrazu. KULTURA I ZNACZENIE Jak można poradzić sobie z tymi problemami? Chcąc uniknąć niejasności i błędnego koła w definicjach. wyłamaniu (przy użyciu siły) czy dołamaniu (całkowitym. Z parafrazą zredukowaną maksymalnie mamy do czynienia wtedy. z których tworzy się wszystkie inne. nie powodując istotnej zmiany znaczenia.części). c. lodu. co dodatkowo komplikuje sytuację. Zasada takiej parafrazy zakłada więc istnienie pojęć elementarnych. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 185 z których tylko to pierwsze znaczenie może być uznane za pojęcie elementarne. Podobnie polskie pój ecie palca odnosi się do wszystkich palców u rąk i nóg. dziać się l zdarzy ć się. Po drugie. słowa posiadają zwykle więcej niż jedno znaczenie. ponieważ będziemy narzucać obcemu językowi nasze własne kategorie pojęciowe. które są typowe dla języka polskiego. 184 JĘZYK. który jest znakomitym narzędziem do analizy semantycznej i pojęciowej. a nie tylko pojedyncze słowa. ale można je znaleźć w każdym ludzkim języku. nasz opis będzie w sposób nieunikniony wykrzywiał obraz rzeczywistości. ponieważ badania wykazały. załamaniu (całej powierzchni.toes). być/istnieć czy nad/powyżej/ponad. o których warto wspomnieć. Takie zróżnicowanie wśród języków niesie ze sobą niebezpieczeństwo etnocentryzmu (czyli patrzenia z punktu widzenia danej kultury) w semantyce. który jest zgodny z tą zasadą. niemniej takie właśnie tłumaczenie jest również etnocentryczne. że elementarne jednostki semantyczne nie są „prywatną własnością" jednego języka.

Ogromna większość słów w każdym języku posiada złożone i zwykle typowe dla danego języka znaczenia. tydzień. że uniwersalny zestaw elementarnych jednostek semantycznych jest tak niewielki (niemal na pewno nie przekracza 100 słów) stanowi dowód na istnienie bardzo dużych różnic pojęciowych pomiędzy językami. Na przykład. złe. które odnoszą się do danej domeny. Wyrazy uwarunkowane kulturowo Fakt. Dlatego mówimy o kulturowym uwarunkowaniu wyrazów. beras to ryż łuskany. że za każdym razem. KULTURA I ZNACZENIE" jest. kiedy odczuwamy smutek. albo że słownik japoński zawiera wyraz sake. Stanowią też punkty centralne dla dużych grup frazeologizmów. data. w porównaniu z wieloma kulturami świata. luty itp. jak w praktyce działa taka metoda. które nie istnieją w angielskim. spróbujmy zgłębić . że język polski posiada specjalne słowa na bigos. dlaczego wiele języków azjatyckich posiada szereg słów na określenie ryżu. że „zdarzyło się coś złego". mówimy. choć kulturowo uwarunkowany sposób. „chcieć"). Zrozumiałe f!r 186 JĘZYK.subtelną różnicę znaczeniową pomiędzy angielskimi słowami happy ijoyful (lub joy). Na przykład polskie pojęcie smutku jest generalnie uczuciem „niedobrym". neutralne) z prototypowym scenariuszem. Na przykład można by argumentować. że słowa work. które odnosi się do pierwszego oficjalnego spotkania przyszłej panny młodej i jej rodziny z panem młodym i jego rodziną. Znaczenie tych pojęć można w sposób najbardziej ogólny opisać. minuta. ale niegotowany. Poza różnicami w specyficznych dla poszczególnych kultur zasobach leksykalnych. że odczuwać smutek to znaczy czuć się tak. Dla zilustrowania. Nie oznacza to jednak. Z pewnością nie jest przypadkiem to. Z drugiej strony. styczeń. Chcąc zobaczyć. love i freedom należą do słów kluczowych dla głównego nurtu kultury krajów anglojęzycznych. zaś nasi to ryż gotowany. który zawiera schematy „działania" lub schematy doznań („myśleć". języki często różnią się liczbą wyrazów. w jaki sposób słowa w różnych językach mogą się różnić semantycznie w subtelny. często występują w przysłowiach. wtorek. które łączy się z myślą. łącząc określenie uczucia (dobre. Zjawisko to odzwierciedla często fakty typowe dla danej kultury.za Anną Wierzbicką (1999) . honor. a słownik polski go nie zawiera. powiedzeniach. oznaczający silny napój alkoholowy wyrabiany z ryżu. zaś wolność. Takie słowa są zwykle bardzo często używane. np. poniedziałek. barszcz czy powidła. Dwie z tych różnic polegają na tym. Istnieje także trzecia . w malajskimpadt to ryż niełuskany. Niektóre bardzo wyraziste i głęboko zakorzenione w danej kulturze słowa można określić jako słowa kluczowe dla danej kultury. tytułach książek itd. Kiedy język posiada stosunkowo dużą liczbę wyrazów odnoszących się do jednej domeny. kto coś takiego myśli. kalendarz. wyrazy takie jak zegar. podczas gdy happy wyraża stosunek bardziej osobisty i introspektywny. Zwyczaje i instytucje społeczne są także źródłem licznych przykładów specyfiki leksykalnej.2. że domena ta została rozbudowana pod względem leksykalnym. nieprzypadkowo język polski nie posiada słowa odpowiadającego japońskiemu miai. Bardzo prozaiczne przykłady możemy znaleźć w domenie pożywienia. co często można traktować jako odzwierciedlenie specyficznego doświadczenia historycznego i kulturowego danej społeczności językowej. żejoy wyraża większą spontaniczność i intensywność. sekunda. Bóg. języki europejskie posiadają bardzo duży zasób wyrażeń dotyczących mierzenia i oznaczania czasu (np. przynajmniej w dziedzinie. piosenkach.6. której dotyczą. Oznacza to jedynie. Ojczyzna stanowią słowa kluczowe w kulturze polskiej. jak ktoś. musimy koniecznie coś takiego sobie myśleć.). przyjrzymy się niektórym pojęciom określającym emocje w kilku językach europejskich.

The children were playing happily. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 187 (2) a. codziennym słowem angielskim. Nawiasem mówiąc. Dzieci bawiły się wesoło. Natomiast (2)b. E:No. I am guite happy where I am. implikuje nie tylko. happy) i rzeczownika Glilck. jak to: „dzieje się coś bardzo dobrego chcę tego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje Różnica pomiędzy elementami „coś dobrego" (przy happy) a „coś bardzo dobrego" (przy joy) odzwierciedla większą intensywność pojęcia joy. z grubsza biorąc. Różnica między elementami „chcę tego" (przyjoy) a „chciałem tego" (przy happy) odzwierciedla większą spontaniczność pojęcia joy. w przeciwieństwie do przymiotnika glucklich (czyli.3. podczas gdyjoy i słowa z niego utworzone są bardziej literackie i stylistycznie nacechowane. Różne sformułowania eksplikacji uwidaczniają poszczególne różnice znaczeniowe. A:Arę you thinking ofapplying for a transfer? Czy myślisz o przeniesieniu się? b. w tym kontekście nie da się wstawić słowa joyful zamiast happy. Te różnice ujęte są w poniższych eksplikacjach (czyli parafrazach dokonanych wyłącznie przy pomocy pojęć elementarnych).różnica: mianowicie happy (w przeciwieństwie dojoy) sugeruje znaczenie zbliżone do „zadowolenia". z grubsza. że dzieci dobrze się bawiły. w codziennym użyciu. gdzie jestem. Zdanie (3)a. b. że podobieństwo znaczeniowe pomiędzy glucklich i happy (czy też pomiędzy francuskim heureux i happy) ma . ale także. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 189 jak również przyczynia się do wyrażenia jego większej intensywności. trzeba podkreślić. na przykład w odpowiedzi na pytanie (2)a można odpowiedzieć zdaniem (2)b: 6. jak to: „stało mi się coś dobrego chciałem tego nie chcę nic innego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje (5) EksplikacjaX/eeZsjoy: czasami ludzie myślą coś takiego. joy) występują bardzo często. W wielu innych językach europejskich jest inaczej: słowa bliższe znaczeniowo dojoy są znacznie częstsze w języku potocznym. że happy jest dziś często używanym. (4) EksplikacjaX/eeZs happy: czasami ludzie myślą coś takiego. Nie. KULTURA I ZNACZENIE l 6. Poza różnicą w częstotliwości występowania. co robią (polskie tłumaczenie nie w pełni wyraża ten kontrast). The children were playing joyfully. Na przykład w języku niemieckim czasownik sich freuen i odpowiadający mu rzeczownik Freude (czyli. które wyrażają się w nakładających się na siebie. Różnica ta jest widoczna jeszcze wyraźniej w poniższych zdaniach: (3) a. 188 JĘZYK. choć różnych zakresach użycia tych wyrazów. które w słowniku Longman Dictio-nary of Contemporary English zostało zaliczone do tysiąca najczęstszych słów. że były w pełni zadowolone z tego. jestem całkiem zadowolony tu. Dzieci bawiły się radośnie. Warto zwrócić uwagę na to.2. sugeruje znacznie większą aktywność z ich strony.

tylko bardzo ogólny charakter. Mianowicie, angielskie pojęcie happy wyraża „słabszą", mniej intensywną emocję niż glucklich czy heureux. Używając metafory, można powiedzieć, że emocje, takie jak Gliick czy bonheur, wypełniają odczuwających je ludzi bez granic, nie zostawiając miejsca na żadne inne pragnienia czy życzenia. Bardziej ograniczony charakter happy znajduje nawet wyraz na poziomie składniowym; na przykład w języku angielskim można powiedzieć / am happy with his answer („Jestem zadowolony z jego odpowiedzi"), gdzie dopełnienie with his answer wyznacza ograniczenie zakresu pojęcia happi-ness - stąd też polski odpowiednik zadowolony. W języku francuskim czy niemieckim nie można w ten sposób użyć słów glucklich czy heureux: zamiast nich trzeba byłoby zastosować słabsze semantycznie, wyrażające mniejszą intensywność słowa, takie jak zufrieden czy satisfait lcontent (czyli właśnie zadowolony). Znaczenie glucklich i heureux można ująć przy pomocy następującej eksplikacji: (6) Eksplikacj a Xjest glucklich (heureux): czasami ludzie myślą coś takiego, jak to: „stało mi się coś bardzo dobrego chciałem tego wszystko j est dobrze nie mogę chcieć czegokolwiek innego" z tego powodu czują coś bardzo dobrego X czuje coś takiego, jak to Ta eksplikacja zawiera nowy element „wszystko jest dobrze" (co implikuje doświadczenie „całościowe"). Zawiera ona też intensyfika-tor bardzo (tak jak przy joy, ale nie przy happy). Co więcej, końcowa „myśl" wyrażona jest słowami „nie mogę chcieć czegokolwiek innego" (a nie „nie chcę nic innego", jak przy happy). Te różnice sugerują intensywne, choć uogólnione i niemal euforyczne przeżywanie swojej bieżącej egzystencji. Jeżeli rozejrzymy się po innych językach europejskich, zobaczymy, że większość z nich posiada słowa, które są podobne (jeżeli nie identyczne) znaczeniowo do opisanych powyżej pojęć glucklich / heu-reux. Na przykład włoski ma słowo felice, rosyjski szczastliv, a po polsku określamy ten stan słowem szczęśliwy. Język angielski, ze swoim mało wyrazistym słowem happy, jest tu najwidoczniej wyjątkiem. Ten fakt ma zapewne jakiś związek z tradycyjną wśród Anglo-, sasów niechęcią do skrajnych emocji. Istnieją w tym języku słowa bardziej wyraziste (takiejak joy, bliss czy ecstasy), ale ich względna rzadkość jedynie wzmacnia wrażenie, że w języku angielskim, w porównaniu z wieloma innymi językami Europy, dyskurs emocjonalny ma charakter wyraźnie przytłumiony. Stąd też wyraz joy można znaleźć na przykład w kontekstach sarkastyczno-emocjonalnych: (7) A: It's starting to rain. Zaczyna padać. B: Oh,joy! Fvejust hung out the washing. A to świetnie! Właśnie wywiesiłem pranie. 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce W każdym języku istnieją takie aspekty gramatyki, które są mocno nacechowane kulturowo. Zwolennicy relatywizmu językowego, 190 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE tacy jak Sapir czy Whorf, skupiali się na wszechobecnych cechach gramatycznych, np. na zróżnicowaniu przez gramatykę języka odniesienia do pojedynczych przedmiotów lub większej ich ilości, na względności odniesień do czasu wydarzeń (czyli czasach gramatycznych) czy też na źródłach informacji potrzebnych do wygłoszenia opinii itp. Język nieustannie zmusza swoich użytkowników do zauważania tych lub innych różnic, w sposób nieunikniony narzucając nam pewne subiektywne doświadczenia świata i nas samych. Słynny przykład tego zjawiska przytoczył Whorf, który dostrzegł kontrast pomiędzy sposobem, w

jaki język angielski i język hopi (język Indian z północno-wschodniej Arizony) konceptualizują czas. W języku angielskim i w innych językach Europy czas jest bardzo często opisywany w ten sam sposób, jak policzalne przedmioty materialne. Tak jak mówimy jeden kamień l pięć kamieni, mówimy też jeden dzień/pięć dni, rozszerzając użycie liczebników głównych z przedmiotów materialnych na niematerialne. Oznacza to, że nasza konceptualizacja czasu opiera się na doświadczeniu przedmiotów materialnych, które są dostępne naszej percepcji wzrokowej - a więc „obiektywizujemy" czas. Jednostki czasu są jednak fundamentalnie różne od przedmiotów. Pięciu dni nie da się jednocześnie „zobaczyć", można ich jedynie doświadczyć w ciągu czasowym. W niezobiektywizowanym obrazie czasu, jaki mają użytkownicy hopi, pojęcie „pięciu dni" nie ma sensu. Jeżeli mówiący chce wyrazić takie pojęcie, użyje liczebników porządkowych, tzn. powie np. „piąty dzień". Zdaniem Whorfa, podstawową konceptualizacja czasu u członków plemienia Hopi jest następstwo dnia i nocy, ale te cykle nie są traktowane jednakowo na wzór przedmiotów materialnych. Nie trzeba jednak aż tak oddalać się od Europy, aby zauważyć związek między kategoryzacją językową a kulturą. Często pojawiają się opinie, że np. w gramatyce niemieckiej widać mocniejsze niż we francuskiej zakorzenienie w „realności", że gramatyka angielska jest specjalne wyczulona na niuanse motywacji ludzkich zachowań i manipulacji, zaś rosyjska posiada szereg konstrukcji, które wykazują ścisły związek z tradycyjnym rosyjskim fatalizmem. Nie będziemy tu wchodzić w szczegóły tych zjawisk. Ograniczymy się jedynie do podania paru przykładów kulturowych uwarunkowań 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 191 gramatyki na podstawie języka włoskiego. Chociaż omawiane tu konstrukcje nie są tak wszechobecne i fundamentalne jak sobie wyobrażał to Whorf, są jednak bardzo częste, wręcz dominujące, stanowiąc ważny element doświadczenia rzeczywistości przez Włochów. Skupimy się na dwóch konstrukcjach gramatycznych, które spełniają funkcję ekspresywną i są w pełni zgodne z duchem kultury włoskiej. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o zjawisko reduplikacji składniowej, czyli powtórzenia przymiotników, przysłówków, a nawet rzeczowników nierozdzielonych pauzą, np. w wyrażeniach bella bel-la, adagio adagio, subito subito (bella - „piękna", adagio - „wolno", subito -„natychmiast"). Jest to konstrukcja gramatyczna typowa dla języka włoskiego, która różni się od służącego intensyfikacji powtórzenia pewnych wyrażeń, występującego czasem w języku polskim, np. szybko, szybko czy nie, nie, nie, nie; najbardziej chyba przypomina polskie papa czy angielskie bye-bye. Wspomniane włoskie wyrażenia opisuje się zwykle właśnie jako nośniki intensyfikacji. Tak więc można by zasugerować tłumaczenie bella bella jako „bardzo piękna" czy adagio adagio jako „bardzo wolno". Ale pojawiają się tu dwa problemy. Po pierwsze, zakres użycia włoskiej konstrukcji jest szerszy niż zakres użycia przysłówka bardzo, np. trudno byłoby przetłumaczyć subito subito jako „bardzo natychmiast". Po drugie, ścisłym włoskim ekwiwalentem bardzo jest molto, a pomiędzy molto bella a bella bella istnieją dwie różnice. Po pierwsze, reduplikacja składniowa w języku włoskim wyraża mocne przekonanie, że powtórzone słowo zostało odpowiednio dobrane. Reduplikacja bella bella mówiący podkreśla, że uważa słowo bella za zastosowane odpowiedzialnie, ściśle i dokładnie (zwraca na to uwagę właśnie powtórzenie tego słowa). Tak więc wyrażeniu bella bella bardziej odpowiada tłumaczenie „prawdziwie piękna", zaś wyrażeniu caffe caffe - „prawdziwa kawa". Istnieje tu jednak jeszcze inny komponent - emocjonalny. Zdanie takie jak Yenga subito subito („Przyjdź tu natychmiast natychmiast") wymaga w wypowiedzi wysoce ekspresywnego, emocjonalnego tonu głosu. Nawet kiedy powtórzony jest przymiotnik czysto opisowy, taki jak duro („twardy") czy leggera („miękki"), zwykle kontekst wyraźnie wskazuje na podtekst emocjonalny. Na przykład, kiedy boha-

192 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE 6.4. Skrypty kulturowe 193 ter powieści, który doświadcza wielkiego kryzysu emocjonalnego, leży nocą w łóżku i przewraca się z boku na bok, wydaje mu się, że łóżko stało się duro duro („okropnie twarde"). W dalszym ciągu tej samej powieści bohater pragnie niepostrzeżenie przeprawić się przez rzekę łodzią rybacką, ponieważ stara się uciec przed policją. Zwraca się do rybaka głosem, który jest leggera leggera („ledwo ledwo słyszalny"). Znaczenie wyrażone przez reduplikację składniową można określić następująco: (8) Eksplikacja włoskiej reduplikacji przymiotników / przysłówków: kiedy wymawiam to słowo (np. bella, duro, blanco) dwa razy chcę, abyś wiedział, że chcę powiedzieć to słowo, nie żadne inne czuję coś, myśląc o tym Drugą typowo włoską konstrukcją gramatyczną jest bezwzględny f stopień najwyższy (superlativus absolutus), który tworzy się za pomocą końcówki -issimo (w odpowiednim rodzaju i liczbie), na przykład bellissimo („najpiękniejszy"), uelocissimo („najszybszy"), bian-chissimo („bielutki"). Ta konstrukcja jest bliska wyrażeniom z molto („bardzo"; molto bella - „bardzo piękna" itp.); obydwie ograniczają się do wyrażenia jakości, ściślej mówiąc jakości stopniowalnych i porównywalnych. Nie można, na przykład, powiedzieć *subitissimo (*„najbardziej natychmiast"). Superlativus absolutus jest spokrewniony ze zwykłym stopniem najwyższym, który w języku włoskim tworzy się przy pomocy pili (np. piu bello „najpiękniejszy"). Pewne podobieństwo łączy go także z reduplikacją składniową -niektóre włoskie gramatyki nawet traktują te dwie konstrukcje jako alternatywne. W przeciwieństwie do reduplikacji składniowej, bezwzględny stopień najwyższy nie ma dokładnie odzwierciedlać rzeczywistego stanu rzeczy. Przeciwnie, zakłada zwykle oczywistą przesadę, której funkcja jednak ma coś wspólnego z reduplikacją, ponieważ ma za zadanie wyrazić postawę emocjonalną mówiącego. Myśl ta została ujęta w następującej eksplikacji: (9) Eksplikacja włoskiego bezwzględnego stopnia najwyższego - jest X-issimo: : jest bardzo X chcę powiedzieć więcej niż to z tego powodu mówię: nie mogłoby być bardziej X czuję coś, myśląc o tym Podobieństwo z wyrażeniami z molto jest wyrażone przez obecność przysłówka bardzo w pierwszej linijce powyższej formuły. Podobieństwo ze zwykłym stopniem najwyższym z kolei widać w trzeciej linijce: dokonuje się tu pewnego rodzaju pośredniego porównania ze stopniem najwyższym („nie mogłoby być bardziej X"). Natomiast podobieństwo z reduplikacją składniową pokazane jest w ostatniej linijce („czuję coś, myśląc o tym"). W sumie, bezwzględny stopień najwyższy umożliwia użytkownikom języka włoskiego wyrażenie czegoś w rodzaju „ekspresywnej przesady". Takie konstrukcje jak reduplikacją składniowa i bezwzględny stopień najwyższy z pewnością łączą się z czymś, co nazywa się czasem „teatralnością życia Włochów", o której mówią cudzoziemcy odwiedzający Włochy. Takie ożywienie oraz umiłowanie głośności i demonstracji uczuć tłumaczą w istotnym stopniu znaczenie omówionych tu ekspresywnych konstrukcji gramatycznych dla kultury włoskiej. 6.4. Skrypty kulturowe W różnych społeczeństwach ludzie nie tylko mówią różnymi językami, ale także używają ich na różne sposoby, stosując się do różnych norm kulturowych. Kulturowe normy komunikacji opisuje się zwykle przy pomocy wieloznacznych terminów, takich jak „bezpo-.. średniość", „oficjalność" czy „grzeczność". Pomimo pewnej użyteczności, terminy te są rzeczywiście

dość niejasne i różni badacze przypisują im różną treść. Mogą także prowadzić do etnocentryzmu, ponieważ nie są zwykle przetłumaczalne na język narodu, którego kultura jest przedmiotem opisu. Problemów tych można w dużym stopniu uniknąć, stosując elementarne jednostki semantyczne przy formułowaniu opisów kulturowych norm komunikacji. Opisane w ten sposób normy określane są jako skrypty kulturowe. 194 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE W tym podrozdziale omówimy skrypty kulturowe określające sposób „mówienia o tym, czego się pragnie". Na początek przyjrzyjmy się pokrótce kulturze, która nie ma wiele wspólnego z Europą. Kultura japońska jest szeroko znana z lakoniczności, w szczególności w odniesieniu do wyrażania osobistych pragnień, co łączy się z wyznawanym przez Japończyków ideałem enryo „powściągliwości, rezerwy". Łatwo się przekonać, że Japończycy niechętnie bezpośrednio wyrażają swoje preferencje. Umawiając się na spotkanie, często odmawiają odpowiedzi na pytanie, co im odpowiada, używając np. wyrażeń Czas nie gra roli czy Każde miejsce mi odpowiada. Bezpośrednie wypytywanie o czyjeś osobiste życzenia jest w Japonii nie do przyjęcia. Z wyjątkiem kręgu rodziny i najbliższych przyjaciół, niegrzecznie jest w języku japońskim zadawać takie pytania, jak Co ma pani i ochotą zjeść? czy Co pani i lubi? Uprzejmy japoński gospodarz nie proponuje też gościowi nieustannie różnych smakołyków; jego obowiązkiem jest przewidzieć z góry, co może mu sprawić przyjemność, więc po prostu podaje dania i napoje, zachęcając gości do ich spożywania przy pomocy standardowego wyrażenia: „bez enryo". Podsumowując, można powiedzieć, że kultura japońska mocno zniechęca ludzi do jasnego wyrażania życzeń czy pragnień. Zalecaną strategią jest wysyłanie różnego rodzaju pośrednich sygnałów, w nadziei, że adresat na nie odpowie. Tę postawę kulturową można ująć w formie następującego skryptu: (10) Japoński skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": kiedy czegoś chcę nie jest dobrze powiedzieć innym ludziom: Ja tego chcę" mogę powiedzieć coś innego jeżeli powiem coś innego, inni ludzie mogą dowiedzieć się, czego chcę Postawy angielskie i amerykańskie w tym względzie są, oczywiście, zgoła odmienne. Zgodnie z anglosaskimi ideałami wolności indywidualnej i autonomii jednostki, ceni się tam to, że ludzie otwarcie wyrażają swoje preferencje: (11) Angloamerykański skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": każdy może powiedzieć innym ludziom coś takiego, jak to: 6.4. Skrypty kulturowe 195 „chcę tego", „nie chcę tego" Z drugiej strony, ten sam ideał autonomii jednostki zniechęca przedstawicieli głównego nurtu kultury angloamerykańskiej do używania samego trybu rozkazującego i mówienia bez ogródek Zrób to!, zachęcając ich w zamian do stosowania strategii grzecznościowych (omówionych szerzej w rozdziale 7). Dlatego używają zwykle bardziej wyrafinowanych zwrotów, takich jak Czy mógłbyś to zrobić?, Czy byłbyś tak uprzejmy to zrobić? itp. Przesłanie „chcę, żebyś to zrobił" jest wtopione w bardziej złożoną konfigurację, która potwierdza autonomię adresata, zachęcając go do określenia, czy zgadza się spełnić prośbę, czy też nie. Te normy można ująć w następującą parę skryptów: (12) Angloamerykański skrypt uniemożliwiający „rozkazywanie przez tryb rozkazujący": jeżeli chcę, żeby ktoś coś zrobił, nie mogę tej osobie powiedzieć czegoś takiego, jak to: „chcę, żebyś to zrobił; z tego powodu musisz to zrobić"

że skrypty kulturowe głównego nurtu kultury anglosaskiej są „typowo europejskie". W nowej pokomunistycznej rzeczywistości szybko wracają dawne tradycje w rodzaju Witam szanownego pana. Stanowią jednak pewien dowód sposobu widzenia świata przez ludzi żyjących w społecznościach wielonarodowych. na przykład niemiecki urzędnik w banku zwykle powie raczej Się miissen hier unterschreiben („Musi Pan/i tu podpisać") albo Unterschreiben się bitte („Proszę tu podpisać") niż Wiirden Się bitte hier unterschreiben? („Czy był(a)by Pan/i uprzejm(y)a tu podpisać?"). Zatrudnienie bowiem nie oznacza u nas automatycznie. Zastanówmy się. zaś użycie struktur pytających jest bardziej ograniczone. Jak wyjaśnił autorowi pracy na ten temat dyrektor pewnej francuskiej firmy (Beal 1994: 51). Normalnie mówi po prostu Proszę zrób to. że skrypty kulturowe mogą okazać się przydatne przy opisywaniu nie tylko . że istnieją spore różnice w normach j rządzących prośbami w języku niemieckim i angielskim. Zwrot Czy byłbyś uprzejmy. do której się zwraca. bez których Francuzi 196 JĘZYK. jego anglojęzyczni pracownicy (Australijczycy) stosowali „retoryczne środki bezpieczeństwa" (precaution oratoire). zdania takie nie są traktowane jako rozkazy. Słowo miissen („musieć") należy do języka potocznego i nieustannie pojawia się w sytuacjach. Nasze zachowanie językowe przypomina chyba trochę zachowanie Francuzów.5. a trochę Anglików. a mimo to w sposób jasny i przystępny. w których nie wystąpiłoby w języku angielskim. W pracy mówimy czasem Zrób to. Nie można ich lekceważyć. Według angielskiego badacza. Mimo występującego w nich trybu rozkazującego. przynieś to. Francuzi oczekują na przykład. jeszcze kiedy indziej Byłbym wdzięczny. więc czasami trzeba go do spełniania jego obowiązków zachęcić — tak zachęcony czuje się lepiej i chętniej je spełnia. i problemów. Johna Phillipsa. gdyż Polak lubi. a rzadko Musi pan tu podpisać. jak wygląda sytuacja w języku polskim. kultura i myśl 197 typowych dla danego języka. lecz trzeba interpretować w ramach spójnego i opracowanego niezależnie systemu oceny. Wśród języków i kultur Europy (tak jak gdzie indziej) panuje pod tym względem znaczna różnorodność. takiego jak system skryptów kulturowych pisanych przy pomocy pojęć elementarnych. kiedy traktuje się go uprzejmie i uważa za „pana". jakie niesie ze sobą komunikacja międzykulturowa. że rutynowe instrukcje udzielane w miejscu pracy będą miały formę bardziej bezpośrednią niż jest to do przyjęcia w języku angielskim. zaś jak Niemcy zachowujemy się rzadko. a czasem Czy mógłbyś to zrobić?.. jak to: „chcę. gdybyś to zrobił. Wiadomo także powszechnie. KULTURA I ZNACZENIE normalnie obyliby się. jak to: „nie wiem. Wnioski: język. W większości z nich bezpośrednich form rozkazujących używa się częściej niż w angielszczyź-nie. Oczywiście takie uwagi są „komentarzem anegdotycznym" i nie prowadzą do precyzyjnych uogólnień. że pracownikowi chce się pracować. czy to zrobisz" Byłoby jednak błędem wyciągnięcie wniosku. W banku urzędnik powie nam Bardzo proszę tu podpisać lub też Czy byłby pan uprzejmy tu podpisać?. Co zechce pan dziś u mnie kupić?.(13) Angloamerykański skrypt „rozkazywania przez pytanie": jeżeli chcę powiedzieć komuś coś takiego. żebyś to zrobił" dobrze jest powiedzieć w tym samym czasie coś takiego. Metoda ta umożliwia nam postulowanie skryptów kulturowych bez odwoływania się do języka fachowego i pojęć 6.. nie wchodzącą w normalny zakres obowiązków osoby. Francuz używa takich środków bezpieczeństwa tylko prosząc o przysługę.'? uchodzi we Francji za podważanie własnego autorytetu. Na koniec warto zauważyć.

W tym sensie. W wyniku tych zainteresowań.i koreańskojęzyczne stosują wzorce pojęciowe typowe dla swojego języka. poetów i językoznawców od wieków.5. choć perspektywa pojęciowa pozostaje pod widocznym wpływem języka ojczystego. co może stanowić ważną praktyczną pomoc w komunikacji międzykulturowej. mówienie nim i życie w środowisku ludzi mówiących tym językiem. że kategorie pojęciowe języka ojczystego stanowią wzorce dla kategoryzacji już od bardzo wczesnego dzieciństwa. Wnioski: język. W ostatecznym rozrachunku. że wszelkie myślenie jest zależne od struktury języka.ciągłości. nie jest nigdy w pełni zdeterminowany przez jej język ojczysty. które są niezależne od języka i które z tego powodu nie podlegają „kształtującemu" wpływowi języka. że struktury naszego języka ojczystego w sposób nieunikniony narzucają nam pewne zwyczaje myślowe. które odzwierciedlają doświadczenie historyczne społeczeństwa dotyczące pewnych sposobów działania i myślenia. w okresie romantyzmu niemieckiego. Wykazano mianowicie. Natomiast w odniesieniu do „myślenia językowego" Whorf argumentował. jak i jednostki musi pozostać pod silnym wpływem „kulturowych reguł" komunikacji. kultura i myśl ' W znanym powszechnie cytacie Whorf (1982: 284) w następujący 4jJosób wyjaśniał swój pogląd na wzajemne relacje języka i myślenia: . W tym celu również potrzebny będzie rygorystyczny. system językowego zaplecza (innymi słowy gramatyka) nie jest po prostu . programem i przewodnikiem aktywności umysłowej. natomiast z pewnością znajduje się pod 198 JĘZYK. Podobnie obraz świata. ale i zróżnicowania i zmienności norm kulturowych. 6. KULTURA I ZNACZENIE 1 ich mocnym wpływem. ale i dogłębny system analizy. Teoretycznie. nie będzie nigdy lepszego sposobu zrozumienia wewnętrznych zasad funkcjonowania danej kultury niż nauczenie się języka. jakie to społeczeństwo ma do dyspozycji. owe idee kształtującym. Poglądy Whorfa na relatywizm językowy były często źle rozumiane. lecz czynnikiem . przeprowadzone niedawno badania wskazują. powstała . Podsumowanie Związek pomiędzy językiem a kulturą fascynował filozofów. które jednostka przyswoiła sobie żyjąc w danej kulturze. że istnieją różne procesy umysłowe. 6. obraz świata danego społeczeństwa nie jest nigdy w pełni „zdeterminowany" przez zestaw narzędzi konceptualizacji. każde pojęcie charakterystyczne dla jakiejś kultury można przybliżyć osobom z nią niezwiązanym. że już w wieku 20 miesięcy dzieci anglo. Indywidualny styl komunikacji językowej nie jest rygorystycznie zdeterminowany przez skrypty kulturowe. Uwarunkowane kulturowo słowa i struktury gramatyczne języka są narzędziami kształtowania pojęć. sprowadzając je do przetłumaczalnej konfiguracji uniwersalnych pojęć elementarnych. pewnym reproduktywnym narzędziem wyrażania idei.6. Zawsze jest miejsce na zróżnicowanie indywidualne i społeczne oraz na wprowadzenie zmian. Lecz styl komunikacyjny zarówno społeczeństwa. W miarę rozwoju społeczeństwa. Jak wspomnieliśmy powyżej. Przeciwnie. Podobnie ma się rzecz ze stylem komunikacyjnym. że całe ludzkie poznanie opiera się na tym samym fundamencie pojęciowym. takie jak uwaga czy percepcja wzrokowa. istnienie wspólnego zasobu elementarnych jednostek semantycznych we wszystkich językach świata oznacza. te narzędzia mogą stopniowo ulegać modyfikacji lub zostać odrzucone. analizy doznań i syntezy intelektualnej każdego z nas. ponieważ zawsze istnieją alternatywne sposoby wyrażania myśli. Ponieważ jednak każdy język działa jak niezwykle złożona integralna całość. Nie twierdził on. jaki posiada jednostka. uważał.

że reprezentują one pojęcia uniwersalne. Podsumowanie 199 Przeciwstawny pogląd filozoficzny. że formy naszej myśli są ściśle determinowane przez kategorie językowe. nazwanych elementarnymi jednostkami semantycznymi. że każdy język posiada swój własny obraz świata. narzucania kategorii własnego języka przy opisie innego. podobnie jak szereg przytoczonych w tekście przykładów. Na przykład w kulturze japońskiej nie mówi się otwarcie o tym. to słowa danego języka stanowią zwykle odbicie doświadczenia historii i życia w określonym środowisku. W wersji mniej radykalnej.7. istnieniem bardzo dużej ilości słów na określenie pewnych zjawisk. że istnieją pewne podstawowe elementy znaczenia.. zgadza się. pochodzi z prac tej wybitnej badaczki związków języka z kulturą. W ostatnich latach wyodrębniono zbiór około 60 fundamentalnych elementów znaczenia. uniwersaliści twierdzą jedynie. iż radykalne wersje teorii relatywizmu językowego czy też językowego determinizmu.. Proponujemy tu stosowanie techniki parafrazy redukującej. utrzymuje. tzn. 6. zwany uniwersalizmem. Pojęć elementarnych można używać w opisach semantycznych. Konkludując. W ten sposób unika się także niebezpieczeństwa et-nocentryzmu. Postuluje się. składającego się z kilku schematów zdarzeń. zaś w kulturze angloamerykańskiej można swobodnie powiedzieć. że język wywiera wpływ na myślenie. które wspólnie tworzą pełną ekspli-kację danego pojęcia. Co do leksyki.teoria. Przykładami kulturowego uwarunkowania gramatyki są włoskie konstrukcje: reduplikacja składniowa i bezwzględny stopień najwyższy. co się chce osiągnąć. metoda eksplikacji wyrażeń i skryptów kulturowych. pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa. patrz J. dlatego w najbardziej kluczowych domenach mamy często do czynienia z rozbudową leksykalną. dopóki wszystkie elementy pojęciowe danego wyrażenia nie zostaną zanalizowane przy pomocy pojęć elementarnych. tzn. Kultury wyrażają swoje główne normy i wartości przy pomocy pewnych słów kluczowych. że ludzka myśl jest zasadniczo wszędzie taka sama. Bartmiński . W Ameryce odkrycie w językach Indian kategorii pojęciowych radykalnie różnych od indoeuro-pejskich spowodowało rozwój tej teorii i powstanie teorii relatywizmu językowego. cieszą się dziś niewielką popularnością i wielu badaczy przyjmuje bardziej realistyczną wersję teorii relatywizmu. tzn. Redukująca parafraza prowadzi często do sformułowania prototypowego scenariusza. należy podkreślić.6. znanej także. np. tylko polega się na pośrednich sygnałach. 6. co znajduje odzwierciedlenie w języku. Wierzbickiej (1999). Obydwie postawy kontrastu200 JĘZYK. co umożliwia pokonanie dwóch wad tradycyjnego podejścia do definicji opartego na parafrazie: niejasności i błędnego koła. Zalecana lektura Więcej wiadomości na tematy poruszane w niniejszym rozdziale znaleźć można w pracy A. a hipoteza ta jest obecnie sprawdzana na szerokim spektrum języków. Would you mind . a także do analizy skryptów kulturowych. od nazwisk jej twórców. poglądu. wspólne dla wszystkich języków.?). choć najlepiej zrobić to bez narzucania swojej woli (stąd częste w języku angielskim użycie pośrednio wyrażonych próśb. Na temat relacji między kulturą i językiem polskim. Metodę parafrazy zredukowanej do pojęć elementarnych można zastosować do analizy kulturowych uwarunkowań na poziomie leksykonu i gramatyki. KULTURA I ZNACZENIE ją z bezpośrednim stylem udzielania instrukcji praktykowanym na przykład we Francji. tzn. czego się chce. Zawartość pojęciową kategorii gramatycznych i kulturowych wzorców postępowania (czyli skryptów kulturowych) można również ukazać przez sparafrazowanie ich przy pomocy pojęć elementarnych.

Szerzej o hipotezie Sapira i Whorfa piszą autorzy prac zamieszczonych w tomie artykułów pod redakcją Z. Podane poniżej stwierdzenie Whorfa (1982: 328) stanowi dosyć radykalne sformułowanie językowej teorii względności i zawiera pewne przesadne uogólnienia: W języku hopi mogą istnieć i istnieją czasowniki nie wymagające podmiotu. co stwarza mu szansę .czynności i sil tam. ściśle odwzorowując zachodnie języki indoeuropejskie. gdzie omawiamy schemat „zdarzenia"). w języku nie istnieją „puste" słowa. nie rzeczowniki. pasja.stania się odrębnym logicznym systemem ujmowania niektórych aspektów rzeczywistości. (a) Czy istnieją jakieś języki europejskie. gdzie należałoby raczej widzieć pewne stany. tak jak w hopi. że języki europejskie widzą stan tam. w języku hopi są czasowniki.2. 6. zaczerpnięte ze Słownika języka polskiego.(1990). rozdrażnienie.8. wybuch gniewu 4.gwałtowna reakcja na jakiś przykry bodziec zewnętrzny.gniewne podniecenie. na przykład. oburzeniem irytacja . denerwowanie się 202 JĘZYK. nazewnictwo grzybów? Aby się o tym przekonać.stan irytacji. Czy zgadzasz się z tym stanowiskiem? 2. elektryczność. Poniżej podajemy definicje kilku związanych ze sobą określeń śemocji.uczucie silnej niechęci i wrogości do kogoś zdenerwowanie — stan rozdrażnienia nerwowego. Współczesna nauka. Błysnęło się albo Błysnęło. Muszyńskiego (1991). w których. spróbuj przetłumaczyć na znany Ci język obcy (oczywiście posługując się dostępnymi . (a) klocek/układanka (b) zdjęcie/portfel (c) ręka/rękawiczka (d) książka/regał (e) zabawka/pudełko (f) zatyczka/pióro (g) czapka/głowa lalki : 3.podobnie jak my wszyscy . jakie byłyby polskie odpowiedniki przykładów zawartych w tabeli l i powtórzonych poniżej. Jakie to może być znaczenie? (d) Odpowiednikami europejskich terminów fachowych. (c) Z kognitywnego punktu widzenia. upatruje często . Które z tych konceptuali-zacji zakładają obecność „siły" pochodzącej od podmiotu? (Porównaj rozdział 4. czy koreańskiej? Jeśli potrafisz. wzburzenia. Zastanów się. Ćwiczenia i zadania 201 (b) Po polsku mówimy Światło błysnęło. To znaczy. gniew.2. np. że np.8. Czy w języku polskim istnieją domeny szczególnie rozbudowane leksykalnie? Czy za taką domenę można by uznać. wyrażająca się podnieceniem. Zgadzałoby się to z poglądem Whorfa. Ćwiczenia i zadania 1. Czy polska klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania wyrażona przyimkami byłaby podobna do klasyfikacji angielskiej. czasowniki występują bez podmiotów? 6. Czy te definicje sfor-iinułowane są w sposób niejasny lub okrężny? Czy możesz zasugerować. w jaki sposób można je sformułować jaśniej i bardziej zrozumiale? i' gniew . KULTURA I ZNACZENIE nienawiść . Patrz też Sapir (1978). zaś w hopi wystarczy powiedzieć rehpi („błyska" lub „błysnęło"). irytacji złość.która zapewne nie zostanie nigdy wykorzystana . it w angielskim wyrażeniu It flashed czy też się w polskim wyrażeniu Błysnęło się mają jakieś znaczenie. porównaj język polski z jeszcze innymi językami. po angielsku A light flashed lub It flashed. niezadowoleniem. gdzie może chodzić jedynie o siłę. Whorf (1982).

Ta funkcja języka nazywana jest przedstawieniową funkcją języka. volo . zebranie. że w ogóle mówimy. będąca przedmiotem rozważań w tym i następnym rozdziale. na przykład przez przewodniczącego na końcu zebrania. Akty te realizują intencje komunikacyjne. Jakie przyczyny kulturowe leżą u podstaw tak rozpowszechnionego zdrabniania (mogą tutaj wystąpić różnice regionalne . na przykład używając zbyt bezpośredniego języka. Inną. Ojczyzna i honor z punktu widzenia częstotliwości ich użycia. rydz. opisy i omówienia oraz pytania. że zauważamy się nawzajem. B. które l muszą zostać spełnione. którego istota sprowadza się do wzajemnego oddziaływania rozmówców na siebie. czyli akty woli (łac. Są to zatem wszelkie prośby. na sposoby f kooperacji między uczestnikami aktu komunikacyjnego. a użycie języka służy osiągnięciu określonych celów. jak i na odbiorcę przekazu. . Niekiedy rozmawiamy ze sobą tylko po to. Jest jeszcze trzecia grupa aktów mowy. Dunaja. rozkazy i propozycje. Są to zatem wszelkie stwierdzenia. Częściej jednak mamy bardziej konkretne zamiary. ale fakt. których ce.„chcę"). w jaki sposób język używany jest do bezpośredniego oznaczania elementów rzeczywistości pozajęzykowej. np.słownikami) następujące nazwy grzybów jadalnych: prawdziwek. Nie liczy się wtedy to. co mówimy. Stany wolicjonalne są ujawniane poprzez nakładanie określonych zobo204 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA wiązań zarówno na nadawcę. jakie znaczenie w języku polskim ma użycie zdrobnień rzeczowników pospolitych (np. powiedzeniach i przysłowiach (posłuż się w tym celu dużym słownikiem języka polskiego. gołąbek.| mom zwyczajowym. Funkcja ta. Pyczewskiej-Pilarek.J lem jest uzyskanie wzajemnego zrozumienia oraz na strategie. Łódź 1993). nazywana jest interpersonalną funkcją j ęzyka. maślak. równie ważną funkcją jest takie użycie języka. J. Czy stosowanie zdrobnień można uznać za cechę specyficzną gramatyki polskiej? Postaraj się wyjaśnić przy pomocy eksplikacji. których źródłem są określone potrzeby poznawcze lub stany wolicjonalne. oraz słownikiem przysłów. kurka. do których się uciekamy. podgrzybek. zebranie zostaje zakończone. aktów z którymi mamy do czynienia. kiedy wypowiedzenie pewnych słów w określonej sytuacji. co „robimy" przy pomocy języka w bezpośredniej interakcji z odbiorcą przekazu językowego. W niniejszym rozdziale zwrócimy także uwagę na warunki. opieńki i in. Takie akty tworzą (nową) rzeczywistość w jej społecznym wymiarze. Skąd mogą wynikać trudności w tłumaczeniu? Czy istnieją jakieś inne domeny. Słownikiem współczesnego języka polskiego pod red. aby nie wykraczać przeciwko określonym nor.opisz zwyczaj językowy w Twoim regionie)? 7. aby pokazać. Kiedy przewodniczący mówi Niniejszym zamykam. Przysłowie prawdę ci powie: przysłowia i cytaty: antologia od Ado Z pod red. W tym rozdziale skoncentrujemy się na tym. kawka zamiast kawa czy gazetka zamiast gazeta). Czy słowa te zasługują na miano słów kluczowych dla kultury polskiej? Dlaczego? 6. to realizowane są one przez wymianę i uzyskiwanie różnego rodzaju informacji. W tradycji polskiej powiedzenie za wolność naszą i waszą ma znaczenie szczególne i stanowi z pewnością pewną normę kulturową. kozak. występowania w zwrotach frazeologicznych. Jeśli chodzi o potrzeby poznawcze. Rozdział 7 Działanie za pomocą słów: pragmatyka W dotychczasowych rozważaniach zajmowaliśmy się głównie tym. które jeszcze lepiej ilustrują zjawisko leksykalnej rozbudowy domen w języku polskim? 5. kania. aby interakcja była skuteczna. np. która przy pomocy pojęć elementarnych wyjaśniałaby istotę tego skryptu kulturowego. Zastanów się nad rolą słów Bóg. determinuje tę sytuację. Spróbuj napisać eksplikację. „Robiąc coś" przy pomocy języka dokonujemy różnego rodzaju aktów mowy.

B: Co mam narzekać? A: No pewnie. po pracy idą do znajomych. jakie wypowiadamy dla wyrażenia określonej intencji komunikacyjnej. co zamierza i czuje . to po prostu staram się. jak w przykładzie (2)a. Wiele 7. zachęcając itp. Austin. Dobrze. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 205 z naszych rozmów służy wyłącznie temu. co się dzieje w jego umyśle. Dosyć często rozmawiamy tylko po to. Konkretne słowa. pracują i oddziałują na siebie nawzajem w określonych kontekstach społecznych. d.. wsiadają do autobusów.1. są treścią aktu mowy. nie tylko „mówimy" coś. wychodzą do pracy czy szkoły. było ustalenie. które chcemy osiągnąć za pośrednictwem języka informując. mijają po drodze sąsiadów. aby porozmawiać. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? Pragmatyka jest nauką.L. co się mówi.. a niekiedy nawet jedynym zagadnieniem. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się różnymi motywacjami. B: Ludzie to tylko narzekają. Przy pomocy słów możemy spowodować. Mógłbyś pożyczyć mi swój laptop na parę dni? c. autor wydanej w roku 1952 pracy pod tytułem How to dóthings with words? („Jak działać słowami"). Oznacza to. czego chce. innymi słowy. jak pokazuje przykład (1). jak pokazują przykłady (2)b-d: 206 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (2) a. że nasze wypowiedzi to nie tylko akty informacyjne. na ulicy. aby poczuł się lepiej. że nieźle. w pracy czy w szkole. zasiadają z rodziną do śniadania. która bada. mówię do mojego wujka. Intencja komunikacyjna i akty mowy Nie zawsze celem rozmowy jest wyrażanie określonych zamiarów. że została zauważona.7. ale także „robimy" wiele innych rzeczy przy pomocy słów. . . tzn. w mieście czy na wsi. jest to jedynie określona forma zachowania towarzyskiego.1.1. Bardzo dobrze dziś wyglądasz. Dla przykładu. Wiedziałem.. namawiając. Przez całe wieki głównym. W każdym z tych kontekstów społecznych. że pragmatyka pojmuje używanie języka jako jeden z elementów interakcji międzyludzkiej. aby przekazać drugiej stronie. Jednym z głównych instrumentów takiego oddziaływania jest rozmowa. Język użyty w ten sposób spełnia funkcję fatyczną (od greckiego phatós „powiedziany"). w jaki sposób ludzie wypowiadają prawdziwe stwierdzenia oraz jak można określić warunki prawdziwości tego. ludzie nieustannie oddziałują na siebie. które mogą skłaniać ludzi do powiedzenia czegoś oraz zaproponujemy klasyfikację aktów mowy z perspektywy kognitywnej. w przysłowiowej „rozmowie o niczym" naszym głównym celem nie jest przekazanie informacji czy wyrażenie przekonań lub potrzeb. u znajomych czy w kościele. to co widzi. wyrażam swój zamiar dodania mu otuchy. prosząc. aby przekazać to.innymi słowy. przyniosę jutro.jak tam? Widzę. Jeżeli. co dzieje się w naszych umysłach. Wszelkie cele. że można na ciebie liczyć. w pracy i szkole spotykają się ze swoimi kolegami. zwrócił uwagę. czy też. co sądzi. b. tramwajów i pociągów. w domu. dla przykładu. Jednak w większości sytuacji człowiek podejmuje próby komunikowania się. Mój komputer nie działa. itd. (1) Fragment zasłyszanej rozmowy A: Noo. który w rzeczywistości nie wygląda najlepiej. którym zajmowali się filozofowie języka. Dopiero brytyjski filozof J. Ludzie żyją. Dzięki. aby zakomunikować określony stan swego umysłu. że inni ludzie będą świadomi tego. w jaki sposób ludzie oddziałują na siebie przy pomocy języka. co można uznać za prawdę lub fałsz. nakazując. 7. l.można nazwać intencją komunikacyjną. w co wierzy. Wstają rano.

Mamy tu do czynienia z dwo-1 ma aktami mowy. Na początku Austin nazwał takie akty mowy jak (2)e performa-tywnymi aktami mowy (albo performatywami. uczucia wdzięczności lub pochwały ((2)d). Powstaje teraz pytanie. deklaracje: Jurek dużo pali. ponieważ robimy coś używając słów: wyrażamy przekonanie. komisywy: d. ani nie jedynie. Nadawca mógł przecież po prostu zapomnieć włączyć komputer do sieci.2. że to coś zostanie zrobione. Wyjdź stąd! Obiecuję. a (2)c -obietnica. ale tworzy nowy fakt poprzez wypowiedzenie słów podczas uroczystego wodowania.1. że akty mowy można przypisać do pewnych . Biorę sobie ciebie za męża i przysięgam. Zadania tego podjął się uczeń Austina. kiedy coś mówimy. Asertywne akty mowy. nadawca najpierw wyraża uczucie wdzięczności. 7. takie jak na przykład wypowiedź (2)e. Nadaję ci imię „Batory". które nakładają na nadawcę komunikatu określone zobowiązania. składamy podziękowanie itd. aby ten fakt mógł zaistnieć. dyrektywy: c. co widzi albo to. Kategorie te to asertywy ((3)a). albo deklaratywne akty mowy. Rozważmy z kolei przykład (2)e: (2) e. Ekspresywny akt mowy służy do wyrażania gratulacji ((3)d). służą zadeklarowaniu czy też ukonstytuowaniu jakiegoś (nowego) faktu społecznego. Wypowiadając (2)d. a więc. proponując typologię opartą na pięciu kategoriach aktów mowy. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy Niektóre z pięciu kategorii aktów mowy zaproponowanych powyżej (3)są do siebie bardziej zbliżone niż inne. prosimy kogoś o coś. ale 7. (2)b to prośba o zrobienie czegoś skierowana do odbiorcy. ekspresywy ((3)d) oraz deklaracje ((3)e). od ang. W pozostałych aktach mowy (2)b-d nadawca nie jest już zainteresowany prawdziwością czy fałszem tego. komisywy ((3)c). że jutro przyjdę. stwierdza to. dokonujemy aktu mowy. w jaki sposób można opisać różne rodzaje aktów mowy. Chociaż spodziewamy się. muszą być obecni inni ludzie i musi zostać zachowany pewien ceremoniał. Matka chrzestna statku nie wyraża w wypowiedzi (2)e obiektywnego stanu rzeczy. Austin był pierwszym filozofem języka. przekazywania opisów stanów rzeczy i zdobywania informacji za pomocą pytań. matka chrzestna rozbija o burtę statku butelkę szampana. służą do wyrażania stwierdzeń. (2)c) oraz propozycje. kwestia prawdy i fałszu. Ponadto. asertywy: b. co mówi. nadawca komunikatu językowego . że to stwierdzenie jest prawdziwe. ale także coś robimy. dokonywać"). który zdał sobie sprawę. po wypowiedzeniu zwyczajowej formuły (2)e. (3) a.Wypowiadając zdanie (2)a. i w których na partnera (2)b lub na samego mówiącego (2)c zostaje nałożone określone zobowiązanie. Są one elementem takich ceremonii jak zaślubiny ((3)e) czy też nadanie nazwy podczas wodowania statku ((2)e). że. w których szczególnie istotny jest stan wolicjonal-ny nadawcy. ekspresywy: e. informując j o tym odbiorcę. w rzeczywistości może ono być zarówno prawdziwe. filozof John Searle. że zawsze. że wypowiedzi to nie przede wszystkim.perform „wykonywać. obiecujemy coś komuś. który bez owej deklaracji nie może zachodzić. jak i fałszywe. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 207 że każda wypowiedź to w pierwszym rzędzie określony akt mowy. dyrektywy ((3)b). Wydaje się zatem. Przykłady z ostatniej serii (3) odpowiadają mniej więcej przykładom z serii poprzedniej (2). takie jak (2)a i (3)a. o czym jest przekonany. że używając słów nie tylko coś mówimy.1. musi to być sytuacja oficjalna. a następnie chwali partnera. Dyrektywne akty mowy są środkiem do wydawania poleceń ((3)b) lub wyrażania próśb ((2)b). Deklaracje. Komisywne akty mowy to obietnice ((3)c). Na przykład. Moje gratulacje z okazji urodzin. później jednak doszedł do przekonania.

Tak. potem jeszcze raz w prawo. (4) a. Następnym razem moja kolej. Marek: Daj mi kluczyki. kto ma właśnie urodziny. Dlatego też w powyższej krótkiej rozmowie nadawca najpierw wyjaśnia.1. Ekspresywy i deklaracje również mają podstawową wspólną cechę: w obu przypadkach wymagany jest pewien usankcjonowany tradycją rytuał społeczny. ale też opierają się na wielu dodatkowych założeniach . Ja poprowadzę. Czy może mi pani powiedzieć. czy odbiorca jest w stanie udzielić tej informacji ((4)b). b. jak i spodziewany wynik interakcji są zupełnie inne. Ponieważ Marek nie wypił tyle alkoholu co Piotr. które służy uzyskaniu informacji ((4)b). dlaczego zadaje pytanie ((4)a). że nie ma prostej zależności między formą wypowiedzi językowej (w tym przypadku trybem rozkazującym) a intencją komunikacyjną. żeby dał mu kluczyki od samochodu. Piotr (podając kluczyki): W porządku. że nadawca odpowiedzi ((4)c) posługuje się trybem rozkazu7. może powiedzieć: (5) a.zwykle stosowanym w przypadku poleceń . w którym akty te mają zostać spełnione. które do nich należą. i że on sam nie zna odpowiedzi.na przykład na założeniu. Wydaje się dość oczywiste. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 209 jącym . Podobnie dyrektywy i komisywy mogą utworzyć wspólną kategorię. a następnie zamiast zapytać wprost Gdzie jest dworzec?. w którym chodzi o uzyskanie informacji i. że prośba wyrażona w (5)a jest zupełnie inna niż pytanie. albo na odbiorcę (dyrektywy). o czym są przekonani lub też co czują. W przypadku obligatywnych aktów mowy zarówno motywacja. na przykład. Zwróćmy też uwagę. sprawdza jednocześnie (Czy może mi pani powiedzieć). że odbiorca może chcieć wiedzieć. Możemy. Przykład ten ilustruje tezę. W wypowiedzi Marka ((5)a) można wyróżnić dwa akty obligatyw-ne: dyrektywę i komisywę. co sądzą. Informatywne akty mowy obejmują wszystkie akty mowy. złożyć gratulacje z jakiejś okazji. Niech pan skręci w lewo. Na przykład asertywne akty mowy mają wiele cech wspólnych z pytaniami zadanymi w celu uzyskania informacji (Czy Jurek dużo pali?). Zauważmy. Informatywne akty mowy są nie tylko bardzo zróżnicowane. które służą przekazaniu odbiorcy informacji. z okazji urodzin komuś. b. jak dostać się do dworca? c. Dworzec będzie po lewej stronie. chce prowadzić. Jedne i drugie można przypisać do nadrzędnej kategorii informatywnych 208 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktów mowy. oczywiście. ale interpretuje je jako pytanie. a konkretnie. stara się tę informację przekazać. Informacja może dotyczyć tego. Przyjrzymy się teraz bliżej tym trzem głównym kategoriom oraz różnym typom aktów mowy. Marek nie chce. co rozmówcy wiedzą. którą ta forma realizuje. np. aby Piotr mu coś powiedział. obiecuję. a robiąc to. Celem . informację. ponieważ w obu przypadkach nadawca nakłada jakieś zobowiązanie. że druga osoba nie odpowiada na zadane jej pytanie po prostu tak. Eks-presywne i deklaratywne akty mowy można zatem włączyć do nad-1 rzędnej kategorii konstytutywnych aktów mowy. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: Marek i Piotr wychodzą z przyjęcia. jeśli potrafi. albo na siebie samego (komisywy). że ten ktoś jest nam bliski i że nie zapomnieliśmy o uroczystym dla niego dniu.w celu przekazania informacji. ale żeby coś zrobił. Nie znam za dobrze tego miasta. Możemy je nazwać obligatywnymi aktami mowy. Marek. uzyskaniu informacji od odbiorcy lub też stwierdzeniu.nadrzędnych kategorii na podstawie występowania określonych podobieństw. przekazujemy pewien społecznie rozpoznawalny sygnał. bez obligowania odbiorcy do zrobienia czegokolwiek. że mówiący nie ma pewnych informacji. dlaczego nadawca zadaje pytanie.

że. Jedynie matka chrzestna może nadać nazwę wodowanemu statkowi. o co go prosi. muszą być spełnione także w odniesieniu do ekspresyw-nych aktów mowy. 1. ale też chce on podać powód swojej prośby i dlatego proponuje. kiedy ktoś ma urodziny. które tworzą rzeczywistość społeczną. Podobnie wygląda wypowiedź Piotra ((5)b). Dzieje się tak jedynie wtedy. ile po prostu przekazując kluczyki. że zrobi.. W następnych podrozdziałach poświęcimy więcej uwagi tym podstawowym kategoriom.. Kategorie i podkategorie aktów mowy akty mowy konstytutywne informatywne obligatywne ekspresywne deklaratywne asertywne dziękowć chwalić przepraszać pozdrawiać nazywać poślubić skazywać ogłaszać twierdzić wyrażać opisywać zakladać pytania o informacje pytać dyrektywne komisywne prosić obiecywać kazać proponować proponować radzić 7. Jest tak zapewne w przypadku deklaracji (2)e: Nadaję ci imię „Batory" oraz (3)e: Biorę sobie ciebie za męża. Wiedziałem. Dziękujemy komuś i chwalimy kogoś jedynie wtedy. aby zrobił to. Nadawca zobowiązuje odbiorcę lub siebie samego do pewnych działań w przyszłości. (3)e) wyrażają różne intencje komunikacyjne. ł tylko panna młoda może dopełnić aktu zaślubin. Zaczniemy od konstytutywnych aktów mowy. w obu przypadkach wymagane są te same warunki skuteczności czy adekwatności aktu mowy. propozycje i obietnice. Rys. Jak widać. a także typowe czasowniki. a potem obiecuje. że poprowadzi następnym razem. wszystkie obli-gatywne akty mowy. które są używane w konkretnych wypowiedziach. zwane warunkami fortunności. a także pokażemy. gdy ten ktoś coś dla nas zrobił lub też obiecuje. że usiądzie za kierownicą. (3)d) i deklaratywne akty mowy ((2)e). pod warunkiem. które 210 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA muszą zostać spełnione dla takich konstytutywnych aktów mowy jak deklaracje. Tak samo gratulujemy z okazji urodzin tylko właśnie wtedy. l zestawiono podstawowe trzy kategorie aktów mowy-oraz ich podkategorie. w określony sposób i w odpowiednim momencie. mają jedną cechę wspólną. nie tyle używając słów. przez co zobowiązuje się do określonych działań w przyszłości. Konstytutywne akty mowy to akty. że można na ciebie liczyć) czy gratulacje ((3)d: Moje gratulacje z okazji urodzin).jego wypowiedzi jest po pierwsze zobligowanie Piotra. Zgłaszając tę propozycję.2. Na rys. chociaż ekspresywne akty mowy ((2)d. jaki wpływ na akty mowy mają warunki fortunności tych aktów oraz zasady kooperacji i grzeczności. że Piotr przekaże mu kluczyki. A zatem. gdy coś zostaje wypowiedziane przez właściwą osobę. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności . takie jak prośby. Najpierw przychyla się on do prośby. jakimi są podziękowania ((2)d: Dzięki. i przysięgam. że to właśnie on poprowadzi. Marek zobowiązuje się. Warunki.

należą do kategorii ekspresywnych aktów mowy. komplementy. powiedzmy. gratulacje. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy Spośród trzech nadrzędnych kategorii aktów mowy . w naszej kulturze ludzie często podają sobie ręce w geście powitania. takich jak cześć. a samo wyrażenie jest po prostu zrytualizowa-nym pożegnaniem. transakcją finansową. konstytuuje określony fakt mający moc prawną. Ten pierwotny sens został tak mocno zakorzeniony w wyrażeniu językowym. przepraszam. taką jak na przykład oddawanie długu. Wystarczy. Większość ekspresywnych aktów można realizować za pomocą krótkich. aby sprzeciw został rzeczywiście oddalony.informa-tywnych. takie jak Dzień dobry. Ich pierwotną funkcją było przecież życzenie dobrego dnia. zwięzłych wyrażeń językowych.2. jak wiele można zdziałać przez konstytutywny akt mowy ((6)b) jest znana z anglosaskiej praktyki sądowniczej poniższa wymiana zdań: (6) a. Wartości te dają się szczególnie odczuć. społecznie uznawanych wartości. kiedy. Wiele z nich odnosi się do emocjonalnej strony ludzkiego życia. Adwokat: b. począwszy od bardzo potocznych i swobodnych. Sędzia: Sprzeciw.211 7. Porównajmy konstytutywne akty mowy z inną formą działania. że są to często formy skrócone: dzięki (zamiast „dziękuję"). aby sędzia użył zwyczajowej krótkiej formuły w odpowiednim momencie rozprawy sądowej. pa. Niemniej jednak. 7. że niekoniecznie jest rozpoznawalny. obligatywnych i konstytutywnych . zdrowie. życzenie. to mamy do czynienia z sytuacją odwrotną. pocieszenia. jak i niewerbalnych. do zobaczenia. W tym przypadku sędzia. trzeba także rzeczywiście przekazać pieniądze. Do potocznych wypowiedzi należy duża ilość zwyczajowych aktów mowy obejmujących codzienne pozdrowienia. Każdą kulturę charakteryzuje wielka różnorodność zachowań rytualnych. Nawet najbardziej powszechne pozdrowienia. dzięki. Skrócona forma strony biernej w wypowiadanej frazie Sprzeciw oddalony jest usankcjonowanym tradycją odpowiednikiem zdania w stronie czynnej Oddalam sprzeciw. na razie. niech Bóg nad tobą czuwa. Dla przykładu. która wyrażana 212 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA jest w zachowaniach zarówno werbalnych. muszą zostać spełnione pewne warunki fortunności aktu mowy. dź'ń dobry . wystarczy właściwie tylko przekazać pieniądze. pożegnania. przez wypowiedzenie zwyczajowych słów. ludzie postanawiają nie pozdrawiać się nawzajem.1. jak i deklaratywnych aktów mowy. to skrócona formuła wyrażająca życzenie Niech cię Bóg prowadzi. przeprosiny itd. jest ono nośnikiem istotnych. Co więcej. aby w tym dniu przytrafiały się tylko dobre rzeczy. Ten sam rytuał obejmuje wiele zachowań językowych. Dobrym przykładem pokazującym. na przykład. gratuluję. nie szkodzi itd. Nie wystarczy po prostu powiedzieć Niniejszym zwracam ci 1000 złotych. Natomiast jeśli chodzi o konstytutywne akty mowy. nieźle. Wysoki Sądzie! Sprzeciw oddalony. Odnosi się to zarówno do eks-presywnych. niczego przy tym nie mówiąc. a skończywszy na formach oficjalnych i zinstytucjonalizowanych. podziękowania. Samo wypowiedzenie zwyczajowej formuły we właściwych okolicznościach może zmienić sytuację. Używane jeszcze pożegnalne pozdrowienie Z Bogiem. śpij dobrze. dobranoc (zamiast „dobrej nocy"). Cechą charakterystyczną takich zrytualizowanych aktów mowy jest to. hej.ta ostatnia ma prawdopodobnie najwięcej podkategorii. który został zgłoszony. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności Kiedy ktoś wyraża swoje uznanie mówiąc Moje gratulacje albo gdy dokonuje deklaratywnego aktu mówiąc Ogłaszam was mężem i żoną. a mianowicie: 1) akt musi być dokonany we właściwych okolicznościach i 2) wystarczy jedynie wypowiedzieć odpowiednią formułę bez robienia czegokolwiek.2.

Wyra-żeniaprzepraszamy i jest nam bardzo przykro są dobrą ilustracją faktu. że jest nam przykro.wysoce sformalizowane wyrażenia. że jest nam przykro w czyimś imieniu. Ustawa o radiofonii i telewizji zabrania propagowania działań sprzecznych z prawem. dlaczego możemy powiedzieć. Są pewne ograniczenia. Ostatnie zdanie wypowiedzi redaktora pozwala nam zwrócić uwagę na jeszcze jedno rozróżnienie dotyczące aktów mowy. stąd też stosunkowo częste pojawianie się nowych form. niemniej jednak wyrażenie jest mi przykro jest aktem mowy dokonanym nie wprost (wypowiadając te słowa wyrażamy ubolewanie i jednocześnie przepraszamy). Na biegunie przeciwnym do bieguna grupującego wyrażenia potoczne znajdziemy deklaratywy . Jeżeli jednak przyjrzymy mu się bliżej. którego istota sprowadza się do przepraszania. Jeśli zatem chcemy przeprosić w czyimś imieniu. pozostaje nam czasownik przepraszać. przynosi jednak pewne ważne informacje i ważne opinie.. Sam akt nie zostaje nazwany eocplicite przez użycie wyrażenia jest mi przykro. Redaktor X nie miał zamiaru nikogo obrazić. pa. na przykład zamiast standardowych pozdrowień na powitanie możemy usłyszeć No. a użycie czasownika w pierwszej osobie liczby mnogiej zmienia to przekonanie w pewność. Co tam u was? Przykłady bardziej oficjalnych ekspresywnych aktów mowy są również powszechnie znane. możemy sobie łatwo pozwolić na pewną kreatywność. powtórzenia.. co pokazuje lista czasowników w tabeli 1. ale nie. że istnieją zarówno akty mowy dokonywane wprost i akty mowy dokonywane nie wprost. jeżeli nie ma się takiego zamiaru. które zabraniałyby publikacji tego typu. jak na przykład cześć. jako że intencją komunikacyjną autora są przeprosiny.2. Fragment ten. hej. pewny swoich racji. jak leci? Używając języka potocznego w typowych sytuacjach dnia codziennego.. jednocześnie z nazwaniem aktu mowy podejmuję działanie. czyli taki. we wszystkich trzech nadrzędnych kategoriach aktów mowy. jest ekspresywnym aktem mowy. jak tam?. które są wypowiadane tylko przez . oraz to. że ubolewamy z jakiegoś powodu. Czasowniki performatywne występują. Dlatego też czasownik przepraszać określany jest jako czasów214 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA nik performatywny. jako całość. po czym rozpętała 7. to dojdziemy do wniosku. Redaktor naczelny przyznaje. To rozróżnienie pozwala wyjaśnić. natomiast redaktor naczelny zabiera głos w jego imieniu: (7) W Polsce nie ma żadnych przepisów. jest nam bardzo przykro i przepraszamy w imieniu autora tekstu. Wyrażenie jest mi przykro może służyć jedynie wyrażaniu. a nie nazywaniu aktu przeprosin. Co tam. nie reaguje. przepraszam. oczywiście. że występują one także w połączeniu z wykrzyknikami: a. Publikacja naszego kolegi nie musi się podobać. który nazywa akt mowy i jednocześnie go wyraża.czy też po prostu dobry (zamiast „dzień dobry"). żyjemy jakoś?. Dziennikarz. Mówiąc przepraszam. Najpierw informuje on czytelników o podstawowym założeniu dotyczącym przeprosin: nie można obrazić nikogo. Publiczne przeprosiny wypowiedziane w czyimś imieniu każą nam się domyślać. jeżeli jednak ktoś poczuł się urażony. cześć. że autorem kierowały jeszcze inne motywy. cześć czypa. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 213 się burza. oj. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: pewien dziennikarz wyraził się w dość ostrych słowach na temat działań podjętych przez pewną grupę społeczną. Używając obu wyrażeń dajemy do zrozumienia. oraz poglądów kolidujących z moralnością i dobrem społecznym. że niektórzy ludzie mogli się poczuć urażeni. że ich nadawca został do wyrażenia przeprosin upoważniony. Inaczej jest w przypadku użycia czasownika przepraszać. i ich właśnie przeprasza „w imieniu" dziennikarza. ale tylko dla mediów elektronicznych.

Przykład (8) pokazuje. Warunki fortunności można sformułować w odniesieniu do wszystkich typów aktów mowy.nadawca musi być osobą. tak jak w przypadku wyrażenia Sprzeciw oddalony. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 215 (9) Niniejszym ogłaszam stan wojenny na terenie całego kraju. której ze względu na swoją pozycję czy funkcję społeczną przysługuje takie prawo. 7. W przypadku informatywnego aktu mowy nadawca . Przykład ten nie jest aktem wyrażającym zaistnienie „stanu zaręczyn". udzielanie nominacji. Ponadto. a po wtóre. która o to prosi. takie jak na przykład niniejszym. H' Warunki fortunności są jednak szczególnie wyraźnie określone iprzy deklaratywnych aktach mowy. W ceremonii chrztu. prowadzenie rozpraw sądowych. ustanawiać. Zawierają one odniesienia do osoby. Typowe konteksty dla takich aktów mowy to na przykład sędziowanie w rozgrywkach sportowych. Warunki fortunności Warunki fortunności określają wymagania w odniesieniu do okoliczności. a dopiero potem przystępuje do oficjalnego chrztu: (8) a.2. które określają czas i miejsce performatywnego aktu mowy. aby akt mowy był rzeczywistym działaniem językowym. Natomiast w wypowiedzi (10) ten sam czasownik jest użyty w innym kontekście i służy jedynie do „opisu" określonej sytuacji. na które oni odpowiadają twierdząco. Spójrzmy na kolejny przykład: (10) W zeszłym miesiącu ogłosili zaręczyny. stanowić itp. musi być upoważniony do przekazania tych informacji osobie. że wyrażenia te mogą zawierać przysłówki i wyrażenia przysłówkowe. składanie zeznań. Rodzice i rodzice chrzestni.2. ksiądz najpierw zadaje szereg pytań skierowanych do rodziców i rodziców chrzestnych ((8)a). Deklaratywne akty mowy z reguły charakteryzuje mocno „skostniały" styl. na przykład ogłaszać. ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. czasowniki użyte w takich wyrażeniach muszą mieć formę czasu teraźniejszego.na przykład przy wydawaniu poleceń . że czasowniki performatywne. 7. jak ilustrują kolejne przykłady ((8)i (9)). Te wysoce sformalizowane wyrażenia często także zawierają czasownik performatywny. mogą być użyte na wiele sposobów. aby wasze dziecko.. a służy jedynie jako ilustracja faktu. Przykład (9) pokazuje. W wypowiedzi (9) czasownik performatywny ogłaszać został użyty do realizacji intencji komunikacyjnej polegającej na „ustanowieniu nowej jakościowo rzeczywistości". zwykle jest to zaimek osobowy lub forma czasownika w pierwszej osobie liczby pojedynczej. ogłaszanie wojny i wiele innych. Amen. W przypadku dyrektywnych aktów mowy .musi przede wszystkim sam posiadać pewne wiadomości na temat pacjenta. albo są to wyrażenia użyte w stronie biernej. . która dokonuje określonego aktu.2. udzielanie chrztu czy ślubu. W większości kultur pracownicy i dzieci nie mają prawa wydawać poleceń * pracodawcom czy rodzicom. czy chcecie. Piotrze Andrzeju. Pytanie z przykładu (8)a poka216 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA . jako że w konstytutywnych aktach mowy wypowiadanie określonej formuły jest jednocześnie kreowaniem rzeczywistości.. w których nadawca komunikatu językowego może użyć pewnych wyrażeń tak. że określone akty mowy nie stanowią izolowanych działań. ? b. zapisywanie spadku. takie jak ogłaszać. czyli jest aktem informatywnym dokonanym w stosunkowo oficjalnym kontekście.na przykład lekarz . a są z reguły elementem szerszych zrytualizowanych zachowań.określonych ludzi w ramach społecznie usankcjonowanych instytucji.

W przeciwnym razie nie ma „działania". Zarówno „mówienie". Maria: Cześć.3. jak zobaczymy w dalszych rozdziałach. nie zrobimy tego zwracając się do niewłaściwej osoby. gratulując bez okazji albo w nieodpowiednim czasie. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne Z pewnością nikt z nas nie zwróciłby się z poniższym pytaniem (12)a do zupełnie obcej osoby. Aby komunikacja była maksymalnie efektywna. dzięki którym możliwe jest racjonalne komunikowanie się. 7. W kolejnych podrozdziałach zajmiemy się bliżej pre-supozycjami i implikaturami. jeżeli nie zostanie on udzielony przez osobę. kapitana statku czy samolotu fj lub ambasadora . Mówiąc inaczej. co partner już wie. jak i „działanie" może odnieść określony skutek. jeżeli spełnione są wszystkie warunki. Trzeba jednak podkreślić.na przykład |j udzielanie chrztu . że po to. a także sposobami współdziałania pomiędzy nadawcą i odbiorcą. ślubu czy awansu. Piotr: Chyba do parku. która jest do tego upoważniona .żuje. mąż wcale nie pogratulował swojej wybrance z okazji urodzin. Jeżeli zatem chcemy pogratulować komuś z okazji urodzin. dokąd dzisiaj zabierasz dzieci? b. że nastąpiły pewne l uchybienia proceduralne w rozprawie sądowej. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku wszelkich aktów konstytutywnych. Zawsze stię tam dobrze bawią. które muszą być spełnione. Żona: Ty chyba nigdy nie zapamiętasz. ważne jest.3. Jeżeli sąd wyższej instancji uzna. a rozprawa musi zostać przeprowadzona ponownie. że nie został przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi zasadami. a zatem że z prawnego punktu widzenia w ogóle nie zaistniał. by nadawca i odbiorca przekazu mogli korzystać z racjonalnych przesłanek pozwalających im domyślać się. aby deklaracje były wiążące. kochaj nie.ślub taki nie ma mocy prawnej. że wiemy <o sobie nawzajem dość dużo: (12) a.1. Mąż do żony: Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. aby zrytualizowane akty społeczne .3. 7. muszą zostać spełnione | różnego rodzaju warunki. Gratulacje były „nieudane". a więc co nadawca może zakładać. akt mo7. ponieważ nie zostały zachowane wszystkie warunki niezbędne. a nie tylko aktów konstytutywnych. że warunki skuteczności aktów mowy nie są jedynie warunkami. a co odbiorca musi sam wywnioskować.były aktami fortunnymi. kiedy są moje urodziny! | Pomimo dobrych intencji komunikacyjnych. aby taki akt miał miejsce. że akty takie mają sens. Właś. które są . (11) a. Sformułowanie takiego pytania jest możliwe tylko przy założeniu. l kierownika urzędu stanu cywilnego. Podobnie jest w przypadku zawierania ślubu. cały akt można zakwestionować i w konsekwencji uznać.„nie na miejscu". wyrok sądu niższej I instancji nie ma mocy prawnej. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 217 wy nie dokonuje się. a zatem wcale nie były gratulacjami. Jeżeli jeden z tych warunków nie zostanie | spełniony. b. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji Wymiana informacji obejmuje zarówno przekazywanie. Zdrowy rozsądek podpowiada nam.księdza. Warunki fortunności obowiązują w odniesieniu do wszystkich trzech nadrzędnych kategorii aktów mawy.J nie tak się dzieje w przypadku niektórych apelacji do sądu wyższej instancji. jeżeli dokonują się we właściwym czasie i miejscu oraz jeżeli nadawcą komunikatu jest właściwa osoba. w odniesieniu do aktów mformatywnych i obligatywnych obowiązują jeszcze inne warunki. Ponadto. Obowiązują one także w odniesieniu do codziennych zwyczajowych zachowań wyrażanych przez ekspresywne akty mowy. . takie postępowanie można określić jako „nieudaną" próbę gratulacji. a mamy do czynienia jedynie z wypowiadaniem rytualnych zwrotów i wyrażeń. jak i uzyskiwanie informacji.

których źródłem jest wspólna wiedza kulturowa. możliwa jest sytuacja. jest to wiedza dotycząca określonych miejsc. podzielają także pewne presupozycje kulturowe. może zdumiewać fakt. ten. Jeżeli wyobrazimy sobie osobę. wydarzeń historycznych. ale zupełnie nie orientuje się w najnowszej historii kraju. ale zastanawia się nad pójściem do parku. że w komunikacji z członkami tej samej społeczności kulturowej czy narodowej posługujemy się wieloma presupozycjami. W każdej zwykłej wymianie komunikacyjnej mamy do czynienia z założeniami. o który konkretnie park chodzi (ten. która stosunkowo dobrze zna język polski. Dzieje się tak dlatego. że partnerzy uczestniczący w tej krótkiej rozmowie znają się oraz że już wcześniej spotykali się i rozmawiali ze sobą. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne Biorąc pod uwagę. Piotr nie zdecydował jeszcze.Musimy założyć. Porównajmy do jakiegoś parku). że tak wiele przyjmuje się za wiedzę oczywistą oraz że tak wielu rzeczy nie należy brać dosłownie.3. Takie oczywiste założenia przyjmowane w interakcji nazywamy pre-supozycjami konwersacyjnymi. że istnieje jakieś inne rozwiązanie. kiedy słyszymy wiele innych wypowiedzi. który jest niedaleko. którzy nie znają się osobiście. iż Piotr regularnie wychodzi z dziećmi. Przykład ten pokazuje. która jest stosunkowo jasna dla polskiego odbiorcy: (13) Magdalenka postawiła pod znakiem zapytania czystość intencji obozu solidarnościowego. A jednak udaje nam się to. które rozmówcy przyjmują za znane drugiej strome lub też takie. W tym przypadku musimy założyć. że zarówno Piotr jak i Maria wiedzą lub mogą się domyślić. tradycji narodowej itp. 7. Oboje uznaj ą za oczywiste wiele innych 218 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA faktów. do którego Piotr zwyczajowo zabiera dzieci itd. którą można uznać za oczywistą. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 219 7. ale którzy należą do tej samej grupy narodowościowej czy kulturowej. Ten rodzaj wiedzy dotyczącej rzeczywistości. Z pewnością zdziwi ją. że w ogóle ktoś jest w stanie tę wypowiedź właściwie zinterpretować. Ponieważ ten rodzaj wiedzy wynika z określonych wyborów gramatycznych. że w pobliżu jest park. które mogą być uznane za oczywiste ze względu na sytuację komunikacyjną. Ludzie. Paula Grice'a. że przy interpretacji wypowiedzi posługujemy się pewnymi „niepisanymi" regułami czy zasadami. że jakaś niepoważna „Magdalenka" została zestawiona z oficjalnym zwrotem „postawić pod znakiem zapytania". w której zinterpretuje ona tę wypowiedź jako opis działań pewnej małej Magdaleny. jak choćby to. instytucji i zwyczajów politycznych. Według brytyjskiego filozofa języka. Można je uznać za podzbiór presupozycji konwencjonalnych. i to nie tylko w tym przypadku. Weźmy pod uwagę następujący fragment wypowiedzi polityka. Jeżeli Piotr mówi do parku. oznacza to. i że jest to odpowiednie miejsce na spacer z dziećmi.2. że nawet w tak krótkiej wypowiedzi jak wypowiedź (13) zawarte jest tak wiele informacji. zwanymi również maksymami. komunikacja międzyludzka oparta jest na następującej nadrzędnej zasadzie kooperacji: .3. Wypowiedź ta może być zinterpretowana tylko przy przyjęciu określonych presupozycji kulturowych obejmujących wiedzę na temat historii Polski ostatnich lat. dokąd iść tego dnia. o której świadczą określone wybory gramatyczne. Ten rodzaj wiedzy to wiedza o świecie. nazywamy wiedzą kontekstową. ale wobec braku wymaganej wiedzy może nie pomyśleć. że Maria wie. ale także wtedy. założenia przyjmowane na tej podstawie nazywamy presupozycjami konwencjonalnymi.

(14) Wnoś swój wkład w interakcję komunikacyjną tak, jak tego w danym jej stadium wymaga przyjęty cel czy kierunek wymiany [komunikacyjnej] Użycie trybu rozkazującego do sformułowania zasady kooperacji (14) nie oznacza, że rozmówcy muszą się do niej bezwzględnie stosować, ale że jest to pewna zinternalizowana zasada, która umożliwia współdziałanie podczas komunikacji. Ta nadrzędna zasada daje się rozbić na bardziej szczegółowe reguły zwane maksymami konwersa-cyjnymi, które według Grice'a rządzą racjonalnym zachowaniem w ogóle. a. MAKSYMA JAKOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był prawdziwy 1. Nie mów czegoś, co uważasz za nieprawdę 2. Nie mów czegoś, czego nie możesz poprzeć dowodami b. MAKSYMA ILOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile tego wymaga cel wymiany werbalnej, oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż to jest konieczne c. MAKSYMARELEWANCJI: Bądź relewantny (mów na temat) d. MAKSYMA SPOSOBU: (i) Wyrażaj się jasno (ii) Unikaj niejasnych sformułowań 220 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (iii) Unikaj niejednoznaczności (iv) Bądź zwięzły (v) Mów w sposób uporządkowany Spróbujmy teraz przyjrzeć się tym maksymom z bliska, zaczynając od maksymy jakości. Nakłada ona na nas obowiązek podawania prawdziwych informacji — takich, które możemy poprzeć dowodami. Załóżmy, że pytamy kogoś o wynik wczorajszego meczu piłkarskiego, mówiąc na przykład Wiesz może, kto wczoraj wygrał?, a nasz partner nie zna rezultatu i podaje jedną z poniższych odpowiedzi: (15) a. Nie. b. Założę się, że „Wisła", c. „Wisła". Udzielając pierwszej odpowiedzi, partner jest „prawdomówny", ponieważ mówi, że nie posiada wymaganych informacji. Udzielając drugiej, nadal jest „prawdomówny", jako że użycie czasownika zakładać się wskazuje pośrednio, że nie zna odpowiedzi, ale że ma swoje powody, aby sądzić, że wygrała „Wisła". Tylko w przypadku trzeciej odpowiedzi nasz partner nie jest „prawdomówny", ponieważ przedstawia rzeczywistość tak, jakby był w posiadaniu wymaganych informacji. Zwróćmy uwagę, że niekoniecznie oznacza to, iż kłamie; może jedynie podawać jako prawdziwe coś, na co nie ma dowodów. Kolejna maksyma konwersacyjna to maksyma ilości. Zobowiązu-ie ona do przekazywania wszystkich niezbędnych informacji, któ-'-1'* możemy, tak aby zaspokoić „potrzeby informacyjne" ~~4° 3a dużo, nie za mało, lecz w sam raz. Za-samochodzie kończy się benzyiacja benzynowa jest czynna. Pyta K? Pasażer może udzielić jednej "S? ® •T CC N zesta^ .o? .S ale wob?? § jakieś inrit? G-z członkami^ gujemy się wit wiedza kulturow? vc? ^ 3 w niedzielę jest zamknięta. Następna knięta w niedzielę, ale jak masz kartę, 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 221

Jeżeli pasażer wie, że stacja za rogiem jest nieczynna w niedzielę i udziela odpowiedzi (16)a, przekazuje zbyt mało informacji i tym samym nie przestrzega maksymy ilości. Tylko pozostałe odpowiedzi, (16)b i (16)c, są odpowiedziami w duchu kooperacji. Trzecia maksyma to maksyma relewancji, którą sam Grice nazywa „maksymą stosunku". Zastosowanie tej maksymy można najlepiej pokazać na przykładzie krótkiej interakcji, która wydaje się odbiegać od typowej wymiany komunikacyjnej. Jednak w odpowiedzi na pytania dosyć często nie odpowiadamy wprost - albo dlatego, że nie znamy odpowiedzi, albo dlatego, że wiemy, iż osoba zadająca pytanie może łatwo zinterpretować naszą odpowiedź. Na pierwszy rzut oka odpowiedź (17)b udzielona na zadane pytanie nie wydaje się re-lewantna: (17) a. Syn: W którym roku został założony Uniwersytet Jagielloński? b. Ojciec: Encyklopedia jest na półce. Rzeczywiście może się wydawać, że nie ma oczywistego związku między pytaniem syna a odpowiedzią ojca. Jeżeli jednak przeanalizujemy tę odpowiedź, to zgodzimy się z Grice'em, że rozmówcy zawsze starają się postępować według zasady kooperacji, nawet jeśli nie wydaje się, że tak jest. Przy założeniu kooperacji ze strony ojca i uznaniu tym samym, że jego odpowiedź jest relewantna, można wywnioskować na podstawie maksymy relewancji, że encyklopedia jest właściwym źródłem, po które powinien sięgnąć syn. Funkcjonowanie ostatniej maksymy - maksymy sposobu - również najlepiej można zilustrować przykładem, który pozornie może sugerować postępowanie niezgodne z tą maksymą. Przykład pochodzi z książki Lewisa Carolla O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra w tłumaczeniu Macieja Słomczyńskiego. Wydaje się, że pierwszą wypowiedź w poniższej rozmowie należałoby uznać za przykład braku kooperacji, jako że nie jest przestrzegane żadne z zaleceń maksymy sposobu. Na pierwszy rzut oka wypowiedź (18)a nie jest w pełni jasna (i), nie jest jednoznaczna (ii), nie jest zwięzła (iii) ani też nie jest uporządkowana (iv). (18) a. -A, jak wiesz, tylko jednego dnia można otrzymać prezent urodzinowy. Oto i koniec twojej chwały! (powiedział Humpty "f Dumpty) 222 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA b. - Me rozumiem, co masz na myśli, mówiąc „chwały'"? - powiedziała Alicja. c. Humpty Dumpty uśmiechnął się pogardliwie. - Oczywiście, że nie rozumiesz... i nie zrozumiesz, póki ci nie powiem. d. Mówiąc to, chciałem powiedzieć: „Oto nokautujący argument w rozmowie z tobą". e. - Ale „chwała" nie ma nic wspólnego z „nokautującym argumentem" i oznacza co innego - zaprotestowała Alicja. f. - Gdy ja używam jakiegoś słowa - powiedział Humpty Dumpty z przekąsem - oznacza ono dokładnie to, co mu każę oznaczać... ni mniej, ni więcej. Ta rozmowa może rzeczywiście sugerować brak kooperacji, ponieważ wypowiedź jednego z partnerów nie jest zrozumiała dla drugiego. Takie wrażenie odnosimy jednak wtedy, gdy podobnie jak Alicja - przyjmiemy założenie, że język powinien być dosłowny, że użycie jakichkolwiek metafor nie należy do repertuaru zwykłych strategii kooperacyjnych. Humpty Dumpty w rozmowie z Alicją sugeruje, że dobra argumentacja może być źródłem chwały. Punktem odniesienia jest w tym przypadku metafora pojęciowa SPÓR TO WOJNA, a zatem dobry argument jest jak nokautujący cios zadany przeciwnikowi podczas dyskusji i, podobnie jak zwycięstwo w starciu czy wojnie, dobra argumentacja może okryć zwycięzcę w debacie chwałą. W wypowiedzi (18)e Alicja krytykuje metaforyczne użycie języka. „Chwała" rzeczywiście nie oznacza „nokautującego argumentu", tak jak uważa Alicja, ale „nokautujący

argument" może być powodem do chwały. W rzeczywistości mamy tutaj do czynienia z dwiema metaforami pojęciowymi: SPÓR TO WOJNA oraz ZWYCIĘSTWO W WOJNIE / SPORZE TO CHWAŁA. Kiedy używamy takich amalgamatów metafor, wcale nie zaciemniamy sensu tego, co chcemy przekazać, ale przekazujemy sens jakościowo różny i niemożliwy do wyrażenia za pośrednictwem jedynie języka dosłownego. Gdybyśmy rozumieli sens maksymy sposobu Grice'a w zawężonym zakresie, jej praktyczne implikacje na niewiele by się zdały. Jeżeli jednak założymy, że zarówno metafora, jak i metonimia są naturalnymi elementami codziennego języka oraz że są one często niezbędne do wyrażenia zamierzonego sensu, musimy uznać, że wiele 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 223 wypowiedzi, które na pierwszy rzut oka wydają się niejasne i niezrozumiałe, wcale takimi nie są. Musimy zatem dojść do przekonania, że praktyczne rozumienie maksymy sposobu musi być rozszerzone tak, aby obejmowało znaczenia przenośne. Trzeba także pamiętać, że praktyczne implikacje wynikające ze stosowania maksymy sposobu są uwarunkowane kulturowo, a zatem każda kultura ma swoje odmienne normy i sposoby interpretacji wypowiedzi, wynikające z przestrzegania maksymy sposobu. Dla przykładu (jak widzieliśmy w rozdziale 6.4) w różnych kulturach obowiązują różne kulturowo uwarunkowane stereotypowe scenariusze (skrypty) służące do wyrażenia zasadniczo takich samych sytuacji. Podsumowując, należałoby powiedzieć, że chociaż zasada kooperacji i reguły konwersacji mogą mieć różne uwarunkowane kulturowo praktyczne implikacje, to jednak wydaje się możliwe, że zasada kooperacji jest regułą uniwersalną i że maksymy konwersacyjne stanowią podstawowe uniwersalia pragmatyczne lub interpersonalne. 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne Pierwsza maksyma konwersacyjna, maksyma jakości, mówi, że współpracujący ze sobą rozmówcy powinni mówić prawdę. Bez tego założenia rozmowa nie byłaby możliwa. Gdyby rozmówcy zaczęli wypowiadać na przemian twierdzenia prawdziwe i fałszywe, nie wskazując przy tym, które twierdzenia są prawdziwe, a których nie należy brać zbyt dosłownie, komunikacja prawdopodobnie nie byłaby możliwa. Ale czy rzeczywiście wymagane jest, aby rozmówcy mówili całą prawdę? Czy powinni w swych wypowiedziach zawierać tyle prawdziwych informacji, ile potrafią dostarczyć, tak jak to wynika z maksymy ilości (staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile jest to wymagane oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż jest to konieczne). Chyba jednak nie. Nasuwa się pytanie, dlaczego tak jest. Gdyby rozmówcy zbyt wyraźnie określali swoje intencje komunikacyjne, z pewnością ułatwiałoby to odbiorcom rozumienie tych intencji, ale z drugiej strony nadmiar informacji mógłby wyzwolić u nich poczucie niedowartościowania i dyskomfortu psychicznego. 224 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA Z tego względu w interakcji komunikacyjnej nie należy nikogo zanudzać nadmiarem informacji, a odbiorcy muszą się starać wywnioskować, do jakiego stopnia informacja jest pośrednio zawarta w przekazie. Typowym przykładem ukrywania intencji komunikacyjnych są różne codzienne narzekania, które znamy z życia rodzinnego: (19) Żona do męża: Zostawiłeś otwartą lodówkę. Posługując się maksymami relewancji, ilości i sposobu, odbiorca* „odczyta" w takiej wypowiedzi znacznie więcej niż to, co zostało powiedziane explicite. Wypowiedź zostanie odebrana raczej jako prośba, aby coś zostało w danej sytuacji zrobione, a niejako opis tej sytuacji. Opis wyraża odstępstwo od pewnej typowej ogólnej sytuacji, w której lodówki

zostawia się zamknięte, a przez to nawołuje do podjęcia działania zmierzającego do przywrócenia stanu normalnego. Czasami kolejne wypowiedzi wydają się nie mieć żadnego związku z poprzednimi. Ale nawet wtedy - jak twierdzi Grice - takie pozorne pogwałcenie reguł konwersacyjnych należy tłumaczyć jako działanie kooperacyjne. Spójrzmy na kolejny przykład. (20) a. Ania: Jak ci się podoba moja nowa fryzura? b. Jacek: Chodźmy już! Radykalna zmiana tematu ze strony Jacka to oczywiste pogwałcenie reguły, że rozmówcy powinni mówić „tylko prawdę i nic więcej". Gdyby Jacek miał udzielić odpowiedzi zgodnie z zasadą kooperacji, powiedziałby Fantastyczna! Naprawdę mi się podoba albo Okropna. Jak mogłaś coś takiego ze sobą zrobić. Takie rażące naruszenie reguł nie jest jednak przypadkiem nieporozumienia, ale ma swój głęboki sens. Jacek wyraźnie unika udzielenia relewantnej odpowiedzi, z czego Ania może wywnioskować, że taka odpowiedź mogłaby być dla niej zbyt bolesna. Wnioski, które można formułować na podstawie maksym konwersacyjnych, nazywane są implikaturami. Jest kilka rodzajów im-plikatur, ale dwa z nich są szczególnie ważne: implikatury konwer-sacyjne i implikatury konwencjonalne. Implikatura konwersacyjna to informacja, którą można wywnioskować z wypowiedzi, ale która nie jest dosłownie zawarta w akcie mowy. Implikatury w przykła7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 225 dach (17), (19)i (20)są związane z konkretnymi wypowiedziami, a przez to są uzależnione od kontekstu. Należy nadmienić, że implikatury nie muszą być prawdziwe, albo, mówiąc inaczej, mogą zostać unieważnione. Encyklopedia z przykładu (17) może nie zawierać wymaganych informacji, chociażby dlatego, że ktoś wcześniej mógł zniszczyć właściwą stronę albo że jeden z tomów został komuś pożyczony i teraz go nie ma na półce. Implikatura konwencjonalna to implikatura, której źródłem są formy językowe wypowiedzi. Z tego względu implikatura konwencjonalna nie może zostać unieważniona. Jednym z przykładów implikatury konwencjonalnej, który podaje Grice, jest kontrastywne znaczenie spójników przeciwstawnych, takich jak angielskie but lub polskie lecz, ale, a. Zależność od kontekstu jest w tym przypadku wyraźnie widoczna w następujących przykładach: (21) Flaga jest czerwona, ale nie całkiem czerwona. (22) ? On jest politykiem, ale jest uczciwy; i nie uważam, że istnieje sprzeczność między byciem politykiem a byciem uczciwym. W przykładzie (21) ale pojawia się po to, aby unieważnić implika-turę wynikającą z pierwszego zdania, mianowicie, że flaga jest w całości czerwona. To samo można powiedzieć o zdaniu poprzedzającym średnik w przykładzie (22). Jest ono źródłem implikatury konwencjonalnej o istnieniu sprzeczności między uczciwością i karierą polityczną. Zatem zdanie po średniku stoi w sprzeczności ze zdaniem wcześniejszym i całość wydaje się trudna do przyjęcia (stąd znak zapytania). Spójrzmy teraz na jeszcze jeden przykład, w którym źródłem implikatury jest spójnik przeciwstawny a. Wyobraźmy sobie dwóch znajomych, Andrzeja i Grzegorza, grających w tenisa. Po jakimś czasie Andrzej mówi: (23) Słuchaj, to co trzymasz w ręce to rakieta tenisowa, a nie grabie. Andrzej użył konstrukcji, którą można schematycznie zapisać w ten sposób: nie A lecz B. Taką konstrukcję stosujemy wtedy, kiedy chcemy wprowadzić jakieś poprawki. Wypowiedź Andrzeja to wyraźne pogwałcenie maksymy ilości, ponieważ wie on doskonale, iż 226 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA

7.4. a jednak mówi rzecz dla wszystkich oczywistą. Najbardziej prawdopodobna interpretacja to sugestia. maksyma relewancji „bądź relewantny" (mów na temat) jest najważniejsza. nie może mieć całkowitej pewności. że przedmiot. szydzić z czegoś"). czyli bez wymaganego wyczucia. Zwróćmy uwagę. z którego odbiorca nie zdaje sobie sprawy i przyjmuje przekazywane treści w dobrej wierze. jest formułowana w sposób podobny do przykładu (25)a. że zostały one pogwałcone (Grice używa angielskiego terminu flout .4. Różnica pomiędzy pytaniami. Jest jednak jeszcze jedna istotna zasada obowiązująca w procesie komunikowania się. który Grzegorz trzyma w ręce. Powiedziałem ci. ale stąd. że postępuje on zgodnie z zasadą kooperacji. Absurdalność sugestii. dlaczego zasada grzeczności jest tak ściśle związana z obligatywnymi aktami mowy. Można zatem uznać. a więc oczywiste dla odbiorcy. przy wpływaniu na innych. że Grzegorz posługuje się rakietą tak. które chcemy osiągnąć używając na przykład dyrektywy w rodzaju Możesz mi podać sól? czy pytań w rodzaju Przepraszam. jest źródłem ironii w wypowiedzi Andrzeja. lub też przy składaniu propozycji i obietnic 7. 7. to grabie. a nadawca nie ma powodów. iż posługuje się grabiami.„drwić. Jeżeli odbiorca odpowiada. Grzegorz z pewnością wywnioskuje. i w znacznej mierze jest to kwestia intonacji.4. że Andrzej nie przestrzega maksymy celowo i. mianowicie zasada grzeczności. Pogwałcenie reguł konwersacyjnych jest jawne. występują w tym względzie różnice motywacji oraz różnice wynikające ze spodziewanych rezultatów. że nie posiada wymaganych informacji ((25)b). że nadawca przestrzegał maksym konwersacyjnych. że nie jest w stanie przekazać informacji. które nie posłuchało wcześniejszego polecenia. zakładając. W powyższych przykładach implikatury konwersacyjne nie pochodziły stąd. (24) a. W kolejnych podrozdziałach spróbujemy się zastanowić. nie można go winić za to. które pozwolą mu udzielić zadowalającej odpowiedzi. żebyś zamknął drzwi! Polecenie (24)a można zaakceptować jedynie w bardzo nielicznych przypadkach.1. że ze wszystkich maksym konwersacyjnych. jakby to były grabie. o ile wypowiedź nadawcy jest relewantna (zgodna z wymogami maksymy relewancji). co oszukiwanie. gdy ktoś zwraca się do dziecka.nikt nie przypuszcza. a (24)b zapewne tylko wtedy. aby uważać. polecenia z przykładu (24)są w większości sytuacji uznawane za bardzo niegrzeczne. że zagadnięta osoba nie mówi prawdy: . która godzina? Kiedy nadawca zadaje pytanie dotyczące konkretnej informacji. tzn. Z tego względu większość pytań. w których chodzi o uzyskanie informacji. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności Dotychczas koncentrowaliśmy się głównie na przestrzeganiu zasady kooperacji w odniesieniu do informatywnych aktów mowy. Drzwi!!! b. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 227 zrobienia czegoś dla innych za pośrednictwem komisywnych aktów mowy. które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy Chociaż różne strategie grzecznościowe stosowane są w większości aktów mowy. które są źródłem implikatur lub naruszają maksymy konwersacyjne. będzie próbował wywnioskować intencję komunikacyjną swojego partnera. najbardziej daje o sobie znać przy obligatywnych aktach mowy. że odbiorca posiada informacje. Dla ilustracji. I chociaż odgrywa ona również pewną rolę w przypadku innych aktów mowy. że pogwałcenie reguł konwersacyjnych nie jest tym samym. że Grzegorz mógłby pomyśleć. aby za pośrednictwem dyrektywnych aktów mowy coś dla nas zrobili. zawsze mamy do czynienia z kooperacyjnym użyciem języka. We wszystkich przypadkach metaforycznego użycia języka oraz w przypadkach wypowiedzi. podczas gdy oszukiwanie jest ukrytym pogwałceniem reguł.

I jeśli odbiorca powie. aby unikać nieprzyjemnych sytuacji.4. niestety.. że się jej dochowa. nie mogę. Ala nie narzuca się za bardzo. ponieważ taka odpowiedź mogłaby zranić . Jeżeli jednak tego nie zrobi. tak jakby to było w przypadku użycia trybu rozkazującego: Przyjdź jutro do mnie na urodziny. Również prośby. a także chęć powstrzymania się od przekazania informacji dotyczących własnego życia osobistego lub spraw finansowych. Zadawanie pytań zmierzających do uzyskania informacji nie jest odbierane jako narzucanie się w takim stopniu. Ola: e: Zbyszek: Zbyszek.4. o którą prosił Michał. Przyjdziesz? b. Po pierwsze. 7. które niekiedy towarzyszą dyrektywnym aktom mowy. aby pozwolić Ali zachować „twarz". Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 229 (27) a. którą Ola posiada na temat tego. Ola oczekuje.2. że chyba nie dam rady. Małgorzata także zachowuje się tak. które nie nakładają zdecydowanych zobowiązań na odbiorcę. Ala: Jutro mam urodziny. natomiast sprawa się komplikuje. Zbyszek nie odpowie w ten sposób. Małgorzata: Naprawdę bardzo bym chciała. a nie że powstrzymuje się od przekazania informacji z jakichś innych powodów. Zrób to sama. które chcemy uzyskać. Zbyszek: c. w zasadzie nie są problematyczne. Starsza pani: Oj..stąd znak zapytania na początku wypowiedzi. jeżeli chodzi o wykonanie ciężkiej pracy. nie przypuszczamy. Dlaczego? Już jestem spóźniony. za pomocą którego przekazuje zaproszenie. We wszystkich tych przypadkach zasada grzeczności nakazuje nam powstrzymanie się od zadawania pytań. jak zrobiła to Ola w przykładzie poprzednim ((26)a)? Aby to wyjaśnić. jak w przypadku próśb i poleceń. Michał: Może mi pani powiedzieć. że jego rozmówczyni rzeczywiście nie wie. unikając użycia dyrektywy wprost. takie jak np. aby zareagował słowami Nie chce mi się ((26)b) . że poda jakieś wyjaśnienie. co określeni ludzie mogą i zechcą dla niej zrobić oraz wiedzy dotyczącej tej konkretnej sytuacji. Ola zakłada.. uzna on prawdopodobnie. w (26)c. Na podstawie ogólnej wiedzy. Nie udziela bezpośredniej odpowiedzi. że Zbyszek będzie skłonny do kooperacji i pomoże jej. Ola: b. Zbyszek: d. aby używać konstrukcji gramatycznych. że nie zna odpowiedzi. Rozmówcy mogą uciekać się do różnych strategii. Ponieważ starsza pani odpowiedziała. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy Dlaczego tak ważne jest. pozbieraj te śmieci. że nie może przekazać informacji. dopóki odnoszą się do tak prostych czynności jak na przykład podanie solniczki. Natomiast w innych typowych sytuacjach w zasadzie nie odczuwamy żadnych ograniczeń.. Ucieka się za to do pośredniej dyrektywy w formie zdania pytającego. Spójrzmy na przykład (26): (26) a. kiedy odjeżdża następny autobus? b.(25) a. Przyczyny powstrzymywania się od przekazywania informacji mogą 228 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA obejmować: chęć dochowania tajemnicy lub dotrzymania obietnicy. Teraz. kiedy odjeżdża autobus. posłużmy się kolejnym przykładem: 7. niestety. nie wiem. nawet jeśli Zbyszek nie chce wykonać polecenia lub spełnić prośby Oli. jeśli chodzi o informacje. W tej krótkiej interakcji obie uczestniczki rozmowy pozwalają drugiej stronie „zachować twarz". dobrze? INie chce mi się. nie ma powodów. A zatem. aby to kwestionować. bo zapewne nie chce uchodzić za niegrzecznego. ale mam tyle pracy.

stosujemy pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe. żeby oni dalej ze mną rozmawiali? Pytania tego typu wpływają na nasze wybory leksykalne i gramatyczne w każdej sytuacji komunikacyjnej. Takie „bezpieczne tematy" nie mają większego znaczenia. tzn. Mamy nadzieję. aby tę tożsamość uszanować. z którymi rozmawiamy. ale także swoje wzajemne relacje. W tej fatycznej fazie interakcji możemy przystąpić do zwykłej rozmowy towarzyskiej na takie tematy jak pogoda lub zdrowie czy też ponarzekać na uciążliwości życia. co chcę powiedzieć. Tożsamość. jest zwykle określana jako twarz (ta najbardziej charakterystyczna część ludzkiego ciała metonimicznie oznacza całą osobę i jej tożsamość. żeby zrobili inni. tzn. jakby nie miała możliwości przyjęcia zaproszenia. bez względu na to. aby wziąć pod uwagę to. które wprost oddają cel wypowiedzi -jak np. aby zaznaczyć. ponieważ uczestnicy każdej interakcji chcą. aby kreować swój własny wizerunek. czy zwracamy się do niego w informatywnym. zachować/stracić twarz). A zatem akt komunikacyjny to także okazja. po to. które są stosunkowo neutralne. Przekazujemy w ten sposób sygnał. że na230 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA sze potrzeby i uczucia będą brane pod uwagę przez osoby. kiedy do niej mówimy. czy też obligatywnym akcie mowy. W większości przypadków chcemy także. dla którego podejmujemy rozmowy różnego rodzaju. czyli posługujemy się takim aktem. kiedy rozmawiamy. Próbuje zatem przedstawić swoją sytuację w taki sposób. Widać wyraźnie. W akcie komunikacyjnym staramy się zbudować swój dobry wizerunek oraz zachować twarz. Zobaczmy teraz. Takie działanie może stanowić zagrożenie dla poczucia niezależności i autono- . że szanujemy potrzeby partnera wynikające z jego chęci „zachowania twarzy". Ludzie biorący udział w akcie komunikacyjnym mają własną tożsamość i chcą. jak i w celu zwiększenia tego dystansu („oddalenie"). jeśli chodzi o zasadniczy przedmiot rozmowy. aby odbiorca zrobił coś dla nas. co do siebie mówią. Aby to osiągnąć. a nie utracić jej. zechcieć i pomyśleć. aby uznać ich autonomię i uszanować ich jako partnerów. co się czuje.uczucia Ali. że Małgorzata nie chce iść na urodziny. aby dobrze czuli się nasi partnerzy. por. mówimy coś dodatkowo. Jeżeli przekazujemy to używając form gramatycznych. możemy poruszyć tematy. aby przekazać drugiej osobie. że kanał komunikacyjny został otwarty i wyrażamy chęć komunikowania się. Czy on się nie obrazi. jest chęć przekazania innym tego. aby przedstawić się w określony sposób w oczach innych.. że w interakcji komunikacyjnej ludzie nie tylko negocjują znaczenie tego. ponieważ niezależne od niej okoliczności zmuszają ją do odrzucenia propozycji. tryb rozkazujący w (28)a dokonujemy bezpośredniego aktu mowy. co chcemy zrobić sami lub co chcielibyśmy. Każdy „mniej bezpieczny" akt mowy to potencjalne zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. o której tu mowa. co myślimy. Na przykład za pomocą obligatywnego aktu mowy chcemy coś zrobić sami albo chcemy. ale są bardzo ważne do stworzenia dla niej właściwego klimatu. Chcemy być lubiani i chcemy czuć się dobrze. co druga osoba może poczuć. Ważne jest nie tylko. kiedy powiem to. Na początku rozmowy zwykle korzystamy z tradycyjnych zwrotów w rodzaju Jak się masz? Miło cię znowu widzieć itp. jeśli chodzi o potrzeby i uczucia obu uczestników aktu komunikacyjnego. aby wyrazić zainteresowanie drugą osobą i tym samym ustanowić wspólną podstawę do mającej nastąpić rozmowy. Zasadniczym powodem. co naprawdę chcę powiedzieć? Czy ona dalej będzie miała o mnie dobre zdanie i nie przerwie rozmowy? Jak mogę powiedzieć to. Przykład ten pokazuje wyraźnie. chce czy myśli. ważne jest także. w którym otwarcie i bezpośrednio wyrażamy swoją intencję komunikacyjną. Niemniej jednak większość rozmów nie ogranicza się jedynie do „bezpiecznych tematów". w jaki sposób różne strategie komunikacyjne stosowane są w rozmowach w celu zmniejszenia dystansu miedzy rozmówcami („zbliżenie").

Trudno sobie wyobrazić. Jak pokazują przykłady (28)a—e. to nie jest ono na miejscu.7. powiedzmy kierownik. Straszny tu przeciąg. nawet w kryzysowych sytuacjach ułatwiamy odbiorcy zachowanie „twarzy". Można sobie wyobrazić przeróżne sytuacje. Jeżeli zobaczymy. Kiedy na przykład ktoś. b. istnieje wiele możliwości wyboru wypowiedzi. f). Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 231 mii odbiorcy. aby w takiej sytuacji nadawca uciekał się do jakichś strategii grzecznościowych. dobrze? g. że nie przestrzegamy maksymy ilości. Użycie trybu rozkazującego (Zamknij drzwi) to najsilniejszy sposób oddziaływania na odbiorcę. Zamknie pan li drzwi? f. Grzeczny policjant może zwrócić się do kierowcy na przykład tak: Tutaj nie parkujemy. d. Co ciekawe. że w naszym kręgu kulturowym obowiązuje zasada wykluczająca użycie trybu rozkazującego ((28)a) w różnych sytuacjach i postulująca użycie form pytających ((28)b. Inne strategie polegają na prawieniu komplementów: Pięknie pachnie. można się uciec do sformułowań. Możemy wyróżnić w tym przypadku dwa podstawowe rodzaje strategii grzecznościowych. Chociaż użycie trybu rozkazującego ((28)a) jest zupełnie naturalne w rozmowie między dobrymi znajomymi. Sama . jak widać. wydaje się więc. mamy możliwość wyboru jednego z wielu „ukrytych" aktów dyrektywnych. f).4 zwróciliśmy uwagę na to. W takich wyrażeniach wypowiadamy więcej niż jest to wymagane. które wymagają użycia dyrektywnych aktów mowy w takiej właśnie formie. które stanowią mniejsze zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. A przecież nawet użycie trybu rozkazującego nie jest samo w sobie zagrożeniem „utraty twarzy". e. Zatem jeżeli podejrzewamy. Zamkniesz drzwi? d. sekretarka zapewne krzyknie: Drzwi! W tej kryzysowej sytuacji. Czy może pan/i zamknąć drzwi? e. Pozytywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. prawda? Takie wypowiedzi mogą nawet wyrażać zakazy. ale nie jest on zwykle stosowany. Na przykład nadawca może użyć formy czasownikowej wskazującej na zbiór osób obejmujących jego samego i odbiorcę ((28)f): Zamykamy. dobrze? albo Chyba powinniśmy zamknąć drzwi. Możesz zamknąć drzwi? c. że nadawca bierze pod uwagę potrzeby odbiorcy. kiedy nadawca i odbiorca nie znają się dobrze albo gdy odbiorca ma wyższy status społeczny lub wyższe stanowisko. że ktoś obcy wchodzi na ulicę wprost pod nadjeżdżający tramwaj. przy użyciu pośrednich aktów mowy ((28)d. ale z dwu równej długości form: Uważaj tramwaj! i Uwaga tramwaj! wybierzemy zapewne tę ostatnią. to za.4. (28) a. W sytuacji bardziej oficjalnej prośba o zamknięcie drzwi może być wyrażona jeszcze inaczej. czyli pośrednich aktów mowy. otworzy drzwi biura i na skutek przeciągu wszystkie dokumenty zaczynają fruwać po pokoju. Zamykamy. że bezpośredni akt mowy może być odebrany jako niebezpieczeństwo „utraty twarzy". c. Zamknij drzwi. W podrozdziale 6.| pewne krzykniemy: Tramwaj! albo Uwaga! Wybór krótkiej formy jest podyktowany ograniczeniem czasowym. stosując formy bezosobowe zamiast trybu rozkazującego w drugiej oso232 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA bie czy nawet konstrukcje bezczasownikowe. które w normalnej sytuacji byłyby traktowane jako bardziej niegrzeczne niż użycie formy Niech pan zamknie drzwi! Albo weźmy pod uwagę instrukcje komputerowe w rodzaju: Zaznacz wyrazy i naciśnij „szukaj". e.

odbiorca przekazu musi wywnioskować im-plikatury konwersacyjne. 7. że tylko jeden element sytuacji interakcyjnej. można powiązać z określonymi formami wypowiedzi: (a) zdanie orzekające to nienacechowana odmiana zdania.5. czy odbiorca jest w stanie albo zechce podjąć jakieś działanie i w efekcie nie powinien się czuć w ogóle zobowiązany. tzn. na przykład. jak w przykładzie (28)g: Straszny tu przeciąg. Jeżeli. przy pomocy 234 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA J Rys.4. 7.. czy odbiorca ma zamiar lub ochotę coś zrobić. Jeżeli spojrzymy na wyrażenia z przykładu (24). że nadawca szanuje autonomię odbiorcy i uznaje.5. jest wyrażony w sposób jawny. który wskazuje na to. Jeszcze grze-czniejsza forma to forma trybu przypuszczającego: Zamknąłbyś drzwi? Czy mógłby pan zamknąć drzwi? W tym przypadku nadawca wyraża niejako powątpiewanie odnośnie do tego. mianowicie powód do podjęcia działań. W przykładach (28)b i d Czy możesz l może pan/i zamknąć drzwi? nadawca nie tyle wydaje polecenie. to zauważymy. aby mu się nie narzucać. czyli intencje nadawcy. że prośba może nie być w ogóle sformułowana. na przykład pytanie o rozstrzygnięcie z partykułą czy lub pytanie intonacyjne. Negatywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. dla „twarzy" nadawcy). tzn. ale podejmie sam określone działanie i po prostu zamknie drzwi. jest przekazanie ukrytego zamiaru komunikacyjnego tak. Zagrożenie utraty twarzy jest nadal konsekwencją aktu mowy. podjęcie i wykonanie działania. tym grzecz-niejsze wydaje się samo wyrażenie. która została omówiona w rozdziale 1: im więcej materiału językowego zawiera dane wyrażenie. Ponadto należy zauważyć.1) zwróciliśmy uwagę na fakt. Im-plikatury tego typu odkrywane są na zasadzie relacji metonimicznej. że pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe odzwierciedlają ikoniczną zasadę ilości. ale zastępuje on niejako całość. Stosując zarówno pozytywne. jak i negatywne strategie grzecznościowe mówimy więcej niż naprawdę potrzeba. to. nikt prawdopodobnie nie zdecyduje się na wypowiedzenie na głos prośby o zamknięcie drzwi. aby uchronić odbiorcę przed utratą twarzy. Inna możliwość to pytanie o to. jakaś ważna osoba wygłasza przemówienie. w tym sensie. takie jak. ale jest to zagrożenie. że drzwi mają być zamknięte. ile pyta. że trzy podstawowe typy zdań wyróżnione ze względu na modalność. 2 Zdania orzekające Zdania pytające Zdania żądające Konstytutywne akty mowy Informatywne akty mowy -^ Obligatywne akty mowy której opisujemy określony stan rzeczy. Podobnie jak w analizowanych przykładach (19) i (20). które jest przedmiotem ukrytej prośby. które w największym stopniu wyrażają troskę o zachowanie twarzy odbiorcy. to forma służąca do zadawania pytań . jak w przykładach (28)c i e. Wnioski: zależności pomiądzy strukturą zdania i typem aktu mowy W rozdziale 4 (4. które ujawnia się w sposób pośredni. z powodu niewłaściwego zachowania.zrobiłaś? Mogę kawałeczek?. albo też na formułowaniu przekazu. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy 233 Jedną z form pośrednich aktów mowy. że ma on prawo do tego. że nadawca i odbiorca należą do pewnej wspólnej grupy: Pomóż nam wszystkim. (b) zdanie pytające. czy odbiorca jest w stanie coś zrobić. że w niektórych przypadkach wyrażenie prośby może stanowić tak duże zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy (a także. W tym przypadku nadawca ogranicza się do podania powodu podjęcia aktu mowy. nie zdecyduje się na akt mowy.

Marysiu. jak język jest rzeczywiście wykorzystywany w sytuacjach komunikacyjnych. widzimy. może wyrażać ukryte polecenie „Zamknij lodówkę". Podsumowanie 235 z których każdy ma określoną wartość stylistyczną i wywołuje określony efekt. że wypowiedzenie właściwych słów. W rozdziale 7 główny nacisk został położony na interpersonalną albo komunikacyjną funkcję języka. Zostawiłeś otwartą lodówkę. takie jak gratulacje. Wiesz. Czy Marysia zamknęła drzwi? c.6. za pomocą linii przerywanej. że konstytutywne (deklaratywne i ekspresywne) akty mowy mogą być wyrażone jedynie przy użyciu zdań orzekających. że są one najczęściej używane . tzn. Podsumowanie W rozdziałach od l do 6 koncentrowaliśmy się na przedstawieniowej funkcji języka. Ich wspólną cechą jest to. a obligatywne akty mowy dają się wyrazić przy użyciu wszystkich trzech typów zdań: orzekających.takie jak przeprosiny czy skazywanie pod-sądnego.zaznaczone są za pomocą linii ciągłej. takie jak Zostawiłeś otwartą lodówkę. informatywne akty mowy oraz obligatywne akty mowy. Oznacza to zatem. podczas gdy informatywne akty mowy mogą być wyrażone przy użyciu zarówno zdań orzekających. nie chcąc wyrażać poleceń czy próśb wprost. które są . a te. ogłaszanie zebrania za zamknięte. przeprosiny. które służy do wydawania poleceń: (29) a. 7. które są mniej prototypowe. Poniższe przykłady ilustrują możliwe połączenia typów zdań przedstawionych w tabeli 2 z odpowiednimi typami aktów mowy. takie jak np. 2 pokazuje niektóre z możliwych kombinacji: te najbardziej typowe . pojawiło się wiele przykładów. Pomijając funkcją fatyczną. że dokonanie aktu mowy zależy w sposób zasadniczy od spełnienia warunków fortunności aktu. Zdanie pytające Akt informatywny: Akt obligatywny: c. (30) a. to typ zdania. Zdanie żądające Akt obligatywny: Nadaję ci imię „Batory". język używany w konkretnej sytuacji służy do wyrażania określonych intencji komunikacyjnych nadawcy. na przykład zawierające czasowniki w trybie rozkazującym. Trzy główne rodzaje „działań językowych" to konstytutywne akty mowy . pocieszenia oraz bardziej oficjalne deklaratywne akty mowy. kiedy odchodzi autobus? Mógłbyś zamknąć drzwi? Zamknij drzwi! 7. Rys. Wśród konstytutywnych aktów mowy możemy wyróżnić codzienne. w których intencja komunikacyjna nadawcy nie da się jednoznacznie powiązać z określonym typem zdań. Marysia zamknęła drzwi b. zamknij drzwi! W tym rozdziale jednak. Na przykład zdanie orzekające. działu językoznawstwa zajmującego się działaniem za pomocą języka. Posuwając się od prawego górnego rogu tabeli w dół.chociaż niekoniecznie oznacza to. Zagadnienia tego typu stanowią istotę pragmatyki. pytających i żądających.oraz (c) zdanie żądające. Mój komputer nie działa. potoczne ekspresywne akty mowy.6. we właściwym czasie i przez odpowiednią osobę stanowi zarazem dokonanie określonego aktu. zwracając baczniejszą uwagę na to. warunków. Zdanie orzekające Akt konstytutywny: Akt informatywny: Akt obligatywny: b. jak i pytających. Szczególnie w przypadku obligatywnych aktów mowy uciekamy się do różnych form wypowiedzi. które ujawniają się w aktach mowy. stosujemy zdania orzekające lub pytające.

Antas (1999).7.7. jak i do opisu tego j aktu mowy. Grice'a (1980). Przy pomocy negatywnych strategii grzecznościowych nadawca koncentruje się na możliwościach i chęci odbiorcy do spełnienia prośby. które umożliwiają odbiorcy „przełożenie" tego. Pełny wykład teorii aktów mowy znajduje się w pracach jej twórców. zwane także uniwersaliami interpersonalnymi. W obu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego wykorzystują wiedzę kontekstową. których celem jest pozyskanie informacji. Inny rodzaj presupozycji to presupozycje konwencjonalne. nazywamy je implikaturami konwencjonalnymi. albo też uzyskiwaniu informacji. Informatywne akty mowy służą albo przekazywaniu informacji. Przy interpretacji wielu wyrażeń nie tylko korzystamy z czterech maksym konwersacyjnych. Zalecana lektura Ogólny wstęp do zagadnień pragmatycznej interpretacji wypowiedzeń zawiera praca A. . aby pozwolić odbiorcy zachować twarz. jeżeli natomiast zależą od użytych form gramatycznych i są ogólniejszej natury. dlatego w wielu sytuacjach. aby akt mowy był fortunny. GalasińsWego (1992). Austina (1993) i J. szczególnie w przypadku użycia trybu rozkazującego. Zasadę kooperacji można uznać za uniwersalną regułę językową. Maksymy te to maksymy jakości. patrz także prace A. J. Bezpośredni akt mowy. Analizę chwalenia się jako aktu mowy zawiera praca D. Zakłada ona. jeżeli zależą one bezpośrednio od konkretnego aktu mowy. Awdiejewa (1987). relewancji i sposobu. 7. co dosłownie wypowiedziane na sens komunikacyjny wypowiedzi. 7. Zalecana lektura 237 Obligatywne akty mowy służą narzucaniu pewnych zobowiązań albo odbiorcy (dyrektywne akty mowy). która pozwala określić presupozycje konwersacyjne implikowane przez nadawcę. albo samemu nadawcy (ko-misywne akty mowy) i dlatego wymagają taktu i zachowania pewnych norm grzecznościowych. W przypadku informatywnych aktów mowy mamy często do czynienia z ogromną różnicą pomiędzy tym. co jest komunikacyjnie implikowane. W wielu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego zdają się otwarcie naruszać maksymy konwersacyjne. Searle'a (1987). jak to się dzieje w przypadku asertywnych aktów mowy. Przełomowa praca na temat maksym kooperacji to praca P. czasownik taki określany jest jako czasownik performa-tywny. Grice postuluje zasadę kooperacji. wyrażając swoje intencje komunikacyjne nie wprost. stosowane są pośrednie akty mowy. Wierzbickiej (1973).niezbędne. że uczestnicy aktu komunikacyjnego w pełni współdziałają ze sobą w określony sposób oraz że postępują według pewnych reguł zwanych maksymami konwersa-cyjnymi. Informacje tego typu nazywamy implikaturami konwersacyjnymi. O kognitywnej analizie aktów mowy pisze R. Na temat strategii grzecznościowych. natomiast przy pozytywnych strategiach grzecznościowych nadawca może zaproponować wspólne podjęcie określonych działań (Chyba powinniśmy zamknąć drzwi). Aby wyjaśnić procesy poznawcze. którą nadawca ma prawo uznać za wiedzę oczywistą. bardzo często musimy odkrywać informacje. jak to się dzieje w przypadku zadawania pytań. Kalisz (1994). które nie są wyrażone wprost. co jest dosłownie wypowiedziane a tym. które implikowane są na podstawie określonego kodowania przekazu (idę do parku i idę do jakiegoś parku) i ogólnej wiedzy o świecie czy też wiedzy kulturowej. ilości. patrz J. ale nawet wtedy przestrzegają zasady kooperacji. W wielu przypadkach czasownik określający typ konstytutywnego bądź innego 236 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktu mowy może być użyty zarówno do wyrażenia. może oznaczać zbyt otwarte narzucenie woli nadawcy. a maksymy konwersacyjne za uniwersalne reguły pragmatyczne.

czy w poniższych przykładach mogą być użyte oba zwroty. gdzie jest dział językowy? d. czy też z jakiej okazji użyte są te wyrażenia. Spróbuj określić. a które pośrednimi aktami mowy.8. Powiedzieliśmy również.W porządku. (Na drzwiach sklepu): Przerwa 12. czy też jest to pytanie o informację wyrażone nie wprost? Jak można dokonać tego aktu mowy w sposób bardziej bezpośredni? . że pierwszy jest częściej używany i należy do zwrotów mniej oficjalnych niż drugi. że możemy.Jak tam wycieczka do Paryża? . 3. w którym się pojawiają oraz ich wpływem na stopień oficjalności przekazu. c. którego dokonujemy. a. co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra (18) i spróbujmy przeanalizować.Dziękuję bardzo. a następnie do poszczególnych podkategorii: (i) deklaratywów bądź ekspresywów. 238 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. nazwać akt mowy. O Boże! To znowu on! g. b. Zdecyduj także. 4. Marysia podała mu masło. . używając czasownika performatyw-nego. Przykro mi.00 f. .1 zwróciliśmy uwagę na to. jaką rolę odgrywa język przenośny w przekazywaniu informacji.7.Mogę Cię podrzucić do miasta? . 7. że ją uderzyłeś.8.00-14. Przyjrzyj się poniższym wypowiedziom. oraz dlaczego tak jest. Prezydent wyraził swoje podziękowania za pracę odchodzącego ministra. dziękuję! e. Mam Ci podać trochę kawy? b. oraz (iii) czy sposób użycia tych wyrażeń wydaje ci się właściwy w tych konkretnych sytuacjach? a. d. Spróbuj odpowiedzieć (i) co jest powodem. Czy poprzez wypowiedź (b) Alicja dokonuje asertywnego aktu mowy. Na wstępie muszę przeprosić za zwłokę w odpowiedzi na Pański list. (W księgarni): Przepraszam. Idź i przeproś siostrę za to. d. Najpierw przyporządkuj je do głównych typów aktów mowy: (i) konstytutywnych. Ćwiczenia i zadania 1.2. że ekspresywy mogą różnić się od siebie pod względem stopnia oficjalności. (W restauracji): Podać już kawę? e. Ćwiczenia i zadania 239 c. Spróbuj także sformułować ogólne wnioski na temat zależności między częstotliwością występowania tych zwrotów. bardzo dziękuję.O. Spójrzmy raz jeszcze na fragment książki Lewisa Carolla O tym. Takie zachowanie jest niewybaczalne. (ii) czy sytuacja jest nieformalna. Niniejszym ogłaszam zebranie za zamknięte. (ii) obli-gatywnych lub (iii) informatywnych. Jeżeli porównamy użycie zwrotów przepraszam i jest mi (bardzo) przykro. Nie możecie zachowywać się trochę ciszej? 2. Wielkie dzięki za ten prezent. W poniższych przykładach słowa dzięki. że się spóźniłem.Dziękuję -powiedział Michał. . to zauważymy. czy też bardziej oficjalna. W podrozdziale 7. które z obligatywnych aktów mowy są bezpośrednimi. (ii) komisywów bądź dyrektywów oraz (iii) asertywów i pytań o informacje. kontekstem. a. . b. podziękowania wypowiadane są w różnych sytuacjach i z różnych powodów. a. Dlaczego informacja przekazana w (a) jest dla Alicji niejasna? Jaka relacja pojęciowa pojawia się tutaj pomiędzy zastosowaniem przekonywającej argumentacji i „chwałą"? b. Żądam przeprosin. A cóż ty robisz w moim pokoju? h. dziękuję.

Przestaniesz wreszcie. Byłby pan tak uprzejmy i przytrzymał to dziecko? d. Ćwiczenia i zadania 241 a. która jest godzina? E:Tak. to będę miała termin dopiero w lipcu. Dlaczego Alicja go nie rozumie? f. Pracownik: Nazywam się Andrzej Wiśniewski i dzwonię do pana z firmy XXX. Przestań. a. e. Przepraszam. Jaka jest ogólna cecha pozytywnych i negatywnych strategii grzecznościowych? Spróbuj określić. Biorąc pod uwagę ilość słów w wypowiedziach matki oraz różnicę między bezpośrednimi i pośrednimi aktami mowy. Pracownicy firm zajmujących się oferowaniem usług i sprzedażą przez telefon przechodzą specjalne szkolenia. b. że Humpty Dumpty właściwie interpretuje wypowiedź Alicji. aby ich rozmówcy nie odłożyli słuchawki. 7. Wypowiedź (f) zdaje się sugerować. że nie możemy wiedzieć. Wypowiedzi przedstawione poniżej to wypowiedzi matki skierowane do małego dziecka w kilkuminutowych odstępach czasu. kto idzie. że mamy ważne spotkanie. informatywne czy konstytutywne) oraz dzięki jakim innym strategiom druga rozmowa jest lepszym przykładem rozmowy z potencjalnym klientem niż pierwsza. A: Co jadłeś na obiad? B: Rybę. w jaki sposób to się dzieje. Nie rozumiesz? d. z jakimi aktami mowy mamy w nich do czynienia (obliga-tywne. Mogłabyś mu powiedzieć. Spróbuj określić. b. f. 6. Do tego czasu to już pewnie sama wyzdrowieję albo. A może by mu tak powiedzieć. w poniedziałek byłam u lekarza i wysłał mnie do specjalisty. Poniżej przedstawiono dwa przykłady takich instruktażowych rozmów. Wiesz jak to jest z tą reformą służby zdrowia.. Muszę zaraz iść do kierownika. Przestałbyś już się tak bawić.. Powiedzmy mu... dobrze? b. Chodź. jaki rodzaj strategii wybrali nadawcy poniższych wypowiedzi i uzasadnij swój wybór. d.c. z której zresztą cały czas korzysta. Już mówiłam. podczas których uczą się stosowania pewnych aktów mowy i strategii komunikacyjnych po to. Do której strategii grzecznościowej ucieka się matka? Kolejne wypowiedzi są coraz mniej grzeczne. spróbuj wyjaśnić. dopóki on nam tego nie powie. Wypowiedź (c) wyraźnie sugeruje. 240 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. . Która z maksym konwersacyjnych została naruszona w poniższych interakcjach komunikacyjnych? a. Jaką metaforę pojęciową wykorzystuje Humpty Dumpty w wypowiedzi (d)? e. że po prostu jesteśmy zajęci? 7. ale się nie mieści. a. że mnie tutaj nie ma? c. c. Humpty Dumpty zapomina? 5. szybko! Zobacz. A: Cześć. że Humpty Dumpty używa języka w bardzo nietypowy sposób. Której z dwu typów implikatur Humpty Dumpty nie bierze pod uwagę w tej wypowiedzi? d. A: Masz trochę czasu? B: Jeśli masz pieniądze. e.8. A: Wstawiłeś pieczeń do piekarnika? B: Tak. A: Możesz mi powiedzieć. O jakiej ogólnej zasadzie językowej. Jak dobrze pójdzie. co nadawca ma na myśli. Jaki rodzaj implikatury (konwer-sacyjną czy konwencjonalną) wykorzystuje on przy interpretacji? W tej samej wypowiedzi (c) Humpty Dumpty przekazuje informację. Słyszysz? Dość! 8. nie teraz. Jak leci? B: No cóż.

aby uzyskać wyższe odsetki? Rozdział 8 Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu Dotychczas zajmowaliśmy się pojedynczymi wyrażeniami językowymi. wyraz twarzy i mowa ciała to przykłady komunikacji niewerbalnej. że przy dzisiejszej stopie inflacji korzystna lokata terminowa to coś. lingwistyka tekstu musi także uwzględnić naszą interpretację tekstu oraz jej podstawy. lecz w związkach pojęciowych między rozmaitymi bytami oraz zdarzeniami. idee i uczucia. Tak powstaje nasze odczytanie tekstu. w tym procesie znacząco uzupełniamy tekst na podstawie naszej znajomości danej kultury i świata. rytm i tempo emisji. a nawet inne formy inwestycji kapitałowych. 7 zbadaliśmy. drugim jest mentalny bagaż. to tylko jedna z trzech form ekspresji. z którym słuchacz lub czytelnik przystępuje do interpretacji tekstu. aby zobaczyć.. a także znajomość kultury i rzeczywistości. Z kolei kiedy mówimy. że mógłby pan być zainteresowany lokatą. Zgodzi się pan. Te elementy towarzyszące słowom określa się mianem komunikacji paraj^zykowej (bądź parawerbał-nej). Wreszcie gesty. dzięki którym uzyskałby pan oprocentowanie wyższe od przeciętnych? Jan Kowalski: Nie bardzo. co nie zdarza się często? Jan Kowalski: No. prawda? Jan Kowalski: Chyba tak. nie wiem. czy byłby pan zainteresowany uzyskaniem od nas broszury informacyjnej. . morfem. Składające się na tekst słowa i zdania to jeszcze nie wszystko. że tekst niemal nigdy nie zawiera wszystkich wskazówek niezbędnych do jego interpretacji. W postaci mówionej tekst.. Natomiast w postaci pisanej tekst to niemal cały przekaz. W gruncie rzeczy spójność tekstu nie tkwi więc w pierwszym rzędzie w wyrażeniach językowych.lecz obejmuje jeszcze głośność. z której mógłby się pan dowiedzieć. komunikat nie ogranicza się do słów -wypowiedź nie jest tylko komunikacją werbalną .Jan Kowalski: Tak? Pracownik: Czy byłby pan zainteresowany lokatami terminowymi. 244 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU 8. która pozwala uzyskać odsetki znacznie wyższe niż inne lokaty. W tym kontekście przekonujemy się. W rozdz. zdanie czy akt mowy.1. Właściwie nie mam co odkładać i nie interesuje mnie to.| nie bądź całkowicie za pomocą słów. do których tekst nas odsyła. Pracownik: Ano właśnie. tekst i lingwistyka tekstu Kiedy posługujemy się pismem. Pracownik: Jestem przedstawicielem XXX. Bagaż ten obejmuje jego własny świat. w jaki sposób w danej sytuacji komunikacyjnej można interpretować poszczególne wypowiedzi jako określone akty mowy. W obydwu przypadkach tekst jest wszakże tylko jednym aspektem bądź składnikiem aktu komunikacji. Pracownik: Proszę mi powiedzieć. W tym rozdziale przekroczymy poziom pojedynczych wypowiedzi językowych. takimi jak słowo. jak rozmówcy interpretują wyrażenia jako składniki większej całości. Wprowadzenie: komunikacja. czyli wypowiadane słowa. spójna interpretacja całości łącząca składniki tekstu i nasze wyobrażenia o świecie. Jest to komunikacja werbalna. jak ulokować swoje pieniądze. komunikacja dokonuje się głów. Do widzenia. Pytanie brzmi więc następująco: w jaki sposób elementy języka są ze sobą powiązane w ramach tekstu? Tekst stanowi ustne bądź pisemne przywołanie jakiegoś zdarzenia bądź serii zdarzeń. tzn. Wydaje mi się. b.

o której chcieliby rozmawiać. którymi się posługują. Komunikacja. gdyby nosili przy sobie przedmioty konieczne dla wyrażenia sprawy. że każde wypowiedziane przez nas słowo nadgryza w pewnym stopniu nasze płuca i powoduje ich ubytek. jak to czynili przodkowie. gdyby kobiety sprzymierzywszy się z niepiśmiennym motłochem nie zagroziły buntem. którymi zajmowała się Akademia na wyspie Lagado. zróżnicowane sprawy i musi dźwigać na grzbiecie większy tobół z przedmiotami. że tekst obejmuje jedynie stronę werbalną aktu komunikacji (pomijamy więc komunikację parawerbalną i niewerbalną). . tekst i wiedza kulturowa komunikacja świat mówiącego/słuchacza niewerbalne parajęzy-kowe werbalne idee i uczucia wiedza o kulturze i świecie WSKAZÓWKI INTERPRETACYJNE mówione pisane TEKST PODSTAWA INTERPRETACJI 8. jak wykraczają poza słowa. kładli na ziemię swe toboły. akapitami. Wielu jednak z najuczeńszych i najmędrszych stosuje nowy sposób wyrażania się przez przedmioty. aby dostrzec relacje między zdaniami. Funkcja przedstawieniowa tekstu 245 Rys. Tworzą one skomplikowaną sieć. 1. jak i pisanej. Powyższa definicja odnosi się zarówno do komunikacji w formie mówionej. a nie może pozwolić sobie na jednego lub dwu krzepkich służących. Definicja uwzględnia także wiedzę o kulturze i o świecie. Tak nieugiętymi. rozejść się. Wynalazek ten z pewnością wprowadzono by w życie z wielką wygodą i poprawą zdrowia poddanych. która zasługuje na odrębne potraktowanie . gdy człowiek ma 246 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKST Rys. jak u nas wędrowni kramarze. by później spakować narzędzia i pomógłszy sobie nawzajem w dźwignięciu brzemienia.2.2. 8. bez której tekst nie mógłby zostać zinterpretowany. co zalecano jako wielce korzystne z punktu widzenia zdrowia i zwięzłości. Słowa są jedynie ich nazwami. zakładamy ponadto. w jaki sposób nadawca (mówiący bądź piszący) i odbiorca (słuchający bądź czytający) komunikują się za pośrednictwem tekstów. nieprzejednanymi nieprzyjaciółmi nauki są prostacy. tylko za pomocą przedmiotów do załatwienia wielkie. Przedstawiono wówczas środek zaradczy w postaci przedmiotów. ustępami itd. Często widywałem dwu takich mędrców uginających się pod uciskiem owych brzemion. Drugi [projekt] zakładał odrzucenie wszystkich w ogóle słów. Poniższy fragment dotyczy drugiego z tych projektów. co sprawia kłopot jedynie wówczas. W postaci schematycznej definicję przedstawia rysunek 1. Gdy napotkali się na ulicy. Funkcja przedstawieniowa tekstu W trzeciej części Podróży Guliwera Jonathana Swifta główny bohater opisuje projekty naukowe. tzn. W tym rozdziale ograniczymy się zasadniczo do relacji między zdaniami. Rozmowa mędrców bez słów. wygodniej więc byłoby dla wszystkich. Lingwistyka tekstu bada. który miał na celu całkowite wyeliminowanie słów. Gdyż jest rzeczą jasną. jeśli nie zezwoli im się przemawiać własnymi językami.obok relacji wyższego rzędu występujących w tekście i w typach tekstu. co w następstwie przyczynia się do skrócenia nam życia. otwierali je i rozmawiali przez godzinę.Możemy zatem zdefiniować tekst jako zbiór wyrażeń językowych używanych w akcie komunikacji wraz z ich interpretacją dokonaną przez słuchacza bądź czytelnika. 1.

s. a mimo to odgrywa ważną rolę. 248 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU W tej sytuacji rodzi się pokusa. Oczywiście jest to rola istotna. Poproszę o masło. może się nam wydać dziwaczny. Kraków 1979. Istnieją jednak przekonujące racje. a zatem każde słowo reprezentuje bezpośrednio jakiś element rzeczywistości.zarówno mówione.że służy jedynie przedstawianiu stanów rzeczy. Dlatego też potrzebne nam jest bardziej precyzyjne narzędzie do przedstawiania świata. iż „słowa to po prostu nazwy rzeczy". Czytelnicy bądź słuchacze wiedzą też o istnieniu związku przyczynowego miedzy awarią silnika a spóźnieniem się na przyjęcie. gdyż pomaga czytelnikowi w przetwarzaniu informacji. co więcej. Innym powodem fałszywości lagadyjskiej koncepcji komunikacji . W przykładzie (l)a. Proponowany sposób porozumiewania się polega więc na użyciu zbioru przedmiotów. a nie „słów". całe znaczenie rozmowy można tu utożsamić z zestawem „rzeczy" przyniesionych przez jej uczestników. Na przykład takie zdanie jak (2) nie dodaje wiele do zawartości przedstawieniowej tekstu. Koncepcja ta zakłada. niemniej jednak satyra Swifta nie zdołała go pogrzebać. tłum. zgodnie z którą język naturalny niezbyt dobrze nadaje się do formułowania dokładnych opisów rzeczywistości.2. Innymi słowy. że komunikacja oparta na „nowym sposobie wyrażania się przez przedmioty" różni się pod 8. pomysł. Te milczące założenia . Z kolei analizy logiczne Bertranda Russella opierają się na „hipotezie niejednoznacznej formy". a mianowicie logiczna forma zdań. W tym rozdziale postaramy się pokazać. Jak widzieliśmy. autentyczne teksty cechuje miedzy innymi różny stopień uprzejmości. Podaj masło! Teksty mogą również zawierać informacje dotyczące ich własnej struktury . c poszczególne zdania różnią się nie tyle pod względem treści. ponieważ jest wieloznaczny i myjący. (1) a. że ludzie woleliby rozmawiać ze sobą za pomocą „rzeczy". 200-201) Rzecz jasna.ta funkcja nosi miano metatekstowej.nazywane inferencjami - . 7 tę rolę określiliśmy mianem funkcji przedstawieniowej. b. że silnik zepsuł się w samochodzie i że w tym samochodzie znajdował się nadawca wypowiedzi. Mogłabyś podać mi masło? b. protestując przeciwko tak nienaturalnemu pomysłowi. Pierwszym błędem lagadyjskiej koncepcji języka jest założenie. Uczestnicy rozmowy domyśla się bez trudu. W rozdz. Niemniej jednak kiedy ludzie wytwarzają teksty. Funkcja przedstawieniowa tekstu 247 istotnymi względami od tekstów naturalnych. WL. Przyjechaliśmy spóźnieni. by pogląd ten odrzucić. Maciej Słomczyński. W postaci naukowej akceptował go Leibniz. Teksty zawierają liczne wskazówki dotyczące roli mówiącego bądź piszącego oraz poszczególnych zdań -w rozdziale 7 nazwaliśmy ten wymiar funkcją interpersonalną. nie ograniczają się jedynie do opisywania. gdyż mają taką samą zawartość przedstawieniową. Jak pokazuje przykład (3). c. (3) W drodze na przyjęcie zepsuł nam się silnik.(Jonathan Swift. że język to tylko narzędzie opisu . tymczasem rzeczywiste teksty . jak pisane składają się ze zdań albo raczej jednostek znaczenia. do niedawna była ona niemal jedynym przedmiotem badań semantycznych. (2) W następnym rozdziale zajmiemy się krótko historią mechaniki samochodowej. by uznać interpretację tekstu za sumę interpretacji poszczególnych zdań. ile pod względem grzeczności. w trakcie przetwarzania tekstu czytelnicy dodają do zdań rozmaite informacje. W tekście nie ma jednak o tym mowy. a „kobiety [wraz] z niepiśmiennym motłochem" miały całkowitą słuszność. Podróże do wielu odległych narodów świata.wytwarzania i interpretacji tekstów -jest błędne pojmowanie znaczenia.

czy też poza nią. nadawca formułuje przekaz składający się z wyrażeń językowych. Fakt. (5) (a) Dwanaście lat więzienia (b) Londyn. motywy. odwzorowanie to jest zapośredniczone przez poziom pojęciowy . od bardzo dawna. W tym przypadku posługujemy się „skryptem morderstwa". gdzie wyrażenie skrypt kulturowy odnosiło się jedynie do przyjętych norm zachowania.poziom reprezentacji tekstu. jeśli jestem w stanie skonstruować jego sensowną reprezentację. to nie znajdujemy w nim słów. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) Tekst nazywamy spójnym. narzędzia przestępstwa. że kluczową cechą języka naturalnego jest brak bezpośredniego odwzorowania między intencjami komunikacyjnymi a wyrażeniami językowymi. A oto kolejny przykład spójnego tekstu. Na przykład zaimki jego bądź ty znajdują w tekście odniesienie. 10 kwietnia (c) Mieszkaniec Brighton został skazany w Londynie na dwanaście lat więzienia za udział w morderstwie. który nazywamy tekstem. której dokładnie opisać nie umiem. że znaczenie tekstu jest bardziej ograniczone niż suma takich jednostkowych interpretacji. że podczas interpretacji tekstu wyciągamy wiele takich wniosków. Spójność jest tym. zapewniające kohezję tekstu. Inaczej mówiąc. 6. WL 2000. s. które wiążą dane zdanie proste z otaczającym je tekstem . Tego tworu nie da się wszakże zrozumieć w pełni. jeśli ograniczymy się do samej informacji językowej. 85) W powyższym przykładzie wyróżniono kilka elementów. że w przypadkach morderstwa pojawiają się mordercy. jest dowodem na to. Nasza teza głosi więc. Z reguły teksty interpretujemy w określonym kontekście. które wyjaśniłyby nam. 7 implikatury konwer-sacyjne stanowią podzbiór tego zbioru). jaki jest związek między sytuacjami opisanymi w (c) i (d). Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 249 istotna w przypadku podstawowej właściwości tekstów naturalnych. Choć ten króciutki tekst wydaje się całkiem spójny. Nadawca tekstu mówionego bądź pisanego ma zamiar zakomunikować jakiś przekaz odbiorcy. ofiary. który może nam pomóc rozstrzygnąć wieloznaczności bądź rozjaśnić niejasne aluzje zawarte w poszczególnych zdaniach. Mimo to można je łatwo zrozumieć. to właśnie ta wiedza kulturowa pozwala . Wiemy z doświadczenia. By ten zamiar zrealizować. ale nikt nie traktował ich przewidywanej lub zmyślanej obecności całkiem serio. Natomiast obecnie rozpoczęła się już istna wielogatunkowa radiacja. Termin skrypt oznacza tutaj typowe 250 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU morderstwo i jest użyty w nieco ogólniejszym znaczeniu niż w rozdz. co odróżnia tekst od przypadkowego ciągu zdań.3. Na koniec streśćmy powyższe uwagi. wiedzy o świecie. którego mogą nie mieć w pojedynczych zdaniach. Trzeba też wziąć pod uwagę związane z tekstem reprezentacje tworzone przez nadawcę i odbiorcę. (Stanisław Leni. a mianowicie ich spójności. lecz pewne wyobrażenie o niej mogę zaproponować. Wyjaśnienie jest następujące: brakujące ogniwa pochodzą z zasobów naszej wiedzy kulturowej.zazwyczaj opierają się na wcześniejszych doświadczeniach odbiorcy (omówione w rozdz. miejsca zbrodni i tak dalej. 8. Okamgnienie. Reszta rozdziału będzie w dużej mierze poświęcona analizie tego pojęcia. Cecha ta jest szczególnie 8. zdania (c) i (d) nie są spójne formalnie. Z drugiej strony można też powiedzieć. iż tekst nie jest tylko sumą interpretacji poszczególnych zdań składowych.są to formalne wyznaczniki spójności. tzn. (d) Ofiara została śmiertelnie ranna podczas zeszłorocznej strzelaniny w restauracji w Winchester. Oto przykład takiego tekstu: (4) O robotach pisano w fantastyce naukowej.3.

Rozmowy między prezydentami zakończyły się w zeszłym tygodniu. że spójność jest nie tyle własnością samych wyrażeń językowych składających się na tekst. wskazując na sufit] Czy rozmawiałeś z tymi na górze? Wypowiedź żony nie będzie w pełni zrozumiała poza kontekstem sytuacyjnym. Możemy więc stwierdzić. Czarny wtorek to temat nieustających debat. 252 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU . Przykład (7) jest oczywistym przypadkiem egzofory: (7) [Żona do męża. a potem zamknęli mi jeszcze most]. (9) a. Za pomocą tych terminów — anafora i katafora — opisuje się na przykład użycie zaimków odsyłających do rzeczownika. jak „przyczyna-skutek" bądź „przeciwstawienie" . [One] są naprawdę piękne. Samochód. Jest to typowe dla egzofory. że spójność tekstu nie jest uzależniona od spójności formalnej.4. (wg Enkvist 1978: 110). Typowe wyrażenia referencyjne to zaimki (ona. czyli deiksy. W tym tekście znajdujemy wiele przejawów kohezji . za pomocą powtórzeń dosłownych bądź przy użyciu terminów o szerszym (hiperonimy) lub węższym zasięgu (hiponimy) -lecz.np. mój) i pewne frazy imienne (tąpani z drugiej klatki). ile przedstawień. Odniesienie do pojęć wymienionych w tekście nazywamy endoforą. 8. (8) W zeszłym roku byliśmy w [Alpach]. iż dotyczy on jakiegoś zestawu pojęć i ich odniesień. Dlatego właśnie możemy nazywać obiekty. samo występowanie takich sygnałów nie gwarantuje spójności tekstu: (6) Kupiłem forda.4. Spójność referencyjna 251 8. jak w przykładzie (8) -jest to referencja anaforyczna. b. Ponieważ wyrażenia endoforyczne nie są zrozumiałe poza tekstem. W poniższych przykładach wyróżniono klamrami wyrażenia referencyjne oraz ich odniesienia. Mimo to bardzo trudno znaleźć dla niego jakąś spójną interpretację. albo następującego po nim. takie jak jednorożec czy święty Mikołaj. Dzień w dzień karmię kota. w którym prezydent Wilson jechał przez Pola Elizejskie. przyczyniają się one do jego spójności. które nadawca i odbiorca wytwarzają na jego podstawie. Wytrzyj nogi na wycieraczce. czyli „obiektów mentalnych" -jest to spójność referencyjna. Jednym z osiągnięć współczesnego językoznawstwa jest odkrycie. które w rzeczywistości nie istnieją.głównie powtórzeń. Spójność tekstu może być sygnalizowana formalnie na wiele sposobów . był czarny. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. Spójność referencyjna Spójność tekstu wynika po części z faktu. albo wiążąc fragmenty tekstu w całość za pomocą takich relacji. iż te wyrażenia odnoszą się nie tyle do rzeczy w świecie zewnętrznym. [Taki] pech: [najpierw złapałem gumę. jak pokazuje poniższy przykład. ale mogą być przedmiotem wyobrażeń. Wycieraczka ma jedenaście liter. Tekst zawiera wyrażenia referencyjne. który występuje przed nimi lub po nich. a odniesienie do czegoś poza tekstem nazywamy egzoforą lub deiksą.nam skonstruować spójną reprezentację tekstu (5). Takie zwierzę ma cztery nogi.w tym przypadku mówimy o spójności relacyjnej. Spójność możemy osiągnąć na dwa sposoby: albo ponownie odnosząc się w tekście do tych samych desygnatów. Słyszałeś [najnowsze wiadomości]? [Clinton może stracić urząd]. jak w przykładzie (9) -jest to referencja kataforyczna. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się kolejno tymi dwoma mechanizmami spójności. Natomiast przypadki endofory są interpretowane na podstawie tekstu: albo poprzedzającego dane wyrażenie. Przykład ten dowodzi. Tydzień ma siedem dni. można powiedzieć. ile do ich reprezentacji w ludzkim umyśle.

wymaga wprowadzenia. tym mniej materiału językowego potrzeba.w tym przypadku nazwiska . W języku polskim nieokreśloność nie jest kodowana gramatycznie. czyli desygnaty. tzn. W tym przykładzie w centrum uwagi znajduje się „rybak". Jeśli znajduje się on w „centrum uwagi". w którym ostatnie zdanie zawiera przykład nadokreślenia: (11) Fascynowała [go] ludzkość i jej dokonania. choć końcówka czasownika -tak jak w poprzednim przypadku . bo o nim opowiada zdanie. Był bardzo ubogi . by go zidentyfikować. dramatów. A zatem dalszy ciąg naszej bajki może brzmieć tak: (10) a. W rozmowie Lagadańczyków odpowiednikiem tej sytuacji byłoby wyjęcie przedmiotu z worka. Dawno. Spójność referencyjna 253 ją wyróżnić dowolny składnik zdania i skupić na nim uwagę słuchacza. gdzie ma szukać odpowiedniego desygnatu. Stała ona nad brzegiem morza. Powyższe przykłady ilustrują funkcję identyfikacyjną wyrażeń referencyjnych.zazwyczaj używa się w takich przypadkach wyrażeń nieokreślonych. Stała ona nad brzegiem morza. gdyż wystarczające informacje o desygnacie (liczba i rodzaj) przekazuje końcówka czasownika. Stanowią więc one sygnał dla odbiorcy. istnieje wyraźna zbieżność między stopniem wyróżnienia desygnatu a formą wyrażeń referencyjnych. dawno temu był sobie pewien rybak.miał tylko starą chatę. [Goethe] był jednak nie tylko artystą. W językach naturalnych -przynajmniej zachodnioeuropejskich . W ostatnim zdaniu mamy do czynienia z nadokreśleniem. Niektóre są przywoływane nieustannie. ale tylko w mowie -dzięki elementom parawerbalnym. a jeszcze inne odgrywają rolę drugorzędną. to na ogół posługujemy się zaimkami. W takim przypadku istnieje pewna swoboda wyboru środków koreferujących. więc bez wątpienia to właśnie on pozostaje w .zawiera dość informacji identyfikujących: (10) b. tzn. że formy odniesienia do danego pojęcia zależą od stopnia jego wyróżnienia. Kiedy dany obiekt został już wprowadzony. odsyłających do tego samego obiektu. a analogiczne środki leksykalne nie są w takich przypadkach obligatoryjne .w celach identyfikacyjnych wystarczyłaby forma „zero zaimka". gdyż zamiast pełnej formy . Wnikliwe badania funkcji identyfikacyjnej wyrażeń referencyjnych uświadomiły filozofom i językoznawcom. maksym i krótkich esejów. a w języku polskim również eliptyczną formą „zero zaimka". można się do niego odwoływać na wiele sposobów w zależności od stopnia jego wyróżnienia. są w tekście równie ważne. Gdybyśmy chcieli w kolejnym zdaniu przenieść uwagę na ten właśnie obiekt. Jak widzieliśmy. Ponieważ w danym momencie w centrum uwagi może się znajdować tylko jeden obiekt. więc rybak mógł/mógł on obserwować swoją zatokę przez okno. pytania i wątpliwości przybierały kształt wierszy. W takich przypadkach ich forma może być nadmiernie określona albo niedookreślona.miał tylko starą chatę. zawierających przedimek nieokreślony.Nie wszystkie przedmioty odniesienia.mogą się pojawić na przykład na początku bajek: (10) Dawno. [0] Był bardzo ubogi . natomiast „chata" jest mniej wyróżniona. Niedawno językoznawcy odkryli.4. utworów prozatorskich. użylibyśmy w piśmie formy pełniejszej: (10) c. Dla przykładu: jeżeli coś pojawia się w tekście po raz pierwszy. inne pojawiają się w jakimś punkcie wypowiedzi. że wyrażenia anaforyczne mogą być wykorzystywane w innych celach: spełniają one również funkcje nieidentyfikacyjne. pieśni. użylibyśmy raczej zaimka. ale również wybitnym fizykiem. [Jego] idee. Każde zdanie tego fragmentu opowiada o Goethem. Im bardziej jest on wyróżniony. takim jak akcent. gdybyśmy chcieli w dalszym ciągu opowieści wrócić do rybaka. Forma eliptyczna jest tu również możliwa. które pozwala8. Oto fragment hasła z encyklopedii. dawno temu byt sobie pewien rybak.

4. W szczególnych przypadkach można osiągnąć inne cele. Łatwo dostrzec. W przykładzie (15) mamy do czynienia z . (skutek-przyczyna) (14) Małgosi musi zależeć na awansie. Spójność relacyjna Odbiorca tekstu nie jest w stanie zrozumieć go w pełni. Poniżej przedstawiamy kilka takich relacji. ile podaje fakty potwierdzające hipotezę na'temat Małgosi. 8. Z tego powodu niemożliwe są też relacje miedzy zdaniami. Oyodo-ku).5.5. W rozmowie za pomocą przedmiotów brak obiektów. nigdy nie wyszła za mąż. Jest to kolejny powód ograniczający użyteczność Języka" la-gadyjskiego. Odniesienie endoforyczne służy zasadniczo identyfikacji desygnatów.centrum uwagi. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. (przeciwstawienie) W przykładzie (13) drugie zdanie składowe podaje powód śmierci jednorożca. Efekt przedstawienia sceny z czyjegoś punktu widzenia określamy mianem perspektywizacji. takich jak akapit. Chodzi tu o ten aspekt interpretacji 8. W poprzednim akapicie desygnat został już bowiem wprowadzony i w tym miejscu pojawienie się wyrażenia nieokreślonego jest zaskakuje. dla której napastnik jest w tym momencie nieznanym mężczyzną. ponieważ był samotny. W przykładzie (14) drugie zdanie nie tyle wskazuje na przyczynę pewnego stanu rzeczy. jeśli nie odczyta zależności między poszczególnymi zdaniami. jeśli w analizie tego tekstu ograniczymy się do celu identyfikacyjnego. że pojawienie się w tym miejscu nazwiska przygotowało czytelników na wprowadzenie nowego wątku. którą mu wcześniej wyrwała. za pomocą takich słów jak ponieważ czy chociaż (13. „przeciwstawienie" czy „potwierdzenie". jak to ma miejsce w języku naturalnym (por. by zaznaczyć pojawienie się nowego wątku: zasygnalizować zmianę tematu. ale też mogą być domyślne. czyli nie ma tam zdań przedstawiających pewne schematy zdarzeń. Mogą one być wyrażone leksykalnie. Tuż przed północą w środę pewien mężczyzna zaatakował w Osace dwudziestotrzyletnią Mayumi Sanda na jednej z ulic jej dzielnicy (Oyodo-cho.. Jednakże dzięki niemu tekst staje się żywszy: oglądamy to zdarzenie niejako oczami ofiary ataku. co oznacza. tzn.. W gazetach brytyjskich i amerykańskich taki sposób relacjonowania dramatycznych wydarzeń stał się niemal normą. Uderzył ją kilkakrotnie w głowę żelazną rurą i próbował udusić. które odpowiadałyby całym sytuacjom i zdarzeniom. (potwierdzenie) (15) Chociaż Greta Garbo była nazywana symbolem urody. że wybór odpowiednich środków dokonuje się zazwyczaj w zgodzie z informacyjnymi potrzebami odbiorcy. (13) Jednorożec zdechł. rozdz.2). W ten sposób można wprowadzać do tekstów segmentację. jak w (14). Reasumując. wskazywać początek większych jednostek pojęciowych. który wykracza poza interpretację poszczególnych zdań prostych. 254 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU Przypadki niedookreślenia służą do uzyskania efektów innego rodzaju: (12) Kobieta rozprawia się z napastnikiem W środę w nocy dzielna młoda kobieta pokonała złodzieja jego własną bronią: ogłuszyła go żelazną rurą. np. a następnie przekazała go w ręce policji. [. że w systemie komunikacyjnym Lagadańczyków nie dałoby się realizować większości tych celów.] Wyróżniona fraza może się wydać dość dziwna. 15). Trzy dni z rzędu zostawała po godzinach. Spójność relacyjna 255 tekstu. Badania eksperymentalne potwierdziły. Autor posłużył się nazwiskiem po to. dowiedzieliśmy się. takich typów związków koherencyjnych jak „przyczynaskutek". takie jak segmentacja tekstu czy perspektywizacja.

Ponieważ zawiera ono implikaturę: „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż". Użył jednak . jeżeli. rzecz jasna. a nawet całe ustępy. Samo czasowe uporządkowanie zdarzeń . ponieważ mogą liczyć na to. \ Te ograniczenia nakładane przez kontekst są bardzo zróżnicowa. To zjawisko może. a nie przyczynowej między obydwoma zdarzeniami. in. kiedy kontekst pozwala odbiorcy wyciągnąć właściwe wnioski. który wskazuje jedynie na istnienie relacji czaso-wej. c) kiedy Kaal napisał w NRC Han-delsblad krytyczny artykuł o pierwszym numerze tego periodyku.I ni. które niezbyt dobrze „pasują" do danej relacji spajającej. iż te same relacje. W tekstach narracyjnych odbiorca zakłada istnienie związków przyczynowych między zdarzeniami. Maurice Keizer. Mamy tu do czynienia z niedookreśleniem relacji. które tworzą koherencję miedzy zdaniami prostymi. chociaż). za pomocą słów „relacyjnych". które zamierzają przekazać. takie jak akapity. Jednym z istotnych czynników jest gatunek tekstu.5. ale manier to on nie ma. w przeciwieństwie do tego). lecz) i wyrażenia spajające (w rezultacie. nadawcy odwo. sami wyciągną właściwe wnioski. . W przeciwnym razie można by mu zarzucić brak współdziałania.". b) W zeszłym roku zaproponował mu tę posadę wydawca pisma. co w dużej mierze eliminuje niedookreślenia. że napisał krytyczny artykuł. 7 wprowadziliśmy pojęcie implikatury konwersa-cyjnej. więc. to na gruncie maksymy relewancji można spokojnie założyć. Z kolei na przykład w zeznaniach obie strony zakładają możliwie pełną jednoznaczność wypowiedzi. (16) Może i Jan napisał znaną książkę. A zatem niedookreśloność koherencji można wyjaśnić jako przypadek implikatury konwersacyjnej opartej na maksymie relewancji. spójniki współrzędne (i. albo za pomocą akcentu i intonacji. które ukazało się w nekrologu Grety Garbo wydrukowanym przez holenderską gazetę De Yolkskrant. Ta kategoria obejmuje spójniki podrzędne (ponieważ. że partnerzy rozmowy. Spójność relacyjna 257 mówca jest przekonany o tym. Słowa wyrażające zależności między zdaniami to konektory. Istnieją również bardziej subtelne sposoby sygnalizowania koheren256 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU cji. Rozmówcy nie muszą wypowiadać wszystkich informacji. przestrzegając zasady kooperacji.. która sugeruje kontrast. utrudniać interpretację tekstu. np. nawet jeśli wypowiedział zdanie prawdziwe.i łują się do niego tylko wtedy. którzy krytykowali staroświecki światopogląd autora. Jest to zresztą słynny przypadek zdania. Oto przykład: (17) a) Jan Kaaljest od l czerwca redaktorem naczelnym miesięcznika O. rozdz. redakcja została zasypana listami od rozzłoszczonych czytelników. ne. 7).. mogą również łączyć większe segmenty tekstu. a drugi analizę tej hipotezy) sygnalizuje czasem całe zdanie (Ten problem domaga się pilnego rozwiązania). jak się wydaje. Z tego powodu koherencję zachodzącą między dwoma akapitami (z których pierwszy zawiera np. Czasami nadawcy używają konektorów. takich jak para: niektórzy. Na l przykład w (16) akcent na „napisać" i „manier" wskazuje na relacj0 " przeciwstawienia. W jaki sposób możemy wyjaśnić pojawianie się niedookreśleń koherencji? W rozdz. Współczesne teorie lingwistyki tekstu zawierają interesującą tezę. w związku z czym pozostają one często niedookreślone. iż na owej stacji sprzedają benzynę — chociaż stwierdzenie to w rozmowie nie pada. Jeśli na stwierdzenie: Skończyła mi się benzyna ktoś odpowiada: Tu za rogiem jest stacja benzynowa (por. Niewątpliwie autorowi chodziło o to. konektora kiedy. hipotezę. że drugi roz8. że Kaal jest teraz redaktorem naczelnym dlatego.odrzuceniem w drugim zdaniu implikacji pierwszego.

ponieważ wszystkie zdania proste ((22)a. nie mogłem pracować. Typowym przykładem takiej relacji jest sekwencja jak w (22). Można powiedzieć. istnieje wiele różnych rodzajów takich relacji. równoległość czasowa przechodzi w przyczynowość). dlaczego konektory łączne są interpretowane jako wyznaczniki relacji przeciwstawienia: (20) Ma dopiero siedem lat i już gra sonaty Beethouena. jak w przykładach (13) i (14). b. że w takich przypadkach mamy do czynienia z meto-nimią. dlatego właśnie . lecz. c. a takie jak w (15) . które zaczyna oznaczać przyczynę). Wydaje się. (21) a. obecnie również: „w rezultacie". 3. W przykładzie (15) relacja „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż" jest założona implicite . Relacje tego rodzaju nazywa się „wielojądrowymi". że każda z nich zawiera zarówno przypadki centralne. W literaturze przedmiotu pojawia się podział na relacje pozytywne. Franek wyskoczył przez okno. w jaki sposób w normalnych warunkach komunikacyjnych nadawca i odbiorca umieliby dokonywać wyborów z tak tasiemcowej listy zgoła abstrakcyjnych relacji. że kognitywna teoria języka nie potrafi wyjaśnić. c. chyba że ich współwystępowanie okazuje się sprzeczne z oczekiwaniami. b. obecnie również: jednak". Typowym przykładem jest relacja potwierdzenis . W najnowszej literaturze ich liczba rośnie w postępie geometrycznym . Inne kryterium podziału opiera się na relacjach składniowycł miedzy zdaniami prostymi. c) wsyp d) i wymieszaj kaszę mannę. Niem. gdzie zdania proste opisują kolejne zdarzenia. jak w przykładzie (15). rozdz. Ang. Jak pokazuje lista typów koherencji przedstawiona w podrozdziale 8.niemal nigdy nie jest wystarczająco istotne.stanowi ona negację zależności przedstawionej w zdaniu. still (pierwotnie: „do tej pory". Ta zależność jest wyrażona eocplicite za pomocą konekto-ra przyczyny. Tę hipotezę sugerującą metonimiczną zmianę znaczenia na gruncie implikatur potwierdza fakt. (19) Kiedy grał telewizor. dientengevolge (pierwotnie: „następnie".3. że z tą tendencją należy walczyć . co wyjaśnia. Te drugie można na ogół wyrazić za pomocą spójników przeciwstaw^ nych.choćby dlatego. np. d) zajmują w tekście taką samą centralną pozycję (22) a) Zagotuj wodę z mlekiem. oraz negatywne. obecnie również: Jednak". równoczesność przechodzi w stan niezgodności z oczekiwaniami). że implikatury konwersacyjne zostały wraz z upływem czasu zakodowane w języku. uporządkowanie przestrzenne staje się uporządkowaniem czasowym.niektóre zestawienia zawierają ponad 300 przypadków! Niemniej jednak istnieje powszechna zgoda co do tego. Niderl. cependant (pierwotnie: „tymczasem". Jest to kolejny przypadek gramatykalizacji (por.co ilustrują przykłady (18) i (19) . Natomiast relacje hipotaktyczne łączą zdanie podrzędne ze zdał niem niezależnym. Dlatego właśnie relacje takie jak w (13) nazywa się pozytywnymi. równoczesność zaczyna oznaczać niezgodność z oczekiwaniami). STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU d.3). jak i peryferyjne.6. obecnie również: „ponieważ". Zdanie (13) opiera się na założeniu: „samotność może prowadzić do śmierci". Relacje parataktyczne łączą współrzęd-1 ne zdania proste. iż w wielu językach można odnaleźć ślady analogicznej ewolucji znaczeń. b) dodaj suszone drożdże.konektory czasowe otrzymują interpretację przyczynową: (18) Gdy Janek wszedł do pokoju. Relacje następstwa czasowego i równoczesności to metonimie odpowiadające relacji przyczynowo-skutkowej i relacji przeciwstawienia. Podobnie sama równoczesność stanów rzeczy nie jest na ogół wystarczająco istotna. Franc. weil (pierwotnie: „podczas gdy". Jeden ze sposobów ograniczenia jej rozmiarów polega na wyróżnieniu wśród takich relacji na podstawie odmiennych parametrów pewnych ogólnych kategorii i uznaniu.negatywnymi.

że sprowadzają je do ograniczonej liczby kategorii. ponieważ był samotny . a para-taktyczne przed hipotaktycznymi. że to rozróżnienie dotyczy zasadniczo poziomu reprezentacji tekstu i chodzi o rozróżnienie między myślą główną a myślą poboczną. że dziecko opanowuje najpierw relacje 260 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU I konkretne. to otrzymamy całkiem przyzwoite streszczenie. W takich przypadkach odbiorca odwołuje się do pragmatycznych implikatur. to dlaczego nie kupiłeś mi wtedy tego futra? Wiele przemawia za tym. a satelita przez zdanie podrzędne. Powyższe przykłady wskazują na to. a potem zjedliśmy kanapki.wtedy. gdzie najpierw oglądaliśmy lwy. które składają się na tekst. Poszliśmy do zoo.8. Np.Jednorożec zdechł. gdy jedno ze zdań prostych odnosi się do rzeczywistości. że powyższe rozróżnienia nie są tylko konstruktem teoretycznym. tak jak w (13) .gdzie drugie zdarzenie („zdechł") jest bezpośrednią konsekwencją pierwszego (Jednorożec był samotny")..zdanie proste zawierające informację główną ((23)a) . gdy treść zdań prostych odnosi się do tej samej rzeczywistości. przedstawia rozumowanie nadawcy. Relacje koherencji można dzielić na kategorie według kryteriów różnego typu.6. Z relacjami ideacyjny-mi mamy do czynienia. badania dotyczące przyswajania języka pokazały. Zanim poszliśmy do delfinów. b) bo od tygodnia nie widziałem go z papierosem. które występują w danym zdaniu. Przegląd relacji koherencji . (26) a to dziecięcy opis wizyty w zoo składający się z konstrukcji parataktycznych: (26) a. że wyróżnione kategorie są istotnymi poznawczo determinantami języka potocznego. a następnie je uzasadnia. dlaczego nadawca uważa za stosowną treść wyrażoną w drugim zdaniu prostym. zjedliśmy kanapki. ale przejawiają się również w rzeczywistości językowej nadawców i odbiorców. Trzy dni z rządu zostawała po godzinach). Na rzecz tego rozróżnienia przemawia następujący fakt: jeśli usuniemy z tekstu wszystkie satelity. Relacja hipotaktyczna wiąże jądro .z satelitą. Należy podkreślić. kiedy w domu rozpętało się prawdziwe piekło. a zdanie podrzędne jest jądrem: (24) Ledwie zacząłem czytać gazetę.. Reasumując: interpretacja tekstu wymaga odczytania relacji koherencji między elementami tekstu.5. gdyż zawiera opis tła. Poszliśmy do zoo i widzieliśmy lwy. lecz często pozostają niedookreślone. Relacje te mogą być wyróżnione na wiele sposobów. gdzie nadawca najpierw wyraża pewne przekonanie.do samej wypowiedzi. tak jak w przykładzie (14) (Małgosi musi zależeć na awansie. Spójność relacyjna 259 (23) a) Janek chyba rzucił palenie. np. Nadawca i odbiorca potrafią sobie radzić z ogromną liczbą relacji koherencji najprawdopodobniej dlatego. a potem. a potem oglądaliśmy delfiny. Trzeci sposób podziału relacji koherencji polega na rozróżnieniu poziomów. Wprawdzie na ogół znajduje ono odzwierciedlenie na poziomie składni: jądro jest wyrażone przez zdanie główne. ale czasami -jak w przykładzie (24) -to właśnie zdanie główne jest satelitą. 8. Natomiast relacje interpersonalne występują w przypadku. a drugie . (25) Skoro już o tym mowa. W późniejszym wieku te same zdarzenia byłyby opowiedziane również za pomocą konstrukcji hipotaktycznych: (26) b. Inny przypadek relacji interpersonalnej zawiera przykład (25): pierwsze zdanie proste wyjaśnia. Kategorie te zapewne pomagają użytkownikom języka w interpretacji bardzo licznych relacji zachodzących między zdaniami. a dopiero później abstrakcyjne: pozytywne relacje koherencji pojawiają się w języku przed relacjami negatywnymi.

[satelita] 8. Prawdopodobnie najgorszy przypadek grypy. Ijądro] b. a. a. To najlepszy z możliwych rezultatów ostatniej inicjatywy pokojowej Stanów Zjednoczonych. Świadkowie widzieli go na miejscu zbrodni. zdarzył się zeszłej zimy [jądro]. Negocjacje pokojowe między Izraelem a Palestyną zakończyły się podpisaniem nowego traktatu. [jądro] b. Chociaż w przypadku niektórych zwierząt jest to materiał toksyczny [satelita]. a. a. Inne państwa powinny tu przyjść z pomocą. Williama Manna i Sandrę Thompson.Poniższa lista relacji koherencji została zaproponowana przez dwójkę amerykańskich badaczy. b. [jądro] OKOLICZNOŚCI: Satelita przedstawia kontekst. Natomiast Philips stracił dziesięć punktów. w którym odbiorca ma zinterpretować informację przekazaną w jądrze. Proszę. 262 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU a. a. Mógłbyś otworzyć drzwi? [jądro] b. Holec i Smit-Tak. [jądro] b. to u ludzi nie stwierdzono żadnych poważnych skutków. [satelita] POTWIERDZENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma uwierzyć w informację przekazaną w jądrze. [satelita] PRZECIWSTAWIENIE: Istnieje potencjalna lub pozorna sprzeczność między stanami rzeczy przedstawionymi w jądrze i w satelicie. weźmie udział 300 językoznawców z 23 krajów. kiedy zachorowała połowa uczniów w klasie. sytuacja przedstawiona jest bardziej istotna z punktu widzenia nadawcy. a. Ijądro] KONTRAST: (relacja parataktyczna: dwa jądra) Sytuacje przedstawione w jądrach są pod wieloma względami podobne. a. niż potrzebują na rynek wewnętrzny. którego urzeczywistnienie jest uzależnione od zaistnienia sytuacji opisanej w satelicie. oto klucz. TŁO: Informacja przekazana w satelicie pomaga w zrozumieniu jądra. które odbywa się co dwa lata. Stany Zjednoczone produkują więcej pszenicy.6. by skłonić mieszkańców do kontroli urodzeń. [satelita] . a różnią się tylko w tym zakresie. [satelita] STWORZENIE MOŻLIWOŚCI: Informacja przekazana przez satelitę pozwala odbiorcy wykonać czynność opisaną w jądrze. [jądro] WARUNEK: jądro przedstawia stan rzeczy. Dwudziestoletni Bili Hamers zamordował swojego ojca. [jądro] PRZYCZYNA: Satelita opisuje stan rzeczy. Ijądro] ROZWINIĘCIE: Satelita zawiera dodatkowe szczegóły na temat (jakiegoś aspektu) sytuacji przedstawionej w jądrze. b. podobnie jak Van Hattum. [satelita] b. [satelita] OCENA: W satelicie nadawca ocenia sytuację opisaną w jądrze. W tym spotkaniu. który jest przedmiotem kontrastu. powinieneś niezwłocznie powiadomić towarzystwo ubezpieczeniowe. W krajach Trzeciego Świata trzeba walczyć z nędzą. Z tego powodu eksportują nadwyżki. Kiedy twoja sytuacja osobista ulegnie zmianie [satelita]. a. b. jaki znam. Przegląd relacji koherencji 261 b. a. Bergoss zdobył dwanaście punktów. Następna konferencja ICLA odbędzie się w 1999 roku w Sztokholmie. [jądro] b. który spowodował sytuację przedstawioną w jądrze.

[jądro] ROZWIĄZANIE: Sytuacja opisana w jądrze stanowi rozwiązanie problemu przedstawionego w satelicie. Twój samochód mówi wiele o tobie. [jądro] 8. a. tzn. a ponad 200 jest rannych. tym krótsza bądź nawet eliptyczna jest identyfikująca go forma językowa. proszę wysłać wypełniony blankiet. takie jak zaimki czy powtórzenia. Fasolę zalać wodą i zostawić na noc. im silniej jest wyróżniony. Jest pan aresztowany. wydział przestępstw gospodarczych. tzn. Będzie fajnie. a. która urzeczywistnia się na poziomie pojęciowym. Porucznik Kowalski. musi on być spójny. która spowodowała stan rzeczy przedstawiony w satelicie. bądź do obiektów. Im bardziej dany obiekt znajduje się w centrum uwagi. tzn. Istnieją również funkcje nieidentyfi- . Gotować. a. Pojedź z nami na wycieczkę nad jezioro. tzn. Podsumowanie 263 SKUTEK: Jądro opisuje sytuację. Nie możesz sobie poradzić z własnymi dziećmi? [satelita] b. Eksplozja zniszczyła fabrykę i wiele okolicznych budynków. [jądro] 8. Aby odbiorca był w stanie stworzyć sensowną reprezentację tekstu. Tekst staje się zrozumiały dla odbiorcy głównie dzięki jego wiedzy kulturowej i wiedzy o świecie. Ich obecność nie gwarantuje jednak samoczynnie spójności tekstu.7. a. [satelita] b. dzięki wskazywaniu obiektów w świecie. co określa się mianem anafory. Relacje koherencji są często sygnalizowane przez formalne wyznaczniki spójności zapewniające kohezję. Zginęły 23 osoby. [satelita] PARAFRAZA: Satelita podaje w innej formie informację przedstawioną w jądrze. r 264 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKS! Istnieją dwa typy koherencji: spójność referencyjna. która polega'1 na ciągłym odsyłaniu odbiorcy do tych samych obiektów przywołanych przez tekst. [satelita] NASTĘPSTWO: (relacja parataktyczna) Jądra przedstawiają kolejne zdarzenia. Spójność referencyjna powstaje albo w wyniku użycia egzofory. Spójność referencyjna spełnia zasadniczo funkcję identyfikacyjną. tzn. [satelita] CEL: Satelita przedstawia stan rzeczy. Zadbany samochód świadczy o swoim właścicielu. [jądro] b. b. wykonując czynność opisaną w jądrze. albo za pomocą endofory. co określa się mianem katafory. aż będzie miękka. lecz przede wszystkim ich interpretacją. oraz spójność relacyjna.7. Lingwistyka tekstu zajmuje się zatem nie tylko wyrażeniami językowymi składającymi się na tekst. Odbiorca konstruuje własną reprezentację tekstu dzięki inferencjom.UZASADNIENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zaakceptować prawo nadawcy do przedstawienia informacji przekazanej w jądrze. Kup książkę „Toksyczni rodzice". powiązania między rozmaitymi stanami rzeczy. powiązany pojęciowo. Podsumowanie Zdefiniowaliśmy tekst jako werbalny aspekt komunikacji. a. pominęliśmy więc stronę parawerbalną i niewerbalną aktów komunikacji. [jądro] ZACHĘTA: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zyskać motywację do wykonania czynności opisanej w jądrze. Można odsyłać do obiektów już wymienionych. a. czyli deiksy. [jądro] b. [jądro] b. Aby otrzymać najnowszą wersję programu [satelita]. który należy urzeczywistnić. a. które dopiero się pojawią w tekście. dzięki odsyłaniu do obiektów figurujących w tekście. [jądro] b.

to odzwierciedlają one rozróżnienie pojęciowe między jądrem a satelitą: jądro zawiera na ogół informacje należące do głównej treści tekstu. Kiedy konektory nie wyrażają właściwej dla nich relacji koherencji. ale brakowało mi odwagi poruszenia tak niesamowitej sprawy. Czasami mamy do czynienia z nadokreśleniem referencyjnym . To założenie zostało potwierdzone przez badania nad przyswajaniem języka.„zero zaimka" bądź zaimek pojawiają się w przypadku obiektów znajdujących się już w centrum uwagi. natomiast pełne wyrażenia odsyłają zazwyczaj do obiektów mniej wyróżnionych. Ale widziałem Woltera". że potrzebuję więcej ruchu. Jakich form można by oczekiwać w poniższych przykładach? Dlaczego? Jaki efekt wywołałoby użycie formy alternatywnej? a. Mayeno-wa (1993).kiedy np. Jakimi środkami w poniższych fragmentach została osiągnięta spójność relacyjna? Spróbuj zidentyfikować odnalezione relacje koherencji. ćwiczenia i zadania 1. Zalecana lektura v W języku polskim istnieje przekład ważnej. że posługiwanie się nimi wszystkimi byłoby niemożliwe dla użytkowników języka. Duszak (1998). 8. Zalecana lektura 265 8. Relacje te mogą być tylko implikowane bądź też zasygnalizowane za pomocą konektorów. b. toteż możliwość osiągnięcia przez człowieka nieśmiertelności ważyilf . Przypadki tego rodzaju są ściśle powiązane z gatunkami tekstu. choć nie najnowszej pracy z tej dziedziny: Beaugrande i Dressler (1990). wierzę jej na słowo.kacyjne wyrażeń referencyjnych. który swego czasu zmusił go l osiemnastoletniego syna do oglądania egzekucji jego przyjaciela Kattego i który przez lata więził go w nadodrzańskiej twierdzy Kostrzyn. Przy jakiejś okazji [0] l Fryderyk powiedział: „Urodziłem się za wcześnie. Przez całe jego panowanie huk armat i dochodzące z pola bitwy jęki mieszały się z kapryśnymi dźwiękami królewskiego fletu i paplaniną „les philosophes". Jak widzieliśmy w tym rozdziale. Jeśli idzie o relacje hipotaktyczne. nawet jako predykcji pełnej wątpliwości. formy zredukowane . Natomiast niedookreślenie referencyjne służy często perspektywizacji. czyli relacje koherencji między stanami rzeczy. Nieraz o tym myślałem. Zobacz także Dobrzyńska i Janus (1983). 8. takich jak spójniki. (Norman Davies. pierwotnie oparte na impli-katurach konwersacyjnych. Z nowszych prac dotyczących analizy tekstu (także literackiego). Europa. zamiast zaimka pojawia się pełna nazwa . Osobowość Fryderyka Wielkiego była jednym z cudów epoki. Formowała się pod batem brutalnego ojca. Kraków 1998) 2. relacje parata-ktyczne i hipotaktyczne czy relacje przedstawieniowe i interpersonalne. takich jak relacje pozytywne i negatywne.którego głównym zadaniem jest segmentacja tekstu.9. W procesie rozwoju języka te niedookreślone relacje.8. oraz zbiór prac pod redakcją tej samej autorki (Mayenowa 1974). że są to przypadki pewnych kategorii ogólnych. której zadaniem jest powiązanie obiektów w tekście.8. istnieje również spójność relacyjna. a. mogą w wyniku gramatykalizacji stać się elementami konwencjonalnego znaczenia wyrażeń danego języka. Liczba możliwych relacji koherencji jest tak wielka. Doktor Kępińska powiedziała. Obok spójności referencyjnej. Kiedy ona l pani doktor to mówi. Dlatego należy założyć. zobacz Bartmiński i Boniecka (1998). Janus (1983). mamy do czynienia z niedookreśleniem relacji. Prace polskich językoznawców zawiera tom wydany pod redakcją T. Dobrzyńskiej i E.

trzeba przede wszystkim zdać sobie sprawę z tego. Gdy przechodzimy do odleg268 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE l łych okresów historii. że tak wiele jeszcze potrafimy zrozumieć. dziwimy się. co odpowiada ich życzeniom. Warszawa 1987) b.Znajdź przykłady wyrażeń kataforycznych i anaforycznych. pełne nazwy). lub wierzy w coś. (Oliver Sacks. aby się nie połamały. że Potrzebujemy jeszcze więcej objaśnień. Gorące zsuwać ostrożnie na stolnicę uważając. że nic pan nie czuł. Być może jednak hamował mnie zbytek ostrożności. a które endoforyczne? . Do jego zadań należy l rekonstruowanie prajęzyka będącego .Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. Przybrać osaczonymi owocami z kompotów lub konfitur. W tym rozdziale zajmiemy się zagadnieniem zmiany języka z upływem czasu. więc każdy krytyczny człowiek nie wierzy w coś.Podkreśl formy i wyrażenia referencyjne (forma „zero zaimka". Kraków 2000) b.Które z tych wyrażeń referencyjnych są egzoforyczne. — Doktorze Sacks! . można powiedzieć. Każda może spowodować pojawienie się w języku ogólnym nowych form lub nowych znaczeń bądź też doprowadzić do zaniku starszych. Bada ono nie tylko etapy rozwoju danego języka udokumentowane w piśmie. ciągle szybko ubijając. a potem wykonaj następujące zadania: . co odpowiada jego życzeniom. że język używany przez daną społeczność nie jest jednolity. Upieczone krążki przełożyć masą z piany.2000) c. społecznych. Myślałam. że człowieka trzymają się różne głupoty. (Barbara Stanosz. Gdy przyglądamy się niezbyt odległym etapom rozwoju znanego nam języka. z po«) mocą przychodzi językoznawstwo historyczne. odkrywamy. co nie odpowiada jego życzeniom. że pan zasnął. musimy sięgnąć po objaśnienia niektórych słów lub wyrażeń. przede wszystkim w teraźniejszości. wlewać cienkim strumieniem syrop. . zaimki. Przygotować kruche ciasto. Przeanalizuj poniższe fragmenty pod względem spójności referencyjnej. czy już wprowadzoną. a pan ani słowem się nie odezwał. lecz że istnieje w rozmaitych odmianach pokoleniowych. . Warszawa 1980) 3. Ponieważ tylko ludzie bezkrytyczni wierzą we wszystko i tylko w to.Odpowiedz za każdym razem. Ubić pianę. że dokonała się zmiana językowa. czy w danym przypadku mamy do czynienia z informacją nową. regionalnych bądź etnicznych. upiec 5 równych krążków w tortowni-cy. (Michał Komar. Ręce mnie już bolą. Gdy skutki takich procesów zostaną powszechnie zaakceptowane. (Stanisław Lem. Poznań 1996) Rozdział 9 Język w czasie: językoznawstwo history czne Dotychczas przyglądaliśmy się różnym formom językowym i ich użyciu w określonym momencie. Nie powinno tak być. „Tygodnik Powszechny" 25. a. Ćwiczenia z logiki. Okamgnienie. lecz także okresy wcześniejsze. z których nie zachowały się żadne teksty. za co i dlaczego. Każdy krążek piec 15-20 minut. (Kuchnia polska. Cofając się jeszcze dalej. Aby zrozumieć zmianę językową. Podejmowane są również próby wyjaśnienia przyczyn zmian językowych oraz ich przewidywalności.266 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU łem się wyrażać tylko w otulinie fantastycznej groteski. Niech mi pan tylko nie mówi. Macham tym gipsem na wszystkie strony. nie wiedzieć po co. Stosuje w tym celu naukowo opracowane metody. Zjawiskiem tym zajmuje się językoznawstwo historyczne. Stanąć na nogi. ale jest.06. Aby jednak zrozumieć wszystko.

Odmiana standardowa danego języka jest 9. B: Spoko. lecz zawiera liczne. Tak więc są grupy regionalne. Oprócz regiolektów i socjolektów istnieją także etnolekty. opartego na regiolektach wielkopolskim i małopolskim. zmiana nie musi się dokonać. zwanej językiem literackim. że zmiany językowe dokonują się we wszystkich przypadkach. . średniej lub wyższej. który to termin wywodzi się z łacińskiego wyrazu aetas („wiek").mogą wejść do języka ogólnego. i dlatego nie można jej z całą pewnością przewidzieć. Jest to odmiana polszczyzny upowszechniana przez szkołę. morfem.fonem. morfologię i wymowę. możemy dokładniej określić zmianę językową. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Zmiana językowa jest bardzo mocno związana ze zróżnicowaniem języka. jest to zapożyczenie z angielskiego slangu: (1) A: Jak było na imprezie? E: Cool! W mowie młodych ludzi powszechne jest dziś także nowe słowo spoko. których znaczenie uległo rozszerzeniu o pewne innowacje: (2) a. Najważniejsze zaś . Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 269 często socjolektem klasy wyższej (związanym z pewnym regiolektem) lub w takim socjolekcie ma swoje źródło. tak jak mowa ich rodziców. Dzieci zaś nie chcą. a więc formy i znaczenia występujące w tej odmianie .najwcześniejszym przodkiem i jakiejś grupy języków. Występuje w formie mówionej (mniej znormalizowanej i odznaczającej się różnicami regionalnymi) oraz pisanej (o większym stopniu normalizacji). angielszczyzna pendżabska (Punjabi English) i wiele innych etnicznych odmian języka angielskiego w Wielkiej Brytanii. że istnieją odmiany związane z wiekiem użytkowników języka. Ponieważ wszystkie elementy języka można traktować jako kategorie i ponieważ kategoria . zwana w polskiej literaturze językoznawczej językiem ogólnym. Odmiana języka obejmuje wszystkie zjawiska występujące w języku pewnej grupy jego użytkowników. Cechy wymowy traktowane są czasami oddzielnie jako akcent i wówczas mówi się o akcencie standardowym. lekko lub mocno różniące się od siebie podsystemy lub odmiany. A: Chyba nigdy tego nie zdobędę. że nie rozumieją. Są to odmiany języka używane przez poszczególne grupy etniczne.a czasami także w innych odmianach . składnię. wspaniale". dotyczyć przesunięcia z jednej sieci do innej lub zachodzić w reprezentacjach umysłowych całej kategorii. To można załatwić. Jednak w językoznawstwie termin „dialekt" nie jest już zarezerwowany wyłącznie do określania dialektów regionalnych. Nasuwa się także pytanie o przyczynę zmiany językowej. Język ogólny ma swoje standardowe słownictwo. W języku dzisiejszego młodszego pokolenia Polaków sporą popularność zyskało słowo cool używane między innymi w znaczeniu „bardzo dobrze. mówiącą. standardowa polszczyzna. Grupy różniące się pod względem społecznym mają swoje socjolekty. Jednak nawet jeśli zaistnieją wszystkie potrzebne warunki. Tak więc np. lecz stał się synonimem jakiejkolwiek odmiany języka. Otóż w jakimś okresie rozwoju języka jedna z jego odmian może się cieszyć największym prestiżem. 9. Dialekt regionalny zwany jest dlatego również regiolektem. Rodzice często twierdzą. Natomiast odlot i ściemniać należą do starych wyrazów. Przy próbach takiej rekonstrukcji przyjmuje się zasadę regularności. co mówią ich dzieci. wywodzi się z języka dworu pierwszych książąt i królów polskich. takie jak angielszczyzna ludności czarnej (Black English) i angielszczyzna latynoska (Hispanic English) w Stanach Zjednoczonych lub angielszczyzna jamajska (Jamaican English). robotniczej. na przykład socjolekt klasy niższej. l. czyli w schemacie.1. Może się ona dokonywać wewnątrz sieci radialnej. administrację. wyraz lub konstrukcja syntaktyczna .ma najczęściej formę sieci radialnej. które spełniają te same określone warunki.zwłaszcza z uwagi na zmianę językową -jest to. z których każda ma swój dialekt. by ich mowa brzmiała „staroświecko". Żaden język nie jest jednolitym czy jednorodnym systemem. literaturę i środki masowego przekazu. zwane czasami etalektami.

Poniższa tabela przedstawia możliwości dokonania się zmiany językowej w pol-szczyźnie przy uwzględnieniu wybranych cech języka dwóch grup wiekowych. Wydaje się. zwłaszcza w starszym wieku.270 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE J b. ponieważ są bardziej zrozumiałe zarówno dla ludzi w starszym wieku. Chociaż wyraz ten ze swoim nowym znaczeniem nie należy do aktywnego słownictwa starszego pokolenia. jakim ulegają wyrazy i wyrażenia. Proces odwrotny ilustrują formy takie jak wyraz serwus. że ze względu na podobieństwo do swojego źródła. ponieważ większość ludzi. "' forma spoko nie nastręcza starszemu pokoleniu trudności ze zrozumieniem. Zagadnienie w dużej mierze sprowadza się do tego. Jest 9. związane z odrywaniem się od ziemi. Słowo! Słownikowe nowości tego typu są w większym lub mniejszym stopniu zrozumiałe dla osób starszych. jego zrozumienie nie nastręcza chyba większych trudności. Są to przykłady zmian. w jakim stopniu dana forma (lub znaczenie) w języku pewnej grupy wiekowej jest czynnie używana lub też tylko biernie rozumiana. przedstawiciel starszego pokolenia potrzebuje prawdopodobnie szerszego kontekstu. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 271 Tabela 1. Słowo ściemniać ((2)c) także przeszło metaforyczne rozszerzenie podstawowego znaczenia i odnosi się tutaj do mówienia niecałej prawdy. Znaczenie wyrazu odlot ((2)b) to „stan uniesienia. jak było. zostało rozszerzone metaforycznie w kierunku tracenia kontaktu z rzeczywistością. Zamiast starszych wyrazów lub wyrażeń. Słowo takie jak cool nie zakorzeni się chyba szybko w języku ogółu. będący poufałym rodzajem pozdrowienia. Inne wyrazy. jak spoko. ale nie ściemniaj! B: Powiem dokładnie. zaraz zaraz bądź spokojnie. odlot czy ściemniać. mają większe szansę się przyjąć. używa formy powstałej przez ucięcie ostatniego z nich. A: Jak by to na koncercie? o B: Totalny odlot! c. którzy ich używają. nawet jeśli osoby starsze jej nie używają. l. Aby to znaczenie zrozumieć. narkotykami lub mocnym przeżyciem". W (2)a młody człowiek uspokaja kogoś popadającego w pesymizm lub zniecierpliwionego. a tym bardziej używa. takich jak wolnego. upojenia spowodowany alkoholem. Zatem znaczenie podstawowe. Możliwości dokonania się zmiany językowej Formy Zastosowanie w języku nastolatków Zastosowanie w języku osób w starszym wieku aktywne bierne nieznane aktywne . jak i młodszych. prawdopodobnie rzadko je słyszy. A: Opowiadaj.

bierne nieznane cool / / spoko / / odlot / / ściemniać / .

takich jak francuski. często wyuczoną w szkole. Wiedza ta zwana jest kompetencją pan-dialektalną i -jak zobaczymy w dalszej części tego rozdziału może obejmować bierną znajomość niezbyt odległej w czasie odmiany historycznej. Pomimo takich różnic przedstawiciele różnych pokoleń. Późny język łaciński lub wczesny romański. Wynika z tego. używany przed podziałem na różne języki romańskie. tzn. tabela 6). regionów. Język ten używany był przez lud i obejmował wiele odmian regionalnych (zobacz przegląd podany w rozdziale 10.choć jest albo jeszcze używana. lecz że także znają biernie inne odmiany. Belgii i części Szwajcarii) nauczyli się posługiwać nowym dla nich językiem łacińskim. Olbrzymi wpływ zróżnicowania języka na zmiany językowe widoczny jest na przykład w ewolucji języków romańskich./ serwus / / to forma obecnie zanikająca. odmianę . Powstanie regiole-któw ludowej łaciny jest po części wynikiem kontaktów rzymskich żołnierzy oraz urzędników z użytkownikami różnych języków i z róż272 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE nymi kulturami na obszarach Europy. włoski czy rumuński. ponieważ . albo też biernie rozumiana przez starszych użytkowników języka polskiego . zwany jest substratem językowym. miał swoje źródła w jednej ze społecznych odmian łaciny. że rodzimi użytkownicy języka władają nie tylko własną odmianą języka i odmianą standardową. Rodzimy język jakiejś grupy ludności. portugalski. zachowując liczne elementy wymowy i gramatyki swoich rodzimych języków celtyckich i tworząc w ten sposób nową odmianę łaciny.nowe pokolenie nastolatków po prostu wcale jej nie używa i w coraz mniejszym stopniują rozumie. chociaż czasami wymaga to trochę wysiłku. hiszpański. którego struktury wywierają wpływ na narzucony jej lub przyjęty przez nią nowy język. a mianowicie w potocznej mowie żołnierzy. klas społecznych i grup etnicznych zazwyczaj się rozumieją. Na przykład mieszkańcy Galii (obecnej Francji. które należały do cesarstwa l rzymskiego.

Skamieniała forma łaciny klasycznej czy nawet nieklasycz9. Są jednak dowody na to. graffiti lub epitafiów. Jest to typowy przykład metonimii połączonej z metaforą: garnek to prototypowy pojemnik. mające formę napisów na budynkach. prywatne listy bądź inne materiały. trzeba zastosować metodę rekonstrukcji. patrzono wówczas niechętnie jako na „złą łacinę".2. które w nim zaszły. Jeśli istnieją dokumenty pisane. portugalski czy francuski. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 273 na łacina ludowa zastosowana w przekładzie Biblii stanowiły bowiem trwały standard. Bez względu na rodzaj i treść tych tekstów filologowie starają się odkryć oraz wyjaśnić zawartą w nich informację językową i kulturową. W rezultacie mamy zaledwie kilka pisanych dokumentów będących małymi próbkami wczesnego języka romańskiego. Ta metafora. stosować można metodę filologiczną. natomiast wyraz caput przetrwał w innych regionach i w ten sposób stał się na przykład podstawą słowa cabeza („głowa") w języku hiszpańskim.2. Mowa przybyszów. rozwój nowych odmian łaciny rozpoczął się o wiele wcześniej niż w przypadku grupy zachodnioromańskiej. językoznawcy mają do dyspozycji dwie główne metody. W Italii i Dacji (dzisiejsza Rumunia). czyli wczesny język romański. natomiast jeśli takich dokumentów nie ma i jeśli starsze formy językowe można odkryć jedynie za pomocą porównywania form dostępnych. Belgię i północne Włochy) podbiły plemiona germańskie. czyli praromańskiego. Jest to przykład oddziaływania językowego superstratu. jardin („ogród") czy riche („bogaty"). W późniejszym okresie obszar zachodnioro-mański (dzisiejszą Francję. że w pewnym stopniu wszystkie te języki powstały jako etnolekty późnej mówionej łaciny ludowej. potocznie używanego w żołnierskim slangu na określenie głowy. lecz odmiany języka łacińskiego bądź romańskiego poddanej wpływom wcześniejszego języka miejscowego. stosowane w zależności od dostępnych danych. które następnie tam się osiedliły. Na przykład wśród kilkuset słów. Można powiedzieć. część Hiszpanii. . Ich języki wywarły wpływ na rozwijające się na tych terenach języki zachodnioromańskie. dzięki której zaczęto używać wyrazu testa. gdzie z biegiem czasu powstały języki wschodnioromańskie. zajęła w języku francuskim miejsce klasycznego caput („głowa"). Mogą to być także króciutkie teksty. które z języka germańskich Franków przejął romański przodek języka francuskiego. Pierwsze teksty pisane w tych nowych odmianach języka romańskiego lub językach romańskich pojawiły się dopiero w IX wieku. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym Poszukując informacji o wcześniejszych etapach rozwoju jakiegoś języka i badając zmiany. wniosła do języków tego regionu nowe słownictwo. obejmującej obecnie takie języki jak hiszpański.przez nich używaną. 9. Do różnic społecznych i regionalnych dochodzą różnice związane z chronologią rozwoju języków. który zaczai symbolizować zdolności umysłowe zawierające całą empiryczną mądrość człowieka. W gruncie rzeczy przez kilka wieków powstało bardzo niewiele romańskich tekstów. dzieła literackie lub religijne. nowe fonemy i nowe struktury gramatyczne. Powstaje tu jednak niełatwe pytanie. są wyrazy takie jak bleu („niebieski"). że wielu słowom wywodzącym się z żołnierskiego slangu udało się przetrwać w większym stopniu niż wariantom należącym do łaciny klasycznej. Późniejsze pokolenia nie uczyły się już języka celtyckiego jako rodzimego. zanim sama zniknęła. Kiedy zatem te różne odmiany mówionej łaciny stały się odmianami języka romańskiego? Na każdy pisany tekst odzwierciedlający późną mówioną łacinę. Pisanymi dokumentami wykorzystywanymi przy zastosowaniu metody filologicznej mogą być teksty prawnicze. Na przykład we współczesnym języku francuskim wyraz tete („głowa") pochodzi od późnoła-cińskiego wyrazu testa („garnek").

Fakt ten pozostaje w zgodzie z jedną z najbardziej podstawowych tez Whorfa.teksty pochodzące sprzed około sześciuset lat.274 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Chociaż -jak pokazują przykłady w tabeli l -język bezustannie ulega zmianie. Bych mógł o tem cso powiedzieć. które obecnie wymagają być może wyjaśnienia. Tak więc przy odrobinie wysiłku obecni użytkownicy języka polskiego mogą zrozumieć wiersz napisany przez Słotę na początku XV wieku. że nie ulega on poważnym zmianom przez lata. a następnie utrzymaną w satyrycznym tonie naukę zachowania się przy stole. Podczas gdy większość form kultury podlega znacznym zmianom. to jednocześnie wykazuje on wyraźną historyczną ciągłość. Z jutra wiesioł nikt nie będzie. O chlebowem stole.według hipotezy relatywizmu językowego Whorfa . a nawet wieki. I k temu mięso i chleb. zwłaszcza gdy przeczytają go we współczesnej transliteracji.) W tekście tym użyto pewnej liczby wyrazów. Treść „Wiersza o chlebowym stole" odzwierciedla rozwój obyczajowości dworskiej późnego średniowiecza.jest tak głęboko zakorzeniony w ludzkim umyśle. .1. język . Toż wszego myślenia zbędzie. według której języki dają ich użytkownikom „konstrukcje zwyczajowe" i rozwijają się oraz zmieniają bardzo wolno (patrz rozdział 6. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 275 Czfzolefz0 naniwe fw0ze tho wfzytko naftole 10fze Przetocz ftol weliky fweboda ftaye nanym pywo yvoda 10 yktemu m0fzo y chlep ywele gynich potrzeb Podług doftatka tego kthole może doftacz czego Zyutra wefzol nikt neb0dze 15 alyfz gdi zaftolem fz0dze tofz wfzego miflena zb0dze Ama fpocogem fzefcz aprzitem fz0 ma nayeftcz Amnogy ydze za ftol 20 fz0dze zanym yaco wól yakoby wzem0 vetkn01 koi Nema talerza karmenu fwemu efzby gy vcrogyl drugemu Agraby fz0 wmyfz0 przód 25 yfzmu medzwno yako mód bogday mu zaległ vfta wrzoth Aye fzmnog0 twarz0 czudn0 ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 30 Apeln0 mifz0 nadroby yako on czfzo motyk0 roby Sz0ga wmyfz0 przedrugego fzukay0 k0fza lubego nedoftoen niczfz dobrego 35 Ano wfzdy wydz0 gdze czfzny fzedzy kafzdy gy fluga nawedzy wfzytko yego dobre fprawa lepfze myfy przeden ftawa Mnodzy natem nyczfz nedadz0 40 fz0dze gdzego nepofzadz0 Csole się na niwie zwięże.w różnym stopniu . I wiele jinych potrzeb. Podług dostatka tego. A mnogi jidzie za stół. Poniższy fragment przedstawia inwokację. A przy tem się ma najeść. Kto le może dostać czego. da mi to wiedzieć. takie jak przytoczony poniżej „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (doba staropolska. Nie tylko radzimy sobie ze zrozumieniem tekstów sprzed ponad czterystu lat. lecz rozumiemy także . (3) Tekst staropolski: „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (początek XV wieku) Pisownia oryginalna <G>Ofpodne da my tho wedzecz bych mógł othem czfzo powedzecz Ochlebowem ftole fgarne nafz0 wfzytko pole czfzo wftole* ywtobole Transliteracja współczesna Gospodnie. 9. lecz ogólny sens tekstu i jego szczegóły nadal są zrozumiałe. Aliż gdy za stołem siędzie. Zgarnie na się wszytko pole. To wszytko na stole leże. ok. A ma z pokojem sieść. takich jak dzieła Jana Kochanowskiego (doba średniopolska. Cso w sto<do>le i w tobole. (Pisownia oryginalna nastręczałaby więcej trudności. Przetoć stół wieliki świeboda: Staje na nim piwo i woda.2. 1150-1500). 1500-1750).1).

A grabi się w misę przód. Problemy ortograficzne. cokolwiek Linijka 8: weliky fweboda / wieliki świeboda = (tutaj:) hojny pan Linijka 13: kthole / kto le = kto tylko. A będzie mieć rękę brudną. daj Linijka 6: Czf zole / Csole = co tylko. Kraków: Zakład Narodowy im. da = Panie. Siędzie.R. Niedostoen nieś dobrego.). Mnodzy na tem nieś nie dadzą. gy / ji = go Linijka 24: graby f z0 / grabi się = pcha się Linijka 25: medzwno / miedźwno = miodowo.. Każdy ji sługa nawiedzi.. Wrocław. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. Lepsze misy przeden stawia. rzecz / rzecz = mowę. nawedzy / ji. obsłuży Linijka 37: fprawa / sprawia = przygotowuje Linijka 39: nedadz0 / nie dadzą = nie zwracają uwagi Linijka 42: welmy / wielmi = o wiele. czfzny / csny = czcigodny Linijka 36: gy. Ań mu ma przez dzięki wstać. Sięga w misę prze drugiego. gdzie go nie posadzą. cso motyką robi. Szukaję kęsa lubego. przezdzenky / przez dzięki = wbrew woli (W: Wydra. Rzepka (red. Potem siędzie wielmi niżej. najpierw trzeba zinterpretować system pisowni. aby. Wszytko jego dobre sprawia. rozmowę Linijka 35: wfzdy / wżdy = przecież. Chrestomatia staropolska: Teksty do roku 1543. 1995. ktokolwiek Linijka 14: wef zol / wiesioł = wesoły Linijka 15: alyfz / aliż = aż Linijka 16: zb0dze / zbędzie = pozbędzie się Linijka 23: efzby / eżby = iżby. czyli ustalić wartości liter alfabetu w badanym języku. Jakoby w ziemię wetknął kół. Objaśnienia: Linijka 1: <G>Ofpodne da / Gospodnie. bardzo Linijka 44: mafto / miasto = miejsce Linijka 45: Ań / Ań = a on. Warszawa..) 9.2. nawiedzi = go. Iż mu miedźwno jako miód -Bogdaj mu zaległ usta wrzód! A je s mnogą twarzą cudną. które niesie z sobą . Nie ma talerza karmieniu swemu. gdzie csny siedzi. 276 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Cchcze* f z0 fam pofzadzycz wyfzey potem fz0dze welmy nyzey Mnogy yefcze przed dzwyrzmy b0dze czfzo nayego mafto fzedze 45 Anmu ma przezdzenky wftacz lepyey by tego nechacz Chce się sam posadzić wyżej. i Lepiej by tego niechać. W. Cso na jego miasto siędzie. i W.. Mnogi jeszcze przed dźwirzmi będzie. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego o wskazującego na uzupełnienie miejsca uszkodzonego w rękopisie..Siędzie za nim jako wół. Ano wżdy widzą. Wydanie II. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 277 Aby móc czytać takie starsze teksty. Eżby ji ukrojił drugiemu. Ossolińskich.. A pełną misę nadrobi Jako on. słodko Linijka 27: fzmnog0 twarz0 czudn0 / s mnogą twarzą cudną = z niejedną kobietą Linijka 29: ana / ana = a ona.

W niektórych staropolskich tekstach wymowę tę zaznaczano przez podwajanie liter samogłoskowych. takich jak przed laty. nićmi). niegdyś ograniczona do rzeczowników żeńskich. stosowanie dwóch pisowni tego samego wyrazu: yaco (20). /ó/. który ('który'). czyli opozycji fonologicznej samogłosek krótkich i długich. wfżytko (4). która w przypadku języka staropolskiego została częściowo zrekonstruowana. w M: voda (9). /a/. /s/: czfzo (5). dłońmi. Językoznawstwo historyczne analizuje pisane teksty i rekonstruuje gramatykę tych historycznych etapów rozwoju. której uległy polskie samogłoski na przełomie XV i XVI wieku. która we współczesnej polszczyźnie standardowej już także nie istnieje. stosowanie różnych symboli do oznaczania tego samego dźwięku. np. np. Stara końcówka -mi zachowała się w niewielu rzeczownikach miękkote-matowych (np. Wiele staropolskich rzeczowników męskich i nijakich w narzędniku liczby mnogiej ma końcówki: -y (-i). Różne aspekty gramatyki języka staropolskiego także można odtworzyć na podstawie źródeł pisanych. pisanie. W wyniku tego procesu opozycja ta przekształciła się w opozycję samogłosek otwartych i zamkniętych. nadal czytano jako samogłoski długie. nie dostarczył liter oznaczających takie staropolskie typy dźwięków. innymi słowy. Pisownia tego tekstu odzwierciedla wczesny etap rozwoju grafu polskiej. /m'/: mógł (2). Na przykład od czasów doby staropolskiej pewnym zmianom uległy deklinacje. Przykłady staro-pol. stosowanie litery h nie reprezentującej żadnego dźwięku: tho (1). kthole (13) Alfabet łaciński. k. yako (25) d. natomiast kontynuację końcówki -y (-i) spotykamy tylko w utartych wyrażeniach. c. dawnymi czasy. stać. który przyjęto za podstawę pisowni polskiej. f z/s/. dobra. 278 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE -mi. . /!z0(4). lecz zachowała się w różnym stopniu w polskich regiolektach. jak na przykład samogłoski nosowe czy spółgłoski palatalne. /ś/. ludźmi. góra ('góra'). karmenu (22) itd. to między innymi: a. Jednak od polowy XVI wieku wyparła je niemal zupełnie końcówka -ami. Tekst Słoty został napisany przed zmianą. Tabela 2. Jednak bardziej niż pisownia intrygująca jest wymowa. c /k/: doftatka (12). gośćmi. m /m/. Na etapie rozwoju języka staropolskiego reprezentowanym przez nasz tekst litery wyróżnione tłustym drukiem w takich wyrazach jak dobre. v. odpowiednio: /e/.ten fragment „Wiersza o chlebowym stole". Koń-cówka staro-pol. W wierszu Słoty narzędnik liczby mnogiej dzwyrzmy l dźwirzmi (43) to oczywiście forma staropolska. polegającą na zaniku iloczasu. wól (20). Narzędnik liczby mnogiej rzeczownika w języku staropolskim Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Temat pra-słow. pocogem (17) b. stosowanie jednej litery lub jednej kombinacji liter do oznaczania różnych dźwięków.

Koń-cówka staro-pol. Przykłady staropol. -mi laty -jo-mi mężmi -ja-ami duszami. Przykłady staropol. wilki -a-ami żonami -o-y. -o-y (-i) wozy.Temat pra-słow. Koń-cówka staropol. Temat pra-slow. bogy-niami -jo-mi polmi -u- .

-mi synmi -i-mi kośćmi -n-y imiony -i-mi gośćmi -u-ami brwiami -t-y cielęty -n-mi kamień-mi -r-ami macierzami -s-y .

tzn. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 279 spokrewnione (szersze omówienie w rozdziale 10). jak i języki europejskie. Rekonstrukcja oparta jest na niewielkim zbiorze zasad związanych ze strukturą języka. Przykłady wyrazów pokrewnych w wybranych językach indoeuropejskich Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiewno-słowiański Polski kardia „serce" cord. słowiańskie itd. grecki. Bardzo dużą rodziną jest na przykład rodzina języków indoeuropejskich. Pokrewieństwo tych języków dostrzec można w wielkiej liczbie wyrazów o podobnej strukturze fonetycznej. z upływem czasu ewoluowały z jednego prajęzyka.dokonać ekstrapolacji wstecz i zrekonstruować prajęzyk. takie jak wiersz Słoty. Pierwszym podstawowym założeniem jest. języki germańskie. specjaliści z dziedziny językoznawstwa historycznego mogą dowiedzieć się wiele o dawnej pisowni. Tabela 3. takie jak łaciński. muszą zastosować metodę rekonstrukcji. która pozwala im . Takie języki tworzą rodziny językowe składające się z grup językowych. Jednak gdy pisany tekst nie jest dostępny. co ukazano poniżej.„serce" śirdis „serce" srbdbce „serce" serce gi-gnosko „poznaję" co-gnosco „poznaję" zinóti „znać" znati „znać" znać agkho „ściskam" .2. wymowie i gramatyce. bałtyckie. że niektóre języki są ze sobą genetycznie 9.poprzez analizę najwcześniejszych udokumentowanych etapów rozwoju języków pokrewnych .sio wy Analizując starsze teksty. w skład której wchodzą zarówno języki indyjskie i irańskie.

Tutaj są to spiranty /s/. łaciński. że w tych samych warunkach lub otoczeniu językowym dźwięk zmienia się w ten sam sposób w każdym wyrazie. Tabela 4. Powołując się na nią. Ze względu na pojawienie się spirantu między innymi w staroirańskim liczebniku satam („sto"). litewski. Jest to tak zwana zasada regularności i choć stosuje się do olbrzymiej liczby przypadków. /z/ w językach grupy bałto-słowiańskiej: litewskim (podgrupa bałtycka) oraz staro-cerkiewno-słowiańskim i polskim (podgrupa słowiańska). celtycka i germańska. Zmiana ta znana jest jako spirantyzacja */k'/. /g/ w językach kentumowych. (Gwiazdką oznacza się językowe formy zrekonstruowane. */g'/. takich jak greka czy łacina. tę grupę języków nazwano umownie satemową. Porównania tego rodzaju pozwoliły na odtworzenie dziejów zmian fonologicznych i na rekonstrukcję systemu fonologicznego przodka grup językowych helleńskiej. (zapisane tłustym drukiem) zdepalatalizowane spółgłoski zwarto-wybuchowe /k/. W celu zrekonstruowania języka praindoeuropejskiego porównujemy ze sobą różne języki. na rekonstrukcję języka praindoeuropejskiego. /ź/ oraz /s/.ango „ściskam" ankstas „ciasny" QZT>kT> „wąski" wąski Drugim założeniem jest. realizowane na przykład w języku prabałtyckim jako */s/. możemy zrozumieć pewną ważną zmianę w historii języków centralnej części obszaru praindoeuropejskiego. gdzie rozwijały się grupy je280 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE zyków: tocharska.) Jej wynikiem było przejście tych praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych w spółgłoski szczelinowe (spiranty). */g'h/. należy pamiętać. gdzie wyłoniły się grupy: indo-irańska. Od wymowy łacińskiego centum /kentum/ („sto") tę grupę języków nazwano umownie kentumową. trackoormiańska. Skutki spirantyzacji praindoeuropejskich */k'/. */ż/. a w prasłowiańskim jako */s/. Metodę rekonstrukcji zastosować można jednak także w odniesieniu do jednego języka i . Zmiana ta nie dotarła natomiast do praindoeuropejskiego obszaru peryferyjnego. */g'/. italskiej i bałto-słowiańskiej (reprezentowanych tutaj przez języki grecki. helleńska (obejmująca grekę). */z/. albańska i bałto-słowiańska. italska (obejmująca łacinę). anatolijska (obejmująca język hetycki). odpowiadają (zapisanym tłustym drukiem) spirantom w językach satemo-wych. tzn. W niej wspomniane spółgłoski palatalne uległy depalatalizacji. */g'h/w języku prasłowiańskim Język praindoeuropejski Język prasłowiański Spółgłoski zwarto-wybuchowe palatalne: */VV */n'/ */n'h/ Spółgłoski szczelinowe dziąslowe: */«/ *hl Jak widać w zestawieniu pokrewnych wyrazów. że jest to tylko założenie. staro-cerkiewno-słowiański i polski) oraz innych grup z nimi spokrewnionych.

wcześniejsza wersja paradygmatu cechuje się jednorodnością.. Zmienić się mogą wzorce składniowe. Paradygmat ten widoczny jest nie tylko w przypadku de-voir. Stało się tak we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej. Po pierwsze. Metodę tę najczęściej stosuje 9. samogłoska tematu nie uległa dyftongiza-cji. W ich formach czasu teraźniejszego w trybie oznajmującym występują obecnie alternacje. mający to samo znaczenie. że w pewnym momencie historii tego czasownika w całym paradygmacie istniał jeden temat czasownikowy. która dokonała się przed 2000 rokiem p. jest o wiele późniejsze niż satemowa spirantyzacja praindoeuropejskich */kV.3. gdzie akcent padał na znajdującą się przed sufiksem samogłoskę funkcjonującą jako połączenie między tematem a wykładnikiem czasu i osoby. Może się zmienić użycie poszczególnych dźwięków. Od czasów powstania najwcześniejszych dokumentów. istotnie ma w temacie jedną samogłoskę: (5) b. Wyrazy i morfemy mogą zmienić swoje znaczenia. datowane na okres od V do VIII wieku. wskazówek w tym zakresie dostarcza klasyczna łacina. pozbawionym dokumentów etapie rozwoju języków romańskich (francuski to tylko jeden z możliwych przykładów) samogłoski w pozycji akcentowanej uległy dyftongizacji. Jednak nie mamy prawie żadnych pisanych dokumentów pochodzących z wczesnych etapów rozwoju języków romańskich i możemy polegać tylko na metodzie rekonstrukcji wewnętrznej.n. Typologia zmian językowych Zmiana może nastąpić we wszystkich omówionych dotąd w tej książce jednostkach języka. Wyróżnia się cztery rodzaje zmian. Przeanalizujmy na przykład francuski czasownik devoir („musieć"). Łaciński czasownik debere.e peux l nous pouvons od pouvoir („móc"). w tym czasowniku i w pozostałych czasownikach tej klasy samogłoska tematu we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej występuje jako dyftong (połączenie dwóch samogłosek. a w szczególności jej systemu akcentowego. zmiany mogą nastąpić wewnątrz sieci radialnych. takie jak szyk wyrazów. */gY. Na bardzo wczesnym. Przejście z łaciny do języków romańskich. 'debeo „muszę" de'bemus „musimy" 'debes „musisz" de'betis „musicie" 'debet „musi" 'debent „muszą" Dalsza analiza łaciny. je bois l nous buvons od boir („pić"). które dokonały się w paradygmatach dość dużej grupy czasowników francuskich. tzn. w których akcent padał na 282 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE pierwszą sylabę.2. Wspomniane dyftongi uległy w różnym stopniu dalszym zmianom. 9. */g'h/. Dla ułatwienia analizy formy czasownika devoir przytoczone są we współczesnej francuszczyźnie: (4) a..wówczas mamy do czynienia z rekonstrukcją wewnętrzną. że tam.e. z których jedna jest niesylabiczna). a nie widoczna powyżej alternacja (oi: e). natomiast w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej jako (bardzo zredukowany) monoftong (samogłoska pojedyncza). . Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 281 się w obrębie paradygmatów czasownikowych i rzeczownikowych. to znaczy na temat. Zakłada się. lecz także innych czasowników: je reęois l nous recevons od recevoir („otrzymać"). gdzie w paradygmacie występuje zróżnicowanie form. W pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej. co doprowadziło do powstania tej nieregularności we wszystkich formach francuskich poświadczonych w dokumentach poczynając od IX wieku. Chociaż brak dokumentów z języka praromańskiego czy też z wczesnych etapów rozwoju języka francuskiego.jedoisjamuszę" tu dois „ty musisz" U doit „on musi" nous devons „my musimy" vous deuez „wy musicie" ils doiuent „oni muszą" Uwzględniając zasadę regularności możemy przyjąć. ilustrujący serię zmian. pozwala sprawę wyjaśnić.

Modyfikacji uległa jedna wyizolowana kombinacja dźwięków. 9. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu. W wieku XIV terminem z poziomu 284 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE podstawowego był jeszcze hound („pies"). Innym rodzajem zmiany fonetycznej jest dysymilacja (odpodob-nienie). Asymilacja możliwa jest także w pozycji międzywyrazowej. Wreszcie pewna liczba zmian jest wynikiem działania analogii. brak /-g/ ognia. a peryferyjny może stać się bardziej centralnym. który zmienił się we włoską formę fatto. W dobie staropolskiej w regiolektach wielkopolskim. Po trzecie. Innym przykładem dysymilacji jest przejście /kk/ w /tk/ widoczne w formach typu letki („lekki").bardziej prototypowy (centralny) element jakiejś kategorii może stać się elementem peryferyjnym. w wyniku czego to. że w tych przypadkach zaszła zmiana w całym systemie. lecz także morfemów.3. Wówczas elementy przechodzą z jednej kategorii lub sieci do innej. zmiany mogą oznaczać przesunięcia między sieciami radialnymi. brak /-g/ ryb.1. Zmiana w sferze dźwięków może mieć charakter czysto fonetyczny i nie powodować zmian w systemie fonemicznym języka. W „Prologu" do Opowieści kanterberyjskich Geoffreya Chaucera (1387 r. Proces ten obserwujemy na przykład w zmianie łacińskiego miraculum („cud") w hiszpańskie milagro („cud"): zmianie uległ szyk segmentów /r/ i /!/. brak /-g/ jedzenia. śląskim i małopolskim ostatnia spółgłoska wyrazu poprzedzającego została udźwięczniona przez początkową samogłoskę. Po drugie. gdy pierwsze /r/ zmieniło się w /!/ i dało w wyniku późnołacińskie pelegrinus.) jest między innymi polska forma ramię.7. w wyniku której jeden dźwięk staje się mniej podobny do drugiego dźwięku będącego w jego bliższym lub dalszym sąsiedztwie.3. może zajść zmiana w samym schemacie kategorii. W semantyce zmiany zachodzić mogą w kategoryzacji: wewnątrz kategorii lub sieci radialnej albo też w interakcji między kategoriami. Przykładem może być ewolucja angielskich wyrazów dog (obecnie: „pies") i hound (obecnie: „pies gończy". Inne częste zjawisko to metateza. Do takich procesów należy asymilacja (por. Typologia zmian językowych 283 cińska grupa spółgłoskowa /kt/ zmienia się w /tt/. w której prasłowiańskie */or/ przekształciło się w /ra/.) opisana jest przeorysza i jej houndes („psy"): . co było bardziej prototypowe. fraz czy większych konstrukcji gramatycznych. w imiesłowie czasu przeszłego strony biernej factum („uczynione"). Na przykład w historii języka włoskiego dawna ła9. w wyniku której dźwięki zamieniają się miejscami. Jednak nie możemy twierdzić. złożeń. by brzmiał pod jakimś względem podobnie do innego dźwięku w jego otoczeniu.3). Do języka polskiego słowo to dotarło za pośrednictwem języka niemieckiego i przyjęło formę pielgrzym. Porównaj współczesne niemieckie Hund („pies") i niderlandzkie hond („pies"). Pierwotny szyk dźwięków (samogłoska + /r/) widoczny jest na przykład w łacińskim armus („ramię"). np. miętki („miękki"). spółgłoskę sonorną lub półsamogłoskę /j/ wyrazu następującego po nim. np. w wyniku której jeden dźwięk zaczyna być wymawiany tak. w systemie fonolo-gicznym lub w systemie semantycznym. Stało się tak na przykład w łacińskim słowie peregrinus („cudzoziemiec"). Użytkownicy języka budują umysłowe kategorie lub sieci dla reprezentacji nie tylko wyrazów. Rezultatem metatezy z okresu rozpadu wspólnoty prasłowiańskiej (VIII-IX w. staje się mniej prototypowe lub na odwrót. występujących w niektórych polskich regiolektach. 5. „ogar"). Zmiany wewnątrz sieci radialnej Zmiany wewnątrz sieci radialnej mogą zachodzić na obu końcach skali wyznaczającej poziomy organizacji języka.

(6) Of smalę houndes hadde she that she fedde With rosted flessh. zdrowy. Nie jest jasne. pojawiła się nowa forma z końcówką pochodzenia zaimkowego. W epoce wspólnoty bałto-słowiańskiej wykształciła się złożona odmiana przymiotników. Zatem obok dotąd prototypowej formy rzeczownikowej. 9. pełen. We wczesnym okresie rozwoju języka praindoeuropejskiego nie było różnicy morfologicznej między przymiotnikami a rzeczownikami. Jednak w niektórych dialektach /t/ pojawiające się po samogłosce w wygło-sie. mocnego psa często używanego do pilnowania domów. gotów. jak w cat-call („wygwizdanie"). W podrozdziale 5. zdrów. tak samo jak poodle („pudel"). gotowy. Pozostałe do dziś relikty. jak w wyrazie beat („bić"). bywa realizowane jako zwarcie krtani [?] + [t]. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej Liczba realizacji fonetycznych. np. może przybierać formę spółgłoski uderzeniowej [r]. angielskiego lii. bywa wymawiane jako [?]. Prototypowa wymowa/t/to nieaspirowane [t] (stop). między innymi ciekawy. czyli allofonów danego fonemu. Zmiana wewnątrz sieci radialnej a) XIV wiek hound „pies" b) XVI wiek dog „pies" dog poodle spaniel greyhound mastiff poodle spaniel greyhound Aound „dog" „pudel" „spaniel" „chart" „dog „pudel" „spaniel" „chart „ogar angielski" np. Typologia zmian językowych 285 Podobny proces zmian dostrzec można także w formach gramatycznych. natomiast w na-głosie akcentowanej sylaby występuje aspirowane [th] (tąp). reprezentowaną na przykład przez odmianę o nazwie mastiff („dog angielski"). np. Ta z kolei w otoczeniu takim jak pretty good („dość dobry") może ulec redukcji do formy zerowej (0). We współczesnej polszczyźnie istnieje niewielka liczba przymiotników.3. a od XVI wieku stały się one rzadkie. W średnioangielskim dog. które karmiła pieczonym mięsem lub mlekiem i białym chlebem. może być tak duża. Było na niego takie zapotrzebowanie. jaką rasę psa autor miał tutaj na myśli. lecz może rasą dość często spotykaną. stanowią obecnie w kategorii polskiego przymiotnika zjawisko peryferyjne. rys. 2. która istnieje pod względem strukturalnym. Te dwie formy wywodzą się z różnych odmian przymiotników. zwanych odpowiednio „złożoną" i „prostą". */godbnt/ > staropolskie godzien. tzn. a jej pozostałości to formy typu ciekaw. Tę zmianę w sieci radialnej przedstawiono na rys. or milk and wastel-breed. 1. poświęconym fonemom i allofonom. lecz mógł to być nawet mały pudel. że nawet go eksportowano i stopniowo nazwa tej bardzo prototypowej rasy psa zastąpiła nazwę całej kategorii. a w pozycji nieakcentowanej między samogłoskami.2. np. Rys. */godbm>-ł-jV> staropolskie godny. wywodzące się z form niegdyś prototypowych. Prostą odmianę przymiotników nazywamy rzeczownikową. wesół. . formy. Już w języku staropolskim ujawniła się tendencja do ograniczania użycia form pierwotnej odmiany rzeczownikowej. która była wynikiem scalenia odmiany rzeczownikowej z następującym po niej zaimkiem anaforycznym. lecz nie jest realizowana.3. Sieć radialną tych realizacji fonemu /t/ przedstawiono na rys. jak wyrazie city („miasto"). dużego. mastiff „dog angielski" 9. że stał się prototypem kategorii hound. natomiast przed /k/. Miała kilka małych psów. Dog jako rasa psa spotykany był tak często. które mają postacie oboczne: ciekaw. pełny. które mogą zmieniać się także wewnętrznie lub w obrębie dwóch lub więcej sieci. wesoły.5. był tylko jedną z ras. która od wieku XVI w języku angielskim brzmi dog. 1. że mówimy o fonemach jako kategoriach. 3 ilustruje allofony angielskiego fonemu /t/.

W „Wierszu o chlebowym stole" Sło. że w przypadku rzeczowników męskoosobo-wych pierwotny biernik.?cof-co«[khae?ko:l] ?t beał [bi:?t] tąp [thsep] th t stop [stop] r city [sin] (7) Aye fzmnog0 twarz0 czudno ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 A je s mnogą twarzą cudną. Porównaj: widzę wilki i ślady wilków. Porównaj no-wopolskie tworzyć („powodować powstawanie czegoś"). Ana też ma k niemu rzecz obłudną. W dobie nowopolskiej w obrębie rzeczowników żywotnych (rodzaju męskiego) ukształtowała się ostatecznie kategoria rodzajowa męskoosobowości. Rozróżnienie to ujawniło się formalnie tylko w liczbie mnogiej. A będzie mieć rękę brudną. Typologia zmian językowych 287 cza.3. zrównał się z formą dopełniacza: synów. Tę zmianę oznaczającą przesunięcie do innej sieci radialnej przedstawiono na rys. Z domeny obiektów przyrody ożywionej przesunęło się ono do domeny części ciała. Pierwszą z tych zmian zilustrować można historią polskiej deklinacji męskiej rzeczownika. „płeć" czy „forma". 0 pretty good [pni gud] Przykład zmiany w sieci leksykalnej reprezentuje polski wyraz twarz. Zmiana leksykalna z przesunięciem do innej sieci radialnej Język staropolski twarz 1) stworzenie Język nowopolski twarz 1) przednia strona głowy człowieka 2) osoba. a mianowicie oznaczał „stworzenie". co jednocześnie spowodowało wyodrębnienie się kategorii niemęskoosobowości. nadal różni się od formy dopełniacza: wilków. np. a mianowicie jej obli9.286 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Rys. który w języku staropolskim zachowywał jeszcze swoje pierwotne znaczenie. forma 3) przednia strona głowy człowieka W gramatyce sieć może podzielić się na dwie części lub zdarzyć się może rzecz odwrotna: dwie (lub więcej) sieci mogą połączyć się w jedną. Porównaj: widzę synów (w staropolskim: widzę syny) i domy synów. Znaczenie tej jednostki leksykalnej ulegało przesunięciu od oznaczania tego. 2.1 ty mowa jest między innymi o zachowaniu się przy stole. 288 . to znaczy w te warzystwie płci pięknej. np. Zatem użytkownicy współczesnej polszczyzny traktują żywotne rzeczowniki oznaczające osoby i żywotne rzeczowniki nie oznaczające osób jako należące do różnych kategorii. Natomiast w przypadku rzeczowników niemęskoosobowych biernik. Tylko to znaczenie zachowało się do okresu nowo-polskiego. syny. wilki. Jednak już wówczas istniały także jego bardziej specyficzne znaczenia. gdy zasiada l się doń z twarz0 czudn01 twarzą cudną (linijka 27). płci i formy. Pojawiający się w wierszu Słoty wyraz twarz w znaczeniu „płeć" jest jednym z przejawów zmian. 3. Sieć radialna fonemu /t/ w języku angielskim . a mianowicie „osoba". Rys. a następnie istotnej części ciała pozwalającej rozróżniać jedną osobę od drugiej. do oznaczania osoby. płeć. czyli kobiety: Ponadto już w języku staropolskim twarz to także „przednia strona głowy ludzkiej". 3. Oznaczało to między innymi. co stworzone.

Typologia zmian językowych 289 „Gdy biskup przyszedł do króla. schematyczną reprezentację. która łączyłaby w sobie wszystkie znaczenia. tak jak we współczesnym języku niemieckim lub niderlandzkim.3. a szyk OPD . 9.3. Na przykład. elementami mniej centralnymi. fkutki vkazui0. We wczesnej staropolszczyźnie celownik liczby mnogiej rzeczowników deklinacji męskiej miał końcówkę -om (np. Zmiany w schematach mogą odbywać się dwiema drogami: schemat może rozwinąć nową formę lub też powstać może nowy schemat. (PDO) [Gdy biskup do króla przyszedł. podstawowy szyk zdania występujący w zdaniu nienacechowanym (głównym) to POD. W języku staroan-gielskim. i W. op.w zdaniu głównym następującym po zdaniu podrzędnym lub po okoliczniku ((8) b): (8) a. Objaśnienie: fkutki l s/rurir/(narzędnik liczby mnogiej) = czynami (W: Wydra W.JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE W procesie odwrotnym kategorie mogą połączyć się. cit. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego wskazującego na uzupełnienie miejsca w rękopisie. duszam. Podobną ewolucję dostrzec można w sieciach niektórych wyrazów. natomiast szyk PDO występuje w zdaniu podrzędnym. Przypatrzmy się znaczeniu wyrazu skutek w języku staropolskim i w polszczyźnie współczesnej. a nawet marginesowymi. lecz oznacza „czyn". w deklinacji żeńskiej końcówkę -am (np.R. Mogłaby ona mieć powiedzmy znaczenie „konstrukcja do siedzenia mająca cel użytkowy".2. która stosuje się do wszystkich elementów tej kategorii. 20-nam. Zmiany w schematach Pojęcie „schematu" lub „znaczenia schematycznego" zastosowaliśmy dotąd w kontekście morfologii w analizie polskiego sufiksu -acz w rozdziale 3 (13) oraz w odniesieniu do pojęcia „schematu zdarzenia" w podrozdziale 4. schemat zdania w angielszczyźnie współczesnej jest w porównaniu z tamtymi stały i nieelastyczny. drugi zaś przy pomocy fonologii. takim jak (8)a. wilkom. Pojawia się on między innymi w „Pieśni o Wiklefie" Andrzeja Gałki (XV wiek): (9) gegozz nafladuio. Przyjrzyjmy się podstawowemu szykowi wyrazów w zdaniu. Co <z k>siąg rozkazują." We współczesnej angielszczyźnie te trzy typy szyku wyrazów są zredukowane do typu POD. mężem." b.] 9. ponieważ istnieje wiele różnych typów krzeseł. Podczas gdy w języku staroangielskim oraz współczesnym niemieckim lub niderlandzkim schemat zdania jest w dużym stopniu swobodny. W formie tego przypadka nie ma już różnych kategorii odzwierciedlających rodzaj gramatyczny. gościem. Jegoż naśladują I skutki ukazują. jak w polszczyźnie współczesnej. musimy mieć abstrakcyjną ideę krzesła. cielętom). Rzepka (red. który odgrywa ważną rolę w składni danego języka. czo fz0g* rofkazui0. W dobie średniopolskiej w celowniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów rozpowszechniła się końcówka -om. latom. a zatem obecnie język polski ma jedną formę celownika liczby mnogiej rzeczowników. każda kategoria ma także wysoce abstrakcyjną. a w deklinacji nijakiej końcówkę -om (np.). P a se biscop topam cyninge com. polom. ba sealde hę him stówę and biscopsedl (OPD) v ! . Ewolucję sieci leksykalnych . Poza elementami bardziej centralnymi lub prototypowymi. synom) lub -em (np. Pierwszy typ zmiany zilustrujemy przy pomocy gramatyki i słownictwa. kościom). a więc nie ma znaczenia takiego. [wtedy dał on mu dom i siedzibę biskupa] „dał mu on dom i siedzibę biskupa. Teraz pojęcie to będziemy stosować w odniesieniu do każdej kategorii językowej. kamieniem).) W tekście (9) wyraz skutek nie odnosi się do rezultatu działania.3.

Inne rozszerzenie to specjalizacja w kierunku „faktu". Gdy powstaje nowy fonem. wokół którego rozłożone są pozostałe allofony. W języku staropolskim istnieje kilka rozszerzeń prototypowego znaczenia wyrazu skutek. wyłania się nowy schemat. Rys. W języku prasłowiańskim i we wczesnym okresie rozwoju języków słowiańskich (a więc i we wczesnej staropolszczyźnie) fonemy /f/ i /f/ nie istniały. Jak widać z poniższego zestawienia. Jedno z rozszerzeń ukazuje specjalizację w kierunku „czynu nagannego".3. Od polisemicznej sieci radialnej do jednoznaczności Język staropolski skutek Język nowopolski skutek „występek" „czyn „następstwo działania" „następstwo działania" „fakt" Rozwój nowego schematu może też nastąpić w wyniku rozpadu kategorii na dwie nowe lub połączenia się dwóch kategorii w jedną. 4. w polszczyźnie (i w innych językach słowiańskich) początkowo odpowiadały spółgłoski [p] lub [b]. Mniej więcej w tym samym czasie zmienił się pod względem semantycznym wyraz czyn. Typologia zmian językowych 291 Tabela 5. Sam fonem ma zatem charakter schematu. występującej w zapożyczanych wyrazach spółgłosce [f]. Złożona niegdyś kategoria radialna stała się kategorią o wiele prostszą. Początkowo może on mieć tylko jeden allofon.wyrazu skutek przedstawiono na rys. zapisywanej <f> lub <ph>. Znaczenia te pozostały żywe w dobie średniopolskiej. czyli „występku". Jak wykazano w rozdziale 5. który utracił swoje staropolskie 290 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE znaczenie „sposób" oraz inne znaczenia i obecnie funkcjonuje podobnie jak słowo skutek w swoim dawnym prototypowym znaczeniu. Wczesne staropolskie odpowiedniki spółgłoski [f] w zapożyczeniach Źródła zapożyczeń Wczesny okres języka staropolskiego Język łaciński Język niemiecki . 4. fonem można traktować jako kategorię głosek z prototypowym allofonem w centrum. zauważymy uderzającą różnicę: w polskich słowach (podobnie jak w ich wcześniejszych czeskich formach) nie występuje spółgłoska [f]. Przyjrzyjmy się przykładowi z historii języka polskiego. Niektóre z tych wczesnych form 9. Jeśli porównamy wyrazy w językach obcych z ich formami przejętymi przez wczesną staropolszczyznę (często za pośrednictwem języka staroczeskiego). a więc wyraz skutek nie jest już wieloznaczny. którym był „czyn". Jednak w polszczyźnie współczesnej zachowało się tylko znaczenie ostatnie: „następstwo działania". W jeszcze innym znaczeniu skutek to „następstwo działania". a oznacza powstanie z allofonów jednego fonemu nowych fonemów. który przy braku innych automatycznie staje się prototypem. W sferze fonologii ten pierwszy rodzaj zmiany zwany jest często fonologizacją.

łacińskie offerenda > niemieckie Opfer > czeskie ofe-: ra > staropolskie ofiara [of ara]. Jednak w dobie staropolskiej nastąpiła pod tym względem zmiana. berto. Fonologizacja spółgłosek [f] i [f] była wynikiem kilku procesów: a. f chwała l fata: *[xvała] > [xfała] > [fała] (por. c. Małopolski. kwiat: [kv'at] > [kf at] b. niemieckie Farbę > (XV wiek) * farba [farba]. trawka: *[travtka] > [travka] > [trafka]. Jednak to zjawisko nie zmieniło jeszcze systemu fonemicznego. Falkow^ ski}. ubezdźwięcznienia spółgłosek w wygłosie: np. staw: *[stavb] > [stav] > [stafj. '!• W wyniku upodobnienia do sąsiedniej spółgłoski bezdźwięcznej oraz w wygłosie fonem /v/ wzbogacił się o wariant pozycyjny [f]. Sieradzkiego. ubezdźwięcznienia w grupach spółgłoskowych: np. Łęczyckiego. Lucyper. Fabian w nazwie Pabianice. przetrwały do dziś (np. chwila l fila: *[xv'il'a] > fefila] > [fila] di zapożyczenia z języków obcych: np. Nowe dźwięki uzyskały status . Górnego Śląska): np. a fonem /v'/ o wariant pozycyjny [f]. Szczepan). Palenica.Fabianus Fabian ferala* (z łacińskiego) berło Josephus (z greckiego) Ożep Luciferus Lucyper Stephanus (z greckiego) Szczepan * Forma w języku staro-wysoko-niemieckim. uproszczenia grup spółgłoskowych (w regiolektach Mazowsza.

W jego wyniku w języku niemieckim pod wpływem sąsiedztwa samogłoski /i/ samogłoski tylne przekształciły się w samogłoski przednie bez utraty zaokrąglenia.zioło. las (o lesie).3. Dane językowe wskazują na to. Typologia zmian językowych 293 wieść . a nie taki. czyli zmiana wartości samogłoski. dojć („dojść"). lecie . . gdy znalazły się w pozycji kontrastu z NI i /v'/. utworzonej pod wpływem bezokoliczników typu siąść.fonemów dopiero wtedy. jak wiara (o wierze).lato. widoczne w paradygmatach takich rzeczowników.farba /f-/ czy wilk /v'-/ . formami lub konstrukcjami i postanawiają (choć nie zawsze całkiem świadomie) jeszcze bardziej je upodobnić. W wyniku tego procesu powstały oboczności samogłoskowe zachowane w znacznej mierze do dziś: żenić . by formy i konstrukcje były przejrzyste. który wykazuje oboczność samogłoskową wywołaną przez dawną zmianę fonetyczną.wiodę. siąść .bezpośrednio z łacińskiego ferula.) Powtórne zapożyczenia wymienionych wyrazów (Fabian. w liczbie mnogiej rzeczownika Loch („dziura"): loch+ir > Lócher. że fonemy /f/ i /f/ weszły do polskiego systemu spółgłoskowego w XIII wieku. To pragnienie zaś może powodować zmiany analogiczne. miara (o mierze). że proces tych zmian analogicznych nie został doprowadzony do końca. Kolejnym procesem prowadzącym do powstania nowych fonemów jest przegłos. to znaczy by były rozpoznawalne w większej jednostce. (Formy ty. Przegłos dokonał się także u zarania polszczyzny. 9. ujć („ujść") przekształciły swoje zakończenie na -ść. Zmiana analogiczna to proces. Wskutek działania analogii miejsce starszych form żenię. Stało się tak np.siądę.4. Józef.widocznie dlatego. np.l pu chwila i fila współistniały w końcowym etapie staropolszczyzny.las. świat (o świecie). wiadrze. Jednak pojawiające się w rezultacie tego przegłosu samogłoski nie były nowymi fonemami. Inny przykład to zmiana analogiczna. Jednak dalsze istnienie oboczności samogłoskowych. Stefan) spółgłoskę [f) zachowały. przyć („przyjść"). lesie . gdzie <6> oznacza przednią zaokrągloną samogłoskę /oe/. siano — o sienie. Staropolskie alternacje typu żona — o żenię. która występowała częściej. w nagłosie. Taki przegłos znany jest z badania rozwoju języków germańskich. ziele .żona. w którym poszczególni użytkownicy języka zauważają podobieństwa między dźwiękami. Aby dokonała się zmiana analogiczna. najó („najść"). Na przykład w XVI wieku (początek doby średniopolskiej) staropolskie bezokoliczniki ić („iść"). sianie.fila /f-/ (< chwila). ponieważ w temacie wszystkich przypadków upowszechniła się samogłoska. We współczesnej polszczyźnie działanie analogii widoczne jest w niestandardowej formie wziąść („wziąć"). wiedrze zajęły formy nowsze żonie. W ten sposób NI i /f/ oraz /v'/ i /f/ zaczęły kontrastować z sobą w takich parach wyrazów późniejszego okresu staropolszczyzny jak l warczeć lv-l . musi nastąpić bardziej lub mniej świadoma analiza rozpatrywanych jednostek. wiadro — o wiedrze (będące wynikiem przegłosu) zamknęły. Zmiana analogiczna Użytkownicy języka pragną.3. fe-rula . Doszło do tego w wyniku uproszczenia grup spółgło292 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE skowych [xv] > [xfl > [fl i bcv'l > l/F l > [f] w wyrazach rodzimych oraz w rezultacie przyswajania [fj i [f] w późniejszych zapożyczeniach. zajć („zajść"). sienie. Lucyfer. jednak potem w języku ogólnopolskim przyjęła się pierwotna forma chwila. Użytkownicy języka taki paradygmat uważali za wygodniejszy . Stało się to przez analogię z formą licznych bezokoliczników 9. która doprowadziła do ujednolicenia tematu niektórych rzeczowników pod względem samogłosek. że występuje w nim bardziej przejrzysty temat z jedną samogłoską. wskazuje na to.

takich jak męża. jeść. W tym przypadku zmianę motywowała nie tylko chęć posiadania przejrzystej formy. że wszystkie języki bezustannie się zmieniają. Przyczyny i przewidywalność zmiany 295 w pojemności ludzkiej pamięci. możemy do tego pytania dodać zagadnienie prze-widywalności: Czy można przewidzieć. dawna forma dopełniacza liczby pojedynczej synu zmieniła się w syna. jeśli są często używane tylko we frazeologizmach.wykładnika dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego należących do kategorii żywotnych. kiedy zmiana nastąpi i w jakim pójdzie kierunku? Być może najłatwiej odpowiedzieć na pierwsze z tych pytań. iść. idzie. szedłeś l sztaś. .4. i można się z taką odpowiedzią nie zgodzić wskazując na to. która nastąpiła w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego. być. Zajmiemy się teraz bardziej fundamentalnym pytaniem. Przyczyny i przewidywalność zmiany Przedstawione wyżej przykłady pokazują. że w czasie ostatnich wieków nastąpiła jakaś zmiana 9. Jeśli na przykład użytkownik współczesnego języka polskiego w ogóle zna formy wykolę. wiedzieć itd. lecz także chęć stosowania wyraźnego . Jednak jak wykazuje analiza tekstów. Rozważmy na przykład analogiczną zmianę morfologiczną ze skutkami widocznymi w wieku XVI. ciąg struktur umysłowych i zjawisk o charakterze poznawczym. W języku polskim swoistą odmianę mają czasowniki bać się. że inne t cechy ludzkiego umysłu pozostają niezmienne.Zmiany analogiczne wynikają nie tylko z dążenia do przejrzystości. dlaczego w ogóle język się zmienia lub jakie są praprzyczyny zmiany językowej. Możemy zatem zakończyć niniejsze rozważania stwierdzeniem. wykluje).4. Dlaczego język miałby być inny? Jednak jeśli potraktować język jako . Mianowicie rozdział końcówek -a i -u dokonał się na podstawie semantycznej. że zmieniają się wszystkie ludzkie instytucje. Na przykład paradygmat czasu teraźniej294 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE szego liczby pojedynczej czasownika iść to formy idę. Podobnie dzieje się w wielu językach europejskich w przypadku na ogół dość nieregularnego czasownika odpowiadającego polskiemu być. Osobliwe jest jednak to. wykolę czasownika wykłuć (używane obok form wyklują. zadając kolejne pytanie: dlaczego język miałby się nie zmieniać? Warto też przypomnieć. że często używana nieregularna forma może przez długi czas nie ulegać zmianom. stać. Pamiętając na przykład o zmianach form dopełniacza liczby pojedynczej polskich rzeczowników rodzaju męskiego. natomiast czasu przeszłego liczby pojedynczej. idziesz. szedł l szła. że zmiana analogiczna często dokonuje się w przypadku form o średniej częstotliwości występowania i o średnim poziomie rozpo-znawalności. 9. wyklujesz. francuski. języki angielski. rosyjski czy polski czasów obecnych są dość odmienne od form sprzed czterystu bądź sześciuset lat. to zna je prawdopodobnie z utartych wyrażeń zawartych w powiedzeniu Ciemno choć oko wykol czy też w przysłowiu Kruk krukowi oka nie wykolę. Nie ma na przykład dowodu na to. chcieć. wykolesz. lecz po mniej więcej tysiącu lat zmiana bywa tak fundamentalna. Ponadto bez zmian pozostają także rzadkie formy. W ten sposób przez analogię do licznych form rzeczowników żywotnych.i jedynego w swoim rodzaju . rodzaju męskiego i żeńskiego to formy: szedłem l szlam. lecz także z dążenia do ustalenia relacji między formą a znaczeniem w stosunku jeden do jednego. mieć. psa. W rzeczownikach żywotnych (z wyjątkiem wołu) przyjęła się końcówka -a. że język sprzed dziesięciu wieków staje się niezrozumiały. w nieżywotnych zaś pozostały końcówki -a lub -u. jechać. W polszczyźnie standardowej te nieregularne typy koniugacji nadal opierają się zmianie na typy bardziej regularne. Język może zmieniać się wolno.

Widzimy tutaj. zazwyczaj jako jeden z kilku wariantów. wykształcenia. którą jej użytkownicy mogą zmienić intencjonalnie tak. PrzypaJr trując się bardziej szczegółowo danym zebranym wśród mieszkań-1 ców wyspy. Następnie forma ta rozpowszechnia się w społeczności językowej. Czasem taka forma pozostaje w użyciu tak długo.choćby niski — stopień zróżnicowania. Pewien rodzaj wymowy bądź wewnątrzgrupowe słownictwo. Warto zauważyć. . każda z tych odmian rozwija własną tożsamość. by mówić inaczej niż wczasowicze i bardziej utożsamiać się z wyspą. takich jak pamięć. że języki zawsze przejawiają jakiś . Widać tu pewną paralelę do tego. W swoich pracach Labov wskazał również na konieczność rozróżniania w analizach języka między wywołaniem zmiany. W szczególności poddał on analizie stopień. Bez względu na to. że stopień centralizacji był większy! w wymowie młodszej grupy użytkowników języka. jakie jest źródło prestiżu.Jedną z odpowiedzi na pytanie o praprzyczyny zmiany językowej znajdujemy w pracy Williama Labova. a resztę roku spędzali na j lądzie stałym. a ponadto przy różnych okazjach nie formułują tych samych myśli w identyczny sposób. które początkowo było mniej lub bardziej przypadkową odmianą wymowy. że prestiż niekoniecznie (lub nieczęsto) łączy się z językiem wyższej klasy społecznej lub starszej grupy wiekowej. Im ktoś był młodszy. przesunął się w kierunku [ae] lub [e]. nabrało prestiżu. inni tę wymowę lub to słownictwo naśladują. Labov wyciągnął z tego wniosek. lecz nie intencjonalnie. Zmianę językową porównuje on do takich zdarzeń. że w wymowie stałych mieszkań296 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE ców wyspy pierwszy element owych dyftongów miał pozycję bardziej centralną niż w wymowie wielu odwiedzających wyspę latem gości. ponieważ ludzie nie wymawiają wyrazów za każdym razem dokładnie w ten sam sposób. a jego tło może być w gruncie rzeczy nieuchwytne dla analizy. że wymowa cechująca się dyftongami o scentralizowanym pierwszym elemencie stała się prestiżowa. a nawet płci. jednego z pierwszych językoznawców. Podstawą tego poglądu jest fakt. czasami zupełnie blisko Martha's Yineyard. której w końcu może zostać przypisany pewien prestiż. Niemiecki badacz Rudr Keller rozwija w swych pracach teorię wywołania zmiany. a jej rozpowszechnieniem się w grupie użytkowników języka. wyróżnianymi na podstawie wieku. do biegu rzeki. wprawdzie zmienianym przez użytkowników. którzy posiadali lub dzierżawili tam domy. a nawet. którzy wiązali zmianę językową ze zróżnicowaniem języka (patrz 9.„zjawiskiem trzeciego rodzaju". mogą wywodzić się na przykład z języka punków. tym większą wagę przywiązywał do tego. takie jak angielski wyraz grass („marihuana". pozycji ekonomicznej. Labov zauważył. Wówczas mamy do czynienia z prawdziwą zmianą językową. dosłownie: „trawa"). np. tzn. że istniała korelacja między wiekiem a nasileniem tej zmiany (lub jej brakiem). co zostało powiedziane wyżej o strukturach umysłowych. jak zjawisko. które cechuje się zmianami wywoływanymi w wyniku działania sił pozbawionych świadomości i intencji. który ulega zmianom w rezultacie erozji lub trzęsień ziemi. w jakim w wymowie mieszkańców wyspy przebywających na niej przez cały rok pierwszy element dyftongów /ai/ i /au/ uległ centralizacji. Zdaniem Keller a język nie jest podobny do zjawiska naturalnego. Jest on raczej -jak mówi Keller . Niektóre odmiany języka utożsamia się z pewnymi grupami społecznymi. Okazało się. aż pozostałe warianty zostaną przez użytkowników języka zapomniane. nabierając jednak dodatkowej wartości społecznej. Jedno z najbardziej znanych badań Labova dotyczy szczegółów wymowy rodowitych mieszkańców wyspy Martha's Yineyard położonej u wybrzeża stanu Massachusetts w Nowej Anglii (USA). gdy utożsamiła się z nim pewna szczególna grupa ludzi. handlarzy narkotyków lub gangsterów.1). to znaczy sposobem jej zapoczątkowania. Następnie rozpowszechniło się i jeszcze mocniej zakorzeniło. Język nie jest też instytucją społeczną. jak można zmienić obowiązujące prawo.

że przewidywania zleją się w jedno z opisem aktualnego stanu rzeczy. lecz zachowanie każdego kierowcy. aby mogła się ona stać dla nich wzorcem. rowy odpływowe czy kanały są na swoim miejscu. co widać w dokumentach pisanych.z dawką nowatorstwa wystarczającą. jakie się dokonają. 9. że zróżnicowanie języka doprowadzi do zmiany.5. którzy dążą do osiągnięcia sukcesu w komunikacji ze 9. których dystrybucja zależy od klasy czasownika. a ponadto ponieważ prawdopodobieństwo. jest niewielkie. występujący w niej sposób wyrażania przyszłości potraktować można jako przykład wysoce niestabilnego systemu morfologicznego. aby inni użytkownicy języka to wyrażenie zrozumieli. takimi jak pragnienie uniknięcia kolizji z jadącym z przodu samochodem. do dziś zachowały się frazeologiczne archaizmy takie jak siąść na koń (gdzie koń jest pierwotną formą biernika). dopóki pewien wariant formy językowej tak wyraźnie się nie zakorzeni. Nawet jeśli zespół okoliczności zdaje się gwarantować. Następnie rozpowszechnia się ono wśród innych ludzi. jednocześnie zaś było w nim tyle innowacji. Nikt nie chce ich umyślnie powodować. To właśnie owo dążenie do nowatorstwa wywołuje zmianę językową. lecz jeśli deszcz nie pada.4. że nadejdzie zmiana. między ciasnym ubraniem powodującym pękanie szwów a zatłoczonym pomieszczeniem dostrzec można było wystarczający stopień podobieństwa. Chociaż tendencja do stosowania formy dopełniacza w funkcji biernika liczby pojedynczej rzeczowników żywotnych 298 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE (rodzaj męski) miała swój początek w języku prasłowiańskim i nasilała się w dobie staropolskiej. przez całe wieki może się nie dziać nic. Podobna sytuacja zaistniała w języku polskim.jak korki uliczne. co mówią. nie sposób twierdzić. System odwadniania to przedstawione w tym rozdziale różne mechanizmy zmiany. z dwoma zupełnie różnymi wykładnikami tego czasu (infiksem oraz zmianą samogłoski w końcówce). że potrafią określić zmiany. nic się nie dzieje. Ponieważ w każdej zmianie w grę wchodzą wielorakie zmienne natury poznawczej i społecznej. Powróćmy teraz do modelu Labova. zróżnicowanego systemu. muszą zrównoważyć potrzebę pełnego zrozumienia . że jakieś pomieszczenie pąka w szwach. Zrównanie formy biernika z formą dopełniacza tej grupy rzeczowników stało się normą dopiero w XVI wieku. gdy te dwa rodzaje czynników nałożą się na siebie w odpowiedni sposób. upłynęło wiele czasu. Teorie (kognitywne lub inne) nie roszczą sobie pretensji do tego. Aby tego dokonać. że mogli mówiącego postrzegać jako kogoś inteligentnego lub w szczególny sposób elokwentnego. motywowane różnymi względami.a więc używania formy języka niezbyt odmiennej od formy języka słuchaczy . że wszystkie rury. polski językoznawca Jerzy Ku-ryłowicz posługuje się obrazem systemu odwadniania: może się okazać. którzy z jakiegoś powodu odmianie języka używanej w owej grupie przypisują wystarczający prestiż. Gdy użytkownik języka polskiego mówił po raz pierwszy o tym. Omawiając zmianę analogiczną. Przyczyny i przewidywalność zmiany 297 słuchaczami. Zmiana może nastąpić dopiero wówczas. przyczynia się w końcu do powstania zasadniczej zmiany sytuacji na jezdni. Według tego modelu zmianę w języku wywołuje intencja jego użytkowników. a deszcz to zbiór zmiennych natury społecznej i poznawczej. Podsumowanie . Użytkownicy języka łacińskiego przypuszczalnie przez wieki uczyli się i używali tego trochę niewygodnego. nie widząc w nim problemu. Na przykład patrząc wstecz na łacinę. Nowatorskie wyrażenie naśladują jednostki należące do pewnej grupy. żeby zwrócić uwagę innych na to. Jednak zanim dokonała się zmiana. że językoznawstwo historyczne może zmiany językowe przewidywać.

Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu: np. Zmianę językową można badać na jakimkolwiek poziomie języka. dysymila-cja i metateza. morfologią. */g'h/ w językach satemo-wych. ogar". Zmiany powodujące przesunięcie elementu do innej sieci zachodzą w zbiorze allofonów danego fonemu. pragermańskiego. jak zwarcie krtani [?] 300 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE . co oznacza. Przy rekonstrukcji uwzględnia się nie tylko zasadę pokrewieństwa genetycznego. Zmiana językowa nastąpić może wewnątrz sieci. gdy dostępne są teksty pisane. niż sami używamy. angielski fonem /t/ może obejmować takie allofony. czyli pierwsze. stosowana w przypadku wszystkich okresów i języków pozbawionych dokumentów pisanych. obecnie „pies gończy. lecz składa się z pewnej liczby odmian. Na zmianę językową szczególny wpływ mogą wywierać etalekty. takie jak asymilacja. oraz rekonstrukcja. tzn. tzn. Dany język nie istnieje bowiem jako monolit. etno-lekty lub etalekty. socjolekty. Język ludności tubylczej danego terytorium. Mimo bezustannych zmian język zachowuje znaczną ciągłość. w słownictwie. pomiędzy sieciami oraz w schematach. lecz także jedną lub kilkoma innymi odmianami. lecz przy pomocy zjawisk tego samego języka. na który nawarstwia się język ludności napływowej. czyli dialektów. */g'/. Zmianę językową zrozumieć można jedynie na tle zróżnicowania języka. Jeśli rekonstrukcji dokonuje się nie przy pomocy różnych języków. Substrat i superstrat wzajemnie na siebie wpływają. Tutaj nastąpić mogą pomniejsze zmiany fonetyczne.Językoznawstwo historyczne jest dziedziną językoznawstwa. jak spiranty-zacja praindoeuropejskich */kV. to substrat językowy. składnią i słownictwem. Pierwszym typem zmian są zmiany wewnątrz sieci radialnych. Ten etap historii przypada czasami na czasy sprzed tysiąca. która zajmuje się badaniem zmian językowych. np. takimi jak regiolekty. Tak zwane prawa głosowe. lecz także rezygnują z pewnych form używanych lub tylko rozumianych przez starszych. jak i historycznych. W obrębie poszczególnych kategorii użytkownicy języka tworzą także schemat. a nawet sześciuset lat. Metody językoznawstwa historycznego to metoda filologiczna. mówimy o rekonstrukcji wewnętrznej. odnoszącą się do wszystkich jej elementów. lecz także zasadę regularności. jak na przykład jest to w przypadku języków praindoeuropejskiego. zarówno geograficznych. to superstrat językowy. Natomiast język 9. a hound. dzięki czemu nadal częściowo rozumiemy teksty sprzed czterystu. który nawarstwia się na język ludności pierwotnej. Językoznawca historyczny porównuje formy językowe występujące w różnych pokrewnych językach i próbuje zrekonstruować prajęzyk (lub raczej jego część). morfologii itd. praro-mańskiego. czyli określenia regularności występujących w czasie zmian. a niekiedy sprzed kilku tysięcy lat. jest dziś dość peryferyjnym elementem kategorii dog („pies"). Zawdzięczamy to naszej kompetencji pandialektalnej. Jedną z nich jest odmiana standardowa ze swoją wymową. najwcześniejsze stadium rozwoju jakiegoś języka.5 Podsumowanie 299 ludności napływowej. najbardziej abstrakcyjną reprezentację tej kategorii. Wymowa tej odmiany zwana bywa standardowym akcentem. w historii języka angielskiego najbardziej prototypowy element dog („dog") zastąpił całą pierwotną kategorię hound („pies"). to bardziej reguły wskazujące na większościowy charakter danego zjawiska niż prawa w sensie fizycznym. prabałtyckiego czy prasłowiańskiego. Użytkownicy danego języka mogą władać nie tylko odmianą standardową. czyli odmiany zależne od wieku użytkowników języka: młodsi ludzie nie tylko wprowadzają wiele innowacji. stosowana wówczas. że rozumiemy biernie więcej dialektów. Kategorie językowe tworzą sieci radialne. których historyczną ewolucję można badać.

Tę sprawę trzeba nagłośnić („spowodować. spółgłoskę uderzeniową [r] w pretty [pnn] lub nawet formę zerową w [pni]. fila < chwila) lub przegłos. np. który jako cecha danego wariantu pewnej formy językowej może prowadzić do jego rozpowszechnienia się. Polski wyraz twarz zmienił się dość radykalnie. Mogą także powstać nowe schematy. żeńska (z końcówką -am) i nijaka (z końcówką -om). a jednocześnie być zrozumiałym. b. J. nie musi ona zostać wywołana. farba) i /f/ (np. Nigdy jednak nie da się takiej zmiany przewidzieć. syn) i niemęskoosobowe (np. że nie jest to tekst współczesny? Określ różnice między nim a językiem współczesnym. W gramatyce jakaś kategoria może podzielić się na dwie lub trzy kategorie. Walczaka (1999). mufzy gy wtem poczczycz Musi ji w tem poczcie wszelki. DPO. c. Jednak nawet wtedy.w cat-call.lub średnioangielski zróżnicowany szyk PDO. 55 tho mu powe gefzdzaly To mu powie jeżdżały. Zmiany w schematach mogą spowodować redukcję zróżnicowania szyku wyrazów. To jeszcze jeden oszołom („człowiek fanatycznie owładnięty jakąś sprawą. można znaleźć w pracach K. 9. Nemofzebycz panicz taky Nie może być panie taki.6. czy zawierają one wyrazy zapisane w poniższych zdaniach kursywą lub czy podają ich współczesne znaczenia. W dobie staropolskiej istniały odziedziczone po przedpolskim przegłosie oboczności samogłosek w temacie typu żona . staropolska forma o żenię zastąpiona została formą o żonie. przednia zaokrąglona samogłoska /ce/ w wyrazie Lócher („dziury"). Podobnie sieć radialna wyrazu może zostać zredukowana z kilku znaczeń do jednego. np. na przykład staro. Geft mnogy vbogy pan Jest mnogi ubogi pan. 2.7. -em).o żenię. jak stało się to w przypadku polskiego wyrazu skutek. wilk). Przykładem jest wyłonienie się w języku staropolskim fonemów /f/ (np. Objaśnienia: Linijka 47: mnogy l mnogi = niejeden . ideą"). w wyniku którego w języku niemieckim powstała np. czfzo b0dze kfz0fz0tom znan Cso będzie książętom znan y zadobrego wezwań I za dobrego wezwań. aby o czymś dużo mówiono"). Różne kategorie mogą też połączyć się w jedną. wfzalky* Bo czego newe doma chowany Bo czego nie wie doma chowany.6. wśród źródeł tego procesu wymienić możemy prestiż. jakie nastąpiły w rozwoju języka polskiego. Zalecana lektura 301 9. Strutyńskiego (1999) i B. by przyciągać uwagę słuchaczy. Pisarko-wej (1984). lecz w wyniku zmian analogicznych w niektórych takich tematach oboczności zamknęły. Licząc na korzyści. co w przypadku fonemów nazywa się fonologizacją. fzefcz ma nań kafzdy wloCzycz czefcz Ma nań każdy włożyć cześć. np. chcieli go wpuścić w maliny („świadomie wprowadzić w błąd"). Jakie jego cechy wskazują na to. Jaki możesz wyciągnąć wniosek? a. Zalecana lektura Wstępne wiadomości dotyczące metod stosowanych w językoznawstwie historycznym oraz najważniejszych zmian. Sprawdź w kilku starszych słownikach języka polskiego. w języku polskim rzeczowniki żywotne rodzaju męskiego podzieliły się na męskoosobowe (np. ODP uległ redukcji do współczesnego szyku POD jako jedynego typu zdania. Wracając do początkowego pytania o praprzyczyny zmiany językowej. w języku polskim w jedną kategorię celownika liczby mnogiej rzeczowników (z końcówką -om) połączyły się dawne kategorie celownika: męska (z końcówkami -om. 50 Ten ma f prawem wyfzey Ten ma z prawem wyżej sieść. przechodząc z domeny „stworzenie" do domeny „część ciała". Ćwiczenia i zadania 1. Przyjrzyj się fragmentowi „Wiersza o chlebowym stole" Prze-cława Słoty (przytoczonemu w pisowni oryginalnej i we współczesnej transliteracji). gdy obecne są wszystkie czynniki potrzebne do dokonania się zmiany. Źródłem zmiany językowej jest pragnienie mówiącego. 9.

cit.7.302 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Linijka 50: fzefcz l sieść = siąść Linijka 53: gy l ji = go Linijka 55: gefzdzaly l jeżdżały = który jeździł po świecie.ja" as „ja" azj. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski. i W. Wskaż w każdym z poniższych przykładów następstwa spiran-tyzacji praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych */k'/.). op. 9.) 3. Ćwiczenia i zadania 303 Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiew-no-słowiański Polski oikhos „dom" vicus „wieś" uieśkelis „droga" vbsb „wieś" wieś granum „ziarno" źirnis „groch" ZT>rno „ziarno" ziarno ego ja" ego . */g'h/ w językach satemowych i ich depalatalizacji w językach kentumowych. */g'/. Ja" . Rzepka (red. W: Wydra W. R. bywały w świecie („Wiersz o chlebowym stole".

Porównaj łacińskie formy in i lustro oraz czasownik illustro („rozjaśniam. e.Jakie jest pochodzenie końcówki drugiej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasowników we współczesnej polszczyźnie? (Patrz rozdział 3). Przeanalizuj użycie staropolskiej formy jeś (druga osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika być. b.. Porównaj wielkopolsko-śląsko-małopolskie&osz /-ź/ owoców i mazowieckie kosz /-s/ owoców.staropolskie jaz „ja" leikho „liżę" lingo „liżę" lieziii „liżę" lizati „lizać" lizać 4. Przytoczony fragment podany jest w pisowni oryginalnej i w transliteracji współczesnej. Porównaj staropolskie czosać l czeszą l czeszesz l czesze i nowopol-skie czesać l czeszą l czeszesz l czesze. Porównaj wczesnoprasłowiańskie */gnetti/ i późnoprasłowiańskiej! */gnesti/ (> polskie gnieść).Czy mamy tu do czynienia z przykładem gramatykalizacji? . 5. c.niosą bielić . Polskie: nieść .. Porównaj rosyjskie i polskie kontynuanty (elementy językowe będące kontynuacją) podanych niżej form prasłowiańskich i powiedz.> Utuczył jeś w oleju głowę moje. Porównaj rosyjskie muz l muźestvo i polskie mąż l męstwo (/-żbs-/ > /-śs-/ > /-ss-/ > /-s-/). .Jaką rolę pełni w tym tekście wyraz jeś? . <7. w Starogard). . g. Porównaj litewskie alkti („być głodnym") i polskie łaknąć. d. obecnie: jesteś) w „Psałterzu floriańskim" (przełom XIV i XV wieku). Rosyjskie: nesti — nesu belit' — belyj c. jiż mącą <mie>.Ibel-bl b.biały 6.> Ugotował jeś w obeźrzeniu mojem stół przeciwo tym. Porównaj polskie gród i kaszubskie gard (np. f. jakie podobne lub odmienne procesy zaszły w każdym z tych języków. a kielich mój upawający kako światły jest. a. Jaki rodzaj zmiany ilustruje każdy z podanych przykładów? a. wyjaśniam"). h. „Psałterz floriański" (fragment psalmu 22) Ygotowal ies wobefrzenu moiem ftol przecywo tym gifzm00cz0. Prasłowiańskie: */nesti/ . Ytuczil ies woleiu glow0 moi0 akelich moy vpawai0czi kaco f wątli ieft <6. Porównaj łaciński sufiks przymiotnikowy -alisl-aris oraz łacińskie przymiotnikigeneralis („ogólny") i singularis („pojedynczy").*lnesol *lbelitil* .

całościowy opis dziedziny porównywania języków . która łączy w sobie wiele nauk. dla której w różnych gałęziach wiedzy podejmuje się badania porównawcze języków. lecz także do Afryki Północnej i na Bliski Wschód. jest w stanie opisać całość zagadnienia i dostarczyć odpowiednich Porównywanie języków jest jednym z głównych działań prowadzących do uzyskania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące pochodzenia.). U podłoża językoznawstwa kontrastywnego. czy też pełnoprawnym językiem. ale także wielu innych nauk. Z terenów Azji Środkowej coraz większe rzesze ludzi migrowały na zachód. typologii oraz gramatyki kontrastywnej. Powyższe pytania są przedmiotem badań nie tylko językoznawstwa. gdzie powstała jedna z największych rodzin językowych na świecie (języki indoeu-ropejskie). leżą pose CL "< Sstawał w fazie uśpienia. charakteru i ewolucji języka. Przedmiotem tego rozdziału jest systematyczny. etologia (nauka o zachowaniu się zwierząt). antropologia. W: Wydra W. pewne grupy przeniosły się do Europy i Azji Środkowej. jest przede wszystkim zainteresowanie kwestią pochodzenia języka oraz światowej migracji rodzaju ludzkiego. R. w którym wiele dziedzin współpracuje ze sobą.z punktu widzenia socjologii.) Rozdział 10 Porównywanie języków: socjologia języka. takich jak fizjologia. geografia ludności czy neurobiologia. zajmują się one także kwestią uniwersaliów językowych. ewolucjonizm. gramatyki i skryptów kulturowych. Badania typologiczne natomiast próbują określić. do Europy. Rys.Objaśnienia: Vgotował ies l Ugotował jeś = przygotowałeś wobefrzenu l w obeźrzeniu = w spojrzeniu. do Azji Połu-dniowo-Wschodniej. anatomia. op. 1 ukazuje ogólny kierunek ruchów migracyjnych. na jakiej podstawie pewne języki zaliczane są do tej samej grupy językowej. Ludy z Afryki Wschodniej migrowały nie tylko do Afryki Zachodniej i Południowej. typologia języków i językoznawstwo kontrastywne W rozdziale 6 wspomnieliśmy o podobieństwach i różnicach między poszczególnymi językami i wspólnotami kulturowymi pod względem słownictwa. Podzieliwszy się na mniejsze plemiona. czy dana odmiana języka jest dialektem. Przyczyną. które dwa lub więcej języków poddaje analizie porównawczej i kontrastywnej w sposób bardziej szczegółowy niż jest to możliwe w typologii językowej. cit. i W. tej samej rodziny językowej i tego samego szczepu językowego. Głównym celem socjologicznych badań języka jest opracowanie metod. inne powędrowały do Azji Północnej. Jedynie bowiem podejście interdyscyplinarne. Jest to dziedzina. Australii i Nowej Zelandii. Około 50 tysięcy lat temu rozpoczął się proces rozwoju poszczególnych języków. które zaczęły się rozprzestrzeniać jak ogień po stepie. Środkowej i Południowej. Rzepka (red. pozwalających na określenie liczby języków istniejących na świecie oraz ustalenie. w zasięgu wzroku gifz m00cz0l jiż mącą = którzy gnębią Ytuczil ies l Utuczył jeś = namaściłeś vpawai0czil upawający = hojnie pojący kaco fwatJi/ kako światły = jako jaśniejący światłem („Psałterz floriański". przez Cieśninę Beringa na Alaskę i do Ameryki Północnej. Czy powstanie języka zbiegło się w czasie z .

5000-6000. i jest nadal. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty Jednym z najczęściej stosowanych kryteriów określających status poszczególnych odmian języka jest ich wzajemna zrozumiałość: zakłada się. b) zweryfikowanie hipotez dotyczących pochodzenia i ewolucji języka ludzkiego. tzn. wynikiem decyzji o charakterze raczej politycznym niż językoznawczym. czy dwie sąsiadujące ze sobą odmiany językowe stanowią dwa odrębne języki. Afryka i Australia. 1. czy językoznawcy nie mogliby wykazać się większą dokładnością. wówczas są oni prawdopodobnie użytkownikami . czy też są re-giolektami jednego języka. c) ustalenie zakresu opisowych modeli gramatyki języka. ponieważ obserwacja językoznawcza wymaga czasu. 10. Wprowadzenie: porównywanie języków 309 mówią tym samym językiem lub dialektami tego samego języka. Istnieją różnorakie przyczyny takiego braku precyzji.1. np.2. gdzie w gruncie rzeczy nie ma już białych plam na mapie językowej. że jest ich ok.1.3. niektóre regiony świata. przypisanie jakiejś odmianie statusu języka bądź dialektu tradycyjnie było. Po wtóre.1. że jeśli mówiący są w stanie wzajemnie się zrozumieć.wyodrębnieniem się rodzaju ludzkiego? Według niektórych autorów miało to miejsce około 200 tysięcy lat temu w Afryce Wschodniej. Nowa Gwinea nieoczekiwanie nabiera znaczenia dla językoznawstwa. nie zostały jeszcze całkowicie zbadane pod kątem używanych tam języków.1. Pojawia się zatem pytanie. które można dzięki nim objaśnić. że w niektórych rejonach świata istnieje ogromna liczba języków. liczby zjawisk. Po pierwsze. na wschód od Wielkich Jezior. Rozprzestrzenianie się języków Ocean Atlantycki a) przedstawienie ogólnego przeglądu kategorii i struktur językowych. a niektóre z nich nie zostały jeszcze ostatecznie rozpoznane. Przez długie tysiąclecia język pozo10. to 10. Określenie liczby języków Wciąż nie jest możliwe dokładne określenie liczby istniejących obecnie języków świata. funduszy oraz odpowiedniego poziomu wiedzy. że na obszarze Nowej Gwinei funkcjonuje około jednej piątej wszystkich języków świata. częstokroć nie da się określić. Ostatnie badania wykazały. To samo dotyczy wielu spośród języków afrykańskich i australijskich. Okazuje się. na terenie obecnej Kenii. Nawet w samej Europie. Wprowadzenie: porównywanie języków l z rn | y* oon R o Rys. Wciąż brak danych na temat wielu z nich. 10. Szacuje się. jeśli natomiast warunek wzajemnej zrozumiałości nie jest spełniony.

Tak więc wzajemnie zrozumiałe bywają także stosunkowo bliskie sobie dialekty bądź języki. nawet w obrębie szczegółowo zbadanego kontynentu europejskiego: na przykład w granicach obszaru niemieckojęzycznego dialekty północne są prawie całkowicie niezrozumiałe dla użytkowników dialektów południowych i na odwrót. Tabela l pokazuje. w których mniejszości narodowe posiadają autonomię językową. że zrozumienie innego języka czy innego dialektu jest przeważnie ujmowane procentowo i zależy często od stopnia znajomości tego języka. a w wyniku ewolucji pojawiają się nowe. na obszarze przygranicznym między Niemcami a Holandią przebiega przez terytorium. w których tylko jeden z rozmówców rozumie drugiego. Nawet wtedy. która ostatecznie za312 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. w odróżnieniu od innych dialektów niemieckich. jawajski . używa się go też w dużym zakresie w mediach. W Azji odmiany malajskiego traktowane są zarówno jako dialekty. gdy sąsiadujące ze sobą dialekty podporządkowane są różnym językom urzędowym. Promowanie luksemburskiego jako trzeciego języka urzędowego Luksemburga. Rozwiązaniem problemu granic między językami czy dialektami. Adaptacja tego języka zakończyła się sukcesem i w chwili obecnej funkcjonuje on pod nazwą bahasa-indonezyjskiego lub też indonezyjskiego malajskiego. mimo że każdy mówi własnym językiem. Obok kontinuum geograficznego istnieje także kontinuum historyczne. dlatego też jego status nie może być porównywalny ze statusem innych dialektów niemieckich. które określają obowiązkowy i fakultatywny zakres wykorzystania tych języków oraz różnorakie stopnie ich urzędowego statusu. tj.. jednakże po pewnym czasie przyczynia się ono do ustanowienia reguł językowych i wzbogacenia zasobu słownictwa języka zinstytucjonalizowanego. Natomiast linia oddzielająca dwa odrębne języki urzędowe. mogą one być dla siebie nawzajem zrozumiałe -jako sąsiednie elementy kontinuum dialektalnego. luksemburski posiada bogatą tradycję literacką. W wielu krajach.. jak np. Komunikacja językowa w Malezji odbywa się powszechnie w oparciu o taki czy inny dialekt języka baazar-malajskiego. W Indonezji jeszcze na długo przed odzyskaniem niepodległości politycy zdecydowali. Niektóre języki zanikają. także jako jednego z urzędowych języków Unii Europejskiej. ale indonezyjska standardowa odmiana malajskiego. ale nadrzędnym językiem urzędowym pozostaje standardowa odmiana malajskiego. że językiem urzędowym nie stanie się któryś z największych języków narodowych.różnych języków. Tak było w przypadku łaciny klasycznej. Włosi z regionu Alp muszą korzystać z napisów na ekranie. jak i występującej między nimi wzajemnej zrozumiałości. Mogą zdarzać się i takie sytuacje.na przykład Duńczycy i Norwegowie doskonale się nawzajem rozumieją. jest pojęcie kontinuum dialektalnego. Natomiast dwa dialekty tego samego języka urzędowego oddalone od siebie geograficznie nie muszą wykazywać tej cechy. Można jednakże dostrzec spore odstępstwa od tej reguły. niemiecki i niderlandzki. Znaczny procent wzajemnej zrozumiałości odnotowuje się również w obrębie języków skandynawskich . a co za tym idzie. na którym sąsiadujący ze sobą przez granicę mieszkańcy mogą się z łatwością porozumieć. . rozciągającego się od Morza Północnego lub Morza Bałtyckiego aż po Tyrol.z 70 milionami użytkowników. jest jednak decyzją czysto polityczną. uznawany jest za dialekt języka niemieckiego. Jednakże wszystkie te dialekty zestawione razem wykazują pewną ciągłość. Kolejny problem dotyczący kwestii zrozumiałości polega na tym. jak i języki urzędowe. aby zrozumieć dialogi w filmach na temat mafii. Jednakże. że można znaleźć dowody na istnienie kontinuum dialektalnego. Z punktu widzenia typologii bądź statystyki nadanie językowi statusu języka urzędowego nie jest istotne. kontaktu z nim i chęci jego zrozumienia. istnieją specjalne prawa językowe. zwłaszcza w telewizji.

w których funkcjonuje jako język urzędowy Liczba kontynentów. na których jest używany. takie jak liczba krajów. liczba kontynentów. co pokazuje tabela 2. otrzymamy różne wyniki . które języki na świecie mają największe znaczenie. na których jest używany Produkt Narodowy Brutto w miliardach dolarów amerykańskich w głównych krajach** i angielski 300 47 5 1069 Wlk. otrzymany przez nas obraz będzie zupełnie odmienny. Jednakże. jeśli oprócz kryterium liczebności zastosujemy także inne kryteria. 313 Tabela 2. Najbardziej „międzynarodowe" języki świata Język Liczba rodzimych użytkowników* Liczba krajów. czy też sytuacja ekonomiczna kraju jego pochodzenia (wyrażona w miliardach dolarów amerykańskich).w zależności od przyjętych przez nas kryteriów. Pod względem liczby użytkowników dominować będą języki azjatyckie. Brytania ifrancuski 68 . próbując określić. Języki o największej liczbie użytkowników (w milionach osób) mandaryński chiński 885 portugalski 1175 rosyjski 'Tabela 3. w których dany język jest językiem urzędowym.Ogólnie rzecz biorąc.

30 3 1355 Francja sarabski 139 21 2 38 Zjedn. Emiraty Arabskie Ihiszpański 266 20 .

2 525 Hiszpania {portugalski 175 7 3 92 Portugalia miemiecki 118 5 1 2075 Niemcy iindone-ayjski 193 4 1 167 Indonezja rmalajski .

że język angielski zajmuje najwyższą pozycję. wiele grup natomiast może się dzielić na podgrupy. Badanie procesu wyodrębniania się rodzin językc wych oznacza zatem badania historyczne oraz rekonstrukcją starł szych form językowych. Powyższe dane liczbowe pokazują jasno. kryteria wewnątrzjęzykowe natomiast służą określeniu stopnia pokrewieństwa genetycznego między językami spokrewnionymi oraz uniwersalnych cech strukturalnych wszystkich języków. Tabela 5 przedstawia klasyfikację . Typologia języków Kryteria socjologiczne. opisane w poprzednim rozdziale. języki celtyckie. Nierzadko. niektóre języki indyjskie (np. 10. łacina.indoeuropejskiej rc dziny języków. w wielu bardzo złożonych sytuacjach językowych w Afryce. maj wspólne źródło.2. jak pokazują tabele 4 i 5. gałęzie z kolei na grupy (np. morfologicznym oraz składniowym. ale. poświęconym problemom językozna\ stwa historycznego. podkreśla ono związki wewnętrzne między członkami takiej rodziny. Rodziny językowe dzieli się następnie na gałęzie (np. Biorąc pod uwagę ogromną liczbę użytkowników. leksykalnym. gałąź zachodnioeuropejska rodziny indoeuropejskiej).. zwanych prajęzykami. tzn. romańskie orai germańskie należą do jednej wielkiej rodziny . uniwersa-lia natomiast pozwalają nam zorientować się. Typologia języków 315 W tym rozdziale natomiast skoncentrujemy się na rezultatach historycznego różnicowania. **Fischer Weltalmanach 1997) 314 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Oprócz pojęcia rodziny językowej. która nie jest spokrewniona z żadną inną. U samego jej szczytu znajduje się kategoria typu. I tak.2. grupy romańskie i germańskie gałęzi zachodnioeuropejskiej).1. które im odzwierciedlać relacje między członkami rodziny ludzkiej. pomagają w klasyfikacji języków pod względem aspektów zewnętrznych. Metafora rodziny sugeruje istnienie genetycznego pokrewieństwa między pewnymi językami. szczepu i rodziny wzajemnie się na siebie nakładają. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii Klasyfikowanie języka ma bogatą tradycję pod względem pról określania rodzin językowych. Języki J które wykazują znaczną liczbę podobieństw pod względem fonologw cznym.(^Grimes 1996. Poziom niższy klasyfikacji stanowi szczep. grupy językowej. poziomy typu. język irańskie. jak np. Oba te zagadnienia! omówimy w kolejnych podrozdziałach. greka. k^ re powodowały różnicowanie się języków. • 10. czyli grupa języków należących do różnych rodzin językowych odległe ze sobą spokrewnionych.. Informacje na temat pokrewieństwa genetycznego języków pośrednio poszerzają naszą wiedzę na temat wzorców migracyjnych ludności. że język angielski stał się w czasach obecnych Językiem światowym". Pojęciem centralnym pozostaje rodzina języków. status języka urzędowego w tak dużej liczbie krajów oraz obecność na tak wielu kontynentach. w jaki sposób języki podporządkowują się tym ogólnym zasadom. wydaje się oczywiste. ma to miejsce w przypadku indoeuropejskiej rodziny języków. 10. Zagadnienia te były prz miotem analizy w rozdziale 9. a także kierunkóv wielkich historycznych zmian fonetycznych czy strukturalnych. typologia języka stosuje obecnie bardziej złożoną systematykę. słowiańskie.2. Azji i w obu Amerykach rozróżnienia te są konieczne. hindi). Kategorie te są przedstawione i zilustrowane na przykładzie niektórych języków afrykańskich w tabeli 4.

że będziemy się też odnosić do regionów geograficznych. Tabela 4. Tabela 6 zawiera przegląd rodziny indoeuropejskiej. Tabela 5 przedstawia niektóre systemy pokrewieństwa między różnymi językami na całym świecie. Rodzina ta jednakże dzieli się na o wiele więcej gałęzi niż te. To z kolei dowodzi. grupa języków nguni w Afryce Południowej obejmuje większość użytkowników języków afrykańskich w tym kraju. że między tymi językami (niger-kon-go..n. będzie mowa także o serii typów. tzn. Wyodrębnienie w pierwszej serii. że podczas gdy język bantu jest daleko spokrewniony z innymi kongo-nigeryjskimi szczepami językowymi. W tym przypadku ogromnej wagi nabiera pojęcie typu. tych. tzn.najważniejszych obszarów językowych świata. Poziomy taksonomiczne w klasyfikacji językowej (na przykładzie Typ Szczep Rodzina Gałąź Grupa Podgrupa mger-kongo benue-kongo ubongi bantu bantu północno-zachodnia pólnocno-wschodnia poludniowo-wschodnia venda tsonga sotho ngum zulu xhosa swazi ndebele ryjskich. w afrykańskich językach subsaha316 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. datowanymi (przez Jean Aitchison) na 50 tysięcy lat p. l . a każda gałąź z kolei zawiera dużo więcej grup i podgrup. oraz tych. trzech typów oznacza. które zostały wymienione. Oznacza to. szczep bantu sam w sobie zawiera tylko jedną rodzinę. Ze względu na to. khoisan [khoiń] i nilo-saharyjskim) nie ma genetycznego pokrewieństwa.e. którzy posługują się głównymi językami zulu i xhosa. że ludy przybyły do tych części Afryki na długo przed narodzinami języka". że w przypadku języków bantu pojęcia „szczep" i „rodzina" pokrywają się. I tak np. którzy mówią nieco mniej licznymi językami ndebele i swazi. Dane w tabeli 4 pokazują.

tzw.na Środkowym Wschodzie i w Afryce Północnej . języki nostratyckie (termin zaproponowany przez duńskiego językoznawcę Holgera Pedersena w 1903 r. np. że między rodzinami i językami w tej drugiej serii. są rezultatem podziałów w głównej mierze geograficznych. somalijski. grup i podgrup. Oznacza to.2.). W tabeli 5 indoeuropejska rodzina języków umieszczona została wraz z kilkoma innymi typami w grupie języków nostratyckich. w obrębie których języki mają dale10. ale dwie główne gałęzie: gałąź satemową i gałąź kentumową (por. może okazać się użyteczne. Rodzina semicka. z wyjątkiem drugiej. Wynika z tego. istnieje dalekie pokrewieństwo. np.4. hebrajski.2. Typ niger-kongo. rozdział 9). Afryka Północna i Środkowy Wschód: szczep afro-azjatycki 2. oraz jedną „rodzinę". inne natomiast są kwestią przypadku.2.W drugiej serii języków . rodzina bantu 1. Języki subsaharyjskie 1. języki etiopskie 2. Rodzina berberyjska . np.1. Typ khoisan (khoiń). wymienione w tabeli 5. Główne obszary językowe świata 1.nie mający nawet odległych związków z innymi językami. Jak widać w tabeli 6. Obecnie jednak znaczna liczba językoznawców domaga się solidnych dowodów empirycznych na poparcie istnienia określonego pokrewieństwa. że indoeuropejska rodzina językowa stanowi jeden „typ". w myśl którego wydzielenie pewnych serii geograficznych.rzecz ma się odmiennie: wszystkie języki należą do jednego szczepu afro-azjatyckiego. postrzegane były przynajmniej jako „szczepy". według którego wielu naukowców zakładało. np. aramejski 2. Opis zawarty w tabeli 5 odzwierciedla kompromis między tymi dwoma poglądami. rodzina nilotycka 2. jako dalece spokrewnione zbiory rodzin. kategorie typ. somalijskim. Typ nilo-saharyjski. gałąź khoekhoe. jeden „szczep" . Na przykład wyraz dog (ang. np. bez konieczności określania jakiegokolwiek pokrewieństwa genetycznego między typami w danej serii geograficznej. Tabela 6 przedstawia typ indoeuropejski. tzn. bez wskazywania na jakiekolwiek pokrewieństwo między nimi. że wszystkie grupy wymienione w tabeli 5.3. Tabela 5. np.1. Istnieje wiele dokumentów pisanych. nama 1. co pozwala naukowcom zrekonstruować proces ewolucji różnych gałęzi. który obejmuje tylko jeden szczep i jedną rodzinę. hebrajskim czy arabskim. Rodzina kuszytyjska. grupa arabska. że wszystkie języki świata są ze sobą genetycznie spokrewnione. niespokrewniony z jakąkolwiek inną grupą czy rodziną. że szczep afro-azjatycki to jedyny zbiór sześciu grup językowych. 318 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. że istnieje pokrewieństwo genetyczne między prawie wszystkimi grupami języków indoeuropejskich. np. Tradycyjnie te cztery kategorie języków nostratyckich. Niektóre z cech wspólnych różnym językom mogą być objaśnione na gruncie podobieństw genetycznych. odzwierciedla wcześniejsze podejście do typologii języka. Ogólnie przyjmuje się tę drugą możliwość w sytuacjach. Typologia języków 317 kich krewnych. Wynika z tego. Można zatem wykazać. I tak grupa trzecia.3. szczep i rodzina pokrywają się wzajemnie. Staroegipski i koptyjski: obecnie wymarłe 2. Na podstawie danych empirycznych przyjmuje się. gdy w grę wchodzą odizolowane przypadki języków odległych od siebie geograficznie i/lub historycznie.

2. grupa turecka (np. tabela 6) 3. Języki papuaskie (750 języków w Papui Nowej Gwinei) 5.2. np. rodzina majańska 6. rodzina chińska. np.3.2.1.1.1.2. rodzina tybetańsko-birmańska 4.3. estoński.1. np. fiński. bengalski. jawajski 5. np. np. turecki).4.1.1. celtyckie Egoidelskie brytańskie 3. Języki mezoamerykańskie. mbabaram 5.1. np. Typ kartweliański.1. Koreański. Typ uralski. szczep parna nyungan. indonezyjski. np.1. Typ austro-azjatycki.1. germańskie — wschodniogermańskie — pólnocnogermańskie — zachodniogermańskie pojedyncze języki hindi. Języki Indian Ameryki Północnej 6. Języki indoeuropejskie szczep = gałęzie rodzina grupy (podgrupy) 3. np.2.1.2.1.1. Typ indoeuropejski (por. np. węgierski 3.2a.1. np.1.1. Typ austronezyjski (800 języków).2. Rodzinaeskimosko-eleucka 6.1.2.2. armeńskie 3.3.zachodniosłowiańskie i— południowosłowiańskie 3. południowokaukaski. Języki południowoamerykańskie 10. np. Języki sino-tybetańskie.6. nepalski. gruziński 3.3. rodzina mon-khmer 4. lapoński. np. nootka 6.2. łacińskie 3. irańskie 3.2. tamilski. hausa 3.5.2.1. słowiańskie i— wschodniosłowiańskie h. Języki nostratyckie 3. japoński 5. bałtyckie 3.2. romańskie wschodnioromańskie — ibero-romańskie — galo-romańskie — retoromańskie 3.1.1. Rodzina wakashan.1.4.1.1. Typologia języków 319 Tabela 6. Rodzina czadyjska.4. Języki australo-azjatyckie i języki Pacyfiku 5.1.3. Grupa polinezyjska 6. indoaryjskie 3. greckie 3. Typ ałtajski.1. kwakiutl. navaho 6.1.2.5. hopi 6.4. grupa mongolska 4.4. Typ australijski (250 języków).1.3. Szczep uto-aztecki. Języki północnoamerykańskie (wybrane rodziny lub szczepy) 6. szczep malajski.3. kurdyjski .1. Typ drawidyjski. Rodzina athapaskańska.4. telugu 4. albański 3. np. sanskryt (wymarły) perski. np. Języki austryjskie 4.

że zasady konwersacji. W rozdziale 6 pojęcia uniwersalne. Z kolei nootka. tak jak łacina. zachodniofryzyjski. zakładanie pokrewieństwa genetycznego między językami mbabaram a angielskim jedynie na podstawie tego jednego przypadku byłoby zatem błędem. Kwestia uniwersaliów wspomniana była w rozdziałach 6 i 7. przedstawione zostały jako elementarne jednostki semantyczne: swego rodzaju „alfabet myśli ludzkiej". kornwalijski (wymarły) gocki (wymarły) szwedzki. wymienione w tabeli 2. to niektóre spośród uniwersaliów interpersonalnych lub pragmatycznych. może być także morfemem związanym (sufiksem fleksyj-nym). 10.. ludzki aparat pojęciowy rozwinął się tak. ilości. jednym z aborygeńskich języków Australii (patrz tabela 5. czeski. wysokoniemiecki. przypadkiem ma takie samo znaczenie jak dog w języku angielskim.2. istnieje także zadowalające wyjaśnienie etymologiczne poprzez odwołanie się do języka praaustralijskiego. łotewski rosyjski.litewski. decyzja.około 60 podstawowych pojęć. jak np. kataloński.2. Można uogólnić powyższe fakty i stwierdzić. szkocki. w jaki porozumiewamy się między sobą. Można tu wykluczyć możliwość zapożyczenia z języka angielskiego.. Na przykład wyrażenie pojęć Ja" i „ty" nie musi mieć formy zaimka. wszystkie języki mają pewne cechy wspólne. W myśl twierdzenia. i relewancji (patrz rozdział 7. że muszą istnieć również uniwersalia interpersonalne. portugalski francuski. sardyński hiszpański. kiedy języki są słabiej udokumentowane. ukraiński polski. prowansalski irlandzki. słoweński. nie posiada rzeczowników i. gaelicki walijski. Natomiast w innych przypadkach. islandzki. wschodniofryzyjski. przynajmniej zasady jakości. co sugerowałoby.3). które się kryje pod tym terminem. 10. czy też są one jedynie zbiegiem okoliczności. Typologia języków „pies") w mbabaram. . norweski. ponieważ mamy obszerną wiedzę na temat języka angielskiego i jego rozwoju. farerski angielski. wyraża odniesienie do osoby mówiącego (ja) i słuchającego (ty) poprzez afiksy dodane do czasownika. dolnoniemiecki. afrikaans. niderlandzki.2. które nazywamy uniwersaliami. albo jako afiksy (morfemy związane). serbochorwacki. słowacki bułgarski. że pojęcia uniwersalne są językowo oddawane albo jako jednostki leksykalne (morfemy swobodne). W tym szczególnym przypadku wnioski są niepodważalne. Język 321 jest przede wszystkim wykorzystywany jako środek komunikacji. iż w każdym języku osobno i we wszystkich językach świata razem jako pierwszy pojawia się niewielki zbiór . 5. Można przyjąć.1). Forma językowa lub kategoria wyrazu przyjęta przez daną jednostkę w którymkolwiek języku jest nieistotna. czy podobne elementy językowe mają znaczenie dla klasyfikacji. białoruski. luksemburski 320 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. macedoński (nowo)grecki rumuński. W tym przypadku mamy do czynienia z uniwersaliami przedstawieniowymi. sufiks -i w łacińskim veni (przyszedłem) lub -is w venis (przyszedłeś).3. włoski. może okazać się trudniejsza. Uniwersalia językowe jako podstawa typologu Mimo że między językami przynależącymi do różnych typów mogą istnieć ogromne różnice. bretoński. regulujące sposób. jeden z języków Indian Ameryki Północnej. duński.

Typ uniwersaliów. stanowią jedynie listę twierdzeń.2. są to albo „zielony" albo „żółty". Uniwersalizm fonologiczny: dystrybucja podstawowych samogłosek 10. Jeśli język posiada trzy określenia kolorów. Typologia języków /i. nie są one jednak złożone wewnętrznie. które można znaleźć we wszystkich językach świata oraz ustalić. o ile w ogóle się je wybierze. byłyby to dwie spośród trzech samogłosek głównych będących w największej opozycji do siebie nawzajem. pod warunkiem przeprowadzenia wystarczającej ilości badań. takie. wyrazów. Pierwotnie przyjmowano. Jedno z uniwersaliów zakłada. że da się zaobserwować wyraźną systematyczność w rozwoju określeń kolorów.)" lub „ciemny (zielony. „różowy". Bardzo dobrym tego przykładem są nazwy podstawowych kolorów. fakt. u/ lei . Jednak badania ostatnich lat wykazały. jest opozycja pomiędzy dwoma ekstremami. wyżej wymienione cztery kolory fazy 6 mogą pojawiać się znacznie wcześniej niż kolory przypisywane fazom wcześniejszym. że gdyby w jakimś języku istniały jedynie dwie samogłoski. Szóstym określeniem jest „niebieski". tym trzecim jest „czerwony". Języki posiadają przynajmniej dwa podstawowe określenia kolorów. które same w sobie mogą być postrzegane jako jasny (zielony. morfemów. ta opozycja jest bardziej widoczna niż rozróżnienia po322 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKAJ Tabela 7. albo potwierdzić. stwierdziła po przeanalizowaniu dużej liczby języków niezwykłą regularność pod względem dystrybucji podstawowych określeń kolorów na całym świecie. jest znacznie bardziej złożony. Liczy się jednak raczej sama zasada. jak „czarny" i „biały" (lub odcienie „ciemny" i jasny"). albo obydwa. tzn. niebieski itd. Porządek wzrastania liczby określeń kolorów pokazuje. Moglibyśmy pójść krok dalej i założyć. że język musi posiadać minimum dwie samogłoski. na podstawie którego tworzy się te pojęcia. albo obalić w odniesieniu do 5000 lub 6000 języków świata. niebieski itd. następnie zaś mamy do wyboru cztery możliwości: „fioletowy". że określenia kolorów to elementy specyficzne dla danego języka i utworzone arbitralnie. Podobną zasadę można by hipotetycznie zastosować w odniesieniu do systemu samogłosek w języku. W przypadku czterech lub pięciu określeń. gdyż np. Kolejny kolor to „brązowy".)".. Brent Berlin i Paul Kay. /a/ i | Tabela 8. które mają odpowiedniki jedynie dla barw „biały / czarny" lub odcieni jasny / ciemny. że sytuacja ta nie jest tak oczywista. tzn. „pomarańczowy" i „szary".Chociaż te typy uniwersaliów językowych mogą się wydawać interesujące i przekonujące. w jakiej kombinacji czy kolejności należy je wybrać. tzn. Uniwersalia leksykalne: dystrybucja określeń kolorów faza l faza 2 faza 3 faza 4 faza 5 faza 6 . Jednak dwójka amerykańskich badaczy. że najbardziej istotnym kryterium. • i 7ńłtv szary biały ZOIt" < czerwony < lub < niebieski < brązowy < różowy czarny zielony pomarańczowy fioletowy między poszczególnymi kolorami. które można. Próbuje się raczej określić takie elementy spośród ogólnego systemu dźwięków. W językach. Tabela 7 przedstawia podsumowanie tych spostrzeżeń. który tradycyjnie był i jest przedmiotem zainteresowania typologii językowej. nawet jeśli szczegóły nie zostały jeszcze do końca zbadane. struktur składniowych itd. które wykazują największe różnice.

że fonologiczny system języków wykazuje podobną budowę. Przy czterech samogłoskach dodane zostaną albo lei albo /o/.3) /u/ albo /a/ i N. w myśl której podmiot poprzedza dopełnienie bliższe. ale każdorazowo opisuje prototypowy wzorzec uniwersalnej kategorii „szyku".Model odwrotny. . na którym opiera się pojęcie kategoryzacji przez prototyp. Podobny porządek został ustalony w morfologii dla afiksów (por. a ODP i DOP . rozdział 3). można hipotetycznie założyć. tak i w odniesieniu do uniwersaliów można stwierdzić istnienie elementów centralnych (lub prototypowych). biorąc pod uwagę możliwe szyki wyrazów.. Języki o dominującym szyku OPD są zawsze prepozycyjne. W pierwszej kolejności przedstawiano rezultaty badań dotyczących szyku wyrazów w zdaniu (np. tj.w indiańskich językach siuslaw i kuś. analogicznie do analizy określeń kolorów. tabela 9): najbardziej preferowane jest użycie sufiksów. OPD natomiast jest mniej centralny. Greenberg nie próbuje zatem ustalić jednego wzorca szyku dla danego języka. mniej centralnych oraz marginesowych czy też peryferyjnych. Jak w przypadku wszystkich innych kategorii. Uniwersalizm składniowy: preferencje w zakresie typów szyku wyrazów POD < PDO < OPD < ODP < DOP (13) (11) (6) (Liczby w nawiasach oznaczają częstotliwość występowania danych typów szyku wyrazów w 30 językach wybranych ze wszystkich możliwych szczepów. z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością itp. języku Indian Ameryki Północnej.orzeczenie . Tabela 10./a/ 323 Tabela 9. a na końcu infiksów.będą to /i/ /a/ /u/ lei /o/. że POD i PDO stanowią prototypowe lub centralne szyki zdania. da się tu zauważyć pewien porządek pojęciowy przepływu energii od agensa do patiensa lub jakiegoś innego związku zależności. potem prefi-ksów. podmiot .) PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Lista ta zawiera wiele różnych ograniczeń typu prawie zawsze. Sposób myślenia leżący u podstaw uniwersaliów składniowych obecnie wydaje się bardzo podobny do tego. w przypadku pięciu . można by do nich ewentualnie dodać także morfemy nieciągłe (por. 1.dopełnienie: POD). moglibyśmy ustanowić także ich hierarchię preferencyjną. itd. rozdz. jest bardzo marginesowy: ODP występuje w coeur d'alene. w którym podmiot poprzedza dopełnienie. W przypadku istnienia trzech samogłosek. W zdaniach oznajmujących z podmiotem oraz dopełnieniem w formie rzeczownika prawie zawsze dominuje szyk zdania. w którym dopełnienie poprzedza podmiot. Uniwersalizm morfologiczny: preferencje w użyciu afiksów sufiks < prefiks < infiks < morfem nieciągły (por. . Tabela ta przedstawia rezultaty badań językoznawcy amerykańskiego Jo-sepha Greenberga w odniesieniu do 30 języków. Myślenie w kategoriach prototypów ujawnia się też wyraźnie w przedstawionym przez Greenberga zestawieniu 45 uniwersaliów. [Punkt 2 został podważony. Zatem. dlatego też nie przytaczamy go w tym miejscu.] 3. Te trzy typy opierają się na wspólnej zasadzie. chociaż bardzo częsty. Z powyższych faktów wynika. tak jak to pokazano w tabeli 10. od posiadającego lub doznającego do patiensa. Poniżej cytujemy cztery z pierwszych pięciu uniwersaliów z owej listy. muszą to być /a/ lii /u/. 3. Jak pokazano w rozdziale 6. Wcześniejsze badania z zakresu typologii języka kładły największy nacisk na uniwersalia składniowe (lub gramatyczne). Takie uporządkowanie znajduje również odzwierciedlenie w znacznej większości preferowanych szyków wyrazów we wszystkich językach świata. Zatem.

albo po rzeczowniku (post-pozycyjny). ale także w językach typu ałtajskiego. „Zoltan drzewem pod biegnie [on]").3. 3.. Języki o normalnym szyku POD są z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością postpozycyjne. w stosunku do pozycji przyimka. a nawet w japońskim i koreańskim. w węgierskim (tabela 5.3. tak jak w wyrażeniu wejść szczyt na. Jeśli dany język posiada dominujący szyk POD i jeśli dopełniacz następuje po rządzącym nim rzeczowniku. W przypadku językoznawstwa kontrastywnego natomiast przedmiot badań stanowią tylko dwa lub kilka języków. że dany typ szyku wyrazów dla P.3. Językoznawstwo kontrastywne 327 uniwersalia uniwersalia pojedyncze uniwersalia implikacyjne uniwersalia uniwersalia przedstawię. proponowano. w którym wyrażenie przy-imkowe a fa alatt „drzewem pod" ma postpozycję. ma szyk wyrazów PDO. jak np. Typ uniwersaliów od 3 do 5 to uniwersaliaimplikacyjne. 10. wtedy prawdopodobnie adpozy-cja (termin nadrzędny obejmujący zarówno prepozycje. jak i postpozycje) pojawi się po rzeczowniku. który teoretycznie może pojawić się albo przed rzeczownikiem (prepozycyjny). np. Językoznawstwo kontrastywne W podrozdziale 10. Na tej podstawie w latach dwudziestych XX w. że wszystkie te języki przynależą do typu ałtajskiego. taki jak np. Jeśli dany język stawia czasownik przed dopełnieniem (OD). w wyrażeniu zdobyć szczyt. adpozycja także pojawia się na końcu. nie musi to sugerować żadnego pokrewieństwa genetycznego. Ilustruje to węgierskie zdanie Zoltan a fa alatt fut (dosł. stąd możliwość większej precyzji w określaniu. Postpozycję są rzeczywiście powszechnie spotykane nie tylko w przypadku języków typu uralskiego. Choć wynikiem tych poszukiwań są założenia ważne dla językoznawstwa teoretycznego oraz badań interdyscyplinarnych. poszukiwanie podobieństw w dużej liczbie języków może oznaczać mniejszą dogłębność i precyzję badań. Zgodnie z punktami 3 i 4. że poszukiwanie uniwersaliów językowych pociąga za sobą porównanie wielu. 5. w grupie tureckiej i językach mongolskich. np. Typy uniwersaliów 10. jak częste zastosowanie ma dany elePORÓWNYWANIE JĘZYKÓW. a PDO implikuje szyk postpozycyjny: jeśli O pojawia się na końcu. wówczas prawdopodobnie 10. O i D będzie także określał szyk wyrazów między innymi elementami pozostałych fraz. często setek języków.4. wejść na szczyt. analogicznie do całego zdania. Wówczas będzie to postpozycja (poimek). wówczas przymiotnik także występuje po rzeczowniku (Greenberg 1966:110). aby uznać. szyk OPD sugeruje szyk prepozycyjny. jak np. jeśli język. tak jak w przypadku szczyt zdobyć. Rys.2 pokazaliśmy. Nawet jeśli w kilku językach występują takie uniwersalia impli-kacyjne. SOCJOLOGIA JĘZYKA. 2. Językoznawstwo kontrastywne 325 rzeczownik będzie poprzedzony przedimkiem. węgierski.3). Oznacza to. np. Cecha ta jednak stanowi zbyt słaby dowód na istnienie pokrewieństwa genetycznego.interperniowe sonalne elementarne maksymy . w którym czasownik fut pojawia się w pozycji końcowej. Jednakże. Omówione wyżej typy uniwersaliów zostały podsumowane na rysunku 2.

Ten typ wnikliwego porównania często ujawnia wielowymiarowe odpowiedniości. Można zauważyć. podobnie w języku niemieckim zmiana z 3 os. 1. gdy podmiot wskazuje na istnienie dwóch agensów pozostających w stosunku do siebie w identycznej relacji.] c. wymagałaby zastąpienia sich formami dopełniacza odpowiednich zaimków osobowych (np.] j c. to okazuje się. funkcja się opisująca relację wzajemności w języku polskim wymaga użycia w każdym z pozostałych trzech języków innych form zaimkowych. co może być również wyra- . język rosyjski: Hean u Mapusi nacmo panxm ^py^ dpyza. które stwarzają nowe perspektywy poznawcze. że choć pozornie istnieją w tych językach jego ekwiwalenty. w której osoba będąca agensem w zdaniu była jednocześnie doświadczającym. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze Zacznijmy od typowego dla języka polskiego zaimka zwrotnego się (dla uproszczenia tej przykładowej analizy pominiemy tu zaimek sobie oraz jego formy deklinacyjne). język polski: Jan zranił się wczoraj nożem. (1) Zaimek zwrotny się i jego odpowiedniki a. Badanie kilku wybranych języków europejskich w poszukiwaniu jego odpowiednika dowodzi. [Ivan i Maria często ranią jeden drugiego.] d. że w każdym ze zdań mówiący opisuje sytuację. język niemiecki: Hans und Maria kranken oft einander. który wyrażałby tę samą funkcję w sposób identyczny jak w języku polskim. Zobaczmy. Użyte zaimki odzwierciedlają specyficznie relację wzajemności. Ich habe mir mit dem Messer gestem uerletzt). 10. Ponadto. John and Bili hurt themselues with a knife yesterday). język polski: Jan i Maria często się ranią. lub mn. pój. W języku angielskim forma himself byłaby w przypadku zmiany osoby i liczby podmiotu zastąpiona innymi zaimkami zwrotnymi z morfemem wiązanym -self(np. język angielski: John hurt himself with a knife yesterday. 1. wykonała opisaną czynność w stosunku do siebie samej. [Hans się nożem wczoraj zranił. lub mn. tzn. jak taki odcień znaczeniowy może być przedstawiony w pozostałych trzech językach: (2) a. język rosyjski: MeaH (no)panuji ce6x enepa HOSKOM.] Powyższe przykłady pokazują. b.] Jak widać w powyższych przykładach. jak już powiedzieliśmy. niż miało to miejsce w pierwszym z omawianych przykładów. że trudno jest znaleźć wśród nich taki.wane szyki nią się wyrazów określeń kolorów ment w dwu lub więcej językach. b. na l lub 2 os. [John (z)ranił się nożem wczoraj.3. [John i Maria często ranią się. język niemiecki: Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt.1.] d. że spośród wybranych tu języków rosyjski oddaje funkcję się w sposób najbardziej zbliżony do języka polskiego. Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt vs.jednostki konwersasemantyczne cyjne fonologia morfologia leksyko-logia składnia kolejność pojawiania się samogłosek preferowany typ afiksów kolejność prefero-pojawia. pój. [Ivan (po)ranił siebie wczoraj nożem. język angielski: John and Mary often hurt each other. językoznawstwo kontrastywne może mieć bardzo praktyczne zastosowania. John hurt himself with a knife yesterday vs. Zaimek zwrotny się w języku polskim może również oddać znaczenie relacji wzajemności w wypadku. [Hans i Maria ranią często się.

język niemiecki: Hans wacht immer um 7 auf. wykorzystywane były morfemy o funkcji zwrotnej. Rys. Wykorzystując zaimek się.328 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Można jeszcze wymienić kilka innych funkcji. stan psychiki Jednocześnie mogliśmy zauważyć. język angielski: Mary is still hesitating. tj. [Ivan zawsze budzi się o 7 godzinie. jak fragmentaryczne i pozorne mogą okazać się domniemane podobieństwa między językami. w języku niemieckim. 10. [Maria jeszcze waha się. jako najbliżej spokrewniony z polskim spośród tych trzech języków. jak np. jak w . zmiana stanu 4.] Przykłady te dowodzą. język angielski: John always wakes up at 7 a. w których zaimek się ma zastosowanie w języku polskim.] c. zmiana stanu czy też opis stanu psychiki. 1. i mn. wyżej wymienione: zwrotność. Różnorodność użycia zaimka się można zobrazować przy pomocy kategorii radialnej.Językoznawstwo kontrastywne 329 żonę przez polski zaimek nawzajem. wykazuje najdalej idące podobieństwa w relacji do niego. b. w znaczeniu (1) czasowniki z odpowiednimi dla danej osoby formami zaimka zwrotnego z cząstką -self w języku angielskim. pój. jednak ten zaimek nie może zastąpić zaimka zwrotnego się. Sieć radialna niektórych znaczeń polskiego zaimka się 2. że jej punktem wyjścia był jeden morfem. język rosyjski: Mapun eiąe KOJieóemcft. co widać na rys.3. [John zawsze budzi się o 7 przed południem. W odniesieniu do funkcji (3) i (4) angielskie i niemieckie czasowniki leksykalne w ogóle nie wykorzystują zaimków zwrotnych. [Hans budzi się zawsze o 7. język polski: Maria jeszcze się waha. w przypadku czasowników opisujących zmianę stanu lub też oddających stan psychiki agensa. [Mary wciąż waha się. Tak. (inne znaczenie) \ 3. W podsumowaniu tej krótkiej analizy trzeba zauważyć. relacja wzajemności ••— 1. jednakże opisanie jego znaczenia narzuciło konieczność włączenia do analizy kilku dodatkowych funkcji semantycznych. gdyż i tutaj we wszystkich opisanych wyżej przypadkach. a z formą ^py^ dpyza w języku rosyjskim.m. język polski jest w stanie oddać wszystkie z wyżej wymienionych funkcji i znaczeń (oraz te. język polski: Jan zawsze budzi się o 7. 3. co odzwierciedla się poprzez obecność sufiksu -ca dla wyrażenia zwrotności. w przypadku języka rosyjskiego natomiast da się tu zauważyć większą analogię w stosunku do języka polskiego. Dla oddania znaczenia (2) czasowniki w języku angielskim łączą się z formami zaimka zwrotnego each other (w odniesieniu do dwóch agensów) lub one another (do większej ich liczby). język rosyjski: Mean ecezda npocbinaemca e ceMb nacoe.] d. że odpowiedniki polskich zdań obrazujących funkcje się wymienione w punktach (3) i (4) w języku angielskim i niemieckim w ogóle nie wykorzystują zaimka zwrotnego. w niemieckim z zaimkiem einander. podczas gdy w pozostałych językach zastosować trzeba w tym celu trzy różne warianty. których nie włączyliśmy do tej skrótowej analizy). zaimkiem sich lub formami dopełniacza zaimków osobowych dla l i 2 os. Jedynie język rosyjski. Popatrzmy na poniższe przykłady: (3) a. 3.] (4) a. np. zwrotność —* 5. czy z formą zaimkową ceón. [Maria waha się jeszcze.] c. tak jak to miało miejsce w języku polskim. b. relacja wzajemności. a jedynie go uzupełnić. język niemiecki: Maria zógert noch. czyli zaimek zwrotny się.] d. w języku rosyjskim.

aby w procesie analizy kilku języków określić zarówno podobieństwa. siebie czasowniki nieprze- . We wcześniej cytowanych przykładach wyszliśmy od modeluj morfologicznego w języku polskim (zaimek zwrotny się) i próbowali-* la u. że w procesie uczenia się języka obcego należy wziąć pod uwagę przyswojone uprzednio struktury i wprowadzone wcześniej kategorie językowe. językoznawstwo kontrastywne stanowi ważną gałąź badań lingwistycznych. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego W latach 1950—1960 językoznawstwo kontrastywne uznawane było za poddziedzinę behawioryzmu. choć faktycznie to dzięki tym ostatnim jesteśmy w stanie poszerzać nasz zasób wiedzy językoznawczej. biorąc pod uwagę np. schematów i prototypów na wszystkich możliwych poziomach kompetencji językowej. tj. jak i różnice między nimi. Sposób wypunktowania i wyjaśniania podobieństw bądź niezgodności określony jest przez wy-j brane ramy teoretyczne. Opis języka nie jest dokładnie tym samym. że cechy występujące w obrębie języka docelowego. co opis stanów i procesów myślowych osoby uczącej się języka obcego. Języki można porównywać na wiele różnych sposobów. będą stanowić l poważną przeszkodę w procesie uczenia się.3. Zakładano. ale też na poziom sprawności językowej często wpływają błędy spowodowane w większym stopniu różnicami mniejszej rangi niż różnicami natury zasadniczej. 330 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA 10. Przypuszczano. kategorie gramatyki tradycyjnej. Dane empiryczne wykazują. jako korelat behawiorystycznei teorii uczenia się języka.zmiany stanu" Stan psychiki zaimek się Zmiana stanu zaimek się Zwrotność Relacja wzajemności zaimki się. w rosyjskim dało się zaobserwować większą różnorodność odpowiednich form niż w przypadku polskiego się. Nie tylko nie ma korelacji między różnymi stopniami różnic językowych i koniecznym do ich opanowania wysiłkiem umysłowym. Konieczne są narzędzia. Wyrażanie „zwrotności"'. musi nieuchronnie odwołać się do poznanych uprzednio kategorii. gdzie i jakiego rodzaju odmienności należy się spodziewać oraz sprecyzować te różnice na użytek osób uczących się danego języka oraz jego tłumaczy. listy wyrazów czy fraz. przyswajanego języka obcego. Wskazane jest zatem.2. które pomogą objaśnić. To właśnie tutaj pojawia się potrzeba studiów kontrastywnych. Ze względu na to.języku angielskim i niemieckim. „relacji i „zmiany wzajemnośc. który poznaje nowe dane językowe. całe słownictwo lub też zbiór tekstów. Uczeń. Proces ten oznacza adaptowanie wcześniejszych reprezentacji umysłowych do konkretnych danych z języka obcego. To twierdzenie musiało oczywiście ulec modyfikacji w miarę lepszego poznawania natury związku między strukturą języka a trudnościami w jego uczeniu się. że dzięki temu ' uda się także przewidywać błędy pojawiające się w procesie nauki języka. „ . że różnice tego typu uwypuklają istotne elementy na wielu płaszczyznach. znacząco odbiegające od języka rodzimego lub języka wyjściowego. toteż należy położyć na f nie szczególny nacisk podczas nauki.

szczególnie wybrane pola semantyczne oraz typy tekstów.. Na tym etapie można też stwierdzić. c. Może się okazać. angielskim. za punkt wyjścia obierając kategorie pojęciowe. wyrażenia.. szeroki wybór tekstów pisanych lub mówionych. pój. język rosyjski śmy ustalić kategorie pojęciowe. obejmujący możliwie najwięcej różnych odmian. że niektóre wyrazy. zmiany stanu czy określające stan psychiki agensa są oddawane odpowiednio w języku polskim. język niemiecki zaimek 6pyz ópyza d. 1. Musimy połączyć te źródła w starannie opracowany i stale uaktualniany korpus językowy (lub zbiór takich korpusów). nie wystar333 332 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. należy stworzyć odpowiednie narzędzia wykorzystując znane elementy językowe. formy syntaktyczne lub frazy mają tendencje do wywoływania określonych konotacji. Możemy zauważyć. Podsumowanie odpowiedzi na to pytanie znajduje się w tabeli 11. formy syntaktyczne lub wyrażenia idio-matyczne zamknęły. czy polegać na kompetencji językowej jednego tylko lub nawet kilku autorów słowników ani też na wcześniejszej pracy leksykalnej. Informacja słownikowa powinna być wynikiem zakrojonej na szeroką skalę analizy wszystkich przykładów użycia jakiegoś elementu lub wyrażenia idiomatycznego (zarówno jako elementu wyjściowego.chodnie czasowniki nieprzechodnie zaimki zaimki zwrotne zwrotne each z cząstką -self other i one another b. że bywają używane jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach. inne natomiast są tak ograniczone i specjalistyczne. takie jak wyrazy. w jaki sposób pojęcia zwrotności. że niektóre elementy są nieistotne pod względem statystycznym. inne pojawiły się. jak i proponowanego tłumaczenia). język angielski czasowniki nieprzechodnie czasowniki nieprzechodnie zaimek zwrotny einander zaimek zwrotny sich oraz dopełniacz zaimka osobowego l i 2 os. że aby ułatwić proces nauki języka obcego lub tłumaczenia. które on wyraża. tzn. Etap pierwszy to poszukiwanie wszelkich możliwych wariantów danego wyrazu bądź frazy w obrębie tego samego języka. Aby spełnić to zadanie. i zapytać np. tj. typowych skojarzeń emocjonalnych. relacji wzajemności. że niektóre wyrazy. imn. że możemy je w praktyce pominąć. Można także wykonać operację odwrotną. a jeszcze innych nigdy nie brano pod uwagę. takich jak . niemieckim i rosyjskim. Wydaje się też rzeczą właściwą.

3. jak i uogólnione definicje wszystkich operacji umysłowych odnoszących się do liczenia. W języku polskim typowym przykładem pojęcia wywołującego konotację negatywną jest wyraz świnia. ale przy użyciu formy prostej czasownika. zaliczyć. próbujemy zebrać adekwatną liczbę możliwych wariantów oraz zestawień i frazeologizmów. jeść jak świnia. podłożyć komuś świnię.odczucia negatywne. Why do you always come late? [Dlaczego ty zawsze się spóźniasz?] Innymi słowy. należy podzielić wszystkie modele zdań na kategorie. Kontrastowanie fraz werbalnych Jak już wspomniano w rozdziale 6. że opis tego typu jest z pewnością wykonalny. Liczę do trzech. (6) a. które przeanalizowaliśmy w pierwszym języku. W wyniku przeprowadzenia równoległej klasyfikacji dla czasowników z obu języków otrzymujemy nieoceniony instrument badawczy. zwyczajowych połączeń słów lub wyrażeń idiomatycznych. Można się zatem spodziewać. których znaczenia będzie łatwo połączyć. / count to three before screaming. b. 334 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA (7) a. jak w (4)a. tj. wliczając / licząc szczeniaki. policzyć. Bagażowy policzył nasze torby. być grubym jak świnia. (8) a. frazy werbalne mają decydujące znaczenie w procesie klasyfikacji semantycznej i syntaktycznej schematów wydarzeń i modeli zdań. Wszystkie podstawowe modele zdań mogą być postrzegane jako możliwe warianty wyrażeń z czasownikiem jako ich ośrodkiem. Fifty dogs. Liczenie jest jedną z typowych czynności istot ludzkich. tabu itp. Pięćdziesiąt psów. można przyjąć. w celu znalezienia przynajmniej częściowo równoznacznego elementu mogącego posłużyć za punkt wyjścia. Kolejnym etapem jest kontrastowanie. wliczyć. spróbujemy obecnie określić (na ograniczonej liczbie przykładów) związek pomiędzy angielskim czasownikiem to count („liczyć") a polskim czasownikiem liczyć oraz jego wariantami przedrostkowymi i zwrotnymi. jak w (5)b: (5) a.3. Jeszcze inny sposób polega na przeszukiwaniu tekstów paralelnych lub porównywalnych z tekstami. np. gdzie rozpocząć poszukiwanie elementów o równoważnym znaczeniu w innym języku. w których ten czasownik może się pojawić. Jeśli już wiemy. użycie (5)a z konotacją pozytywną jest niemożliwe. Przykładem konotacji negatywnej związanej z formą syntaktyczną jest użycie w języku angielskim formy ciągłej czasownika przy jednoczesnym wykorzystaniu przysłówka always („zawsze"). Wychodząc tym razem od mniej złożonego pod względem morfologicznym przykładu z języka angielskiego. Na tym właśnie etapie rozpoczyna się właściwy proces porównawczy. zanim zacznę krzyczeć. liczyć się itp. The porter counłed our bags. w odróżnieniu od neutralnego wydźwięku struktury wykorzystującej ten sam przysłówek. b. Aby dokonać klasyfikacji połączeń pomiędzy czasownikiem a odpowiadającymi mu pod względem kategorii rzeczownikami (włączając w nie podmiot). . dystans. Zgromadziwszy odpowiednią ilość nowych potrzebnych informacji. 10. entuzjazm. np. otrzymujemy dwa sprzężone ze sobą zbiory danych. W kulturach zaawansowanych nauki sformalizowane i empiryczne stworzyły zarówno szczegółowe. counting the puppies. być świnią. Biorąc pod uwagę ograniczony zasób czasowników w językach europejskich. Why arę you always coming late? [Dlaczego ty ZAWSZE się spóźniasz?] b. b. że w zasobie słownikowym powszechnie znanych języków znajdą się konkretne grupy wyrażeń rzeczownikowych i czasownikowych.

Punktem wyjścia jest tutaj zasada.liczyć do dziesięciu t c. b. (10) a. „ufać. 4 sieć radialna dla wyrazu to count. że język polski oddaje różne znaczenia angielskiego to count poprzez większą elastyczność morfologiczną. (11) „mało się liczyć" patiens + doświadczający Doświadczający (czyli ten. Nie zaliczam go do (moich) przyjaciół. Warunek ten jest bardzo dobrze spełRys 4. które mogą być dodatkowo poszerzone o przyimki. do. b.(12) -jest całkowicie przenośne. polegać na" ((12)a) count on sb. w jakich został on użyty. count to ten ((7)a) . On nadal liczy się l liczony jest jako dziecko. Także ostatnie ze znaczeń .liczyć przedmioty agens + patiens (7) to count to three . kiedy weźmie się pod uwagę wyrażenie to count from l to 10 („liczyć od l do 10"). w skróconej formie.count os a child ((9)a) liczyć (kogoś) jako dziecko d'. Your feelings count little with him.liczyć na kogoś 335 niony dla każdego z sześciu wymienionych wyżej znaczeń. count sb. „kto się mało liczy") nie musi być wyraźnie wskazany. Przeanalizujemy powyższe przykłady ponownie. Do not count on me! b.(9) a. który można określić jako „wliczyć / włączyć" (w (8)) i jako „zaklasyfikować" (w (9) i (10)). jego obecność jest jednak zawsze implikowana w sensie przenośnym. „być wartym" count little ((ll)a) d. Twoje uczucia mało się dla niego liczą. jeśli nie ma udziału agensa. wraz z modelami zdań i znaczeń. możliwa jest jedynie forma liczyć się. Sieć radialna czasownika to count b. 0-znacza to. Me licz na mnie! Powyższe przykłady pokazują. „wliczać" ((8)a) count the puppies *• . na. co w języku angielskim ma miejsce jedynie w niewielkim stopniu.zaliczać kogoś do przyjaciół f. W pozostałych trzech przypadkach to count jest użyty w rozszerzonym sensie.wliczać szczenięta 'a. za itd. (8) „wliczać szczenięta" (9) „ktoś liczy się jako dziecko" (10) „zaliczać kogoś do przyjaciół" agens + patiens patiens + orzecznik agens + patiens + essivus (przypadek opisujący m.trzy jest oczywista. b. jak w przykładzie (9). że odpowiednikami angielskiego to count w języku polskim są cztery derywaty czasownika liczyć. as a friend ((10)a) .liczyć do trzech agens + cel Funkcja „docelowa" three . / do not count him as a friend. że w obu porównywanych językach istnieje prosta zgodność semantyczna między odpowiednimi czasownikami. count things ((6)a) W liczyć przedmioty e. Wyrażają się one w użyciu zaimków i przyimków w języku polskim. (12) a. jednocześnie jednak widać różnice w obrębie każdego z nich. niestałą cechę danego podmiotu) W rozszerzonych znaczeniach w języku polskim można użyć zarówno form liczyć. Hę still counts as a child. jak i liczyć się oraz wariantów przedrostkowych. (11) a. (6) to count objects . . (12) „liczyć na kogoś / coś" agens + cel . „klasyfikować" . jednakże. Podobieństwa i różnice między językiem angielskim a polskim pokazuje przedstawiona na rys. np.in. jeśli w obu można przypisać te same role semantyczne podmiotowi i dopełnieniu. Tak jest również w przykładzie (11).

Heurystyczna wartość konfiguracji ról wynika zatem z tego. Właśnie takie zastosowanie określane jest jako frazeologizm. która stawia sobie pytanie. Przykładem tego jest polskie wyrażenie liczyć się z. która grupuje języki na podstawie pokrewieństwa genetycznego bądź też uniwersaliów językowych. trzeba zdać sobie sprawę. co można dostrzec dzięki wnikliwej analizie kontrastywnej kilku jedynie czasowników w języku angielskim i polskim. być przygotowanym na najgorsze" zanalizować jako schemat „doświadczania" o konfiguracji ról „doświadczający + patiens".„być przv gotowanym na najgorsze / spodziewać się najgorszego". Choć możliwe jest. nawet jeśli przynależą do dwu odmiennych języków. tak jak np. Zastosowanie modelu sieci radialnych umożliwia adekwatne odzwierciedlenie relacji między różnymi znaczeniami słów .4. może też zostać mówiącym narzucona przez obowiązujące prawa językowe. Jednakże z chwilą. Powyższe obserwacje to zaledwie niewielka część tego. Wzajemna zrozumiałość między językami nie jest kryterium w pełni wiarygodnym. takich jak np. czyli wyrażenie idiomatyczne. ale wyłącznie ad hoc. Podsumowanie Języki porównuje się ze sobą w ramach różnych modeli teoretycznych. Wszystkie użycia idiomatyczne stanowią jednak niezwykle istotny element języka. aby tę negatywną konotację liczyć się z w znaczeniu „brać pod uwagę ewentualność negatywnego rozwoju wypadków. ponieważ w przypadku kontinuum dia-lektalnego dwa sąsiadujące ze sobą dialekty. gdy dana odmiana staje się językiem zinstytucjonalizowanym. Nawet w przypadku tak podstawowego pola semantycznego. które znaczenia danego czasownika są produktywne i regularne. Drugi główny typ porównania językowego odbywa się w oparciu o typologię języków. że nie ma on zastosowania w odniesieniu do wyrażeń idio-matycznych. w przypadku liczyć się z najgorszym . Należy przy tym także wziąć pod uwagę kwestię idiomatyczno-ści. może się ona znacznie rozbudować zarówno pod względem leksykalnym. jak i gramatycznym.Choć ten typ analizy okazuje się bardzo przydatny w przypadku konfiguracji ról semantycznych (por. ale raczej wyrażenie wysoce idiomatyczne pod wieloma względami jednostkowe. 10. a które wysoce indywidualne i przypadkowe. które są jedyne w swoim rodzaju i nie poddają się systematycznej analizie przeprowadzonej w kategoriach konfiguracji ról semantycznych. co staje się możliwe dzięki . jak i zindywidualizowanych. nie jest to regularny wzorzec syntaktyczny. Kolejnym aspektem jest analiza socjologiczna. które używane jest w sposób idiomatyczny i może mieć konotacje nega336 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA tywne. jaka jest liczba języków na świecie i przy zastosowaniu jakiego kryterium można je policzyć. rozdział 4). że angielski czasownik to count odpowiada kilku formom morfologicznym w języku polskim. natomiast mogą go nie spełniać oddalone od siebie geograficznie dialekty tego samego języka. Bardzo istotne znaczenie mają badania interdyscyplinarne zajmujące się pochodzeniem i ewolucją języków oraz wędrówkami 10AJ^^__________ ludów i przemieszczaniem się ich języków. Status regiolektu lub języka urzędowego przypisywany danej odmianie języka jest często kwestią decyzji politycznych. jak „count" /„liczyć" zauważamy. Określone zbieżności semantyczne można w pełni zanalizować jako konfiguracje ról pod względem znaczenia. W każdym języku istnieje duża liczba wyrażeń idiomatycznych oraz idiomatycznych użyć czasowników i innych części mowy.zarówno produktywnych. W przypadku wyrażeń tego typu żadna z konfiguracji nie jest użyta w sposób produktywny. praindoeuropejski. że pozwala ono określić. Pokrewieństwo języków prowadzi do wyodrębnienia rodzin językowych oraz rekonstrukcji ich prajęzyków. mogą to kryterium spełniać.

gałąź kentumowa składa się z grupy germańskiej i grupy romańskiej). 10. Na wszystkich poziomach struktury języka można znaleźć uniwersalia implikacyjne. terpersonalne i pragmatyczne. np. przy użyciu porównywalnej formy morfologicznej lub w wyniku odmiennego ograniczenia kontekstowego. grupa języków niewykazująca pokrewieństwa z żadną inną grupą. W wyniku porównania wszystkich zestawień i frazeologizmów semantycznych. Typy językowe składają się ze szczepów językowych. obszar bardzo rozległy i niezwykle ważny. jak np. Typolodzy języka wykorzystują także pojęcie uniwersaliów językowych. Ponadto. W przypadku. Przegląd języków indoeuropejskich podaje Bednarczuk i in. tzn. których elementy są bardzo odległe ze sobą spokrewnione. może precyzyjnie określić. da się także wyróżnić podejście kon-trastywne.precyzyjnemu nakreśleniu historycznych zmian fonetycznych lub strukturalnych powodujących różnicowanie wewnątrzjęzykowe. rodzina indoeuropejska posiada dwie główne gałęzie: języki satemowe i języki kentumowe). (1986.6. Na ich szczycie znajduje się typ językowy. np. Zalecana lektura Informacje o klasycznych metodach stosowanych w badaniach socjolingwistycznych znaleźć można w artykułach I. istnienie także innych kategorii i poziomów pokrewieństwa. Jej definicja opiera się na kryteriach geograficznych lub historycznych. pod kątem konfiguracji ról semantycznych. Z najnowszych prac wydanych w języku polskim. zarówno pisanych. zwyczajowych połączeń słów w dwóch lub trzech wybranych językach. Współczesna systematyka języka zakłada. Wierzbickiej (1999). czyli zbiorów. Bajerowej (1972) oraz W. analiza porównawcza danych elementów. Ćwiczenia i zadania . oprócz interdyscyplinarnego. Szczepy językowe mogą dzielić się na jedną lub więcej rodzin językowych. 10. Punktem wyjścia dla badań kontra-stywnych może być element języka wyjściowego. a na gruncie polskim . Domeną językoznawstwa kontrastywnego jest praktyczne porównywanie dwóch lub więcej języków: jego celem jest wspomaganie procesu uczenia się języka obcego.5. socjologicznego i typologicznego porównania języków. zyka w zachowaniach społecznych ludzi stanowi klasyczna praca D. do jakiego stopnia elementy te są ze sobą zbieżne lub jak dalece od siebie odbiegają. tłumaczenia oraz opracowania słowników dwujęzycznych. oprócz pojęcia rodziny językowej. tj. patrz wybrane artykuły z tomu A. N a 338 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA poziomie leksykalnym i morfologicznym rozróżniamy uniwersalia przedstawieniowe. Gałąź z kolei może się składać z grup (np. Wprowadzenie do opisu roli ję10. jak i mówionych. Lubasia (1982). W obrębie rodziny językowej można w dalszej kolejności wyodrębnić gałęzie (np. które można odnaleźć na każdym poziomie opisu j ęzyka. wkraczamy w obszar idiomatycznego użycia języka. jednakże jednostkowy w użyciu i z tego względu niepodlegający istotnym uogólnieniom.1988). Badania te mają za zadanie ustalić. forma zaimka zwrotnego się w języku polskim. Hymesa (1971). gdy analizy opartej o konfigurację ról nie można już zastosować w sposób systematyczny. Z metodologicznego punktu widzenia badania kontrastywne wymagają dużego korpusu tekstów. Grabiasa (1994). elementarne jednostki semantyczne. w jakich użyciach i znaczeniach funkcjonuje dana forma oraz w jaki sposób znaczenia te wyrażane są w języku (-ach) docelowym (-ych). Na poziomie interakcji językowej pojawiają się natomiast uniwersalia in.książka S. każda z gałęzi z kolei dzieli się na podgrupy. np.6. których przykładem jest rodzina indoeuropejska.

a które nie? Podkreśl wszystkie języki nieurzędo-we i podaj przyczyny. Otóż grupę języków. aby język chiński (największy pod względem liczby użytkowników) kiedykolwiek otrzymał status najważniejszego języka na świecie. zależnie od długości okresu wspólnego rozwoju. które powstały wskutek nieprzerwanej. tak jak np. Czy możesz na podstawie posiadanych informacji narysować drzewo genealogiczne? Przykład: język polski należy do języków (zacho-dnio)słowiańskich.. na których był niegdyś używany. W ten sposób w obrębie rodziny rysują się grupy języków. Które z europejskich języków wymienionych w tabeli 6 maj! status urzędowy. Wśród rodzin lingwistycznych wyróżnić można zatem zespoły jedno. 2. że jeden system językowy może mieć większą liczbę potomków. a co je od siebie różni? A może to język hiszpański jest „bardziej międzynarodowy"? Porównaj przedstawione w tabeli 3 da_ ne liczbowe odnoszące się do języka francuskiego i hiszpańskiego Wyjaśnij. W oparciu o dane z tabeli 3 wyjaśnij. gdyż nie wszystkie te odmiany są dla siebie nawzajem zrozumiałe? Porównaj ten problem z zestawieniem dialektów germańskich w tabeli 1. węgierski . a więc takie. Miejsce wspólnych przodków zajmuje tu prajęzyk.odmiennej na różnych obszarach. Im okres ten jest dłuższy. do jakiej rodziny językowej należy każdy z następujących trzech języków europejskich: (a) grecki. Między językami jednej rodziny może zachodzić pokrewieństwo różnego stopnia. które tworzyły jeszcze wtedy względną jedność. im później nastąpiło oddzielenie od siebie dwu języków. dlaczego języki angielski i francuski są uważane za dwa najbardziej międzynarodowe języki 340 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA świata. Przeanalizuj poniższy fragment tekstu oraz zawartą w nim metaforę pojęciową. a te z kolei stanowią podgrupę języków bałto-słowiańskich.i wielostopniowe. Co stanowi o różnicy między nimi a językami arabskim i hj szpańskim. które wywodzą się ze wspólnego prajęzyka. 5. W oparciu o tabele 5 i 6 podaj. co można przedstawić w sposób następujący: bałto-słowiańskie i \ ': słowiańskie zachodniosłowiańskie południowosłowiańskie wschodniosłowiańskie l polski czeski słowacki górnołużycki dolnołużycki 6. dlaczego jest rzeczą niemożliwą. (c) walijski. Języki wchodzące w skład jednej rodziny..1. a różnej na różnych obszarach ewolucji jednego wspólnego prajęzyka. tym pokrewieństwo ich jest bliższe. 3. Jaki model języka uwidacznia się za pośrednictwem tej metafory? Jakie jest twoje stanowisko w tej kwestii? Widzimy zatem. Podaj. z którego wyodrębniają się poszczególne języki (. języki czeski i słowacki. opierając się na porównaniu rodziny języków z rodziną ludzką. Dzieje języków możemy przedstawić w formie drzewa genealogicznego. (b) fiński. i nazwij pozostałe języki należące do tej samej rodziny. nazywamy językami pokrewnymi. fiński. rodziny i grupy językowe oraz poszczególne języki. a to wskutek ewolucji . dla których języki te nie posiadają oficjalnego statusu.). Na podstawie tabeli 5 zaznacz na mapie świata przedstawionej na rysunku l najważniejsze szczepy. gdy już między samymi grupami zachodziły duże różnice. że liczne warianty języka angielskiego używane na całym świecie nie tworzą jednego języka. (Milewski 1976:132-133) 4. jak nazywa się ta rodzina (lub nawet gałąź). Czy można dowieść twierdzenia. nazywamy rodziną języków.

Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXX. Geneva: Sonor.„ — _ 7. czy da się na tej podstawie sformułować jakieś syste. Antas. Dzisiejszy dzień nie liczy się jako dzień pracy. Kraków. np. a potem biegnij. Irena. 1972.litewski. Bernard Bouvier. Bally. Aitchison. The Seeds ofSpeech. 1996. słowacki. Kraków: Universitas. 1999. licząc razem z tym. To się nie liczy. Awdiejew. Aleksy. wykorzystując do tego celu model sieci radialnej. Warszawa.I. Jean. 27-39. IUR. Charles. zy na twoą pomo. albański grecki wioski. „Niektóre treści i metody socjolingwistyczne w historii języka". Austin. Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne. . Bajerowa. O klamstwie i kłamaniu. czy da się na tej podstawie stormuiuwc^ j— matyczne reguły użycia. Microfilm. W: Melanges d'histoi-re litteraire et de philologie offerts a M. Nasz synek umie już dobrze liczyć. Na liście znajdują się też wybrane oryginalne pozycje obcojęzyczne o kluczowym znaczeniu dla kognitywistycz-nego opisu języka lub bezpośrednio cytowane w tekście niniejszej książki. sardyrtski U) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ai»B— niemiecki. Jean. „Impressionisme et grammaire". jeden czasownik oddający dosłowne znaczenie czasownika liczyć (1-2). British Museum. inny czasownik dla znaczeń poszerzonych (3-4-5). Language Origin and Evolution. eden czasownik oddający dosłowne znarzoJeśli w IAVU».* czasownik. macedoński. dolnoniemiecKi. chorwacki. słoweński. Nie bylem w stanie policzyć wszystkich ludzi na zebraniu. Aitchison.OCIX. a jeszcze inne czasowniki lub wyrażenia dla znaczeń metaforycznych (6-7)? Przedstaw wynik swej analizy w formie graficznej. Policz do trzech. Bibliografia W bibliografii zamieszczono prace autorów polskich oraz tłumaczone na język polski prace autorów zagranicznych. Jolanta. górnołużycki. serbski. 1993. John L. Language Change: Progress or Decay? Cambridge: Cambridge University Press. . białoruski. łotewski rosyjski. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń. On liczy na twoją pomoc. ukraiński polski. dolnołużycki bułgarski. Jeśli w twoich tłumaczeniach wykorzystujesz więcej niż jeden czasownik. 1920. Przetłumacz poniższe zdania na wybrany przez siebie język. 1987. Musi pan wysiąść na piątym przystanku. czeski. 19912. Cambridge: Cambridge University Press. 261279.

London and New Delhi: Sagę. Warszawa. 13th Edition. Mental Spaces: Aspects ofMeaning Construction in Natural Language. 1999. „Discourse and culture". 83-121.). Leszek et al. Krystyna i Stanisław Dubisz. 1981). 1998. With Special Reference to Feature Hierarchies. (red. Gramatyka historyczna języka polskiego. (red. 1996. oryg. A. Joseph H. Basic Color Terms. Uniuersals of Language. The World's Major Languages. Stanisław. 1990. Bartmiński. Długosz-Kurczabowa. 1983. Discourse: A Multidisciplinary Introduction. Dariusz. Brent i Paul Kay. Wolfgang Hunig. Elżbieta Tabakowska. Mass. 1992. Multilingua 13 (1/2). Cambridge: Cambridge University Press. Choi. 1966. London: Rout-ledge. Dukiewicz. Język w zachowaniach społecznych. MA: Bradford. Teresa i Elżbieta Janus (red. Grzegorczykowa. Renata i Anna Pajdzińska (wyd. Cognitiue English Grammar. I i II. W: Ethnologue. Grabias. 1991. John Taylor i Marjolijn Yerspoor). Barbara F.1988. Goddard. 1987a. Cambridge.). 344 Biblio! Berlin. Tekst. Gilles.). Dirven. Joseph H. Zbiór studiów. 1990. i Wolfgang U. Lublin: Wydawnictwo UMCS. Wstęp do lingwistyki tekstu (tłum. Robert A. B. H. Soonja i Melissa Bowerman. W: Stanosz. 1996. 1996. Tucson. 1994. Jerzy (wyd.) Język w świetle nauki. dyskurs. Thou-sand Oaks. (red. The Hague and Paris: Mouton. 1969.). Levinson. „Learning to express motion events in English and Korean: The influence of language-specific lexicalization patterns". Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. 1998. Lublin: UMCS.). UMCS. Warszawa: PWN.). Cliff i Anna Wierzbicka. Their Universality Euolution. Renę i Giinter Radden (wspólpr. Bibliografia Griroes.). W: van Dijk. Bernard. 1981. Greenberg. Tekst: Analizy i interpretacje. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. 1963. Galasiński. 1986.). AŻ: Sum-mer Institute of Linguistics (SIL). T. Szwedek) Warszawa: PWN (wyd. Some Universalsin Language Usage. Dressler.). Chwalenie się jako perswazyjny akt mowy. 1985. Christine. Semantic and Lexical Univer-sals: Theory and Empirical Findings. „Logika i konwersacja". Języki indoeuropejskie. Gramatyka współczesnego języka polskiego: fonetyka i fonologia. Językowa kategoryzacja świata. Language Universals. 1994. Kraków: PAN. Leokadia i Irena Sawicka. Cliffi Anna Wierzbicka (red.Bartmiński. Cognition 41. Amsterdam: Benjamins. Language Uniuersals and Linguistic Typology. „Languages of the world: Top 100 lan-guages by population". 1995. 1980. Greenberg. Wrocław: Ossolineum. Lublin: Wyd. CA. Comrie. Lublin. komunikacja międzykulturowa. Beaugrande de. Brown. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Goddard. Comrie. Językowy obraz świata. Anna. (red. Dobrzyńska. 35-58. Martin Piitz. Cambridge: Cambridge University Press. Cambridge. Bernard (red. Beal. Paul. Tekst i zdanie. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 1999. 1987.: MIT Press. „Keeping the peace: A cross-cultural comparison of ąuestions and reąuests in Australian English and French". 91-114. Fauconnier. Jerzy i Barbara Boniecka (red. Penelope i Steven C. Bednarczuk. Grice. Politeness. Warszawa: PWN. 1994. Teun A. . Duszak.

Jerzy. W: Michał Głowiński (red. Semantyka. „Socjolingwistyka i etnografia mówienia". . Ań Essay Concerning Human Under-standing. William. Klemensiewicz. Władysław i Stanisław Urbańczyk (red. 1992. John J.). Lakoff. 346 Bibliografia Lehrer. 1974. Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. H. Warszawa: PWN. i Stephen C. The Hague and Paris: Mouton. Semantic Fields and Lexical Structure. 1979. Keller. 1979. Zenon. angielskie 1976. „Socjolingwistyka . Warszawa. Amster dam: Holland Publishing Company. „La naturę des proces dits analogiąues". Podstawy gramatyki kognitywnej. 1984. Jodłowski. Lubaś. Cambridge: Cambridge University Press. Gumperz. 343-354. 1961. 1972. George.P. l. Renata i Zofia Zaron (red. Iconicity in Syntax. „The social setting of linguistic change". Women. Ronald W. Lakoff. Hymes. (red. Levinson (red. Grzegorczykowa. 1996. Warszawa: Wydawnictwo UW. Roman. Warszawa: PIW. 1988. Areal and Typological Linguistics. 1984. Socjolingwistyka 2. Vol. 1977. Stephen C. Labov. Kalisz. Krzysztof Bogacki). Concept. Grzegorczykowa. Warszawa: PWN. Warszawa: PWN. Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej. Locke. Lucy.Grzegorczykowa. 1989. Metafory w naszym życiu (tłum. Warszawa: PWN. 1945-49. Język i społeczeństwo. Tubingen: Gunter Narr. Warszawa: PWN. W: Sebeok.metoda interdyscyplinarna". Rethinking Linguistic Relativity. Lyons. John.) 1993. Heinz. Renata. Dell. Acta Linguistica 5.). 1976. 109116. T. 1955.). George i Mark Johnson.). Kraków: PWN Skrócone wyd. Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego. 1982. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego. „Kognitywna analiza aktów mowy".). Lubaś. 1985. 1. Krzeszowski. 1994. Kraków. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Gramatyka angielska dla Polaków. Weinsberg). Wykłady z polskiej składni. Warszawa: PWN. Rudi. 1990. [1971] 1980. Langacker. Rzeczowniki sufiksalne rodzime. Cambridge: Cambridge University Press. Warszawa: PWN. Kuryłowicz. 11-18. Berlin: Mouton de Gruyter. Haiman. Lubaś. Wstęp do językoznawstwa teoretycznego (tłum. Krzeszowski). A. 41-82. 1997. 2 (tłum. John (red. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. Zarys słowotwórstwa polskiego. Image and Symbol. 195-252. London: Everyman's Library. Język Polski 41. John.17-34. 1987. 1974. Stanisław. Current Trends in Linguistics. Podstawy polskiej składni. John. Lyons. „Fleksja a derywacja". Historia języka polskiego. 1991. Thomas A. Tomasz P. 1998. Grammatical Categories and Cognition: A Case Study of the Linguistic Relativity Hypothesis. Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi. 1983. Chicago: University of Chicago Press. The Cognitive Ba-sis of Grammar. Władysław. Renata. Adam. Adrienne. Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Grzegorczykowa. Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. 1973. Władysław. John. Warszawa: PWN. Renata i Jadwiga Puzynina. Cambridge: Cambridge University Press. Levinson. II: Diachronic. T. W: Kardela. Pragmatics. Sprachwandel.

19997. (tłum z roś. Maria Renata (red. i Lew S. Tekst i język. Rudzka-Ostyn. oprać. Warszawa: PWN. 1991. Brygida (red. 1994. E. Historia składni języka polskiego. Dań i Deidre Wilson. W: Kardela. Edward. Aleksander R. osobowość: wybrane eseje (tłum.). Rudzka-Ostyn. Tabakowska. Axer i T. Schiffrin. Zimand). 1994. Warszawa: Biblioteka myśli semiotycznej. 1984. Strutyński. 1989. 1988. 2000. C. Jan-Óla Ostman i Jan Blommaert. Ogden. Gramatyka i obrazowanie. W: Warren. Stu-dies in CrossCultural Psychology. New York: Academic Press 3-49. Warszawa: PWN. Oxford: Blackwell. Podstawy leksykologii i leksykografii. Wygotsky. Nagórko. Approaches to Discourse: Language as Social Interaction. Adam (red. 1995. The Meaning ofMeaning. Prototypes in Linguistic Theory. Kraków: PAN. Literatura i nauka o języku. Podstawy gramatyki kognitywnej. Charles S. Oxford: Clarendon Press. Cambridge: Cambridge University Press. 1987. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. E. 1986. Deborah. A. 1978. Sperber. Ape. 1995. Mayenowa. Taylor. Kraków: Universitas. Warszawa: PWN.19952. Encyklopedia Szkolna. Krystyna. New York: Harper Perennial. Bib»"S^21_-_________ Ostaszewska. Problemy semantyczne.).). 1994. pisarkowa. 1923. Tadeusz. Mass. Kultura. Eleanor. Wrocław: Zakład Narodowy im. 2000. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. Janusz. 1989. Podstawowe wiadomości z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego. Zarys gramatyki języka polskiego. Discourse Markers. Rosch. 1977.). Szymanek. Warszawa: PWN. Oxford: Blackwell. Jef. Z rozważań nad kategorią przypadka (tłum. i LA.). Mayenowa. 1-8. znaczenie. Rossiter). Warszawa: PWN. Cambridge: Cambridge University Press. Bogusław. The Language Instinct. Stanosz i R. N. Maria Renata. Peirce. B. Vol. „Spójność tekstu a postawa odbiorcy". 1994. 1974. Relevance. Wrocław: Ossolineum. Primitiue Mań and Child. 1993. Makowiecki. Linguistic Categorization. Kraków: Wydawnictwo Tomasz Strutyński. Vols. Richards. Bogusław. Warszawa: Instytut Badań Polonijnych PAN. 1988. Sapir. 1992.Łozowski. Alicja. Szymanek. John R.] Lublin: Wydawnictwa UMCS. Brygida. 243-254. Searle. Communication and Cognition. pinker.) Cambridge. Danuta i Jolanta Tambor. „Human categorization". Językoznawstwo. Topics in Cognitive Linguistics. W: Studia i rozprawy. Steven. Hartshorne and p. Łurija. Milewski. 1998. rozumienie i relatywizm. 1995. Yerschueren. Warszawa: PWN. Ossolińskich. W. Czynności mowy. Schiffrin.). London: Rout-ledge and Kegan Paul.: Harvard University Press. Collected Papers. Język.K. Warszawa: PIW. Zbysław (red. Handbook of . 1976. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Lublin: Katolicki Uniwesytet Lubelski. Dobrzyńska. Elementy gramatyki historycznej-języka polskiego. 1987. I. Henryk (wyd. Przemysław. Deborah. Tabakowska). (red. Weiss (red. Categories and Categorization in Morphology. John. Ań Introduction to Morphological Analysis. Miodunka. 1931-58. Elżbieta. „Czym jest prototyp w semantyce diachronicz-nej". C. język. Muszyński.

Pragmatics. 209. miejsce 154-155. W: Mayenowa.R. 235. 291 aloleks 184 alternacja ~ ilościowa 97 . M. Indeks rzeczowy A afiks 76. Walczak. 174.dyrektywny (dyrektyw) 207.fakultatywny 162. A. 208. Marek. myśl i rzeczywistość (tłum. 236. 215 .bezpośredni 230-231. 237. 335 akcent 113. 171. 216. 210. 32. 208. Wrocław: Ossolineum. 240 allofon (wariant) 161-164. 266 analityczna. 234. 230. 226-233. 119. 213.jakościowa 97 alternacyjna. 1980. Język-umysł-kultura. 326 afiksalna. 169.asertywny (asertyw) 207. sposób 154. 136. Toruń: Dom Organizatora. 211-215. 170. 173. zmiana zob. Tokarski. 172. 43. Whorf. Fleksja polska. 348 Bibliografia Wierzbicka.pozycyjny 163. 166-167. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 211. Zadania z fonetyki i fonologii współczesnego jeży. Marek. 148 165. 155-156. nazwa analogiczna. Wierzbicka. 331. Anna.155 asertywny. 107. 240 . 48. 290. 216. 252. 233. 328. 1973. 208. Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka Toruń: Wyd. Benjamin Lee.). 235. T. 237 . derywacja zob. 203.informatywny 207-208. 237.performatywny (performatyw) 206. 210. 237 . 86 antropocentryczna.konstytutywny 208. 204. 156.pośredni 231.153. 78. Warszawa: PWN. perspektywa 23-24. 215. 320. 208. 140. 227. 264.41 artykulacja 150. 240 ~ komisywny (komisyw) 207.171 -.166-167. 210. 1973. Wrocław: Ossolineum. 236. Bogdan. 95-97. 92. 201-219. 215. 205-235. 209. 214. 171 artykulacje dodatkowe 156.171 . 231. 298 akt mowy 134. 1999. 237. 89. 226. 139. 211. Język. Zarys dziejów języka polskiego. 235. Warszawa: PIW. 228. Fonetyka i fonologia języka polskiego. 256 ~ wyrazowy 84. 171 -. 240 . 235. „Akty mowy". ka polskiego. Ryszard. 237 .163. 234. 91. 299 . 237 . 237. akt mowy . 209-210. 237. 125. 209. 1982. 234. 124. 237 . 323. 329. 211. 1997. 212. derywacja agens 115. Hołówka). 70. 209.ekspresywny (ekspresyw) 207. 135. 1999. derywacjazofe. 34.obligatywny 208. 232. 234. 77. nazwa zob. Wierzchowska. 253. derywacja anafora 251. (red. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. 281 akcent (cechy wymowy) 269 ~ standardowy 269.170. 327. 324. 210. akt mowy 206. 1999. 172. 216. 217-226. 227.169 artykulator 154. Warszawa: PWN. 41. 215.114 arbitralność/arbitralny 31. Wiśniewski.171. zmaina antonimia 47. 210. Bożena. Semiotyka i struktura tekstu. 234. 120. 235. UMK. 210. 237 . 285. 210. 229. 141. Wiśniewski. 240 ~ deklaratywny (deklaracja) 207.

aspekt - dokonany 137-138,139,140,143 - niedokonany 138-139, 140,143 asymilacja (upodobnienie) 148,168, 170,172, 282-283, 292, 299 - postępowa (progresywna) 168,169 - wsteczna (regresywna) 168,169 350 Indeks rzec :zo\vy B bezafiksalna, derywacja zob. dery-wacja bezdźwięczne, głoski 206. głoski bezdźwięczność 150, 152, 171 bezpośredni, akt mowy 230-231, 237, 240 bezwzględny stopień najwyższy 192-193, 199 bliskości zasada zob. zasada dystansu bliższe, dopełnienie zob. dopełnienie błędne koło 182, 184,199 cel 122-123,125, 132, 141, 335 cel ważniejszy niż źródło 124, 141, 145 centralizacja 295-296 centralny, element 206. element prototypowy centrum - deiktyczne 21 - sylaby 157, 165, 172 - uwagi 252, 253, 264, 265 ciągły, morfem zob. morfem czas 136-137,138, 139, 140,142 ~ przeszły 137, 142 - przyszły 137, 143 - teraźniejszy 137, 138, 142 czas aktu mownego 136-137, 140, 142, 143 czasownik - modalny 127, 128, 136 - nieprzechodni 142 - posiłkowy 126, 127, 135 - performatywny 214, 215, 236 ~ przechodni 142 człon ~ określający 84, 85, 104-105 - określany 84, 85, 104-105 D dalsze, dopełnienie zob. dopełnienie definicja ~ klasyczna 58, 70, 72 deiksa 251, 264, 266 deiktyczna, orientacja 206. orientacja deiktyczne, centrum zob. centrum deiktyczne, wyrażenia 206. wyrażenie deklaratywny, akt mowy 206. akt mowy deklinacja (odmiana przypadkowa) 98,103-104

deontyczna (wolicjonalna), modal-ność 206. modalność derywacja 77, 78, 80, 83, 86, 89-97, 98, 99, 102, 106, 107 ~ afiksalna 97, 107 - alternacyjna 97, 99, 107 - bezafiksalna 97 - mieszana 97 ~ paradygmatyczna 97, 99, 107 - właściwa 77, 107 ~ wsteczna 99 derywat 76, 83, 84, 90, 91, 92, 93, 95, 100, 106,107, 110 ~ prosty 89, 108 - złożony 89 desygnat 49, 50-51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 67-68, 69, 105, 250, 252, 253, 254 determinizm językowy 175, 200 dialekt 268, 298, 305, 308, 309, 311, 312, 337, 339 - regionalny 206. regiolekt dialektalne, kontinuum zob. kontinuum docelowa, domena zob. domena dokonany, aspekt 206. aspekt domena _ docelowa 56, 70, 89 _ pojęciowa 59, 60, 61, 63, 64, 65, 66, 70 _ źródłowa 56, 70, 89 donośność (sonorność) 165,172 dopełnienie 26, 27, 28, 113, 125, 126,127,130, 131,142, 288, 289, 323, 324, 334 - bliższe 28, 128, 129, 130, 131, 141, 324 - dalsze 126, 128, 129, 130, 131, 132,141 doznający 120, 125, 132, 141, 324, 327,335 dwugłoska 206. dyftong dyftong 147, 157, 160-161, 171, 281, 296 ~ wstępujący 160 - zstępujący 160 dyrektywny, akt mowy 206. akt mowy dysymilacja (odpodobnienie) 283, 299 dystansu, zasada 24,27-29,41,140, 143 dystrybucja - fonemu 166 ~ komplementarna 163,171, 173 dźwięczne, głoski 206. głoski dźwięczność 151,169,171 E efekty - prototypowe 45, 52-53, 70, 163 ~ wyrazistości 60, 61, 67 egocentryczna, orientacja206. orientacja egocentryczny 20-21, 23, 41, 43 egzofora 251, 264, 266 eksplikacja 185, 187,189,192,199, 200, 202 ekspresywny, akt mowy 206. akt mowy element ~ peryferyjny (marginesowy) 37, 39, 42, 43, 45, 51, 282, 288, 323, 324

- prototypowy (centralny, maksymalnie wyrazisty) 36, 39, 42, 51, 61, 67, 282, 288, 290, 323, 324, 330 elementarne jednostki semantyczne 181,182,183,184-185,187,193, 196,198,199, 202, 320, 326 elizja 168,170,172 endofora 251, 254, 266 epenteza 168,172 epistemiczna, modalność 206. modalność etalekt 269, 298 etnocentryzm 183,184,193,199 etnolekt 269, 272, 298 etymologie ludowe 32, 56 F faktywna (prawdziwościowa), modalność 206. modalność fakultatywna, wariancja 206. wariancja fakultatywny, allofon 206. allofon fatyczna, funkcja zob. funkcja filologiczna, metoda zob. metoda fleksja 80, 84, 90,101-105 fleksyjna, forma 206. forma fleksyjna, kategoria morfologiczna 206. kategoria fleksyjny, morfem 206. morfem fleksyjny, paradygmat 206. paradygmat fleksyjny, temat zob. temat fleksyjny fonacja 150,151-153,171 353 352 Indeks rzeczowv fonem 114, 147, 149, 161-164, 166, 170,171,173, 285, 286, 290, 291, 292, 299, 300 -, dystrybucja 166 fonemiczna (fonologiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonetyka 113, 114, 147, 148-150, 171. 172 fonetyczna, transkrypcjazo6. transkrypcja fonetyczna, zasada zob. zasada fonetyczna, zmiana zob. zmiana fonetyczne, symbole 150,171 fonologia 113, 114, 147, 149, 171, 172. 175, 288, 290, 314, 326 fonologiczna (fonemiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonologizacja 290, 300 forma ~ fleksyjna 76, 80, 90, 97, 102, 103, 104, 106, 108, 113 - analityczna 104 - syntetyczna 104 - syntetyczno-analityczna 104 ~ pytająca 135, 139, 140, 231 ~ wyrazowa zob. wyraz ~ zerowa 285, 300 formalna spójność zob. kohezja formalne wyznaczniki spójności 249, 263 formotwórczy charakter 101 fortunności, warunki 210, 211, 215217, 235 fortunny 216, 235 frazeologizm zob. wyrażenie idiomatyczne funkcja - fatyczna 205, 235 - identyfikacyjna 252-253, 264 - interpersonalna 203, 235, 247 - komunikacyjna 134-135, 139, 235 - metatekstowa 247 - nieidentyfikacyjna 253, 264 - przedstawieniowa 203, 235, 247 - tekstu zob. reprezentacja tek. stu

funkcjonalny, wyraz 206. wyraz G gałąź języka 315, 316, 317, 318, 340 gatunek tekstu 256, 264, 331 genetyczne pokrewieństwo języków 278, 299, 314-320, 325, 337 głoski ~ bezdźwięczne 150, 152, 169, 291 ~ dźwięczne 150, 151, 152, 163 główny, morfem zob. morfem gramatyczna, kategoria zob. kategoria gramatyczny, morfem zob. morfem gramatyka 113-114 gramatykalizacja 91, 107, 257, 264, 303 grupa ~ językowa zob. język - nominalna 39, 79, 84, 86, 87,104, 113, 127, 128, 129, 133 ~ składniowa 77, 79, 128, 147 ~ spółgłoskowa 165, 166, 172, 173 291 ~ werbalna 125, 128, 141, 333 grzeczności (uprzejmości), zasad zob. zasada grzecznościowe, strategie zob. str tęgie grzecznościowe H hierarchia taksonomiczna 65, 66, 67, 68, 70 hierarchiczna struktura zdania zob. struktura hiperonim 88, 177, 250 relacje kontinuum -47,48,56,70 l ideacyjna, relacja zob. relacje identyfikacyjna, funkcja zob. funkcja idiom zob. wyrażenie idiomatyczne ikona 15,16-17,18,19, 41 ikoniczności, zasada zob. zasada ikoniczny, znak zob. znak iloczasu, zanik zob. zanik iloczasu ilości, maksyma zob. maksyma ilościowa, alternacja zob. alternacja ilościowa, zasada zob. zasada imienna, kategoria zob. kategoria implikacyjne, uniwersalia zob. uniwersalia implikatura 224-226, 255 - konwencjonalna 224, 225, 236, 239 ~ konwersacyjna 224-226, 233, 236, 239, 248, 256, 257, 260, 264 indeks 15,16,19,41 indeksowości, zasada zob. zasada indeksowy, znak zob. znak indoeuropejskie języki 279, 314, 315,317,319,338 inferencja 248, 263 infiks 95, 96,107, 323 informatywny, akt mowy zob. akt mowy intencja komunikacyjna 134, 142, 203, 205, 209, 210, 213, 215, 223, 224, 226, 230, 233, 234, 235, 248 interdyscyplinarne podejście 306, 325, 336 interfiks 77, 78, 86, 96,107 interfiksacja 78 interpersonalna,, funkcja zob. tunfcinterpersonalna,, relacja zob. relacje interpersonalną, uniwersalia zoo. uniwersalia intonacja 113, 135, 148, 165, 167, 172,175, 25(6 jakości, maksyma zob. maksyma jakościowa, alternacja zob. alternacja jądro 259, 26^-263, 264 język _ docelowy 3,30, 338 _ gałąź 315, 316, 317, 318, 340 J grupa 268;, 279, 305, 315, 316, ' 317, 318, 519, 337, 339

33. '320. 283. 315 316. 317. 316. 268. 337 -. kategoria zob. 340 -.. 45. 338 podmiana 568. relatywizm językowy językoznawstwo ~ historyczne 267. 46. 142. kategoria morfologiczna zob. 180.298.136. 299. 318. 318 319 337 J typologia 305. 32.308.321. 103. szczep 505. 264.323. 312. 271.314. 319. 314. 317.klasyfikująca 103-104 ~ pojęciowa 15. 85 . 288. 266 kategoria ~ gramatyczna 35. 179. 197. 42. przyswajanie 259-260 godzina S79. 119. 35. 338 . 337 -'. 84. 317. 302. 32.werbalna 103 kategoryzacja 33.311.imienna 103. 315. 90. 112. 295. 98. 318. 339 ~ śmierć 510 „„ _ typ 315. 319. kategoria językowy.104. 298 językowa. 42.311.językowa 15. 136. 317 klasa wyrazów zob. 330 . 277.morfologiczna . wyraz klasyczna. 305. 316. 301 ~ kontrastywne 305. 338. 42. 337. 199 . 317.?. 271. 58. 72. 298. 337. 197. 198. 88. 57.leksykalna 35.332.korpus 332. podgrupa. 46. 139. 114. 89.zinstytucjonalizowany 31A 354 Indeks rzeczowy indeks rzeczowy 355 -. 338 K katafora 251. prawo 312.wyjściowy 330. 313. 183. 41-42.90. używanie 204. 315.312. 339. 340 . 235 . 108. 310 -' superstr-at272.337 . 176. 178. 316. zróżnicowanie 268. 41. słowo zob. 33. 102. 325-326. 38-40. 314. 323 kentumowe języki 280. spójność . 51. spójność. 97. kategoria kluczowe.299 -. 272 295 297. 312. 297.310. 200. definicja klasyfikująca. 339 ~. 273. relacje kohezja (spójność formalna) 206. 32. 104. 297. 70.substrat 272. 180. 36-38. 317. 298. słowo koherencja (spójność właściwa) zob. 331 .269. relatywizm zob.fleksyjna 103-104 . 315. 104 . 99. 41. 337. 330.urzędowy 309. 148. definicja zob.

314. 105. 69. 263 ~ werbalna 243.konwersóyjna 219-223. etymologie ludowe luka leksykalna 64. 223. 224. 257. 70 M maksyma ~ ilości 219. 80. 175. akt mowy kontekstowa wiedza 217. wiedza 206. 223. 236. 78. 34. uwarunkowanie 206. pogwa. 236. intencja komunikacyjna konceptualizacja 61. 81. intencja zob. 321 . 220. rozbudowa 206. 64. 124. 256. 226236. 75. język kotwiczenie 133-134. 105-106. 256. 35. 225. 86-88. 141. 326 -. 221. presupozycja zob. akt mowy zob.komisywny. 236 kontinuum .jakości 219. 264 konfiguracja ról semantycznych zob. 39. morfem zob. struktura lingwistyka tekstu zob.114. uwarunkowanie kulturowe kulturowy. 321 . wymowa literowa ludowe etymologie zob.239. 321. implikatura konwersacyjna. maksyma zob. wiedza kulturowe.historyczne 309-310 ~ pojęciowe 105-106 konwencja 19.103. presupozycja 206.139140. pole 206. 83-89. zasada zob. akt mowy kompetencja pandialektalna 271 298 kompozycja 77. 224. 335. kategoria leksykalna.dialektalne 309. 142.178. 257. 80. implikatura zob.114 leksykalna.137. presupozycja konwersacyjna. presupozycja zob. skrypt A-l leksem 55. zasada korpus językowy zob. morfem leksykologia 45. 258. 83. akt mowy 206. funkcja zob. 226. luka leksykalna leksykalna. presupozycja kooperacji. 41. 197. funkcja komunikacyjna. 111. rola semantyczna koniugacja 98. implikatura zob.190. rozbudowa leksykalna leksykalne. 176. kategoria 206. 107 konstytutywny. 220-221. maksyma konwersacyjna. 336 konstrukcja/konstruowanie 33. 92.105 konstrukcja składniowa 76. skrypt 206.enie 226 ~ relewaną (stosunku) 219.179 konwencjonalna. 201 konceptualizator 33 konektor 255. 224. 321 . tekst literowa wymowa 2ob. 236. 113.niewerbalna 243. luka zob. 104 konotacja 332. presupozycja kulturowa. implikatura konwencjonalna.146 kulturowa. 20. 263 . 79. 263 komunikacyjna.parawerbalna (parajęzykowa) 243.143. 97 komunikacja . pole leksykalne leksykalny. 337 . 326 liczba 104 linearna struktura zdania zob.

109 ~ swobodny 76. 70.273 ~ pojęcia 64-65. 102. 328.171 minima'a. 95. czasownik zob. 264 nadrzędny. 71. funkcja zob. 175.41. 85. 110.deon-czna (wolicjonalna) 136. 98.87. 90-91.222. 157. 107. 96.poboczny zob. poziom nadrzędny. 107. 93. 111. 110 . 70.epismiczna 136.65. 79. 107 N nacechowana. 140. 94. 89. 139. 93. 64.42 ~ nac^owana 135. 80. 233 modalny. 111. 80. 96. 323 . 80. 107. 233 .19. 64. 69. 169 nazwa . 85. 99. %2. derywacja międzynrodowy alfabet fonetyczny 150 Międzynrodowe Towarzystwo Fonetycie 150. modalność nadokreślenie referencyjne 253. 75. 91 metatekslwa. 327 morfologia 75. 94. rekonstrukcja metonimi 54. 113. 57.107. 72. 112 ~ leksykalny 76.gramatyczny 76. 339 metaforyzcja 56. 106. modalność zob. 56. 326 motywacja 32. 89. 105-107. 79. element zob. elerent prototypowy marginesowy.. 90. 97.nienacechowana 135. czasownik morfem 76. 72.główny (rdzeń) 77. 108. 142 . 87. 106. afiks ~ rdzenny zob.233.pojęciom. 89.114. 103. 314. 86. 107. 299 ~ rekons-ukcji zob. 221-223. funkcja metateza83.72/5. 78.nief.nieciągły 96-97. 80. 90-91. 91. 89. 34. 139. 107. 107. 63. 142 . 77. 57. 323.sposobu . termin 206. termin nazalizacja (unosowienie) 156. 99. 273. 64. 320 ~ związany 76. 341 .or 136 modalnć 135-136. 236 maksymali. 83.fakt>na (prawdziwościowa) 135.139. 77. poziom zob.słowotwórczy 79. 320. element 2ob. 71. 77. 147. 283. 80. 329 ~ ciągły 96 ~ fleksyjny 80. 56 motywujący wyraz 90.97. 90. 224. 142 . 102.filologima 273. 83. 65. 79.108. 107 .70. 86.93. 70. 72 miejsce ąykulacji zob. 142. element peryferjny metafora Ej. 299 metoda . 140.222. morfem główny . 97 . 89. para2ob. 95.239.257. 64. 101. 91. artykulacja mieszaniderywacjazob. 105. 282.e wyrazisty. 63. 114.72 motywowany 31.tywna 135 356 Indeks rzec 357 ZOWy Indeks rzeczowy . para minimalna modaliz.91.

131. 335 otrzymujący 125. funkcja niejasność 182. 70. 98 syntetyczny 104 paradygmatyczna. 324. 130. kompetencja pandialektalna para minimalna 162.199. 59. 261. 59-69. strategie grzecznościowe nieakomodowane uzupełnienie 129 130.. czasownik 206. relacje 206. 293. modalność nieidentyfikacyjna. 289. komunikacja 206.standardowa 268. 66.120. 260. komunikacja patiens 115.82 orientacja .169 pandialektalna.141 nieciągły. 288. 87 ~ syntetyczna 81 negatywne. 169 oddalenie 23 odległości.144. 264 niefaktywna. 264 peryferyjny. 131.125. 129. człon określany. 42.119.141. 58. deklinacja . 300 obraz świata 176. modalność 206. 70. 263. 125. 264 parawerbalna (parajęzykowa). 324 orzecznik 117. 141.141 oznajmujący. czasownik 206. 129.116. grupa 206. dysymilacja określający. 51. 184. 132. 260. komunikacja parataktyczne relacje 258. aspekt 206. tryb P palatalizacja (zmiękczenie) 156. 71 nieprzechodni. 48. człon 206. 254. grupa nostratyckie języki 317 O obligatywny. czasownik perspektywizacja 254.171 paradygmat ~ fleksyjny 97. czasownik niewerbalna.przypadkowa 206. akt mowy 206. 201 nienacechowana.121. modalność nieostrość (zbiór rozmyty) 37. 41 . derywacja 206.198 obstruenty 152. 75. relacje negatywne strategie grzecznościowe zob. 57. komunikacja zob. kompetencja 206. 72. element pierwotne samogłoski podstawowe . aspekt niedookreślenie ~ referencyjne 253. 298. 121.187 ~ redukująca 184. człon onomazjologia 47. 335 performatywny. zasada dystansu odmiana . derywacja parafraza 181. 130.egocentryczna 23 _ właściwa 22 orzeczenie 26. człon 206. komunikacja zob. 271. funkcja 206. modalność 206. tryb zob.analityczna 81. 199 parajęzykowa. zasada 206. 45. akt mowy 206. akt mowy performatywny. element 206. morfem 206. 257. komunikacja nominalna. morfem niedokonany. 292. 264 ~ relacji 256.deiktyczna 22. 28.185. 312 odniesienie (referencja) 133 odpodobnienie zob. 141. akt mowy oboczność 285. 323.

wyraz zob. 113.131. modalność 206. 65. strategie grzecznościowe zob. 99. 64. 20. 88. 47. 48.zob. 41. 70 ~ podstawowy (termin poziomu podstawowego) 60-61. 56. 63. 300 porządku sekwencyjnego. 285. 325. 45. 320 pojęciowa. 337 pole leksykalne 47. czasownik zob. domena 206. 324 posiłkowy. 335 podobieństwo 19. 96. strategie grzecznościowe powiadomienie 134. domena pojęciowa. kontinuum pokrewieństwo genetyczne języków 278. 251 . 337 praprzyczyna 294-295. zasada posiadacz 120-121. wyraz 206.48. 314. 92.128. 181. 72. samogłoski poboczny. 199. 132. metafora 206. 334. termin podstawa słowotwórcza 86. 59. 324. poziom 206. 290. 299. 204. 106. 142 prabałtycki język 279. 184. 299 prasłowiański język 279. 68. morfem podgrupa językowa 206. asymilacja zob. 73. 40. 49. metonimia zob. czasownik postępowa. metonimia pojęciowe. 337 prajęzyk 268. kontinuum 206. 68. 75. 300 praromański język 273. wyraz 358 Indeks rzec. 64. 107 podstawowy. 60. 135. poziom podrzędny. 69 polisemiczny. 289. zasada zob. allofonzob. język prawdziwościowa. 333. 34. morfem zob. elementarne jednostki semantyczne . 299. 70. 47. kategoria pojęciowa. 197. 70 podrzędny. 81. 27. 141. uniwersalia zob.198. wyraz motywujący podzielenie się kategorii 287. 290. allofon pozytywne. uni-wersalia pragmatyka 203. 35. termin 206. 111. 323. 314-320. 26. kategoria zob. 327. 59. 299 pragermański język 299 pragmatyczne.181. 175. 235 praindoeuropejski język 280. 117. 28. 290. 119. 300 pogwałcenie maksym konwersacyjnych 226 pojęcie 32-33. zowy połączenie się kategorii 288. modalność faktywna . 141. 70 pozycyjny. metafora pojęciowa.elementarne 206. 283 ~ podrzędny 63. akt mowy 206. 125. 299 prawa językowe 206. akt mowy poziom ~ nadrzędny 63.129-130. 279. 57. 299. 87. język podmiot 23. relacje pozytywne. 65. 288.uniwersalne 176. 70 polisemia 46. termin poziomu podstawowego podstawowy. 67. 280.107 pośredni. asymilacja postfiks 95. 127. relacje zob. poziom 206.

efekty 206. 264 . 91. 236 . 328.parataktyczne 258. maksyma . język R radialna sieć 53-54. 41 przyległość 19. 109. asymilacja zob. 300 presupozycje .198. 95.konwencjonalne 218. morfem główny redukcja 148. 265 ~ negatywne 258. efekty prototypowy. 317 .koherencji 254-263. 96. 329. 298.197. 97 prestiż 268. czasownik przedstawieniowa. relacja zob. 340 rdzeń 206. 191 193.260. czasownik zob. 200. 314. 299. uniwersalia zob. 284.interpersonalne 259. 290. 176-181. 299 relacje ~ hipotaktyczne 258-259. 278. relacja przedstawieniowe. spójność relatywizm językowy 175. 277.przedstawieniowe zob. 72.172 . 323 prefiksacja 77. 289. asy. anafora ~ kataforyczna zob. 56. 334. uniwersalia przegłos 292.wewnętrzna 280-281. 190. 285. 296. 286. 268. funkcja przedstawieniowa (ideacyjna). 107. 260. 260. 94. relacje ideacyjne ~ pozytywne 258. 264 relacji.prefiks 77. 300 przestawienie 283. 273. scenariusz 206. 283. scena-f riusz prototypowy przechodni.konwersacyjne 217. zasada rekonstrukcja 268. niedookreślenie relacyjna. 260. 274 relewancji (stosunku). 264 . katafora referencyjna.samogłosek 170 reduplikacja składniowa 29. derywat zob. derywat prototypowe. 264 .ideacyjne 259. 283. 269.54-55. 264 . 76. 236 ~ kulturowe 218 progresywna. 295. spójność . 299 przewidywalność zmiany językowej zob. spójność206. 92. funkcja 206. 293. zasada zob. zmiana przezroczystość semantyczna 20. element j prototypowy. 300. 95.32. 20.regiolekt 268. 70.199 referencja zob. 70 przypadek 104 przypuszczający. 336. asymilacja wsteczna regularności. 308. 287. 271. element 206. niedookreślenie zob. 264 . asymilacja 206. 64-65. 110. 277. tryb 206.261. 299. 280. 264.l milacja postępowa prosty. odniesienie ~ anaforyczna 206. spójność zob. tryb przyswajanie języka zob. 337 regresywna.263. 297.

119. 76. 336. konstrukcja zob. 143. tryb rozmyty zbiór zob. tryb2ob. 122. 289. język rola semantyczna 115 ~. 314. 125. 305 słowo zob. 290. 141. 287. 292. trójkąt zob.141. 323. hipoteza 178-179. 293.„przemieszczanie" 116. 124-125. 264 360 Indeks rzeczowy semantyczna. przezroczystość zob.141 ~ „wydarzenie" 116. 108 skrypt 249-250 . 132. 300.zdarzenia zob.„źródło-śceżka-cel" 122-124. 259. 326 . 132. 67. grupa zob.268. 48-59.zdaniowy zob. 141 . 199. 120-121. tekst rodzaj 104 rodzina językowa 2ob.112. 165. 125.pierwotne 158 .288. 153. 285.„bycie" 116-117. 223.330 . 283. 302. 71.107. 70. 264 satemowe języki 279. 171 . 288. 70. 268. 290. 121. 125.zob. 270. 120. 283. 57. 200 satelita 259. zdanie .„działanie" 116. 124. redukcja 170 Sapira-Whorfa. 260-263. 125. 124. zmiana rozszerzenie 55—56.podstawowe 157. 326 składniowa. 286.158-159. trójkąt se-miotyczny sieć radialna 53-54. 329. 32.120. 47. 144. konstrukcja składniowa składniowa. 198.48 semiotyczny. rola zob. 17.124. 132. 132. 202. 281. 122. 72.299. 284.kulturowy 193-197.„doznawanie" 116. 86. 175.141. 118. 41. 63. 119. 186 ~ „posiadanie" 116.201 rozkazujący.170.199. 300. 250. 117-118. grupa składniowa. 70. 125. 141 . 65. 125.171. 338 rozbudowa leksykalna 185. 75 semiotyka/semiotyczny 15. 299. 280.87. redu-plikacja składniowa skrótowiec 100-101. 114. 141.105-106. 64. wyraz . 336 . 334. 72.„przekazywanie" 116. 317 scenariusz prototypowy 186 schemat 95.169. 144 . 200. rola semantyczna semazjologia 46. reduplikacja zob.141 segmentacja 253. 328. 65. 123. przezroczystość semantyczna semantyczna. 144 . 132. zdarzenie . 122-124. 95. 168.wtórne 159 ~. 72. 94. 87. 322. 68-69. 75. 300. 111. 186. 113. 198. 63. konfiguracja 335-336. 132. 154. 340 signifiant 49 signifie 49 składnia (syntaksa) 75. 157-161. 94. 123. nieostrość 359 rozpowszechnienie się zmiany zob. maksyma reprezentacja tekstu zob. 289. 335 rozziew 168 S samogłoski 147. 254.

229. 20. 331 -. 19. 171. 202 słowotwórcza. 165. j sylaba 147-148. 1671 168. 107. 160. 230. 302 sposobu.hierarchiczna zdania (porządek hierarchiczny) 125-129. morfem zob. 282 f symbol 15. 166. zmiana substrat językowy zob. 255. 73.172. 84. 153. 281. 299. 282. 97-101. artykulacja spójność 249. 264.175 transkrypcja ~ fonemiczna (fonologiczna) 161-164. 142. 266 .17. paradygmat 206. 234 twarz 229-230. język U ubezdźwięcznienie 153. język superstrat językowy zob..oznajmujący 134. język szyk zdania 206. 85. 240 struktura . 227. zmiana zob. 195. reprezentacja 245. 233. 320. 283. morfem zob.142 . 140.172. 139. lingwistyka 243. zagrożenie utraty 233 i typ językowy 206. 263 -. nazwa zob. 254-263. 173 . 230. 70 . 97 swobodny. 244. znak 206. hierarchia taksonomiczna tekst 244. 81. 298 sonorność zob. 280. zasada symboliczny. 67. 237. morfem . 171.135. 48. 103. 269.pozytywne 232-233. 163-164. 141 strukturalna. odmiana zob. zdanie indeks rzeczowy_ Łezka 122-124. odmiana standardowa strategie grzecznościowe 29. paradygmat szczep językowy 206. 168. 281 -. 95. 99-100 udźwięcznienie 169 361 uniwersalia .relacyjna 250. 250. 141 ~ linearna zdania (porządek linearny) 125-129.kluczowe 186. 232 ~ rozkazujący 135. 96. 240 . 263 ~ formalna (kohezja) 249-250. maksyma zob. 94. 41 • symboliczności. 293 termin ~ nadrzędny 63. 208.podrzędny 63.142. 139. 64. 136. 328.171..referencyjna 250-254. język typologia języków zob. 231. 292 spółgłoskowa. 283 tezaurus 47. gatunek 256. 93. 265 . znak synonimia/synonimiczny 47. 331 sufiksacja 78. 154-156. 157.fonetyczna 150.169. 263 temat fleksyjny 90. podstawa słowotwórcza słowotwórczy. nazwa syntetyczny. 165-166. 263 .107 socjolekt 268. 109. 173 trójkąt semiotyczny 49 tryb 103. 91. 90. donośność spirantyzacja 279. 95. 237 ~ negatywne 232-233. 172.poziomu podstawowego 60-61. język sufiks 77. 264.139 . podstawa 206. 195.przypuszczający 136. 70. 140. 103. 200. morfem słowotwórstwo 78.132 141 środki koreferujące 253 T taksonomia hierarchiczna 206. 70 . grupa zob. 237 ~. 248-249. 69 syntetyczna.291 ucięcie 77. 92. 290. 102. 254-260. 259. 291. 264. zasada zob. 231. 80.167. 69 ton 165. 237. maksyma sposób artykulacji zob.właściwa (koherencja) 249. grupa stan 116 standardowa. 264 spółgłoska 147. 165. 263.

236.109 362 Indeks rzeczowy Indeks rzeczov 363 właściwa. grupa 206. 249. 337 . 244.deiktyczne 21. 80 ~. 320-325. 326. 236. 108 wyrażenie . rekonstrukcja wiedza ~ kontekstowa 217. asymilacja wsteczna. 338 ~ interpersonalne 223. 81. 99. orientacjazob. 91. 70. 236. 41 ~ idiomatyczne (idiom) 335. 69 . derywacja właściwa. zasada grzeczności utraty twarzy. 314.uwarunkowany kulturowo zob. 6869. komunikacja wewnętrzna. 92 wyrazotwórczy charakter 102 wyrazowiec 100.191-193. 263 ~ o świecie 218. derywacjazo6. 326. rekonstrukcja zob. kulturowe uwarunkowanie wyrazów . 321. nazalizacja upodobnienie 206. kategoria 206. 321. 98. 107 ~ pochodny zob.złożony zob. język W warianty fakultatywne 206. 199 uniwersalna reguła językowa 206. komunikacja 206. 263 wielofunkcyjność/wielofunkcyjny 104. 244. modal-ność deontyczna wolicjonalny 135. asymilacja uprzejmości. 38-40. 326. 338 .141 używanie języka zob. 75 ~ funkcjonalny 79.kulturowa 218.pragmatyczne 223. 93. 181. 236.131.implikacyjne 324-325. złożenie wyrazistość 51-52.wyrazów 185-189 uzupełnienie nieakomodowane 129. 338 uniwersalizm językowy 176. 77. uniwersalia językowe unosowienie zob. 43. 108 ~ motywujący (podstawowy) 90. 236 . 245. zagrożenie zob. 199 . 97. allofony fakultatywne werbalna. 60. grupa werbalna. 326. 67. twarz uwarunkowanie kulturowe ~ w gramatyce 190. 332. orientacja wolicjonalna. 49. kategoria werbalna. 106. derywacja 206. . 61. 245. derywacja wygłoś 104 wymowa literowa 149 wyraz 49. 136 wsteczna. klasa 35.. derywat ~ polisemiczny 46.przedstawieniowe 320. 58. zasada zob. 338 ~ językowe 223. 305. modalność zob. 130. 236. asymilacja 206.

142. forma zestawienie 87.analogiczna 282. 127.„cel ważniejszy niż źródło" 124. 18. 106. 236.141 źródłowa.regularności 268.143.z łącznikiem 130-131.symboliczny 15. 109. 264 wywołanie zmiany 206. 41 zawężenie 55. 333 zero morfologiczne 98 zerowa. 256 . 285-288. 300. 299 . schemat znak 15. 142 ~. 26. 134.140 ~. 132. 237. 122. 338 złożenie 76. 115-116.wewnątrz sieci radialnej 282285. 114. palatalizacja znaczenie schematyczne 206. 70. 33.z czasownikiem nieprzechod-nim 130-131. 25. 41.125. 141. 332.145 -. 40. 88-89.19.135.z przesunięciem do innej sieci radialnej 282. 98-99 zbiór rozmyty zob. 132. 326 zdarzenie 111. 141. 48 ~ indeksowy 16. 72.w schematach 282. 224. 277. 17. 300.129133. 268-273.grzeczności (uprzejmości) 210. 41. 31. 143 . 226-233 . 300 . 86.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami 130-131. 132 . 226. 144. 107. 18. 126.132. 87.kooperacji 210. 16. 294-298. 24-30. 19. 299 -. 41. 255. 300 . 131. 41. 70. 83-89.336. 289. 145. forma 206.porządku sekwencyjnego 24-27. 32.z czasownikiem niekonotują-cym uczestnika zdarzenia 130-131. 20. 41. 20. 233 ~ indeksowości 20-24. struktura hierarchiczna 125-129. 301. 289 . 288. 283.ikoniczny 16-17.112. 140. 135. struktura linearna 125-129. 108. 17. 57.41. wywołanie 296-297.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem 130-131.112. rozpowszechnienie się 296. 68. 302 . 253. 201. domena . 41.141 -. 281. 292-294. 41. 63. 42. 132. 49 . 18. 41 . 145 . 125.141. 41 . 19. 219-223. 96. nieostrość zbliżenie 230 zdanie 111. 81 zanik iloczasu 277 zasada . 48 .177.fonetyczna 149 . 65. 118. 107.strukturalna 314. 29-30. 19. 20. 299.z czasownikiem przechodnim z jednym dopełnieniem 130-131.dystansu (bliskości lub odległości) 24.etymologiczno-morfologiczna 149 . schemat 111. 142 .132. domena zob.300 . twarz zakorzenienie 62-63. 337 zmiękczenie zob. 299 ~ symboliczności 20. 136-140. 132 . 75. 143. schemat 125. 133. 337 ~ językowa 267. 288-292. 112. zmiana wzajemna zrozumiałość 308309. 282. 128. morfem fj źródło 122-124. 132 . 64. 300 -. 279. 338 wyróżnienie 252. 132 . 323-325.48 związany.ikoniczności 20.199. 30-32.110. 27-29. 141. 141 -. 337 zagrożenie utraty twarzy 206. morfem2o6. 73. 69. szyk 24. 43 ~ ilościowa 24. 283 zmiana ~ fonetyczna 314.

POLECAMY TAKŻE: Brygida Rudzka-Ostyn Z ROZWAŻAŃ NAD KATEGORIĄ PRZYPADKA tturm. Anny 6 31-008 Kraków SKARBNICA Os.C.pl • przesyłając faks: (012) 413 91 25 • dzwoniąc między 8.universitas.universitas.C. Podwale6 31-118 Kraków HETMAŃSKIEJ S. Wszystkich Świętych 7 31 -004 KrakówLIBER Bankowa 11 40-007 Katowice-ORPAN Bankowa 11 40-007 Katowice-LIBELLA Pl. Tomasza 30 31-027 Kraków Antykwariatu BIBLIOFIL Szpitalna 19 31-024 Kraków POD GLOBUSEM Długa! 31-147 Kraków LOGOS Franciszkańska 1 31-004 Kraków Wydawnictwa Zielona Sowa Pl.00 a 16. Agnieszka Pokojska John R. ul. Anna Skucińska Justyna Winiarska OPERATORY METATEKSTOWE W DIALOGU TELEWIZYJNYM KSIĘGARNIA INTERNETOWA • www. Racławickie 22 20-037 Lublin-EZOP-2 Krakowskie Przedmieście 62 20-076 Lublin-PWN Więckowskiego 13 90-721 Łódż-OMEGA Rynek 19 .pl • wysyłając zamówienie pod adresem: box@universitas. Elżbieta Tabakowska W PRZYGOTOWANIU: Renata Przybylska POLISEMIA PRZYIMKÓW POLSKICH W ŚWIETLE SEMANTYKI KOGNITYWNEJ Elżbieta Tabakowska JĘZYKOZNAWSTWO KOGNITYWNE A POETYKA PRZEKŁADU ttum.com.com.00: (012) 413 • składając zamówienie pocztą: KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA: 31-426 Kraków. PROTOTYPY W TEORII JĘZYKOZNAWCZEJ tłum.pl • zawsze dostępna pełna oferta naszych książek • zakupy przez Internet w systemie OnetPortfel • autoryzacja kart kredytowych on-line • krótkie terminy realizacji zamówień Jak zamawiać książki wydawane przez UNIN/ERSITAS? • wypełniając zamówienie znajdujące się na naszej stronie: www.com. Sejmu Śląskiego 1 40-032 Katowice-Lubelskiego Centrum Książki Krakowskie Przedmieście 53 20-076 Lublin-WSPÓŁCZESNEJ Al. Taylor KATEGORYZACJA JĘZYKOWA. Centrum C bl 1 WiślnaS 31-007 Kraków ZNAK Stawkowskal 31-014 Kraków PWN Św. Żmujdzka 6b ' i i% ?{ "7 T2 <? ? ZAPRASZAMY DO KSIĘGARNI LECTURA Lubelska 30 22-109 Chełm'PWN Korzenna 33/35 80-851 Gdańsk-MENTOR Nowy Świat 28/30 62-800 Kalisz-Głównej Księgarni Naukowe) S. Rynek Główny 17 31-008 Kraków AKADEMICKIE J Św.

com. 266-20-1 ZAPRASZAMY DO NASZEJ KSIĘGARNI INTERNETOWEJ www. 30-382 Kraków. ul. Żwirki 2 . tel.(012)4139136 fax (012) 413 91 25 e-mail:box@universitas.pl Drukarnia Wydawnictw Naukowych S. Łódź.pl Skład komputerowy: „QUAD". Krakowskie Przedmieście 7 00-068 WarszawaNAUKOWEJ Kuźnicza 30/33 50-140 Wrocław PWN Kuźnicza 56 50-140 Wrocław SFERA Szczytnicka 50/52 50-028 Wroclaw POD ARKADAMI Świdnicka 49 50-028 Wrocław POD PATRONATEM Rynek 6 50-106 Wrocław Nasza strona internetowa www.41-015 Opole-SPOTKANI A Słowackiego 11 35-060 Rzeszów JEDYNKA Marcinkowskiego 21 61-745 Poznań-Fundacji UAM Księgarni Uniwersyteckiej Zwierzyniecka 7 60-813 Poznań-Poznańskiej Księgarni Naukowej KAPITALKA Mielżyńskiego 27/29 61-725 Poznań. Kobierzyńska 93/85.com.A. ul. Al.universitas.universitas.com. Sobieskiego 3 33-100 Tarnów STUDENCKA Fosa Staromiejska 3 87-100Toruń-UMK Reja25 87-100Toruń-Gtównej Księgarni Naukowej im.pl DYSTRYBUCJA TAiWPN UNIVERSITAS KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA ul. Bolesława Prusa. Niepodległości 4 61-712 Poznań-UNIWERSYTECKIEJ Kościuszki 1 69-100 Slubice-EUREKA Długa 1 58-100 Świdnica-OŚWIATOWA Pl. Żmujdzka6B 31-426 Kraków tel.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful