Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa REDAKCJA Elżbieta Tabakowska Kraków Tytuł oryginału Cognitive.

Exploration of Language and Linguistics EuroPillProject (Socrates for Youth, Montoyerstraat 70, B-1040 Brussels, Contract no. 34969) Książka dotowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej © Copyright for the Polish edition by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYERSITAS, Kraków 2001 © Copyright for the Polish translation by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYVERSITAS, Kraków 2001 ISBN 83-7052-635-7 TAiWPN UNIYERSITAS Projekt okładki Ewa Gray SPIS TREŚCI 1 Przedmowa .............................. 11 : Rozdział 1: Kognitywne podstawy języka: język i myśl .... 15 1.1. Wprowadzenie: systemy znaków ................ 16 1.2. Zasady strukturyzacji w języku ................. 20 1.2.1. Zasada indeksowości w języku ............. 20 1.2.2. Zasada ikoniczności w języku . ............. 24 1.2.3. Zasada symboliczności w języku ............ 30 1.3. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe ........... 32 1.3.1. Kategorie pojęciowe ................... 32 1.3.2. Kategorie leksykalne .................. 36 1.3.3. Kategorie gramatyczne ................. 38 1.4. Podsumowanie .......................... 40 1.5. Zalecana lektura ......................... 42 1.6. Ćwiczenia i zadania ....................... 42 Rozdział 2: Co zawierają słowa: leksykołogia .......... 45 2.1. Wprowadzenie: słowa, znaczenia i pojęcia ........... 45 2.2. Od słów do znaczeń: semazjologia ............... 48 2.2.1. Wyrazistość: prototypowe znaczenia słów i prototypowe desygnaty ...................... 51 2.2.2. Relacje między znaczeniami wyrazów: sieci radialne . 53 2.2.3. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów . 57 2.3. Od pojęć do słów: onomazjologia ................ 59 2.3.1. Wyrazistość w obrębie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego ........ 60 2.3.2. Połączenia w obrębie domen pojęciowych ....... 63 2.3.2.1. Taksonomie hierarchiczne .......... 63 2.3.2.2. Metafora i metonimia ............. 64 2.3.3. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczne ......................... 66 2.4. Wnioski: współzależności między semazjologia i onomazjologia 68 2.5. Podsumowanie .......................... 69 2.6. Zalecana lektura . . 2.7. ćwiczenia i zadania

Rozdział 3: Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia . . . 3.1. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej ...... 3.1.1. Morfemy główne i afiksy ............... 3.1.2. Słowotwórstwo a nadawanie nazw .......... 3.2. Kompozycja .......................... 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych ............ 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych . . . 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy 3.3. Derywacja ........................... 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne ..... 3.3.2. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja ...... 3.3.3. Znaczenie i produktywność afiksów ......... 3.3.4. Rodzaje afiksów .................... 3.4. Różnorodność procesów słowotwórczych ........... 3.5. Fleksja ............................. 3.6. Wnioski: morfologia, leksykologia i składnia ......... 3.7. Podsumowanie ......................... 3.8. Zalecana lektura ........................ 3.9. Ćwiczenia i zadania ...................... Rozdział 4: Łączenie treści informacyjnych: składnia .... 4.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka ............ 4.2. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników . . . 4.2.1. Schemat „bycie" .................... 4.2.2. Schemat „wydarzenie" ................ 4.2.3. Schemat „działanie" .................. 4.2.4. Schemat „doznawanie" ................ 4.2.5. Schemat „posiadanie" ................. 4.2.6. Schemat „przemieszczanie" .............. 4.2.7. Schemat „przekazywanie" .............. 4.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania .......... 4.3.1. Hierarchiczny porządek składników zdania ..... 4.3.2. Podstawowe schematy zdaniowe ........... 4.4. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . 4.4.1. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie, pytanie, rozkazywanie ........................ 4.4.2. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: mo-dalność .......................... 4.4.3. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego . 4.4.4. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany .... 4.4.5. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany ....... 4.4.6. Kotwiczenie zdarzeń: synteza ............. Podsumowanie .......................... Zalecana lektura ......................... Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 5: Dźwięki języka: fonetyka i fonologia ........ Wprowadzenie: fonetyka i fonologia .............. 5.1.1. Pisownia a wymowa ................... 5.1.2. Symbole fonetyczne ................... Jak powstają dźwięki mowy ................... 5.2.1. Fonacja ..........................

5.2.2. Artykulacja ....................... Spółgłoski ............................ 5.3.1. Miejsca artykulacji ................... 5.3.2. Sposób artykulacji .................... 5.3.3. Artykulacje dodatkowe ................. Samogłoski ............................ 5.4.1. Samogłoski podstawowe ................ 5.4.2. Samogłoski polskie ................... 5.4.3. Dyftongi języka polskiego ................ Fonemy i allofony; transkrypcja fonemiczna .......... 5.5.1. Definicje ......................... 5.5.2. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna 5.5.3. Zasady transkrypcji ................... Większe jednostki fonologiczne ................. 5.6.1. Sylaba .......................... 5.6.2. Akcent, ton, intonacja .................. Dźwięki w kontekście ...................... 5.7.1. Epenteza ......................... 5.7.2. Elizja ........................... 5.7.3. Asymilacja ...... 5.7.4. Redukcja samogłosek 5.7.5. Procesy złożone . . . Podsumowanie ........ Zalecana lektura ....... 5.10. Ćwiczenia i zadania Rozdział 6: Język, kultura i znaczenie: semantyka międzykul-turowa ..................-.••••••••••••• 6.1. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm . .... 6.1.1. Relatywizm językowy i kulturowy ........... 6.1.2. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych......... 6.2. Wyrazy uwarunkowane kulturowo ............... 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce ........... 6.4. Skrypty kulturowe ........................ 6.5. Wnioski: język, kultura i myśl ................. 6.6. Podsumowanie ...................••••••• 6.7. Zalecana lektura ......................... 6.8. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 7: Działanie za pomocą słów: pragmatyka ...... 7.1. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? ............. 7.1.1. Intencja komunikacyjna i akty mowy ......... 7.1.2. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy ......... 7.2. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności ...... 7.2.1. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy ..... 7.2.2. Warunki fortunności .................. 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji......... 7.3.1. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.3.2. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne ..... 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.4. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności .........

7.4.1. Różnica pomiędzy pytaniami, które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy 7.4.2. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy ....... 7.5. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy ....................... 7.6. Podsumowanie . . . 7.7. Zalecana lektura . . 7.8. Ćwiczenia i zadania Rozdział 8: Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu .... 8.1. Wprowadzenie: komunikacja, tekst i lingwistyka tekstu . . . 8.2. Funkcja przedstawieniowa tekstu ............... 8.3. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 8.4. Spójność referencyjna ...................... 8.5. Spójność relacyjna ........................ 8.6. Przegląd relacji koherencji ................... 8.7. Podsumowanie .......................... 8.8. Zalecana lektura ......................... 8.9. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 9: Język w czasie: językoznawstwo historyczne . 9.1. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Metody stosowane w językoznawstwie historycznym . . , Typologia zmian językowych ............... 9.3.1. Zmiany wewnątrz sieci radialnej .......... 9.3.2. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej , 9.33. Zmiany w schematach ............... 9.3.4. Zmiana analogiczna ................. Przyczyny i przewidywalność zmiany ........... Podsumowanie ....................... Zalecana lektura ....................... Ćwiczenia i zadania ..................... 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. Rozdział 10: Porównywanie języków: socjologia języka, typologia języków i językoznawstwo kontrastywne . . . . . 10.1. Wprowadzenie: porównywanie języków ............ 10.1.1. Jaki jest cel porównywania języków? ......... 10.1.2. Określenie liczby języków ................ 10.1.3. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty ......................... 10.1.4. Socjologiczny status języków .............. 10.2. Typologia języków ........................ 10.2.1. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii . 10.2.2. Uniwersalia językowe jako podstawa typologii .... 320 10.3. Językoznawstwo kontrastywne .........•••••••• 325 10.3.1. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze . . 326 10.3.2. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego 330 10.3.3. Kontrastowanie fraz werbalnych ............ 333 10.4. Podsumowanie ..............-...-••••••• 33^ 10.5. Zalecana lektura .................•••••••• 338

. Poniżej podano w porządku alfabetycznym ich nazwiska i uniwersytety.. Renę (Duisburg. a obecnie polska) powstały przy wydatnej pomocy Biura Programu SOCRATES przy Unii Europejskiej. Indeks rzeczowy przedmowa Język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli. Niemcy) Radden. Wydawcy tomu poddali poszczególne partie] tekstu dalszym przeróbkom .•••••••• Bibliografia . międzynarodowej współpracy. Niniejsza książka przyjmuje przede wszystkim taką właśnie perspektywę: pokażemy w niej. Stefan (Leuven. Poszczególne rozdziały] zostały napisane przez następujących autorów: . Australia) Grondelaers. Dwie pierwsze wersje zostały J drobiazgowo przedyskutowane przez cały zespół. John (Otago. Johan (Gandawa. Ćwiczenia i zadania . Każdy z rozdziałów został na-1 pisany przez jednego lub dwóch autorów. Wilbert (Tilburg. Margaret (Carbondale. Niemcy) Geeraertes. Belgia) Soffritti.. Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom. Marjolijn (Groningen. Belgia) Goddard. Cliff (Metz.] zbiorowej.. program nie tylko wspiera wymiany studentów między uczelniami Europy. Anna (Cranberra. Autorzy niniejszej książki reprezentują wiele języków i wiele kultur... na których pracują: De Caluwe.. Nowa Zelandia) Vazquez-Orta. Holandia) Wierzbicka. Belgia) Pórings. . procesy abstrakcji i rozumowania. Holandia) Taylor. 111... Belgia) Dirven. Marcello (Bolonia. . Dirk (Leuven. USA) Jak widać z tej listy. Ignacio (Saragossa. Zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka.. w jaki sposób język służy wyrażaniu myśli. Książka powstała w ramach sponsorowanego przez Unię Europejską projektu EUROPILL. Ralf (Giessen.10.6. a następnie ponownie opracowane przez oryginalnych autorów (których nazwiska umieszczo-l no na pierwszym miejscu). Australia) Winters. Hiszpania) Yerspoor. emocje. na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania. grecka. a także z je-j go trafnych intuicji i zamiłowania do porządku. hiszpańska. niniejsza książka jest owocem intensywnej. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi. Giinter (Hamburg.w mniejszym lub większym stopniu -l starając się utrzymać jednolity styl i spójność treściową całości. Wersja oryginalna (angielska) oraz kolejne wersje językowe (francuska. Takie podejście znane jest w językoznawstwie jako podejście kognitywne.. niemiecka. Niemcy) 12 przedmowa 13 Serniclaes.... holenderska. We j wszystkich stadiach pracy nad książką korzystano obficie z bogatych] doświadczeń pedagogicznych profesora Giintera Raddena. ale także stwarza warunki dla dalszego rozwoju takich wymian. Włochy) Spooren. Willy (Bruksela. którego celem było przygotowanie podręcznika umożliwiającego uniformizację kursów uniwersyteckich w krajach Unii Europejskiej.. włoska.

Ralf Póringsfj Wilbert Spooren. Jak wszystkie takie syste| my> Język posługuje się znakami. Renę Dirven (Marta Dąbrowska) W nawiasach podano nazwiska autorów polskich wersji poszczę-1 gólnych rozdziałów: zespołu pracowników Instytutu Filologii Angiel-j skiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Willy Serniclaes (Janina Ozga) Rozdział 6: Cliff Goddard i Anna Wierzbicka (Władysław Chłopicki)| Rozdział 7: Ignacio Vazquez-Orta. W ten sposób liczba autorów książki wzrosła. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor (redaktorzy wersji angielskiej) Elżbieta Tabakowska (redaktor wersji polskiej) Lista symboli i konwencji: .orzeczenie. Całość sprawdziła pod względem merytorycznym i ujednoliciła od strony stylistycznej dr Justyna Winiarska z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. C . gdyby nie ofiarna praca Ulrike Kauzner (Bolonia) i Ralfa Póringsa (Giessen). którzy pełnili funkcje koordynatorów podczas pracy nad oryginalną wersją książki. Giinter Radden j (EwaWillim) Rozdział 5: John Taylor./ transkrypcję fonetyczną ujęto w nawiasy kwadratowe: [ ] ~ w tekście książki używa się następujących skrótów: P . przedmiotem jej badań są także systemy komunikacji w świecie zwierząt. O . D dopełnienie.terminy naukowe zostały w tekście wyróżnione tłustym drukiem.wzbogacił się o jeszcze jeden język i o jeszcze jedną kulturę. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor | (EwaWillim) Rozdział 4: Marjolijn Yerspoor. którzy nie szczędzili czasu i trudu. Wprowadzili oni do tekstu wiele nowych przykładów i ćwiczeń. ! Rozdział l Kognitywne podstawy języka: język i myśl Niniejszy rozdział zawiera wstępne wiadomości o niektórych pod: stawowych aspektach języka i wiedzy o języku.metafory pojęciowe. wyróżniono kursywą. która bada werbalne i niewerbalne systemy komunikacji używane przez istoty ludzkie. dodatkowo wyróżniając w nich tłustym drukiem omawiane fragmenty . Wersja polska nie mogłaby powstać. Renę Dirven. V . Najpierw przyjrzymy się językowi jako systemowi komunikacji.formy zrekonstruowane oznaczono . dostosowując je do wiedzy i potrzeb polskiego czytelnika. Rysunki wykonał Łukasz Tabakowski.Rozdział 1: Renę Dirven i Giinter Radden (Elżbieta Tabakowska)! Rozdział 2: Dirk Geeraerts. zgodnie z przyjętą konwencją. Marjolijn Yerpoor (Jerzy Świątek) Rozdział 8: Wilbert Spooren (Andrzej Pawelec) Rozdział 9: Margaret Winters. Analizowaniem znaków zajmuje się semiotyka. . . pragniemy w tym miejscu wyrazić nasze serdeczne podziękowania.samogłoska.podmiot.znaczenia obcojęzycznych słów oraz treść przytaczanych pojęć podano w cudzysłowach .spółgłoska. Renę Dirven. pisane są WERSALIKAMI . Renę Dirven (Jerzy Krzyszpień) Rozdział 10: Marcello Soffritti. Stefan Grondelaers.. a sam projekt . podobnie jak cytowane przykłady. współpracując przy realizacji kolejnych etapów projektu.zgodnie z zamierzeniami jego twórców . Wszystkim. których praca często] wykraczała daleko poza obowiązki tłumacza.zgodnie z przyjętą konwencją-gwiazdką: * ~ zdania o wątpliwym statusie semantyczno-gramatycznym oznaczono pytajnikiem transkrypcję fonemiczną ujęto w nawiasy ukośne: /.zdania uznane za niepoprawne lub niegramatyczne oznaczono gwiazdką: * .obce wyrazy i zwroty przytaczane w tekście. Renę Dirven| i Marjolijn Yerspoor (Grzegorz Szpila) Rozdział 3: Johan De Caluwe..

to też znak inde ksowy. co chcieliby robić i co robią w danym momencie. Ce ten można osiągnąć na różne sposoby. także przedstawiane jest za pomocą znaków ikonicznych — wizerunków krowy czy jelenia. Najbardziej oczywistym przykłal dem takiego znaku jest ustawiony na poboczu drogi drogowskaj wskazujący kierunek i nazwę najbliższej miejscowości . Ciężarówki. Znak ikoniczny. ale także stanowią odbicie świata ludzkich pojęć. który reprezentuje. które nie tylko umożliwiają komunikację. należy jechać w tym kierunku". jakie stwarzają dla kierowcy wybiegs iace na jezdnię zwierzęta.na przykłaq Myślenice.„obraz" jest to wizualny. podczas gdy wycierani^ nosa nie jest na ogół uważane za „znak". kategorie pojęcio-we.„palec wskazujący". Na przykład znak drogowy ustawie ny w pobliżu szkoły i ostrzegający kierowców. ścieżki rowerowe. ale także Wrzucają określony sposób pojmowania otaczającego nas świata. co rozumiemy jako jej znaczenie. W dalszej części rozdziału przyjrzymy się cechom języka. Obraz ten oczywiście tylko w ogólnych zarysach przedstawia rzeczywisty stan rzeczy. między innymi. Znak ikoniczny jest podobny przedmiotu. mimo to. rządzących połączeniami formy i treści.choć z pewnością nie j Wszystkie . przedstawia dwójkę dzieci przekra czających jezdnię po pasach. Wszystkie te środki wyrazu są dla nas „znakami" czegoś. ponieważ w jakimj określonym momencie przez ulicę może przebiegać tylko jedno dziec ko albo większa grupa dzieci. spadaI iace kamienie. Kategorie języko-We z kolei nie tylko umożliwiają nam porozumiewanie się. samochody. Znak indeksowy. 16 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MYŚfi l Wprowadzenie: systemy znaków 17 1. Ale wyraz twarzjl . wskazuje na coś.daje początek kategoriom językowym. motocykle i rowery. że powinni uważać n^ przechodzące przez drogę dzieci. znak możm zdefiniować jako określoną formę. używane w nim znaki są jednak przede wszyst| kim znakami symbolicznymi. ponieważ „wskazuje" na stan emocjonalny osoby: zdziwieni^ lub gniew.1.Semiotyka wyróżnia trzy typy znaków: indeksy. o tym. które stanowią system o wiele bogatszy od systemu znaków językowych. że wykorzystuje wszystkie trzy zasady strukturyzacji. W najszerszym znaczeniu. co się dzieje w ich umysłach. w co wierzą co wiedzą i czują.na przykład uniesienie czy zmarszczenie brwi . chociaż może nabrać takie funkcji. mosty. czyli ikona (od greckiego wyrazu eikon . co widzą. co znajduje w jego bezpośredniej bliskości. Są one odbiciem trzech odmiennych zasad strukturyzacji. rysujemy dłońmi w powietrzu kształty kobiece go ciała. czyli indeks. Świat ten obejmuje. Język ludzki wyróżnia się spośród innych systemów komunikacji tym. ikoniczne i symboliczne. serpentyny — wszystko to też zazwyczaj przedstawia się w postaci ikon. Wspomniany powyżej gest rąk rysujących w powietrzu wizerunek kobiety lub . fonetyczny lub jakiś inny podlegający percepcji wij zerunek oznaczanego przedmiotu. Wprowadzenie: systemy znaków Ludzie są istotami społecznymi i pragną się nawzajem informc wać o tym. Jego znaczenie można przedstawić następująco: „Żeby sil dostać do Myślenic. Dajemy wyraz naszemu zdzi| wieniu unosząc brwi. która reprezentuje „coś innego" coś. wyrażamy myśli słowami. zakręty na drodze. traktory. zgodnie z etymologią łacińskiego w} razu index . jego ogólne znaczenie jes oczywiste. jeśli zostanie zamierzone na przykład jako wyraz protest Powyższe trzy przykłady reprezentują trzy możliwe typy znaków znaki indeksowe. Pojęcie zagrożenia. Tak na przykład uniesieni^ brwi jest rozumiane jako znak zdziwienia. Bardzo wiele kategorii pojęciowych . ikony i symbole.

a także niektóre inne system] znaków i inne obszary komunikacji . że źródło może się kiedyś w przyszłości okazać obfitsze. za pomocą których potrafią przekazj wać sobie informację o niebezpieczeństwie: informują inne małj o tym. nawti sama indeksowość znaków tego Języka" jest ograniczona do wymiar poziomego. aby . informujjj w ten sposób inne pszczoły o kierunku i odległości. Dwie połówki pierścienia są nierozłączne . w jakiej odległości znajduje się źródło zagrożenia i jak duże je niebezpieczeństwo. język znaków drogowych. W odróżnieniu od znaków indeksowych i ikonicznych. Co więcej. Mimo to ludzie powszechnie ich używają. Termin „symboliczny" w takim sensie. Zwierzęt^i także posługują się bardzo złożonymi 18 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l . To znaczenie przymiotnika „symboliczny" wywodzi się od pierwotnego znaczenia greckiego wyrazu symbolem: był to „znak rozpoznawczy". nie opiera się na naturalnym związku między formą a reprezentowanym obiektem. w których zwierzę szczerzy zęby. natomiast nie potrafi wyrazić swojego przekonania. znak symboliczny.odwzorowanie za pomocą ruchu palca ciągu spiralnych schodów to oczywiście także znaki ikoniczne. który umieszczono na szczycik Wszystkie trzy typy znaków są zróżnicowane pod względem st pnia abstrakcji. To samo można powiedzieć o emblematach wojskowych. jeśli te połówki do siebie pasowały i dały się z powrotem połączyć w jedną całość. o niemal wszystkich flagach państwowych.na przykład reklama. składa się z nic język ciała. w jakiej znajduje i źródło nektaru oraz o jego jakości. Język ludzki jest oczywiście najbardziej złożo-nym z takich systemów.na mocy powszechnego porozumienia . u jego podstaw nie tkwi żaden naturalny związek między formą i znaczeniem „ustąp pierwszeństwa". że wieloryby porozumiewają się za mocą całego systemu pieśni. itd. który pozwalał dwojgu ludziom rozpoznać się nawzajem po długiej nieobecności. Wiadomo.na przykład przełamany na dwie połówki pierścień.podobnie jak i°rma wyrazu i jego znaczenie. i oczywiście także o większości znaków językowych. Sam| produkty są najczęściej zbyt prozaiczne. używany między dwojgiem znajomych lub przyjaciół . ^prowadzenie: systemy znaków 19 systemami znaków. w jakim się go używa w językoznawstwie oznacza. Nie ma żadnego naturalnego związku między formą wyrazu „zdziwienie" a jego znaczeniem. że . Dyscypliną naukową zajmującą się badaniem systemów wszelkich typów znaków jest semiotyka (od greckiego wyrazu semeioticos ~ "dotyczący znaku").ludzie „zgodzili się" kojarzyć określoną formę z określonym znaczeniem. Przykładem takiego symbolu jest znak drogowy przedstawia| jacy odwrócony „do góry nogami" trójkąt. czyli symbol. Związek ten jest czysto konwencjonalny. stroje. o symbolu amerykańskiego dolara ($). Przeprowadzony w Pizie eksperyment wykazał. pszczoły znajdujące się u stóp Krzywej Wieży nie potrafiły poinfoij mować koleżanek o obecności miodu. choć biologom jeszcze nie udało się tych k| munikatów rozszyfrować. małpy używają systemu złożonej z dziewięciu rodzajów okrzyków. Na przykład pszczoły porozumiewają się mi sobą za pomocą skomplikowanych układów tanecznych. Wszystkie te systemy komunikacji składa się niemal wyłącznie ze znaków indeksowych. ponieważ są ograniczone do „tui i „teraz". Tak więc pszczoła moź się porozumieć z inną pszczołą co do źródła nektaru znajdującego w pobliżu. odległość między rozmówcami. Znaki indeksowe są najbardziej „prymitywne" i ma ją najbardziej ograniczony zasięg. więź ta jest jedynie konwencjonalna. ale semiotyka zajmuje się także innymi for-mami zachowań komunikacyjnych ludzi i innych stworzeń: bada gesty. sytuacje.

przyciągnąć konsumer tów .muszą się kojarzyć z czymś bardziej atrakcyjnym. Potrzeby l komunikacyjne ludzi wykraczają poza konieczność wskazywania na l rzedmioty czy tworzenia ich wizerunków. które ludzie na całym świecie stworzyli na potrzeby komunikowania innym ludziom tego wszystkiego. w myśl kto20 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l MYJB j 2 7asady^trukturyzacji w języku 21 rej wizerunek obiektu może zastąpić sam obiekt. istnieją trzy typy znaków: indeksowej ikoniczne i symboliczne. Ludzie nie-słyszący wypracowali na własne potrzeby systemy języków migo-| wych. Znaki symboliczne są wyłączną domeną istot ludzkich. Ale w złożonym .symbolem mądrości. Natomiaijj znaki symboliczne pozwalają umysłowi człowieka wyjść poza ograr czenia.o przeszłych i przyszłych wyda-1 rzeniach. ponieważ stosunek między wyrazami i znaczeniami wyra zów nie jest oparty na przyległości lub podobieństwie (może z wyjąt kiem słów naśladujących odgłosy wydawane przez zwierzęta). Tak na przykład ludzie mają silną tendencję do kojarzenia dzieła sztuki z artystą. Trzy typy znaków przedstawiono w tabeli l. o czym myślą. ustawiając na polach strachy wróble. która ukazuje także ogólne zasady łączenia ze sobą form i znaczeń. \ec\ na konwencji. Na przykła papierosy Marlboro kojarzone są na zasadzie związku indeksowegjj z pełnym przygód życiem amerykańskiego kowboja. Obserwator musi sobil uświadomić ikoniczny związek podobieństwa. itd. na pewnym etapie rozwoju cywilizacyjnego i intelektualnego pojawia się pisana forma języka. Te trzy zasady zasadj indeksowości. ikoniczności i symboliczności .leżą u podstaw str kturyzacji języka. w myśl której obiekty przylegające do siebie . o swojej nadziei na światowy pokój.w sensie dosłownym lub w przenośni . ludzie chcą także mówić l o rzeczach bardziej abstrakcyjnych . Tabela 1.tak jak to się dzieje w przypadku wizerunkowi świętych postaci będących przedmiotem kultu w religii prawosła\ nej . Rolnicy od stule| wprowadzają tę zasadę w życie. którą zajmiemy się w następnym podrozdziale. 1. i wobec tego możemy powiedzieć: Chciałbym obejrzeć Malczew-skiego. Obraz może być dośf podobny do obiektu . Znaki ikoniczne są bardziej złożone. Najbardziej złożonym systemem znaków symbolicznych jest język naturalny we wszystkich swoich formach. jakie narzucają mu zasady przyległości i podobieństwa. które są od nich znacznie oddalone. Znaki ikoniczne są odbiciem ogólniejszej zasady. które ptaki biorą za swoich prawdziwych wrogów. ponieważ aby je zrozumie trzeba rozpoznać określone podobieństwo. o obiektach. I wobec tego róża może się stać sj bólem miłości. który je wykonał. Zasady strukturyzacji w języku Jak już powiedzieliśmy. To zaś można osiągnąć jedynie za pomocą symboli.2. ki nim umysł może ustanawiać związki symboliczne między dowoln| formą i dowolnym znaczeniem. które opierają się głównie na konwencjonalnych połączeniach gestów i znaczeń. Formą najbardziej uniwersalną jest język mówiony.ale może też być dość abstrakcyjny -jak na przykład schems tyczne sylwetki mężczyzn i kobiet na drzwiach toalety albo sylwett samochodów czy samolotów przedstawione na znakach drogowych Ikony nie występują prawdopodobnie w świecie zwierząt. Związki leżące u podstaw trzech typów znaków Indeksy Ikony Symbole powiązanie powiązanie powiązanie formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem oparte na przyległości oparte na podobieństwie oparte na konwencji Znaki indeksowe są odbiciem bardziej ogólnej zasady.mogą się nawzajem zastępować. a sowa . Język ma niemal w całości charakter symj boliczny.

mówimy „tam" lub —jeśli są znacznie oddalone od nas — na przykład „hen". Ponadto. jutro. a następnie sytuuje rower za drzewem. a nie z pozycji słuchacza. znaczy naprawdę niewiele. tworząc nowe wyrazy. wtedy. drzewa. że one semantycznie przezroczyste. jak w zdaniu Wtedy się pobrali. w której zostały użyte. Bez znajomości kontekstu sytuacyjnego apel o przyłączenie się do manifestacji wypisany na ulotce znalezionej w pociągu. używając terminologii językoznawczej powiemy. O miejscu. jak w zdaniu Wtedy będą mieli dzieci. główne WeJście na zamek mają państwo po lewej stronie. w którym się znajdujmy mówimy „teraz". „wskazujący") odnoszą komunikat do mówiącego . kiedy mówią: Zbliżamy się do Wawelu. Takie wyrazy jak tu.do czasu. wybrane niej gdyś w sposób arbitralny formy wyrazów (symbole) można ze sobg zestawiać. ten ktoś kreśli wyimaginowaną linię prowadzącą od niego do 22 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MY.2. li Kiedy mówiący przechodzi na drugą stronę ulicy. teraz. w którym : właśnie się znajduję. dziś. jak i do przyszłości. a „teraz" .systemie symboli. względem któi go sytuujemy w czasie i w przestrzeni inne przedmioty. Podobnie o czasie innym niż ten. tamten. nasza pozycj^ w przestrzeni i czasie służy jako punkt odniesienia. które znajdują się w polu naszego zainteresowania] A ponieważ uważamy siebie samych za centrum wszechświata. Interpretacja wyrażeń deiktycznych zależy od sytuacji. autor wypowiedzi udaje. W ten sposób bywają lokalizowane nawet przedmioty znacznie przewyższające ego rozmiarami. zmienia się taki jego orientacja deiktyczna: rower jest teraz przed drzewem. Ego służy także jako punkt odniesienia przy sytuowaniu jednych Przedmiotów względem innych. Istnieją na przykład takie słowa. Zasada indeksowości w języku Dzięki zasadzie indeksowości posiadamy umiejętność „wskazyl wania" obiektów. podobnie jak zaimki osobowe —ja. Niektóre typy zdań wykazują ikoniczne „po dobieństwo" do stanów rzeczy. ty. w jaki używamyjęzyka. nz wszystko co nas otacza patrzymy z własnego punktu widzenia. których wyłączną funt cją jest „wskazywanie". możemy także dostrzec działanie zasad ikoniczności i sym| boliczności. Drzewa różnią się od wytworów ludzkich rąk . Wszyscy się tu spotykamy!. Pozostanie to prawdą nawet w przypadku międzymiastowej czy międzypaństwowej rozmowy telefonicznej: w dalszym ciągu będzie mowa o miejscu i czasie określanym z pozycji mówiącego. na przykład. egocentryczny sposób widzenia świata znajduje odbicie także w sj sobie. które narzuca światu swoją własną perspektywę. Wielka manifestacja jutro o dziesiątej. Mówiąc. przyjść i odejść. Ib. tam.1. on czy my — nazywamy wyrażeniami deiktycznymi. w którym formułuję ten komunikat. Ego jest także „centrum deiktycznym" pozwalającym zlokalizować obiekty w przestrzeni. których znaczenie jest wyraźni^ dostrzegalne. Kiedy o czymś mówimy. w którym się znajdujemy. Kiedy ktoś mówi: Rower jest za drzeern. w których się znajdujemy. ten. co może się odnosić zarówno do przeszłości. który nazywamy j^ zykiem. jest stałym punktem od-niesienia w świecie. że Pałac Kultury znajduje się dokładnie przede mną. Ale patrząc na świat.takiii jak budynki czy samochody — które ze względu na swój charakt mają właściwy dla siebie i . co pokj żuje rys. mój słuchacz będzie wiedział. Robią to regularnie na przykład prze-wodnicy wycieczek. a nie gigantyczna budowla. jak na przykład w zdaniu Ten dom jest przede mną. mówiący może także przy-J3c perspektywę słuchacza. ilustruje to rys. Jeśli powiem Nasz sąsiad jest tu teraz. O miejscach innych od tych. jakie opisują. w którym się znajdujemy mówimy „tu". mówimy „wtedy". że to on. że „tu" odnosi się do miejsca. Wyrażenia deiktyczne (od greckiego wyrazu deiktikos. 1. o czasie.ja" (ego).

Jeśli w jakimś zdarzeniu bierze udział istota ludzka. j Antropocentryczna perspektywa wobec świata wynika z faktu. które do nich należą. Wiele języków ma osobne zaimki odnoszące się do istot płci żeńskiej i męskiej oraz trzeci za-lmek. d. natomiast ponieważ nie wydaje się prawdopodobne. ich przeżyciami. Psychiczna bliskość. angielskie the man's coat . prawej i lewej strony. gdzie znajduje się przód kierowcy. przedmiotami. My . im właściwych. osobne aimki pytajne dla osób i rzeczy (np. rower zawsze będzie za samochodem. Na innych obszarach gramatyki także przyznaje się istotom ludzkim szczególnie uprzywilejowaną pozycję. jaką odczuwamy wobec innych ludzi. jako podmiot zdania. i dokładnie w tal lt2. na przykład. podot nie jest z lewą i prawą stroną samochodu oraz z jego tyłem. górę i dół. prawą i lewą stronę. Orientacja właściwa. powie: Na jutro te zadania mają być rozwiązane. samochodach. Ona naprawdę zna ten wiersz na pamięć. ów przedmiot zostaje wyniesiony do rangi podmiotu zdania.ludzie zawsze zajmujemy we wszelkich opisach zdarzeń pozycję uprzywilejowaną. ruchami ich ciała.„płaszcz . rower za samochodem d. góry i dołu. rower przed drzewem c. ich myślami.takim jak na przykład samochód -jest sweg rodzaju rozszerzeniem sposobu pojmowania naszego własnego i samochód ma „przód" tam. każe nam przyjmować perspektywę antropocentryczną (od greckiego wyrazu anthropos . Orientacja deiktyczna (a. gdzie stanie mówiący w przypadku przedsta| wionym na rys. Tak więc nauczyciel. Na poziomie bardziej ogólnym przenosimy własną egocentryczną orientację na istotę ludzką jako taką. Tylko jeśli chcemy szczególnie podkreślić wagę jakiegoś przedmiotu. który jest zarezerwowany dla pozostałych przedmiotów odniesienia (np. że jesteśmy najbardziej zainteresowani istotami ludzkimi podobnymi do nas samych: ich działaniami. przodów i tyłów. żeby mu dolać trochę mleka do kawy. aby ktoś chciał stwarzać dystans w stosunku do samego siebie. Nasz^ ciało ma przód i tył. d) a. Marek życzy sobie. polskie kto i co) czy różne sposo-y Wyrażania stosunku posiadania. Ic. „bezpłciowy". w których wyrazy określające istoty ludzkie pełnią funkcje podmiotów: (1) a. domach i innych przedmiotach: przyznajemy im prawo do posiada-|nja własnych. raczej nie powiemy: Te zadania zostały przeze mnie rozwiązane.dający się łatwo wyróżnić „przód" i „ty Wobec tego położenie roweru względem. rower za drzewem b. c. poniewe myślimy o tej właśnie części samochodu jako o jego „tyle". czy posiałem jest istota ludzka (np. Ic. w zależności od tego. b) i właściwa (c. którą przyznajemy obiektom będącym wy-j tworami naszych rąk . samochodu i ulega zmianie wraz ze zmianą perspektywy mówiącego . to najczęściej ona właśnie będzie wymieniona na pierwszym miejscu. Zgubiłem soczewki kontaktowe.ilustrują| rys. rower przed samochodem Bez względu na to. 1. itd. b. Rys. krzesłach.„człowiek"). Ten normalny sposób mówienia o zdarzeniach i stanach ilustrują następujące przykłady. Zasady s trukturyzacji w języku 23 sam sposób mówimy o swoich koszulach. który pragnie stworzyć dystans między sobą a swoimi uczniami. angielskie hę i she w opozycji do it).

wyszła za mąż. b. Kelner podał nam zupę zimną. 1.„dach tego domu".24 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l M^J Zasady struktury zacj i w języku ' ""Hf-^^^^B «-^" _—-—-——————— 25 tego pana"). choć w innych kor tekstach zmiana szyku jest oczywiście zupełnie możliwa. Edyta urodziła dziecko po tym jak wyszła za mąż. rano i wieczorem. Mniej oczywiste przypadki antropocentryzmu ilustrują następ| jące przykłady: (2) a. Sam spójnik „i" nie mówi nam nic o sekwencji zdarzeń. Edyta urodziła dziecko i wyszła za mąż. dystansu lub ilo| ści. z którym ta forma jest kojarzc na. nie *the house's roof). zwyciężyłem". Zasada ikoniczności określa też porządek elementów w wyraże-niach „binarnych". początek i koniec . Na przykład dwa podane poniżej zdania składają się z tych samych wyrazów. Edyta wyszła za mąż zanim urodziła dziecko. dzień i noc. zobaczyłem. automatycz nie otrzymujemy inny porządek zdarzeń ((3)b): (3) a. W swojej najprostszej formie.2.na przykład „zanim" lub „po tym jak" to moglibyśmy całe zdarzenie przedstawić albo w sposób ikoniczny (4). jak i elementów składowych konstrukcji jęzj kowych. natomiast wydaje się mnie poprawna w zdaniu (2)b (co zostało zaznaczone za pomocą pytajnik i całkowicie niepoprawna w zdaniu (2)c (co oznaczyliśmy gwiazdką| Ocena ta wyraźnie zależy od tego.. obejrzyj. czy też nie (the roofofthe house . *Dom został zawalony (ale: Dom się zawalił) Powyższe trzy zdania wykazują wyraźną gradację pod względeij stopnia poprawności: strona bierna z czasownikiem dokonanym „ stał" jest całkowicie poprawna w (2)a. Zasada ikoniczności w języku Zasada ikoniczności pozwala nam dostrzegać podobieństwo dzy formą językową a przedmiotem. kup". Zmieniaj liniowy porządek zdań składowych w przykładzie (3)a. ale przekazują różne znaczenia: (6) a. Ten typ ikoniczności pojawia się także w obrębie struktury zdania. mdi. w której brak byłoby ikonicznego związku: (4) a. Edyta po tym jak urodziła dziecko wyszła za mąż. (5) a. jaki stopień udziału w opisyws nych zdarzeniach jesteśmy skłonni przypisać istotom ludzkim. wcześniej czy później. teraz albo nigdy. b.2.przykładem może tu być historyczne oświadczenie Juliusza C zara Veni. albo też zrezygnować z ikoniczności (5) i zbudować konstrukcję. ich rzeczy-isty porządek odzwierciedla dopiero liniowy układ obu zdań składowych. Kelner podał nam zimną zupę. b. Natomiast zmieniona pozycja tego samego przymiotnika (nadal w tej samej funkcji. Odwróceni| porządku pozbawiłoby takie wypowiedzi sensu. zasada ikoniczności decydujlf na przykład o kolejności zdań składowych w obrębie zdania złożone go . Wom został zagrzybiony (=? Ktoś zagrzybił dom) c. Dom został splądrowany (= Ktoś splądrował dom) b. kiedy regułą jest właśnie pozycja po określanym rzeczowniku) sugeruje. W zdaniu (6)a zupa zapewne miała być zimna z założenia (chłodnik?). Ikoniczność może się przejawiać jako jedna z trzech zasad niższe go rzędu: może dotyczyć porządku sekwencyjnego. b. odzwierciedlających sekwencję czasową: \'> a. Zasada porządku sekwencyjnego dotyczy zarówno zdarzeń ZE chodzących w czasie. woda mineralna. Zanim Edyta urodziła dziecko. w odróżnieniu od funkcji gatunkującej. na taką interpretację wskazuje pozycja przymiotnika charakteryzującego. np. który w języku polskim normalnie pojawia się przed rzeczownikiem. Edyta wyszła za mąż i urodziła dziecko. lul współczesny slogan reklamowy „Wstąp. Ale gdybyśmy zamiast spójnika „i" wybrali jakiś spójnik wyrażający relację czasową . że zupa dopiero zrobiła się zimna (prawdopodobnie na skutek nagannej opieszałości kelnera). „przyszedłem. vici. tak aby porządek liniowy odpowiadał porządkowi zdarzeń.

są także odległe w sensie językowym. DO i ODP. DPO: Pismo adwokat napisał (. Język angielski i języki romańskie mają sztywny szyk wyrazó w zdaniu i dopuszczają tylko kombinację POD. c. załatw sprawę i żegnaj. przyczyny i skutki. . Natomiast języki ni miecki i niderlandzki oraz języki skandynawskie wykorzystują taki że dwie inne możliwości: oprócz szyku POD w zdaniach głównyc ((8)a). DPO. a nie prokurator). PDO: (Er weiss. f. Można w ten sposób wyjaśnić kontrast gramatyczny. Wreszcie napisał adwokat pismo. mają tendencję do występowania obok siebie także w strukturze wyrażeń językowych. itp. b. przewaga występowania podmiotu w pozycji przed dopełnieniem wjelu językach świata motywowana jest sposobem naszego postrzegania wewnętrznej struktury zdarzeń. b.2. że elementy. nic dodać nic ująć. a samo działanie poprzedza swój skutek. Trzy podstawowe elementy zdania . które polegają na oddziaływaniu jednego obiektu na inny obiekt. . OPD: Napisał adwokat pismo.. Efektem istnienia zasady dystansu jest fakt. jedz i pij. POD: The lawyer wrote the letter. dass) derAnwalt den Brief schrieb. Język polski wykazuje jeszcze mniej ograniczeń. Wszystkie tego typu wyrażenia mają stały szyk: z reguły nie po-lerny *nigdy albo teraz czy *koniec i początek . POD: Adwokat napisał pismo. PDO. które pojmujemy jako od siebie oddalone. OPD: (Endlich) schrieb derAnwalt den Brief. Większość opowiedziała się za wcześniejszymi wyborami b. ale go nie wysłał). orzeczenia i dopełnienia. występuje także szyk PDO w zdaniach podrzędnych ((8) i szyk OPD po określeniach przysłówkowych ((8)c). Dalszych przykładów tego typu ikoniczności dostarcza szyk głó^ nych elementów zdania: podmiotu.podmi( (P). że adwokat pismo napisał. Zasady strukturyzacji w języku 27 osiągnąć zwracając szczególną uwagę słuchacza na dane wyrażeni| Wyrażenia podane w pierwszej grupie ((7)a) odnoszą się do sekwet cji wyłącznie czasowych. podczas gdy wyrażenia należące do drugil grupy ((7)b) opisują serie zdarzeń. OPD. dopuszcza wszys kie możliwe układy. którym jest zmiana stanu obiektu stanowiącego przedmiot działania.chyba że zależy nam a szczególnych efektach komunikacyjnych. które zamierzamy 26 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l 1. Pierwsze trzy formuły odpowiadają trzem najpowszechnii używanym wariantom szyku (uwaga: w poniższych przykładać zdania polskie są dosłownymi tłumaczeniami zdań zaczerpniętyc z innych języków): (8) a. Większość ankietowanych opowiedziało się za wcześniejszymi wyborami. w jakiej zostały wymienione. . Zdarzenia są najczęściej opisami działań. PDO: Adwokat pismo napisał (. które rutynowo następują po s| bie w tej samej kolejności.b. jaki pojawia się w następujących dwóch zdaniach: (10) a. On wie. które znajdują się w pobliżu siebie w sensie pojęciowym. c. Obiekt działający wyrażany jest w formie podmiotu zdania. ODP: Napisał pismo adwokat. natomiast te. d. e. Adwokat napisał pismo.mogą teoretycznie wystąp: w sześciu różnych konfiguracjach: POD. choć niektóre występują częściej niż inne: (9) a. ale go nie wysłał). orzeczenie (O) i dopełnienie (D) . bierz i jedz. wszystkich niemal językach świata podmiot występuje w pożyć przed dopełnieniem. DOP: Pismo napisał adwokat (.

Zachęcałem Marię do odejścia.ja") wywiera bezpośredni wpływ inną osobę (Mary . c. a number ofstudents („pewna liczba stu6ntów"). W zdf (12)b działanie podmiotu mogło jedynie wywrzeć jakiś pośre wpływ na Marię i wobec tego zwiększa się dystans między czasowi karni. Użycie czasownika w liczbie mnogiej po wyrażeniach z niektóry-! kwantyfikatorami . a lot ofpeople („wielu ludzi") . Natomiast w zdaniu (10)b rzeczownik „większość" znalazł się w pewnej odległości od czasownika. czy adresatka istotnie otrzymała przesyłkę. wyrażającą w języku polskim nieokre-śloność co do liczby.np. Zasady strukturyzacji w języku 29 4) a Romeo sent his girlfriend a valentine card (por. Jako ostatni przykład ikonicznego dystansu rozważmy następi jące dwa zdania: (13) a. Romeo wystał swojej dziewczynie walentynkę. I encouraged Mary to leaue. b. wyrażający jedynie niesprecyzowany „punkt odniesii nią"): 1. że dziewczyna Romea rzeczywiście dostała wysłał przez niego walentynkę.„Marię") i wobec tego odległość między obyd\ ma czasownikami została zredukowana do minimum. A group of noisy youngsters were hanging around the bar. b. Romeo wysłał do swojej dziewczyny walentynkę. na co wskazują polskie odpowiedniki przykład^ (12)a-c. b. * Grupa hałaśliwych młodych ludzi kręcili się wokół baru.2.jest dziś w języku angiel^In normą gramatyczną. W zdaniu (12)a podmiot (/ . że Maria odejdzie. (13)b) . Natomiast w (10)c takiego wpływu nie ma wcale i wobec tejj dystans między czasownikami jest największy. mo że interpretacji znaczeń nie wspomagają dodatkowo znaczei przypadków (w (13)a celownik. Analogiczne zjav sko występuje także . Kazałem Marii odejść. Kontrast jest także wyraźnie widoczny na przykład w języku angielskim. natomiast większa odległość między obiei częściami zdania w przykładzie (13)b pozostawia pewną wątpliwe co do tego.pod wpływem bliskości dopełniacza liczby mnogiej „ankietowanych" -przybiera formę nieosobową. Język angielski ma na przykład trzy możliwości tworzenia 28 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK j zdań podrzędnych: za pomocą bezokolicznika bez cząstki to ((lii bezokolicznika z cząstką to oraz zdania podrzędnego ze spójni that („że"): (12) a. I hoped that Mary would leaue. ^asada dystansu wyjaśnia także pewne warianty strukturalne kaniach podrzędnych występujących po orzeczeniu zdania głów-80.W zdaniu (10)a rzeczownik w liczbie pojedynczej („większość") zgadza się w liczbie i rodzaju z następującym bezpośrednio po nim czasownikiem. W języku angielskim analogiczny kontrast pojawia się z jeszcze większą ostrością: ^1) a. Hałaśliwa grupa kręciła się koło baru.w jl zyku polskim.. a w (13)bj dopełniacz. (13)a) b Romeo sent a ualentine card to his girlfriend (por. I madę Mary leave.choć mniej wyraziście i systematycznie . Mniejsza odległość między orzeczeniem i dopełnieniem w zdai-(13)a sugeruje. A noisy group icas hanging around the bar. wyznaczający „najbliższe otoczenia odbiorcy przedmiotu wyrażonego dopełnieniem bliższym. który teraz . Miałem nadzieję.

jeśli redundantne zdania (np. które na przykład pojęcie mnoI gości wyrażają przez kilkakrotne powtórzenie odpowiedniego słowa: Popatrz tatusiu drzewo. T. iż. tym więcej znaczenia i odwrotI nie: im mniej formy. to będą one . AngielS odpowiednik zdania (16)b pojawia się w eseju Orwella („Politj a język angielski") jako przykład językowego nadużycia. bardziej skuteczne. e. ponieważ dym może przeszkadzać innym naszym gościom. itd.. d. (17)a. Karol ma czerwoną kurtką i jego dziewczyna ma czerwoną' kurtką. powiedz trochę więcej". Dotyczy to oczywiście 1 części informacji.. Jego dziewczyna też. jaką mówiący przywiązuje do treści swojej powiedzi: (16) a. (17)b): (17) a. (Napis w eleganckiej restauracji) 30 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Mył Zasady strukturyzacji w języku 31 Używanie takich skomplikowanych długich fraz może też świj czyć o wielkiej wadze. Tego rodzaju ikoniczne powtórzenie nosi nazwę reduplikacji. tym mniej znaczenia. Nie jest to oczywiście zbyt oszczędna metoda wyrażania pojęcia „większa ilość". Z kolei. Or twierdzi zresztą.Uprasza się podróżnych o niepalenie. wil-wil (od anI gielskiego „wheel-wheel") to w języku tok pisin „rower". Przeciwko takiej pretensjonalności stylu i przeciwko „pustosj wiu" stale występują krytycy literaccy i językowi puryści. c. Modulant „też" w zdaniu (17)a zastępuje całą grupę orzeczeni która mogłaby się pojawić po podmiocie wyrażonym zwrotem Je| dziewczyna".Uprzejmie prosimy P.jeśli chcesz być grzeczny. ikonicznie wyrażamy pojęcie. Moim zdaniem nie jest nieuzasadnione założenie. Na przykład wydłużając samogłoskę u w zdaniu Mówił nudno i strasznie dłuuugo. jak w (17)b) jednak \ pojawią w wypowiedzi.Ikoniczność oparta na zasadzie ilościowej przejawia się jako tendencja do zaznaczania proporcjonalnego stosunku „ilości" formy do ilości" znaczenia. w różnych miejscach". zgodnie z zasadą . Zasada ilościowa każe nam jednak także wyrażać mniejszą ile znaczenia za pomocą mniejszej ilości formy. która zostaje uznana za redundantną. b. że przemówienie istotnie trwało „strasznie długo".) niż dziej wyrazistych (np. Wiele języków wypracowało sobie wobec tego inne. b. że łatwiej wyprodukować zdanie tego rodzaju powiedzieć Myślę. Zasada ikoniczności ilościowej uwidocznia się także w werbalj nych strategiach grzecznościowych. Wiele zjawisk syntaktycznych . w języku afrikaans plek-plek (od angielskiego „place-place") oznacza „tu i ówdzie. redi: cja pełnych zdań -jest wynikiem działania zasady ikoniczności ii ściowej. im więcej formy. Karol ma czerwoną kurtkę. Proszę nie palić.użycie zaimków. symboliczne sposoby wyraI żania znaczenia mnogości. Na przykład coraz większa długość podanych poniżej wypowiedzi odpowiada coraz większemu szacunkowi mówiącego w stosunku do odbiorcy komunikatu: |(!5) a. Dziękujemy Państwu za przychylenie się do naszej prośby. b.Uprasza się podróżnych o powstrzymanie się odpalenia tytoniu na pokładzie samolotu. Strategię tę wykorzystuje w sposób systematyczny wiele języków: l na przykład w języku zulu cow-cow oznacza „krowy". Miałem wielki zaszczyt poznać go osobiście. Nie palić. Tak więc l dziemy używać raczej form mniej wyrazistych (np. Tę samą zasadę stosują małe dzieci. drugie drzewo i jeszcze drugie drzewo. klientów o ograniczenie palenia cygar i fajek przy stolikach.

Nowo powstały zwrot garaż na mysz jest złożonym znakiem symbolicz-nyni. które z czasem nabrały nowych znaczeń. ponieważ j łączenie formy z treścią jest motywowane. w którym umieszcza się mysz. dla których związek po-iędzy formą i znaczeniem znaków symbolicznych został nazwany irbitralnym. natomiast niemiecki wyraz Dom nie znaczy „dom". Jeśli się przyjrzeć nowym słowom w jakimś języku oraz star-izym wyrazom. Co więcej. znaczy ser".2. włoski lub hiszpański wyraz casa. że rzekomo miejscowość ta się „częs| chowa" . iecz się je „kładzie". Na przykład telefony rzadko już lają tarczę do „wykręcania" numerów. Natomiast połączenie obu tych elementów arbitralne nie jest. (Dziś wiadomo. holenderski wj raz huis. oznaczają one obecnie określone akcesoria komputerowe. Często znaki.3. które fonetycznie przypomina włoskie casa. co wersja krótsza.przed oczyma nadchodzącego pis grzyma. a słuchawek najczęściej już się nie „odwiesza". O ile pojęcie arbitralności z pewnością ma zastosowanie w odnie-ieniu do większości prostych słów w języku. które niegdyś wy-azywały znaczący związek formy z treścią. francuski wyraz maisor ' ki wyraz talo. W żadnej z tych form nie ma oczywiście nic. ponieważ związek między formą i znaczeniem powstał tylko na 32 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK 11 Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 33 zasadzie konwencji. 1. ale znaczenie to zostanie wzbogacone o elj menty emfazy czy ironii lub nabierze negatywnego zabarwienia. że w jakimś innym języku każda nich będzie znaczyć coś zupełnie innego. Tak na przykład używany od niedawna w żargonie komputerowym zwrot garaż na mysz („przytwierdzony do obudowy monitora zabudowany uchwyt. że ktoś „wykręcił numer" lub „odwiesił iłuchawkę". angielski wyraz house. co . niemiecki wyraz Haus. . Pierwotne znaczenia wyrazów garaż i mysz uległy rozszerzeniu. Ferdinand de Saussure. Na przykład niderlandzJe słowo kaas. Jako termin przyj ety w j ęzykoznawstwie. o tyle jest ono sprzeczne jz naszą tendencją do dopatrywania się znaczenia we wszystkich for-Imach.rzesądzałoby o tym. Na przykład nazwę Częs\ chowa wywodzono od tego. Złożony znak garaż na pojazd składa się z połączenia dwóch elementów składowych. itd. uwidocznia się ona regularnie w słownictwie każdego jj zyka. dziś naciska się guziki z od-owiednimi cyframi.zwłaszcza jeśli te wyrażenia są dla nie nowe. motywacja oznaczai stepowanie niearbitralnych związków między formą a-znaczeni^ wyrażeń językowych. tworząc „ludowe etymologie". lecz „kocioł katedralny". urobionego od staropolskiego imienia Czesi staw). Mimo to nie zastanawiamy się wcale nad tymi mianami i dalej mówimy. z biegiem czasu nabiera-ą charakteru znaków arbitralnych. Jest to mechanizm działający zarówno u wiących. Celem słuchającego jest odnalezienie i su wyrażeń językowych . że w gruncie rzeczy nazwa ta pochodzi zdrobnienia Czestoch. Na przykład pojęcie „domu" wyraża polski i rosyjski wyra dom.za lasami i wzgórzami . W niektórych przypadkach będzie się tego sensu usilnie szukiwał.wprawdzie wyrażać to samo zni czenie. Nie jest to jednak znak arbitralny. Nazwę tę wprowadził twórca współczesnego języko-inawstwa. Nowe słowa i wyrażenia są w zajadzie tworzone z istniejącego już w języku materiału i jako takie są dla nas znaczące. Jest to jeden z powodów. jeśli [nie jest ona w danym momencie używana") został utworzony przez analogię do istniejącego wcześniej zwrotu garaż (na pojazd). jak i u słuchaczy. że nadaje się ona do wyrażania takiego właśnie lojęcia. że iększość z nich jest motywowana. może się zdarzyć. ponieważ daje w efekcie całkowicie przezroczyste znaczenie. widać. Zasada symboliczności w języku Zasada symboliczności dotyczy konwencjonalnego łączenia foi i znaczeń. z których każdy jest sam w sobie znakiem całkowicie lub częściowo arbitralnym.

2. znaki są odzwierciedleniem kategorii pojęcio-ych.3. których kor żenię tkwią w umyśle konceptualizatora i jego do-•wiadczeniach w kontakcie ze światem. co Anglik opisuje jako „but dla konia" (horse34 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Rys.na przykład może to być moje wyobraże-o matce .w ludzkich umysłach.. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 1. automatycznie klasyfikujemy ją jako należącą do muzyki rocko-ej. Złożony jest on albowiem z wyrazów 'pies i 'jęk'. zgadzamy się co do naszych wspólnych. Wszelki całościowy obraz ęzyka jako systemu znaków musi zatem uwzględniać także człowieka. klasycznej itd. a zamienia się jakby w trzeci wyraz 'poijękność' i jakoby n^ boleścią tryumf'znaczący'". Termin pojęcie należy rozumieć jako „czyjeś wyobrażenie o czym j _cojstnieje wijswiecie". dlaczego różni ludzie odmiennie kategoryzują te same przedmioty i dlaczego zdarza się. który z kolei stał się źródłem dla niemieckiego Ha gematte. są kategoriami językowymi. dokonują po-ziału rzeczywistości na^en. Sens tego pojęcia staje się bardziej oczywisty. ategoria jjpjęciowa ujmuje dany zbiór elementów jako całość. P_ojec. Ponieważ język istnieje nie w słownikach lecz w umysła^ jego użytkowników. Po-itrzegając jakiś przedmiot. Język obejmuje jedynie część świata pojęć. Jak wynika z rys. które trafiają do języka. JE istnieje . Mówiąc dokładniej.°nstrukcją. Taki wybór spośród różnych możliwości nazywa się ..l noszą nazwę kategorii. cebula. 1. że nawet ta osoba przyporządkowuje dany przedmiot raz do jednej katego-ii a raz do innej. która istnieje sama w sobie i sama dla siebie. ale za-sze zostaje .albo do całych zbiorów bytów.iaJJttóre. Kategorie pojęciowe W dotychczasowych rozważaniach semiotycznych skupiliśmy i na związku formy i znaczenia znaków realizowanych jako wyrażer językowe. jak jabłka czy gruszki. ponieważ zawierają się w nim takie przedmio-jak marchewka. Tak na przykład słysząc jakąś melo-ę. natomiast nie obejmuje ta-ich obiektów. jakiego ów człowiek oświadcza.lub jaki mógłby istnieć .że ten sam kieliszek nie 'st jeszcze pusty. Hiszpańsko-karaibski wyraz o niejasr etymologii hamaca („wiszące łóżko") został zapożyczony do jęzj angielskiego. poitawy .sjowrj?. kapusta itd. takim ogólnym pojęciem na przykład pojęcie Jarzyny". czyli znakami językowymi. Te kategorie pojęciowe. Taki model świata pojęć świata języka wyjaśnia także. z reguły automatycznie przyporządkowu-emy go do określonej kategorii. óry odgrywa rolę „konceptualizatora" oraz świat. że tworzymy na własny użytek jakąś subiektywną rzeezywi. czyli przez sposób postrzegania. ukształtowany w. gdzie otrzymał formę hammock. 2. pojęcia mogą się odnosi |est o poszczególnych bytów . "Wzajemne związki między konceptualizatorem. wiedzę.krótko mówiąc. że kieliszek. Na przykład to.wyniku podejmowanego przez nas irocesu kategoryzacji. Ktoś powie. z którego upito połowę wi-a> nie jest już pełny. Świat nie jest zatem dla nas jakąś obiektywną eczywistością. Model świata pojęć .W tym samym duchu tłumaczył Cyprian Norwid pochodzer wyrazu piękno: „U Polaków określnik 'piękno' dwa nosi brzmier i rozwija się w trzecie. inter-ubiektywnych doświadczeń.1..3. język niderland2 przekształcił go w semantycznie przezroczysty zrost hangmat („v szący dywan"). aby zrozumieć jego naturę. kategoiami pojęciowymi i znakami językowymi ukazano na rys. ktoś inny natomiast . Nie zna-:zy to. przez nasze ludzkie doświadczenie.Q§tki. należy przyjrzeć : także strukturze świata pojęć oraz sposobom.J tość: jako wspólnota. Pojęcie tego typu ma własną we-nętrzną strukturę. 2. w jakie ten świat n\ daje kształt znakom. jeśli po-'ównamy ze sobą nazwy tego samego przedmiotu w różnych języ-:ach.J?dn.

„ mentu do zwierzęcia lub ptaka. Kto powiedział. język polski czyni to tylko pośrednio. Kto powiedział. f ancuskie piano d ąueue („pianino z ogonem") i niemieckie Flugel ( skrzydło") skupiają się na metaforycznym podobieństwie instru. kłusować") . które pojawiają się w postaci wyrazów. język angielski wreszcie przyjmuje antrf pocentryczny punkt widzenia. z którego przedmiot zł stał zrobiony. W podanych poniżej przykładach różnice w wyrażaniuTnniej więcej tej samej myśli wynikają z zastosowania odmiennych kategorii gramatycznych: (18) a.„biec.we fragmencie w^rsza Sz^n Hasy ^ rzeczownik. czyli kategorii leksykalnych. Ponadto języki francusl i niemiecki bezpośrednio nazywają materiał. czną da kategoria leksykalna jest ^oc Kategorie leksykalne są zdefiniowane semantyczną.konceptualizator l świat będący przedmiotem doświadczenia l pojęcia / kategorie myśli pojęcia w języku 4 znaki forma znaczenie shoe). że życie ma być odważnie przeżyte? • . Kto powiedział. Wszystkie te znaki są moti wowane: Anglik i Francuz dostrzegają relację między całym zwierz ciem i czymś. An-S' Iski wyraz grand piano zwraca uwagę na rozmiary instrumentu. i. zwracając uwal na sposób jego wykonania. Dotychczas przyglądaliśmy się odpowiednikom kategorii pojęciowych. Rys. Francuz widzi jako „żelazo dla konia" (/er a cheval). 3. Niemieq jako „żelazo do kopyta" (Hufeisen). Niemiec odnosi ten przedmiot do odj wiedniej części ciała konia. natomiast kategorie strukturalnych dla treści ^syka? na życie może zostać „oprawiona w turze z . lub . że ludzkie życie ma być odważne? b. co je ochrania. co zostało w kute i umocowane od spodu" (podkowa). Podobnie angielski wyraz pavement (pochodzący od łacińskiego pavimen-tum „ubita podłoga") wysuwa na pierwszy plan właściwości obiektu. a Polak -jako „coś. zaś polski wyraz fortepian . że człowiek ma żyć odważnie? c.nojęciowe mogą się jednak przejawiać także w postaci kategorii gramatycznych. Natomiast niemiecki wyraz Burgersteig („część drogi przeznaczona dla mieszczan") zwraca naszą uwagę przede wszystkim na użytkowników określonego obiektu._V „^aw^a gje ^a gama k& We wszystkich trzech ^^^^^ w postaci dwóch ksykalna życie.do charakteru nazyw nego przedmiotu i do jego umiejscowienia.podobnie jak zapożyczony od niego polski wyraz trotuar i jego rodzimy odpowiednik chodnik .skupiają się na jego funkcji. podczas gdy francuski wyraz trottoir (utworzony od czasownika trotter . ro y strukturze zdamakaz-jeszcze jeden ważnyfakt dotyczący języKa. Kategorie .na ro-dzaiu wydobywanych z niego dźwięków („mocnolub-cicho"). została ona jednak jkons czasowmk (w różnych klas wyrazów: jako rzeczowmk (w^ jako zarowno (18)b). Polak wreszcie . jak i czasownik (*^™^e przykłady ilustrują zów są kategoriami gramatycznym. Odmienne sposoby konstruowania pojęcia „podkowa" horseshoe fer a cheval Hufeisen podkov KategońejW^^^________ Tako kolejne przykłady wszechobecnego zjawiska różnic w konstruowaniu sceny mogą posłużyć pojęcia „fortepian" i „trotuar". 3. Przykłady odmiennych sposobów ko1 struowania tego samego pojęcia ukazano na rys.

Wybrane elementy kategorii leksykalnej „stół" stół kuchenny stół prezydialny stół warsztatowy 't 'l \ *0\ o) stół kreślarski stół laboratoryjny stół operacyjny Najlepszym elementem danej kategorii.takimi jak na przykład stół prezydialny . c) obłaskawione. 1. ponieważ brak mu większości cech stołu (jadalnego czy kuchennego): jest niższy. Kraków 1999. n) które z daleka są podobne do much. dla innej może być „stolikiem". które nazywamy „wazonami". f) baśniowe. Jeśli nas poproszą. mniejszy i służy do innych celów (por. Natomiast wszystkie przedmioty pokazane na rys. będziemy skłonni nazywać je wszystkie wa żonami. s. k) rysowane delikatnym pędzelkiem na wielbłądziej skórze. (Cyt. Rys. Pomyślmy dla przykładu o rozmaitych ii pach i funkcjach przedmiotów. i) które poruszają się jak szalone. Na ogół okazuje się.1 zapewne narysujemy raczej stół kuchenny niż stół laboratoryj-c'zy warsztatowy.. mogłyby przypominać kategorię „zwierzęta".2. z jakiego je wykonano.{ gramatyczną. Stół laboratoryjny czy prezydialny jest nieco mniej prototypowy niż stół kuchenny. m) które przychodzą rozbić dzban. Dla większej jasności kategorie leksykalne i tegorie gramatyczne zostaną omówione osobno. że oprócz elementów prototypowych i mniej prototypowych mamy do czynienia także z elementami hardziej peryferyjnymi czy marginesowymi . Mog się one od siebie bardzo różnić pod względem kształtów.. Ksiądz na manowcach. 221) . w przykładzie (18)c| imiesłowu biernego). h) zawarte w niniejszej klasyfikacji. ma blat i cztery nogi. np. z którego go wykonano i kształt. jest podtyp. 1) et cetera. ale dopóki służą do umiesl czania w nich kwiatów. iż zwierzęta dzielą się na: a) należące do Cesarza. Ale granice dzielące kategorię stołów od kategorii stolików bynajmniej nie są ustalone raz na zawsze. Prototypowy stół jest drewniany. i to co dla jednej osoby jest „stołem". Tischner. których przynależność do tej kategorii może się wydawać wątpliwa -jak stół warsztatowy. 4 są stołami. b) pachnące. Wybór prototypowego elementu wiąże się także iego funkcją: jest to typ stołu. który zostaje przywołany jako pierwszy. Ważny jest także materiał.czy wręcz takimi. Znak. d) świnie mleczne.3. stolik pod telewizor).kilka możliwych rodzajów w OĄ rębie tej kategorii zilustrowano na rys. wynika z tego. 4. podczas gdy jej pogranicza są rozmyte i nakładają się na obszary peryferyjne sąsiednich kategorii. określoną treść dostarczają ram goria leksykal-gramatycznej 36 JKOGNTTYWNE PODSTAWYJIĘZYKA::)ĘZYK I Ml^l rie językowe a kategorie pojęciowe rzeczownika lub czasownika (lub dokładniej. itd. skonstruowaną dla żartu jako fikcyjny cytat z nieistniejącej chińskiej encyklopedii: (19) Napisano na owych stronicach. e) syreny. rozmiarowi materiału. Kategorie leksykalne \ Treść pojęciowa kategorii leksykalnej obejmuje z zasady wie rozmaitych przypadków. g) psy na wolności. j) niezliczone. za Louisem Borgesem wg J. abyśmy narysowali . przy którym jemy lub na którym przygotowujemy potrawy. Natomiast do kategorii tej zdecydowanie nie należy stolik. zwanym elementem prototypowym lub maksymalnie wyrazistym. jaki mu został nadany. Gdyby kategorie leksykalne były tworzone przypadkowo i okazjonalnie. 4. Podobnie jest ze „stołami" . że centrum kategorii leksykalnej jest wyraźnie określone i stałe.

Strasznie spartaczyli robotę. co zostało później przetłumaczone na inne języki. Mimo to jednak istnieją ważne powody. rzeczownik: matka. natomiast zbiór d) z pewnością nie wyda naj się dobrym elementem tej kategorii. do jednej kategorii gramatycznej mogą należeć różne typy wyrazów. Wyraz telefon jest prototypowym rzeczownikiem: odnosi się do konkretnego materialnego przedmiotu. b. na. partykuła: no. pięcioro. Potrzebny nam był nowy telefon.ait6^_j^_________ . a więc jego znaczenie przypomina znaczenie czasownika. Ktoś mi ukradł portfel zaimki mi i ktoś „zastępują" • kiś 'określony rzeczownik czy grupę rzeczownikową. ju że owe klasy są same w sobie łatwo definiowalne i że wszystkie wyrazy danego języka dadzą się im jednoznacznie przyporządkować. Każda klasa wyrazów sama w sobie stanowi kategorią W zależności od przyjętych definicji. ach! j. przez g. zwłaszcza. ale. nuże!. nie mówiąc już o pozostałych. Zadzwoniliśmy do biura obslugi klienta. Zainstalowali nam go w poludnie. bardzo f. Nietrudno znaleźć przykłady. bogaty. przecież h. itd. znaczenia elementów peryferyjnych nawzajem się zazębiają. ty. dla których warto w języku utrzymać . Kategorie gramatyczne W skład rani strukturalnych tworzonych przez kategorie grami tycżńe" wchodzą abstrakcyjne rozróżnienia między klasami wyra zów. spójnik: i. Nadali im nazwę parłeś orationis.że w zdaniu. która oznacza osobę. on. czasownik: mówić. jeść. . następujące rozmaite typy rzeczowników: (21) a. ktoś. szczególnie Większość klas wyrazów wprowadzili i opisali gramatycy starożytnej Grecji i Rzymu. czemu nie przysługuje taki rodzaj istnienia.jako Jedna z klas wyrazów. d. Na takich tradycyjnych definicjach nadal opierają się współczesne słowniki: na przykład rzeczownik bywa w nich definiowany jako „wyraz lub grupa wyrazów. półtora k. podczas gdy rzeczownik nieprofesjonalność ma znaczenie zbliżone do znaczenia przymiotnika. liczebnik: siedem. której funkcją jest zastępowanie rzeczownika lub grupy rzeczownikowej". K. czasu gramatycznego it| W tym miejscu zajmiemy się jedynie gramatyczną kategorią kła wyrazów. szczęśliwy e. ptak. Z kolei rzeczownik robota oznacza działanie. zaimek: ja. ale. zaimek . ponieważ brak jej wszelkiej systematyczności. dla języka polskiego można wj różnić następujące kategorie tego rodzaju: (20) a. wykrzyknik: hej!. przymiotnik: duży. ponieważ nie określa żadnego konkretnego przedmiotu. e. który c. ale definicje pojęciowe podawane przez tradycyjne gramatyki nierzadko nie zgadzają się z danymi językowymi. ponieważ i. Wyrażenie biuro (obsługi klienta) jest mniej prototypowym reprezentantem swojej kategorii. miejsce lub przedmiot". modulant: właśnie. a zatem jest jeszcze mniej prototypowym przedstawicielem kategorii rzeczownika.:! 1. Tymczasem tak samo jak prototypowe i peryferyjne okazy stołów podpadają pod jedną wspólną kategorię „stół". Wciąż nie mogę się nadziwić ich nieprofesjonalności. c. wesoło. która istnieje w sposób konkretny. przysłówek: szczęśliwie. dla kto\: JĘZYK I \n rych można by włączyć w zakres jednej kategorii elementy wyliczoJ w punktach a). nadzieja b. Kategoria gramatyczna klas wyrazów jest w użyciu do dziś. b) i c). Na przykład w zakres kategorii „rzeczownik" wchodzą. między innymi. w tym także na język polski: części mowy. Można sobie wyobrazić takie lub inne powody kulturowe. Rzeczownik południe z kolei oznacza coś.3. odnosi się natomiast do instytucji.3. Znaczenia tradycyjnie kojarzone z klasami wyrazów odnoszą się jedynie do prototypowych przedstawicieli poszczególnych kategorii. przyimek: przy. różnice liczby (pojedynczej i mnogiej). które podważają prawdziwość tych definicji: nie można na przykład powie1 3. Tradycyjne definicje klas wyrazów opierały się na błędnym zało-.Powyższa kategoria „zwierząt" wraz z jej zmyślonymi elementami jest pozbawiona sensu. rozważać d.

„wskazują" na to co oznaczają. Używając w przytoczonych wyżej zdaniach wyrazów robota i nieprofesjonalność jako rzeczowników (raczej niż jako czasowników czy przymiotników). przysłówek: She sings beautifully . dzięki którym umysł porządkuje swoje światy i swoje doświadczenia w kontakcie z tymi światami. 1. podsumowanie^________________ zajmuje się semiotyka. przymiotnik: She is beautiful . czyli indeksy.odbywa się za pośrednictwem znaków. Jak widać z powyższego krótkiego omówienia.. Hę picked up the paper. i pozostałe klasy nie muszą mieć odrębnych wykładników. W obrębie systemu znaków zwanego językiem rozróżniamy pewne zasady. Podniósł gazetę.czasownik i umieszczony przed nii przedrostek: (23) a.podobnie jak języki romańskie i słowie skie — sygnalizuje różnicę między przymiotnikami i przysłówkar natomiast zjawisko to nie zachodzi w innych językach germańskie (22) a. Badaniem znal 4. kategorie gramatyczne nie mają tak wyraźnie określonych granic. Rzeczowniki prototypowe oznaczają zjawiska trwałe. c. większość języków ma także przymiotniki.\vyia^UJ^ . Ego (. Na przykład język francuski używa jednego wyrazu na określenie akcji „brania" i miejsca.Jest piękna .Się ist schón b. gdy mówiący używa słów „wskazujących". co oznaczają. przymiotniki i przysłówki odnoszą się do zjawisk natury przejściowej. a w języku polskim .zarówno między zwierzętami.Się singt schon Klasa partykuł przysłówkowych odgrywa istotną rolę w języku angielskim.aia. czyli symbole . znaki symboliczne. II ramassait le Journal.ja") stanowi centralny punkt odniesienia dla wyrażeń .4._„ go. co nowi jego znaczenie. Między znakiem i jego znaczeniem zachodzą trzy typy relacji. czyli ikony. Ponadto mogą się one znacznie różnić w poszczególnych językach. Podsumowanie Wszelka komunikacja . ____^ lwy -j * co oznaczają. Tak przykład język angielski . jak i między ludźmi . dostarczaj ą wyobrażeń te--"or-7. natomiast w języku angielskim wyrażeniu tych dwóch pojęć służą dwa wyrazy ._„ konwencjonalną relację między formą znaku i jego znaczeniem. czyli symbole . w którym zabierany przedmiot znajduje się w efekcie tego działania. jak dawniej sądzono. które często stanowią odbicie egocentrycznego i antropocentrycznego sposobu patrzenia na świat. Znak zawsze zastępuje coś innego. znaki iKomc*. Taki i. ponieważ w różnych jęz kach poszczególne klasy wyrazów miały przecież odmienny stat^j jako kategorie gramatyczne. znaki symboliczne. które przypominają poszczególne typy znaków: zasada in-deksowości działa. We wszystkich językach istnieją rz czowniki i czasowniki.czasownik i partykuła przysłówkowa. Wokół opartych na gramatyce języka łacińskiego podziałów' zów na klasy narosło wiele nieporozumień. natomiast nie występuje ona w językach romańskich.pojęcie klas wyrazów. znaki ikoniczne. . b. Taki właśnie zbiór znaków jest wynikiem działania zasad rządzących procesami ludzkiego poznania.^. Znaki indeksowe.wyrażają czysto r-~~« "nakuiiego znaczeniem. podczas gdy czasowniki. mówiący „konstruuje" działania i właściwości jako trwałe zjawiska o chara40 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Ml kterze przedmiotów i w ten sposób wypowiadając zdanie (21)d (21)e nadaje większą wagę wyrażeniu własnego niezadowolę z opisywanego zdarzenia.Pięknie śpiewa .

deiktycznych i dla deiktycznej orientacji przedmiotów w przestrzeni.na przykład krzesła czy samochody . które nadają strukturę światu naszych myśli. Większość znaków językowych denotuje szczegółowe ści semantyczne. syrena alarmu przeciwwłamaniowego g. których używamy opisując te zdarzenia. Zalecana lektura Ogólne informacje o psychologicznych podstawach kategoryzac i o kategoriach prototypowych znaleźć można w pracy E.mają swoją własną (właściwą) orientację. Natomiast te pojęcia. potrząsanie w powietrzu zaciśniętą pięścią 1. Im bardziej oddalamy się centrum kategorii w kierunku jej peryferii. Może ona przybierać postać zasady porza. Wskazując na ten związek. W szczególności trzeba tu zwrócić uwagę na fakt. Arbitralne znaki językowe występuj ą bardzo licznie. płacz niemowlęcia h. srebrne kółeczko w nosie (u dziewczyny) a . znak ukazujący spadające z góry kamienie c. tym bardziej kategoria nabiera charakteru zbioru rozmytego. tworzą kategorie pojęciowe. nie powinno to jednak umniejszać roli. Pojęć i myśltjeat o wiele więcej niż wyrażeń językowych. w jaki ludzki umysł kons uje owe treści. jaką odgrywają w języku znaki niesymboliczne . składają się na sumę znaczeń tego języka. prehistoryczne wizerunki zwierząt na ścianach jaskiń j. Pojęcia. Wierzbickiej (1999) oraz prace polskich badaczy. językoznawcy mówią o arbitralnym charakterze znaków symbolicznych lub o arbitralności języka. pies machający ogonem i. Na temat kształt wania się prototypów kategorii językowych. Tabakom skiej (1995). Zasada ikoniczności przejawia się w podobieństwie między kolejnością zdarzeń i szykiem wyrazów w zdaniach. czyli odnoszą się do całych zbiorów. Określ typ. Zasada symboliczności leży u podstaw czysto konwencjonalnej zależności między formą i znaczeniem znaków. czyli motywowane.dku sekwencyjnego. Należy jednak pamiętać.ma (jak zobaczymy w dalszych rozdziałach) charakter niearbitralny: są one semantycznie przezroczyste. który reprezentują poniższe znaki: a.zwłaszcza indeksowe i ikoniczne. Łozowski (1994| 1. Elementy danej kategorii mają na og niejednakowy status: niektóre są elementami prototypowymi. zwrotów lub zdań .6. 1. wskazania szybkościomierza w samochodzie f.złożeń. zasady dystansu lub zasady ilości. Kategorie pojęciowe mogą być także wyrażane w postaci kategorii grama42 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I M tycznych. że niektóre przedmioty . ukazując nam sposób. podczas gdy mniej liczne kategorie gramatyczne nadav językowi ramy strukturalne.5.peryferyjnymi dla danej kategorii. patrz P. zamieszczon| w tomie Językowa kategoryzacja świata (1996). zamarznięte szyby samochodu e. Znak* językowe są częścią świata pojęć ludzkiego umysłu. in" zaś . Treści semantyczne przyjmują kształt kategorii ^ ksykalnych. które utrwaliły się w języku. znak drogowy w kształcie odwróconego trójkąta b. że większość złożonych form . Wnikliwe analizy dotyczące związków między kat goriami pojęciowymi i językowymi a kulturą przynoszą artyku^ A. znaki alfabetu Morse'a d. ślubna obrączka k. Ćwiczenia i zadania 1.

także w języku polskim. jakie byłoby jego snaczenie? a. 5. 2. Rozdział 2 Co zawierają słowa: leksykologia W tym rozdziale zajmiemy się badaniem znaczeń i struktury wyrazów. całą prawdę i tylko prawdę" 3. egocenfcyczności i antropo-centryzmu w ustaleniu się sztywnego szyku w następujących parach wyrazów: a. b. znaczenia i pojącia W rozdziale l ustaliliśmy. „Zobaczyć Neapol i umrzeć" f. że język pomaga nam kategoryzować doświadczanie świata. Zjawisko to występuje powszechnie w języku angielskim. wydaje się dość pro- . Dlaczego? a. a następnie podaj. Przyjmując takie stanowisko. Syty głodnego nigdy nie zrozumie. Wprowadzenie: słowa. 6. to i tamto.choć rzadko . Na początku przyjrzymy się centralnym elementom kategorii i efektom prototypowym.) Trzeba ten kamień stąd wytentegomać. To było na krótko po zrównaniu dnia z nocą. które na pierwszy rzut oka ma niewielki sens. Potrzeba jest matką wynalazków. Najbardziej lubię podróżować nocą. Każde z tych podejść zakłada tę samą ogólną procedurę metodologiczną.eniach'. (pot. czyli systematycznej analizy relacji. V\JM". 2. Z tego też powodu odpowiedź na pytanie postawione "w tytule rozdziału. Na realizację tego projektu potrzeba o wiele więcej czasu. za króla i ojczyznę c. b. wóz albo przewóz. lecz rozmyte granice. Wyniki przeprowadzonych badań nie zgadzają się z naszymi oczekiwaniami. Czytać w łóżku jest przyjemnie. nami możesz mówić.2. kobiety i śpiew. Ta sama forma może należeć do kilku różnych klas wyrazów. w języku japońskim: ie („dom"). Jest to przedmiot leksykologii. ludzie i miejsca. a. c.?Nasze oczekiwania nie zgadzają się z wynikami przeprowadzonych badań. W poniższej parze zdań (a) jest bardziej prawdopodobne niż (b). b. kobiety i dzieci d. a. Wyjaśnij rolę zasad ikoniczności. bylo minęlo b. ludzie i zwierzęta. Spróbuj wyjaśnić. w języku Krio: shaky-shaky („trzęsienie ziemi": ang. że będę mówił prawdę. shake = „trząść (się)") . możemy przechodzić od formy wyrazu do jego rozmaitych znaczeń. Ale możemy także pójść w przeciwnym kierunku i wychodząc od danego pojęcia określić synonimiczne środki językowe. pojawia się 44 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK If jednak . ponieważ kategorie mają wyraźnie określone centrum.1. tu i tam. aby w końcu zbadać jej elementy peryferyjne i ich nieostrość. b. co zawierają słowa. kochaj albo rzuć.Która z zasad ikoniczności została pogwałcona w zdaniu (b)? Gdyby mówiący jednak postanowił wybrać zdanie (b). jakie zachodzą między znaczeniami stów oraz między słowami i obiektami naszego świata pojęć. jakimi dysponujemy odnosząc się do obiektów w naszym świecie pojęć. 2. potem zajmiemy się relacjami pomiędzy elementami w obrębie kategorii. Wyrażenia wyróżnione tłustym drukiem są peryferyjnymi elementami swoich kategorii. mówić i mówić" (reklama telefonów komórkowych) c ^o bitki i do wypitki" (w wierszu Mickiewicza o dobrym kompanie) d. „Przysięgam. zwyciężyć lub zginąć 4. wody tej różnicy częstotliwości. do jakich klas i leżą wyróżnione tłustym drukiem wyrazy w poniższych parach zda 1. ieie („domy") e.

Zjawi-ko to nazywamy homonimią. jagoda. warzywo. rezultat. Znaczenia występujące bardziej powszechnie ((l)a. które zostało zakoda. formami posiadającymi znaczenia przeciwstawne. c. śliwka: kosz jabłek. c. czenia dosłowne ((l)a. oraz związkami znaczeniowymi pomiędzy wyrazami. b.mn. a k słowo reprezentuje jedną kategorię pojęciową -jedno znaczenie. e. do którego następnie dopasowane są wyrazy lub wyrażenia służące jego opisywaniu. ziarno. np. orzech. bogaty oraz ubogi. b. d. czyli antonimią. ubóstwo. w definicji słownikowej główn miejsce zajmuje forma wyrazowa. której przypisane są jej różne zna| czenia. które tworzą pole leksykalne. pochodzące od jego znaczenia dosłownego ((l)a-c) i przenośnego ((l)d-e): (2) oiuoc a. wysiłku": owoc długoletnich wysiłków. drugi . owoc małżeństwa. zwykle soczysta i słodka część rośliny". które służą określaniu danego pojęcia lub pojęć podobnych. jak na przykład mors oznaczający dużego ssaka morskiego (odobenus) oraz mors oznaczający rodzaj alfabetu. strąk. czyli zjawiskiem synonimu. Analizując słowa możemy też przyjąć inną metodę. płody. a mianowicie metodę onomazjologiczną (z greckiego ónoma „nazwa" oraz logos nauka"). i szuka synonimicznych wyrazów lub wyrażeń. l Jak wynika z tego przykładu. plon. takimi jak bieda. Tezaurus to słownik. zamożność. Mogłoby się wydawać. Podsumowanie podejścia semazjologicznego i onomazjologicznego przedstawia tabela 1.46 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL sta: zawierają cały świat. Ilustracją niech będzie wj polisemiczny opisany poniżej. Taki opis słownictwa znajdujemy w słowniku typu tezaurus. p/on. efekt. Onomazjologia zajmuje się więc formami posiadającymi podobne znaczenia. w którym wyrazy zebrane są w grupy z innymi wyrazami o pokrewnych znaczeniach. bogactwo. towana jest przez jedną kategorię językową . mandarynka. (zwykle w l.z niemieckiego. reprezentujący dwa odmienne znaczenia: „huczna zabawa tan. pestkować śliwki.) kontrastują z rzadkimi ((l)e). język tak nie działa. takich jak „owoc". d. Pierwj 47 v wyraz pochodzi z języka francuskiego. czyli występowaniem jednej formy graficz-• reprezentującej dwa lub więcej mespokrewmonych ze sobą słów. Przy podejściu onomazjologicznym przyjętym w tezaurusie. Semazjologia (z greckiego semasia „oznaczenie oraz logos „nauka") to nauka o formie wyrazu badająca jego polisę*! mię i związki zachodzące pomiędzy jego różnymi znaczeniami. czna" lub „obrobiony z czterech stron pień grubego drzewa".jedno słowo. f b. c) są podawane przed znaczeniami przenc_ nymi ((l)d. pokłosie. majętność. żniwo. „rezultat. wynik czyjejś pracy. wynik. czj bal. np. Wyrazy posiadają zwykle więcej niż jedno z czenie. e). iż każda kategoria pojęciowa repr. . żniwo b. Dla słowa owoc możemy przytoczyć następujące wyrazy o pokrewnym znaczeniu. Wyraz mający kilka różnych powiązanych ze sobą znacz zwany jest wyrazem polisemicznym (od greckich słów poly „wie oraz sema „znak". jabłko. (1) owoc a. Czasami ta sama forma w rzeczywistości reprezentuje dwa zupełnie odmienne słowa. lub przynajmniej całe nasze doświadczę zdobywane poprzez obcowanie ze światem. miłości: „dziecko".) „płody drzew lub krzewów owocowych": pora zbioru owoców. bogaty i zamożny. „znaczenie"). ne w języku. t banan. Jadalna. np. Są to prawdopodobnie doświadczenia mające szczeg nie istotne znaczenie dla danej społeczności kulturowej. cytrus. ten sposób prezentacji ilustruje semazjologiczne podejście di semantyki wyrazu. Dobry słownik z reguły podaje kil znaczeń danej jednostki leksykalnej. Onomazjologia wychodzi od pojęć. punkt wyjścia stanowi pojęcie lub znaczenie. „część rośliny zawierająca nasiona": owoce kasztanowca.

pojęciem lub znaczeniem.odobenu. co ilustruje przykład (1). a to pojęcie odnosi się z kolei do całej kategorii elementów w świecie pojęciowym i doświadczanym. co symbolizuj ? cją świata) nie jest natorn^t bezp semiotyczny 3^J^ kto.^oświadczanego mentemświata^--^ światapoJS^0 ^ przerywana dzy A (formą) a C (fe™ średni. co łączy i co dzie różne słowa. Polisemia: wyraz posiada dwa lub więcej powiązanych ze sobą znaczeń. oraz elementem pojęciowego i doświadczanego świata) zostały przedstawione na rysunku 2 w rozdziale 1. polisemia. lecz go tylko symbolizuje. przy takiej strukturze słownika. które jest znakiem symbolicznym. Te dwa podejścia zostaną dokładniej omówione w _ rozdziałach 2. Od słów do znaczeń: semazjologią Załóżmy. lub też _ dejście onomazjologiczne. Jak się to dzieje. czego przykładem jest wyraz 606-ka. gruby i cienki. Synonimia: dwa wyrazy posiadają takie samo lub prawie takie samo znaczenie. „owoc") a. np. może się zdarzyć tak. koncentrując się na wielu różnych znaczeniach słów. możemy przedstawić ten owoc na rysunku (znak ikoniczny) lub też wypowiedzieć słowo jabłko. odniesienie) iQ9S roku przez Ogdena i Ri^s^^-s zaiieg"——. atmosfera. że słowo p0.' W rozdziale l omówiliśmy trzy semiotyczne sposoby przekazywania takiej informacji. homonimią 48 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKO! Poniżej podano definicje czterech terminów użytych w tabeli 1. Antonimia: dwa wyrazy posiadają przeciwstawne lub niemal przeciwstawne znaczenia. Homonimia: dwa wyrazy o odmiennym źródłosłowie posiadają t samą formę. mors w znaczeniu „duży ssak morski . W podrozdziale 2. Znak symboliczny to określona forma. Możemy więc wskazać na jabłko (znak indeksowy). klimat. Relacje pomiędzy tymi trzema jednostkami (formą. żywy i martwy. oraz mors „rodzaj alfabetu". nastrój.2. którą widzimy? Wyraz nie jest oczywiście samym przedmiotem. że wymawiane przez nas słowo odnosi się do rzeczy. i 2. b w przykładzie (2) synonimia. koncentrując się na tym. że widzimy jabłko. np. Tak więc. zadanie 2 na końcu tego rozdziału).2. iż chcemy zakomunikować komuś. owoc) • znaczenia a. przy określaniu isto| naszych doświadczeń możemy zastosować podejście semazjologic ne. np.4 natomiast przyjrzymy współzależnościom między semazjologią i onomazjologią. (por. Odpoi fragment tego rysunku powtarzamy poniże dla przypomnie. Trójkąt semiotyczny pojęcie lub znaczenie B A/-----symboKforma) element świata pojęciowego i doświadczanego (desygnat. antonimia Semazjologia Forma wyrazu (np. siada aż siedem różnych znaczeń. która symbolizuje lub zastępuje pojęcie (lub znaczenie).Tabela 1. duży i maty. 2. .3. Forma wyrazu a znaczenia i pojęcia Onomazjologia pojęcie (np.

ndSt owocem w potowym ^. każde znaczenie można traktować jako odnoszące si do innej grupy przedmiotów w świecie. Z kolei. Rys. .zapisywaćbędztemygoku^^ ^ określenie ka. miękkich i jadalnych rzeczy. banany i wiele innych słodkich. opisujemy nim zbiór desygnatów. znaczenie „rezultat.2. 2b. łać słowo n|WniK. W prz. jadalna część rośliny". czyli na przykład pestki. przywołujemy na myśl funkcję owocu.————— ^^^-^~ -wdopodob--^^ . co wydaje natu| cznie np. czenie „płody" ((l)c) i odnosi się do wszystkiego. 2. które znajdują się wewnątrz arbuza. jeśli używamy słowa owoc w jego podstawowym znaczeniu „słodka.2. Oprócz znaczeń dosłownych! dujemy znaczenia przenośne. które na ogół nie występują w codzieij komunikacji. Sg desygnatem^jest ^ ^y arfeuz (w dr ^^ . ktoi iste (2. Jeśli natomiast używamy słowa owoc w znaczeniu drugim.e istniec w swie { nieistme-wszystkie rzec.2.—'-przywoi^ Kategoria ^woc zaw-ra^ ^ k^e ir?^^el iące realnie jabłka czy P krasnoiudek służy ieistniec..pra w sobie wszyst^. rojeniu. pestki arbuza W każdym użyciu tego wyrazu reprezentowane jest inne jego zr czenie. w jakim jak trudno je czasem 2. k^du. miękka. który . ł arbuz to rac2 Steń jego fragment.ujmując rzecz z techniczego punkryeń' semazjologia^___———. kilkaf nych jego znaczeń. przekrojona pomarańcza b. Upraszcza .1).e repre-t0rmy nazwaćprzedmiotlub ^^ ^ ^^ kategom są OD czynnosci. bywają ic zdefiniować (2 0^ v . l. czyli „część rośliny zawierająca nasiona".1. ioc. W swoim specjalistycznym znaczeniu „część ra ny zawierająca nasiona" (d)b). czyli do innego zbioru desyg-natów. t przywo. jaką jest rozsiewanie nasion. tzn. miłości ((1) e).2).uv» "-° ' >chy przedmiotów. W ten sam sposób słowo rzeczyw relacjom za-S kategorii. 2a. Jednakże nasienną część może stanowić cały owoc. Desygnaty wyrazu „owoc" a. ukazanego na rys. jego desygn st w swol] ^tem 3dku wraz z «^^ miązsz. które ^^ przyjrzymy si^^^tantów W następnych podrozdz ślimy. a w przyp . słowo owe nosi się do przedmiotów.^ t ig. w skład którego wchodzą jabłka. Omawiane słowo posiada jeszcze bardziej ogólne . wysiłku" (d)d) oraz nieco przestarzałe znaczenie „dzii w wyrażeniu owoc małżeństwa. calosć. al\dku orzecha ia _ jest °-OC^o:ny.dego ^5=^=^322^^^^ przykład wyraz (forma wyr podrozdziale S?.w drugim znaczeniu). jak w przypadku orzecha włoskiego. ukazanym na rys. pomarańcze.kl6g0 kolejny f^l^gnatem będzie raczej ^czeniu po-znacZeniu). ' Elementy ka^eg°^. z ziarnem i warzywami. wynik < pracy. Na przykład.=5"-="SŁ=-——— ^& 50 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL zwykle słodka część rośliny ((l)a).acvm wewnątrz kategon centralne IV ^^ kategorn chodzącym wewnątr jakie zwi: Ł (2.

sposób działania" ((3)h). l*^!** kategorii desygnaty wykazaliśmy na ] czyli centralne W Podrozdziale ^ Ynty protot' widłowosc ocV „stół". podstawowe znaczenie słowa szkoła . filozofii itp. które przy pozwalające ^^y wziąć pod uwagę ^y statystycznie stości znaczenia. Do procesu zawężania się znaczenia angielskiego słowa corn możemy porównać analogiczny proces.zostało tak zawężone i uszczegółowione. sposób działania" ((3)h). ^znaczenie. o których będzie mowa w podrozdziale 3. później jego znaczenie uległo uszczegółowieniu i obecnie odnosi się w zależności od wariantu języka angielskiego do pszenicy (Anglia). a z czasem zostało zawężone do znaczenia „kobieta zamężna".1). moz^ierwszej kolejności"1 chodzi nam na mysi wpierw 54 . takich jak czas czy przyczyna." ((3)g) oraz „opinia.i kategoru . oraz fowl („ptactwo domowe"). literaturze.„rodzaj kursu" i-„zmuszanie kogoś do wysiłku" ^ 7 2 Od stów do znaczeń: semazjologia 55 kcvinych. znaczenie to zachowały do dziś niemieckie i niderlandzkie słowa Yogel i vogel (por." ((3)g) oraz „opinia. Pierwszy z tych procesów uwidocznia się w znaczeniu „instytucja kształcenia wyższego" ((3)e) i „rodzaj kursu" ((3)f). stopniowo to znaczenie zostało zawężone do współczesnego znaczenia „gatunek zboża . W języku angielskim słowo corn oznaczało w przeszłości każdy rodzaj ziarna. podrozdział 9. Kolejne znaczenia słowa szkoła powiązane są z centrum dzięki procesom zawężenia i rozszerzenia znaczenia.secale".„uczniowie/ nauczyciele" f. Siec'radialna g. owsa (Szkocja) lub kukurydzy (USA). we współczesnej angielszczyźnie zaś ma specjalistyczne znaczenie „żona króla" lub „koronowana władczyni". Słowo żona odnosiło się kiedyś do kobiety. które -jak współczesne słowa niemieckie Tier („zwierzę") i niderlandzkie dier („zwierzę") oznaczało kiedyś „zwierzę". Odwrotnością procesu zawężenia jest proces rozszerzenia.„instytucja kształcenia" . którego przykładem są znaczenia „kierunek w sztuce. Oznaczało ono kiedyś „zboże". W tym wypadku podstawowe znaczenie „instytucja oświatowa"((3)a) zostało rozszerzone. prot ^^powe znaczenie. Tak więc. 3. aby wyraz ten mógł odnosić się do instytucji specjalistycznego kształcenia ((3)e .3. które ze ^a^0^Tlstniejątrzypo^u^^^ centralnym. „lderunekwsZtuce. Przykładów zawężenia znaczenia znajdujemy w językach bardzo wiele.^J ^ sposoby my. Słowo gueen w angielskim uległo podobnej ewolucji: początkowo oznaczało kobietę lub żonę. wobec tego orototypowe . tak aby służyło określaniu mniejszego zbioru szczególnych desygnatów. oznaczającym dawniej „ptaka".IiteraturZe. filozofii itp. Natomiast w procesie zawężenia znaczenie podstawowe słowa ulega uszczegółowieniu. literaturze. iż ^tegone posiadają marginB80W? ^ P do rózny h oraz elementy P6^^^ całej kategon^ nie: skądwie-nosi się nie tylko do de^» zku Z^J znaczeniem znaczeń jednego dowa-Po^ np.3. któremu podlegała semantyka polskiego słowa żyto. tak aby oznaczało „kierunek w sztuce.„szkoła rodzenia"). Innym przykładem .. filozofii" sposób działania" .„szkoła biznesu") lub specjalistycznych kursów ((3)f . Podobnie rzecz się ma z angielskimi leksemami deer (Jeleń").

Znaczenia wyrazu powiązane są ze sobą nawzajem siecią połączeń. Tutaj jednak proces przeniesienia nie opiera slów do znaczeń: semazjologia 57 a fizycznym podobieństwie desygnatów. Analizując odpowiednik słowa szkolą w języku angielskim. semantycznego rozszerzenia i metafory. Tak na przykład opisywanie gałęzi drzewa jako jego korony opiera się na postrzeganiu podobieństwa miedzy ozdobą głowy monarchy a kształtem górnej części drzewa. Jest ona motywowana podobieństwem między grupą uczniów Pod kierunkiem nauczyciela a ławicą ryb płynących za przewodnikiem. „t d. które jest słowem pochodzeń!. Słowo school ml ce znaczenia identyczne jak polskie szkoła jest homonimem sł|« school w znaczeniu „ławica ryb". „lekcje" UOGÓLNIENIE . To ostatnie znaczenie nie jest rilszerzeniem znaczenia słowa school. czyli podstawowym znaczeniem jakiegoś słowa. np. Dla podsumowania na rys. Dostrzegany związek podobieństwa między szkołą kojarzoną negatywnie a doświadczeniami o podobnych cechach pozwolił przenieść na te ostatnie nazwę szkolą. w celu opisywania domeny docelowej. Podobieństwo jest wynikiem subiektywnego postrzegania rzeczywistości. gdzie je dostrzegają użytkownicy języka. odnoszących się do części drzewa. podobieństwa występują tam.. Rys. lecz wywodzi się ze staroangielskiego słowa sco lu znaczącego „grupa". napotykamy jeszcze inne zjawisko. korona. obecnie zaś posiadające znaczenie rozszerzone: „mo i banknoty każdego rodzaju". 4. „instytucja oświatowa" b. łacińskiego (schola). żjca praca. zmęczenie . 4 przedstawiono zbiór znaczeń słowa szkolą połączonych różnymi relacjami: metonimii. oznaczające kiedyś drą monetę. Wszystkie one tworzą kategorię radialną z centrum semantycznym i odchodzącymi od niego w różnych kierunkach promieniami. gdzie relacja przyległości konstytuowana jest na bazie obiektywnego związku między desygnatami. co pozwala przenieść element terminologii atrybutów monarszych na zjawiska ze świata roślin. jak w przypadku metonimii. Analogiczny związek podobieństwa występuje między podstawowym znaczeniem polskiego słowa szkolą ((3)a) a desygnatem słowa szkolą w znaczeniu (3)i. Związek ten nie jest dany obiektywnie. wysiłek umysłowy lub fizyczny. czyli znaczenia słów z innej dziedziny. dyscyplina. Metafora (z greckiego metapherein „przenosić") opiera się na postrzeganym podobieństwie między dwiema rzeczami. lecz na asocjacjach ze koła Zostały uwypuklone raczej negatywne cechy tej instytucji: . ^ wyraz school. np.CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOŁ tego procesu jest polskie słowo pieniądz. W podobny sposób można wyjaśnić wyczuwalną obecnie relację semantyczną między znaczeniami homonimów school l i school 2 w języku angielskim. Metafora posługuje się domeną źródłową. Mechanizmy rozszerzenia znaczenia słowa szkolą METONIMIA a. Obecnie użytkownicy języka angielskiego mo gą jednak postrzegać znaczenie słowa school 2 jako rozszerzenie zna czenia „instytucja oświatowa". Na podstawie etymologii ludowe: można więc określić to znaczenie mianem school 2 i potraktować je jako jedno ze znaczeń school 1. Procesem odpowiedzialnym za stworzenie połączenia radialnego z centrum semantycznym kategorii school jest proces metaforyzacji. semantycznego zawężenia.

„uczniowie/ nauczyciele" USZCZEGÓŁOWIENIE e. za pomocą cech koniecznych i wystarczających. a banan nie posiada łatwo dostrzegalnych nasion. gdyż określa cechę wspólną wszysfr. figura. takich jak np. czająLt. która posiada tylko jeden kąt i dwa boki. czy tq nie. Klasyczne definicje sprawdzają się np. „miękkość". które powinny zostać do kategorii włączone a jednocześnie wyłączały te elementy. Cechy te potraktowane jako zbiór nie są jednak wystar. To centrum znaczę niowe mogłoby być określone. która obejmowałaby cechy konieczne i wystarczające oraz oddawała wszystkie możliwości rozumienia słowa owoc przez . odnoszącego się do „wielokąta mającegd trzy boki i trzy kąty. sposób działania" c. Jeśli spróbujemy określić warunki konieczne lub cechy kategorii owoc. Wszystkie owoce „rosną nad ziemią.3. że t ostatnie nie mogą być definiowane w taki sposób. Zawarty w te definicji warunek jest konieczny.g. gdyż na przykład cytryna nie jest słodka. nazywa się nieostrości?. Przygotowując je do innego spożycia niż na surowo. a nie w ziemi. aby nadawały się do konsumpcji. nieostre. . nie należy się dziwić. których suma równa się 180°". iż znaczenia odwzorowują kategorie pojęciowe. Muszą dojrzeć. „rodzaj kursu" METAFORA i. które do tej kategorii nie nale żą. podsumowując.> B J. owoce awokado nie zawsze muszą być miękkie.2. „instytucja kształcenia wyższego" f. Mogą też posłużyć jako dodatek do potraw. literaturze. jak gdyby były one precyzyjnie od siebie oddzielone. tzn. filozofii" h. „kierunek w sztuce. w przypadku kategorią matematycznych. na drzewach lub roślinach". Jest to widoczne na przykład przy definiowaniu znaczenia słowa trójkąt. W rozdziale l zwróciliśmy jednak 58 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLg uwagę na fakt. orzechów czy też rabarbaru. „posiadanie nasion" jako wyrazistych wydaje się uzasadniony. granice kategorii mogą być niewyraźne. jak również odróżnia figury nazywane trójkątami od innych. Ilustracją zjawiska nieostrości niech będzie próba precyzyjnegi wydzielenia centrum znaczeniowego słowa owoc. kich trójkątów. który zazwyczaj przygotowuje się z cukrem. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów Do tej pory traktowaliśmy znaczenia słowa.ćdo słów: onomazjologia 59 • oo p-dvż nie eliminują migdałów. czy dany obiekt może być elementem danej kategorii. zgodnie z klasyczną definicją znaczenia. w których słodki smak jest dominujący. KaŁ gorie mogą mieć wyraźnie określone centrum. wspomniane w podrozdziale 1. Zjaw sko to. Istnieje jednak pewna liczba cech koniecznych. aby zawiera} wszystkie desygnaty.1. Ponieważ zna czenia symbolizują kategorie pojęciowe. Jednak w przypadku kategorii naturalnych najczęściej dzieje się inaczej.3. należy stwierdzić. Tak więc cecha „mający trzy boki i trzy kąty" jest w definicji trój-j kąta konieczna i zarazem wystarczająca figura z trzema bokami i trzema kątami jest zawsze trójkątem. kategorie mogą także w części na siebie zachodzić. Jednak nie są one konieczne. „zmuszanie kogoś do wysiłku" 2. ale ich granice bywźfl rozmyte. „opinia. decydujących o tym. iż nie jest możliwe określenie ntralnego znaczenia słowa owoc w klasycznym rozumieniu defini-ii leksykalnej. użyjemy przede wszystkim cukru. wybór cech „słodkość".

jak „. gdyż opisują rzeczy należące do domeny pojęciowej „posiłki". które ze znaczeń danego słowa lub które z jego desygnJ tów są najwcześniej przywoływane na myśl lub najczęściej używani obserwowane jest również w ono-mazjologii. Jaki jest cel analizy onomazjologicznej? Przede wszystkim pozwala ona ustalić.poziom najniższy. owcza-m rek. „ciało ludzkie". szybkość". „barwa". obiad.jako wybrane z kilku możliwych . wyżet. tabela 2) mającej kilka poziomów najogólniejsza katego-WSnstanowi poziom najwyższypa kategoria maksymalnie szczegółowa . które słowa służą jego wyrażaniu. Musimy jednak pogodzić się z tym. Celem następnego podrozdziału jest wykazanie. drugie śniadanie. 2. którą nazywamy polem leksykalnym. iż rej cje między elementami pola leksykalnego są analogiczne do relad które cechują znaczenia poszczególnych słów: efekty wyrazistoś połączenia i nieostrość. w analizie onomazjologicznej rozpoczynamy od danego pojęcia. Termin poziomu podstawowego jest słowem. System klasyfikacyjny składa się z co najmniej trzech poziomów. Nie znaczy to jednak. Głównym celem analizy onomazjologicznej jest ustalenie modeli relacji w grupie słów powiązanych ze sobą pojęciowo. czych słów w polu leksykalnym. że nasze pojęcie owocu. od najbardziej ogólnego do najbardziej konkretnego. „przepisy ruchu drogowego" itp. podwieczorek czy kolacja możemy uznać za znaczeniowo powiązane i zaklasyfikować je do jednego pola leksykalnego. aby potem określić. Inne typowe przykłady pola leksykalnego reprezentu. że tak stworzony obraz owocu nie będzie pasować w równym stopniu do każdego elementu kategorii. czworonóg. pozwalaj! ce ustalić. ^zapach". Od pojąć do słów: onomazjologia Podczas gdy analiza semazjologiczna za punkt wyjścia przyjmuje słowo. którego różne znaczenia odkrywane są podczas badań.choroba". Zgodnie z tą definicją takie słowa. „ubranie". 2. Na przykład porządei słów w grupie: zwierzę.i ją takie domeny pojęciowe. W domenie pojęciowej (zob. nasz mentalny jego obraz. musi być koniecznie nieostre czy niedefiniowalne. Poniżej omówimy wyróżnione wcześniej dwa typy wyra-1 zistości. Wybór tego terminu ilustruje efektl wyrazistości. jak śniadanie.użytkowników języka. „podróż". Nazywając coś co na nas szczeka. Efekt ten może zadziałać również w grupie słów posia-ł dających ten sam status w hierarchii. pies oddaje hierarchiczny ukłal słów od terminu najogólniejszego do szczegółowego. co tworzymy w umyśle myśląc o owocach. Domena pojęciowa to z kolei każdy wewnętrznie spójny fragment przestrzeffrpof jęciowejr taki jak ^posiłki".używane jest .3. Pole leksykalne to zbiór słów nazywających rzeczy należące do jednej domeny pojęciowej. że nasz mentalny obraz owocu jest bardzo precyzyjnie określony i że użytkownicy języka pytani o wymienienie owoców podadzą tę samą listę desygnatów. Wyrazistość w obrąbie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego Znane w semazjologii zjawisko efektów wyrazistości. które . Może się zdarzyć. jak powstają (nowe) jednostki leksykalne oraz jakie mechanizmy rządzą wprowadzaniem do języka nowych słów służących opisywaniu jednego i tego samego pojęcia. wilczur. „gr1**^ „wiedza" itp.3. z pewnością użyjemy słowa pies.1. Potoczna klasyfikacja domen biologicznych zazwyczaj odpowiada ogólnej zasadzie organizacji rzeczywistości przez ludzki umysł. którego granice wytycza znaczenie słowa posiłek. l CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOGlĄ W związku z tym nasuwa się pytanie o miejsce i status pojedyn. jako przychodzą! cego nam na myśl najszybciej. Niektóre rasy psów pojawiać się mogą częściej od i innych. jak na przykład chart. czyli to.

owoc lub szczegółowych typu dąb. Dla przykładu. jabłko. Natomiast z punktu widzenia konceptualizacji. O wiele trudniej natomiast doszukać się wielu wspólnych cech między elementami kategorii „spódnica" a jednostkami kategorii „sweter" czy „spodnie". Od poj«ć do słów: onomazjologia 61 h anie. w której efekty wyrazistości są najbardziej widoczne. terminy poziomu podstawowego tworzą klasę słów. mogą być uważane za jednostki podstawowe. Tabela 2. (4) zwykle zakrywają przynajmniej górne partie ud. Na poziomie podstawowym. takie jak spodnie. 2. spódnice i płaszcze. Wiele wskazuje na to. terminy odstawowe są zwykle krótkie i morfologicznie niezłożone. dżinsy. (3) okrywają ciało od pasa w dół. pojazd. reprezentujące najwyższy poziom w hierarchii. pies. złota reneta. Z językowego punktu widzenia. Potoczna klasyfikacja domen pojęciowych Poziomy Domeny pojęciowe poziom ogólny roślina zwierzę ubranie pojazd owoc poziom podstawowy drzewo pies spodnie samochód jabłko . Podczas nauki języka obcego dzieci przyswajają sobie terminy pozio-Olu podstawowego. takie jak drzewo.„warstwa ubrania". ieżarówka. (2) nie okrywają każdej z nóg osobno. wilczur. każdjej kategojiiposzcze-gólne elementy posiadają wiele wspólnych cech. zwierzę.3. natomiast różnią się w zasadniczy sposób od elementów podstawowych innych kategorii. W domenie pojęciowej „ubrania" elementy garderoby. posiadają zaledwie jedną. dość ogólną cechę wspólną . samochód. Wszystkie elementy kategorii „spódnica" mają następujące cechy wspólne: (1) zwykle są noszone przez kobiety. iż terminy pozio-Hiu podstawowego są bardziej wyraziste od innych.najczęściej do opisania danego zjawiska. zanim nauczą się słów bardziej ogólnych typu roślina. spodnie. Z kolei elementy kategorii „ubranie" lub „bielizna".

gdyż dzięki niemu można przewidzieć.2. Jak stwierdziliśmy wcześniej. metafory. lecz łączą . Czy jest to spódnica kopertowa czy mini(spódni. Forma ta była tak często używana. czka)? Jak najprawdopodobniej nazwiemy tę część ubrania? Badania wykazują. który termin tego samego poziomu jest preferowany i częściej używany. gdyż jest częściej stosowa^j^ssssr^1* mniej ue—232 Połączenia w obrębie domen pojęciowych 232. Kategorie z kolei nie są jednostkami izolowanymi. Innymi słowy. iż zapomniano o jej etymologii. grupa słów może przekształcić się w pojedyncze wyrażenie i zostać na tyle zakorzeniona w leksykonie języka.L Taksonomie hierarchiczne W podrozdziale 2.2. że w żurnalu mody oglądamy krótką spód62 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLCK niczkę składającą się z dwóch luźno związanych ze sobą z warstw materiału. Te procesy można także zaobserwować w onomazjologii. Na przykład w przeszłości w języku polskim istniały dwie formy tworzące czas przeszły złożony. leksem minispódniczka) jest bardziej zakorzeniony. Części damskiego ubrania spódnica plisowana mim-(spódniczka) spódnica-spodnie spódnica kopertowa Nasz wybór można wyjaśnić zjawiskiem zwanym zakorzenię-! niem. Wyobraźmy sobie. ustaliliśmy. że staje się jego regularną i utrwaloną jednostką. np. 5. Taki sam proces można zaobserwować w wyborze jednego elementu kategorii kosztem innych. Nie można jednak z jego pomocą określić. poświęconym relacjom między znaczeniami słów (związkom semazjologicznym). Pojęcie to wprowadzono do opisu jeżyka w celu wyjaśnienia. iż specjaliści od mody wybierają w takim wypadku termin minispódniczka). zawężenia i rozszerzenia znaczenia. w jaki sposób nowe wyrażenia są tworzone i utrwalane w języku. który poziom w potocznej klasyfikacji jest maksymalnie wyrazisty. że słowa mogą przybierać nowe znaczenia w wyniku procesów metonimii. które z czasem utworzyły jedną byliśmy. onomazjo-logia zajmuje się relacjami między nazwami nadawanymi kategoriom. Jakie kryteria rządzą naszym wyborem jednego terminu spośród kilku równie precyzyjnie opisowych? Rys.poziom szczegółowy dąb wilczur dżinsy ciężarówka złota reneta Model poziomu podstawowego okazuje się przydatny. byli jeśmy. Z synchronicznego punktu widzenia.

czyli nadrzędny jest poziomem ogólnym. pojęciową strukturę metafory będziemy tu przedstawiać za pomocą zapisu wersalikami). W takiej hierarchii poziom wyższy. Nasze rozumienie abstrakcyjnych domen poj ciowych. tzn. obejmującym wszystkie pojęcia poziomu niższego. ale także inne typy połączeń. przegrać w sporze. Językoznawca amerykański George Lakoff. kipieć ze złości. występuje luka leksy na. e. nazwał ten rodzaj metafor. PRODUCENT ZA PRODUKT: Mój Bosch działa bez zarzutu. i dlatego mówimy: gotować się z oburzenia. brakuje w nich terminu podstawowego. (Stosując konwencję Lakoffa. sweter. Negatywne uczucia z kolei kon-ceptualizowane są jako WYSOKA TEMPERATURA CIECZY W POJEMNIKU. b. w polu „ubranie". zwłaszczaj pomocą metafory czy metonimii. Lakoff opisał metaforę pojęciow|| SPÓR TO WOJNA. Taksonomie hierarchiczne POZIOMY Poziom nadrzędny Poziom podstawowy części garderoby 64 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL Hierarchia taksonomiczna jest specyficznym rodzajem pols ksykalnego. podnóże góry). na dolnych .2. zawrzeć ze złości. f.2). OPAKOWANIE ZA ZAWARTOŚĆ: Ten pucharek jest wyśmienity. złożyć broń. stąd nazwy jego części: wezgłowie (poprzez przen] sienie pierwotnej nazwy wezgłowia „poduszka" na część łóżka). która stanowi podłoże naszego metaforycznego myślenia o sporze. W tym przypadku domena poj| ciowa obejmująca części ciała ludzkiego użyta jest do opisywania i| nej domeny . ujawnia się ono w takich wyrażeniach. takiej jak „ludzkie ciało". 6. żerny wyróżnić trzy poziomy: na górnych poziomach hierarchii ob wujemy zjawisko rozszerzenia. poza różnicami między poziomem ogólnym. W pewq grupach słów. AUTOR ZA DZIEŁO: Obecnie czytamy Tuwima. .łóżka. ustąpić pola. w którym jednostki leksykalne uporządkowane są rarchicznie. która nadaje strukturę do menom pojęciowym.2. podstawowego. np. istnieje także hierarchia taksonomiczna owych poziomów. metaforą pojęciową.zawężenia. Czasami używamy jednej dom< do strukturyzowania naszego pojmowania innej domeny (por. kt< ry zaobserwował ten proces umysłowy. W każdym polu leksykalnym. c. Na podobieństwo metafory pojęciowej. MIEJSCE ZA LUDZI: Moja wioska głosuje na Zielonych. Na przykład w je ku polskim budowa łóżka konceptualizowana jest na podobieńst ciała ludzkiego. /4) a OSOBA ZA NAZWĘ: Nie ma mnie w książce telefonicznej. np. Metafora i metonimia Wraz z rozwojem ludzkiej myśli i kultury nie tylko tworzymy j leksykalne i taksonomie. takim jak „meble".się w domeny pojęciowe. podstawowym i szczegółowym. T-shirt. W domenie pojęciowej. WŁAŚCICIEL ZA WŁASNOŚĆ: Mój bagażnik jest pusty. 6. takich jak „myślenie" czy „uczucia". Rys. Natomiast poziom podstawowy mieści w sobie szczegółowe pojęcia poziomu podrzędnego. d. nogi stołu. nóą łóżka (por. jak wygrać spór. koszula. 01 wienie zjawiska metafory w podrozdziale 2. używając elementów innej domeny.3. 2. często poddaje się pr cesom pojęciowej metaforyzacji. metonimia pojęciowa nazywa element lub aspekt jednej domeny za pomocą elementu lub aspektu należącego do innej domeny i pozostającego do niego w relacji przyledo słów: onomazjologia 65 ł 4ci Poniżej podano kilka typowych przykładów metonimii pojęciowej. Hierarchię tę ilustruje rys.2.

W każdym z tych przykładów można by użyć nazwy. Jeśli dla przykładu spojrzymy na model poziomu podstawoweg przedstawiony w podrozdziale 2. po wnikliwej analizie dojdziem do wniosku. zwierzę. w której każdy element zajmuje wyraźnie sprecyzowane miejsc . żi trudność ta często pojawia się w materiale językowym.3. o której mowa.3. mozaikową struktu rę. Wybierając opis metonimiczny. Przyległość (styczne z czymś) Metonimiczne rozszerzenie znaczeń (szkolą jako instytucja -zajęcia .3. przedstawiona . Na przykłai ponieważ szorty.2. 7 pokazuje. w danej taksonomii. W każdym z nich rozróżniamy relacje hierarchiczne (od bardziej ogólnych do specyficznych). kto tej kategoryzacji dokonuje. I tak w (4)a można by powiedzieć Mojego nazwiska nie ma w książce telefonicznej. Hierarchia (góra/dół) Rozszerzenie i zawężenie szkolą filozofii. Nie zawsze na przykład można jednoznacznie określić. sko nieostrości obrzeży kategorii obserwujemy podczas analiz onomazjologicznej. na jakim miejscu w hierarchii należy umieścić daną jednostkę.Bagażnik w moim samochodzie jest pusty.1. dżinsy. dla których musimy zakwestionować tę pozorną klarowność struktury. Tabela 3. pola leksykalne (np. „posiłki") 2. Podobieństwo (podobne do czegoś) Metaforyczne rozszerzenie znaczeń (szkolą — „zmuszanie do wysiłku") Metafora pojęciowa (np.nauczyciele) Metonimia pojęciowa (np. szkolą biznesu Domeny pojęciowe: taksonomie (np. Jednakże istnieje kilka powodów. Zjaw. wilczur). itd. pies. Rys. Na przykład pomidory mogą być klasyfikowane jako owoce lu: warzywa w zależności od tego. użytkownik języka podkreśla raczej cechy bardziej wyraziste niż cechy specyficzne nazywanych przedmiotów.3 stwierdziliśmy. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczni W podrozdziale 2. iż przy kategoryzowaniu r< dzajów naturalnych musi wystąpić zjawisko nieostrych granic katf gorii. w (4)b . spodnie noszone są zarówno przez kobietj jak i mężczyzn. iż leksykon języka ma przejrzystą. Relacje pojęciowe w semazjologii i onomazjologii Relacje pojęciowe W semazjologii (relacje między znaczeniami jednego słowa) W onomazjologii (relacje między pojęciami i słowami lub wyrażeniami) 1.Obecnie czytamy wiersze Tuwima. związki podobieństwa oraz związki przyległości. w (4)c . SPÓR TO WOJNA) 66 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOll 2. Tabela 3 podsumowuje relacje pojęciowe ujawnione w badaniach semazjologicznych i onomazjologicznych. AUTOR ZAMIAST DZIEŁA) 3.

8)? loży & Byś. czyli jest terminem podstawowym. Podsumowując. Ze swej natury te wyraziste elementy są lepszymi przedstawicielami kategorii niż te. na równi tel1 Mnica i spodniami. 7. Spódnica-spodnie a. to na przykład niderlandzki odpowiednik spódnicy-spodni. które cechy wyrazistości nie posiadają. rys.spodnie-spódnica"). jako termin podstawowy ubranie zasłaniające nogi spódnica (damska) b. jako termin podrzędny spódnica-spodnie (damskie) spódnica spodnie (damskie lub męskie) spódnica kopertowa mini-(spódniczka) spódnica-spodnie Problem z umiejscowieniem danej jednostki na odpowiednim poziomie pozostaje w ścisłym związku z semazjologicznym zjawiskiem efektów wyrazistości. legginsów. Taksonomia o nieostrych granicach obszarów ubranie garnitur spódnica mini. mini(spódniczki). noszonego wyłącznie lub zazwyczaj przez kobiety. Od P°J?Ć do stów: onomazjologia 67 iduie się na ogólniejszym poziomie taksonomicznym. Przeciwnie. Chociaż model poziomu podstawowego sugeruje coś innego. i stąd trudno precyzyjnie umieścić ją w hierarchii taksonomicznej. a irianowicie broekrok (dosłownie . po-i winno ono być postrzegane jako system zależności z częściowo zacho-! dzącymi na siebie obszarami.j kład pojęcie „ubrania damskiego". słów-nictwa nie można przedstawiać w postaci pojedynczego drzewa taksonomicznego z wieloma rozgałęzionymi węzłami. czy też na-26 SPTumieścić na poziomie niższym jako jednostkę podrzędną (rys. Wcześniej stwierdziliśmy. jak na przy. że me sposób jednoznacznie określić. powinno być . 5)? Czy wyraz 2 3. można stwierdzić. wyżej. Rys. Można się zastanawiać. słowo podkreśla cechę „bycia spodniami" tego elementu garderoby. szortów. podkreśla ceclę „bycia spódnicą Tak więc w różnych językach słowo odnoszące sę do tego samego desygnatu może znajdować się na innym poziomie w taksonomii: w języW polskim obok spodni. w języku niderlandzki^ zaś obok spódnicy. iż elementy kategorii preferowane i pojawiające się najczęściej są maksymalnie wyraziste na przykład słowa spodnie czy spódnica występują o wiele częściej niż wyrażenie spódnicaspodnie. Podczas gdy polski.legginsy szorty dżinsy kopertowa (spódniczka) ubranie damskie ubranie męskie Szczegółowa analiza słownictwa odzieżowego ujawnia następującą komplikację: na którym z poziomów taksonomicznych powinniśmy umieścić słowo spódnica-spodnie (zob.poniżej taksonomia ubrań powinn uwzględnić obszary wspólne dla ubioru damskiego i męskiego. 8. czy spódnica-spodnie jest bardziej spodniami czy spódnicą.

Innymi słowy. Jak stwierdziliśmy wyżej. Podsumowując. 2. gdy a reprezentuje kategorię bardziej zakorzenioną w języku niż b. jak i mężczyzn. Jak pokazuje rys. ale czasami o wiele bardziej ogólnych lub bardziej szczegółowych.5. W zakończeniu mniejszego rozdziału. 7. dlaczego użytkownicy języka w określonej sytuacji wybierają takie a nie inne słowo. Wyrazistość semazjologiczna oznacza. Zjednej strony. uwzględniającej zarówno podejście semazjologiczne. gdzie pojazdy tego typu jeżdżą po drogach od dawna i są samochodami rodzinnymi. Uznanie tego za fakt wskazuje na zintegrowaną koncepcję leksykologii. gdyż należy do właściciela indywidualnego i służy do przewozu osób prywatnych. Wnioski: współzależności pomiędzy semazjologią i onomazjologią Do tej pory zajmowaliśmy się semazjologią i onomazjologią z punktu widzenia teorii. Dla-0 Europejczycy nazywają samochodem niodel Renault Espace. klasyfikacja oparta na podziale damskie/męskie nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. że Stanach Zjednoczonych. (Warto w tym miejscu zaznaczyć. 2. że pomimo Dosiadania cech samochodu i furgonetki Renault Espace lepiej reprezentuje kategorię „samochody". Wobec tego w sytuacji. jak i onomazjologicznej. jak i onomazjologiczna. nazwa minispódniczka) będzie wciąż używana na określenie tej spódnicy-hybrydy. który podobny jest w równym stopniu do samochodu i do furgonetki? Wybór słowa samochód uzależniony jest zapewne od tego. gdyż niektóre ubrania noszone są zarówno przez kobiety. spróbujemy dać odpowiedź na pytanie o czynniki wpływające na nasz wybór jednostek leksykalnych. skoncentrujemy się na praktycznych aspektach wiedzy o znaczeniu i nazywaniu. jeśli to coś jest dobrym reprezentantem danej 25. że wybór danej jednostki leksykalnej uzależniony jest od wyrazistości zarówno semazjologicznej. Natomiast typowa europejska furgonetka przewozi głównie towary. a nie wyrazu b. Oprócz zjawiska polisemii i sy70 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOr .posiadaj ą po kilka różnych pokrewnych znaczeń. mini-van). Podsumowanie W badaniach słów i znaczeń ujawniają się dwa przeciwstawne zjawiska. Innymi słowy. w celu nazwania jednej rzeczy używamy wielu różnych słów. jako że odnosi się w równym stopni spódnicy. gdy spódniczka kopertowa przypomina w równym stopniu spódnicę kopertową co mini(spódniczkę) i nie istnieje motywacja semazjologiczna wyboru jednej z kategorii. albowiem bardziej przypomina prototypowe samochody niż furgonetki. wybór danej jednostki leksykalnej jako nazwy danego desygnatu jest zdeterminowany zarówno przez wyrazistość semazjologiczna. słowa są polisemiczne . Wyrazistość onomazjologiczna można zdefiniować w następujący sposób: dany desygnat nazywany jest przy użyciu wyrazu a. Takie słowa zebrane są w tezaurusie. przyjęła się nazwa mini-furgonetki — ang.4.podsumowanie_ 69 teeorii. jaki onomazjologiczne. że coś zostanie nazwane przez określone słowo. natomiast wyrazistość onomazjologiczna określana jest przez stopień zakorzenienia nazwy danej kategorii w języku. W związku z tym. czasami synonimicznych. wyrazistość semazjologiczna determinowana jest przez stopień podobieństwa znaczenia lub przedmiotu do prototypu danej kategorii. taki pojazd nazywany jest samochodem. poświęconego semantyce leksykalnej. pod warunkiem że nazwa ta jest bardziej zakorzeniona niż spódniczka kopertowa. pokusimy się o wyjaśnienie.reprezentowane w taksonomicznym modelu słownictwa. Podstawową zasadą takiej pragmatycznej odmiany onomazjo-logii jest to. spodni i garnituru. pozycja taksonomiczna terminu ubrań' damskie jest niedookreślona. Zilustrujemy to zjawisko na przykładzie „pojazdów". Z drugiej strony.

znaczenia (a) „matka ojca lut ' kie stożka 72 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLO Wskaż znaczenie. mówimy o luce leksykalnej. Zamiast terminów poziomu podstawowego możemy używać terminów nadrzędnych. które można uznać za prototypowe oraz pro sy zmiany znaczenia (metafora. f łączeń semantycznych czy nieostrości. W jakiej zależności semantycznej pozostają znaczenia (d) i (g) w stosunku do znaczenia prototypowego (a)? . lub terminów podrzędnych. te dwa podejścia do znaczenia leksyk? nego i nazw przedmiotów mają cechy wspólne. Wszystkie znaczenia wy razu powstające na bazie procesów metonimii. np. z wyjątkiem zamieszczanych w słownikach wysoce specjalistycznych definicji. które definiowane są w stosunku do prototypu i peryferii danej kategorii. np. Jeśli brakuje dla danej kategorii terminu podstawowego. nie) odpowiedzialne za powstanie pozostałych znaczeń.7. zawężenie. samochód. takich jak ubranie. które ujmują istotne rozróżnienia w domenach pojęciowych rozpoznawane przez daną społeczność językową. Dwa głóv kierunki badań słów i ich znaczeń to semazjologia i onomazjolog. niż inne. ryba itp. rozszer. Należy również pamiętać. spodnie. jedne znaczenia są zawsze bardziej centralne. Jeśli część jednej domeny wykorzystana jest do opisu całości. kojarzone jest z daną formą wyrazową częściej od innych jego znaczeń. ponieważ stosując napotykamy podobne zjawiska w sferze efektów prototypowych. że hierarchie taksonomiczne kategorii leksykalnych nie tworzą klarownych taksonomii o przejrzystym układzie rozlecz c . a zwłaszcza obrzeża różnych kategorii znaczeniowych. Chociaż z gruntu odmienne. Wyrazy łączą się w pola leksykalne. Wśród kilku nazw na określenie danego przedmiotu zawsze istnieje nazwa prototypowa.harakteryzują się*" 26 ' . nazywana terminem poziomu podstawowego. ale te ostatnie wyróżniają się niższym stopniem zakorzenienia. To znaczenie słowa. domena źródłowa „ciało ludzkie i domena docelowa „meble". metonimia. W metonimii związki między znaczeniami ustanawiane są na podstawie relacji przyleglo-ści. Pośród wielu znaczeń wyrazu. Uzasadnij! swoją odpowiedź. są nieostre i rozmyte. Gdy cała domena jest przenoszona na inną domenę. w metaforze zaś na bazie podobieństwa elementów lub sytuacji należących do różnych domen. ćwiczenia i zadania n3łowa głowa anie" uczesanie owadź głową wie. jabłko. Zalecana lektura leksykalnej . Termin zakorzenienie odnosi się do zjawiska utrwalania się w języku danej formy. czyli prototypowe. rozszerzenia i zawężenia tworzą wspólnie sieć radialną.nonimii wyróżniamy zjawiska antonimii i homonimii. metafory. mamy do czynienia z metaforą pojęciową. drzewo. które cechuje maksymalna wyrazistość. takich jak dżinsy czy minispódniczka). mówimy o metonimii pojęciowej. Granice między znaczeniami w obrębie sieci radialnej. czego nie mogą opisać klasyczne definicje znaczenia.

Określ. że różne jednostki leksykalne mogą wyrażać te same pojęcia (onomazjologia). Po wprowadzeniu pewnych rozróżnień. Które z tych słów jest semazjologiczną.Które ze znaczeń można opisać za pomocą klasycznej definiti znaczenia. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej Morfologia jest nauką o wewnętrznej strukturze wyrazu. będących nazwami rzeczy i zachodzących między nimi relacji. (c) Portal kościoła zdobiony był laskami z piaskowca. Ekwiwalenty dwóch centralnych znaczeń polskiego słowa ów brzmią inaczej w języku niemieckim i niderlandzkim: owoc (a) „słodka. a które onomazjologiczną próbą rozwiązania problemu kategoryzacji? Uzasadnij swoją odpowiedź. (b) Do naszego ciasta przydałaby się laska cynamonu. 5. że można określić powiązania między różnymi znaczeniami tego samego wyrazu lub różnymi znaczeniami jednostek leksykalnych należących do tego samego pola semantycznego odwołując się do mechanizmów zawężenia lub rozszerzenia znaczenia. 4.(• Przedstaw na rysunku sieć radialną słowa babka. . jadalna część rośliny": niem. Sporządź schemat Sieci radiaJnej dla pomnych »«d *w^ fJ^^^^J^r*^^^!*1 " ' ..^ Aairnterm^y jak ska. W zbiorze terminów bliskoznacznych wyrazu owoc przytoczo-1 nych w przykładzie (2) znajdujemy słowa żniwo oraz plon dla znaczenia dosłownego i przenośnego tego wyrazu. czy też z metaforą lub metonimia pojęciową. że jednostki leksykalne mogą mieć kilka. ^^działów l i 2Rozdział 3 Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia W rozdziale 2 dowiedzieliśmy się. Obst. Frucht. tradycyjnie stosowanych w morfologii. fruit (b) „nasienna część rośliny. Które z tych dwóch ter.. często powiązanych ze sobą znaczeń (semazjologia). Wyraz jest to abstrakcyjna jednostka leksykalna (leksem). miękka.2). W każdym przypadku wskaż motywację użycia słowa czarny. czy w tych przypadkach mamy do czynienia z metaforą lub metonimia językową.3. niderl. jak w przypadku słowa szkoła. 6. metafory oraz metonimii. nauce o elementach składowych jednostek leksykalnych i wykładnikach ich połączeń w konstrukcjach na poziomie składni. vrucht. drzewa": niem. 2. o . że te same mechanizmy odgrywają rolę w morfologii. Pokazaliśmy też. a które metonimicznym '•• z wyrazem owoc? Uzasadnij swoją odpowiedź.„ cnnrtowe. która w wypo76 . niderl. (a) Starszy pan podpierał się laską. (d) Marcin poderwał na dyskotece dwie laski z PWST. a także. W tym rozdziale przekonamy się. przyjrzymy się czynnikom. (e) Ojciec skrzyczał mnie za kolejną laskę z angielskiego. »•!. które mogą odgrywać rolę w procesie tworzenia wyrazów. „ 3. Poniżej przytoczono kilka wyrażeń ze słowem czarny. -. a które nie? Uzasadnij swoją odpowiedź. jak w przypadku nóg łóżka (por.'] minów pozostaje w związku metaforycznym.

przyrostek -ąc w śpiewającĄ spójnik zdaniowy że). -ek w domek. Do najważniejszych sposobów tworzenia wyrazów zaliczamy dery wacje. Tworzenie nowych wyrazów odbywa się ponadto przez przeniesienie wyrazu z jednej części mowy do innej (np. czyli podstawowego składnika wyrazu. żelbet. Potrze ny nam jest termin obejmujący zarówno te składniki wyrazów. morphe . Zacznijmy od przyjrzenia się. ale olbrzymia większość morfemów głównych to morfemy związane (npryb. dom —> domek. z klasy wyrazów o jednym typie odmiany do innego typu odmiany (np. prosta (przym.„kształt. albo związane. Natomiast pflj stawowe jednostki analizy morfologicznej. od języka angielskiego. w obrębie tej samej części mowy. Morfemy gramatyczne służą do tworzenia form. postać"). domisko.)). Terminem tym jest morfem (od greckiego. odwrotnie niż np. ca znaczenie leksykalne lub pełniąca funkcję gramatyczną. głosek lub fragmentów wielowyra-zowych nazw (np. na warny morfemami związanymi.+ -ak). don. jakie wyrazy przybierają wchodząc w związki syntaktyczne z innymi elementami wypowiedzenia lub do łączenia form w wypowiedzeniach. PAN. PZMot) itd. Zarówno morfemy leksykalne. który zachodzi między wyrazami w danym wy-powiedzeniu (np. na przykład. lać —> odlać) i kompozycje. końcówka -u w domku. jak i te formy. gdzie morfem główny jest . 3. Morfemy. morfemu pobocznego. któ są konieczne i od których wywodzą się wyrazy pochodne (np. w domek.). zgodnie. od wyrazu. Mówiąc najogólniej.). żeńska)). właściwą (np.) —sprosta (rzecz.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL wiedzeniach występuje w różnych formach fleksyjnych. których wykładnikami są morfemy gramatyczne.tworzenie wyrazów na bazie ćtwóch i więcej morfemów głównych. czasowniki .1. od którego ten derywati pochodzi (np. jak i formy służące! wyrażaniu związku. specjalista -> spec). W języku polskim morfemem głównym może być morfem swobodny (np. Możi) je porównać do wyrazów z tego względu. drugą . w jaki sposób z morfemów tworzy się wyrazy. które odróżniają wyraz pochodny. które wys pują wyłącznie przyłączone do innego morfemu lub morfemów. w odróżnieniu. itd. ucięcie (np. czyli derywat. gułami łączenia wyrazów w konstrukcje składniowe.właściwe końcówki osobowe. czyli morfemy. udomowić itd. Pierwszą określa się terminem morfem leksykalny. że tak jak wyrazy mógł mieć znaczenia prototypowe (podstawowe) oraz poboczne (peryferyj ne). Morfem może być jedynym składnikiem wyrazu lub jego składowym elementem. które wchodząc ze sobą w różne związki. Związany morfem poboczny może być dodany do jednego morfemu głównego (np.terminem mor-.1. zegar + mistrz). wyraz pochodny powstaje przez przyłączenie do morfemu głównego. tworzą radialne sie< znaczeń. najmniejsza jednostka języka posiadają-. -isko w domisko itd. definiil się jako najmniejsze jednostki języka posiadające znaczenie. a także. fem gramatyczny. w języku angielskim. PKO. które mogą wystąpić samodzielnie jak wyrazy. połączenie w wyraz liter. Relacje syntaktyczne. długowłosy). natomiast kompozycją . Przyjrzyjm się teraz. gimbus. woźny (deki. męska) -> woźna (deki. jak od wyrazów można tworzyć wyrazy pochodne lub łączi je w wyrazy złożone. zwanego też rdzeniem. dług + o + włosy). kot + ka) lub też łączyć dwa i więcej morfemy główne (np. jak i morfemy gramatyczne mogą być albo swobodne. W rozdziale 2 koncentrowaliśmy się na wyrazach. Morfemy główne i afiksy . Derywacją nazywamy tworzenie-wy*azów pochodnych na bazie jednego morfemu głównego. Sanepid. W języku polskim rzadkie jest tworzenie wyrazów złożonych przez połączenie dwóch morfemów głównych bez wiążącego je afiksu (np. wczoraj -> wczorajszy). zachodzą zarówno na poziomie grup składniowych. Rzeczowniki przybierają właściwe końcówki przypadkowe. zwanego też afiksem. Morfemy. nazywamy morfemami swobodnymi. jak forma wyrazu służy wyrażenu związku składniowego wiążącego wyrazy w konstrukcjach. (np. jak i na poziomie zdania.

wyraz pochodny może być utworzony przez zastosowanie jednego lub więcej procesów słowotwórczych.. Rys. oraz in-terfiksy.p. . np. niezły. stojące po morfemie głównym. Proces morfologiczny Przyłączający prefiksy nazywamy prefiksacją. np.p. Dział morfologii zajmujący się wyrazami pochodnymi nazj jest słowotwórstwem. Ze względu na położenie względem morfemów głównych w wyrazach pochodnych. morfemy poboczne dzieli się zasadniczo na prefi-ksy (przedrostki).zwykle morfemem swobodnym (np.„ry60" + -y)). Co więcej. . jest spójnik matycznego która poza amatycznego fcmu gradomem).gł. stojące przed morfemem głównym. „ryba" + -ery).morfem poboczny.rybi"(dosł. Nazwy procesów słowotwórczych podano w nawiasach. su-fiksy (przyrostki). Poniższe przykłady ilustrują budowę kilku wybranych wyrazów pochodnych. beczkowóz.gł. 1.gł. fish + -y -. nożyk.„rybołówstwo" (dosł. np. Symbol „m. długodystansowy m. m." . stojące ifliędzy morfemami głównymi. dług -odystans -ow(y) (kompozycja z interfiksacją + derywacja) historyczny językowy -0"160 -y" równaj forro^^amatycZną (porównaj formę Morfempis* ————— grama" morfem wyrażający tryb przyp tyczne. morfemy ^^ zi gwobodnego zwi Jak już ne lub związane. fish + -ery . Wstawi( nie interfiksu między dwa morfemy rdzenne nosi nazwę interfij cji. Wyrazy pochodne Procesy słowotwórcze morfem główny zlew kompozycja morfem morfem poboczny główny derywacja -ozmywak morfem główny ogród morfe: pobo -nik Derywacja i kompozycja nie są oczywiście jedynymi procesami słowotwórczymi. a symbol „m.-^y. m. . Morfemy gramatyczne podane są w nawiasach: (Da." oznacza morfem główny.p. m. na78 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: tomiast proces przyłączający sufiks nazywamy sufiksacją. Słowotwórczą strukturę wyrazów przedstawiono w formie wykresów.

W sytuacji. czyli ^kon^ ^^ składnikiem ^t«^ Hadnikiem 80 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpQLoc na) książka". Typy morfemów gramatycznych Składniki analizy gramatycznej związki składniowe i formy fleksyjne morfem leksykalny fakt. kiedy istnieje kilka możliwości.. że grupa pracowników dużej amerykańskiej firmy elektronicznej zgromadziła się przy stole konferencyjnym dla| omówienia nowego typu telefonu.——— Rys. a book .ęzykach pe nią Na pr składniowych i ^ trukcja skła-pa nominalna. morfologiczny. łączanym do rzeczownika. na przykład mobile phone („telefon ruchomy"). Rozpatrzmy przykład nazwy niedawno wprowa^ dzonej do wielu języków. cellular phone („telefon 81 („telefon . 2. 2.„(jakaś. w języku l • ___ Ir-t-rirPI określoności lub p p yP rówmez na rozaj . 3. Typy morfemów gramatycznych przedstawiono na rys. gramatyczny (wyraz funkgonalny) morfem leksykalny prost związany m.2. Swobodne " j •— — tworzenia puszczenie. który sposób wyrażania danego znaczeniaj ustali się w języku. wykładnik ten może być morfemem związanym. dlaczego język używa takiego a nie innego sposobu tworzenia nazw. Tvnv mnr-fior». . Rys. 2.> ^ rze. który nie jest podłączony do l gniazdka. nieokreślona) książka"). poza morfemami głównymi. Porównaj huset (dosłownie dom + określo. Formy wyrazów składające się. mogą użyć wielu określeń. Ale tworzenie nazw może się odbyć także drogą połączenia wyrazów w konstrukcjach składniowych.1. w których określoność grupy nominalnej ma wykładni]. W innych je zykach. która poza PTZ czownika.. fleksyjny) -yml-ego itd. ze związanych morfemów fleksyjnych nazywamy formami fleksyjnymi Tworzeniem form fleksyjnych zajmuje się dział morfologii znany jako fleksja. gramatyczny (m. nie da się z góry przesądzić. pr^. .x. atyczne ***** sluzyć do funkcjonale mog? knstrukcji «^^^e ważną role . Wyobraźmy sobie. że w łączeniu wy kład. Powstaje więc pytanie. Stowotwórstwo a nadawanie nazw Poznaliśmy dotąd dwa różne sposoby służące tworzeniu nazw: kompozycję i derywację. swobodny m. ny) w języku norweskim. Mówiąc o takim urządzeniu.

nocket phone („telefon kieszonkowy"). W AmE używa się nazwy a parking lot w odniesieniu do miejssca (zwykle placu) wyznaczonego do parkowania. tworze jednowyrazowe nazwy syntetyczne. reczności i jako nazwę takiego telefonu prrzyjęto ein Handy. Po pewnym czasie nowa nazwa zakorzenia się i zostaje wprowadzona do systemu języka. aiutomobile („samochód"). pociąg pośpieszny -» pośpieszny. and bcought a black and white portable. które podlegają skróceniu.r mochód czterodrzwiowy ze stałym dachiem. określenie wzorowane na zapożyczonym z angielskiego słowie handy ( poręczny"). sam staje się nazwą danego przedmiotu.. (2) We swapped our colour television. Miejsce do park wania samochodu nazywa się w BrE cair park („parking". czyli określeń pojedynczych przedmiotów lub pojęć składających się z dwóch i więcej wyrazów. przez co nie daje się już użyć na oznaczenie nowych przedmiotów. Angielski wyraz portable jest starym zapożyczeniem z. przynajmniej w tym samym języku. W języku francuskim weszła \w użycie nazwa un portable oddającej przenośny charakter urządzania. sklep spożywczy -> spożywczy itd. „budynek przeznaczony do parkowania samochodtów"). gdzie używa się albo v razu o szerszej treści informacyjnej. Natomiast \w odmianie brytyjskiej * f niła się nazwa podkreślająca możliwcość korzystania z telefo-wrochu. lub też carphonie („telefon samochodo-W>1 W ięzyku niemieckim przeważył aspelkt łatwości w obsłudze. Kolejnym przykładem tej „walki" są nazwy przedmiottów i urządzeń kuchennych używane w BrE i AmE. Nie tylko języki. Przykładami nazw analitycznych. języka francuskiego. kiabriolet"). Jednakże częściej jest stosowany w BrE niż w ArrnE. Na przykład. Jej część może nawet ulec ucięciu i tak skrócony wyraz. natomiast nazwy ai parking garage w odniesieniu do budynku przeznaczonego do parrkowania samochodów.komorka"). są w polszczyźnie kotlet schabowy -> schabowy. a! wyrazów o bardziej wyspecjalizowanej 1 treści takich jak sedan (. właściwvą przedmiotowi cechę. Jest oczywiste. lecz również odmiany języków różnią się między sobą co do tego.. jakie wyrazy przyjmują si^ w nich jako nazwy przed82 WEWNĘTRZNA STraUKTTJRAWYRAZU|MOpi^u miotów.) „kran" washing-up liąuid dish-washing liajuid „płyn do naczyń" cutlery siluerware „sztućce" fish-slice spatula (z hiszp. Wymieniliśmy nasz kolorowy telewizor na czarno-biały. zarówno w amerykańskiej (AmE).) „łopatka kuchenna" bin waste-basket „kosz na śmieci" tea-towel dishcloth „ścierka do naczyń" Etymologia niektórych nazw używaniych w .mobile phone. skrótu od angielskiej nazwy global system for mobile communication („globalny systtem komunikacji mobilnej") lub też een draagbare telefoon („telefoin przenośny"). digital phone portable phone („telefon iprzenośny") itd. (3) BrE AmE oven cooker „kuchenka" łap faucet (z franc. ° gkiąj odmianie języka angielskiego przyjęła się nazwa budowie sieci stacji radiowych (odbierających i przeka-ły elektromagnetyczne: cellmlar phone. co pokazuje poniższy przykład. zwany też ^ Zar (. przenośny. że przyjęcie się nowego wyraztu dla określenia nieznanych dotąd przedmiotów pojawiających się w rróżnych kulturach jest wynikiem „ścierania się" czynników onomazjcologicznych. ale obecnie używany jest prawie wyłącznie w ocdniesieniu do przenośnego odbiornika telewizyjnego. jak to miało miejsce w przodku portable w języku angielskim. jak i bry skiej (BrE) odmianie języka angielskieego wyraz car używany j w odniesieniu do pojazdu z silnikiem imechanicznym. Z kolei w niderlandzkim używa się een gsm. Każde odz'wierciedla inny sposób konstruowania treści poję-dkreśla pewną wyrazistą. limuzyna") czy conva ible („samochód ze składanym dachem.

Dlatego też badanie procesów nadawania rzeczom nazw jest ściśle powiązane z badaniem kuiltury dominującej w społeczeństwie posługującym się danym językiiem lub jego odmianą. b+c) (e) konstrukcje syntak(T) inne (np. Ła-. że tworzenie nazw do pewnego stopnia odzwierciedla wielokuliturowość amerykańskiego społeczeństwa. skróty) tyczne prostokąt opiekacz ze. Gramatyczna klasyfikacja nazw (b) złożenia (c) derywaty (d) typ mieszany (c+b. !.amerykańskiej odmianie języka angielskiego wyraźnie pokazuje. Przykłady zostały podzielone na sześć klas. odzwierciedlaj ącyclh różnice w budowie wyrazów pochodnych. twiej można się o tym przekonać badające różne języki.rmi-strzowski pociąg pośpieszny bus beczkowóz mówca długodystansowiec pasta do zębów pekaes kulturalno- .ga. W tabeli l podsumowano różne sposoby tworzenia nazw.

wyrazy niepodzielne dom kot W dalszej części tego rozdziału omówimy szerzej dwa najważniejsze procesy słowotwórcze, kompozycję (3.2) oraz derywację (3.3). Następnie przyjrzymy się innym sposobom tworzenia słów (3.4) oraz morfemom gramatycznym (3.5). W każdym z tych podrozdziałów rozpatrzymy różne znaczenia przysługujące morfemom, a także zastanowimy się nad rolą, jaką odgrywają one w procesie nadawania nazw. 3.2. Kompozycja W tym podrozdziale zapoznamy się z regułami tworzenia wyrazów złożonych, czyli złożeń, porównamy wyrazy złożone z połączeniami wyrazów w konstrukcjach składniowych, a następnie zastanowimy się, jakie typy wyrazów złożonych upowszechniają się i wchodzą do systemu języka oraz czemu służy proces kompozycji. 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych Tworzenie wyrazów złożonych odbywa się na podstawie ścisłych zasad. Złożenia budowane są na zasadzie szeregowej lub hierarchicznej; większość tworzona jest z członów, które pozostają do siebie w stosunku nierównorzędnym, czyli hierarchicznym. Układy szeregowe powstają przez zespolenie dwóch (i więcej) członów znaczeń wo równorzędnych, np. sprawozdawczo-wyborczy (tzn. „sprawc dawczy" i „wyborczy"). W układach szeregowych człony mogą zost przestawione bez zmiany podstawowego znaczenia (wyborczo-spr wozdawczy). Układy hierarchiczne powstają przez połączenie § mantycznie nierównorzędnych członów w układzie podrzędno-na rzędnym. Człon podrzędny jest członem określającym, natomia człon nadrzędny jest członem określanym, np. jasnozielony. W języku polskim wyrazy złożone charakteryzuje brak odmiar pierwszego członu (np. dobrobyt, dobrobytu, dobrobytem, *dobregt bytu, *dobrymbytem), oraz, w mniejszym stopniu, niesamodzielnej akcentowa pierwszego członu. Większość złożeń ma jeden akcei główny, podobnie jak wyrazy słowotwórczo niepodzielne oraz der waty (np. dalEko widzi —» dalekOwidz, stAry drUk —» starOdrw ale: biAło-czerwOny). Te same kryteria, gramatyczne i fonologiczm odgrywają rolę również w języku angielskim. Przykładowo, wyra; złożony ma w angielszczyźnie zwykle jeden akcent wyrazowy, któr pada na pierwszy człon złożenia. Drugi człon nie jest akcentowany (np. blAckbird - dosłownie czarny + ptak, „kos"). Dla porównanie, w grupie nominalnej składającej się z rzeczownika i przymiotnika, główny akcent pada na drugi składnik, ale akcentowany jest, choć słabiej, również pierwszy składnik (np. a blAck blrd „czarny ptak"). Człony wyrazu złożonego mogą należeć do różnych kategorii leksykalnych. W języku polskim należy zwrócić uwagę na towarzyszą ce kompozycji procesy słowotwórcze i fleksyjne. Podane poniżej przy kłady to rzeczowniki złożone, w których drugim członem jest rzeczownik, a pierwszym kolejno rzeczownik, liczebnik, przymiotnik i czasownik. (4) a. rzeczownik + rzeczownik = beczkowóz, kręgosłup b. liczebnik + rzeczownik = stulecie, czterowiersz c. przymiotnik + rzeczownik = płaskostopie, starodruk d. czasownik + rzeczownik = śpiwór, przebiśnieg Znaczenie rzeczowników złożonych zależy od znaczeń ich

składników. Relacje wyrażane przez człon określający w stosunku do członu określanego są różnorodne. Człon określający może wyrażać środek umożliwiający czynność typowo wykonywaną przez człon określony 3 2. narostatek, rentgenoterapia), składnik członu określanego (np. iobeton, motorower), obiekt czynności wykonywanej przez człon \ eślany(np. projektodawca, powieściopisarz) itp. Interpretacja złożeń zależy od naszej wiedzy pozajęzykowej. Ponieważ wiemy, że pojazdy mogą być napędzane przez silniki parowe, elektryczne lub spalinowe, w złożeniach takich jak parowóz, elektrowóz, spalinowóz interpretujemy pierwszy człon jako określający rodzaj czynności wykonywanej przez pojazd. Wiemy jednak, że beczka nie może być napędem, podobnie jak nie może nim być radio. A zatem w złożeniach beczkowóz i radiowóz interpretacja członu określającego musi być inna. Jaka dokładnie jest ta interpretacja, wynika z naszej wiedzy pozajęzykowej. Podobnie jest w innych językach. Na przykład w języku angielskim, gdzie zdecydowana większość morfe-mów leksykalnych to morfemy swobodne i dlatego też kompozycja jest znacznie częściej stosowanym procesem słowotwórczym niż w polszczyźnie, w złożeniu leather shoe (dosłownie skóra + but, „skórzany but") człon podrzędny określa materiał, z jakiego but jest wykonany. W złożeniu tennis shoe (dosłownie tenis + but, „tenisówka/but do tenisa"), człon podrzędny określa, do wykonywania jakiej czynności używany jest taki but. W złożeniu alligator shoe (dosłownie aligator + but, „but ze skóry aligatora") człon alligator nie może określać czynności, ponieważ wiemy, że aligatory nie noszą butów, oraz że nie ma specjalnych butów używanych w czynnościach dotyczących aligatorów. Bardziej prawdopodobna jest więc relacja materiałowa, przy czym rozumiemy, że but nie jest wykonany z całego aligatora, lecz jedynie z jego skóry. Przymiotniki złożone mogą powstać przez kompozycję dwóch przymiotników semantycznie równorzędnych (np. głuchoniemy) lub semantycznie nierównorzędnych (np. staroangielski), w których pierwszy, podrzędny człon modyfikuje znaczenie drugiego, nadrzędnego członu. Również przysłówek może być zespolony z przymiotnikiem w jeden wyraz złożony (np. krwistoczerwony). W tym przypadku przysłówek jest członem podrzędnym i modyfikuje znaczenie przymiotnika, określając stopień cechy wyrażanej przez przymiotnik. Wiele przymiotników złożonych tworzonych jest od związków składniowych, złożonych z wyrazów należących do różnych kategorii leksykalnych (np.płaskie dno -»płaskodenny, strzela szybko -> szyb86 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MOBPn kostrzelny, lubi ciepło -> ciepłolubny itd.). Procesowi kompozycji 0X1-gatoryjnie towarzyszy w takich przypadkach derywacja, tworzą przy pomocy morfemu słowotwórczego (np. (o)n(y), -(o)w(y) oraz i,? terfiksu) przymiotnik złożony z morfemów głównych zespolonych w jedną podstawę słowotwórczą. Kompozycji może towarzyszyć zmiana znaczenia członów. IW, kładowo, wyraz gród używany jest w odniesieniu do pierwotnej os^ dy, siedziby wodza bądź władz, lub miasta. Wyraz ciemnogród nie jest jednak używany w odniesieniu do zabudowanego obszaru, lecz metonimicznie, w odniesieniu do społeczeństwa, ogółu ludzi, nie tyle nawet zamieszkujących ten sam gród (ani nawet ten sam obszar), co połączonych określonymi poglądami. W wyrazie ciemnogród człon ciemny nie oznacza braku światła, lecz - przez metaforyczne rozszerzenie znaczenia - brak oświaty, zacofanie. Widać więc wyraźnie, że w trakcie procesu kompozycji uległy zmianie podstawowe znaczenia obu morfemów leksykalnych stanowiących człony złożenia. Podobnie wyraz złodziej jest starym złożeniem o budowie i znaczeniu analo gicznym do wyrazu złoczyńca, antonimem wyrazu dobroczyńca. Zawężenie znaczenia członu zło do występku polegającego na kradzież) spowodowało, że z czasem złodziej zaczął

oznaczać już tylko tego, ktc dopuszcza się kradzieży. Podobnie jest w innych językach. Użycie członu alligator w angielskim złożeniu alligator shoe w odniesieniu nie do całego zwierzęcia, lecz tylko do jego skóry, to kolejny przykład metonimii. Z kolei w angielskim złożeniu horse shoe (dosłownie koń + but, „podkowa końska") użycie członu shoe na określenie rodzaju zabezpieczenia mocowanego do kopyta końskiego jest przykładem metaforycznego rozszerzenia znaczenia jednego z członów złożenia. 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych Przez konstrukcje składniowe rozumie się połączenie wyrazów w stosunku szeregowym, czyli współrzędnym (np. ciepły i ładny, mężczyźni, kobiety i dzieci), lub w stosunku hierarchicznym, czyli niewspółrzędnym, opartym na jednym z możliwych związków składniowych, np. związku zgody, w którym składnik podrzędny zgadza się ze składnikiem nadrzędnym pod względem rodzaju, osoby, liczby i przypadka (porównaj formę przymiotnika w grupach nominalnych miły chłopak i miła dziewczyna). Ogólnie mówiąc, w odróżnieniu od «<??^?^E?^i^i—*». S?:^^^t^5?5??s; Scej8składniowo mazanych wyr fereśtorstó czy stotófepa. S, pojęcia, np. wcześniej wspomn y ^ ^.^ . .„V*P ,zeru;ona porzeczK ,^ ^J^. analitycznymr. Są to styku ^US^n-1 *"- BLJf Niektóre złożenia tyczną, czego nik złożony ziuu^-s/-wyrazów jako złożeń zy. Na przykład, an^ z grupy nominalnej tunek rośliny „otw" Ze względu na jem L swoją przejrzystość _ix_ wyhnieniony wcześniej rzec^ow. ' vwnicy języka nie postrzegają jiakim z czasem ulegająca. - ' stokrotka") wykształca się lUBlu,^;,"oko dnia"), określają^ ga. ," wczesinym porankiem. . • —._-_._,^4.0ść semantyczną, z\oze. tworzenia naz\^. p0— i, • pretacyjnycn, J dwuznaczny itd., czy midorowa, gazeta nika ze zmian se mantycznego zawężenia, równaj białoskórnictwo ^ ; 2 jagodami ~ "" o. trata przejrzyStości wy-^ ich skła^,. se. metafory oraz metom^ (po. i czarny ch^akter> angielskim seitianty. złenia app^e tree (doslownie ^ WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOl niej blackbird, niemniej w przypadku tego drugiego, związek serru ; tyczny pomiędzy obu członami nie jest na tyle wyraźny, aby możr było stwierdzić, do jakiej podkategorii odnosi się ta nazwa. Znacs nie przymiotnika w połączeniu ze znaczeniem rzeczownika rue wskazuje jednoznacznie, o jaki gatunek ptaka chodzi. Kos niekoniecznie nawet jest koloru czarnego i mówiący może sobie wyobrażać, że taki ptak jest brązowy. Ponieważ samiczki tego gatunku ptaków faktycznie są brązowe, możemy użyć w odniesieniu do nich pozornie tylko paradoksalnego określenia brown blackbird („brązowy kos"). 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy Złożenia, a w języku polskim również zestawienia, odgrywają główną rolę w tworzeniu taksonomii w obrębie leksykonu. Jak już powiedzieliśmy w podrozdziale 2.3, w taksonomii wyróżnia się kategorię pojęciową stanowiącą podstawę klasyfikacji oraz nazwy nadrzędne (ogólniejsze) i nazwy semantycznie podporządkowane (bardziej szczegółowe). Nazwy ogólniejsze umieszczone są ponad nazwami poziomu podstawowego, natomiast nazwy bardziej szczegółowe -pod nimi. Główną fuiikcjajsłożenia, a także zestawienia, jestmtwo-

rzenie w obrębie danej kategorii pojęciowej nazwy jednostki podporządkowanej, o węższej treści informacyjnej. Zgodnie z naszymi rozważaniami w rozdz. 2.3, motopompa to określony typ pompy, chemioterapia to pewien rodzaj terapii. Podobnie jest z zestawieniami. List gratulacyjny to szczególny rodzaj listu, analiza stylistyczna jest szczególnym rodzajem analizy. Kiedy pojawia się jakaś nowa rzecz, funkcją języka jest utworzenie dla niej nazwy. Przykładem złożenia stosunkowo niedawno wprowadzonego do języka polskiego jest par~ kometr, a do języka angielskiego motorway (dosłownie silnik (mechaniczny) + droga, „autostrada"). Przykładami niedawno wprowadzonych zestawień są w języku polskim karta bankomatowa, telewizja kablowa czy też wanna z hydromasażem. Ogromna ilość złożeń i zestawień potrzebna jest na określenie nowych, bardziej szczegółowych pojęć w obrębie różnorakich kategorii pojęciowych, a także dla wskazania relacji pomiędzy parami hiponi-mów i hiperonimów takimi jak adres elektroniczny i adres. Gdyfcy-śmytażde nowe bardziej szczegółowe pojęcie chcieli nazwać przy pomocy nowego, słowotwórczo niepodzielnego wyrazu, przekroczylibyśmY pojemność pamięciową umysłu i zaburzyli hierarchii113- f ru~ kturę leksykonu. Wprowadzenie do systemu języka sW^010.20 niepodzielnych wyrazów na określenie tysięcy nowych zjais .^>0-'a" wiających się rok w rok w naszej kulturze wydaje się nimoz iwe' Dla przykładu, do niedawna list (zwykle kartkę papieru wr^z koPCT~ tą) wysyłaliśmy pocztą. Od niedawna nie musimy korzysic z us u^ tradycyjnej poczty, bowiem list można wysłać bez pisanii^0 na Pa~ pierze i wkładania do koperty, korzystając z poczty elektrłlczneJ' Interpretacja nowych złożeń i zestawień jest łatwa. ?amy z^a" czenie podstawowe poszczególnych członów, dostrzegam' Jaka Jes między nimi zależność semantyczna, a ponadto wiemy,a ^. zna" czenie podstawowe członów uległo metaforyzacji i potraf^ zmter~ pretować te nowe znaczenia przenosząc, na przykład, znczem(~ wy-razu poczto z jego domeny źródłowej do domeny docelow'^' czy a" tegorii pojęciowej wyrazu elektroniczny. Jako użytkowej •'5Z/. f' należymy do określonej społeczności kulturowej i wiem' . ^a 1C nowych pojęć odnoszą się nowe nazwy. Tak więc, dla celw interpi"e-tacji nowych nazw posługujemy się wiedzą o zasadach t\Przenia w^~ razów w komponencie słowotwórczym, ogólnymi strateiiami łt°Sni" tywnymi, takimi jak metaforyzacja, oraz kulturowo uwrunliowana. wiedzą pozajęzykową. 3.3. Derywacja W tym podrozdziale przyjrzymy się dwu różnym bPom allllsoy oraz pokażemy, jak wyrazy przekształcają się w afiks^' as ^pnif omówimy pokrewieństwo znaczeniowe niektórych m(rtemowi ic funkcję „uogólniającą". Przyjrzymy się również rodz^0111 anksow słowotwórczych. 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne O ile wyraz złożony (tzw. derywat złożony) najczęś(!ej ZDUQ°wany jest z dwóch morfemów leksykalnych, derywat pros^ zbudowany J—- leksykalnego oraz jednego luf W1^cej morfe: — r.._i,^; oł;>wotworczei od 90 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG). wcześniej — o morfemach słowotwórczych, używanych do tworzenia nowych wyrazów, i o morfemach fleksyjnych, używanych do tworze--1 nią form wyrazów w konstrukcjach gramatycznych. Morfem słowotwórczy, np. -ek, dodawany jest, mówiąc najogólniej, do wyra motywującegoTpbdstawowego, czyli wyrazu, od którego derywat po-chodzi. Wyraz podstawowy zawiera zasadniczy składnik, czyli mor-fem główny (rdzeń), stanowiący o podstawowym znaczeniu wyrazu (np. dom - w wyrazie domek) (por. 3.1.1). We fleksji używa się również na określenie tej części wyrazu odmiennego, która pozostaje po odcięciu końcówki fleksyjnej, terminu temat fleksyjny (np. dom(e)k jest tematem fleksyjnym w

*musienie.pisanie. 3. Na przykład angielski morfem -ful. bielizny z białym strojem anipiumicy z piwem. nie (jest) równy. nie (jest) słuszny itd. Znaczenie współczesne rozwinęło się w wyniku metaforyzacji. „kęs"). pisać . morfem słowotwórczy -anie l -enie l -cię może zostać dołączony do tematów tylko niektórych czasowników. Z czasem wykształciło się znaczenie „starego niedołęgi lub żebraka". prędkiego poruszania się". Znaczenie nie-można przedstawić w następujący sposób: 92 . jest fakt. tzn. Od czasowników można tworzyć rzeczowniki oznaczające wykonawcę czynności. czy gramatycznej.3. Znaczenie i produktywność afiksów Dla zanegowania cechy wyrażanej przez przymiotnik w języku polskim najczęściej dołączamy do takiego przymiotnika prefiks nie-. Tylko wtedy będziemy mogli wytłumaczyć.? Aby wyjaśnić. z jakimi wyrazami ten prefiks się łączy. takich jak polski. albo też w ogóle nie istnieje potrzeba utworzenia nowego wyrazu. drugie mogą być przyłączone do praktyćzriie^wsźystkićh morfemów leksykalnych w obrębie danej kategorii gramatycznej. na przykład. Jako sufiks powoli nabrał znaczenia „posiadania jakiejś cechy w znacznym stopniu". spoonful (dosłownie łyżka + pełny. dlaczego przymiotniki zaprzeczone najczęściej tworzy się przez dodanie prefiksu nie. tworząc przymiotniki zaprzeczone. niedojrzały. nie *biegarz. won-derful („cudowny"). a nie *pisacz. który pierwotnie występował w wyrazach złożonych takich jak mouthful (dosłownie usta + pełny. np. dla których często nie tworzymy wyrazu pochodnego w pewien określony sposób. „pełna łyż(ecz)ka") itd. jak perywacja__________________ orzypadku wyrazu harmless („nieszkodliwy"). pełny"). niesprawiedliwy. Sens ten zachował się w wyrazie wycieczka. zastanówmy się nad ogólnym znaczeniem prefiksu nie-. Obecność wyrazu przymus eliminuje *musienie. krzywda"). gdzie obecność wyrazu ugly („brzydki") eliminuje potrzebę utworzenia wyrazu *beautiless z morfemu leksykalnego beauty („piękno") i morfemu słowotwórczego -less. wyrażającego brak danej cechy.czytanie. czy to o funkcji słowotwórczej. domkiem. itd.oraz dlaczego pewne przymiotniki o sensie przeczenia tworzy się w inny sposób. nierówny.formach fleksyjnych domkowi. utworzonego od larm („szkoda. nie (jest) długi. Przykładowo. 3 3. Jednym z głównych powodów. niepusty itd. Ponieważ w zasobach leksykalnych polszczyzny znajduje się wyraz brak. niesłuszny. natomiast odpisać utworzony został pisarz. że o ile pierwsze przyłączane są zawsze do ograniczonego zbioru morfemów leksykalnych. ale nie musieć . występujący w takich wyrazach jak careful („uważny"). Jednak od biec utworzony został biegacz. Istotna różnica między morfemami słowotwórczymi i fleksyjnymi wynika z faktu. Podobnie rzeczownik dziad nazywał na początku „ojca ojca lub matki". takie jak niedługi. nie ma potrzeby tworzenia wyrazu *brakowanie. Mamy więc w języku polskim czytać . Termin ten używany jest głównie w analizach morfologicznych języków fleksyjnych. W odczuciu współczesnych użytkowników polszczyzny nie ma też (oczywistego) związku miednicy z miedzią. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja Gramatykalizacjąnazywamy proces przemiany swobodnego morfemu głównego w morfem poboczny. w języku angielskim. że albo z punktu widzenia kategorii pojęciowych nie ma potrzeby zastosowania tego właśnie procesu słowotwórczego.2. beautiful („piękny). domku itd.3. podczas gdy końcówka fle-ksyjna wyrażająca kategorię liczby mnogiej może być dodana do tematów wszystkich rzeczowników policzalnych. Podobnie jest. Wyraz ciefeaioy dawniej znaczył „skłonny do cieknięcia. Jaka jest różnica pomiędzy tymi derywatami a zaprzeczonym predykatem przymiotnikowym. etymologicznie związany jest z przymiotnikiem fuli („pełen.). Utratę przejrzystości etymologicznej wyrazów i ich zmiany znaczeniowe obserwujemy również w języku polskim.

jak w przypadku połączenia niesłuszne wzbogacenie się. jak w przypadku połączenia niesłuszny awans. sayable („możliwy do wypowiedzenia").+ przymiotnik] . który ma kilka znaczeń. Natomiast sposób konstruowania treści semantycznej oparty na potencjalnym przymiotniku poszerzonym o ogólne znaczenie prefiksu negacji un-. co może być zrobione". patrząc na tę kwestię z ogólniejszego punktu widzenia. którą nazywa przymiotnik słuszny. Podobnie jak morfemy rdzenne. również morfemy afiksalne mogą mieć znaczenia bardziej prototypowe i znaczenia bardziej peryferyjne. wiele teoretycznie możliwych formacji z tym sufiksem odbierane jest jako niezwykłe bądź dziwaczne. tak jak w poprzednim przykładzie. na przykład. niemające znaczenia „możliwości zrobienia czegoś". że dany afiks może być dodany do danej podstawy słowotwórczej. jak poprzednio. włamywacz. np.„obrazy.3. To właśnie uogólnione znaczenie „posiadania naturalnej zdolności" przynależne angielskiemu sufiksowi -able umożliwia rozszerzenie jego schematu słowotwórczego na mniej prototypowe derywaty. ale. W tym przypadku wyrazem motywującym jednak nie jest. by od czasowników wyrażających te czynności utworzone zostały przymiotniki z -able. buyable („dający się kupić"). osoby spełniającej . zakraplacz. jest szersze. W odróżnieniu od drinkable („pitny") bądź re-alizable („możliwy do zrealizowania. o ile jego uogólnione znaczenie jest dobrane do któregoś ze znaczeń wyrazu podstawowego tak. urządzenia lub środka. których nie można kupić" oraz uncuttable meat . spychacz. przycinacz. a nawet „bycie niezgodnym z prawem". paintable („dający się namalować"). więc takie formacje są znacznie bardziej prawdopodobne (porównaj unbuyable paintings . że morfem -acz użyty do utworzenia nazwy wykonawcy czynności nie tworzy nazwy osoby aktualnie wykonującej daną czynność.„z natury swej nadający się do tego. lecz rzeczownik knowledge („wiedza").„nieposiadający cechy wyrażanej przez przymiotnik. a nawet wyrażający cechę przeciwną względem znaczenia przymiotnika" Na przykład derywat niesłuszny nie tylko wyraża brak cechy.„mięso niedające się pokroić"). wybielacz. writable („dający się napisać"). i dlatego też nie jest prawdopodobne. np. Ten sam argument można odnieść do angielskich przymiotników zakończonych na -able. gracz). Możemy przyjąć jako ogólny warunek tworzenia wyrazów zasadę. urzeczywistnienia"). w znaczeniu narzędzia. by coś zostało z nim zrobione" Większość przedmiotów nie ma naturalnie przypisanych właściwości umożliwiających ich kupno. wyrażający niemożność wykonania wspomnianych czynności.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA (5) [nie. oraz w znaczeniu nieosobowego wykonawcy czynności. np. spawacz. istotnymi cechami. że połączenie znaczeń daje się ująć w pewien schemat interpretacyjny. Dotyczy to. krojenie czy też malowanie. produktywnego polskiego morfemu słowotwórczego -acz. jest se3. lecz raczej nazwę wykonawcy zawodu lub zajęcia (np. ste-alable („dający się ukraść"). wyraża też „niedanie uczciwej lub równej szansy". biegacz. Derywaty z -acz występują głównie w znaczeniu nazw wykonawców czynności. jako że wyrażony jest stały brak cechy charakteryzujący dany przedmiot. dlaczego do systemu języka polskiego należą formacje typu nieuczciwy. Zauważmy przy tym. np. Derywacja 93 mantycznie wyrazisty. np. niedojrzały oraz niesamolubny. lodołamacz. badacz. cuttable („dający się kroić"). ale. czasownik. Podana poniżej parafraza oddaje jego możliwy sens: (6) [temat czasownika + -able] . a więc osoby zawodowo lub zwyczajowo wykonującej daną czynność. Ta zasada tłumaczy. Również w tym przypadku mamy do czynienia ze stałymi. przy pomocy którego wykonywana jest czynność. Znaczenie sufiksu -able daje się określić nie tylko jako „coś. knowledge-able („znający się na czymś") to ktoś zdolny do udzielenia informacji na jakiś temat.

„coś. zagajacz) lub osoby o określonych cechach (np.określoną funkcję (np. chwytacz. odrdzewiacz. tworząc wspólnie system znaczeniowy tego morfemu. w porównaniu ze znaczeniami morfemu -acz występującymi w nazwach osobowych i nieosobowych wykonawców czynności i nazwach narzędzi i środków czynności. czego przykładami są spychacz zgniatacz. Peryferyjne. ale od rzeczownika. odczu-lacz. jak we wszystkich poprzednich przypadkach. W tych przypadkach znaczenie formacji z morfemem -acz daje się przedstawić jako: (8) [temat czasownika + -acz] . że obejmuje metonimiczne lub metaforyczne rozszerzenie znaczenia formacji z morfemem -acz. biegacz nieosobowy wykonawca czynności (urządzenie): zgniatacz 95 Narzędzie nazwa narzędzia służącego do wykonania czynności: dziurkacz nazwa środka używanego przy wykonywaniu czynności: odplamiacz . używanych do wykonywania czynności. części maszyn. Dlatego też podstawowe znaczenie formacji z morfemem -acz można przedstawić w następujący sposób: (7) [temat czasownika + -acz] — „ktoś. są jego znaczenia w wyrazach pochodnych typu posiadacz oraz brodacz. które określają nie tyle narzędzie używane do wykonania czynności wyrażonej przez mor-fem rdzenny. 3 Sieć radialna znaczeń sufiksu -acz Rys posiadanie nazwa posiadacza czegoś: brodacz. takie jak w przypadku spychacz czy zgniatacz. czy też nieosobowy. gdzie -acz nie jest sufiksem agentywnym. nosiciela stanu. np. że każde z nich mieści się w obrębie uogólnionego znaczenia jednego i tego samego morfemu. Morfem -acz występuje także w nazwach narzędzi. Taka radialna sieć znaczeń przedstawiona jest na rys. np' strugacz. Do różnicy znaczeń sufiksu -acz możemy podejść dwojako: albo potraktujemy każde znaczenie jako znaczenie odrębnego morfemu. morfem -acz jest wykładnikiem tzw. niezależnie od tego. kudtacz. np. słuchacz czy też gracz to określenie roli. nawilżacz. a w wyrazach takich jak brodacz czy też gto-wacz nosiciela cechy. co urządzenia samodzielnie wykonujące dane czynności. W wyrazie posiadacz (a także w neologizmach typu stacz). aparatów. kto zwyczajowo lub zawodowo wykonuje czynność wyrażoną przez czasownik" Zgodnie z definicją podaną w (6). substancji. odkurzacz. co posiada zdolność wywołania czynności wyrażonej przez czasownik" Ta parafraza jest na tyle ogólna. albo uznamy różne znaczenia za tak blisko ze sobą związane. dziurkacz. wykraczające poza określenie konkretnej osoby przypadkowo wykonującej daną czynność w danej chwili. która wiąże się z posiadaniem charakterystycznej części ciała. glowacz Wykonawca czynności nosiciel stanu: posiadacz wykonawca zawodu lub zajęcia: spawacz. Zauważmy przy tym. że w tym ostatnim przypadku -acz nie derywuje rzeczownika od czasownika. w jakiej ktoś występuje w danej sytuacji. napinacz. czy wykonawca miałby być osobowy. 3. np. 94 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG Znaczenie osobowego wykonawcy czynności przeniesione jest n nieosobowego wykonawcę czynności i zastosowane w nazwach urza dzeń wykonujących dane czynności. wyjadacz).

Schemat jest na tyle abstrakcyjny. Różnon .4. w wyrazie speedometer („szybkościomierz") wydzielić można składnik -o-. jest przykładem infiksu. interfiksami. np. np. spirytus-gate. np. 3. 3. Rodzaje afiksów W pewnych językach. wyróżnia się również morfemy nieciągłe. Włączony do morfemu rdzennego element -n-. werbunek. Interesujące jest. sufiksami. wizerunek. fan-bloody-tastic (dosłownie „fan-choler-nie-tastyczny"). sprawunek itd. Przejawem tendencji do tworzenia infiksów w angielszczyźnie może być również włączanie do rdzeni poszczególnych wyrazów używanych w slangu wyrazów nieprzyzwoitych typu bloody („cholerny") czy też fucking („pieprzony"). odróżnia się więcej typów afiksów. Innym przejawem tendencji do tworzenia nowych wyrazów z morfemów głównych zaadaptowanych do funkcji morfemów pobocznych są słowa typu laundromat („pralnia samoobsługowa"). z nazwy własnej Watergate wydzielona została cząstka -gate. np. W innych językach.3. vinc-it („zwycięża"): vic-tt („zwy-ciężył"). np. według którego utworzone jest w języku angielskim słowo automat. które charakteryzują się stałym umiejscowieniem względem morfemów głównych i które są realizowane jako nieprzerwane ciąg1 elementów. która w funkcji afiksu o znaczeniu „afera polityczna. czy też powielenie schematu słowotwórczego wyrazu cafeteria („bufet. Po aferze politycznej.4. które nie tworzą takiego nieprzerwanego ciągu. dlaczego w odniesieniu do osoby właśnie jedzącej rybę me użyjemy w polsz-czyźnie derywatu takiego jak zjadacz (ryby). np. postfiksami i infiksa-mi. meble-gate. Schematyczna definicja przedstawiona w (9) pozwala również wytłumaczyć. Przykładem postfiksu jest 96 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLO 'GIĄ w polszczyźnie morfem -kolwiek występujący w formacjach typu kt kolwiek. w języku angielskim. że pozwala na włączenie wszystkich wyodrębnionych znaczeń morfemu. która doprowadziła do upadku prezydenta Nixona. w łacinie CZY polszczyźnie.„osobowy wykonawca lub inny czynnik sprawczy funkcjonalnie związany z czynnością wyrażoną przez czasownik" Uogólnienie znaczeń morfemu podane w (8) nazywane jest schematem. Poza prefiksami. odróżniający temat fleksyjny czasowników w czasie teraźniejszym od tematu fleksyjne-go w innych czasach w łacinie. itd. Również język angielski wykształcił rodzaj infiksu. Przykładami morfemów nieciągłych są morfemy tworzące formę imiesłowu w językach niderlandzkim i niemieckim. afiksy słowotwórcze dzielą się na prefiksy i sufiksy. warunek. przez co nazywa się je morfemami ciągłymi. zippergate w odniesieniu do „afery rozporkowej" prezydenta Clintona itd. stołówka") dla wytworzenia washeteria („pralnia samoobsługowa"). Na pewnym etapie rozwoju polszczyzny morfem -unek wykształcił się w funkcji morfemu słowotwórczego ze składnika wyrazów zapożyczonych z języka niemieckiego. urobione zgodnie ze schematem słowotwórczym. Przyłączony do rodzimych rdzeni wytworzył pocałunek. niezgodne z prawem działania polityczne" zastosowana została do utworzenia nazw takich jak Irangate w odniesieniu do sytuacji. że człon -gate został w znaczeniu „afera" zapożyczony do języka polskiego i użyty w złożeniach takich jak Społem-gate. która wywołała kryzys w stosunkach amerykańsko-irańskich.Możemy teraz wykonać następny krok i połączyć różne wyodrębnione znaczenia sufiksu -acz w jedno uogólnione znaczenie: (9) [temat czasownika + -acz] . a-bloody-mazing (dosłownie „z-cholernie-dumiewa-jący").

W polszczyźnie. lub w obrębie tej samej kategorii grama-ycznej z jednego paradygmatu fleksyjnego do innego. erywacja nowych wyrazów polegająca na przenoszeniu wyraw. gdy na skutek derywacji tworzony jest od rzeczownika czasownik. gdy wyraz przenoszony jest z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. ategorii przymiotników do kategorii rzeczowników towarzyszy cięcie. sufiksacją. brak fleksyjnych wykładników przeniesienia wyrazu do danej kategorii gramatycznej Stąd proces przenoszący wyraz z jednej kategorii gramatycznej do innej może nie mieć żadnego wykładnika morfologicznego. czyli wzór jego odmiany. itd. Różnorodność procesów słowotwórczych W języku polskim. alternacja jakościowa). się. afiksacji. W języku takim jak angielski. pojęcie miejsca. Proces tworzenia wyrazów. zostało przeniesione na samą operację. nazwa osoby zostaje przeniesiona na nazwę czynności funkcjonalnie związanych z tą osobą. alternacja ilościowa). którego jedynym wykładnikiem jest zmiana jakościowa lub ilościowa w wyrazie motywującym. do których zalicza się różne typy derywacji bezafi-ksalnej. W przypadku. np. jak w przypadku człowiek -4 uczłowieczyć. rozlać od lać. nazywamy derywacją al-ternacyjną. np. zwykle prefiksacją. pisarz od pisać. Takie typy dery-acJi nazywamy derywacją mieszaną. nazywamy derywacją paradygmatyczną. tworzącą np. dźwigać -» dźwig. np. tzn. w przypadku czasownika królować. Odróżniający brak morfemu sygnalizującego proces słowotwórczy nazywa się zerem morfologicznym.•odność procesów słowotwórczych 97 . lub ucięciu elementów występujących w podstawie (tzw. specjalista -» spec.4. rozpłakać się. Derywacją alternacyjna polegać może na wymianie elementu występującego w podstawie (tzw. człowiek -» człowieczy. polegająca na przeniesieniu jednego aspektu zjawiska na całe zjawisko. przeniesieniu wyrazu szafirowy . np. kauf(„kup-"): ge-kauf-t. wyróżnia się także inne sposoby tworzenia nowych wyrazów.. wyraz pochodny ma zwykle znaczenie szersze od wyrazu motywującego. doprosić się. Na przykład czasownik clean („czyścić") pochodzi od przymiotnika clean („czysty"). lub równoczesną prefiksacją i sufiksacją. Na przykład w derywacji czasownika bank („przeprowadzić transakcję bankową") w języku angielskim od rzeczownika bank („bank"). Derywacją paradygmatyczną może również Warzyszyć np. dające w rezultacie wyraz pochodny szafir. czy też do-. gdzie wyrazy naleWEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL żące do poszczególnych kategorii gramatycznych nie mają zespół form odmiany (deklinacji w przypadku rzeczowników i przymiotni ków oraz koniugacji w przypadku czasowników). gdzie odbywa się operacja. z Je<inej kategorii gramatycznej do innej występuje również nnych językach. poza derywacją afiksalną. utworzonego od rzeczownika król. Natomiast w polszczyźnie przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej jest sygnalizowane innym zespołem końcówek fleksyjnych. się. derywacji alternacyjnej. oraz kompozycją. logika-^ logik. tworzącą np. W polszczyźnie za mUrfemy nieciągłe uważa się np.. derywujący wyrazy domyślić się. ponieważ od nazwy osoby lub przedmiotu . d ik funkcji gramatycznej występuje po obu stronach morfe-leksykalnego. Proces zmieniający paradygmat fleksyjny wyrazu. derywujący czasowniki rozmyślić lię rozmówić się.. mięso -4 mięcho. markiz -4 markiza. lub odwrotnie. np. bank. Derywacją paradygmatyczną występuje. 3.. a tym samym zespół wszystkich jego form fle-ksyjnych. zgęstnieć od gęsty. np. Procesowi zmieniającemu kategorię gramatyczną wyrazu (oraz jego paradygmat fleksyjny) często towarzyszy metonimiczna zmiana znaczenia wyrazu pochodnego w stosunku do wyrazu motywującego. prefiksalnopostfiksalne morfemy Twotwórcze takie jak roz-. tworzącą np.

czołgać się -» czołg. Bezafiksalna zamiana czasowników na rzeczowniki z towarzyszącym ucięciem podstawy nazywana jest derywacja wsteczną. Z kolei w przypadku długo pisze -> długopis rzeczownik złożony. telephone -» phone („telefon"). natomiast sama czynność pisania wyrażona przez morfem rdzenny czasownika może być wykonana przy pomocy różnych narzędzi. co ilustruje przykład The press-conference was cleverly stagemanaged („Konferencja pra" sowa została zręcznie wyreżyserowana"). nazywającego w języku angielskim osobę odpowiedzialną za to. intensywności cechy ( miły —> milutki. television -» telly („telewizja") lub też może być ucięty ocześnie początek i koniec podstawy.następuje przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej. wyraża określone narzędzie czynności pisania. np. w przypadku taa. spokoj~* sP°ko. Kolejnym przykładem może być utworzenie od rzeczownika stage-manager (dosł. dwójka -» dwója) lub mogą towarzyszyć innym typom derywacji. np. trudno rezultat tej czynności nazwać wykopem. Ucięcia mogą być jedynym wykładnikiem derywacji (np.tworzymy wyraz wyrażający czynność przebiegającą w czasie. batalion -> baon. obiekt. Szczególne miejsce w systemie słowotwórczym języka polskiego zajmuje w porównaniu z innymi językami derywacja tworząca wyrazy pochodne. „kierownik sceniczny"). Ucięciu podstawy nie towarzyszy zmiana kategorii gramatycznej w takich przypadkach jak piłka — » piła. . lecz tworzymy wyraz pochodny krótszy w stosunku do wyrazu motywującego. Wyrazy utworzone przez ucięcie awy nazywamy ucięciami. Podobnie dzieje się w języku polskim. gdzie rzeczownik wyraża rezultat czyn-ści kopania. ponieważ w trakcie tego procesu nie cofamy się do wyrazu. dziecko -> dziecina) itd. ale o ile po to. np. narzędzie itd. Derywacji towarzyszyć może również zawężenie znaczenia pod" stawy. np. utworzonego w amerykańskiej odmianie języka angielskie^0 3. musimy wykopać w ziemi mały dołek. np. beczka -> beka. derywacji paradygmatycznej tworzącej rzeczownik szafir od przymiotnika szafirowy. np. dla wyrażenia czynności polegających na zorganizowaniu publicznego występu* jakim jest na przykład konferencja prasowa. jej lec. Również w języku angielskim ucięty ze być początek podstawy. Termin ten może być mylący. których znaczenie różni się od znaczenia podstawy o aspekt uszczegółowienia. P.4. nrodnoścprocesów słowotwórczych 99 zownika author („autor"). piłka -^piła. gdzie poza ucięciem elementu -ów. albo na końcu podstawy. żeby wsadzić do ziemi krzaczek azalii. itd. śliczny ~* prześliczny). np.autobus -» bus. -a]j wykopać -> wykop. dyrektor . gmach -> gmaszysko).dyr. która ma wykonawcę. co się dzieje na scenie w trakcie przedstawienia teatralnego. refrigerator -> fridge 100 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORPOL . który pojawił się w systemie języka wcześniej. na początku podstawy. stosunku emocjonalnego mówiącego (baba -» babsko. derywacji alternacyjnej oboczności ilościowe mogą wystąpić ewnątrz podstawy. czasownika stage-manage. W przypadku czasownika author („pisać scenariusze film0" we"). np. Palec -» paluch. w skład którego wchodzi morfem rdzenny czasownika (pis-). określenie rozmiaru (dom — » domek. znaczenie morfemu głównego zosta-.

np. kalki z angielskiego workaholic. 3. który wszedł do systemu języka angielskiego jako skrót określenia ra(dio) d(etecting) a(nd) r(anging) („wykrywanie i określanie odległości za pomocą radia"). że użytkownicy mogą nie postrzegać związku słowotwórcze miedzy podstawą i derywatem. W tym przypadku dochodzi do zatarcia się granicy odróżniającej dwa pojęcia. wyrazowców. spraw społecznych. pochodzący od tatarski befsztyk. definiując ten wyraz jako „sposób określania pozycji przedmiotów takich jak samoloty lub rakiety przez wysyłanie fali radiowych". Social. nej w metropoliach. np. Używa się go w odniesieniu do posiłku spożywanego w późnych godzinach rannych. od The United Nations Educational. and Cultural Organization. Fleksja Współczesne społeczeństwa opierają się na działaniu wyspecjali-ch j współdziałających struktur. czego przykładem jest niemiecki wyrazowiec Jein. pochodny od greckiego wyrazu metropolis. Powszechnie znanymi przykładami są skrócone nazwy państw. Podobne formalne i pojęciowe „zlewanie się obserwujemy w przypadku wyrazu pracoholik. którv został metonimicznie przeniesiony na system komunikacji podziem. W polszczyźnie w takim przypadku używamy (I) tak i nie. niemniej ponieważ jedzony jest zwykle koło południa. Dobrym przykładem tego zjawiska jest historia wyrazu radar. ZSSR. Struktury te są corocznie Z erzane o nowe instytucje i organizacje. Pojęcie uzależnienia wyodrębnione zostaje z wyrazu alkoholik jako cząstka -holik i włączone w wyrazie pracoholik do kategorii semantycznej wyrazu praca. oraz skróty nazw organizacji międzynarodowych. nauki. używanego dla określenia osoby uzależnionej od pracy tak. i używany w odpowiedzi na pytanie. czego przykładem może bv' w polszczyźnie tatar. żelazo + beton -> żelbet. który ma cechy śniadania. USA. Fleksja . Zwykle są to litery lub głoski początkowe. utworzony z pierwszych liter nazwy choroby wirusowej polegającej na załamaniu się odporności organizmu.(„lodówka"). czyli wyrazów utworzonych przez skrócenie podstaw dwóch i więcej wyrazów tworzących nazwę i połączenie ich w jeden wyraz. Acquired Immune Deficiency Syndrome. jak alkoholik jest uzależniony od alkoholu. Podobnie w języku angielskim wyraz brunch powstał przez połączenie elementów dwóch słów breakfast („śniadanie") oraz lunch („obiad"). Wyraz brunch odnosi się bowiem do posiłku.5. np. Ucięcie charakterystyczne jest dla tzw. powstały z połączenia elementów dwóch wyrazów ja („tak") oraz nein („nie"). ułatwiające ich zapamiętanie i szybkie przywołanie z pamięci. jak i kultury. zarówno w dziedzinie portyki wojskowości. UNESCO. jako że spożywany jest jako pierwszy posiłek w ciągu dnia. Nie ożna ciągle odnosić się do tych wszystkich instytucji i organizacji żywając ich pełnych nazw. Skróty pojawiają się w każdej dziedzinie życia. czy ONZ. PKOlpekao. Wyrazy ucięte mogą się tak bardzo upowszechnić \v • zyku. Dzięki skrótowi termin medyczny upowszechnił się w wielu językach. Wyrazowce utworzone z fragmentów dwóch i więcej wyrazów są skrótowcami. 3 5. do których zalicza się również wyrazy powstałe z poł3" czenia w jeden wyraz liter lub głosek wyrazów wchodzących w skład jednej nazwy. W polszczyźnie przykładem tego zjawiska jest wyraz pecet. Potrzebne nam są formy krótsze. czego przykładem może być wyraz AIDS. a którego najnowsze słowniki języka angielskiego nie klasyfikują jako skrótowca. jako połączenie śniadania i obiadu. a wraz z nim wiedza o tej chorobie rozpowszechniła się na całym świecie. czy internacie nalizm typu metro. Dobrze zadomowione w języku skróty po pewnym czasie tracą swą etymologiczną przejrzystość i postrzegane są jako wyrazy niepo-chodne. Zlewanie się dwóch podstaw w jeden wyraz jest często odbiciem procesu zlewania się dwóch pojęć w jedno. na które rozmówca chce jednocześnie odpowiedzieć potwierdzająco i przecząco. wykracza poza odcinek czasowy integralnie związany z kategoryzacją posiłku jako śniadania. np.

Przykładowo.W podrozdziale 3. a także grzechy. motywować inne. występuJe wyłącznie przed końcówkami osobowymi. Do kategorii odmiennych w polszczyźnie należą m. Można o kimś powiedzieć. morfemy fleksyjne występują w formach fleksyjnych w stałym porządku. rozdziale zajmiemy się zagadnieniamijnorjfolpjnjęksyjnej która na Pierwszy rzut oka wygląda podobnie. uczucia. Do kategorii nieodmiennych należą m. wyznawać można poglądy. Jak już powiedzieliśmy wcześniej (3. Tak więc relacje wyrażane przez morfemy fleksyjne są całkowicie regularne i jednoznaczne. jakkolwiek morfem słowotwórczy -acz jest wykładnikiem wykonawcy czynności. niezmiennym członem wyrazu. że jest zdobywcą. PipzęĄ. ale tylko w tym drugim wypadku o osobie tej możemy mówić. wyrazie mniejszościowy. prawdę. które charakteryzują wyraz pod względem formalnym i są wymienne Morfemy gramatyczne wskazują na przynależność wyrazów do kategorii gramatycznych oraz. Natomiast porządek P0' szczególnych morfemów słowotwórczych może być zmienny. Wobec tego fleksja. o ile zbiór morfemów fleksyjnych właściwy jest każdemu wyrazowi odmiennemu we wszystkich jego znaczeniach. przysłówki. przymiotniki oraz czasowniki. Na przykład sufiks czasu przeszłego. to obecność danego wyrazu w zasobach leksykalnych języka nie musi wyznaczać zespołu wyrazów od niego pochodnych. np. oraz z morfemów gramatycznych. do której ten wyraz należy. Jednak wyznawca to osoba wyznająca jakąś religię lub zwolennik jakichś poglądów. ale nie musi.3). ny jest zespół morfemów fleksyjnych właściwy dla kategorii gramatycznej.takich jak np. przyimki oraz spójniki zdaniowe.3 przyjrzeliśmy się słowotwórstwu. W językach fleksyjnych . który wyraża ich znaczenie leksykalne i jest stałym. Podział ten odpowiada różnicom we wzorach. język polski . że zdobył bilety na koncert. Z kolei morfemy słowotwórcze mogą być funkcjonalnie niejednoznaczne.in. znaczenie wyrazu biegacz nie jest prostą sumą znaczenia czynności wyrażonej przez czasownik motywujący ten rzeczownik i znaczenia wykonawcy tej czynności. Odmiana wyrazów dzieli się na deklinację i koniugację. pos rzający zasoby leksykalne języka. Natomiast proce słowotwórczy może pFzemeść wyraz z jednej kategorii gramatycznej do drugiej.. że zdobył biegun. rzeczowniki. czyli odmian wyrazów. t l i w wyrazie wyjątkowość sufiks -ow(y) poprzedza sufiks -ość. Dany morfem fleksyjny może wystąpić w formie fleksyjnej tylko raz. Między tymi dwoma głównymi fałami morfologii występują jednak istotne różnice. sufiks -ość poprzedza sufiks -ow(y). Po pierwsze 0 ile fleksja ma charakter formotwórczy. Dlatego też morfemy fleksyjne cechuje większa częstotliwość występowania w wypowiedzeniach niż morfemy słowotwórcze. morfemy słowotwórcze nierzadko tworzą wyraz pochodny nawiązujący tylko do jednego znaczenia podstawy. partykuły. w derywaćji wyrazu całościowóść morfem słowotwórczy -ość użyty został dwukrotnie-Ponadto. przez co interpretacja form fleksyjnych wyrazów jest w pełni przejrzysta. a także. ale nie prawdy czy grzechów. Ponadto.: szesz^io dwie formy fleksyjnje czasownika pisać. do wyodrębnionych klas gramatycznych.in. W tjmpod.3. a tym samym . Ponadto. Dany wyraz może. sygnalizujący P^J^ do pełnienia odpowiednich funkcji syntaktycznych w wypo 102 ^EWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpOL 103 wiedzeniach. Na przy . w obrębie kategorii gramatycznych. -t-. podczas gdy ten sam morfem słowotwórczy może być użyty w'Wyrazie pochodnym więcej niż jeden raz. słowotwórstwo ma charakter wyrazotwórczy. o ile każdemu wyrazowi odmiennemu przypisa. nigdy nie zmienia ich kategorii gramatycznych. teorii. według których odmieniają się wyrazy.wyrazy od-• nne użyte w wypowiedzeniach składają się z dwóch części: temafleksyjnego.

Przypadek. Niekiedy kategorie gramatyczne nie mają wykładnika: na przykład w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczownik rodzaju żeńskiego kobiet-(a) przybiera formę kobiet. Deklinacja to odmiana rzeczowników. W koniugacji. znaczenie rzeczownika. Odmiana przypadkowa jest przykładem paradygmatu syntetycznego. są przykładami zazębiania się kategorii pojęciowych i gramatycznych w systemie języka. Rzeczowniki nie odmieniają ? przez rodzaj: niezależnie od tego. to kategorie werbalne. siedem form przypadkowych w liczbie pojedynczej i siedem w liczbie mnogiej. rodzaj gramatyczny i liczba. wyraz we wszystkich swoich formach fleksyjnych ma określoną wartość danej kategorii morfologicznej. Oparta jest na morfologicznej kategorii czasu i osoby. Czas i osoba. Kategorie morfologiczne przysługujące wyrazom należącym do poszczególnych kategorii gramatycznych mają charakter klasyfikujący lub fleksyjny. będzie pisała). spod nie). Końcówki fleksyjne rzeczowników są wielofunkcyjne i poza przypadkiem mogą również wyrażać kategorię liczby i rodzaju. np. natomia t dla rzeczowników niepoliczalnych. jego budowa słowotwórcza oraz postać mianownika liczby pojedynczej. Nanuast w przypadku fleksyjnej kategorii morfologicznej jej wartość l~y^ różna dla poszczególnych form fleksyjnych danego lekse: * ' ^zykładowo. np. liczebników i zaimków. było widać. czasowniki niedokonane mają paradygmat syntetyczne-analityczny (np. liczby oraz przyn A ka. w jakiej formie fleksyjnej rze-wnik jest użyty w zdaniu. liczba i przypadek. jest to kategoria klasyfikująca. W deklinacji rzeczownikowej o doborze poszczególnych końcówek decyduje wiele czynników. a także. wygłosu). zaufanie) lub też mających tylko formy liczby mnogiej (np. właściwości zakończenia tematu (tzw. Ze względu na swą budowę. Jednak tylko część tych form jest formalnie różna. przymiotników. jego rodzaj gramatyczny jest stały. Dla rzeczowi/ ków policzalnych kategoria liczby jest kategorią fleksyjną. a także tryb. Przykładem klasyfikującej kategorii morfologicznej s rodzaj gramatyczny rzeczowników. Rodzaj gramatyczny rze' czownika to kategoria zasadniczo o funkcji składniowej. końcówka -u to jedna z form dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika w rodzaju męskim. co oznacza. Koniuga-cjato odmiana czasowników. w tym rodzaj gramatyczny wyrazu. Rzeczownikom przysługują 104 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpoi morfologiczne kategorie rodzaju gramatycznego. żeJtoń-cówki przypadkowe są przyłączone do tematu. natomiast niektóre czasowniki niefleksyjne mają paradygmat analityczny ((jest) widać.różnicom form fleksyjnych. trzy najbardziej typowe kategorie imienne. to morfologiczne kategorie imienne. w deklinacji żeńskiej forma celownika jest taka sama jak forma miejscownika. W obrębie grupy nominalnej rodzaj gramatyczny (a także liczba i przypadek) rzeczownika determinuje . aspekt oraz strona. Rodzaj gramatyczny jest kategorią klasyfikującą. polegające] na sygnalizowaniu związków składniowych między składnikami wypowiedzenia. rzeczownik może być w zdaniu użyty w liczbie poZ się ° ^rzyk*ad odmiennej kategorii gramatycznej rozważymy flek-eczowników w języku polskim. będzie widać). W pierwszym przypadku. formy fleksyjne dzielą się na syntetyczne. Jest to odmiana oparta na morfologicznej kategt»rii"przypadka i dlatego też nazywana jest odmianą przypadkową. syntetycznoanalityczne oraz analityczne. Każdyj-zeczownik odmienny ma czternaście form fleksyjnych. ńlemających form liczby mnom • (np. ponieważ końcówki niektórych przypadków są takie same. Rodzaj gramatyczny./»-sata.

przymiotnika. toksykologia i składnia 105 eczownika. że istnieje zasadnicze podobieństwo między symern pojęciowym i znaczeniami. Niemniej nie ma tej funkcji kategoria liczby w przypadku takich rzeczowników jak drzwi czy sanie. och końcach tego kontinuum znajdujemy stopniowo różni-s*ę rodzaje konceptualizacji: od nazw przedmiotowych w le106 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFQLon Rysunek 4. np. w tym oraz w poprzednim rozdziale.6. Jakkolwiek pewne formy przypadkowe można postrzegać jako wykładniki wyłącznie związków składniowych (np. Zakres materiału omówionego w tych trzech rozdziałach może sugerować. rodzaj grama-nY nie wyraża we współczesnej polszczyźnie odniesienia do rze-vwistości pozajęzykowej. członu określającego w grupie nominalnej : morfologia. Widać więc. a także działy językoznawstwa zajmujące się nimi. zapoczątkowanym przez de Saussure'a (1916). Nie jest to jednak podejście w pełni słuszne. że wszystkie formy językowe.wartości tej kategorii dla członów zależnych. tak w leksykologii jak w m°rfologii związkiem między formą i treścią rządzą podobne za-Y. Różnice mię-• ^°Szczególnymi parami form językowych i znaczeń wcale nie są Urn \r e' ^ozna raczej powiedzieć. Natomiast w przypadku nazw osobo-ch rodzaj gramatyczny wskazuje na płeć. że wymienione aspekty języka. że tworzą pojęciowe kontinu-cui a . mają wspólną podstawę pojęciową. leksykologia i składnia W rozdz. jej członu określanego.Jeśli założymy. że morfemy fleksyjne zwykle wyrażają treści informacyjne o wysokim stopniu abstrakcji. musimy nsekwentnie przyjąć. Jak przekonaliśmy Sle. a więc także ^zki składniowe. są wyraźnie od siebie odgraniczone i zupełnie od siebie niezależne. w tym rozdziale przyjrzeliśmy się morfologii. Kontinuum poszczególnych obszarów języka i typów pojęć Leksykologia Morfologia Składnia 107 forma szyk fleksyjna Firma Czy tu zbudowała można most zbudować . inne są klasyfikowane jako inherentne wykładniki treści semantycznych. W tej funkcji. czyli na rodzaj natural-v j tym samym wyraża odniesienie do rzeczywistości pozajęzyko-wei Liczba rzeczownika jest z kolei kategorią prymarnie semantyczną informującą o liczbie desygnatów rzeczownika w rzeczywistości pozajęzykowej. Jedną z ich funkcji jest wyrażanie sposobu konstruowania treści pojęciowych przez mówiących. a w rozdziale następnym omówimy składnię. 3. Wnioski: morfologia. czyli sygnalizuj' zależność przymiotnika. które komunikujemy. Takie jest w istocie podejście w językoznawstwie współczesnym. 2 zajmowaliśmy się leksykologia. mianownik).

czyli takie. wszystkie morfemy są w swej istocie podobne. Morfemy dzielą się na swobodne. Z^ mogą występować w wypowiedzeniach samodzielnie. bez względu na to. Dział morfologii zajmujący się spo-IV"h mi tworzenia wyrazów pochodnych to słowotwórstwo. Podsumowanie Morfologia jest nauką o elementach składowych wyrazów. do pojęć uogólnionych. Morfemy przyłączane do . oraz na ^ zane. Oznacza to. Derywacja to tworzenie wyrazu pochodnego od innego wyrazu. właściwą oraz kompozycję.w składni.7. do pojęć o najwyższym stopniu abstrakcji . abstrakcyjnych w derywacji właściwej i dalej. Uogólnianie przebiega stopniowo. mniejsze jednostki języka.uszcze. czyli niesamodzielne.bardziej lizowane gółowione ogólne lub (hipero. czy też wchodzą w ich skład. Morfemy wyrażać różne znaczenia. Do głównych procesów słowotwórczych zaliczamy derywację. Poszczególne stopnie przechodzą jeden w drugi.abstraknim) cyjne ksykonie do stosunków między wyrazami w składni. poprzez pojęcia o węższej treści informacyjnej w przypadku złożeń. ponieważ wszystkie są wynikiem procesu abstrakcji ludzkich doznań i doświadczeń. czy stanowią one są modzielne składniki wypowiedzeń. v morfemami. Pomimo tych różnic. Uogólniony opis wszystkich znaczeń danego morfemu nazywamy jego schematem. Jednocześnie obserwujemy stopniowe przechodzenie od pojęć jednostkowych. że więcej je łączy niż dzieli-Każdy typ morfemu stanowi kolejny krok w tym procesie i odzwierciedla inny stopień abstrakcji. 3.most? pojęcie pojęcie o wysokim o najwyżstopniu szym abstrakcji stopniu abstrakcji Rodzaje wyraz złożenie derywat morfemów podstawowy prosty (ta) buda tańcbuda zbudować Typy pojecie pojęcie pojęcie pojęć zindywidua.

prace R.Od konstrukcji składniowych złożenia odróżniają kryteria fono-logiczne i gramatyczne. . Literatura i nauka o języku pod redakcją A. Heinza (1961). Zaron (1997). Grzegorczykowej i J. Ze względu na położenie względem rdzenia. morfemy dzielimy na prefiksy. którego jedynym wykład108 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL niklem są oboczności ilościowe i/lub jakościowe. tny -»znajoma. Grzegorczykowej (1972). np. Morfemy poboczne mogą wywodzić się od morfemów głównych. rywala afiksalna to proces tworzenia wyrazów pochodnych. Zalecana lektura Podstawowe terminy z zakresu morfologii podane są w Encyklopedii Szkolnej. Podstawowy składnik wyrazu. 6) konstrukcje lub derywaty składniowe: 109 a. infiksy. np. Analizę różnic w podejściu do słowotwórstwa w językoznawstwie polskim i angielskim przedstawia B. przejechać i. Kognitywne podejście do natury kategorii derywacyjnych przedstawia praca Szymanka (1988). Proces słowotwórczy. panna młoda c. Ćwiczenia i zadania 1. Szymanek (1989). 3. motywujących. Zjawisko przekształcania się morfemów głównych w morfemy poboczne nazywamy gramatykalizacją. Grzegorczykowej i Z. Pu-zyniny (1979). liczebniki. Afiksacji może towarzyszyć zmiana zestawu morfe-w"eksyjnych wyrazu. stanowiące składnik wyrazu.in. przymiotniki i czasowniki. interfiksy. 2) złożenia. stojące pomiędzy dwoma morfemami rdzennymi. wyrażający jego znaczenie leksykalne. Klemensiewicza (1974). Tokarskiego (1973) oraz A. nazywamy rdzeniem. czarna magia b. oraz alternacje ilościo-sj ' nPSrebro -» srebr-n-y. Morfemy nieciągłe to morfemy reprezentowane przez elementy nie tworzące nieprzerwanego ciągu. jamnik 1. Typowo tworzą formy fleksyjne wyrazów. R. czyli gramatycznych klas wyrazów występu-jących w wypowiedzeniach w różnych formach fleksyjnych. Mako-wieckiego oraz w podręczniku A. domysł e. oraz postfiksy. nazywamy morfemami słowotwórczymi. pekaes f ktoś g. matma o. klucha m. 4) wyrazowce. mydło k. kot -> kocię. Szczegółowym zagadnieniom z zakresu słowotwórstwa i fleksji polskiej poświęcone są m. modnisia j.9. np. Tak jak zestawienia. domofon p. Nagórko (1998). sufiksy. nazywamy derywacją paradygmatyczną. palić —>palacz. wyrażają treści o węższej.wyrazów podstawowych. Pozostałe morfemy to morfemy poboczne. Do odmiennych kategorii gramatycznych. 3) derywaty proste. przedszkole n. R. gruz odgruzować. rozszerzające rdzeń. Złożenia to wyrazy składające się z dwóch i więcej podstaw słowotwórczych niezwiązanych składniowo. np. recenzent d.8. złożenia zwy-. Rozwój fleksji i słowotwórstwa polskiego przedstawia w ujęciu diachronicznym praca Z. ale występujące po końcówce fleksyjnej. lub jakościowe. Zaklasyfikuj poniższe przykłady jako 1) wyrazy niepodzielne. czyli morfemy poboczne włączane do morfemu rdzennego. stojące przed rdzeniem. 3. wyspecjalizowanej treści informacyj-neJ. Proces m J3 W^rczy> którego jedynym wykładnikiem jest zmiana zestawu zn •6lnow ueksyjnych. np. występujące po rdzeniu. krzesło elektryczne . rego wykładnikiem są morfemy słowotwórcze (afiksy). a także artykuły w tomie pod redakcją R. 5) skrótowce. dwójka -> w' matematyka -» matma. W wyrazie pochodnym część derywatu wspólna z wyrazem motywującym to podstawa słowotwórcza. czyli stałe połączenia wyrazów w nazwę jednego przemiotu. Zwykle są wykładnika mi relacji syntaktycznych danego wyrazu z innymi w wypowiedzeniach. określa się terminem derywacja alternacyjna Morfemy gramatyczne są zwykle morfemami związanymi a] mogą być również morfemami swobodnymi. należą rzeczowniki.

jakie aspekty znaczenia odróżniają te dwa typy słowotwórcze? 8. które mogą wystąpić Wylrł V11. Podaj dziesięć przykładów takich derywatów. bieganina. wygrana h. jedzenie. -anie. np. ywadnikiem jakich innych znaczeń mogą być te sufiksy? s°wii'iI. Nazwy czynności tworzy również od czasowników morfem -anina. Nie jest to jednak jedyny morfem słowotwórczy o funkcji przeczenia. np. Czy rzeczowniki utworzone od czasowników przy pomocy mor-femu -anie /-enie /-cię zawsze są nazwami czynności."> awowym morfemem słowotwórczym tworzącym od cza-°w abstrakcyjne nazwy czynności. Czasowniki zakręcić i odkręcić wyrażają przeciwstawne czynności. czy derywaty z -anie /-enie /-cię różnią się od derywatów z -anina pod względem znaczenia. Dla jakiego rodzaju słownictwa charakterystyczne są ąuasi-złożenia? Jakie mogą być tego powody? 4. częstochłody f. np. jakim uległy elementy składowe poniższych przykładów: a. których oba człony są niesamodzielne. Omów zmiany znaczeniowe. 10. wyjątek g. samoobsługa c. Przymiotniki zaprzeczone derywowane są głównie przy pomocy prefiksu nie-. wszechświat. czy też nie? wt'f° trZy Przykłady innych sufiksów. Jakie jest znaczenie (lub znaczenia) tego morfemu w podanych przykładach? Podaj inne przykłady. mieszkanie. Podaj po pięć przykładów złożeń jednostronnie motywowanych oraz ąuasi-złożeń. chmurobtędny c. bezinteresowny. bezołowiowa (benzyna). pranie. W jakim znaczeniu mogły być wtedy (i mogłyby być dziś) używane? a. -^ wykładnika wykonawcy czynności w języku polskim. ąuasi-złożenia. drogopojny e. czarnowidz . beztroski. Czy jest jakaś zasada odróżniająca przymiotniki zaprzeczone na nie. uwodziwołek 11. czyli złożenia. badanie. -enie lub -cię. Czy sufiks -arz jest wielofunkcyjny. Przymiotniki zaprzeczone mogą być również derywowane przy pomocy prefiksu bez-. np. marzenie. rozmarzyć się e. geografia. 9. Określ. bezcukrowa (dieta). Podane poniżej przykłady to zapomniane wyrazy złożone pochodzące z XVIII-wiecznej polszczyzny. °ry prefiks zostanie użyty dla wyrażenia znaczenia przeczenia? • Wykładnikiem nazwy wykonawcy czynności może być sufiks z> a także sufiks -arz. z których jedna powtarza się w innych wyrazach złożonych i jest członem niesamodzielnym. duszotowca d. procesów i stanów jest 110 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA morfem o trzech odmiankach kontekstowych. przydomowy f. oraz tzw. beż 3. bijatyka d. przy pomocy jakich procesów słowotwórczych utworzono następujące wyrazy: a. które dodane do rdzenia czasownikowego utworzą czasowniki o przeciwstawnych znaczeniach. wielkosily b. czyli wyrazy powstałe przez połączenie dwóch podstaw. złożenia jednostronnie motywowane. kaczor b. Z jakimi innymi rdzeniami czasownikowymi mogą się łączyć te prefiksy w tej samej funkcji? Podaj przykłady innych par prefi-ksów. procesów lub stanów? Zastanów się nad tym pytaniem rozważając rzeczowniki takie jak zaproszenie. podob-n* jak -acz.h. W obrębie wyrazów złożonych wydziela się tzw.od przymiotników zaprzeczonych na bez-? Jakie względy mogą decydować o tym. konina 2 Określ. bezkrytyczny. siedzenie. Jeśli tak.

Definicja ta odzwierciedla tradycyjne w badaniach językoznawczych powiązanie języka i myśli. lewy świadek d. W poprzednich rozdziałach omówiliśmy główne typy jednostek niższego rzędu. jaka jest zależność między czasem i miejscem w rzeczywistości pozajęzykowej. na których elementy składowe wypowiedzi wchodzą ze sobą w związki. czarnorynkowy c.b. mówiący orzeka (czyli stwierdza. Forma osobowa czasownika informuje. liczba pierwsza e. złotousty k. ty tym rozdziale przyjrzymy się. małosolne ogórki n. poprzez wykładniki kategorii gramatycznych. różowe okulary j. Wprowadzenie: składnia i gramatyka Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka definiuje zdanie jako „myśl wyrażoną słowami". że zdanie ma określony schemat zdarzeniowy. Zdanie jest zespołem wyrazów treściowo i gramatycznie od siebie zależnych. poświęconych leksykologii i morfologii. który odzwierciedla wzajemne relacje między uczestnikami.1. zdanie wyraża zdarzenie w całej jego złożoności. wielkoświatowy 1. W ujęciu gramatyki kognitywnej zdanie stanowi całość z punktu widzenia językowego i kognitywnego. rozumiane jako komunikat o danym zdarzeniu. Jakkolwiek każde zdarzenie jest konkretnym. gołe niebo f. a w przypadku zda' rżeń hipotetycznych . Odpowiedniej morfemy gramatyczne oraz środki leksykalne służą podkreśleniu l gdzie i kiedy zdarzenie ma lub miało miejsce.wyrażeniu pewności lub przypuszczenia mówiącego. Przyjmiemy tutaj. oraz że jest osadzone w określonym kontekście pragmatycznym. występujących w określonym porządku linearnym. w której dane zdarzenie ma miejsce. O zdarzeniach informujemy używając wypowiedzi (zdań). badaliśmy związki między pojęciami i morfemami. że mówiący ujmują zdarzenia w formie kilku typów. ptasie mleczko i. kropka lub znak zapytania). badania nad językiem wykazują. czyli zdarzeniach pozajęzykowych. martwa piłka m. Określone środki językowe pomagają mówiącym „ulokować" dane zdarzenie w sto112 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI* sunku do nich samych oraz do czasu wypowiedzi. Zamkniętej intonacji zdania w pIsmie~oćTpowiadają znaki graficzne (np. dobrowolny Rozdział 4 Łączenie treści informacyjnych: składnia W poprzednich rozdziałach. Na płaszczyźnie kognitywnej. miało lub będzie miało miejsce w przy 4. szczyt ekonomiczny h. tak jak postrzega je mówiący. niepowtarzalnym wycinkiem rzeczywistości. jak i stany. a czasem i miejscem. że zdarzenie ma. złożone jest z kilku powiązanych ze sobą elementów o treści informacyjnej. w którym mówiący znajduje się w chwili przekazywania swojej wypowiedzi Zdanie. Każdy ogólny typ zdarzeniowy przybiera charakterystyczną postać zdaniową o określonym szyku wyrazów. małoduszny g. strukturę składniową. gdzie przez zdarzenie będziemy rozumieć zarówno czynności i procesy. czyli . zwanych „schematami zdarzeniowymi". Na płaszczyźnie językowej. Zdanie_to_adgraniczony prozodycznie odcinek tekstu. W obrębie konstrukcji zdaniowych można wyróżnić kilka warstw lub poziomów. z których budowane są jednostki o szerszej treści informacyjnej. czyli leksemy i morfemy gramatyczne. żąda lub pyta) o wyróżnionej przez siebie czynności. jak pojęcia mogą być ze sobą łączone w celu przekazania komunikatu językowego informującego o fragmentach rzeczywistości pozajęzykowej. procesie lub stanie oraz o przynajmniej jednym jego uczestniku lub nosicielu.

że formy fleksyjne występujących w nim rzeczowników są identyczne w mianowniku i bierniku. Dziecko zostało powąchane przez cielę. Czasownik wąchać ze względu na treść pojęciową. Mówiąc ogólnie. stanowi naszą wiedzę gramatyczną. celowniku lub narzędniku). Termin syntaksa wywodzi się z greckiego wyrazu syntaksis („zestawienie. czyli znajomość gramatyki języka. ponieważ może on realizować więcej niż jeden schemat zdaniowy lub różnie szeregować uczestników zdarzenia. składnię oraz fonetykę i fo-nologię. l Wprowadzenie: składnia i gramatyka 113 To. którą wyraża. o których będzie mowa w następnym rozdziale. Zwykle forma fleksyjna danego rzeczownika jednoznacznie identyfikuje jego funkcję składniową. rzadziej. że znamy ogólne reguły składniowe i schematy zdaniowe naszego języka. interpretację przykładu (l)a jako (l)b lub (l)c ułatwia odpowiednia intonacja i różnica w położeniu akcentu zdaniowego. pozwala nam rozumieć myśli wyrażone przy pomocy gdań. morfologię. Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) morfologia morfemy (afiksy) . W mowie. gramatyka obejmuje wszystkie elementy systemu językowego: leksykologię. natomiast w formie pisanej bez szerszego kontekstu przykład ten jest niejednoznaczny. jednostka tekstu przedstawiona w przykładzie (l)a może być interpretowana dwojako. celowniku lub narzędniku. podmiotem zdania jest grupa nominalna w mianowniku. dopełnieniem jest grupa nominalna w bierniku (rzadziej w dopełniaczu. zaś wyraz lub wyrazy oznaczające jej obiekt (odbiorcę) .szyku. implikuje dwóch uczestników: wykonawcę czynności i jej obiekt. Przykładowo. Określony porządek wyrazów może wyrażać różne treści. albo jako dopełnienie (obiekt). tak jak pokazują to parafrazy (l)b i (l)c: (1) a. 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Tabela 1. Tak więc. c.w bierniku lub. Niejednoznaczność przykładu (l)a wynika z faktu. b. Cielą zostało powąchane przez dziecko. uszeregowanie"). W języku polskim wyraz lub wyrazy oznaczające wykonawcę czynności (sprawcę) zwykle występują w mianowniku. Dziecko powąchało cielą. Wiedza o kategoriach gramatycznych języka. Składnia (syntaksa) „zestawia" ze sobą wyrazy zgodnie z regułami składniowymi i schematami zdaniowymi. w połączeniu z wiedzą o schematach zdaniowych i regułach ich przekształcania i rozwijania. którą zajmuje on w zdaniu. Przy swobodzie w porządkowaniu wyrazów w zdaniu. niezależnie od pozycji. w dopełniaczu. każdy z rzeczowników w przykładzie (l)a może być interpretowany albo jako podmiot (sprawca). Dział językoznawstwa zajmujący się regułami Radowania zdań z wyrazów nazywamy składnią lub syntaksą.

4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. Konflikt zaostrza się do tego stoP ' że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod "^ i rzuca nim w Michała. a wyjątkowo czterech. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób.2. 1.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. samogłoski itd. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty. kładącą nacisk na tf inny aspekt zdarzenia: (2) a. co możemy zilustrować następującym P. e. których liczba zwykle nie przekracza trzech. od każdego z uczniów może usłysz60' J mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. rzeczy lub innych informacji z nim związanych.) schematy fonologiczne (np.procesy morfologiczne (np.2. zwierzęta lub też przedmioty związane z człowiekiem. Są to zwykle osoby. 4. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. na pytanie. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych.2. ia <*Je . Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. Michał się naśmiewał z Marka. co się stało. Kiedy nauczyciel wraca fl° sy. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. Marek rzucił mikroskopem w Michała. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze.1). Marek zbił szybę. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski.2 przyjrzymy się bliżej temu. kładem. W podrozdziale 4. To wina Marka. zależnie od naszego roz" nią danego zdarzenia. d. W podrozdziale 4. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być przy pomocy języka na różne sposoby. b. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. Jednak chybia i mikroskop trafia w $ * ' która rozbija się na drobne kawałki. które dotyczą nas samych. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochód scysji między dwoma uczniami. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. Mikroskop trafił w szybę. Szyba się stłukła. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zob. 4. . Podrozdział 4. g. f. c.

. osobowym sprawcą czynności.pt'yywj^gj-. Że knnceptuallzacja_r7.) . złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np.nśri pnzalgzl oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. ten uczestnik. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. lub *e^i Dier-la może być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności l ^ja^ nym odbieraniu czynności.Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzefl ' każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekd6.^ cy uderzenie jest agensem. _ rżeń. nią. oD ^ . Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) "" ~ morfologia morfemy (afiksy) procesy morfologiczne (np. a których role się od sie . który zostaje uderzony. tzn. których uczestnicy odgrywają różne role semantyczn^' ae . czyli poddawaniu się jej. Jak zobaczymy w dalszym ciągu7 istnieją różne schen*3 „ . nfl . jest „odbiorcą" czyn*10 który jej podlega. o których informujemy. których zdarzeniach. rodzaj czynności. uczestniczy ze_ e 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNu Tabela 1. tzn. samogłoski itd. nią te pokazują. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. "? bowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). Na P niiia-w schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnikjvl~ _ . procesu lub stanu oraz tych jego uczestnik" ' ^ rży są niezbędni do jego zaistnienia. -tiuiie Schemat pojęciowy zdarzenia. i zwany jest patiensem. schemat zdarzenia.

być osobowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). 4. który podlega je' działaniu. To wina Marka. W innych . ak zobaczymy w dalszym ciągu. co możemy zilustrować następującym przykładem. Schemat pojęciowy zdarzenia. na pytanie. jest „odbiorcą" czynności. Marek zbił szybę. g.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia.2. co się stało. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. osobowym sprawcą czynności. d. która rozbija się na drobne kawałki. schemat zdarzenia. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne.2. czyli poddawaniu się jej. których liczba zwykle nie przekracza trzech. W podrozdziale 4. Zdania te pokazują. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę./ywj . Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochodzi do scysji między dwoma uczniami. y^jej podlega. i zwany jest patiensem. 4.1). istnieją różne schematy zda-' których uczestnicy odgrywają różne role semantyczne. uczestniczy agens przekazujący energię innemu uczestnikowi.2 przyjrzymy się bliżej temu. natomiast uczestnik.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. patiensowi. Na przykład schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnik wykonuj ąy uderzenie jest agensem. ale każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekcie. Michał się naśmiewał z Marka. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. Marek rzucił mikroskopem w Michała. tym. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. zależnie od naszego rozumienia danego zdarzenia. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. Są to zwykle osoby. Mikroskop trafił w szybę. kładącą nacisk na ten lub inny aspekt zdarzenia: (2) a. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. a wyjątkowo czterech. Szyba się stłukła. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być wyrażone zv pomocy języka na różne sposoby.stopki oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. procesu lub stanu oraz tych jego uczestników. a których role się od siebie różnią. Konflikt zaostrza się do tego stopnia. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. o których informujemy. Kiedy nauczyciel wraca do klasy. e. W nie-r zdarzeniach. obejmuje rodzaj czynności. W podrozdziale 4. b. że knn rpptuaUzacja rzpr. zwierzęta lub tez przedmioty związane z człowiekiem. że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod oknem i rzuca nim w Michała. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zot)' 1. f. lub też jego roa moze być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności lub bieryni odbieraniu czynności. Podrozdział 4.2. c. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. Jednak chybia i mikroskop trafia w szybę. tzn. Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzenia. mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. od każdego z uczniów może usłyszeć inną. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty-które dotyczą nas samych. którzy są niezbędni do jego zaistnienia.schematy fonologiczne (np. który zostaje uderzony. tzn.

W Afryce jest pewna pustynia. Sahara jest niebezpieczna. które wyrażają. Uszczegółowienie może polegać na identyfikacji obiektu ((3)a). Schemat „działanie" 4.? Co ktoś / coś ma / posiada? Gdzie / skąd / dokąd ktoś / coś porusza się? Kto co komu daje? Omówimy teraz po kolei każdy z tych schematów. Schemat „posiadanie" 6.3. Ten duży obszar na mapie to jest Sahara. Należą do nich: być. Następnie. jakich używamy pytając o typ zdarzenia Jak zobaczymy w rozdziale 6. rozumiejąc przez nią takie „uczestnictwo" w relacji. Schemat „bycie" Główną funkcją schematu „bycie" jest przypisanie jakiejś cechy lub innej kategorii pojęciowej obiektowi. widzi itd. zależy wyłącznie od tego. Schemat „przemieszczanie" 1. Schemat „doznawanie" 5. (charakterystyka) d. w podrozdziale 4. zaklasyfikowaniu go do jakiejś kategorii ((3)b). widzieć itd. gdzie orzecznik nie odsyła do . że można zmienić położenie rzeczowników bez zmiany podstawowego znaczenia. czy prototypowe wyrażają przepływ energii. 4. W przykładzie (3)a mówiący identyfikuje dane miejsce na mapie używając nazwy własnej (Sahara). powiązany z patiensem za pomocą łącznika być. czy mówiący wypowie zdanie podane w przykładzie (3)a. Schemat „wydarzenie" 3. ulokowaniu w przestrzeni (& lub jedynie stwierdzeniu jego istnienia ((3)e): (3) a. Rolę głównego uczestnika określimy jako roi? patiensa. Czasowniki te mogą posłużyć jako nazwy typów zdarzeń. czasowniki te nie są charakterystyczne wyłącznie dla języka polskiego i można znaleźć ich odpowiedniki we wszystkich językach. robić. (stwierdzenie istnienia) C• r ' --f „ Wszystkie wymienione powyżej role semantyczne wyrażane są przez orzecznik. Czasowniki dzielą się na różne klasy. Schemat „przekazywanie' Kto / co to jest?. który obiekt chce zidentyfikować. Charakterystyczne dla konstrukcji identyfikującej desygnat obiektu jest to. który nie odgrywa domu10" jącej roli w tej relacji. odczuwać. Takie sytuacje nazywa się stanami. Ta pustynia jest w Afryce Pólnocnej. czy też użyje zdania Sahara to jest ten duży obszar na mapie. Zarówno bowiem Sahara jak i ten duży obszar na mapie mogą pełnić funkcję identyfikującą. Schematy zdarzeń można opisać przy pomocy najbardziej prototypowych czasowników. Sahara jest pustynią. omówimy schematy zdaniowe oraz szyk wyrazów charakterystyczne dla schematów zdarzeniowych. (przynależność do klasy rzeczy) c. lub Jaki jest ktoś / Jakie jest coś? Co się dzieje? Co ktoś robi? Czym się ktoś zajmuje? Co ktoś czuje. (lokalizacja) e.2. Wyróżnimy więc następujące schematy zdarzeń: 1.1.zdarzeniach nie następuje przepływ energii między uczestnikami. To. scharakteryzowaniu ((3)c). Zdanie (3)b to przykład. (identyfikacja) b. Relacja „bycia" może być uszczegółowiona różnorako. Schemat „bycie" 2. dziać się. w zależności od tego. czy też jego brak. które wymaga minimalnego zaangażowania.

lecz raczej do całej klasy rzeczy i klasyfikuje patiensa (Sahara) jako jednostkę w obrębie kategorii pojęciowej „pustynia". Patiens może wykazywać rosnący stopień autonomii w stosunku do procesu. Woda na herbatą gotuje się. Zasadniczą funkcją orzecznika. Grzmil Dnieje l Ochłodziło się. W każdym z powyższych procesów mamy do czynienia z obiektem. W innym kontekście szczekanie psa może jednak być innym typem zdarzenia. d. Różnica ta pozwala wytłumaczyć. jakąś własność. : ^aniach. którego określamy jako tego uczestnika sytuacji. Grzmi).uczf§tni kiem żywotnym ale nieosobowym. który . które nie mogą zareagować na nowy bodziec i których uczestnictwo w procesach może powstrzymać jedynie jakaś nowa siła. kiedy kazałeś mu siedzieć cicho?". że to człowiek im podlega. jest orzekanie o „byciu" patiensa. Procesy takie nie podlegają kontroli ze strony człowieka.3. Rola patiensa pełniona przez wszystkie podmioty w przykładach sprawia. do którego odnosi się wyraz Sahara. w schemacie „wydarze-me na plan pierwszy wysuwa się odbywający się proces i jego uczest-IK. dlaczego schemat „działanie" jest prawie zawsze powiązany z agensem. i stąd należy ono jako peryferyjne do dwóch schematów zdarzeniowych. jest przedmiotem nieożywionym.2. Odruchowa energia skomlenia jest również silniejsza od fizycznego i/lub psychicznego procesu wzrastania czy też chorowania lub dochodzenia do zdrowia. Z kolei w (3)d wyrażenie przyimkowe w funkcji orzecznika lokalizuje patiensa w przestrzeni. jako że sądzimy. Jednakże sam uczestnik procesu niekoniecznie musi brać w nim tywny udział i dlatego jest jednocześnie patiensem. W pierwszym lcn. który sam nie jest źródłem energii wytwarzanej w rozwijającym się procesie. W (3)c mówiący przypisuje obiektowi. niezależnie od jego szczegółowej roli semantycznej. f. (4)a. Chłopiec rośnie szybko l dochodzi do zdrowia. W zdaniu drugim. można przyjąć. Pies skamle. Pogoda się psuje. b. (4) a. Podmiot orze-a a może być wyrażony w zdaniach typu (Powietrze) ochłodziło się. gdzie się nie pojawia (np. (4)c i d. a więc jako kontrolowaną czynność raczej niż podleganie instynktowi. że kiedy pies szczeka. czym świadczy następujący szereg przykładów. w przykładzie (4)e . Schemat „wydarzenie" O ile schemat „bycie" odnosi się do stanu. 4.konkretnego obiektu. Schemat „działanie" W sytuacjach typu „wydarzenie" (takich jak w (4)) zwykle nie można zapytać „Co X robi?" Oczywiste jest jednak. patiens jest 118 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA zjawiskiem atmosferycznym. Nawet skomlenie psa można rozumieć i tłumaczyć jako skutek wywołany przez energię wytworzoną w instynktownym odruchu psa. że pies jest obiektem bardziej autonomiczym niż woda w czajniku ((4)d) czy spadający kamień ((4)c). także jeśli pies nagle zaczyna głośno szczekać bez wyraźnej przyczyny. c. Oczywiste jest jednak. że nim samo miejsce zdarzenia. że pytamy o nie przy pomocy zdania „Co się dzieje z tym obiektem?" Nawet pytanie „Co się dzieje z tym psem?" nie brzmi śmiesznie w kontekście skomlącego psa. e. Jest on raczej odbiorcą tej energii i stąd uczestnik w schemacie „wydarzenie" jest bardziej prototypowym patiensem niż nosiciel stanu wyrażonego przez schemat „bycie". Kamień spada. Odruch ten jest silniejszy od samego psa. W dwóch następnych przykładach. które omówimy w następnym podrozdziale. Można powiedzieć.2. W schemacie „działanie" jeden z uczestników postrzegany jest jako źródło generowanej energii i tym samym jako obiekt zapoczątkowujący czynność. Wreszcie (3)e jest przykładem stwierdzenia istnienia danego obiektu (Sahara) w danej przestrzeni (Afryka). (4)b. a w (4)fosobą. podmiot nie jest oddzielony od orzeczenia. że nad zachowaniem psa możemy mieć kontrolę. 4-2. Szczekanie psa możemy postrzegać jako „robienie czegoś". możemy zapytać „Co pies robi?" czy też „Co pies zrobił.

jakie tu omawiamy. tzn. Całe rano malował. W kontekście schematów pojęciowych. (6) a. przez co (często) nie może on wystąpić jako podmiot zdania w stronie biernej (por. który świadomie zapoczątkowuje czynność.4. jest wiedzione przez Jasia). jaki zajęło jej wykonanie. (oddziaływanie na obiekt) d. 4. ani też nie odgrywa aktywnej roli jak agens. ale relacja ta może również wiązać ' zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 121 . Kiedy to robi. Główna różnica między schematami „wydarzenie" i „działanie" polega na roli. że wąż jest niebezpieczny. W (5)d podmiot wytwarza produkt. 4. Jan wstał wcześnie rano. Jasio wie. Potem zniszczył ten obraz. jest patiensem. którą spełnia agens. e. będący źródłem energii. (oddziaływanie na obiekt) W przykładzie (5)b nie jest wymieniony obiekt czynności. b. Drugim obok doznającego uczestnikiem w zdaniach realizujących schemat „doznawanie" może być albo materialny obiekt (wąż). że wąż jest niebezpieczny. oraz sytuacje pośrednie ilustrują następujące przykłady: (5) a.świadomie powoduje czynność wyrażaną przez czasownik.w tym konkretnym przypadku obraz. nagle czuje ostry ból. który istniał niezależnie od czynności malowania i który podlega zmianom towarzyszącym energii wygenerowanej przez podmiot dla jej przeprowadzenia. Schemat „posiadanie" Schemat „posiadanie" ma kilka odmian. którą generuje agens. Schemat „doznawanie" Kategoryzacja pojęciowa zwykle zależy od doznań. w schemacie „doznawanie" główny uczestnik ani nie jest bierny jak patiens. Oba ekstrema schematu „działanie". chęci. Aspekty tego rozumowania wyrażają czasowniki postrzegania zmysłowego i stanów intelektualnych.2. wyrażone w przykładach (6)b—d zdaniem podrzędnym (z osobową formą czasownika albo z bezokolicznikiem). często przekazywana jest patiensowi. termin „doznanie" użyty jest jednak w szczególnym. procesów intelektualnych. albo też jakieś inne zdarzenie. Różnica między patiensem występującym w zdaniach realizujących schemat „działanie" a patiensem w zdaniach należących do schematu „doznawanie" polega na tym. który wymaga obecności agensa. Maty Jasio widzi węża. emocji. chcieć itp.2. Pomalował kuchnię. takie jak widzieć. c. (wytworzenie obiektu) e. wyraża on związek pomiędzy osobowym posiadaczem i obiektem posiadanym. chce go złapać. jest natomiast „centrum rejestrowania" owych wrażeń zmysłowych. Energia. czuć. Przez schemat „doznawanie" rozumiemy pojęciowe przetwarzanie informacji o naszych kontaktach z rzeczywistością pozajęzykową. W najbardziej prototypowym przypadku. wyłączne generowanie energii. że uda mu się to. społecznych i kulturowych. a więc tym. Drugi uczestnik. (brak obiektu odbierającego energię) b. w jaki sposób został wyrażony. jak w (5)e. Pomimo to. jeśli szybko chwyci węża rękoma. *To. wiedzieć. tzn. W (5)c wymieniony jest obiekt. jakim ludzie podlegają w otaczającym ich świecie fizycznym i kulturowym. Doznający zaangażowany jest w działanie o charakterze umysłowym. W odróżnieniu od schematu „działanie". Uczestnika takiego nazywamy doznającym. w rezultacie podjętej przez podmiot czynności powstaje nowy obiekt . jak w (5)a lub też generowanie i przekazywanie energii innemu obiektowi. Doznania mogą być rozumiane w najbardziej ogólny sposób i dotyczyć doznań fizycznych. że na tego drugiego nie oddziałuje czynność. myśleć. Wydaje mu się. d.5. niezależnie od tego. (obiekt odbierający energię jest nieistotny) c. wąskim znaczeniu. Namalował też obraz. jako że mówiący skupia swą uwagę na samej czynności i czasie.

a źródło i cel są zwykle ważniejsze niż ścieżka (zasada „cel ważniejszy niż źródło"). który jest posiadaczem czegoś i który przekazu-. np. (posiadanie obiektu abstrakcyjnego) c. a także całość i części składowe lub osoby powiązane ze sobą pokrewieństwem. W stanie wyjściowym wyróżniony jest jeden uczestnik. Jasio ma paskudną grypę. lecz raczej jest nosicielem stanu lub posiadaczem jakiegoś obiektu.część) e. kobieta z ładnym psem. Wniosek ogólny płynący z powyższej analizy jest następujący. w schemacie „posiadanie" możliwe jest odniesienie się do nosiciela stanu lub posiadacza obiektu przy pomocy wyrażenia z przyimkiem oznaczającym stosunek przynależności. ale nie powiemy *Pogoda zmieniła się z pochmurnej. (związek pokrewieństwa) Prototypowe uszczegółowienie schematu „posiadanie" wyraża związek pomiędzy posiadaczem i fizycznym obiektem posiadanym. Relacja posiadania może być również wyrażona przy pomocy wyrażenia z rzeczownikiem w dopełniaczu.2. Prezes dał prokuratorowi wszystkie dokumenty. niemniej są to w istocie dwie zupełnie różne relacje. Ona ma jedną siostrę. że schematy „bycie" oraz „posiadanie" są jakoś ze sobą powiązane.| w którym drugi z uczestników posiada przekazaną mu własność. Mniej prototypowe są obiekty abstrakcyjne ((7)b) oraz przyczyny stanów ((7)c). Małgosia ma ładnego psa. W konceptualizacji czynności z osobowym sprawcą cel jest zwykle bardziej istotny niż źródło. świetne pomysły Elżbiety. *Prezes dał wszystkie dokumenty do prokuratora. a najbardziej peryferyjne . Schemat „przekazywanie" Podobnie jak schemat „przemieszczanie".przyczyna stanu) d. oraz Przeszukiwali pokój do dwunastej w nocy brzmią bardziej naturalnie niż zdanie Przeszukiwali pokój od piątej rano.obiekt będący w posiadaniu czegoś z przyczyną wywołującą ten stan. (nosiciel stanu . co świadczy o tym. d. Ten rodzaj schematu „posiadanie" znany jest jako relacja własności. *kobieta zjedna siostrą) ani też nie zawsze posiadacz może pełnić gramatyczną funkcję orzecznika (porównaj Ten pies jest Małgosi z *Te nogi są stołu oraz *Ta siostra jest jej l Małgosi). (7) a. ponieważ podmiot nie podejmuje żadnych świadomych działań. 4.relacje typu „całość-część" ((7)d) oraz związki pokrewieństwa ((7)e). Po-: niżej podano przykłady procesów przekazywania obiektów: (9) a. (całość . Prezes przekazał prokuratorowi wszystkie dokumenty. c. Elżbieta często ma świetne pomysły. stół z trzema nogami. jej siostra. Schemat „przekazywanie" obejmuje dwa stany. b. Dlatego też rola posiadacza zbliżona jest do roli patiensa. schemat „przekazywanie" jest połączeniem różnych schematów: schematu „posiadanie". . Stań końcowy to stan. Ale schemat „posiadanie" nie zawsze może być wyrażony przez wyrażenie przyimkowe (*dziewczyna ze świetnymi pomysłami. je swoją własność innemu uczestnikowi. 124 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA piątej rano do dwunastej w nocy. (posiadanie obiektu fizycznego) b. „wydarzenie" lub „działanie" oraz „przemieszczanie". Mogłoby się wydawać. że poszczególne uszczegółowienia schematu „posiadanie" różnią się między sobą. Ten stół ma trzy nogi. w schemacie „posiadanie" również nie zachodzi rzeczywisty przepływ energii pomiędzy uczestnikami. możemy powiedzieć Pogoda zmieniła się na słoneczną lub też Wypogodziło się. Prezes przekazał wszystkie dokumenty do prokuratora. W odróżnieniu od schematu „bycie". który może zmieniać położenie oraz posiadacza. Przykładowo. Zasada ta rządzi również kontekstami abstrakcyjnymi.7. pies Małgosi. W naszym codziennym sposobie doświadczania rzeczywistości poza-językowej elementy schematu „źródło-ścieżkacel" są silnie zhierarchizowane. wskazując na barometr. np. grypa Jasia. pacjent z paskudną grypą. Tak samo jak w przypadku schematu „bycie".

Schemat „przekazywanie" Pierwszy Patiens Patiens Agens Doznający Posiadacz (Agens) Agens Uczestnicy j Drugi l Trzeci Orzecznik (Patiens) (Patiens) Patiens Patiens Patiens l Otrzymujący Patiens 4. . uzupełnienie czasownika. j ee! nie jest równocsesme Tabela 2. Hierarchiczny porządek składników zdania — Jednym z największych osiągnięć języka jest „przełożenie" struktury myśli na porządek linearny w komunikacie językowym lub w piśmie. prokurator wchodzi w ich posiadanie. c są więc przykładami schematu „przekazywanie". Schemat „działanie" 4. Szyk stanowi linearną strukturę schematu zdaniowego. 4.3. W polszczyźnie zależności zdaniowe mogą się realizować w różnych układach linearnych.3. tworzy z czasownikiem jeden składnik zdania. Hierarchiczna i linearna struktura zdania Jak wspomnieliśmy wcześniej. Przez porządek-hierarchiczny rozumiemy tu sieć zależności zdaniowych. zdanie ma również porządek hierarchiczny. Schemat „wydarzenie' 3. W (9)a prezes przesyła. a w (9)c daje dokumenty prokuratorowi. Schemat „posiadanie' 6. W wypowiedzeniu abstrakcyjny szkielet konstrukcyjny zdania realizowany jest przez ciągi linearne wyrazów stojących obok siebie. przypadek (9)b dopuszcza możliwość. czyli dopełnienie. że prokurator „szedł w posiadanie dokumentów w rezultacie czynności wyko* w .W przykładach (9)a oraz (9)c prezes jest w posiadaniu wszystkich dokumentów. Schematy zdarzeń 1. Przykładowo. Przyjrzymy się teraz najważniejszym aspektom hierarchicznego porządku zdania. jak schematy zdaniowe przedstawione w poprzednim podrozdziale są realizowane . Również (9)b wyraża przekazanie obiektu będącego własnością agensa. gdzie funkcja składniowa składnika zdania zależy od jego pozycji. Pomiędzy zdaniami (9)a i (9)b zachodzi pewna subtelna różnica znaczeniowa. Schemat „bycie" 2. W rezultacie czynności wykonanej przez prezesa.1. O ile w przypadku sytuacji wyrażonej przez zdania (9)a i (9)c prezes staje się posiadaczem dokumentów. Poza grupą werbalną znajduje się jednak podmiot. Zanim spróbujemy odpowiedzieć na pytanie. Zdania (9)a. grupę werbalną. Schemat „doznawanie' 5. 126 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ inaczej niż np. Schemat „przemieszczanie' 7. w języku angielskim. Poza porządkiem linearnym. kolejność (oraz składniowy status) składników zdania oddaje zależności pomiędzy uczestnikami zdarzeń.

77 les a donnes a są sceur. Hę hasgiven them to his sister. co pokazuje tabela 3. najpierw powinniśmy ustalić. Porównajmy następujące przykłady: (10) a. już sam sposób. Natomiast układy liniowe składników zdania mogą się różnić pomiędzy językami w znacznym stopniu. jak tworzone są układy liniowe. Jak przekonamy się w rozdziale 6. „On dał je swojej siostrze / On je dał swojej siostrze. c. Nawet w blisko ze sobą związanych językach. w jaki mówiący kategoryzują zdarzenia. Tabela 3. francuski i niemiecki. Pozycje w układach liniowych schematów zdaniowych Hierarchiczna i linearna struktura zdania 127 S 2 3 i e o i 01 N U rv* 0) . Er hat się seiner Schwestergegeben. układy liniowe tych samych schematów zdaniowych są znacząco różne. b. które składniki mogą wystąpić w której pozycji schematu zdaniowego. takich jak angielski.przez związki składniowe." Teoretycznie składniki zdania mogą zajmować różne pozycje i każdy język indywidualnie określa. może do pewnego stopnia zależeć od natury poszczególnych języków.

Q o i—i Q Q angielski She has .S efl N M S3 S 'g cd N d T3 o 03 N "ć3 ••a cu Q 0 0.

given them to his sister francuski II les a donnes a są sceur niemiecki Er hat się seiner gegeben .

128 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ ale mogą też. tak że mogą być od siebie oddzielone dowolną liczbą innych składników zdaniowych: (11) Er hat Jane alle ihre Briefe. Przykładowo. Poza podmiotem. pewne składniki mają stałe pozycje. Napotykając dany składnik zdania. oczekuje czasownika głównego w formie bezokolicznika. mu. że czasownik główny usłyszy na końcu zdania. czasownik posiłkowy. ohneein on Jane wszystkie jej listy bez jednego Wort zu sagen. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). czy czasownika typu zacząć. ci. takiego jak chcieć. zuriickgegeben. go.) oczekuje bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego czasownika głównego. w niezmiennej pozycji w układzie liniowym występuje również tzw." Również w języku polskim. Mówiąc ogólnie. będziemy itd. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). mię.Schwester Składnikiem zdania. sam czasownik lub okolicznik. Inaczej jednak niż w innych językach. gdzie układ liniowy zdania jest jeszcze bardziej swobodny niż w wyżej omówionych językach. Natomiast w języku niemieckim czasownik posiłkowy i czasownik główny umieszczane są w pozycjach nie sąsiadujących z sobą. nieakcentowane formy zaimków mi. W językach angielskim i francuskim czasownik posiłkowy nie może być oddzielony od czasownika głównego dopełnieniem. Przykładowo. Użytkownik języka polskiego. na pierwszym miejscu w zdaniu może wystąpić podmiot. „On zwrócił Jane wszystkie jej listy bez słowa / nie mówiąc ani słowa. dopełnienie wyrażone grupą nominalną bądź wyrażeniem przyimkowym. użytkownik języka angielskiego słysząc czasownik posiłkowy spodziewa się w dalszej kolejności czasownika głównego w odpowiedniej formie. Jednostki te mogą wystąpić bezpośrednio po sobie (będę rysować ł rysowała). odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. słowa powiedzieć zwrócił. cię. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: . czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. tak jak w języku niemieckim. Realizowanie schematu zdaniowego nie polega wyłącznie na umieszczeniu poszczególnych składników zdania w odpowiednich pozycjach. jest dopełnienie wyrażone zaimkiem. ich nie mogą znajdować się na początku zdania i zwykle unika się ich również na końcu zdania. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. Podobnie słysząc formę będę (będzie. który ma największą swobodę szyku w omawianych językach. po usłyszeniu w zdaniu czasownika modalnego. oczekujemy jego dalszych elementów. Z kolei w języku niemieckim słuchacz spodziewa się w takiej sytuacji. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi.

wobec którego nadrzędnik (np. orzeczenie. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania.2. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku.Rys. za przypadek szczególny. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem modalnym. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Porządek linearny Ii Jan chce podarować Marii kwiaty czasownik dopełnienie dopełnienie główny dalsze bliższe podmiot czasownik Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. Podmiot. podmiot. czasownik) nie ma wymagań formalnych. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. oraz takie uzupełnienie. 4. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. czyli uzupełnienie nieakomodowane. Jan jej chce dać kwiaty itd. dopełnienie dalsze. Ze względu na własności konotacyjne. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach! zależnych. Schematy zdaniowe to rodzaj szkieletu konstrukcyjnego. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. tzn. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. Jeśli uznać łącznik być. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. Mianownikowy pod129 128 . Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników.). orzecznik. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. dopełnienie bliższe. 2.3. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. tworząc orzeczenie.

odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane.).ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA "i ale mogą też. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). Schematy zdaniowe to ro-dzaj szkieletukonstrukcyjnego. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: Rys. Hierarchiczna i linearna struktura zdania modalnym. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. Mówiąc ogólnie. Jan jej chce dać kwiaty itd. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach zależnych. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem 4. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Jan Porządek linearny podmiot chce l podarować Marii kwiaty czasownik czasownik główny dopełnienie dopełnienie dalsze bliższe Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. tworząc orzeczenie. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki.3. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. 2. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi.3. tak jak w języku niemieckim. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. . W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania.2. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. 4.

stać się. za pomocą którego orzeka się o czynności. Odróżnia się dopełnienie bliższe. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. oraz innymi czasownikami o tej funkcji. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. Dziecko wstało (podmiot czasownik) . Aresztowali wszystkich włamywaczy: Wszyscy włamywacze zostali aresztowani) i które zwykle występuje w bierniku. np. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. liczbę (oraz rodzaj) osobowej formy czasownika. Film byt (podmiot łącznik interesujący orzecznik) Schemat z łącznikiem c. z przyimkiem lub bez niego. za przypadek szczególny.Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. czasownik)jue_ma wymagań formalnych. Tabela 4. Podstawowe schematy zdaniowe w języku polskim a. wobec którego nadrzędnik (np. które przy zamianie formy czasownika z czynnej na bierną może się stać podmiotem zdania (por. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. Orzeczenie to ten człon zdania. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej.2. łączącymi się z podmiotem za pomocą łącznika być. Za dopełnienie uważa się ten człon zdania. Mianownikowy pod130 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA miot wyznacza formę orzeczenia. które nie może stać się podmiotem zdania przy zamianie strony czynnej na bierną i które występuje we wszystkich przypadkach zależnych. Jeśli uznać łącznik być. do którego odnosi się podmiot. który uzupełnia treść czasownika przechodniego i którego forma uzależniona jest od czasownika. oraz dopełnienie dalsze. czyli uzupełnienie nieakomodowane.1). oraz takie uzupełnienie. orzeczenie. tzn. stanie lub właściwości obiektu. orzecznik. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. Orzecznik może być wyrażony różnymi kategoriami gramatycznymi (zob. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. Podmiot. Dnieje (czasownik) Schemat z czasownikiem uczestnika zdarzenia niekonotującym b. Ze względu na własności konotacyjne. podmiot. 4. tzn. dopełnienie dalsze. dopełnienie bliższe. określa osobę.

np.Schemat z czasownikiem nieprzechodnim d. dop. składa się z trzech członów. np. Oni lękają się o swoje życie. ale również w przypadku zależnym. . Piotr lubi Elę. c) Schemat z czasownikiem nieprzechodnim składa się z dwóch członów. np. np. Lekarz mu doradził (podmiot czasownik wyjazd dop. bliższe dalsze) Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami przechodnim f. okazać się. łącznika oraz orzecznika. Zuzanna ubiera się elegancko. ale może też być w przypadku zależnym. b) Schemat oparty na łączniku być lub innym czasowniku łącznikowym. Piotrowi żal Eli) oraz z dopeł-iuejjiajv przypadku zależnym lub wyrażonego grupą przyimko-wą. Podmiot jest zwykle w mianowniku. Jan zaprosił (podmiot czasownik kolegów dopełnienie bliższe) Schemat z czasownikiem z jednym dopełnieniem przechodnim e. d) Schemat z czasownikiem przechodnim składa się z_raasQwixika. Mama przełożyła (podmiot czasownik na parapet uzupełnienie nieakomodo-wane) książki z półki dop. czy też uzupełnieniem nieakomodowanym. bliższe dalsze Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami i przechodnim uzupełnieniem 4. itd. np. podmiotu i czasownika. Hierarchiczna i linearna struktura zdania 131 a) Schemat z czasownikiem niekonotującym uczestnika zdarzenia składa się z jednego obligatoryjnego członu. np. np. My chcemy wyjechać. Mdli mnie. czyli czasownika. podmiotu (najczęściej w mianowniku. dop. np. bezokolicznikiem. On gardzi pieniędzmi.3. podmiotu. Dziecko śpi.

Schematy „przemieszczanie" oraz „przekazywanie" mogą wymagać realizacji źródła. W większości wypadków te schematy zda-rzeniowe realizowane są przez schematy zdaniowe z czasownikami przechodnimi. Istnieje systematyczne powiązanie między pewnymi schematami zdarzeniowymi i pewnymi schematami zdaniowymi. Dyrektor przeniósł spotkanie z poniedziałku na wtorek. Schemat „wydarzenie" oraz schemat „działanie" mogą być realizowane zarówno przez schematy zdaniowe z czasownikami nieprzechodnimi jak i przechodnimi. np. 4. Dzieci mówiły o wierszach przez całą iekcję. użyjemy raczej schematu z czasownikiem przechodnim konotującym dopełnienie dalsze z przyimkiem. gdy parafraza zdania pozwala na zastosowanie schematu z łącznikiem. Niekiedy też rola dopełnienia dalszego bliska jest roli orzecznika. Kamień rozbił szybę. w jaki myślimy o tym zdarzeniu. np. Mężczyzna pomalował drzwi. Omówione tutaj przypadki ujmowania poszczególnych schematów zdarzeń w schematy zdaniowe to tylko typowe przykłady j łączenia typów zdarzeń z typami schematów składniowych. Dzieje się tak w przypadkach. Przykładowo. zbliżone ze względu na wyrażane znaczenie są zdania Sąd uznał Marię winną spowodowania wypadku oraz Sąd uznał. np.4. Jeśli w trakcie czynności obiekt powstaje lub czynność na niego oddziałuje w inny sposób. np.4. że Maria była winna spowodowania wypadku. Dzieci mówiły wiersze przez całą lekcję. W przykładach tych szyba oraz drzwi są obiektami. że schematy zdaniowe tworzą szkielety konstrukcyjne dla podstawowych schematów zdarzeniowych. Liczba konkretnych zdarzeń jest oczywiście w gruncie rzeczy ogromna. f) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem nieakomodowanym jest najrzadszy. najczęściej dopełnienia bliższego i dalszego. Z każdym schematem zdaniowym związane jest swoiste znaczenie. używamy takiego schematu zdaniowego. Pies skamle. np. W tym drugim przypadku poza dopełnieniem bliższym występują dwa dopełnienia dalsze. podmiotu oraz dwóch dopełnień.j 4. czy też nie. np. Chłopiec spaceruje. W rze.e) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami składa się z czasownika przechodniego. Rzadziej obok dopełnienia bliższego występuje uzupełnienie nieakomodo-wane. co pokazuje przykład (12)b. Wybór zależy od tego. ale w komunikacie językowym musimy je ująć w jeden z podstawowych schematów zdaniowych. b. Ona ma piękne mieszkanie. którym przekazywana jest w trakcie czynności energia sprawcy. jeśli chcemy wyrazić. Firma przeniosła biuro z Krakowa do Warszawy. jak w przykładzie (12)a. W pierwszym przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem przechodnim z dopełnieniem bliższym. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 133 czywistości konkretnych przypadków jest znacznie więcej. Opisując jakieś zdarzenie. Poza podmiotem czasownik konotuje dopełnienie bliższe oraz dwa uzupełnienia odnoszące się do miejsca. lub czasu. np. np. który najlepiej oddaje sposób. Jan wdrapał się na dach. Na przykład orzecznik może wystąpić tylko w połączeniu z łącznikiem. że dana czynność nie oddziałała na dany obiekt. ale nie sposób je tutaj wszystkie omówić. Z natury swej schematy „doznawanie" oraz „posiadanie" otwierają dwie pozycje: dla doznającego lub posiadacza oraz obiektu doznania lub obiektu posiadanego. ścieżki lub celu. ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA (12) a. i stąd użycia schematu z dopełnieniem dalszym. użyjemy raczej schematu z dopełnieniem bliższym w bierniku. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . Jan poczuł nagły ból w kolanie. czy następuje przepływ energii do odbiorcy. Dali jej bukiet kwiatów. Można powiedzieć. W drugim przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem nieprzechodnim. Mama oceniła nowych sąsiadów pozytywnie.

zdanie pełni funkcję komunikacyjną. czy opisuje zdarzenie przebiegające w czasie. prośbę o informację ((13)b) oraz żądanie ((13)c).4. nie jedź dziś do szkoły motorowerem. my) oraz określeń typu najwyższy chłopiec w klasie. Innym sposobem identyfikacji obiektu jest użycie nazw własnych. Ale kiedy opisujemy zdarzenia. Zdarzenia. Przykładowo. Zaczniemy od warstwy najbardziej zewnętrznej i stopniowo dojdziemy do zrębu komunikatu. aby słuchacz doprowadził do jej zaistnienia. wyrażają one trzy różne intencje mówiącego wobec komunikatu językowego: stwierdzenie faktu ((13)a). czy o ten stan pyta. ty. Może chcieć powiadomić słuchacza o istnieniu danej sytuacji w rzeczywistości poza-językowej. istotna jest również. Osadzanie zdarzeń w rzeczywistości pozajęzykowej w sj?SjonJoŁ. co ilustrują poniższe przykłady: (13) a.do„mówia}iiiicL^^ komunikat językowy właściwie przekazał pożądane treści informacyjne. tzn. zgodnie z kulturą danego języka. 4. Mówiący musi się także ustosunkować do treści informacyjnej. Omówimy to zjawisko szerzej w rozdziale 8. określić. uzyskać od niego informację dotyczącą tej sytuacji lub też żądać czy też życzyć sobie. pytanie.1. Mówiący. Ponadto. np. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie. formie i liczbie składników zdania. dokonując aktu mownego. jak różne typy zdarzeń mogą być realizowane przy pomocy kilku podstawowych konstrukcji zdaniowych. zaznaczyć. itp.W poprzednim podrozdziale pokazaliśmy. bądź też. Większość powyższych aspektów ko134 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNr munikatu językowego ma wykładniki gramatyczne lub morfologicz ne. informacja o miejscu i czasie. którą przekazuje. czy dokonane uprzednio w stosunku do danej chwili. muszą być nie tylko osadzone we właściwej ramie przestrzenno-czasowej. Czy Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem? c. Danielu. 2). zaimków osobowych (ja. dobrze?) Jakkolwiek wszystkie powyższe zdania dotyczą tego samego zdarzenia. Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem. Bardzo często różnicom w ustosunkowaniu nadawcy do treści komunikatu towarzyszą różnice w układzie. a więc powiadomienie słuchacza. rys. b. rozkazywanie Przede wszystkim. zaś tamte l tamta l tamto oraz tamci l tamte . w którym one zachodzą. jest zasadniczą funkcją trybu oznajmującego. poinformować o związku czasowym (lub innym. mówiący musi zasygnalizować. w którym wypowiadany jest komunikat językowy. w które wydarzenie zostaje „opakowane" w komunikacie językowym. które potraktujemy tu jako kolejne warstwy. że wypowiadane zdanie jest prawdziwe. wyrazy takie jak ten/talto oraz cii te wskazują na obiekty znajdujące się w bliskim sąsiedztwie mówiącego. Stwierdzanie istnienia określonych sytuacji w rzeczywistości pozajęzykowej. Najczęściej za punkt odniesienia w^czasie i przestrzeni przyjmowany jest moment i miejsce. Teraz przyjrzymy się wspomnianym aspektom wypowiedzi. czy też wyraża tylko hipotezę. czyli do samego zdarzenia (zob. są to także elementy kotwiczące. nie jedź dziś do szkoły motorowerem! (Danielu. np. wypowiadając zdanie . o których informują komunikaty językowe. czy żąda jego zajścia. uczestnicy zdarzeń muszą zostać umiejscowieni w czasie i przestrzeni. przyczynowym) danego zdarzenia z innymi. Wyznaczanie odniesienia grup nominalnych do obiektów w rzeczywistości-pozajęzykowej nosi nazwę odniesienia (referencji).na obiekty od mówiącego oddalone. czy stwierdza pewien stan rzeczy. ma jakiś określony cel. czy o danym stanie rzeczy jest przekonany. czyli zgodne z rzeczywistością.

Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: modalność Kolejną warstwą jest informacja o określonym stosunku mówiącego do opisywanego przez niego zdarzenia.—————— _ _ _ ——————————_? jr. Tryb oznajmujący służy więc do wyrażenia powiadomienia. w języku angielskim. Różnica między traktowaniem przez mówiącego sytuacji jako prawdziwych lub jako hipotetycznych to różnica w modalności. Natomiast jeśli mówiący chce jedynie wskazać stopień prawdopodobieństwa danego zdążenia. uży4 osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 135 a on formy pytającej ((13)b). w postaci trybu przypuszczającego (np. które istniały lub istnieją w rzeczywistości pozajęzykowej.-—— ——— .te^ście^ragiiiatycznyrn „ . Mówiący bierze na siebie odpowiedzialność za prawdziwość swoich wypowiedzi. pytania odróżnia od powiadomień zvk wyrazów w zdaniu. Wyrażaniu intencji mówiącego. inwersja czasownika posiłkowego i podmiotu (por. gdyby była pogoda) lub trybu rozkazującego. oraz środków leksykalnych w postaci tzw. W polszczyźnie. modalizatorów. Zdania stwierdzające istnienie sytuacji mają modalność faktywną (lub prawdziwościową). Charakterystyczne dla trybu rozkazującego w polszczyźnie są końcówki czasowników. (pozwolenie) . powinien.. Określony tryb może być peryferyjnie użyty w funkcji spełnianej prototypowe przez inny. mówiący używa specjalnych środków gramatycznych. np. 136 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Dla zaznaczenia hipotetycznego lub wolicjonalnego charakteru wypowiedzi. okoliczników lub czasowników typu prawdopodobnie. Krzysiu. chyba. . Zwykle mówimy o zdarzeniach. tryb oznajmujący może służyć wyrażeniu rozkazu (żądania). być może odbywa się w teraźniejszości lub potencjal-e °dbędzie się w przyszłości. szyk zdania oznajmującego (10)a z szykiem pytania Has hegiven them to his sister?). ale może również informować. Każdy z nich wyraża nieco inną postawę modalną mówiącego: (14) Osadzanie zdarzeń w kor. żeby jego słuchacz doprowadził do zaistnienia pożądanej sytuacji.4. mówiący stwierdza istnienie opisywanej sytuacji w teraźniejszości. 7. że według niego istnieje tylko możliwość zaistnienia danej sytuacji. zapewne. np. ale również w przeszłości (Daniel pojechał wczoraj do szkoły motorowerem) lub przyszłości (Daniel p°Je' dzie jutro do szkoły motorowerem). jak w tym właśnie przypadku.(13)a. a także niewyrażenie podmiotu zdania (ty. Taka modalność Jest nienacechowana: zawierające ją zdania nie charakteryzują się żadnymi specjalnymi środkami językowymi. a więc powiedzieć. Może być przekonany o prawdziwości własnej wypowiedzi. możesz już iść. służy tryb rozkazujący ((13)c). że dane zdarzenie mogło mieć miejsce w Przeszłości.-——-. Jeśli intencją mówiącego jest uzyskam6 informacji o określonym wycinku rzeczywistości pozajęzykowej. W innych jękach.2. -J a. a w szczególności tzw. Warunkiem wyrażenia modalności niefaktywnej jest istnienie danej sytuacji w momencie dokonywania aktu mowne-' a ^c Jej charakter hipotetyczny lub wolicjonalny. pytania wyróżniają * obecnością partykuły pytającej czy (oraz intonacją). Pojechalibyśmy jutro na wieś. Jak pokażemy w rozdz. itd. związek między trybem gramatycznym i funkcją komunikacyjną zdań w określonym trybie nie jest absolutny. np. trzeba. 4. Dlatego wszystkie rodzaje modalności niefaktywnej są na-echowane. wy). musi użyć specjalnych środków języ-°wych.

Traktujemy je więc jako fakty potencjalne. co pokazują podane niżej przykłady. czyli sygnalizowanie stopnia przekonania mówiącego o prawdziwości jego komunikatu językowego. Marek czytał książką. niemającego związku z czasem aktu mownego.b. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany Kolejny element kotwiczenia zdarzeń jest związany ze sposobem odniesienia danego zdarzenia do tego. (nakaz) c. Tak jak poprzednio. co odbywa się w czasie aktu mownego lub do innego punktu odniesienia w czasie.czy.. Krzyś musi być w tej chwili w pracy. musisz już iść.. Marek przeczyta książką. nazywa się modalnością deontycz-ną ((14)a. b. że chce. Odniesienie się do danego zdarzenia z perspektywy czasowej jakiejś innej sytuacji lub punktu (okresu) w czasie późniejszego w stosunku do czasu. d. nazywanym czasem aktu mownego. że zaistnieją. nie mają tzw. że opisywane zdarzenie ma miejsce. tylko zdarzenia zachodzące w przeszłości lub teraźniejszości traktujemy jako fakty. (czas przyszły dokonany) 4.4. przeszły oraz przyszły. Przykłady (14)c i d oddają różnicę w przekonaniu mówiącego. Marek czyta książką. b). Czas aktu mownego najlepiej określa współrzędne na osi czasu. jak i słuchaczowi. przed nim (w przeszłości) albo potencjalnie mogą zaistnieć po nim (w przyszłości). w jakim miało miejsce opisywane zdarzenie. Również w (16)b czynność jest miniona. złożonych z czasownika być w czasie przyszłym oraz imiesłowu przeszłego czynnego lub bezokolicznika czasownika głównego. 138 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI . informujący o czynności zamkniętej. sytuację „zakupu nowego samochodu" mówiący może ująć w następujące wyrażenia zdaniowe: (16) a. Marek będzie czytał książkę. Firma zakupiła nowy samochód. W przykładzie (16)a sytuacja zakupu nowego samochodu widziana jest jako zamknięte zdarzenie.4. a czasownik musieć silniejszą postawę modalną mówiącego. nazywa się modalnością episte-miczną((14)c.4. Pragnienie mówiącego jest słabsze w przypadku czasownika modalnego móc w przykładzie (14)a niż w przypadku czasownika modalnego musieć w przykładzie (14)b. (15) a. d).li sygnalizowanie sytuacji pożądanej. Mówiąc ogólnie. (możliwość) d. (czas teraźniejszy) b. W przykładach (14)a i (14)b mówiący komunikuje. (czas przeszły) c. czasowniki dokonane (por. c. opisywane z perspektywy jakiegoś momentu późniejszego na osi czasu. Zdarzenia mające zajść w przyszłości jedynie przewidujemy. Zdarzenia mogą zachodzić jednocześnie z aktem mówienia (w teraźniejszości). Firma właśnie zakupiła nowy samochód. czasownik móc wyraża słabszą. Rozróżnienie to znajduje odzwierciedlenie w systemie języka. firma zakupiła nowy samochód. że form czasu przyszłego. (przekonanie) Jak pokazują powyższe przykłady. czy też oczekujemy. Krzyś może być w tej chwili w pracy. Krzysiu. W polszczyźnie odróżnia się czas teraźniejszy. by zaistniała dana sytuacja. Przekonanie 0 pQwinności. Jakkolwiek we wszystkich powyższych zdaniach występuje czasownik dokonany. będę czytał / czytać: *będę przeczy tał/przeczy tac). 4. Każdy czas gramatyczny ma właściwą sobie formę. (czas przyszły) d. zakończonej. zdania z czasownikami mo-dalnymi cechuje niejednoznaczność. Natomiast przekonanie nadawcy o faktyczności zdarzenia. Przykładowo. jest funkcją aspektu dokonanego. Tuż zanim zbankrutowała. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego Gramatyczna kategoria czasu służy wyrażeniu pojęciowej kategorii czasu. Polszczyznę charakteryzuje fakt.3. zdarzenie jest za każdym razem przedstawiane z innej perspektywy czasowej. Zanim zbankrutuje. Określa ona relacje między zdarzeniem zachodzącym w czasie w rzeczywistości pozajęzykowej a czasem komunikatu językowego. jako że znany jest zarówno mówiącemu. firma i tak zakupi nowy samochód.

wyrażające różnice w przebiegu ilościowym czynności. 4. istotną cechą aspektu dokonanego jest ujmowanie zdarzenia z punktu widzenia momentu przyszłego w stosunku do samego zdarzenia. dokonana z perspektywy innego zdarzenia w przyszłości. 4. z perspektywy wszystkich momentów w czasie.5.4. przez które przebiega. a elementy kotwiczenia to kolejne nakładające się na siebie warstwy „łusek". Janek nosi okulary. np. Następną warstwę . W języku polskim niektóre czasowniki niedokonane mają dwie formy. aspekt niedokonany ukazuje ją jako będącą w toku. Jak widać. P0' wtarzającą się w pewnych odstępach czasu. Wreszcie w przykładzie (16)d czynność pokazana jest jako zamknięta. Z powodu swojej złożoności zdarzenia „opakowane" są w kilka warstw elementów kotwiczących. nosić wyraża czynność wielokrotną. Jego część zasadniczą stanowi samo zdarzenie. Mary is talking on the phone („Maria rozmawia przez telefon"). jak pokazuje to rys. *Firma zakupuje w tej chwili nowy samochód). czyli tryb oznajmujący lub rozkazujący lub forma pytająca. Jakkolwiek rozmowa przez telefon jest pojmowana jako zdarzenie ograniczone czasowo. Janek niesie torbę.zamknięta. Kotwiczenie zdarzeń: synteza W tym podrozdziale przyjrzeliśmy się elementom kotwiczenia wyrażającym związek między zdarzeniem opisywanym przez mówiącego w akcie mownym i dokonywaną przez niego kategoryzacją rzeczywistości pozajęzykowej. jednak obejmuje swymi skutkami uogólniony moment aktu mówienia.w tym przypadku w czasie teraźniejszym. Czynność niedokonaną widzianą jako całość. W innych językach. czas gramatyczny. Używając w powyższym przykładzie czasownika niedokonanego. wyraża się używając innych form czasownika. tzn. b. np. tzn. jako czynność zwartą. o określonym początku i punkcie końcowym. 3. że firma ma w t ' chwili nowy samochód. mówiący opisuje zdarzenie jako toczące się w czasie wyznaczonym przez kategorię czasu gramatycznego . Czynność przebiegająca w czasie może wystąpić jeden raz lub też może wystąpić wielokrotnie. że aspekt dokonany nie może wyrażać zdarzenia odbywającego się w momencie mówienia (por. Zdanie opisujące daną sytuację porównać możemy do cebuli. Do elementów kotwiczenia należą tryby^Ulodalnaść.6. cor^^ 139 darzenie mające punkt początkowy i końcowy. w języku angielskim. np. tzn. W zdaniach z czasownikiem nieść czynność ukazana jest od wewnątrz. aspekt dokonany i niedokonany. O ile nieść wyraża jednorazową czynność niedokonaną. W (16)c zdarzenie kupna nowego samochodu jest dokonane. np. Zdarzenie jest więc opisane niejako od wewnątrz i ukazuje sprawcę (Marysia) w trakcie wykonywania czynności wyrażonej przez czasownik (rozmawiać). zamknięte z perspektywy innego zdarzenia w przeszłości. które ponadto 'powtarza się w czasie: (18) a. Mary talks on the phone (a lot) („Maria rozmawia przez telefon (dużo)"). Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany Ostatnim już elementem kotwiczenia jest przebieg czasowy zdarzenia. pojęcie trwania czynności typowo wyraża się odpowiednią formą czasownika. nieść: nosić. O ile aspekt dokonany ukazuje czynność jako zamkniętą. W strukturze zdania jest on uzewnętrzniony jako intencja mówiącego. Natomias w przypadku czasownika nosić czynność jest ukazana „od zewnątrz .4. Najbardziej zewnętrzną warstwę zdania stanowi akt mowny o określonej funkcji komunikacyjnej. nierozciągniętą w czasie. mówiący pomija oba te momenty i bierze pod uwagę tylko jego przebieg czasowy. rozwijającą się: (17) Marysia rozmawia przez telefon. Jest więc jasne. przy czym to inne zdarzenie nastąpi w momencie późniejszym niż sama czynność zakupu. powtarzającą się. Istotne jest w tej wypowiedzi to.

rozwijanie się czynności w czasie komunikowane jest przez najbardziej wewnętrzną warstwę struktury pojęciowej sytuacji. czy też nie. Uczestnicy schematów zdarzeń są ze sobą powiązani w sposób charakterystyczny dla danego schematu. Jakkolwiek w schemacie „wydarzenie" może wystąpić przepływ energii. „posiadanie" oraz „doznawanie". nacechowanym. em' Schematy zdaniowe powstają przez określenie niewielkiej y możliwych połączeń podmiotu. awcY musi być zakomunikowany przy pomocy odpowiedniego admka leksykalnego. który jest odbiorcą energii. dopeł-y . 3 ukazuje. w jaki nasz opis zdarz6 nią powiązany jest w jednostce języka nazywanej zdaniem z naszy mi intencjami oraz elementami kotwiczenia zdarzeń w czasie i Ta złożona treść informacyjna przekładana jest na porządek Serarchiczny i linearny zdania. jego „zamknięcie" w stosunku do wybranego punktu odniesienia. Ooisywane przez nas zdarzenia zostają sklasyfikowane w obrębie iczonej }iczby typów zdarzeń i wraz z ich uczestnikami zostają te w odpowiednie schematy zdarzeń. komunikuje aspekt dokonany. które opisuje jest em. Zdanie jak cebula ZDARZENIE aspekt niedokonany 141 zdarzenia. rozdz. orzecznika oraz uzupełnień . Uprzedniość zdarzenia. że przekładając strukturę pojęciową zdarzenia na wyrażenie zdaniowe. Mówiący jest albo przekonany. Schemat „przemieszczanie" jest połączeniem dwóch schematów. 4. Całkowity brak przepływu energii charakteryzuje stany. Orzeczenie wchodzi wiązek składniowy z drugim głównym składnikiem zdania. 1. ścieżką oraz/lub celem. Przebieg. Konceptualizacja zdarzeń wraz z ich uczestnikami ujęta jest w języku w pewien szkielet konstrukcyjny o określonym porządku hierarchicznym i liniowym. otrzymujący oraz patiens.2. w drugim przypadku. W schemacie „bycie" orzecznik wchodzi w związek z patiensem. W schemacie „doznawanie" patiens powiązany jest z (osobowym) doznającym. Podsumowanie Składnia zajmuje się badaniem sposobu. pod-j. Uczestnikami schematu „przekazywanie" są agens. Moment ten jest es ony przez czas gramatyczny. Taki przepływ energii charakteryzuje schemat „działanie". który wraz e swoim dopełnieniem lub dopełnieniami. . „wydarzenie" lub „działanie ze źródłem. wśród których rozróżniamy schematy „bycie".5. Ustalenie owych schematów darzeń odbywa się na podstawie określenia semantycznej roli uczestników danego zdarzenia oraz ustalenia. Dystrybucją uczestników schematu źródło-ścieżka-cel często rządzi zasada „cel ważniejszy niż źródło".2). schemat „przemieszczanie" oraz schemat „przekazywanie".jądro" w postaci samego wydarzenia oraz otaczające je warstwy „elementów kotwiczących". W schemacie „posiadanie" patiens związany jest z posiadaczem. tworzy grupę werbalną. zależy ono od tego. jak ścisły jest związek pojęciowy danej „warstwy" z samym wydarzeniem. zwykle nie generuje jej niezależny agens. 3. czyli modal-nosc. Wzajemne położenie warstw określa zasada bliskości lub odległości (zob. dalszego.stanowi stosunek mówiącego do prawdziwości wypowiadanego przez niego komunikatu językowego. Prototypowe energia przepływa od agensa. dopełnienia bliższego. Pierwszy przypadek nienacechowany i nie wymaga użycia specjalnych środków języ-wych. czyli uczestnika podejmującego świadome działanie. Jego jądro stanowi czasownik. stopień pewności są-. do patiensa. tzn. określony w stosunku do momentu mówienia lub innego zdarzenia. Kolejna warstwa to czas danego 140 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁAD Rys. Jako składnik zdania Pa werbalna funkcjonuje jako orzeczenie. wyróżniamy . Następną warstwę stanowi moment cza-ok '1W którym wypowiadany jest komunikat. czy ma miejsce przepływ energii. że zdarzenie. Rys. czy też uzupełnieniem leakornodowanym. albo też traktuje je jako hipotetyczne.

pytania oraz rozkazy wyrażają określony stosunek mówiącego do komunikatu językowego. czyli prawdziwościowej. Na różnicy między czasem aktu mownego i czasem komunikowan sytuacji pozajęzykowej opiera się gramatyczna kategoria czas Czas teraźniejszy służy wyrażaniu zdarzeń odbywających się w & mencie mówienia. Jodłowskiego (1977). Wszystkie te elementy kotwiczenia tworzą kolejne warstwy. Informowanie o słabszym lub silniejszym przekonaniu mówiącego co do rzeczywistości danej sytuacji. Powiadomienia. że mówiący chce. że to. Komunikowaniu faktów służy w języku zasadniczo tryb o-znajmujący. Elementy kotwiczące również zależą od czasownika i wyrażają postawy modalne czy też komunikacyjne intencje mówiącego. Podejście najbliższe stanowisku prezentowanemu w niniejszej książce zawierają klasyczne tradycyjne opisy składni języka polskiego . jak • czas innego zdarzenia.np. przypuszczalnie). które zaistniały uprzednio w stosunku do czasowego punkodniesienia. Współrzędne czasowe danej sytuacji w rzeczywistości pozajęzyK°" wej typowo ustalone zostają względem momentu. które W vDUSZCzalnie) odbędą się po tym momencie. Taki czasownik jest również podstawa schematu z trzema oraz czterema uzupełnieniami konotowanymi Pozycje składniowe wypełniane przez poszczególne składniki zdania odpowiadają wszystkim możliwym uczestnikom zdarzeń na poziomie schematów znaczeniowych. patrz Grzegorczykowa (1998). patrz Wierzbicka (1999). w którym mówimy przekazuje słuchaczowi komunikat językowy o danym zdarzeniu-Czas przekazania komunikatu nazywamy czasem aktu mownego. Na temat składni współczesnej polszczyzny. a także wyrażenie. Aspekt dokonany ł żv wyrażeniu czynności widzianych jako wewnętrznie niepodziel-fakty. Warstwy te są wobec siebie uporządkowane zgodnie z zasadą pojęciowej bliskości lub oddalenia. że dana czynność postrzegana jest jako fakt wewnętrznie podzielny. czas przeszły komunikuje zdarzenia uprzedn sunku do tego momentu. jest modalnością nienacechowaną. 4. co mówi jest prawdą. Tryb rozkazujący jest wykładnikiem modalności depntycznej (wolicjonalnej). w jakie zostaje „opakowana" centralna część zdania. Zalecana lektura Ogólne podstawowe wiadomości na temat polskiej gramatyki podaje Encyklopedia szkolna (1995). rozwijający się przez wszystkie momenty czasu. S. w którym się odbywa. to modalności nacechowane. jak i wyrażenie hipotezy to odmiany modalności epistemicznej. Zdarzenia wymagają zakotwiczenia. Aspekt niedokonany służy sygnalizowaniu. wyrażająca sąd mówiącego. one zostają na podstawie wymagań semantyczno-składnio-czasownika.nieakomodowanych. czyli semantyczna treść zdarzenia. aby zaistniał dany stan rzeczy. które muszą być komunikowane w języku przy pomocy specjalnych wykładników leksykalnych lub gramatycznych. konotującyn. Schemat z łączniki być jest szczególnym przypadkiem schematu z dwoma konotowany mi uzupełnieniami. a czas przyszły wyraża sytuacje.6. Modałność faktywna. chce uzyskać informację dotyczącą jakiejś sytuacji lub życzy sobie albo żąda zaistnienia jakiejś sytuacji. Sygnalizowaniu sytuacji pożądanej służy tryb rozkazujący. Mówiący stwierdza fakt. Schemat z jednym konotowanym uzupełnieniem 142 ŁĄCZENIE TREŚCIINFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ opiera się na czasowniku nieprzechodnim. Na temat kulturowych uwarunkowań gramatyki. Prototypowy schemat z dwoma uzupełnienia™1 konotowanymi opiera się na czasowniku przechodnim. którym może być zarówno czas aktu mownego. Sygnalizowaniu stopnia przekonania mówiącego co do rzeczywistości sytuacji służy tryb przypuszczający oraz przeróżne wykładniki leksykalne (chyba.7. Ćwiczenia i zadania . Zarówno powiadomienie o faktach. 4. dopełnienie lub dopełnienia.

f. 3. Ta zabawka jest zepsuta. 6 Poniżej powtórzono przykłady podane w tekście jako (8). Przeanalizuj następujące zdarzenia a następnie . g. d. 144 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: e. c> Graliśmy wtedy w sztuce Czechowa. f. Brat mi dał wszystkie swoje pieniądze. . Zmoczył tablicę wodą. .1. O jakie typy „posiadania" chodzi w poniższych przykładach? a. Profesor nie weźmie do Anglii żadnych książek. Potem zmazał rysunek z tablicy. czy następuje przepływ energii i jeśli tak. d. Muł nie jest ani koniem. realizowane przez poszczególne zdania. Określ poszczególne relacje semantyczne „bycia" wyrażane przez orzecznik w następujących zdaniach: a. Brat się śmiał. Przyjrzyj im się ponownie. Jest jeszcze wiele gór do zdobycia. Nie. Śpiewaliśmy chórem. Śpiewaliśmy w chórze. Przeanalizuj poniższe przykłady tak.0 ~ Jakie są semantyczne role uczestników opisanych zd«^en. b. Chłopak rysował pociąg na tablicy. Janek łaskotał swojego brata. a'. ćwiczenia Uadania_ 145 b Dziś Janek będzie czytał z Biblii. jak w ćwiczeniu l-różnią się znaczenia zdań tworzących pary? a. Ta butelka ma ładną zakrętkę. <•• Mój brat jest lekarzem. Nie mam zielonego pojęcia. „źródło ważniejsze niż cel". ani osłem. a który nie może bez wpływu na gramatyczność zdania? Czy można znaleźć potwierdzenie zasad „cel ważniejszy niż źródło". *• Ojciec musi naprawić telefon. Potem wytarł ją do sucha. Zosia jest moją siostrzenicą.określ. ' Graliśmy wtedy sztuką Czechowa. <ł>. Mój przyjaciel jest teraz w domu. 1 On jeździ do Anglii. d' Dzieci umyły się w wannie. . Określ szczegółowe typy zdarzeń realizujących schemat „działanie" w poniższych przykładach. a potem odpowiedz na następujące pytania: Który ze składników zdania może zostać opuszczony. Masz ochotę na odrobinę wina? e. e. Marek ogląda dużo filmów. ~ podaj schematy zdarzeń. b. Krystyna jest o rok młodsza od swojego brata. d. . mam świetne lekarstwo na 5. f. f. Gdybyś chciała spróbować. c. Czy masz jeszcze trochę czerwonego wina? b. Czy któreś z opisanych zdarzeń nie realizuje schematu „działanie"? a. od którego ao którego uczestnika? .Drzewo przewróciło się wczoraj w nocy. b. 4. mam straszną migrenę. V Dziś Janek będzie czytał Biblię. „ścieżka ważniejsza niż cel"? . e. c. 2. c. Dzieci umyty wanną.

^rek Się zdenerw°wał i chciał zbić Michała. czyli głoskom. juarek rzucił mikroskopem w Michała. (początek + koniec) e. d. Jabłko spadło z drzewa na trawę. Mama odebrała wczoraj dziwny telefon. Mama odebrała właśnie telefon. Policja przeszukiwała dom od piątej rano do dwunastej w nocy. co w jednym języku uznaje się za dwa r°żne dźwięki. Wprowadzone zostanie również rozróżnienie pomiędzy głoską a fonemem oraz opisem fonetycznym i fonemicznym. Jan wdrapał się z pokoju po drabinie na dach. e. Mamo. Mama odbiera telefon w naszym domu. Pogoda zmieniła się z pochmurnej w słoneczną w ciągu zaledwie godziny. a. Fonetyka opisuje cechy fizyczne głosek. Mlchał się naśmiewał z Michała. c. (początek + czas trwania + koniec) d. • Mikroskop trafił w szybę. b. W tym rozdziale przyjrzymy się częściom składowym morfemów: dźwiękom języka.a. Mama musi w tej chwili odebrać telefon. Mama właśnie odebrała telefon. Głoski łączą się w sylaby. natomiast fonologia bada ich funkcje w poszczególnych językach. ale w połączeniach z innymi mogą decydować o różnicach znaczenia (np. Mama odebrała właśnie telefon. które . 146 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADN 8.Małgosia z brzyduli wyrosła na prawdziwą piękność.w odróżnieniu od morfemów -^Jednostkami czysto fonetycznymi. każda z tych jednostek ma znaczenie na swoim własnym poziomie. a te z kolei składają się z morfemów. z czego te różnice wynikają. Mama może w tej chwili odebrać telefon.Szyba się stłukła. (stan wyjściowy + stan końcowy + czas trwania) i. Podane poniżej przykłady różnią się elementami kotwiczeń' Wyjaśnij. (stan wyjściowy + stan końcowy) 7. W niniejszym rozdziale omówimy budowę narządów mowy i przedstawimy charakterystykę artykulacyjną głównych typów głosek: samogłosek. gdyż systemy fonologiczne poszczególnych języków różnią się od siebie i to. Spotkanie trwało od dziesiątej wieczór bez przerwy do drugiej nad ranem. Kombinacje głosek tworzących Sylaby w danym języku podlegają specyficznym dla tego języka ogra148 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKAIFQNOLOn[ . (źródło + ścieżka + cel) c. kiedy zadzwonił dzwonek do drzwi. jak różni się znaczenie przykładów w poszczególnych D rach i określ. odbierz telefon! Mama często odbiera telefon w domu b. p+a+s : b+a+s). Mama odbiera telefon w tej chwili. Dźwiękami języka zajmują się dwa działy językoznawstwa: fonetyka i fonologia. (źródło + cel) b. Określ zdarzenia i schematy zdaniowe dla poniższych zdań: *• To wina Marka. Rozdział 5 Dźwięki jązyka: fonetyka i fonologia W poprzednich rozdziałach mówiliśmy o jednostkach języka posiadających znaczenie: grupy syntaktyczne składają się z wyrazów. w innym może być uważane za dwa warianty tego samego dźwięku. Marek zbił szybę. Głoski same w sobie nie mają znaczenia. dyf-tongów (czyli dwugłosek) i spółgłosek.

5. jaką pełnią w danym języku. 5. hiszpański) mają system graficzny. Są rozmaite tego przyczyny. które rozróżniają użytkownicy innego J? zyka. który jest (niemal) fonemiczny. Po nie Japończycy nie słyszą różnicy między dźwiękami „l" i „r > na _ miast Polacy postrzegają je jako różne. Pisownia polska opiera się przede wszystkim na dwóch zasadach: onetycznej i etymologiczno-morfologicznej.grupach wyrazowych lub zdaniach .form dźwiękowa poszczególnych słów może się znacznie zmienić wskutek takich procesów jak upodobnienie (asymilacja). redukcja itp. Zasada fonetyczna pole- . „pierwszą literę alfabetu". W języku polskim est około 40 kategorii funkcjonalnych jednostek dźwiękowych zwa-iych fonemami (dlaczego „około". Sylaby tworzą wyrazy. Ale w języku polskim relacja między wymową a pisownią jest. np. za każdym razem wymowa będzie nieco inna. Pisownia a wymowa Niektóre języki (np. Natomiast fonologia bada głoski według tego. rz i ż. Po pierwsze. Niektóre fonemy reprezentowane są przez kilka znaków. W skali światowej liczba ta lokuje go mniej więcej pośrodku. wyjaśnimy w podrozdziale 5. sz. w całej ich złożoności i róż-^orodności. daleka od jednoznacznej odpowiedniości. Podobnie jest z językiem pisanym. tj. Kategorie dźwięków jednego języka niekoniecznie odpowiadają tym. mlasków. W wi kszych jednostkach . a mianowicie z kategoryzacją. Jednakże pomimo tych różnic uznajemy.1. ą.niczeniom. uważamy. Wyrazy z kolei łączą się w zdani które mają typowe dla danego języka kontury intonacyjne. w ć.1. K o-rej nie dostrzegają rodzimi użytkownicy języka angielskiego. ch i h. Wprowadzenie: fonetyka i fonologia Ludzie potrafią wymówić praktycznie nieograniczoną liczbę głosek. u i ó. choć Francuzi siy między tymi dźwiękami różnicę.Wpr°' T* tym właśnie zasadza się różnica pomiędzy fonetyką i fonolo-• Fonetyka bada głoski jako dźwięki. Niektóre języki mają mniej fonemów (japoński około 20). jest więcej fonemów niż liter alfabetu (mimo że język polski wzbogacił alfabet łaciński przez wprowadzenie nowych liter np. mają ponad sto fonemów. ż. czyli umiejętnością postrzegania różnych form jako przedstawicieli tej samej kategorii.5).1. które są budowane według Okr słonych wzorców akcentowych. że wyraz ten został wymówiony „tak samo". Z kolei dla Polaków samog ski w wyrazach ten i cień brzmią identycznie. jak wiemy. Bywa też odwrotnie: litera i reprezentuje dwa fonemy /i/ oraz /i/. znaków diakrytycznych. Na przykład Tajowie słyszą różnicę między „p" w angielski słowach pie (wymawiane z przydechem) i spy (bez przydechu). miękkości i dźwięczności. niezależnie od roli. Jeśli się wymówi ten sam wyraz kilka razy lub jeśli się poprosi o jego wypowiedzenie różne osoby. jak są kategoryzowane rzeź rodzimych użytkowników danego języka. Znajomość danego języka polega między innymi na umiejętności kategoryzowania dźwięków: przyporządkowania wielkiej ich różnorodności do określonych kategorii. Są również problemy z oznaczaniem nosowości. że wszystkie one reprezentują ten sam element graficzny. Choć symbole podane poniżej mają różne kształty. inne. hotentoc-ko-buszmeńskie języki Afryki Południowej (Khoiń). Procesy te umożliwiają szybkie i skuteczne wytwarzanie i przekazywanie mowy. np. 5. czyli każdy fonem jest zawsze reprezentowany przez tę samą literę i odwrotnie. oraz dwuznaków. a wśród nich skomplikowany system tzw. np. t. rz). wadzenie:foiiet^arfonologia_ 149 Aa A Mamy tu do czynienia z pewną bardzo ogólną umiejętnością poznawczą. np.1.

a w wypadku zayczeń stopniem przyswojenia obcej wymowy (jury.4. Poniż przedstawimy bardziej szczegółowy opis aparatu fonacyjnego i ar y kulacyjnego. przechodzenie powietrza przez przewód głosowy 5. Jeśli powietrze drga wskutek szybkiego i wielokrotnego zsuwania i rozsuwania wiązadeł . W powszechnym użyciu jest międzynarodowy alfabet fonetyczny ustalony przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (API). ustnej i nosowej) i ruchy narząd0 mowy: języka. Choć używa go część autorów polskich.Sa na stałej odpowiedniości między fonemami i literami.1.powstają głoski dźwięczne.powstają głoski bezdźwięczne. ławek.. może bo mogę. kasa. 'eastng. . Symbole fonetyczne Ponieważ pisownia nie reprezentuje wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. w fonetyce stosuje się system transkrypcji.1 Fonacja Trzymając rękę na szyi podczas wymawiania słowa dom możemy poczućVibrację To drgają struny głosowe. morze bo morski.2. np. agan. w której każdemu symbolowi odpowiada określona wartość dźwiękowa. poloniści na ogół preferują alfabet slawistyczny i nim posługiwać się będziemy w niniejszym rozdziale. [d]. ławka a] bo ława. Jak powstają dźwięki mowy W procesie wytwarzania dźwięków mowy można wyróżnić dwa główne stadia: fonację i artykulację. np. O barwie danego dźwięku decyduje specyficzne ukształtowanie Ka-nału głosowego (jamy gardłowej. Artykulacja to tworzenie barwy poszczególnych dźwięków. a drganie ^ nazywane jest w fonetyce dźwięcznością.2. które mogą się zsuwać lub pozostać rozchylone. Rys!. ts] i [t] to głoski bezdźwięczne. Powietrze wydychane z płuc przechodzi przez głośnię (umiejscowioną w krtani. wziął */jabuko/ */vziouu/ (dalsze przykłady podano w podrozdziale 5. brzeg). jabłko. wiązadła głosowe muszą się zsunąć^ Powietrze wydobywające się z płuc napotyka tę przeszkodę rośnie zatem ciśnienie powietrza pod nią. Omenie ponownie wzrasta i cykl zostaje powtórzony Pojedynczy ^kl otwierania i zamykania głośni trwa bardzo krótko. za tzw.fałdami mięśni (ściślej mówiąc pasemkami tkanki łącznej stanowiącymi zakończenia fałdów). doprowadzając do gwałtownego rozsunięcia wiązadeł. rudy. nie poczujemy żadnej wibracji. 5. ale juror. Głośnia to szczelina pomiędzy wiązadłami głosowymi . np. podniebienia miękkiego. Używanie wymowy literowej w języku poi150 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOG) skim jest często objawem hiperpoprawności (przesady poprawnościowej). szczęki. Wracają one następnie do pozycji wyjściowej. Niekiedy piia uwarunkowana jest tradycją (król. sinus). Fonacją nazywamy modulowanie przepływającego przez głośnię powietrza. warg itd. U mężczyzn częstotliwość waha się między 80 a 150 cykli na sekundę (czyli ner-u kobiet między 120 a 300 herców.3). której efektem są formy błędne. Zasada etymologiczno-morfologiczna polega na uI n5 ^u powiązań pomiędzy formami wyrazowymi.2. 5. Natomiast gdy powiemy pss*/. ipj. 0„naf Aby powstała dźwięczność. u dzieci może być jeszcze . [o] i [m] są głoskami ^wiecznymi. jest t™ P^ywrócenia odpowiedniości między wymową a pisownią ten/ f ' Wymowa^terowa>nP-wymawianie angielskiego wyrazu of3n/ zamiast /ofn/. „jabłkiem Adama"). Gdy powietrze przechodzi swobodnie przez otwartą głośnię .

Tworzą one klasę tzw. czyli modulować ich wysokości. obstruens „zagradzający. brzmiący. Powietrze docierające z płuc do krtani nie napotyka żadnej przeszkody i swobodnie przepływa przez głośnię. Z oczywistych względów nie można mówić o wysokości tonu głosek bezdźwięcznych (a także szeptu). nie można ich również intonować. Jak powstają dźwięki mowy Rys. nazwanych tak z racji tego. tym wyższy ton. sonorus „dźwięczny. rozlegający się"). gdy wiązadła głosowe są całkowicie rozchylone. [v'] willa. Kanał głosowy i miejsca artykulacji 153 jama nosowa podniebienie twarde palatalne dziąslowe wargi wargowe . Druga ważna grupa spółgłosek to sonoranty (półotwarte). które są z zasady dźwięczne można je nucić (łac. [ń]. Należą tu nosowe [m]. że przy ich wymawianiu powietrze napotyka przeszkody (łac. [n]. np. płynne [r] i [1] oraz glajdy [i] i [u].152 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIĄ wyższa. obstruentów (spółgłosek właściwych). [ć'] Chile. Percepcja wysokości dźwięku jest zatem zależna od częstotliwości podstawowej tonu krtaniowego. Wiele głosek występuje w parach dźwięczna: bezdźwięczna. [n]. Częstość drgań decyduje o wysokości dźwięku: im wyższa częstotliwość. wszystkie inne występu-} ją też w wersjach zmiękczonych. 2. [n]. Oto przykłady: [m] matka [n] natka 5 2. zatykający"). Bezdźwięczność ma miejsce wtedy. Oto wykaz polskich obstruentów: dźwięczne [b] bas [d] dom [d] drzeć [g] góra [v] waza [z] zad [ż] żal [r] klechda [3] dzwon [3] radży [ź] ziać [3] dzień [g] gitara bezdźwięczne [p] pas [t] tom trzeć kura faza sad szal wachta cwał raczy siać W [k] [f] [s] [S] [x] [c] [5] [ś] [ć] [K] cień kita Ostatnie trzy pary to spółgłoski miękkie.

które przedstawiają charakterystyk sp głosek i samogłosek.zazwyczaj wargi lub jakaś część języka) zbliża się do arty-1 kulatora nieruchomego (np. górnych zębów lub jakiejś części podniebienia). i] . g. mogą też być ubezdzwięczmone (np. x] .palatum).zwarcie/szczelina między przednią krawędzią języka a górnymi zębami dziąstowe [t. x. ć.zwarcie/szczelina między przodem języka a dziąsłami palatalne (twardopodniebienne. c.1. s. 3. ruchomy narząd mowy (czyli arty-kulator . Miejsca artykulacji Przy wymawianiu spółgłosek. g. 3] . występują również w wersjach (np. luJ pomyśl). ź. przy stosunkowo niewielkim zakłóceniu przepływu powietrza i szerokim kanale głosowym.zwarcie lub zbliżenie między tyłem języka i podniebieniem miękkim (łac.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka i przednią częścią podniebienia twardego -postpalatalne [?.prepalatalne [ś. z. velum). v] — szczelina między dolną wargą i górnymi zębami zębowe [t. Y. b. 3] .3. . Spółgłoski opisuje się za pomocą dwóch parametrów: miejsca artykulacji. n. czyli stopnia i typu zbliżenia narządów mowy. ż. u] .nos nosowe ——— zęby zębowe szczęka krtań ^podniebienie miękkie welame języczek /uwularne (języczkowe) jama ustna jama gardłowa przełyk andrzejki koń bank reszta laska laska bajka one.2. g. s. które dzielą się na: . 154 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA 5. l. oprócz glajdu [i]. d. r. . ć. Ze względu na miejsce artykulacji spółgłoski polskie dzielą się na: dwuwargowe [p. Spółgłoski cechuje obecność zapory lub przewężenia. Samogłoski natomiast cechuje charakterystyczne ukształtowanie jamy ustnej. które utrudniają przepływ powietrza. [H list)'. 5. Spółgłoski Spółgłoski i samogłoski różnią się od siebie głównie stopniem zbliżenia narządów mowy w kanale głosowym. 5. . Artykulacja . od łac.2.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka a tylną częścią podniebienia twardego welarne (tylnojęzykowe) [k. czyli miejsca maksymalnego zbliżenia narządów mowy i sposobu artykulacji.3. n.zwarcie pomiędzy górną i dolną wargą wargowo-zębowe [f. ń. Drugim podstawowym komponentem w wytwarzaniu mowy jest stępnych podrozdziałach. d. m] .

np. niestabilne dźwięki o cechach samogłosek. 5. 3. jeśli uderzenie jest jednokrotne. wydobywa się ono przez jamę nosową dzięki opuszczeniu podniebienia miękkiego boczne (lateralne) [\] . a [u] — niezgłosko-twórczą wersją [u].6. 3. artykułowane przez zwężenie szczeliny miedzy tyłem języka a języczkiem. Polskie spółgłoski Miejsce artykulacji Sposób artykulacji dwu-war-gowe war-gowo-zębowe zębowe dzią-słowe prepa-latalne . np.krótkie. jednakże funkcjonujące w sylabach jako spółgłoski (por. z.3. ć. wielokrotnie uderzając o artykulator nieruchomy (dziąsła. x. np. które w wymowie niektórych Polaków zastępuje W. mamy do czynienia z tzw.[f. b. n.przepływ powietrza przez jamę ustną jest zablokowany. t. ź. głoską uderzeniową (np. n. s. \V tradycji polonistycznej stosuje się często bardziej rozbudowane nazwy miejsc artykulacji. Takie samogłoski nazywamy niezgłoskotwórczymi. tył języka).1). prepalatalne nazywane są środkowo-językowo-prepalatalnymi.ruchomy artykulator (czubek języka w polskim.zwarcie między artykulatorami (a następnie gwałtowne rozwarcie) szczelinowe (trące) . k.powietrze wydostaje się przez powstałe szczeliny wibracyjne (drżące) [r] . Ze względu na sposób artykulacji wyróżnia się następujące kategorie spółgłosek: zwarto-wybuchowe [p.szczelina między arty-kulatorami. s. łut [uut]. we francuskim [R] języczek) drga w wypływającym strumieniu powietrza. np. kij [kil). powodując zamiast eksplozji charakterystyczne dla szczelinowych tarcie nosowe [m. 156 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOGIA Tabela 1. ć. v. 3] . amerykański „flap" [r] .głoski dwufazowe. ń. u] . ż. [i] jest niezgłoskotwórczą wersją [i].2. d. 5. francuskie [R].zwarcie między przednim brzegiem języka i dziąsłami. powietrze przeciskające się przez nią wywołuje charakterystyczne tarcie zwarto-szczelinowe (afrykaty) [c. t. w których po głosce zwartej następuje natychmiast szczelinowa w tym samym miejscu artykulacji: zwarcie przechodzi stopniowo w szczelinę. q] .występujący między samogłoskami wariant fonemu /t/) glajdy (półsamogloski) [i. Sposób artykulacji Sposób artykulacji określa stopień zbliżenia narządów mowy.W różnych językach występują spółgłoski uwularne (języczkowe). d. g] . ś. przy jednoczesnym opuszczeniu bocznych krawędzi języka . Y] .

postpa-latalne welar-ne zwarto--wybuchowe P b t d t 4 * kg 9 szczelinowe f v s z s ż ś ź X TT zwarto--szczelinowe c 3 e 3 ć 3 .

nosowe m n n ń g boczne 1 wibracyjne r .

w języku angielskim. różnych od wymowy standardowej . Samogłoski są natomiast dźwiękami otwartymi.1.dodanie rezonansu nosowego przez opuszczenie podniebienia miękkiego. Samogłoski trudniej jest dokładnie opisać. welaryzacja dodatkowe podniesienie tyłu języka do podniebienia miękkiego.4. o mniejszym zbliżeniu artykulatorów niż w artykulacji prymarnej (welarnej). (b) kategorie samogłoskowe mają znacznie większą niż spółgłoski skłonność do nakładania się na siebie i zlewania.dodatkowe zaokrąglenie warg. samogłoski opisuje się przede wszystkim za pomocą terminów określających położenie masy języka. tak samo dzieje się np.odmiany polszczyzny różnią się w warstwie dźwiękowej przede wszystkim samogłoskami.glajdy i y 5. towarzyszące).dodatkowe podniesienie środka języka ku podniebieniu twardemu. wszystkie polskie spółgłoski twarde mają swoje zmiękczone warianty. np. labiali-zacja . Ponieważ język jest głównym narządem determinującym kształt jamy ustnej. często trudno jest opisać dokładnie kształt przyjęty przez jamę ustną. [paiski]. w artykulacji spółgłosek strumień powietrza natrafia w kanale głosowym na jakąś przeszkodę. w języku polskim występują nosowe glajdy [I]. pański [meuski]. a to z trzech powodów: (a) ponieważ w kanale głosowym nie ma zwarcia ani wąskiej szczeliny. Nie umieszczono ich w tabeli l. Artykulacje dodatkowe O barwie spółgłosek decydują obok miejsca i sposobu artykulacji tzw. jak wspomniano w podrozdziale 5.3. np. aby uwydatnić prymarne cechy artykulacyjne nazalizacja (unosowienie) . artykułowanymi przy stosunkowo szerokim kanale.2. Dla języka polskiego charakterystyczne są: palatalizacja (zmiękczenie) . Samogłoski Jak pamiętamy z poprzedniego podrozdziału. a różne samogłoski zawdzięczają swoją barwę temu. że jama ustna przyjmuje wiele różnych kształtów. artykulacje dodatkowe (sekundarne. [u]. męski. (c) samogłoski mają wiele regionalnie i społecznie uwarunkowanych wariantów. Ważne są tu dwa parametry: (a) przednie / tylne: w najwyższym położeniu znajduje się przednia lub tylna część języka . 5.3.

4. Samogłoski podstawowe Ze względu na trudności z dokładnym określeniem pozycji języka fonetycy odwołują się do tzw. samogłoskom podstawowym. „idealnym" oraz samogłoskom standardowej polszczyzny.4. czyli stopniowo zmieniając go od najbardziej zai turecki. Biorąc pod uwagę cztery skrajne pozycje języka na osi przód-tył i nisko-wysoko otrzymujemy: [i] wysoka i przednia [u] wysoka i tylna [a] niska i przednia [a] niska i tylna Można to przedstawić graficznie za pomocą czworoboku samogłoskowego. Według przyjętej konwencji ma on krótszą podstawę. Pomiędzy pozycjami dla [i] i [a] ustalono dwie dodatkowe równoodległe pozycje reprezentujące [e] i [e]. 5.(b) wysokie / niskie (lub też przymknięte / otwarte): stopień wzniesienia języka. ściśle określone pozy-cje. Tabela 2.2. spłaszczone lub neutralne (b) iloczas: samogłoski mogą być długie lub krótkie (w polskim nie jest to istotna cecha) (c) nazalizacja (unosowienie): samogłoski mogą być ustne lub nosowe. Przy ich wymawianiu język przyjmuje pewne typowe. W efekcie otrzymano osiem pierwotnych (prymarnych) samogłosek podstawowych. Jeśli jednak samogłoski te wymówimy z układem warg odwrotnym. ze Bamogodbp«dat a ^ ^ i gdy opisujemy B. Ponadto bierze się pod uwagę następujące czynniki: (a) układ warg: mogą być zaokrąglone.4. S^fos° Pamiętajmy. Tabela 3. Mimo że oznaczania samogłoseK są w LA i est identyczna z podstawosamogłoska w polskim wyrazie Wn ^d^kmusimy pamię-wym W.mołW«yctego«yn^ do samogłoski tac. co odzwierciedla fakt. Omówimy również dyftongi (dwugłoski): połączenia samogłosek stanowiących wspólnie centrum sylaby. Pierwotne samogłoski podstawowe l W czasie wymawiania kolejnych samogłosek pierwotnych wargi stopniowo zmieniają układ od najbardziej płaskiego do najbardziej zaokrąglonego.1. które są punktami odniesienia stanowiącymi podstawę klasyfikacji wszystkich innych samogłosek. że charakteryzujemy poisKie iu w .^°8^^?^i^. 158 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOG 159 IĄ 5. że przy szeroko otwartych ustach język ma mniejsze pole manewru na osi przód-tył. ^bole używane do głoskę w relacji do tych J^^ie kwestiąkTnwencji. samogłosek podstawowych. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się tzw. Wtórne samogłoski podstawowe y ie20 uzyskamy osiem wtórnych i 5. Samogł°^i do rcłl) takich j L. natomiast pomiędzy [u] i [a] ustalono pozycje dla [o] i [D].

5 5. Definicje W języku angielskim dźwięk „t" w wyrazie top brzmi inaczej niż „t" w wyrazie stop: ten pierwszy to [th] aspirowane. konwencie są stosoware w innych językach. jak zobaczymy. Dyftongi języka polskiego Dyftong (dwugłoska) to sekwencja dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby. a [monka]. istnieją istotne powody. Jeden z komponentów dyftongu jest mocniejszy i bardziej donośny niż drugi (ten słabszy często symbolizowany jest przez glajd .półsamogłoskę). którymi określa się „rodziny dźwięków" i kontekstom. *[teudy]. w którym są użyte. we francuskim i słowackim natomiast spotykamy dyl-tongi wstępujące. Często dyftongi te słyszy się wym hjperpoprawnej" wymowie takich wyrazów jak gąbka [gompka]. gdzie bardziej wyrazisty jest komponent drug1-Gdy język zmienia pozycję w czasie wymawiania dyftongu. awia się je jako dyftongi [ou].mamy tu do czynienia z dyftonganu zstępującymi. Fonemy i allofony. W języku angielskim i niemieckim wyrazistszy jest komponent pierwszy . w których mogą wystąpić „członkowie" danej „rodziny".5.ważna jest tylko jakość początkowa i końcowa. 5.^ w ^ «" polski ma pujące samogłoski: [i] kit [y] byt [e] sen [a] Zaś [o] rok [u] but d160 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLon Tabela 4 przedstawia przybliżone umiejscowienie tych głosek czworoboku samogłoskowym. *[mouka]. W języku polskim można by potraktować jako dyftong każde wy stepujące w obrębie jednej sylaby zestawienie samogłoska + SlaJ lub glajd + samogłoska. Przybliżone pozycje samogłosek polskich na czworoboku samori skowym Ponadto w obustronnym sąsiedztwie spółgłosek miękkich oraz [i] występują podwyższone i uprzednione [a] (niania). scentralizowane i podwyższone [o] (ciocia). transkrypcja fonemiczna Jeden wyraz może mieć wiele różnych znaczeń i dokładne znaczenie danego wyrazu nie jest zupełnie jasne dopóki nie użyje się go w kontekście.[t] nieaspirowane. Ponieważ podobne konwencje ^ą ^. 5. samogłosek nosowy Współczesna polszczyzna nie ma w żadnym kontekście jednogw wej realizacji [5]. [e] . scentralizowane [ii] (Józio) oraz podwyższone [e] (cień).1. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się terminom. Jednakże o dyftongach mówi się tylko w niesieniu do realizacji fonetycznej tzw. Jednakże. zmienia się stopniowo barwa dźwięku.3. tędy [tendy] : *[goupka]. Podobnie jest z dźwiękami: mogą one mieć wiele wariantów zależnych od kontekstu. to drugie .4. wymówione z przydechem.5.podstawowej. aby uważać te dwa różne fonetycznie „t" za warianty tego samego dźwięku. [eu]. Termin fonem odnosi się do tej bardziej abstrakcyjnej .głosek zapisywanych w ortografii jako ą wygłosie (na końcu wyrazu) i przed spółgłoskami szczelinowy 5. a Tabela 4. Fazy przejściowe nie są jednak percep cyjnie istotne .

występujące na początku sylab i nieaspirowane. Fonem i jego allofony t (fonem) [th] (allofony) w . jeśli zamienimy [e] w set i podwyższone [e] w sieć będzie to może trochę dziwnie brzmiało. np. W hiszpańskim są to jedynie warianty tego samego fonemu: [d] występuje w nagłosie (na początku wyrazu). czy też do dwóch różnych fonemów. natomiast w syjamskim należą one do różnych fon< mów. Oto kilka przykładów: (a) w języku angielskim aspirowane bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe. że /p/ i /b/ to różne fone-my języka angielskiego (podobnie w polskim pas : bas). donde „gdzie" [donde] i la. czyli użycie któregokolwiek z nich nie wpływa na znaczenie wypowiedzi.jednostki. np. dźwięki A i B należą do różnych fonemów. Podobnie zastąpienie [r] języczkowym „francuskim grasejowanym" [R] nie będzie różnicowało znaczeń. cat.5. a allofony takie nazywamy pozycyjnymi. tam nigdy nie po-'a\vi się drugi i odwrotnie. będzie to inny wariant wymowy tego wyrazu. które różnią się jedynie tym. wyraz głowa może mieć zamiast glajdu [u] tzw. że [t] i [th] to allofony tego samego fonemu /t/. w różnych kontekstach: gdzie występuje jeden. Natomiast niemożliwość skontrastowania (ułożenia w pary minimalne) [sph ai] i [spai] czy [ph ai] i [pai] potwierdza. Jeśli w wyrazie lado wymówi się [d]. Różne języki klasyfikują swoje dźwięki w różny sposób. fonemy umieszcza się w nawiasach ukośnych //. czy dwa dźwięki w danym języku należą do jedne-' go fonemu. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna Stopień nasilenia przydechu (aspiracji) w wymowie angielskich zwarto-wybuchowych (np. Przykład ten ilustruje prosi sposób ustalania. then „wtedy"). sceniczne [ł] i zmiana ta nie powoduje zmiany znaczenia. w pat. której [t] i [th] są realizacjami. I tak para minimalna pat „klepać" : bat „nietoperz" potwierdza. W języku niemieckim fonem /r/ może być fakultatywnie reprezentowany przez drżącą zębową [r]. występujące po [s] są pozycyjnymi . a w tej samej pozycji drugiego wyrazu występuje dźwięk B.w nawiasach kwadratowych [ ]. Rys. Polega on na wyszukiwaniu par minimalnych. Mamy wtedy do czynienia z dystrybucją komplementarną. Para minimalna to para wyrazów. uderzeniowy flap [r]. r""-"_j__________ Z inną sytuacją mamy do czynienia wtedy. W języku angielskim aspirowane i nieaspirowane bezdźwięcznt spółgłoski zwarto-wybuchowe traktowane są jako warianty tego sa| mego fonemu. Głoski o różnym stopniu aspiracji są wariantami (allofonami) fakultatywnymi swoich fonemów. np. gdy allofony pojawiają . Ula rodzimych użytkowników języka angielskiego te głoski są różne (są kategoryzowane jako dwa różne fonemy) i rozróżniają znaczenia wy162 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA razów (den „nora" vs. a [o] pomiędzy samogłoskami. a allofony (albo ogólniej mówiąc głoski rozpatrywane w ich aspekcie fonetycznym) . że w pewnej pozycji pierwszego wyrazu występuje dźwięk A. Jeżeli tej różnicy odpowiada różnica w znaczeniu wyrazów. że [ph ] i [p] nie należą w angielskim do różnych fonemów. ale nie zmieni znaczeń tych wyrazów. Allofony fakultatywne spotykamy również w języku polskim.2. języczkową drżącą [R] i szczelinową [K]. Głoski[d] ^l („seplenione" [z]) występują w angielskim i hiszpańskim. /phaa/ „rozdzielać" i /paa/ „las". 5. do „strona" [laóo]. Mówimy. tat) nie jest fonologicznie istotny. 3. Zgodnie z konwencją. ale nie inny wyraz. Podobnie będzie w polskim.

/k/. Słuszne wy-| daje się przyjęcie listy 40 fonemów: /i/ /u/ /y/ Id /o/ lal lii /u/ t\J /u/ " NI Kl /z/ M Izl /s/ /ź/ /ś/ /x/ /b/ /p/ /d/ /t/ /g/ /kV /g/ /k/ /3//C//3//C//3//Ć/ Czterdziestym fonemem jest /V. Jeśli zatem wyrazy angielskie pie i spy zapisane zostaną fonemicznie jako /pai/ i /spai/. [t ] występuje przed [i] oraz [i] (tik. której elementami są allofony prototypowe.allofonami /p/. w słownikach dla cudzoziemców.fakultatywnie przed dziąsło-wym [sl (trzeba). Transkrypcja fonetyczna jest bowiem bardzo szczegółowa. jeśli nie poprzedza go /s/.5. W tej mniej szczegółowej. Powiedzieliśmy wcześniej. 5. Inwentarze fonemów w językach świata nie są duże: zasób fonemów większości języków mieści się w przedziale 30-50. co zwykle nazywane jest transkrypcją fonetyczną. Posługiwanie się tym zapisem wymaga wprawy. Inwentarz polskich fonemów waha się od 37 do 41. W wielu analizach językoznawczych wystarcza odwołanie się do transkrypcji fonemicznej (fonologicznej). a [t] . np. •i'' 164 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGU celem jej jest oddanie jak największej liczby szczegółów i zapisanie wszystkich cech fonetycznych głosek. że polski ma około 40 fonemów: mimo że językoznawcy odwołują się do intuicji i świadomości językowej rodzimych użytkowników języka. Intuicje rodzimych użytkowników danego języka odzwierciedlają bowiem bardziej znajomość jego struktury fonemicznej niż jego materii fonetycznej. że /p/ w nagłosie sylaby akcentowanej jest aspirowane. obligatoryjnie między spółgłoskami miękkimi oraz między miękką a /i/. jest to zatem allofon „fakultatywno-pozycyjny". Podobnie ma się rzecz w wypadku polskich wyrazów set /set/ i sieć /śeć/: reguła realizacyjna przypomni nam. wariant pozycyjny [e] (sieć. którą zyskuje się przez długą praktykę. angielskie samogłoski są dłuższe przed spółgłoskami dźwięcznymi niż przed bezdźwięcznymi: warianty dłuższe i krótsze są zatem w dystrybucji komplementarnej. Mówiący zazwyczaj nie uświadamiają sobie w pełni. [t ] i [t] to allofony pozycyjne fonemu /t/: [t] jest wariantem podstawowym (swobodnym). jest zestaw reguł realizacyjnyc określających jak dany fonem jest realizowany w danym kontekście (który allofon go tam reprezentuje). Widzimy tu działanie efektów prototypowych: fonem jako „rodzinę dźwięków" postrzega się jako kategorię. a ponadto całą serię wariantów fakultatywno-pozycyjnych unosowionych i ubezdźwięcznionych. (b) w języku polskim głoski [t]. które w innych interpretacjacł traktowane bywa jako wariant fonemu /u/. tiara). których są allofonami. jest w rzeczywistości transkrypcją fone-miczną. jeść). jak wiele al-lofonów istnieje w ich języku. „szerokiej" transkrypcji głoski reprezentowane są przez symbole tych fonemów. jest). centralne (wariant podstawowy) i allofony bardziej peryferyjne. Zasady transkrypcji To. w którym jeden symbol] odpowiada jednemu fonemowi. /t/. .3. (c) polski fonem Id ma wariant podstawowy [e] (set. to jednak podaj? własne propozycje w kwestii statusu fonologicznego niektórych gło sęk. Uzupełnieniem zapisu fonemicznego. to reguła realizacyjna przypomni nam. (d) w języku niemieckim fonem /r/ ma wokaliczny (samogłoskowy) wariant pozycyjny [w] po długich samogłoskach na końcu wyrazu i przed spółgłoskami. że Id pomiędzy spółgłoskami miękkimi jest podwyższone. Anglicy uważają /p/ w pie i /p/ w spy za „ten sam" dźwięk: dopiero po zdobyciu pewnej wiedzy z zakresu fonetyki zaczynają postrzegać między nimi różnicę.

2. ko. i w wygłosie (na końcu): np. i. ale ze sklepu. little [litl]. Konieczne jest również opisanie. u/. 5.un i wobec tego 2osta. nazywamy elizją. Jedną z nich. np.\ operacja /ko?operacia/ i glajd /U. Można myśleć o sylabach jako jednostkach. i mniej starannej. które w angielskim nie 168 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGI. Języki różnią się między sobą co do rodzaju sylab. spray.si. r. np. fraza. 5. jak dźwięki łączą się w większe jednostki.6. który może być otoczony przez elementy o mniejszej sonorności (spółgłoski). gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczeniowej). zwłaszcza w wymowie potocznej. czyli wstawienie dodatkowej głoski aby uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. jakie mogą w nich wystąpić. w obrębie których funkcje fonologiczne pełni akcent.as. zgładzić. angielskie słowo handbag/h&ndb&g/ „torebka"' może w szybkiej wymowie brzmieć /hsembasg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —»/mb/. Dopuszcza również w nagłosie /gd/.zależnie od kontekstu . /pt/. Epenteza Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. Język polski może mieć w nagłosie także /z/ + dźwięczna zwarto-wybuchowa = A. /tk/. mamy do czynienia z tzw. Z kolei angielski dopuszcza sylaby o dość skomplikowanej budowie.6. u/. ponadto każda sylaba musi kończyć się samogłoską. zbroja. Sylaba i inne jednostki suprasegmentalne (wyraz. Takie opuszczenie głosek. rozziewem. ze szkoły (nie z sklepu. W niektórych językach w centrum sylaby mogą wystąpić również spółgłoski sonorne (ang. nie wystarczy podać listy fonemów i ich allofonów. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . W ciągu mowy występują zatem przemiennie elementy o większej i mniejszej donośności. zdławić. W pisowni hiszpańskiej nie oznacza się różnicy między [d] i [6].7.1. Aby go uniknąć. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczenie„ Nat„m. wypowiedzenie) to te odcinki ciągu mowy. Istnieją języki takie jak maoryski. /kn/. który dopuszcza tylko sylaby o strukturze (C) V: fakultatywna spółgłoska (C) i obligatoryjna samogłoska (V). Elizją Głoski często bywają opuszczane. j. które posiadają ośrodek (centrum. splice.7. ton i intonacja. np. 5. z szkoły). W pisowni angielskiej nie oznacza się aspiracji. np. jest sylaba. szczyt) samogłoskowy o maksymalnej donośności (sonorno-ści). i. upraszczanie wymowy. /i/. mającą fundamentalne znaczenie we wszystkich językach. swobodnej. 5. W takich językach nie mogą wystąpić obok siebie dwie spółgłoski. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. zdjąć. twelfths /tuelfBs/.Transkrypcja fonemiczna jest jakby „idealnym" zapisem ortograficznym. spray /sprei/. r. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych).1. /kt/. z grupami spółgłoskowymi mogącymi wystąpić i w nagłosie (na początku). wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski./u/. np. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe.a Uwzględniona w pisowni.fonemiczna w angie. Niemniej jednak nie każda kombinacja spółgłosek jest możliwa: grupa nagłosowa 3-spółgłoskowa może składać się tylko z /s/ + bezdźwięczna zwarto-wybuchowa + /1. Może to być przejaw wymowy . naiwny /naiivny/. czeskie krk [krk]). Sylaba Trudno jest podać dokładną definicję terminu „sylaba". Większe jednostki fonologiczne j* • Opisując system fonologiczny jakiegoś języka.

z asymilacją postępową (progresywną).3. 5.7. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. mań [mam]. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. róg Basztowej [rug bastovei]. w angielskim can't [ka:nt].1. /d/. w języku polskim socjalizm *[socialis]. jabłko [japuko]. np.ifeanie [ukańe].7. pism [pism]. np. a niekiedy wręcz niepoprawne. Uzwiv^. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji.niestarannej. Dźwięki w kontekście 169 i mniej starannej. tik [t'ik]. [ruk ul'icy]. a w welarne przed we-larnymi good girl [gud ga:l] > [gug ga:!]. że jedna głoska czyni głoskę sąsiednią podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodobnienie całkowite). mamy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). np. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub N wywołuje zmiękczenie. please you [pli:z iu] > [pli:3u]. Asymilacja Asymilacja. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. /s/. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. /z/: did you [did iu] > [did 3u]. 168 : FONETYKA I FONOLOGIĄ 5. but Olka [bud olka]. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. natomiast jeśli wpływa na głoskę następującą po sobie . W wy głosie fakulta-tywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim. róg ulicy [rug ul'icy] (por. po dźwięcznych jako /z/ dogs /dogz/. zjadł [zjatu]. np. angielskie słowo handbag/hsndbceg/ „torebka" może w szybkiej wymowie brzmieć /hasmbaeg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —> /mb/. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. Opisane w podrozdziale 5. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach /t/. np. but zimowy [bud źimovy]. szansa [śansa]/[sausa]. 5. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. jest to proces polegający na tym.7. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [pupm]. czyli upodobnienie. W angielskim zmiany pod wpływem l\/ są jeszcze bardziej widoczne. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. [but olka]. które zmieniają się w dwuwargowe przed dwuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruenty ulegają udźwięcznieniu.3. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. np. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. kwas [kvas] > [kfas]. rozdźwięk [roz3vieqk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pses sybe]. wymowa warszawska: [but meuski]. W wymowie krakowsko-poznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski].•• __ Asymilację postępową ilustruj ą oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języku angielskim. np. sześćdziesiąt *[seśĆ3eśont] zamiast [seźśeśSnt]. W języku polskim /vl ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. w polskim dialekt [d'ialekt]. np. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ cats /ksets/. Epenteza . Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam].3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja.

mań [mam]. w angielskim can't [ka:nt]. pism [pism]. Elizja GHoski często bywają opuszczam. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . 5. Izl: didyou [did iu] > [did y\]. m^iy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). łkanie [ukańe]. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. Asymilację postępową ilustrują oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języka angielskim. róg ulicy [rug uPicy] (por. ^st to proces polegający na tym. wymowa warszawska: [but meuski]. np. /i/. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. naiwny /naiiyny/. Takie opuszczenie głosek. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. Opisane w podrozdziale 5. [but olka]. kwas [kvas] > [kfas]. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. np! w języku polskim socjalizm *[socialp]. jabłko [japuko]. np. a w welarne przed we-larnymigoodgirl [gud gs:ł] > [gug gs:l]. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. but Olka [bud olka]. Może to być przdaw wymowy niestarannej.Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. np. rozziewem. czyli upodobnienie. Asymilacja Asymilacja. natomiast j?li wpływa na głoskę następującą po sobie .pleaseyou [pli:z iu] > [pli^u]. ale ze sklepu. ze szkoły (nie z sklepu. szansa [śansa]/[sausa]. W języku polskim M ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. swobodnej.2. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. które zmieniają się w dwuwargowe przed dtyuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim.7. kooperacja /ko?operacia/ i glajd /i/. (progresywną). Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ c<its /kasts/.3. a niekiedy wręcz niepoprawne. z szkoły). tik [t'ik]. [ruk ul'icy]. upraszczanie wymowy. czyli wstawienie dodatkowej głoski abv uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. n>. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach/t/. że jedna głoska czyni głoskę sąsiedną podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodbnienie całkowite). w polskim dialekt [d'ialekt]. but zimowy [bud źimovy]. /s/. 5.zależcie od kontekstu . Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. róg Basztowej [rug bastovei]. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent.z asymilacją postępów.3. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. np. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruen-ty ulegają udźwięcznieniu.zjadł [zjatu]. po dźwięcznych jako Izl dogs /dogz/. zwłaszcza w wymowie potocznej. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych).3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. nazywamy elizją. W wygłosie fakultatywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. . . W wymowie krakowskopoznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. Aby go uniknąć. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji.7. np. /d/. W angielskim zmiany pod wpływem /i/ są jeszcze bardziej widoczne. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]./u/. np. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub /i/ wywołuje zmiękczenie. np sześćdziesiąt *[seśĆ3eśontf zamiast [śeźśeśónt]. rozdźwięk [rozjyienk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pseś sybe]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [puprn]. m^my do czynienia z tzw. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle].

W angielskim przykładzie [gub boi] (<[gud boi]) allofon fonemu /d/ został zastąpiony allofonem fonemu /b/. Jeśli dwie różne głoski powodują różnicowanie znaczenia. powolną wymowę angielskich fraz boys and girls.170 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAf Wydaje się. Ponieważ systemy graficzne wielu języków nie reprezentują wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. 5. niektórzy językoznawcy zakwestionowali teoretyczny status fonemu w ujęciu tradycyjnym. np. Czasem. Przy wymawianiu samogłosek i dyftongów (dwugłosek. gdzie postuluje się płynność granic kategorii. nawet niedbałą: [boiz aend ga:lz] [g3:lz aend boiz] [boiz and ga:lz] [ga:lz and boiz](redukcja samogłosek) [boiz an gs:lz] [ga:lz an boiz] (elizja) [boiz ag garlz] [ga:lz ang boiz] (asymilacja pod względem miejsca artykulacji) 5.7. Samogłoski podstawowe (czworobok samogłoskowy) tworzą układ odniesienia stanowiący podstawę klasyfikacji wszystkich samogłosek. w parze minimalnej . np. zatem fonem to kategoria o charakterze bardziej psychologicznym niż fizycznym. Fonologia zajmuje się opisem systemów fonologicznych poszczególnych języków (opisem systemu fono-logicznego danego języka). Różne głoski mogą być wariantami tego samego fonemu. Procesy złożone Procesy. W językoznawstwie kognitywnym. w którym nieakcentowane samogłoski tracą swoją charakterystyczną barwę i przyjmują barwę centralnej słabej samogłoski [3]. w wymowie mniej starannej. photoGRAphic [fouta'graefik]. W opisie dźwięków uwzględnia się fonację. natomiast w polskim tylko wyjątkowo (np. Spółgłoski charakteryzuje się ze względu na miejsce artykulacji i sposób artykulacji.4. Funkcją fonemu jest rozróżnianie znaczeń.8. Redukcja występuje też w języku rosyjskim (np. „akanie"). dochodzi do zaniku samogłosek. Podsumowanie Fonetyka opisuje cechy fonetyczno-artykulacyjne głosek występujących w językach świata. oryginalny [orginalny]. Biorąc pod uwagę takie i podobne przykłady (np. że w licznych przykładach podanych powyżej wywołane przez procesy asymilacyjne zmiany w formach dźwiękowych wyrazów zmieniają strukturę fonemiczną tych wyrazów. angielskie wyrazy PHOtograph ['foutagra:f]. mniejsze lub większe zwężenie. czy wargowo-zębowa nosowa [m] w takich wyrazach angielskich jak comfort ['kAnjfat] i infant ['infant] powinna być włączona do fonemu /m/ czy /n/). tzw. wczoraj [fćorei]). w polskim [bud meuski] zamiast allofonu fonemu /t/ w wygłosie wyrazu /but/ pojawia się allofon fonemu /d/. por. które wpływają na dźwiękową formę wyrazów w dłuższej wypowiedzi. czyli układ narządów mowy charakterystyczny dla poszczególnych głosek. zwanej szwą. Podsumowanie 171 5. zwarcie. w fonetyce i fonologii stosuje się symbole fonetyczne ustalone przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne.7. np. która decyduje o dźwięczności lub bezdźwięczności głosek i artykulacje. Pomocne jest tu odwołanie się do systemu samogłosek podstawowych o ustalonych pozycjach masy języka na osiach wyso-ka-niska i przednia-tylna.8. nakładanie się fonemów nie stanowi problemu. czyli dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby) w jamie ustnej nie ma żadnej przeszkody i dlatego opisanie ich artykulacji jest trudniejsze niż w wypadku spółgłosek.5. girls and boys z wymową szybką. często występują łącznie. prezydent [prezdent]. phoTOgrapher [fa'tografa]. Porównajmy staranną. np. Redukcja samogłosek Redukcja samogłosek to proces. 5. potoczną.

L. które zawierają również wprowadzenie do fonetyki ogólnej i zasady opisu fonologicznego. Zalecana lektura Podstawowe wiadomości na temat fonetyki i fonologii znaleźć można w pracy B. Na czym polega różnica? .9. wzajemnie się wykluczających kontekstach: [e] między spółgłoskami miękkimi.10. Intonacja to melodia wypowiedzeń (fraz. w obrębie których funkcjonuje akcent. Dukiewicz i I.tkr. M.je. 172 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAl Obok głosek w systemach dźwiękowych języków ważne są większe jednostki. gdyż mogą pojawić się w określonych. 5. 5. [e] we wszystkich innych wariantach. Wiśniewskiego (1997 i 1999). Polacy wymawiają nazwę czeskiego miasta Brno inaczej niż Czesi. to są one allofonami jednego fonemu. w której poszczególne symbole reprezentują fonemy. Lubasia i S. Spółgłoski w nagło-sie i wygłosie sylab mogą występować w specyficznych dla poszczególnych języków grupach spółgłoskowych. Są to allofony pozycyjne. np. znikają (elizja) albo też upodobniają się całkowicie lub częściowo do swoich sąsiadów (asymilacja). Tambor (2000). Sylaba składa się z samogłoskowego szczytu (ośrodka) o największej donośności i (fakultatywnie) jednej lub więcej spółgłosek przed i/lub po samogłosce. Wierzchowskiej (1980). natomiast do zapisywania fonemów -fonemicznej.pas i bas. ton i intonacja. Urbańczyka (1990). natomiast akcent i ton są cechami sylab. jeśli dwie różne głoski nie różnicują znaczeń. Które z podanych poniżej grup spółgłoskowych mogą wystąpić w nagłosie polskich sylab? rt. w której każdy allofon otrzymuje odrębny symbol. Ćwiczenia i zadania 1.Iś6.pstr. [e] w ten i [e] w cień. Na określone sylaby w wyrazach pada akcent wyrazowy. to są to allofony (warianty) różnych fonemów. wskutek których forma fonetyczna sylab i wyrazów może ulec zmianom i modyfikacjom. Sa-wickiej (1995) to opracowania dotyczące języka polskiego. W rozwiązywaniu zadań pomocny może być słownik wymowy W. W dłuższych wypowiedziach występują rozmaite procesy. D. Ostaszewskiej i J. występujące w dystrybucji komplementarnej.Ir. allofony są wariantami fakultatywnymi. Do zapisywania allofonów używa się transkrypcji fonetycznej. Jeśli kontekst nie jest istotny.rl. Ćwiczenia i zadania 173 3. głoski ulegają redukcji.bg. Zapisz ortograficznie następujące wypowiedzenie: [ńenr rńnerixo] 4. Podaj pisownię następujących wyrazów: /3ećak/ /3ez/ /Kędy/ /bemben/ /cyi/ 5. I tak pojawiają się głoski dodatkowe (epenteza).grd. Zapisz w transkrypcji fonemicznej: wata łata chata sień jedz 2. zdań).10. Która wymowa poniższych wyrazów i fraz jest poprawna? (A może obie lub żadna z nich?) umysł [umysu] [umys] lipa [lypa] [lipa] lwowski [lvoski] [lvofski] trzy [cy] [esy] już zjadł Ijus zjat] [juś zjad] pięćdziesiąt [pieuśeśSnt] [pieńśeśout] na wiosnę [na v'iosneu] [na v'iosne] wiosną [v'iosn5u] [v'iosnom] brat Zenka [brat zeqka] [brad zerjka] 5.

że wszyscy ludzie na świecie w zasadzie myślą tak samo. a w najbardziej radykalnej postaci — jako determinizm językowy. w leksykonie. ale istnieje także niewielka liczba pojęć uniwersalnych. Co mówią nam one o interpretacji fonologicznej tego samego materiału fonetycznego? 9. że kon-ceptualizacja językowa może być radykalnie odmienna w różnych. Ta prawidłowość odnosi się do pojęć. Jak zaakcentujesz następujące wypowiedzenia? (a) Daj mi go (b) Daj go mnie (c) Jego nie chcą Rozdział 6 Język. W tym rozdziale proponujemy kompromis pomiędzy tymi skrajnościami: większość pojęć jest rzeczywiście typowych dla poszczególnych języków. Jak zapiszemy ortograficznie wypowiedzenie [to jest kod ali]? 10. Te pojęcia uniwersalne można przyjąć za „neutralny fundament i następnie przy jego pomocy parafrazować ogromnie zróżnicowany wachlarz pojęć typowych dla poszczególnych języków i kultur. czy też mają znaczenie raczej marginesowe. poprzez ton głosu i intonację. Czy zatem powinny być uznane za allofony pozycyjne tego samego fonemu? Jakie dodatkowe kryterium decyduje o włączeniu głosek do określonych fonemów? 8. tzn. jeśli weźmiemy pod uwagę ich kategorie pojęciowe. Drugie nazywane jest stanowi176 JĘZYK. jak . wszystkie języki są w sposób istotny podobne do siebie. W języku angielskim głoski [h] i [n] występują w dystrybucji komplementarnej. czyli nie mają kontekstów wspólnych. kultura i znaczenie: semantyka miądzykulturowa W poprzednich rozdziałach wykazaliśmy wielokrotnie. Pomimo nieprzysta-walności skrajnych wersji obu teorii. Pierwsze znane jest pod nazwą relatywizmu językowego. zarówno teoria relatywizmu językowego. że konceptualizacja językowa jest zasadniczo taka sama we wszystkich językach. czy różnice w konceptualizacji językowej odgrywają centralną rolę w języku i strukturach myślowych. składni. a więc. że cały rodzaj ludzki łączy pewna „psychiczna więź" i że ponieważ język jest odzwierciedleniem ludzkiej myśli. Oto transkrypcja fonetyczna kilku polskich wyrazów: [mdqka] [baqk] [vouski] mąka. wąski A oto te same wyrazy w transkrypcji fonemicznej: (a) /moqka/ /baqk/ /vouski/ (b) /mouka/ /bauk/ /vouski/ 174 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIA Skomentuj różnice między tymi transkrypcjami. bank. 6. KULTURA I ZNACZENIE skiem uniwersalistycznym i zakłada. które znajdują wyraz na wszystkich poziomach struktury języka. a nawet fonologii. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm Podstawowe pytanie dotyczy tego. które występują we wszystkich językach.1. Przedstawiamy w nim metodę wyszukiwania różnic semantycznych i określania stopnia ich znaczenia dla danej kultury.7. Ten rozdział zawiera systematyczny przegląd typów między-kulturowych odmienności semantycznych. Obydwa stanowiska znalazły w przeszłości swoich zwolenników. Zwolennicy wersji skrajnej utrzymują nawet. na poziomie morfologii. nawet blisko spokrewnionych językach.

Wbrew ich głębokim przekonaniom. że każdy język wyraża odmienny punkt widzenia na 6. W roku 1690 angielski filozof John Locke zaobserwował. posiadają ogromnie bogate słownictwo. czy mówca zna je z własnej obserwacji. które wydają się konieczne użytkownikom jednego języka. które najbardziej chyba w historii idei fascynowało myślicieli i językoznawców. uzależnienie od faktu. czy nie. Sapir podaje przykład tego. Relatywizm językowy i kulturowy W jakim stopniu język wpływa na nasz sposób myślenia? Jak głęboko język i kultura przenikają się wzajemnie i na siebie wpływają? Jest to jedno z pytań. południe. Natomiast kwakiutl nie określa. Podobne obserwacje poczynili w latach 1930. potem pojęć gramatycznych. rdzenna ludność zamieszkująca północ Norwegii. który zapoczątkował w tym kraju badania w dziedzinie antropologii kulturowej i językoznawczej.i uniwersalizm zawierają więc elementy prawdziwe. Otóż w języku kwakiutl (używanym w kanadyjskim stanie British Columbia) istnieje rozróżnienie co do tego. którzy odkryli. Mają na przykład cały wachlarz terminów określających różne gatunki renifera: istnieją specjalne słowa na określenie reniferów rocznych. które wyrosły ze „zwyczajów i sposobu życia" danego narodu. że rozróżnienia. np. Ten sam punkt widzenia bywał później wielokrotnie wyrażany w okresie niemieckiego romantyzmu. że Lapończycy (czyli lud Sami). sześcio. ale często brakuje im bardziej abstrakcyjnych. którzy uważali język za pryzmat lub sieć rozpostartą nad przedmiotami istniejącymi w świecie. okazało się. czasów i przypadków. Łurija i Wygotski). KULTURA I ZNACZENIE . która powoduje.2). itd. pięcio-. i na koniec kulturowych wzorców zachowania. Edward Sapir stwierdził. który ich zdaniem jest w tym zakresie zbyt ubogi. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 177 świat (Weltsicht). czy był to jeden ka178 JĘZYK. Zilustrujemy tę metodę najpierw na przykładzie pojęć leksykalnych. trzy-.i siedmioletnich. które są odpowiedzialne za zachowanie przedstawicieli różnych kultur. umiejscowienie ich na północ. z dedukcji czy ze słyszenia lub określenie. czy były dostrzegalne dla mówiącego. kilkanaście słów oznacza różne rodzaje lodu i różne stopnie zimna. którym nie odpowiadają żadne w innym [języku]". słuchacza czy osoby trzeciej. mogą być całkowicie nieznane w języku będącym odbiciem całkiem odmiennego typu kultury i odwrotnie. Kamień spada.1.. przymiotników. dwu-.. Zdaniem Łurii i Wygotskiego. 6. Takie słowa typowe dla danego języka. Ten pogląd przywędrował do Stanów Zjednoczonych wraz z Franzem Boasem. wschód czy zachód od mówcy. l. W USA Boas i jego uczniowie napotkali języki i kultury. takie jak powtórzenie wydarzenia czy czynności w przestrzeni lub w czasie. czy kamień był widoczny czy niewidoczny dla mówcy w momencie mówienia i czy był on najbliżej mówcy. są odpowiednikami pewnych „złożonych idei". Systemy gramatyczne języków Nowego Świata także okazały się szokujące dla Europejczyków. naukowcy rosyjscy (np. że w każdym języku istnieje „ogromna różnorodność słów. co określa się jako schemat „zdarzenia" (por. zwłaszcza w pismach Johanna Gottfrie-da Herdera i Wilhelma von Humboldta. Różnice już w samym słownictwie okazały się wielkie. 4. ogólnych kategorii czy też pojęć nadrzędnych (hiperonimów). właśnie z tego powodu Lapończycy przeciwstawiają się próbom zmuszenia ich do posługiwania się językiem norweskim. że istnieją języki pozbawione znanych im kategorii poli-czalności i niepoliczalności. stwierdził.1. które różniły się ogromnie od języków i kultur Europy. a za to bogato wyposażone w egzotyczne rozróżnienia. cztero-.

(c) założenie zatyczki na pióro. kiedy dzieci zaczynają mówić.mień. a jedynie formę czasownikową./' warunki obowiązują bezwzględnie — nie jesteśmy w stanie mówić bez zaakceptowania ustanowionych przez nią klasyfikacji danych i ich uporządkowania (Whorf 1982: 284-285). i drugiego. który oznacza ruch ku dołowi. jako przedmiotu istniejącego niezależnie od upływu czasu. ponieważ jesteśmy sygnatariuszami umowy. że jeste6. mniej wygodnych wyrażeń niż te.1. Oceniając tego rodzaju przykłady. reagują różnie w czasie eksperymentów. która składa się z dwóch elementów: jednego. podobne wyrażenie nie zawiera żadnego odpowiednika rzeczownikowego kamienia. Badacze języka dziecka (Choi i Bower-man) wykazali. że różne kategorie gramatyczne w różnych językach skłaniają. Zawsze możemy przecież ominąć kanoniczne „warunki umowy". a nie inaczej. Nie określa też czasu upadku. według Sapira. co Whorf naprawdę chciał powiedzieć. że wzorce językowe rzeczywiście wpływają na ludzkie sposoby percepcji i kategoryzacji. Whorfa zaj adle krytykowano i atakowano za twierdzenie. podobnie jak „luźną" relację pomiędzy zabawkami w pudełku. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 179 śmy równie nieświadomi takich konwencji językowych. a nawet zmuszają osoby nimi mówiące do widzenia świata w specyficzny sposób.i koreańskojęzyczne w wieku 20 miesięcy. (b) włożenie zabawek do pudełka. porządkujemy go za pomocą pojęć. że umowa obowiązuje w całej społeczności w sposób „absolutny". Dzieci anglojęzyczne klasyfikują relacje między elementami układanki a ich z góry ustaloną pozycją jako relację in [w]. czy kilka. więc konsekwentnie zaliczają (c) i (d) do grupy określonej przez przyimek on [na]. umowy. To znaczy. . Ten pogląd określany jest jako hipoteza Sapira-Whorfa. aleje. Umowę tę zawarliśmy implicite i nigdy nie została ona spisana. że język wpływa na myśl aż tak intensywnie. nutka.. że tylko bardzo niewielu z jego dawnych krytyków przeczytało i zrozumiało. Z kolei ustaloną relację zatyczki do pióra oraz „luźną" relację czapki do głowy uznają za należące do innej grupy. zaś status kamienia jako rzeczy jest implikowany przez element czasownikowy. takich j ak (a) ułożenie elementów układanki. bardziej skomplikowanych. Whorf zapewne przesadził mówiąc. W języku nutka. Wpływ rodzimego języka na utrwaloną zwyczajowo percepcję i sposób myślenia jest zwykle jednak tak silny. że ich zdaniem (a) i (b) są w grupie określonej przyimkiem in. W języku najbliższych sąsiadów plemienia kwakiutl. Dzielimy świat na części. stosując różne parafrazy i określenia opisowe. że nie istnieje niezależny dowód na to. angielskie (a więc i indoeuropejskie) pojęcie kamienia. jak powietrza. Benjamin Lee Whorf. wyjaśnił go w sposób następujący: Dokonujemy segmentacji natury tropami wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste.. który określa ruch lub położenie kamienia lub przedmiotu „kamieniopodobnego". Ale można to czynić jedynie płacąc określoną cenę używając dłuższych. czyli w okresie. Jednym z najistotniejszych zarzutów było. którym oddychamy. ale ostatnio wysuwa się przekonujący argument. które wymagają porównania i pogrupowania różnych czynności. że dzieci anglo. o którym jest mowa. jest nieobecne. które podpowiadają nam przyjęte zwyczajowo struktury rodzimego języka. która obowiązuje w naszej społeczności językowej i którą skodyfikowano we wzorcach naszego języka. tak że tę konceptualizację można w języku polskim wyrazić następująco: Kamieniuje w dół. który odnosi się do istoty ruchu. nie sposób uniknąć wniosku. przypisujemy mu sens w określony sposób. (d) włożenie czapki na głowę lalki. Ostatnio jednak przedstawiono tego rodzaju dowód. który pierwszy zaproponował termin „relatywizm językowy". by czynić to tak właśnie.

które nauczyły się innych słów -1tzn. które oznacza coś. Natomiast dzieci koreańskie. które oznacza likwidację stanu ścisłego przylegania. E . zaś (b) „luźno przylegające do siebie" i (d) „luźno nałożone" ja180 JĘZYK. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 1. co jest „mocno umocowane" lub „ściśle Iprzylegające".Zauważmy.i angielskojęzyczne DZIECI ANGIELSKOJĘZYCZNE IN ON D putinltakeout put on/take off Z relacja „zawierania" „kontakt I powierzchniowy. Klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania dokonana przez dzieci koreańsko.w konsekwencji traktują czynności (a) „ściśle przylegające <do siebie" i (c) „ściśle nałożone" razem. i różnych innych czasowników oznaczających przedmioty. że klasyfikację taką narzuca dzieciom kontrast pomiędzy angielskimi ^przyimkami inion. 'które są w sposób luźny wkładane do lub kładzione na innych przed-Jmiotach . kkita. ppayta. jako należące do pierwszej {grupy.

podparcie" C ŚCISŁE PRZYLEGANIE I a) element/układanka c) zatyczka/pióro zdjęcie/portfel pokrywka/słoik K ręka/rękawiczka rękawiczka/ręka 0 książka/regał R .

E kkita magnes/powierzchnia A „ścisłe przyleganie lepiec/powierzchnia Ń i przymocowanie" S ppayta klocki Lego razem/ K „zlikwidować ścisłe osobno O przyleganie" .

płaszcza itp. Z butów.J LUŹNE PRZYLEGANIE Ę b) zabawki/torba lub d) z pudełko wkładanie/ściąganie Y klocki/kojec ubrania (czapki.) N inne czasowniki wchodzenie siadanie/wstawanie .

zaś użytkownicy języka . a nie na podstawie pewnych uniwersalnych kategorii pojęciowych. pokoju ko drugą grupę. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 181 Inny badacz. znalazł istotne różnice w sposobie.1. w jaki dorośli użytkownicy języka angielskiego i języka Majów yucatec przetwarzają informacje o konkretnych przedmiotach. zdaniem skrajnych uniwersalistów. Płynie stąd wniosek. które. John Lucy (1992). Użytkownicy angielszczyzny przywiązują większe znaczenie do liczb i mają tendencję do klasyfikowania rzeczy według kształtów. 6. istnieją dla wszystkich kategorii językowych. że dzieci budują relacje pomiędzy przedmiotami w świecie na podstawie kategorii typowych dla swojego języka.E do/wychodzenie z krzesła z wanny wchodzenie do/wychodzenie z domu.

Współcześni językoznawcy określają je jako elementarne jednostki semantyczne. MIEĆ . Elementarne jednostki semantyczne Pojęcia określające byty JA. zaś yucatec posiada klasyfikatory. Dotychczas ujawniono około 60 pojęć elementarnych. Pascal. który pozwala na osiągnięcie koniecznej precyzji. WIDZIEĆ. Arnauld i Leibniz nazwali je „ideami prostymi". WSZYSTKIE Czasowniki wyrażające doznania WIEDZIEĆ.2. DZIAĆ SIĘ. DUŻO. NIEKTÓRE. INNY. kulturą i myślą nie wypracowano odpowiednich metod analizy podobieństw i różnic pomiędzy systemami semantycznymi poszczególnych języków. TEN SAM. Przy pomocy tych pojęć możemy teraz przedstawić nasze podejście do semantyki porównawczej i międzykulturowej. CHCIEĆ. Jednym ze sposobów opisu znaczenia słowa jest parafraza. jak to możliwe. JEDEN. zaś określenie ich istoty to zupełnie coś innego. MYŚLEĆ. TY. COŚ. CZUĆ. tzn. W istnienie grupy pojęć uniwersalnych filozofowie wierzyli już od wieków. które przypisują je do pewnych kategorii. Podstawowym środkiem. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 2. żeby pojęcia istniejące w różnych językach były takie same? Stwierdzenie istnienia różnic pomiędzy językami to jedna sprawa. SŁOWO. SŁYSZEĆ Działania i procesy ROBIĆ. W przeszłości w badaniach relacji pomiędzy językiem. CIAŁO Elementy określające TEN. 6. jest oparcie metody analizy semantycznej na pojęciach uniwersalnych. LUDZIE. co można byłoby przewidzieć na podstawie różnic językowych: język angielski posiada wyznaczniki gramatyczne liczby.1. co ma za zadanie wyrażenie „tego samego". afiksy rzeczowników. narzuca się pytanie. gdy do utworzenia parafrazy używa się słów 182 JĘZYK. według którego wszyscy ludzie na świecie myślą w podobny sposób. Różnice te korelują bezpośrednio z tym. KTOŚ. DWA. RUSZAĆ (SIĘ) Pojęcia dotyczące mowy MÓWIĆ.yucatec klasyfikują przedmioty kierując się zwykle substancjami. Kartezjusz. czyli zestawienie ze sobą innych słów. Parafrazowanie działa skutecznie jedynie wtedy. z jakich są one zrobione. które można uznać za pojęcia uniwersalne lub podstawowe „atomy" znaczenia i z których buduje się setki tysięcy złożonych znaczeń. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych Tradycyjnym poglądem na ludzką myśl był uniwersalizm. Ale skoro języki są tak różne od siebie. PRAWDA Istnienie i posiadanie BYĆ.

Większość słów nie posiada dokładnych odpowiedników w innych językach. i posiada on dwa słowa. dla ścisłości trzeba dodać. PRZEZ PEWIEN CZAS Elementy relacyjne RODZAJ. konkretnych słów. w zależności od tego. ręka czy łamać. pojawia się trzeci problem. Niejasności towarzyszy często zjawisko błędnego koła. które (przynajmniej w potocznym użyciu) odnoszą się do całej kończyny. WIĘCEJ. TAK JAK 183 prostszych. czy częściowe. NAD. Z kolei w języku ma-lajskim nie ma odpowiednika angielskiego pojęcia break („łamać"). Angielski wyraz hand odnosi się tylko do dłoni wraz z palcami. Jeżeli ktoś nie rozumie słowa gastrulacja. nadłamaniu (częściowym). od barku do palców. Definicje słownikowe często jednak naruszają tę zasadę. bezpośredniego odpowiednika polskiego wyrazu ręka czy rosyjskiego ruka. to jak ma zrozumieć słowo blastula czy gastrula. na przykład. l. B przy pomocy C.]". popadając w niejasność.. Zastępują one problem zrozumienia jednego nieznanego słowa problemem zrozumienia innego. gotowania. PO. pieczenia itp. Po polsku mamy nawet więcej pojęć: mówimy o złamaniu (całkowitym). czy złamanie jest całkowite. MAŁY Pojęcia opisujące relacje przestrzenne GDZIE. że angielskiego rzeczownika arm używa się czasem potocznie na oznaczenie całej ręki). UMRZEĆ Ocena i opis DOBRY. STRONA Pojęcia opisujące relacje czasowe KIEDY. POD. Język angielski nie posiada. „Definiując" słowa w ten okrężny sposób nie można oczywiście osiągnąć zbyt wiele. zanim takie koło się zamknie. trzeba wykonać kilka kroków: słowo A definiuje się przy pomocy B.". przełamaniu się (całkowitym. postrzegane w postaci płomienia i żaru". putus ipatah. TERAZ. WEWNĄTRZ. PRZED. a drugiego za pomocą pierwszego. BLISKO. które są częścią definicji? Niejasne definicje utrudniają odkrywanie i wyjaśnianie znaczeń. DŁUGO. KRÓTKO. ZŁY.. a C znów przy pomocy A. Na przykład Słownik języka polskiego definiuje czasownik palić jako „rozniecanie i podtrzymywanie ognia w celu ogrzania wnętrza. BARDZO. DUŻY. łatwiej zrozumiałych niż słowa definiowane. Kiedy próbujemy opisać znaczenia słów języka innego niż własny. Niekiedy. CZĘŚĆ. Odnosi się to nawet do pozornie prostych. ale tylko na dwie . czyli definiowanie jednego słowa za pomocą drugiego. Na przykład gastrulacja to według Słownika języka polskiego „proces przekształcania się zarodka zwierząt i człowieka ze stadium blastuli w gastrulę [. TUTAJ. zaś ogień jako „zjawisko wydzie6. DALEKO. a pozostałe fragmenty ręki w tym języku to arm („ramię") i forearm („przedramię". np.Życie i śmierć ŻYĆ. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm lania się ciepła i światła towarzyszące paleniu się ciał [!].

Na przykład w języku polskim alole-ksami są ty l Pan. . japońskim. który jest znakomitym narzędziem do analizy semantycznej i pojęciowej. Formułowanie definicji przy pomocy pojęć elementarnych stanowi sposób uniknięcia niejasności i błędnego koła. Elementarne jednostki semantyczne stanowią słownik pewnego rodzaju mini-języka. Na przykład byłoby etnocentryzmem tłumaczenie pojęcia hand jako „części ręki składającej się z dłoni razem z palcami". ponieważ będziemy narzucać obcemu językowi nasze własne kategorie pojęciowe. dziać się l zdarzy ć się. wyłamaniu (przy użyciu siły) czy dołamaniu (całkowitym. Daję słowo. że nic nie wziąłem. załamaniu (całej powierzchni. Zasada takiej parafrazy zakłada więc istnienie pojęć elementarnych. o których warto wspomnieć. Jedno słowo i wylatujesz stąd! b. co dodatkowo komplikuje sytuację. np. ponieważ rozkłada on (czyli redukuje) znaczenie złożone na zbiór znaczeń prostszych. mostu czy dachu). bongo bongo czy jakimkolwiek innym. które są typowe dla języka polskiego. Tworzone przy pomocy pojęć elementarnych parafrazy (zwane też eksplikacjami) można tłumaczyć z jednego języka na drugi. niemniej takie właśnie tłumaczenie jest również etnocentryczne. aloleksach (przez analogię do alofonów). Pełna analiza semantyczna słownictwa danego języka powinna przynieść jako wynik zestaw znaczeń „atomowych". W przeciwieństwie do fachowych opisów mogą je zrozumieć także osoby niebędące ekspertami. nie powodując istotnej zmiany znaczenia. Pojęcia zestawione w tabeli 2 można by równie dobrze przedstawić w języku angielskim. z których tworzy się wszystkie inne. Opis znaczenia wyrazu. nasz opis będzie w sposób nieunikniony wykrzywiał obraz rzeczywistości.toes). Oni są już po słowie. że stosowanie pojęć elementarnych skutecznie minimalizuje i ten problem. ponieważ badania wykazały. tzw. 6. nazywamy parafrazą redukującą. ale tylko osłabionego już elementu). KULTURA I ZNACZENIE Jak można poradzić sobie z tymi problemami? Chcąc uniknąć niejasności i błędnego koła w definicjach. każde pojęcie elementarne można czasem wyrazić różnymi słowami w różnych kontekstach. złożone znaczenia.thumb i palców u nóg . lodu. c. podczas gdy angielskie fingers to tylko cztery palce u rąk (bez kciuka . Na przykład pojęcie słowo ma przynajmniej trzy znaczenia wyrażone następującymi kontekstami zdaniowymi: (1) a. Takie zróżnicowanie wśród języków niesie ze sobą niebezpieczeństwo etnocentryzmu (czyli patrzenia z punktu widzenia danej kultury) w semantyce. Z parafrazą zredukowaną maksymalnie mamy do czynienia wtedy. Po trzecie. Ale jak poradzić sobie z trzecim wspomnianym wyżej problemem: z etnocentryzmem? Wydaje się. Po pierwsze. Podobnie polskie pój ecie palca odnosi się do wszystkich palców u rąk i nóg. Jeżeli w opisie jakiegoś języka używamy pojęć. Metoda ta niesie jednak ze sobą kilka trudności. 184 JĘZYK. być/istnieć czy nad/powyżej/ponad. ponieważ angielskie pojęcie nie zawiera odniesienia do polskiego potocznego pojęcia ręki. a nie tylko pojedyncze słowa. ale można je znaleźć w każdym ludzkim języku. że elementarne jednostki semantyczne nie są „prywatną własnością" jednego języka.2.części). Wyrazy uwarunkowane kulturowo 185 z których tylko to pierwsze znaczenie może być uznane za pojęcie elementarne. gdy pojęcie zostaje scharakteryzowane w pełni przy pomocy uniwersalnych jednostek semantycznych. Po drugie. definiowalne przy pomocy znaczeń elementarnych. musimy formułować opisy znaczeń wyrazów przy pomocy pojęć prostszych od definiowanych. słowa posiadają zwykle więcej niż jedno znaczenie. w niektórych językach odpowiednikami pojęć elementarnych mogą być afiksy lub całe wyrażenia. który jest zgodny z tą zasadą.

Oznacza to jedynie. wtorek. języki często różnią się liczbą wyrazów. przynajmniej w dziedzinie.2. Znaczenie tych pojęć można w sposób najbardziej ogólny opisać.). powiedzeniach. piosenkach. w jaki sposób słowa w różnych językach mogą się różnić semantycznie w subtelny. Ogromna większość słów w każdym języku posiada złożone i zwykle typowe dla danego języka znaczenia. zaś nasi to ryż gotowany. Na przykład. Istnieje także trzecia . Niektóre bardzo wyraziste i głęboko zakorzenione w danej kulturze słowa można określić jako słowa kluczowe dla danej kultury. że domena ta została rozbudowana pod względem leksykalnym. że uniwersalny zestaw elementarnych jednostek semantycznych jest tak niewielki (niemal na pewno nie przekracza 100 słów) stanowi dowód na istnienie bardzo dużych różnic pojęciowych pomiędzy językami. beras to ryż łuskany. które nie istnieją w angielskim. Dwie z tych różnic polegają na tym. barszcz czy powidła. który zawiera schematy „działania" lub schematy doznań („myśleć". love i freedom należą do słów kluczowych dla głównego nurtu kultury krajów anglojęzycznych. w porównaniu z wieloma kulturami świata. często występują w przysłowiach. które łączy się z myślą. np. spróbujmy zgłębić . Z pewnością nie jest przypadkiem to. Na przykład polskie pojęcie smutku jest generalnie uczuciem „niedobrym".subtelną różnicę znaczeniową pomiędzy angielskimi słowami happy ijoyful (lub joy). ale niegotowany. honor. Zjawisko to odzwierciedla często fakty typowe dla danej kultury. że język polski posiada specjalne słowa na bigos. jak ktoś. dlaczego wiele języków azjatyckich posiada szereg słów na określenie ryżu. Chcąc zobaczyć. co często można traktować jako odzwierciedlenie specyficznego doświadczenia historycznego i kulturowego danej społeczności językowej. że odczuwać smutek to znaczy czuć się tak.6. podczas gdy happy wyraża stosunek bardziej osobisty i introspektywny. oznaczający silny napój alkoholowy wyrabiany z ryżu. Wyrazy uwarunkowane kulturowo Fakt. „chcieć"). Takie słowa są zwykle bardzo często używane. Nie oznacza to jednak. kiedy odczuwamy smutek. mówimy. minuta. musimy koniecznie coś takiego sobie myśleć. której dotyczą. data. że „zdarzyło się coś złego". w malajskimpadt to ryż niełuskany. Zwyczaje i instytucje społeczne są także źródłem licznych przykładów specyfiki leksykalnej. Zrozumiałe f!r 186 JĘZYK. albo że słownik japoński zawiera wyraz sake. wyrazy takie jak zegar. Poza różnicami w specyficznych dla poszczególnych kultur zasobach leksykalnych. języki europejskie posiadają bardzo duży zasób wyrażeń dotyczących mierzenia i oznaczania czasu (np. KULTURA I ZNACZENIE" jest. zaś wolność. Dlatego mówimy o kulturowym uwarunkowaniu wyrazów. że za każdym razem. przyjrzymy się niektórym pojęciom określającym emocje w kilku językach europejskich. Stanowią też punkty centralne dla dużych grup frazeologizmów. jak w praktyce działa taka metoda. Kiedy język posiada stosunkowo dużą liczbę wyrazów odnoszących się do jednej domeny. które odnoszą się do danej domeny. Dla zilustrowania. Bardzo prozaiczne przykłady możemy znaleźć w domenie pożywienia. że słowa work. Ojczyzna stanowią słowa kluczowe w kulturze polskiej. kto coś takiego myśli. Bóg. sekunda. luty itp. złe. nieprzypadkowo język polski nie posiada słowa odpowiadającego japońskiemu miai. tydzień. neutralne) z prototypowym scenariuszem. tytułach książek itd. styczeń.za Anną Wierzbicką (1999) . Na przykład można by argumentować. kalendarz. Z drugiej strony. a słownik polski go nie zawiera. poniedziałek. łącząc określenie uczucia (dobre. żejoy wyraża większą spontaniczność i intensywność. które odnosi się do pierwszego oficjalnego spotkania przyszłej panny młodej i jej rodziny z panem młodym i jego rodziną. choć kulturowo uwarunkowany sposób.

że podobieństwo znaczeniowe pomiędzy glucklich i happy (czy też pomiędzy francuskim heureux i happy) ma . w codziennym użyciu. sugeruje znacznie większą aktywność z ich strony. 188 JĘZYK. Nie. które wyrażają się w nakładających się na siebie. W wielu innych językach europejskich jest inaczej: słowa bliższe znaczeniowo dojoy są znacznie częstsze w języku potocznym. implikuje nie tylko. joy) występują bardzo często. Dzieci bawiły się wesoło. jestem całkiem zadowolony tu. Różnica ta jest widoczna jeszcze wyraźniej w poniższych zdaniach: (3) a. A:Arę you thinking ofapplying for a transfer? Czy myślisz o przeniesieniu się? b. podczas gdyjoy i słowa z niego utworzone są bardziej literackie i stylistycznie nacechowane. The children were playing happily. Zdanie (3)a. choć różnych zakresach użycia tych wyrazów. happy) i rzeczownika Glilck. że dzieci dobrze się bawiły. z grubsza. (4) EksplikacjaX/eeZs happy: czasami ludzie myślą coś takiego. jak to: „stało mi się coś dobrego chciałem tego nie chcę nic innego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje (5) EksplikacjaX/eeZsjoy: czasami ludzie myślą coś takiego. Nawiasem mówiąc. które w słowniku Longman Dictio-nary of Contemporary English zostało zaliczone do tysiąca najczęstszych słów. Różnica między elementami „chcę tego" (przyjoy) a „chciałem tego" (przy happy) odzwierciedla większą spontaniczność pojęcia joy. Różne sformułowania eksplikacji uwidaczniają poszczególne różnice znaczeniowe. The children were playing joyfully. KULTURA I ZNACZENIE l 6. że happy jest dziś często używanym. Warto zwrócić uwagę na to. trzeba podkreślić. codziennym słowem angielskim. Natomiast (2)b. na przykład w odpowiedzi na pytanie (2)a można odpowiedzieć zdaniem (2)b: 6. w przeciwieństwie do przymiotnika glucklich (czyli.różnica: mianowicie happy (w przeciwieństwie dojoy) sugeruje znaczenie zbliżone do „zadowolenia". w tym kontekście nie da się wstawić słowa joyful zamiast happy.3. gdzie jestem. jak to: „dzieje się coś bardzo dobrego chcę tego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje Różnica pomiędzy elementami „coś dobrego" (przy happy) a „coś bardzo dobrego" (przy joy) odzwierciedla większą intensywność pojęcia joy. ale także. E:No. z grubsza biorąc. Na przykład w języku niemieckim czasownik sich freuen i odpowiadający mu rzeczownik Freude (czyli. co robią (polskie tłumaczenie nie w pełni wyraża ten kontrast). Wyrazy uwarunkowane kulturowo 187 (2) a. I am guite happy where I am. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 189 jak również przyczynia się do wyrażenia jego większej intensywności. b. że były w pełni zadowolone z tego. Poza różnicą w częstotliwości występowania. Dzieci bawiły się radośnie.2. Te różnice ujęte są w poniższych eksplikacjach (czyli parafrazach dokonanych wyłącznie przy pomocy pojęć elementarnych).

tylko bardzo ogólny charakter. Mianowicie, angielskie pojęcie happy wyraża „słabszą", mniej intensywną emocję niż glucklich czy heureux. Używając metafory, można powiedzieć, że emocje, takie jak Gliick czy bonheur, wypełniają odczuwających je ludzi bez granic, nie zostawiając miejsca na żadne inne pragnienia czy życzenia. Bardziej ograniczony charakter happy znajduje nawet wyraz na poziomie składniowym; na przykład w języku angielskim można powiedzieć / am happy with his answer („Jestem zadowolony z jego odpowiedzi"), gdzie dopełnienie with his answer wyznacza ograniczenie zakresu pojęcia happi-ness - stąd też polski odpowiednik zadowolony. W języku francuskim czy niemieckim nie można w ten sposób użyć słów glucklich czy heureux: zamiast nich trzeba byłoby zastosować słabsze semantycznie, wyrażające mniejszą intensywność słowa, takie jak zufrieden czy satisfait lcontent (czyli właśnie zadowolony). Znaczenie glucklich i heureux można ująć przy pomocy następującej eksplikacji: (6) Eksplikacj a Xjest glucklich (heureux): czasami ludzie myślą coś takiego, jak to: „stało mi się coś bardzo dobrego chciałem tego wszystko j est dobrze nie mogę chcieć czegokolwiek innego" z tego powodu czują coś bardzo dobrego X czuje coś takiego, jak to Ta eksplikacja zawiera nowy element „wszystko jest dobrze" (co implikuje doświadczenie „całościowe"). Zawiera ona też intensyfika-tor bardzo (tak jak przy joy, ale nie przy happy). Co więcej, końcowa „myśl" wyrażona jest słowami „nie mogę chcieć czegokolwiek innego" (a nie „nie chcę nic innego", jak przy happy). Te różnice sugerują intensywne, choć uogólnione i niemal euforyczne przeżywanie swojej bieżącej egzystencji. Jeżeli rozejrzymy się po innych językach europejskich, zobaczymy, że większość z nich posiada słowa, które są podobne (jeżeli nie identyczne) znaczeniowo do opisanych powyżej pojęć glucklich / heu-reux. Na przykład włoski ma słowo felice, rosyjski szczastliv, a po polsku określamy ten stan słowem szczęśliwy. Język angielski, ze swoim mało wyrazistym słowem happy, jest tu najwidoczniej wyjątkiem. Ten fakt ma zapewne jakiś związek z tradycyjną wśród Anglo-, sasów niechęcią do skrajnych emocji. Istnieją w tym języku słowa bardziej wyraziste (takiejak joy, bliss czy ecstasy), ale ich względna rzadkość jedynie wzmacnia wrażenie, że w języku angielskim, w porównaniu z wieloma innymi językami Europy, dyskurs emocjonalny ma charakter wyraźnie przytłumiony. Stąd też wyraz joy można znaleźć na przykład w kontekstach sarkastyczno-emocjonalnych: (7) A: It's starting to rain. Zaczyna padać. B: Oh,joy! Fvejust hung out the washing. A to świetnie! Właśnie wywiesiłem pranie. 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce W każdym języku istnieją takie aspekty gramatyki, które są mocno nacechowane kulturowo. Zwolennicy relatywizmu językowego, 190 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE tacy jak Sapir czy Whorf, skupiali się na wszechobecnych cechach gramatycznych, np. na zróżnicowaniu przez gramatykę języka odniesienia do pojedynczych przedmiotów lub większej ich ilości, na względności odniesień do czasu wydarzeń (czyli czasach gramatycznych) czy też na źródłach informacji potrzebnych do wygłoszenia opinii itp. Język nieustannie zmusza swoich użytkowników do zauważania tych lub innych różnic, w sposób nieunikniony narzucając nam pewne subiektywne doświadczenia świata i nas samych. Słynny przykład tego zjawiska przytoczył Whorf, który dostrzegł kontrast pomiędzy sposobem, w

jaki język angielski i język hopi (język Indian z północno-wschodniej Arizony) konceptualizują czas. W języku angielskim i w innych językach Europy czas jest bardzo często opisywany w ten sam sposób, jak policzalne przedmioty materialne. Tak jak mówimy jeden kamień l pięć kamieni, mówimy też jeden dzień/pięć dni, rozszerzając użycie liczebników głównych z przedmiotów materialnych na niematerialne. Oznacza to, że nasza konceptualizacja czasu opiera się na doświadczeniu przedmiotów materialnych, które są dostępne naszej percepcji wzrokowej - a więc „obiektywizujemy" czas. Jednostki czasu są jednak fundamentalnie różne od przedmiotów. Pięciu dni nie da się jednocześnie „zobaczyć", można ich jedynie doświadczyć w ciągu czasowym. W niezobiektywizowanym obrazie czasu, jaki mają użytkownicy hopi, pojęcie „pięciu dni" nie ma sensu. Jeżeli mówiący chce wyrazić takie pojęcie, użyje liczebników porządkowych, tzn. powie np. „piąty dzień". Zdaniem Whorfa, podstawową konceptualizacja czasu u członków plemienia Hopi jest następstwo dnia i nocy, ale te cykle nie są traktowane jednakowo na wzór przedmiotów materialnych. Nie trzeba jednak aż tak oddalać się od Europy, aby zauważyć związek między kategoryzacją językową a kulturą. Często pojawiają się opinie, że np. w gramatyce niemieckiej widać mocniejsze niż we francuskiej zakorzenienie w „realności", że gramatyka angielska jest specjalne wyczulona na niuanse motywacji ludzkich zachowań i manipulacji, zaś rosyjska posiada szereg konstrukcji, które wykazują ścisły związek z tradycyjnym rosyjskim fatalizmem. Nie będziemy tu wchodzić w szczegóły tych zjawisk. Ograniczymy się jedynie do podania paru przykładów kulturowych uwarunkowań 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 191 gramatyki na podstawie języka włoskiego. Chociaż omawiane tu konstrukcje nie są tak wszechobecne i fundamentalne jak sobie wyobrażał to Whorf, są jednak bardzo częste, wręcz dominujące, stanowiąc ważny element doświadczenia rzeczywistości przez Włochów. Skupimy się na dwóch konstrukcjach gramatycznych, które spełniają funkcję ekspresywną i są w pełni zgodne z duchem kultury włoskiej. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o zjawisko reduplikacji składniowej, czyli powtórzenia przymiotników, przysłówków, a nawet rzeczowników nierozdzielonych pauzą, np. w wyrażeniach bella bel-la, adagio adagio, subito subito (bella - „piękna", adagio - „wolno", subito -„natychmiast"). Jest to konstrukcja gramatyczna typowa dla języka włoskiego, która różni się od służącego intensyfikacji powtórzenia pewnych wyrażeń, występującego czasem w języku polskim, np. szybko, szybko czy nie, nie, nie, nie; najbardziej chyba przypomina polskie papa czy angielskie bye-bye. Wspomniane włoskie wyrażenia opisuje się zwykle właśnie jako nośniki intensyfikacji. Tak więc można by zasugerować tłumaczenie bella bella jako „bardzo piękna" czy adagio adagio jako „bardzo wolno". Ale pojawiają się tu dwa problemy. Po pierwsze, zakres użycia włoskiej konstrukcji jest szerszy niż zakres użycia przysłówka bardzo, np. trudno byłoby przetłumaczyć subito subito jako „bardzo natychmiast". Po drugie, ścisłym włoskim ekwiwalentem bardzo jest molto, a pomiędzy molto bella a bella bella istnieją dwie różnice. Po pierwsze, reduplikacja składniowa w języku włoskim wyraża mocne przekonanie, że powtórzone słowo zostało odpowiednio dobrane. Reduplikacja bella bella mówiący podkreśla, że uważa słowo bella za zastosowane odpowiedzialnie, ściśle i dokładnie (zwraca na to uwagę właśnie powtórzenie tego słowa). Tak więc wyrażeniu bella bella bardziej odpowiada tłumaczenie „prawdziwie piękna", zaś wyrażeniu caffe caffe - „prawdziwa kawa". Istnieje tu jednak jeszcze inny komponent - emocjonalny. Zdanie takie jak Yenga subito subito („Przyjdź tu natychmiast natychmiast") wymaga w wypowiedzi wysoce ekspresywnego, emocjonalnego tonu głosu. Nawet kiedy powtórzony jest przymiotnik czysto opisowy, taki jak duro („twardy") czy leggera („miękki"), zwykle kontekst wyraźnie wskazuje na podtekst emocjonalny. Na przykład, kiedy boha-

192 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE 6.4. Skrypty kulturowe 193 ter powieści, który doświadcza wielkiego kryzysu emocjonalnego, leży nocą w łóżku i przewraca się z boku na bok, wydaje mu się, że łóżko stało się duro duro („okropnie twarde"). W dalszym ciągu tej samej powieści bohater pragnie niepostrzeżenie przeprawić się przez rzekę łodzią rybacką, ponieważ stara się uciec przed policją. Zwraca się do rybaka głosem, który jest leggera leggera („ledwo ledwo słyszalny"). Znaczenie wyrażone przez reduplikację składniową można określić następująco: (8) Eksplikacja włoskiej reduplikacji przymiotników / przysłówków: kiedy wymawiam to słowo (np. bella, duro, blanco) dwa razy chcę, abyś wiedział, że chcę powiedzieć to słowo, nie żadne inne czuję coś, myśląc o tym Drugą typowo włoską konstrukcją gramatyczną jest bezwzględny f stopień najwyższy (superlativus absolutus), który tworzy się za pomocą końcówki -issimo (w odpowiednim rodzaju i liczbie), na przykład bellissimo („najpiękniejszy"), uelocissimo („najszybszy"), bian-chissimo („bielutki"). Ta konstrukcja jest bliska wyrażeniom z molto („bardzo"; molto bella - „bardzo piękna" itp.); obydwie ograniczają się do wyrażenia jakości, ściślej mówiąc jakości stopniowalnych i porównywalnych. Nie można, na przykład, powiedzieć *subitissimo (*„najbardziej natychmiast"). Superlativus absolutus jest spokrewniony ze zwykłym stopniem najwyższym, który w języku włoskim tworzy się przy pomocy pili (np. piu bello „najpiękniejszy"). Pewne podobieństwo łączy go także z reduplikacją składniową -niektóre włoskie gramatyki nawet traktują te dwie konstrukcje jako alternatywne. W przeciwieństwie do reduplikacji składniowej, bezwzględny stopień najwyższy nie ma dokładnie odzwierciedlać rzeczywistego stanu rzeczy. Przeciwnie, zakłada zwykle oczywistą przesadę, której funkcja jednak ma coś wspólnego z reduplikacją, ponieważ ma za zadanie wyrazić postawę emocjonalną mówiącego. Myśl ta została ujęta w następującej eksplikacji: (9) Eksplikacja włoskiego bezwzględnego stopnia najwyższego - jest X-issimo: : jest bardzo X chcę powiedzieć więcej niż to z tego powodu mówię: nie mogłoby być bardziej X czuję coś, myśląc o tym Podobieństwo z wyrażeniami z molto jest wyrażone przez obecność przysłówka bardzo w pierwszej linijce powyższej formuły. Podobieństwo ze zwykłym stopniem najwyższym z kolei widać w trzeciej linijce: dokonuje się tu pewnego rodzaju pośredniego porównania ze stopniem najwyższym („nie mogłoby być bardziej X"). Natomiast podobieństwo z reduplikacją składniową pokazane jest w ostatniej linijce („czuję coś, myśląc o tym"). W sumie, bezwzględny stopień najwyższy umożliwia użytkownikom języka włoskiego wyrażenie czegoś w rodzaju „ekspresywnej przesady". Takie konstrukcje jak reduplikacją składniowa i bezwzględny stopień najwyższy z pewnością łączą się z czymś, co nazywa się czasem „teatralnością życia Włochów", o której mówią cudzoziemcy odwiedzający Włochy. Takie ożywienie oraz umiłowanie głośności i demonstracji uczuć tłumaczą w istotnym stopniu znaczenie omówionych tu ekspresywnych konstrukcji gramatycznych dla kultury włoskiej. 6.4. Skrypty kulturowe W różnych społeczeństwach ludzie nie tylko mówią różnymi językami, ale także używają ich na różne sposoby, stosując się do różnych norm kulturowych. Kulturowe normy komunikacji opisuje się zwykle przy pomocy wieloznacznych terminów, takich jak „bezpo-.. średniość", „oficjalność" czy „grzeczność". Pomimo pewnej użyteczności, terminy te są rzeczywiście

dość niejasne i różni badacze przypisują im różną treść. Mogą także prowadzić do etnocentryzmu, ponieważ nie są zwykle przetłumaczalne na język narodu, którego kultura jest przedmiotem opisu. Problemów tych można w dużym stopniu uniknąć, stosując elementarne jednostki semantyczne przy formułowaniu opisów kulturowych norm komunikacji. Opisane w ten sposób normy określane są jako skrypty kulturowe. 194 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE W tym podrozdziale omówimy skrypty kulturowe określające sposób „mówienia o tym, czego się pragnie". Na początek przyjrzyjmy się pokrótce kulturze, która nie ma wiele wspólnego z Europą. Kultura japońska jest szeroko znana z lakoniczności, w szczególności w odniesieniu do wyrażania osobistych pragnień, co łączy się z wyznawanym przez Japończyków ideałem enryo „powściągliwości, rezerwy". Łatwo się przekonać, że Japończycy niechętnie bezpośrednio wyrażają swoje preferencje. Umawiając się na spotkanie, często odmawiają odpowiedzi na pytanie, co im odpowiada, używając np. wyrażeń Czas nie gra roli czy Każde miejsce mi odpowiada. Bezpośrednie wypytywanie o czyjeś osobiste życzenia jest w Japonii nie do przyjęcia. Z wyjątkiem kręgu rodziny i najbliższych przyjaciół, niegrzecznie jest w języku japońskim zadawać takie pytania, jak Co ma pani i ochotą zjeść? czy Co pani i lubi? Uprzejmy japoński gospodarz nie proponuje też gościowi nieustannie różnych smakołyków; jego obowiązkiem jest przewidzieć z góry, co może mu sprawić przyjemność, więc po prostu podaje dania i napoje, zachęcając gości do ich spożywania przy pomocy standardowego wyrażenia: „bez enryo". Podsumowując, można powiedzieć, że kultura japońska mocno zniechęca ludzi do jasnego wyrażania życzeń czy pragnień. Zalecaną strategią jest wysyłanie różnego rodzaju pośrednich sygnałów, w nadziei, że adresat na nie odpowie. Tę postawę kulturową można ująć w formie następującego skryptu: (10) Japoński skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": kiedy czegoś chcę nie jest dobrze powiedzieć innym ludziom: Ja tego chcę" mogę powiedzieć coś innego jeżeli powiem coś innego, inni ludzie mogą dowiedzieć się, czego chcę Postawy angielskie i amerykańskie w tym względzie są, oczywiście, zgoła odmienne. Zgodnie z anglosaskimi ideałami wolności indywidualnej i autonomii jednostki, ceni się tam to, że ludzie otwarcie wyrażają swoje preferencje: (11) Angloamerykański skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": każdy może powiedzieć innym ludziom coś takiego, jak to: 6.4. Skrypty kulturowe 195 „chcę tego", „nie chcę tego" Z drugiej strony, ten sam ideał autonomii jednostki zniechęca przedstawicieli głównego nurtu kultury angloamerykańskiej do używania samego trybu rozkazującego i mówienia bez ogródek Zrób to!, zachęcając ich w zamian do stosowania strategii grzecznościowych (omówionych szerzej w rozdziale 7). Dlatego używają zwykle bardziej wyrafinowanych zwrotów, takich jak Czy mógłbyś to zrobić?, Czy byłbyś tak uprzejmy to zrobić? itp. Przesłanie „chcę, żebyś to zrobił" jest wtopione w bardziej złożoną konfigurację, która potwierdza autonomię adresata, zachęcając go do określenia, czy zgadza się spełnić prośbę, czy też nie. Te normy można ująć w następującą parę skryptów: (12) Angloamerykański skrypt uniemożliwiający „rozkazywanie przez tryb rozkazujący": jeżeli chcę, żeby ktoś coś zrobił, nie mogę tej osobie powiedzieć czegoś takiego, jak to: „chcę, żebyś to zrobił; z tego powodu musisz to zrobić"

Wśród języków i kultur Europy (tak jak gdzie indziej) panuje pod tym względem znaczna różnorodność. Zwrot Czy byłbyś uprzejmy. KULTURA I ZNACZENIE normalnie obyliby się. na przykład niemiecki urzędnik w banku zwykle powie raczej Się miissen hier unterschreiben („Musi Pan/i tu podpisać") albo Unterschreiben się bitte („Proszę tu podpisać") niż Wiirden Się bitte hier unterschreiben? („Czy był(a)by Pan/i uprzejm(y)a tu podpisać?"). W banku urzędnik powie nam Bardzo proszę tu podpisać lub też Czy byłby pan uprzejmy tu podpisać?. jakie niesie ze sobą komunikacja międzykulturowa.. jak wygląda sytuacja w języku polskim. że pracownikowi chce się pracować. żebyś to zrobił" dobrze jest powiedzieć w tym samym czasie coś takiego. a czasem Czy mógłbyś to zrobić?. że rutynowe instrukcje udzielane w miejscu pracy będą miały formę bardziej bezpośrednią niż jest to do przyjęcia w języku angielskim.5. kultura i myśl 197 typowych dla danego języka. Nie można ich lekceważyć. Zatrudnienie bowiem nie oznacza u nas automatycznie. a mimo to w sposób jasny i przystępny. Jak wyjaśnił autorowi pracy na ten temat dyrektor pewnej francuskiej firmy (Beal 1994: 51). Wnioski: język.. Nasze zachowanie językowe przypomina chyba trochę zachowanie Francuzów. Według angielskiego badacza. Francuz używa takich środków bezpieczeństwa tylko prosząc o przysługę. jego anglojęzyczni pracownicy (Australijczycy) stosowali „retoryczne środki bezpieczeństwa" (precaution oratoire). W pracy mówimy czasem Zrób to.(13) Angloamerykański skrypt „rozkazywania przez pytanie": jeżeli chcę powiedzieć komuś coś takiego. jeszcze kiedy indziej Byłbym wdzięczny.'? uchodzi we Francji za podważanie własnego autorytetu. Metoda ta umożliwia nam postulowanie skryptów kulturowych bez odwoływania się do języka fachowego i pojęć 6. Na koniec warto zauważyć. W większości z nich bezpośrednich form rozkazujących używa się częściej niż w angielszczyź-nie. zaś użycie struktur pytających jest bardziej ograniczone. Wiadomo także powszechnie. Francuzi oczekują na przykład. w których nie wystąpiłoby w języku angielskim. jak to: „chcę. a trochę Anglików. zaś jak Niemcy zachowujemy się rzadko. że istnieją spore różnice w normach j rządzących prośbami w języku niemieckim i angielskim. Normalnie mówi po prostu Proszę zrób to. Słowo miissen („musieć") należy do języka potocznego i nieustannie pojawia się w sytuacjach. kiedy traktuje się go uprzejmie i uważa za „pana". Stanowią jednak pewien dowód sposobu widzenia świata przez ludzi żyjących w społecznościach wielonarodowych. że skrypty kulturowe głównego nurtu kultury anglosaskiej są „typowo europejskie". gdybyś to zrobił. Johna Phillipsa. przynieś to. W nowej pokomunistycznej rzeczywistości szybko wracają dawne tradycje w rodzaju Witam szanownego pana. gdyż Polak lubi. zdania takie nie są traktowane jako rozkazy. czy to zrobisz" Byłoby jednak błędem wyciągnięcie wniosku. lecz trzeba interpretować w ramach spójnego i opracowanego niezależnie systemu oceny. więc czasami trzeba go do spełniania jego obowiązków zachęcić — tak zachęcony czuje się lepiej i chętniej je spełnia. Oczywiście takie uwagi są „komentarzem anegdotycznym" i nie prowadzą do precyzyjnych uogólnień. że skrypty kulturowe mogą okazać się przydatne przy opisywaniu nie tylko . i problemów. a rzadko Musi pan tu podpisać. Zastanówmy się. Co zechce pan dziś u mnie kupić?. Mimo występującego w nich trybu rozkazującego. bez których Francuzi 196 JĘZYK. do której się zwraca. jak to: „nie wiem. takiego jak system skryptów kulturowych pisanych przy pomocy pojęć elementarnych. nie wchodzącą w normalny zakres obowiązków osoby.

jaki posiada jednostka.5. natomiast z pewnością znajduje się pod 198 JĘZYK. powstała . Podobnie ma się rzecz ze stylem komunikacyjnym. każde pojęcie charakterystyczne dla jakiejś kultury można przybliżyć osobom z nią niezwiązanym. w okresie romantyzmu niemieckiego. W ostatecznym rozrachunku. nie będzie nigdy lepszego sposobu zrozumienia wewnętrznych zasad funkcjonowania danej kultury niż nauczenie się języka. uważał. pewnym reproduktywnym narzędziem wyrażania idei. KULTURA I ZNACZENIE 1 ich mocnym wpływem. W tym celu również potrzebny będzie rygorystyczny. Poglądy Whorfa na relatywizm językowy były często źle rozumiane. jak i jednostki musi pozostać pod silnym wpływem „kulturowych reguł" komunikacji. owe idee kształtującym. ale i dogłębny system analizy. nie jest nigdy w pełni zdeterminowany przez jej język ojczysty.6. kultura i myśl ' W znanym powszechnie cytacie Whorf (1982: 284) w następujący 4jJosób wyjaśniał swój pogląd na wzajemne relacje języka i myślenia: . które jednostka przyswoiła sobie żyjąc w danej kulturze. sprowadzając je do przetłumaczalnej konfiguracji uniwersalnych pojęć elementarnych. takie jak uwaga czy percepcja wzrokowa. Uwarunkowane kulturowo słowa i struktury gramatyczne języka są narzędziami kształtowania pojęć. Podobnie obraz świata.i koreańskojęzyczne stosują wzorce pojęciowe typowe dla swojego języka. Wykazano mianowicie. W tym sensie. mówienie nim i życie w środowisku ludzi mówiących tym językiem. ale i zróżnicowania i zmienności norm kulturowych. Teoretycznie. jakie to społeczeństwo ma do dyspozycji. Przeciwnie. że kategorie pojęciowe języka ojczystego stanowią wzorce dla kategoryzacji już od bardzo wczesnego dzieciństwa. programem i przewodnikiem aktywności umysłowej. że wszelkie myślenie jest zależne od struktury języka. które odzwierciedlają doświadczenie historyczne społeczeństwa dotyczące pewnych sposobów działania i myślenia. Ponieważ jednak każdy język działa jak niezwykle złożona integralna całość. które są niezależne od języka i które z tego powodu nie podlegają „kształtującemu" wpływowi języka. ponieważ zawsze istnieją alternatywne sposoby wyrażania myśli. że całe ludzkie poznanie opiera się na tym samym fundamencie pojęciowym. przeprowadzone niedawno badania wskazują. że struktury naszego języka ojczystego w sposób nieunikniony narzucają nam pewne zwyczaje myślowe. obraz świata danego społeczeństwa nie jest nigdy w pełni „zdeterminowany" przez zestaw narzędzi konceptualizacji. Jak wspomnieliśmy powyżej. W miarę rozwoju społeczeństwa. Nie twierdził on.ciągłości. system językowego zaplecza (innymi słowy gramatyka) nie jest po prostu . 6. W wyniku tych zainteresowań. analizy doznań i syntezy intelektualnej każdego z nas. że istnieją różne procesy umysłowe. choć perspektywa pojęciowa pozostaje pod widocznym wpływem języka ojczystego. co może stanowić ważną praktyczną pomoc w komunikacji międzykulturowej. 6. istnienie wspólnego zasobu elementarnych jednostek semantycznych we wszystkich językach świata oznacza. te narzędzia mogą stopniowo ulegać modyfikacji lub zostać odrzucone. Lecz styl komunikacyjny zarówno społeczeństwa. Natomiast w odniesieniu do „myślenia językowego" Whorf argumentował. lecz czynnikiem . Indywidualny styl komunikacji językowej nie jest rygorystycznie zdeterminowany przez skrypty kulturowe. Zawsze jest miejsce na zróżnicowanie indywidualne i społeczne oraz na wprowadzenie zmian. poetów i językoznawców od wieków. że już w wieku 20 miesięcy dzieci anglo. Podsumowanie Związek pomiędzy językiem a kulturą fascynował filozofów. Wnioski: język.

znanej także. iż radykalne wersje teorii relatywizmu językowego czy też językowego determinizmu. to słowa danego języka stanowią zwykle odbicie doświadczenia historii i życia w określonym środowisku.6. Przykładami kulturowego uwarunkowania gramatyki są włoskie konstrukcje: reduplikacja składniowa i bezwzględny stopień najwyższy.teoria. Zalecana lektura Więcej wiadomości na tematy poruszane w niniejszym rozdziale znaleźć można w pracy A. dopóki wszystkie elementy pojęciowe danego wyrażenia nie zostaną zanalizowane przy pomocy pojęć elementarnych.. zgadza się. Kultury wyrażają swoje główne normy i wartości przy pomocy pewnych słów kluczowych. tzn. co się chce osiągnąć. metoda eksplikacji wyrażeń i skryptów kulturowych. choć najlepiej zrobić to bez narzucania swojej woli (stąd częste w języku angielskim użycie pośrednio wyrażonych próśb. że ludzka myśl jest zasadniczo wszędzie taka sama. Redukująca parafraza prowadzi często do sformułowania prototypowego scenariusza. zaś w kulturze angloamerykańskiej można swobodnie powiedzieć. Wierzbickiej (1999). że formy naszej myśli są ściśle determinowane przez kategorie językowe. że istnieją pewne podstawowe elementy znaczenia.7. W wersji mniej radykalnej.?). składającego się z kilku schematów zdarzeń. W ten sposób unika się także niebezpieczeństwa et-nocentryzmu. zwany uniwersalizmem. W ostatnich latach wyodrębniono zbiór około 60 fundamentalnych elementów znaczenia. a także do analizy skryptów kulturowych. Podsumowanie 199 Przeciwstawny pogląd filozoficzny. 6. Would you mind . Bartmiński . W Ameryce odkrycie w językach Indian kategorii pojęciowych radykalnie różnych od indoeuro-pejskich spowodowało rozwój tej teorii i powstanie teorii relatywizmu językowego. co znajduje odzwierciedlenie w języku. patrz J. Obydwie postawy kontrastu200 JĘZYK. a hipoteza ta jest obecnie sprawdzana na szerokim spektrum języków. tylko polega się na pośrednich sygnałach. pochodzi z prac tej wybitnej badaczki związków języka z kulturą. wspólne dla wszystkich języków. nazwanych elementarnymi jednostkami semantycznymi. że język wywiera wpływ na myślenie. Co do leksyki.. tzn. co umożliwia pokonanie dwóch wad tradycyjnego podejścia do definicji opartego na parafrazie: niejasności i błędnego koła. 6. narzucania kategorii własnego języka przy opisie innego. od nazwisk jej twórców. Metodę parafrazy zredukowanej do pojęć elementarnych można zastosować do analizy kulturowych uwarunkowań na poziomie leksykonu i gramatyki. podobnie jak szereg przytoczonych w tekście przykładów. że każdy język posiada swój własny obraz świata. np. tzn. KULTURA I ZNACZENIE ją z bezpośrednim stylem udzielania instrukcji praktykowanym na przykład we Francji. Proponujemy tu stosowanie techniki parafrazy redukującej. tzn. Zawartość pojęciową kategorii gramatycznych i kulturowych wzorców postępowania (czyli skryptów kulturowych) można również ukazać przez sparafrazowanie ich przy pomocy pojęć elementarnych. uniwersaliści twierdzą jedynie. które wspólnie tworzą pełną ekspli-kację danego pojęcia. Pojęć elementarnych można używać w opisach semantycznych. dlatego w najbardziej kluczowych domenach mamy często do czynienia z rozbudową leksykalną. Postuluje się. poglądu. czego się chce. pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa. Na przykład w kulturze japońskiej nie mówi się otwarcie o tym. istnieniem bardzo dużej ilości słów na określenie pewnych zjawisk. że reprezentują one pojęcia uniwersalne. należy podkreślić. cieszą się dziś niewielką popularnością i wielu badaczy przyjmuje bardziej realistyczną wersję teorii relatywizmu. utrzymuje. Konkludując. Na temat relacji między kulturą i językiem polskim.

(a) klocek/układanka (b) zdjęcie/portfel (c) ręka/rękawiczka (d) książka/regał (e) zabawka/pudełko (f) zatyczka/pióro (g) czapka/głowa lalki : 3. it w angielskim wyrażeniu It flashed czy też się w polskim wyrażeniu Błysnęło się mają jakieś znaczenie. że języki europejskie widzą stan tam.która zapewne nie zostanie nigdy wykorzystana . 6. Czy polska klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania wyrażona przyimkami byłaby podobna do klasyfikacji angielskiej. Czy zgadzasz się z tym stanowiskiem? 2.(1990). że np. gdzie należałoby raczej widzieć pewne stany. zaczerpnięte ze Słownika języka polskiego. spróbuj przetłumaczyć na znany Ci język obcy (oczywiście posługując się dostępnymi . (c) Z kognitywnego punktu widzenia. Ćwiczenia i zadania 1. rozdrażnienie.stan irytacji. zaś w hopi wystarczy powiedzieć rehpi („błyska" lub „błysnęło").2.podobnie jak my wszyscy . Zastanów się. Zgadzałoby się to z poglądem Whorfa. w języku nie istnieją „puste" słowa.gniewne podniecenie. gdzie może chodzić jedynie o siłę. Podane poniżej stwierdzenie Whorfa (1982: 328) stanowi dosyć radykalne sformułowanie językowej teorii względności i zawiera pewne przesadne uogólnienia: W języku hopi mogą istnieć i istnieją czasowniki nie wymagające podmiotu. pasja. co stwarza mu szansę . elektryczność.8.czynności i sil tam. nie rzeczowniki.8. w których. porównaj język polski z jeszcze innymi językami. ściśle odwzorowując zachodnie języki indoeuropejskie. w języku hopi są czasowniki. tak jak w hopi. Szerzej o hipotezie Sapira i Whorfa piszą autorzy prac zamieszczonych w tomie artykułów pod redakcją Z. gdzie omawiamy schemat „zdarzenia"). To znaczy. gniew. Patrz też Sapir (1978). wyrażająca się podnieceniem. Czy te definicje sfor-iinułowane są w sposób niejasny lub okrężny? Czy możesz zasugerować.gwałtowna reakcja na jakiś przykry bodziec zewnętrzny. po angielsku A light flashed lub It flashed. czasowniki występują bez podmiotów? 6. czy koreańskiej? Jeśli potrafisz. w jaki sposób można je sformułować jaśniej i bardziej zrozumiale? i' gniew . wzburzenia. Poniżej podajemy definicje kilku związanych ze sobą określeń śemocji. Błysnęło się albo Błysnęło. Jakie to może być znaczenie? (d) Odpowiednikami europejskich terminów fachowych. irytacji złość. Muszyńskiego (1991). Whorf (1982). oburzeniem irytacja . niezadowoleniem. Czy w języku polskim istnieją domeny szczególnie rozbudowane leksykalnie? Czy za taką domenę można by uznać. (a) Czy istnieją jakieś języki europejskie. nazewnictwo grzybów? Aby się o tym przekonać.stania się odrębnym logicznym systemem ujmowania niektórych aspektów rzeczywistości. denerwowanie się 202 JĘZYK. na przykład. Ćwiczenia i zadania 201 (b) Po polsku mówimy Światło błysnęło. Które z tych konceptuali-zacji zakładają obecność „siły" pochodzącej od podmiotu? (Porównaj rozdział 4. np. jakie byłyby polskie odpowiedniki przykładów zawartych w tabeli l i powtórzonych poniżej. KULTURA I ZNACZENIE nienawiść .uczucie silnej niechęci i wrogości do kogoś zdenerwowanie — stan rozdrażnienia nerwowego. Współczesna nauka.2. wybuch gniewu 4. upatruje często .

Takie akty tworzą (nową) rzeczywistość w jej społecznym wymiarze. a użycie języka służy osiągnięciu określonych celów. Dunaja. W tym rozdziale skoncentrujemy się na tym. ale fakt. Kiedy przewodniczący mówi Niniejszym zamykam. równie ważną funkcją jest takie użycie języka. do których się uciekamy. aby nie wykraczać przeciwko określonym nor. że zauważamy się nawzajem. volo . to realizowane są one przez wymianę i uzyskiwanie różnego rodzaju informacji. Jeśli chodzi o potrzeby poznawcze. Czy słowa te zasługują na miano słów kluczowych dla kultury polskiej? Dlaczego? 6.słownikami) następujące nazwy grzybów jadalnych: prawdziwek. Rozdział 7 Działanie za pomocą słów: pragmatyka W dotychczasowych rozważaniach zajmowaliśmy się głównie tym. które l muszą zostać spełnione. Niekiedy rozmawiamy ze sobą tylko po to. „Robiąc coś" przy pomocy języka dokonujemy różnego rodzaju aktów mowy. rozkazy i propozycje. będąca przedmiotem rozważań w tym i następnym rozdziale. nazywana jest interpersonalną funkcją j ęzyka. Inną. Przysłowie prawdę ci powie: przysłowia i cytaty: antologia od Ado Z pod red. opieńki i in. W tradycji polskiej powiedzenie za wolność naszą i waszą ma znaczenie szczególne i stanowi z pewnością pewną normę kulturową. jakie znaczenie w języku polskim ma użycie zdrobnień rzeczowników pospolitych (np. występowania w zwrotach frazeologicznych. czyli akty woli (łac. zebranie zostaje zakończone. którego istota sprowadza się do wzajemnego oddziaływania rozmówców na siebie. Jakie przyczyny kulturowe leżą u podstaw tak rozpowszechnionego zdrabniania (mogą tutaj wystąpić różnice regionalne . rydz.„chcę"). Łódź 1993). J. kiedy wypowiedzenie pewnych słów w określonej sytuacji.| mom zwyczajowym. gołąbek. co „robimy" przy pomocy języka w bezpośredniej interakcji z odbiorcą przekazu językowego. B. maślak. w jaki sposób język używany jest do bezpośredniego oznaczania elementów rzeczywistości pozajęzykowej. kawka zamiast kawa czy gazetka zamiast gazeta). Funkcja ta. . zebranie. na przykład używając zbyt bezpośredniego języka. W niniejszym rozdziale zwrócimy także uwagę na warunki. Nie liczy się wtedy to. na przykład przez przewodniczącego na końcu zebrania. aby interakcja była skuteczna. Zastanów się nad rolą słów Bóg. podgrzybek. Słownikiem współczesnego języka polskiego pod red. Skąd mogą wynikać trudności w tłumaczeniu? Czy istnieją jakieś inne domeny. Stany wolicjonalne są ujawniane poprzez nakładanie określonych zobo204 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA wiązań zarówno na nadawcę. których ce. Jest jeszcze trzecia grupa aktów mowy.J lem jest uzyskanie wzajemnego zrozumienia oraz na strategie. Spróbuj napisać eksplikację. aktów z którymi mamy do czynienia. Pyczewskiej-Pilarek. Akty te realizują intencje komunikacyjne. powiedzeniach i przysłowiach (posłuż się w tym celu dużym słownikiem języka polskiego. np. Częściej jednak mamy bardziej konkretne zamiary. aby pokazać. kania. opisy i omówienia oraz pytania. Są to zatem wszelkie prośby. Czy stosowanie zdrobnień można uznać za cechę specyficzną gramatyki polskiej? Postaraj się wyjaśnić przy pomocy eksplikacji. np. co mówimy. które jeszcze lepiej ilustrują zjawisko leksykalnej rozbudowy domen w języku polskim? 5. która przy pomocy pojęć elementarnych wyjaśniałaby istotę tego skryptu kulturowego. na sposoby f kooperacji między uczestnikami aktu komunikacyjnego. jak i na odbiorcę przekazu. Są to zatem wszelkie stwierdzenia. determinuje tę sytuację. że w ogóle mówimy. Ta funkcja języka nazywana jest przedstawieniową funkcją języka. kozak. których źródłem są określone potrzeby poznawcze lub stany wolicjonalne. kurka.opisz zwyczaj językowy w Twoim regionie)? 7. Ojczyzna i honor z punktu widzenia częstotliwości ich użycia. oraz słownikiem przysłów.

7. . które mogą skłaniać ludzi do powiedzenia czegoś oraz zaproponujemy klasyfikację aktów mowy z perspektywy kognitywnej. aby przekazać to. że można na ciebie liczyć. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się różnymi motywacjami. w przysłowiowej „rozmowie o niczym" naszym głównym celem nie jest przekazanie informacji czy wyrażenie przekonań lub potrzeb. co się mówi. l. tramwajów i pociągów. co sądzi. W każdym z tych kontekstów społecznych. aby poczuł się lepiej. zwrócił uwagę. Mój komputer nie działa. przyniosę jutro. jak pokazują przykłady (2)b-d: 206 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (2) a. co można uznać za prawdę lub fałsz. Jednym z głównych instrumentów takiego oddziaływania jest rozmowa. Jednak w większości sytuacji człowiek podejmuje próby komunikowania się. na ulicy. Wszelkie cele. że pragmatyka pojmuje używanie języka jako jeden z elementów interakcji międzyludzkiej. zachęcając itp.jak tam? Widzę.L. dla przykładu. w domu. Dopiero brytyjski filozof J. ludzie nieustannie oddziałują na siebie. w jaki sposób ludzie oddziałują na siebie przy pomocy języka. są treścią aktu mowy.1. mówię do mojego wujka. namawiając. Intencja komunikacyjna i akty mowy Nie zawsze celem rozmowy jest wyrażanie określonych zamiarów. Mógłbyś pożyczyć mi swój laptop na parę dni? c. mijają po drodze sąsiadów.. jakie wypowiadamy dla wyrażenia określonej intencji komunikacyjnej.innymi słowy. wyrażam swój zamiar dodania mu otuchy. Oznacza to.1. aby porozmawiać. którym zajmowali się filozofowie języka. że została zauważona. co się dzieje w jego umyśle. jak w przykładzie (2)a. Jeżeli. pracują i oddziałują na siebie nawzajem w określonych kontekstach społecznych. ale także „robimy" wiele innych rzeczy przy pomocy słów. Przez całe wieki głównym. że inni ludzie będą świadomi tego. które chcemy osiągnąć za pośrednictwem języka informując. czy też. było ustalenie. że nieźle. w pracy czy w szkole. jak pokazuje przykład (1). B: Co mam narzekać? A: No pewnie. Dobrze. w pracy i szkole spotykają się ze swoimi kolegami. d. b. Dla przykładu. tzn. w jaki sposób ludzie wypowiadają prawdziwe stwierdzenia oraz jak można określić warunki prawdziwości tego. a niekiedy nawet jedynym zagadnieniem. Wstają rano. to co widzi. prosząc. Przy pomocy słów możemy spowodować. nie tylko „mówimy" coś. (1) Fragment zasłyszanej rozmowy A: Noo. to po prostu staram się. w mieście czy na wsi. autor wydanej w roku 1952 pracy pod tytułem How to dóthings with words? („Jak działać słowami"). co dzieje się w naszych umysłach.. nakazując. Bardzo dobrze dziś wyglądasz. Wiedziałem. innymi słowy. wsiadają do autobusów. Dzięki. Wiele 7. B: Ludzie to tylko narzekają. który w rzeczywistości nie wygląda najlepiej. zasiadają z rodziną do śniadania.1. Konkretne słowa. że nasze wypowiedzi to nie tylko akty informacyjne. jest to jedynie określona forma zachowania towarzyskiego. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? Pragmatyka jest nauką. Austin. . Dosyć często rozmawiamy tylko po to. itd. która bada. aby zakomunikować określony stan swego umysłu. aby przekazać drugiej stronie. co zamierza i czuje . wychodzą do pracy czy szkoły. po pracy idą do znajomych.można nazwać intencją komunikacyjną.7. u znajomych czy w kościele. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 205 z naszych rozmów służy wyłącznie temu.. czego chce. Język użyty w ten sposób spełnia funkcję fatyczną (od greckiego phatós „powiedziany"). w co wierzy. Ludzie żyją.

że używając słów nie tylko coś mówimy. obiecujemy coś komuś. po wypowiedzeniu zwyczajowej formuły (2)e.1. kiedy coś mówimy. Powstaje teraz pytanie. Kategorie te to asertywy ((3)a). służą zadeklarowaniu czy też ukonstytuowaniu jakiegoś (nowego) faktu społecznego. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 207 że każda wypowiedź to w pierwszym rzędzie określony akt mowy. jak i fałszywe. takie jak na przykład wypowiedź (2)e. które nakładają na nadawcę komunikatu określone zobowiązania. nadawca najpierw wyraża uczucie wdzięczności. uczucia wdzięczności lub pochwały ((2)d). ponieważ robimy coś używając słów: wyrażamy przekonanie. dokonujemy aktu mowy. Zadania tego podjął się uczeń Austina. w rzeczywistości może ono być zarówno prawdziwe. Moje gratulacje z okazji urodzin. który zdał sobie sprawę. asertywy: b. a następnie chwali partnera. 7. Matka chrzestna statku nie wyraża w wypowiedzi (2)e obiektywnego stanu rzeczy. Przykłady z ostatniej serii (3) odpowiadają mniej więcej przykładom z serii poprzedniej (2). że akty mowy można przypisać do pewnych . Deklaracje. który bez owej deklaracji nie może zachodzić. dyrektywy ((3)b). przekazywania opisów stanów rzeczy i zdobywania informacji za pomocą pytań. a (2)c -obietnica.2. ale tworzy nowy fakt poprzez wypowiedzenie słów podczas uroczystego wodowania. Wydaje się zatem. Na przykład. filozof John Searle. służą do wyrażania stwierdzeń. w których szczególnie istotny jest stan wolicjonal-ny nadawcy. ani nie jedynie. Mamy tu do czynienia z dwo-1 ma aktami mowy. ale także coś robimy. a więc. dyrektywy: c. ekspresywy: e. W pozostałych aktach mowy (2)b-d nadawca nie jest już zainteresowany prawdziwością czy fałszem tego. Ekspresywny akt mowy służy do wyrażania gratulacji ((3)d). że jutro przyjdę. co widzi albo to.Wypowiadając zdanie (2)a. że zawsze. ale 7. Wypowiadając (2)d. prosimy kogoś o coś. Asertywne akty mowy. Chociaż spodziewamy się. i w których na partnera (2)b lub na samego mówiącego (2)c zostaje nałożone określone zobowiązanie. nadawca komunikatu językowego . że to stwierdzenie jest prawdziwe.perform „wykonywać. takie jak (2)a i (3)a. (3) a. o czym jest przekonany. Biorę sobie ciebie za męża i przysięgam. musi to być sytuacja oficjalna. (2)b to prośba o zrobienie czegoś skierowana do odbiorcy. Rozważmy z kolei przykład (2)e: (2) e. co mówi. że to coś zostanie zrobione. informując j o tym odbiorcę. deklaracje: Jurek dużo pali. Są one elementem takich ceremonii jak zaślubiny ((3)e) czy też nadanie nazwy podczas wodowania statku ((2)e). kwestia prawdy i fałszu. Nadawca mógł przecież po prostu zapomnieć włączyć komputer do sieci. komisywy ((3)c).1. Austin był pierwszym filozofem języka. Dyrektywne akty mowy są środkiem do wydawania poleceń ((3)b) lub wyrażania próśb ((2)b). że wypowiedzi to nie przede wszystkim. Komisywne akty mowy to obietnice ((3)c). (2)c) oraz propozycje. komisywy: d. Nadaję ci imię „Batory". Wyjdź stąd! Obiecuję. od ang. Na początku Austin nazwał takie akty mowy jak (2)e performa-tywnymi aktami mowy (albo performatywami. że. ekspresywy ((3)d) oraz deklaracje ((3)e). składamy podziękowanie itd. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy Niektóre z pięciu kategorii aktów mowy zaproponowanych powyżej (3)są do siebie bardziej zbliżone niż inne. proponując typologię opartą na pięciu kategoriach aktów mowy. albo deklaratywne akty mowy. matka chrzestna rozbija o burtę statku butelkę szampana. muszą być obecni inni ludzie i musi zostać zachowany pewien ceremoniał. dokonywać"). aby ten fakt mógł zaistnieć. w jaki sposób można opisać różne rodzaje aktów mowy. później jednak doszedł do przekonania. Ponadto. stwierdza to.

które do nich należą. Celem . Czy może mi pani powiedzieć. Ekspresywy i deklaracje również mają podstawową wspólną cechę: w obu przypadkach wymagany jest pewien usankcjonowany tradycją rytuał społeczny. Podobnie dyrektywy i komisywy mogą utworzyć wspólną kategorię. o czym są przekonani lub też co czują. jeśli potrafi. aby Piotr mu coś powiedział. które służy uzyskaniu informacji ((4)b). Ja poprowadzę. (4) a. na przykład. Informatywne akty mowy obejmują wszystkie akty mowy. Przyjrzymy się teraz bliżej tym trzem głównym kategoriom oraz różnym typom aktów mowy. uzyskaniu informacji od odbiorcy lub też stwierdzeniu. chce prowadzić. czy odbiorca jest w stanie udzielić tej informacji ((4)b). informację. Na przykład asertywne akty mowy mają wiele cech wspólnych z pytaniami zadanymi w celu uzyskania informacji (Czy Jurek dużo pali?). W wypowiedzi Marka ((5)a) można wyróżnić dwa akty obligatyw-ne: dyrektywę i komisywę. albo na siebie samego (komisywy). Możemy. że mówiący nie ma pewnych informacji. Marek nie chce. albo na odbiorcę (dyrektywy). że druga osoba nie odpowiada na zadane jej pytanie po prostu tak. Eks-presywne i deklaratywne akty mowy można zatem włączyć do nad-1 rzędnej kategorii konstytutywnych aktów mowy. np. ponieważ w obu przypadkach nadawca nakłada jakieś zobowiązanie. którą ta forma realizuje. a robiąc to. Tak. jak dostać się do dworca? c. dlaczego nadawca zadaje pytanie. potem jeszcze raz w prawo. że nie ma prostej zależności między formą wypowiedzi językowej (w tym przypadku trybem rozkazującym) a intencją komunikacyjną. Następnym razem moja kolej. dlaczego zadaje pytanie ((4)a). że ten ktoś jest nam bliski i że nie zapomnieliśmy o uroczystym dla niego dniu. co rozmówcy wiedzą. Zwróćmy też uwagę. może powiedzieć: (5) a.na przykład na założeniu. w którym akty te mają zostać spełnione.nadrzędnych kategorii na podstawie występowania określonych podobieństw. z okazji urodzin komuś. że prośba wyrażona w (5)a jest zupełnie inna niż pytanie. w którym chodzi o uzyskanie informacji i. Przykład ten ilustruje tezę. Możemy je nazwać obligatywnymi aktami mowy. ale żeby coś zrobił. i że on sam nie zna odpowiedzi. jak i spodziewany wynik interakcji są zupełnie inne. obiecuję.1. Jedne i drugie można przypisać do nadrzędnej kategorii informatywnych 208 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktów mowy. Zauważmy. żeby dał mu kluczyki od samochodu. co sądzą. Nie znam za dobrze tego miasta. że nadawca odpowiedzi ((4)c) posługuje się trybem rozkazu7. kto ma właśnie urodziny. W przypadku obligatywnych aktów mowy zarówno motywacja. Dworzec będzie po lewej stronie. Marek: Daj mi kluczyki. Wydaje się dość oczywiste. a konkretnie. Marek. które służą przekazaniu odbiorcy informacji. bez obligowania odbiorcy do zrobienia czegokolwiek. b. Informacja może dotyczyć tego. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: Marek i Piotr wychodzą z przyjęcia. Informatywne akty mowy są nie tylko bardzo zróżnicowane. oczywiście. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 209 jącym . Piotr (podając kluczyki): W porządku.zwykle stosowanym w przypadku poleceń . sprawdza jednocześnie (Czy może mi pani powiedzieć). Ponieważ Marek nie wypił tyle alkoholu co Piotr. że odbiorca może chcieć wiedzieć. stara się tę informację przekazać. a następnie zamiast zapytać wprost Gdzie jest dworzec?. przekazujemy pewien społecznie rozpoznawalny sygnał. b. ale też opierają się na wielu dodatkowych założeniach . Dlatego też w powyższej krótkiej rozmowie nadawca najpierw wyjaśnia.w celu przekazania informacji. złożyć gratulacje z jakiejś okazji. ale interpretuje je jako pytanie. Niech pan skręci w lewo.

ł tylko panna młoda może dopełnić aktu zaślubin. w określony sposób i w odpowiednim momencie. ale też chce on podać powód swojej prośby i dlatego proponuje. muszą być spełnione także w odniesieniu do ekspresyw-nych aktów mowy. mają jedną cechę wspólną. wszystkie obli-gatywne akty mowy. (3)d) i deklaratywne akty mowy ((2)e). a także pokażemy. Konstytutywne akty mowy to akty. jakimi są podziękowania ((2)d: Dzięki. Nadawca zobowiązuje odbiorcę lub siebie samego do pewnych działań w przyszłości. Najpierw przychyla się on do prośby. Zaczniemy od konstytutywnych aktów mowy. 1. które tworzą rzeczywistość społeczną. że poprowadzi następnym razem. gdy ten ktoś coś dla nas zrobił lub też obiecuje. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności . W następnych podrozdziałach poświęcimy więcej uwagi tym podstawowym kategoriom. że usiądzie za kierownicą. że to właśnie on poprowadzi. a potem obiecuje. Jak widać. Podobnie wygląda wypowiedź Piotra ((5)b).2. ile po prostu przekazując kluczyki. przez co zobowiązuje się do określonych działań w przyszłości. że zrobi.. Na rys. Wiedziałem. że Piotr przekaże mu kluczyki. Warunki.jego wypowiedzi jest po pierwsze zobligowanie Piotra. A zatem. kiedy ktoś ma urodziny. że. aby zrobił to. które 210 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA muszą zostać spełnione dla takich konstytutywnych aktów mowy jak deklaracje. Kategorie i podkategorie aktów mowy akty mowy konstytutywne informatywne obligatywne ekspresywne deklaratywne asertywne dziękowć chwalić przepraszać pozdrawiać nazywać poślubić skazywać ogłaszać twierdzić wyrażać opisywać zakladać pytania o informacje pytać dyrektywne komisywne prosić obiecywać kazać proponować proponować radzić 7. a także typowe czasowniki. o co go prosi. Rys. Dziękujemy komuś i chwalimy kogoś jedynie wtedy. (3)e) wyrażają różne intencje komunikacyjne.. Jest tak zapewne w przypadku deklaracji (2)e: Nadaję ci imię „Batory" oraz (3)e: Biorę sobie ciebie za męża. Jedynie matka chrzestna może nadać nazwę wodowanemu statkowi. zwane warunkami fortunności. jaki wpływ na akty mowy mają warunki fortunności tych aktów oraz zasady kooperacji i grzeczności. Zgłaszając tę propozycję. Tak samo gratulujemy z okazji urodzin tylko właśnie wtedy. Dzieje się tak jedynie wtedy. nie tyle używając słów. gdy coś zostaje wypowiedziane przez właściwą osobę. l zestawiono podstawowe trzy kategorie aktów mowy-oraz ich podkategorie. które są używane w konkretnych wypowiedziach. Marek zobowiązuje się. takie jak prośby. że można na ciebie liczyć) czy gratulacje ((3)d: Moje gratulacje z okazji urodzin). pod warunkiem. chociaż ekspresywne akty mowy ((2)d. propozycje i obietnice. w obu przypadkach wymagane są te same warunki skuteczności czy adekwatności aktu mowy. i przysięgam.

nieźle. Nawet najbardziej powszechne pozdrowienia. kiedy. to skrócona formuła wyrażająca życzenie Niech cię Bóg prowadzi. jak wiele można zdziałać przez konstytutywny akt mowy ((6)b) jest znana z anglosaskiej praktyki sądowniczej poniższa wymiana zdań: (6) a. gratuluję. jak i niewerbalnych. Cechą charakterystyczną takich zrytualizowanych aktów mowy jest to. Dla przykładu. dobranoc (zamiast „dobrej nocy"). należą do kategorii ekspresywnych aktów mowy. Samo wypowiedzenie zwyczajowej formuły we właściwych okolicznościach może zmienić sytuację. Do potocznych wypowiedzi należy duża ilość zwyczajowych aktów mowy obejmujących codzienne pozdrowienia. Ten sam rytuał obejmuje wiele zachowań językowych.211 7. przepraszam. konstytuuje określony fakt mający moc prawną. że są to często formy skrócone: dzięki (zamiast „dziękuję"). to mamy do czynienia z sytuacją odwrotną. taką jak na przykład oddawanie długu. transakcją finansową. aby w tym dniu przytrafiały się tylko dobre rzeczy. a samo wyrażenie jest po prostu zrytualizowa-nym pożegnaniem. niczego przy tym nie mówiąc. Porównajmy konstytutywne akty mowy z inną formą działania. na przykład. muszą zostać spełnione pewne warunki fortunności aktu mowy. Wysoki Sądzie! Sprzeciw oddalony. gratulacje. Wystarczy.1. Skrócona forma strony biernej w wypowiadanej frazie Sprzeciw oddalony jest usankcjonowanym tradycją odpowiednikiem zdania w stronie czynnej Oddalam sprzeciw. na razie. niech Bóg nad tobą czuwa.informa-tywnych. życzenie. podziękowania. dź'ń dobry . a mianowicie: 1) akt musi być dokonany we właściwych okolicznościach i 2) wystarczy jedynie wypowiedzieć odpowiednią formułę bez robienia czegokolwiek.2. Ten pierwotny sens został tak mocno zakorzeniony w wyrażeniu językowym. takich jak cześć. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności Kiedy ktoś wyraża swoje uznanie mówiąc Moje gratulacje albo gdy dokonuje deklaratywnego aktu mówiąc Ogłaszam was mężem i żoną. pożegnania. która wyrażana 212 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA jest w zachowaniach zarówno werbalnych. Większość ekspresywnych aktów można realizować za pomocą krótkich. takie jak Dzień dobry. W tym przypadku sędzia. do zobaczenia. Niemniej jednak. pocieszenia. Wiele z nich odnosi się do emocjonalnej strony ludzkiego życia. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy Spośród trzech nadrzędnych kategorii aktów mowy . trzeba także rzeczywiście przekazać pieniądze. Sędzia: Sprzeciw. Wartości te dają się szczególnie odczuć. komplementy.ta ostatnia ma prawdopodobnie najwięcej podkategorii. w naszej kulturze ludzie często podają sobie ręce w geście powitania. jest ono nośnikiem istotnych. Adwokat: b. że niekoniecznie jest rozpoznawalny. śpij dobrze. Nie wystarczy po prostu powiedzieć Niniejszym zwracam ci 1000 złotych. a skończywszy na formach oficjalnych i zinstytucjonalizowanych.2. Ich pierwotną funkcją było przecież życzenie dobrego dnia. powiedzmy. przeprosiny itd. dzięki. obligatywnych i konstytutywnych . Każdą kulturę charakteryzuje wielka różnorodność zachowań rytualnych. hej. aby sprzeciw został rzeczywiście oddalony. począwszy od bardzo potocznych i swobodnych. zwięzłych wyrażeń językowych. ludzie postanawiają nie pozdrawiać się nawzajem. aby sędzia użył zwyczajowej krótkiej formuły w odpowiednim momencie rozprawy sądowej. Dobrym przykładem pokazującym. który został zgłoszony. Używane jeszcze pożegnalne pozdrowienie Z Bogiem. zdrowie. wystarczy właściwie tylko przekazać pieniądze. społecznie uznawanych wartości. Odnosi się to zarówno do eks-presywnych. Co więcej. Natomiast jeśli chodzi o konstytutywne akty mowy. nie szkodzi itd. 7. jak i deklaratywnych aktów mowy. przez wypowiedzenie zwyczajowych słów. pa.

co pokazuje lista czasowników w tabeli 1. natomiast redaktor naczelny zabiera głos w jego imieniu: (7) W Polsce nie ma żadnych przepisów. ale tylko dla mediów elektronicznych. że niektórzy ludzie mogli się poczuć urażeni. że występują one także w połączeniu z wykrzyknikami: a.2. a użycie czasownika w pierwszej osobie liczby mnogiej zmienia to przekonanie w pewność. Dziennikarz. możemy sobie łatwo pozwolić na pewną kreatywność. Inaczej jest w przypadku użycia czasownika przepraszać. przynosi jednak pewne ważne informacje i ważne opinie. Używając obu wyrażeń dajemy do zrozumienia. jeżeli nie ma się takiego zamiaru. we wszystkich trzech nadrzędnych kategoriach aktów mowy. powtórzenia. i ich właśnie przeprasza „w imieniu" dziennikarza. Najpierw informuje on czytelników o podstawowym założeniu dotyczącym przeprosin: nie można obrazić nikogo. które są wypowiadane tylko przez . jako całość. hej. jednocześnie z nazwaniem aktu mowy podejmuję działanie. Jeśli zatem chcemy przeprosić w czyimś imieniu. cześć czypa. Fragment ten.. że istnieją zarówno akty mowy dokonywane wprost i akty mowy dokonywane nie wprost. jest nam bardzo przykro i przepraszamy w imieniu autora tekstu. którego istota sprowadza się do przepraszania. że jest nam przykro w czyimś imieniu. jak na przykład cześć.wysoce sformalizowane wyrażenia. pozostaje nam czasownik przepraszać. pa.. na przykład zamiast standardowych pozdrowień na powitanie możemy usłyszeć No. Są pewne ograniczenia. oraz poglądów kolidujących z moralnością i dobrem społecznym. że ich nadawca został do wyrażenia przeprosin upoważniony. Publiczne przeprosiny wypowiedziane w czyimś imieniu każą nam się domyślać. Redaktor naczelny przyznaje. Co tam u was? Przykłady bardziej oficjalnych ekspresywnych aktów mowy są również powszechnie znane. Jeżeli jednak przyjrzymy mu się bliżej. nie reaguje. cześć. Czasowniki performatywne występują. To rozróżnienie pozwala wyjaśnić. Wyra-żeniaprzepraszamy i jest nam bardzo przykro są dobrą ilustracją faktu. jest ekspresywnym aktem mowy. oraz to. Na biegunie przeciwnym do bieguna grupującego wyrażenia potoczne znajdziemy deklaratywy . niemniej jednak wyrażenie jest mi przykro jest aktem mowy dokonanym nie wprost (wypowiadając te słowa wyrażamy ubolewanie i jednocześnie przepraszamy). a nie nazywaniu aktu przeprosin. że autorem kierowały jeszcze inne motywy. dlaczego możemy powiedzieć. które zabraniałyby publikacji tego typu. jeżeli jednak ktoś poczuł się urażony. Ustawa o radiofonii i telewizji zabrania propagowania działań sprzecznych z prawem. jak tam?. który nazywa akt mowy i jednocześnie go wyraża. ale nie. Redaktor X nie miał zamiaru nikogo obrazić. że jest nam przykro. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 213 się burza. czyli taki. żyjemy jakoś?. Publikacja naszego kolegi nie musi się podobać. jako że intencją komunikacyjną autora są przeprosiny. Co tam. to dojdziemy do wniosku. pewny swoich racji.. Mówiąc przepraszam. jak leci? Używając języka potocznego w typowych sytuacjach dnia codziennego.czy też po prostu dobry (zamiast „dzień dobry"). oczywiście. przepraszam. oj. stąd też stosunkowo częste pojawianie się nowych form. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: pewien dziennikarz wyraził się w dość ostrych słowach na temat działań podjętych przez pewną grupę społeczną. Dlatego też czasownik przepraszać określany jest jako czasów214 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA nik performatywny. że ubolewamy z jakiegoś powodu. Ostatnie zdanie wypowiedzi redaktora pozwala nam zwrócić uwagę na jeszcze jedno rozróżnienie dotyczące aktów mowy. po czym rozpętała 7. Wyrażenie jest mi przykro może służyć jedynie wyrażaniu. Sam akt nie zostaje nazwany eocplicite przez użycie wyrażenia jest mi przykro.

Przykład ten nie jest aktem wyrażającym zaistnienie „stanu zaręczyn". jak ilustrują kolejne przykłady ((8)i (9)). ustanawiać. a dopiero potem przystępuje do oficjalnego chrztu: (8) a. Typowe konteksty dla takich aktów mowy to na przykład sędziowanie w rozgrywkach sportowych. Warunki fortunności można sformułować w odniesieniu do wszystkich typów aktów mowy.określonych ludzi w ramach społecznie usankcjonowanych instytucji. Piotrze Andrzeju. udzielanie nominacji. Zawierają one odniesienia do osoby. albo są to wyrażenia użyte w stronie biernej. zwykle jest to zaimek osobowy lub forma czasownika w pierwszej osobie liczby pojedynczej. udzielanie chrztu czy ślubu.2. W przypadku informatywnego aktu mowy nadawca . Pytanie z przykładu (8)a poka216 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA .2. tak jak w przypadku wyrażenia Sprzeciw oddalony. na przykład ogłaszać.musi przede wszystkim sam posiadać pewne wiadomości na temat pacjenta. Deklaratywne akty mowy z reguły charakteryzuje mocno „skostniały" styl. mogą być użyte na wiele sposobów.. Natomiast w wypowiedzi (10) ten sam czasownik jest użyty w innym kontekście i służy jedynie do „opisu" określonej sytuacji. ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Warunki fortunności Warunki fortunności określają wymagania w odniesieniu do okoliczności. 7. jako że w konstytutywnych aktach mowy wypowiadanie określonej formuły jest jednocześnie kreowaniem rzeczywistości. Przykład (8) pokazuje. że określone akty mowy nie stanowią izolowanych działań. której ze względu na swoją pozycję czy funkcję społeczną przysługuje takie prawo. stanowić itp. H' Warunki fortunności są jednak szczególnie wyraźnie określone iprzy deklaratywnych aktach mowy. które określają czas i miejsce performatywnego aktu mowy. a są z reguły elementem szerszych zrytualizowanych zachowań. . Ponadto. W większości kultur pracownicy i dzieci nie mają prawa wydawać poleceń * pracodawcom czy rodzicom.2. ? b. a po wtóre.na przykład przy wydawaniu poleceń .na przykład lekarz . która o to prosi. że wyrażenia te mogą zawierać przysłówki i wyrażenia przysłówkowe. aby wasze dziecko. Spójrzmy na kolejny przykład: (10) W zeszłym miesiącu ogłosili zaręczyny. a służy jedynie jako ilustracja faktu. aby akt mowy był rzeczywistym działaniem językowym. składanie zeznań.nadawca musi być osobą. czy chcecie. Rodzice i rodzice chrzestni. W przypadku dyrektywnych aktów mowy . w których nadawca komunikatu językowego może użyć pewnych wyrażeń tak. W ceremonii chrztu. takie jak na przykład niniejszym. Amen. na które oni odpowiadają twierdząco. czyli jest aktem informatywnym dokonanym w stosunkowo oficjalnym kontekście. ksiądz najpierw zadaje szereg pytań skierowanych do rodziców i rodziców chrzestnych ((8)a). że czasowniki performatywne. zapisywanie spadku.. Te wysoce sformalizowane wyrażenia często także zawierają czasownik performatywny. która dokonuje określonego aktu. Przykład (9) pokazuje. takie jak ogłaszać. czasowniki użyte w takich wyrażeniach muszą mieć formę czasu teraźniejszego. ogłaszanie wojny i wiele innych. musi być upoważniony do przekazania tych informacji osobie. prowadzenie rozpraw sądowych. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 215 (9) Niniejszym ogłaszam stan wojenny na terenie całego kraju. 7. W wypowiedzi (9) czasownik performatywny ogłaszać został użyty do realizacji intencji komunikacyjnej polegającej na „ustanowieniu nowej jakościowo rzeczywistości".

Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku wszelkich aktów konstytutywnych. które muszą być spełnione. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji Wymiana informacji obejmuje zarówno przekazywanie. cały akt można zakwestionować i w konsekwencji uznać. akt mo7. jak i uzyskiwanie informacji. jak i „działanie" może odnieść określony skutek. Obowiązują one także w odniesieniu do codziennych zwyczajowych zachowań wyrażanych przez ekspresywne akty mowy. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne Z pewnością nikt z nas nie zwróciłby się z poniższym pytaniem (12)a do zupełnie obcej osoby.3. która jest do tego upoważniona . że po to. a nie tylko aktów konstytutywnych.na przykład |j udzielanie chrztu . które są . muszą zostać spełnione | różnego rodzaju warunki.były aktami fortunnymi. Aby komunikacja była maksymalnie efektywna. co partner już wie. aby taki akt miał miejsce. Mówiąc inaczej. Jeżeli zatem chcemy pogratulować komuś z okazji urodzin. aby zrytualizowane akty społeczne .J nie tak się dzieje w przypadku niektórych apelacji do sądu wyższej instancji. Mąż do żony: Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. Właś. Ponadto.„nie na miejscu". W przeciwnym razie nie ma „działania". Podobnie jest w przypadku zawierania ślubu.ślub taki nie ma mocy prawnej. nie zrobimy tego zwracając się do niewłaściwej osoby. Warunki fortunności obowiązują w odniesieniu do wszystkich trzech nadrzędnych kategorii aktów mawy. Żona: Ty chyba nigdy nie zapamiętasz.3. 7. a rozprawa musi zostać przeprowadzona ponownie. Zarówno „mówienie". jeżeli spełnione są wszystkie warunki. (11) a. 7. W kolejnych podrozdziałach zajmiemy się bliżej pre-supozycjami i implikaturami. ponieważ nie zostały zachowane wszystkie warunki niezbędne. w odniesieniu do aktów mformatywnych i obligatywnych obowiązują jeszcze inne warunki. mąż wcale nie pogratulował swojej wybrance z okazji urodzin. jeżeli nie zostanie on udzielony przez osobę. gratulując bez okazji albo w nieodpowiednim czasie. l kierownika urzędu stanu cywilnego. jeżeli dokonują się we właściwym czasie i miejscu oraz jeżeli nadawcą komunikatu jest właściwa osoba.żuje.1. a zatem że z prawnego punktu widzenia w ogóle nie zaistniał. że nie został przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi zasadami. że nastąpiły pewne l uchybienia proceduralne w rozprawie sądowej. wyrok sądu niższej I instancji nie ma mocy prawnej. że wiemy <o sobie nawzajem dość dużo: (12) a. Trzeba jednak podkreślić. kiedy są moje urodziny! | Pomimo dobrych intencji komunikacyjnych. kapitana statku czy samolotu fj lub ambasadora . Maria: Cześć. że akty takie mają sens. Zdrowy rozsądek podpowiada nam.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 217 wy nie dokonuje się. Jeżeli sąd wyższej instancji uzna. dokąd dzisiaj zabierasz dzieci? b. by nadawca i odbiorca przekazu mogli korzystać z racjonalnych przesłanek pozwalających im domyślać się. Zawsze stię tam dobrze bawią. że warunki skuteczności aktów mowy nie są jedynie warunkami. ważne jest. jak zobaczymy w dalszych rozdziałach. Sformułowanie takiego pytania jest możliwe tylko przy założeniu. takie postępowanie można określić jako „nieudaną" próbę gratulacji. a więc co nadawca może zakładać. . kochaj nie. Piotr: Chyba do parku. Gratulacje były „nieudane". b. ślubu czy awansu.księdza. a także sposobami współdziałania pomiędzy nadawcą i odbiorcą. dzięki którym możliwe jest racjonalne komunikowanie się. Jeżeli jeden z tych warunków nie zostanie | spełniony. a zatem wcale nie były gratulacjami. a mamy do czynienia jedynie z wypowiadaniem rytualnych zwrotów i wyrażeń. a co odbiorca musi sam wywnioskować. aby deklaracje były wiążące.

Porównajmy do jakiegoś parku). dokąd iść tego dnia.Musimy założyć. że jakaś niepoważna „Magdalenka" została zestawiona z oficjalnym zwrotem „postawić pod znakiem zapytania". zwanymi również maksymami. Przykład ten pokazuje. że nawet w tak krótkiej wypowiedzi jak wypowiedź (13) zawarte jest tak wiele informacji. Według brytyjskiego filozofa języka. Oboje uznaj ą za oczywiste wiele innych 218 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA faktów. Z pewnością zdziwi ją. jest to wiedza dotycząca określonych miejsc. ale także wtedy. o której świadczą określone wybory gramatyczne. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 219 7. ale zupełnie nie orientuje się w najnowszej historii kraju. które mogą być uznane za oczywiste ze względu na sytuację komunikacyjną. A jednak udaje nam się to. którą można uznać za oczywistą. która jest stosunkowo jasna dla polskiego odbiorcy: (13) Magdalenka postawiła pod znakiem zapytania czystość intencji obozu solidarnościowego. Piotr nie zdecydował jeszcze. że tak wiele przyjmuje się za wiedzę oczywistą oraz że tak wielu rzeczy nie należy brać dosłownie. możliwa jest sytuacja. oznacza to. kiedy słyszymy wiele innych wypowiedzi. 7. że w pobliżu jest park. tradycji narodowej itp. które rozmówcy przyjmują za znane drugiej strome lub też takie. Ten rodzaj wiedzy to wiedza o świecie. że w ogóle ktoś jest w stanie tę wypowiedź właściwie zinterpretować. podzielają także pewne presupozycje kulturowe. że istnieje jakieś inne rozwiązanie. i że jest to odpowiednie miejsce na spacer z dziećmi. komunikacja międzyludzka oparta jest na następującej nadrzędnej zasadzie kooperacji: . że Maria wie. jak choćby to. ale zastanawia się nad pójściem do parku. ale wobec braku wymaganej wiedzy może nie pomyśleć. wydarzeń historycznych. w której zinterpretuje ona tę wypowiedź jako opis działań pewnej małej Magdaleny. ale którzy należą do tej samej grupy narodowościowej czy kulturowej. iż Piotr regularnie wychodzi z dziećmi. instytucji i zwyczajów politycznych. który jest niedaleko. Ludzie. że przy interpretacji wypowiedzi posługujemy się pewnymi „niepisanymi" regułami czy zasadami. Jeżeli wyobrazimy sobie osobę. że zarówno Piotr jak i Maria wiedzą lub mogą się domyślić. że partnerzy uczestniczący w tej krótkiej rozmowie znają się oraz że już wcześniej spotykali się i rozmawiali ze sobą. Można je uznać za podzbiór presupozycji konwencjonalnych. W każdej zwykłej wymianie komunikacyjnej mamy do czynienia z założeniami. założenia przyjmowane na tej podstawie nazywamy presupozycjami konwencjonalnymi.3.2. do którego Piotr zwyczajowo zabiera dzieci itd. Ten rodzaj wiedzy dotyczącej rzeczywistości. która stosunkowo dobrze zna język polski. może zdumiewać fakt. o który konkretnie park chodzi (ten. nazywamy wiedzą kontekstową. Dzieje się tak dlatego. których źródłem jest wspólna wiedza kulturowa.3. Takie oczywiste założenia przyjmowane w interakcji nazywamy pre-supozycjami konwersacyjnymi. W tym przypadku musimy założyć. i to nie tylko w tym przypadku. ten. Wypowiedź ta może być zinterpretowana tylko przy przyjęciu określonych presupozycji kulturowych obejmujących wiedzę na temat historii Polski ostatnich lat. Jeżeli Piotr mówi do parku. którzy nie znają się osobiście. Paula Grice'a. Weźmy pod uwagę następujący fragment wypowiedzi polityka. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne Biorąc pod uwagę. Ponieważ ten rodzaj wiedzy wynika z określonych wyborów gramatycznych. że w komunikacji z członkami tej samej społeczności kulturowej czy narodowej posługujemy się wieloma presupozycjami.

(14) Wnoś swój wkład w interakcję komunikacyjną tak, jak tego w danym jej stadium wymaga przyjęty cel czy kierunek wymiany [komunikacyjnej] Użycie trybu rozkazującego do sformułowania zasady kooperacji (14) nie oznacza, że rozmówcy muszą się do niej bezwzględnie stosować, ale że jest to pewna zinternalizowana zasada, która umożliwia współdziałanie podczas komunikacji. Ta nadrzędna zasada daje się rozbić na bardziej szczegółowe reguły zwane maksymami konwersa-cyjnymi, które według Grice'a rządzą racjonalnym zachowaniem w ogóle. a. MAKSYMA JAKOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był prawdziwy 1. Nie mów czegoś, co uważasz za nieprawdę 2. Nie mów czegoś, czego nie możesz poprzeć dowodami b. MAKSYMA ILOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile tego wymaga cel wymiany werbalnej, oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż to jest konieczne c. MAKSYMARELEWANCJI: Bądź relewantny (mów na temat) d. MAKSYMA SPOSOBU: (i) Wyrażaj się jasno (ii) Unikaj niejasnych sformułowań 220 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (iii) Unikaj niejednoznaczności (iv) Bądź zwięzły (v) Mów w sposób uporządkowany Spróbujmy teraz przyjrzeć się tym maksymom z bliska, zaczynając od maksymy jakości. Nakłada ona na nas obowiązek podawania prawdziwych informacji — takich, które możemy poprzeć dowodami. Załóżmy, że pytamy kogoś o wynik wczorajszego meczu piłkarskiego, mówiąc na przykład Wiesz może, kto wczoraj wygrał?, a nasz partner nie zna rezultatu i podaje jedną z poniższych odpowiedzi: (15) a. Nie. b. Założę się, że „Wisła", c. „Wisła". Udzielając pierwszej odpowiedzi, partner jest „prawdomówny", ponieważ mówi, że nie posiada wymaganych informacji. Udzielając drugiej, nadal jest „prawdomówny", jako że użycie czasownika zakładać się wskazuje pośrednio, że nie zna odpowiedzi, ale że ma swoje powody, aby sądzić, że wygrała „Wisła". Tylko w przypadku trzeciej odpowiedzi nasz partner nie jest „prawdomówny", ponieważ przedstawia rzeczywistość tak, jakby był w posiadaniu wymaganych informacji. Zwróćmy uwagę, że niekoniecznie oznacza to, iż kłamie; może jedynie podawać jako prawdziwe coś, na co nie ma dowodów. Kolejna maksyma konwersacyjna to maksyma ilości. Zobowiązu-ie ona do przekazywania wszystkich niezbędnych informacji, któ-'-1'* możemy, tak aby zaspokoić „potrzeby informacyjne" ~~4° 3a dużo, nie za mało, lecz w sam raz. Za-samochodzie kończy się benzyiacja benzynowa jest czynna. Pyta K? Pasażer może udzielić jednej "S? ® •T CC N zesta^ .o? .S ale wob?? § jakieś inrit? G-z członkami^ gujemy się wit wiedza kulturow? vc? ^ 3 w niedzielę jest zamknięta. Następna knięta w niedzielę, ale jak masz kartę, 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 221

Jeżeli pasażer wie, że stacja za rogiem jest nieczynna w niedzielę i udziela odpowiedzi (16)a, przekazuje zbyt mało informacji i tym samym nie przestrzega maksymy ilości. Tylko pozostałe odpowiedzi, (16)b i (16)c, są odpowiedziami w duchu kooperacji. Trzecia maksyma to maksyma relewancji, którą sam Grice nazywa „maksymą stosunku". Zastosowanie tej maksymy można najlepiej pokazać na przykładzie krótkiej interakcji, która wydaje się odbiegać od typowej wymiany komunikacyjnej. Jednak w odpowiedzi na pytania dosyć często nie odpowiadamy wprost - albo dlatego, że nie znamy odpowiedzi, albo dlatego, że wiemy, iż osoba zadająca pytanie może łatwo zinterpretować naszą odpowiedź. Na pierwszy rzut oka odpowiedź (17)b udzielona na zadane pytanie nie wydaje się re-lewantna: (17) a. Syn: W którym roku został założony Uniwersytet Jagielloński? b. Ojciec: Encyklopedia jest na półce. Rzeczywiście może się wydawać, że nie ma oczywistego związku między pytaniem syna a odpowiedzią ojca. Jeżeli jednak przeanalizujemy tę odpowiedź, to zgodzimy się z Grice'em, że rozmówcy zawsze starają się postępować według zasady kooperacji, nawet jeśli nie wydaje się, że tak jest. Przy założeniu kooperacji ze strony ojca i uznaniu tym samym, że jego odpowiedź jest relewantna, można wywnioskować na podstawie maksymy relewancji, że encyklopedia jest właściwym źródłem, po które powinien sięgnąć syn. Funkcjonowanie ostatniej maksymy - maksymy sposobu - również najlepiej można zilustrować przykładem, który pozornie może sugerować postępowanie niezgodne z tą maksymą. Przykład pochodzi z książki Lewisa Carolla O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra w tłumaczeniu Macieja Słomczyńskiego. Wydaje się, że pierwszą wypowiedź w poniższej rozmowie należałoby uznać za przykład braku kooperacji, jako że nie jest przestrzegane żadne z zaleceń maksymy sposobu. Na pierwszy rzut oka wypowiedź (18)a nie jest w pełni jasna (i), nie jest jednoznaczna (ii), nie jest zwięzła (iii) ani też nie jest uporządkowana (iv). (18) a. -A, jak wiesz, tylko jednego dnia można otrzymać prezent urodzinowy. Oto i koniec twojej chwały! (powiedział Humpty "f Dumpty) 222 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA b. - Me rozumiem, co masz na myśli, mówiąc „chwały'"? - powiedziała Alicja. c. Humpty Dumpty uśmiechnął się pogardliwie. - Oczywiście, że nie rozumiesz... i nie zrozumiesz, póki ci nie powiem. d. Mówiąc to, chciałem powiedzieć: „Oto nokautujący argument w rozmowie z tobą". e. - Ale „chwała" nie ma nic wspólnego z „nokautującym argumentem" i oznacza co innego - zaprotestowała Alicja. f. - Gdy ja używam jakiegoś słowa - powiedział Humpty Dumpty z przekąsem - oznacza ono dokładnie to, co mu każę oznaczać... ni mniej, ni więcej. Ta rozmowa może rzeczywiście sugerować brak kooperacji, ponieważ wypowiedź jednego z partnerów nie jest zrozumiała dla drugiego. Takie wrażenie odnosimy jednak wtedy, gdy podobnie jak Alicja - przyjmiemy założenie, że język powinien być dosłowny, że użycie jakichkolwiek metafor nie należy do repertuaru zwykłych strategii kooperacyjnych. Humpty Dumpty w rozmowie z Alicją sugeruje, że dobra argumentacja może być źródłem chwały. Punktem odniesienia jest w tym przypadku metafora pojęciowa SPÓR TO WOJNA, a zatem dobry argument jest jak nokautujący cios zadany przeciwnikowi podczas dyskusji i, podobnie jak zwycięstwo w starciu czy wojnie, dobra argumentacja może okryć zwycięzcę w debacie chwałą. W wypowiedzi (18)e Alicja krytykuje metaforyczne użycie języka. „Chwała" rzeczywiście nie oznacza „nokautującego argumentu", tak jak uważa Alicja, ale „nokautujący

argument" może być powodem do chwały. W rzeczywistości mamy tutaj do czynienia z dwiema metaforami pojęciowymi: SPÓR TO WOJNA oraz ZWYCIĘSTWO W WOJNIE / SPORZE TO CHWAŁA. Kiedy używamy takich amalgamatów metafor, wcale nie zaciemniamy sensu tego, co chcemy przekazać, ale przekazujemy sens jakościowo różny i niemożliwy do wyrażenia za pośrednictwem jedynie języka dosłownego. Gdybyśmy rozumieli sens maksymy sposobu Grice'a w zawężonym zakresie, jej praktyczne implikacje na niewiele by się zdały. Jeżeli jednak założymy, że zarówno metafora, jak i metonimia są naturalnymi elementami codziennego języka oraz że są one często niezbędne do wyrażenia zamierzonego sensu, musimy uznać, że wiele 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 223 wypowiedzi, które na pierwszy rzut oka wydają się niejasne i niezrozumiałe, wcale takimi nie są. Musimy zatem dojść do przekonania, że praktyczne rozumienie maksymy sposobu musi być rozszerzone tak, aby obejmowało znaczenia przenośne. Trzeba także pamiętać, że praktyczne implikacje wynikające ze stosowania maksymy sposobu są uwarunkowane kulturowo, a zatem każda kultura ma swoje odmienne normy i sposoby interpretacji wypowiedzi, wynikające z przestrzegania maksymy sposobu. Dla przykładu (jak widzieliśmy w rozdziale 6.4) w różnych kulturach obowiązują różne kulturowo uwarunkowane stereotypowe scenariusze (skrypty) służące do wyrażenia zasadniczo takich samych sytuacji. Podsumowując, należałoby powiedzieć, że chociaż zasada kooperacji i reguły konwersacji mogą mieć różne uwarunkowane kulturowo praktyczne implikacje, to jednak wydaje się możliwe, że zasada kooperacji jest regułą uniwersalną i że maksymy konwersacyjne stanowią podstawowe uniwersalia pragmatyczne lub interpersonalne. 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne Pierwsza maksyma konwersacyjna, maksyma jakości, mówi, że współpracujący ze sobą rozmówcy powinni mówić prawdę. Bez tego założenia rozmowa nie byłaby możliwa. Gdyby rozmówcy zaczęli wypowiadać na przemian twierdzenia prawdziwe i fałszywe, nie wskazując przy tym, które twierdzenia są prawdziwe, a których nie należy brać zbyt dosłownie, komunikacja prawdopodobnie nie byłaby możliwa. Ale czy rzeczywiście wymagane jest, aby rozmówcy mówili całą prawdę? Czy powinni w swych wypowiedziach zawierać tyle prawdziwych informacji, ile potrafią dostarczyć, tak jak to wynika z maksymy ilości (staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile jest to wymagane oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż jest to konieczne). Chyba jednak nie. Nasuwa się pytanie, dlaczego tak jest. Gdyby rozmówcy zbyt wyraźnie określali swoje intencje komunikacyjne, z pewnością ułatwiałoby to odbiorcom rozumienie tych intencji, ale z drugiej strony nadmiar informacji mógłby wyzwolić u nich poczucie niedowartościowania i dyskomfortu psychicznego. 224 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA Z tego względu w interakcji komunikacyjnej nie należy nikogo zanudzać nadmiarem informacji, a odbiorcy muszą się starać wywnioskować, do jakiego stopnia informacja jest pośrednio zawarta w przekazie. Typowym przykładem ukrywania intencji komunikacyjnych są różne codzienne narzekania, które znamy z życia rodzinnego: (19) Żona do męża: Zostawiłeś otwartą lodówkę. Posługując się maksymami relewancji, ilości i sposobu, odbiorca* „odczyta" w takiej wypowiedzi znacznie więcej niż to, co zostało powiedziane explicite. Wypowiedź zostanie odebrana raczej jako prośba, aby coś zostało w danej sytuacji zrobione, a niejako opis tej sytuacji. Opis wyraża odstępstwo od pewnej typowej ogólnej sytuacji, w której lodówki

zostawia się zamknięte, a przez to nawołuje do podjęcia działania zmierzającego do przywrócenia stanu normalnego. Czasami kolejne wypowiedzi wydają się nie mieć żadnego związku z poprzednimi. Ale nawet wtedy - jak twierdzi Grice - takie pozorne pogwałcenie reguł konwersacyjnych należy tłumaczyć jako działanie kooperacyjne. Spójrzmy na kolejny przykład. (20) a. Ania: Jak ci się podoba moja nowa fryzura? b. Jacek: Chodźmy już! Radykalna zmiana tematu ze strony Jacka to oczywiste pogwałcenie reguły, że rozmówcy powinni mówić „tylko prawdę i nic więcej". Gdyby Jacek miał udzielić odpowiedzi zgodnie z zasadą kooperacji, powiedziałby Fantastyczna! Naprawdę mi się podoba albo Okropna. Jak mogłaś coś takiego ze sobą zrobić. Takie rażące naruszenie reguł nie jest jednak przypadkiem nieporozumienia, ale ma swój głęboki sens. Jacek wyraźnie unika udzielenia relewantnej odpowiedzi, z czego Ania może wywnioskować, że taka odpowiedź mogłaby być dla niej zbyt bolesna. Wnioski, które można formułować na podstawie maksym konwersacyjnych, nazywane są implikaturami. Jest kilka rodzajów im-plikatur, ale dwa z nich są szczególnie ważne: implikatury konwer-sacyjne i implikatury konwencjonalne. Implikatura konwersacyjna to informacja, którą można wywnioskować z wypowiedzi, ale która nie jest dosłownie zawarta w akcie mowy. Implikatury w przykła7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 225 dach (17), (19)i (20)są związane z konkretnymi wypowiedziami, a przez to są uzależnione od kontekstu. Należy nadmienić, że implikatury nie muszą być prawdziwe, albo, mówiąc inaczej, mogą zostać unieważnione. Encyklopedia z przykładu (17) może nie zawierać wymaganych informacji, chociażby dlatego, że ktoś wcześniej mógł zniszczyć właściwą stronę albo że jeden z tomów został komuś pożyczony i teraz go nie ma na półce. Implikatura konwencjonalna to implikatura, której źródłem są formy językowe wypowiedzi. Z tego względu implikatura konwencjonalna nie może zostać unieważniona. Jednym z przykładów implikatury konwencjonalnej, który podaje Grice, jest kontrastywne znaczenie spójników przeciwstawnych, takich jak angielskie but lub polskie lecz, ale, a. Zależność od kontekstu jest w tym przypadku wyraźnie widoczna w następujących przykładach: (21) Flaga jest czerwona, ale nie całkiem czerwona. (22) ? On jest politykiem, ale jest uczciwy; i nie uważam, że istnieje sprzeczność między byciem politykiem a byciem uczciwym. W przykładzie (21) ale pojawia się po to, aby unieważnić implika-turę wynikającą z pierwszego zdania, mianowicie, że flaga jest w całości czerwona. To samo można powiedzieć o zdaniu poprzedzającym średnik w przykładzie (22). Jest ono źródłem implikatury konwencjonalnej o istnieniu sprzeczności między uczciwością i karierą polityczną. Zatem zdanie po średniku stoi w sprzeczności ze zdaniem wcześniejszym i całość wydaje się trudna do przyjęcia (stąd znak zapytania). Spójrzmy teraz na jeszcze jeden przykład, w którym źródłem implikatury jest spójnik przeciwstawny a. Wyobraźmy sobie dwóch znajomych, Andrzeja i Grzegorza, grających w tenisa. Po jakimś czasie Andrzej mówi: (23) Słuchaj, to co trzymasz w ręce to rakieta tenisowa, a nie grabie. Andrzej użył konstrukcji, którą można schematycznie zapisać w ten sposób: nie A lecz B. Taką konstrukcję stosujemy wtedy, kiedy chcemy wprowadzić jakieś poprawki. Wypowiedź Andrzeja to wyraźne pogwałcenie maksymy ilości, ponieważ wie on doskonale, iż 226 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA

Drzwi!!! b. aby za pośrednictwem dyrektywnych aktów mowy coś dla nas zrobili. I chociaż odgrywa ona również pewną rolę w przypadku innych aktów mowy. że postępuje on zgodnie z zasadą kooperacji. szydzić z czegoś"). że pogwałcenie reguł konwersacyjnych nie jest tym samym. (24) a. We wszystkich przypadkach metaforycznego użycia języka oraz w przypadkach wypowiedzi. które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy Chociaż różne strategie grzecznościowe stosowane są w większości aktów mowy. które nie posłuchało wcześniejszego polecenia. że Andrzej nie przestrzega maksymy celowo i. dlaczego zasada grzeczności jest tak ściśle związana z obligatywnymi aktami mowy. a więc oczywiste dla odbiorcy. 7. gdy ktoś zwraca się do dziecka. Powiedziałem ci. które chcemy osiągnąć używając na przykład dyrektywy w rodzaju Możesz mi podać sól? czy pytań w rodzaju Przepraszam. Grzegorz z pewnością wywnioskuje. jest formułowana w sposób podobny do przykładu (25)a. że odbiorca posiada informacje. zakładając. W kolejnych podrozdziałach spróbujemy się zastanowić. że ze wszystkich maksym konwersacyjnych. ale stąd. a nadawca nie ma powodów. że nie jest w stanie przekazać informacji. przy wpływaniu na innych. W powyższych przykładach implikatury konwersacyjne nie pochodziły stąd. żebyś zamknął drzwi! Polecenie (24)a można zaakceptować jedynie w bardzo nielicznych przypadkach. a (24)b zapewne tylko wtedy. które są źródłem implikatur lub naruszają maksymy konwersacyjne.4. Absurdalność sugestii. co oszukiwanie. i w znacznej mierze jest to kwestia intonacji. że zagadnięta osoba nie mówi prawdy: . czyli bez wymaganego wyczucia. Z tego względu większość pytań. nie można go winić za to. że Grzegorz mógłby pomyśleć. Dla ilustracji. Jeżeli odbiorca odpowiada. Zwróćmy uwagę. Można zatem uznać.4. nie może mieć całkowitej pewności. jakby to były grabie. że nadawca przestrzegał maksym konwersacyjnych. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności Dotychczas koncentrowaliśmy się głównie na przestrzeganiu zasady kooperacji w odniesieniu do informatywnych aktów mowy. to grabie. Różnica pomiędzy pytaniami. Pogwałcenie reguł konwersacyjnych jest jawne. która godzina? Kiedy nadawca zadaje pytanie dotyczące konkretnej informacji.1. mianowicie zasada grzeczności. a jednak mówi rzecz dla wszystkich oczywistą. że zostały one pogwałcone (Grice używa angielskiego terminu flout . z którego odbiorca nie zdaje sobie sprawy i przyjmuje przekazywane treści w dobrej wierze. Najbardziej prawdopodobna interpretacja to sugestia. o ile wypowiedź nadawcy jest relewantna (zgodna z wymogami maksymy relewancji). które pozwolą mu udzielić zadowalającej odpowiedzi. że nie posiada wymaganych informacji ((25)b). zawsze mamy do czynienia z kooperacyjnym użyciem języka. występują w tym względzie różnice motywacji oraz różnice wynikające ze spodziewanych rezultatów. polecenia z przykładu (24)są w większości sytuacji uznawane za bardzo niegrzeczne. będzie próbował wywnioskować intencję komunikacyjną swojego partnera. maksyma relewancji „bądź relewantny" (mów na temat) jest najważniejsza. tzn.4. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 227 zrobienia czegoś dla innych za pośrednictwem komisywnych aktów mowy. najbardziej daje o sobie znać przy obligatywnych aktach mowy.„drwić. 7. który Grzegorz trzyma w ręce. że przedmiot. aby uważać. iż posługuje się grabiami. podczas gdy oszukiwanie jest ukrytym pogwałceniem reguł. w których chodzi o uzyskanie informacji. lub też przy składaniu propozycji i obietnic 7. Jest jednak jeszcze jedna istotna zasada obowiązująca w procesie komunikowania się. że Grzegorz posługuje się rakietą tak. jest źródłem ironii w wypowiedzi Andrzeja.nikt nie przypuszcza.

aby pozwolić Ali zachować „twarz". jeśli chodzi o informacje. Zbyszek: d. dopóki odnoszą się do tak prostych czynności jak na przykład podanie solniczki. za pomocą którego przekazuje zaproszenie. które chcemy uzyskać. o którą prosił Michał. nie wiem.. We wszystkich tych przypadkach zasada grzeczności nakazuje nam powstrzymanie się od zadawania pytań.. że się jej dochowa. bo zapewne nie chce uchodzić za niegrzecznego. dobrze? INie chce mi się. aby używać konstrukcji gramatycznych. Michał: Może mi pani powiedzieć. ponieważ taka odpowiedź mogłaby zranić . nie przypuszczamy. jak zrobiła to Ola w przykładzie poprzednim ((26)a)? Aby to wyjaśnić. Natomiast w innych typowych sytuacjach w zasadzie nie odczuwamy żadnych ograniczeń. natomiast sprawa się komplikuje.4.. Rozmówcy mogą uciekać się do różnych strategii. w zasadzie nie są problematyczne. Ponieważ starsza pani odpowiedziała. Ola oczekuje. niestety. takie jak np. 7. Ola: e: Zbyszek: Zbyszek.stąd znak zapytania na początku wypowiedzi. Starsza pani: Oj. Zadawanie pytań zmierzających do uzyskania informacji nie jest odbierane jako narzucanie się w takim stopniu. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 229 (27) a. a także chęć powstrzymania się od przekazania informacji dotyczących własnego życia osobistego lub spraw finansowych. że nie może przekazać informacji. W tej krótkiej interakcji obie uczestniczki rozmowy pozwalają drugiej stronie „zachować twarz". jeżeli chodzi o wykonanie ciężkiej pracy. Zbyszek: c. którą Ola posiada na temat tego. posłużmy się kolejnym przykładem: 7. Teraz. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy Dlaczego tak ważne jest.(25) a. że poda jakieś wyjaśnienie. że nie zna odpowiedzi. Małgorzata: Naprawdę bardzo bym chciała. Ala nie narzuca się za bardzo. aby zareagował słowami Nie chce mi się ((26)b) . że chyba nie dam rady. Ala: Jutro mam urodziny. Przyczyny powstrzymywania się od przekazywania informacji mogą 228 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA obejmować: chęć dochowania tajemnicy lub dotrzymania obietnicy. Po pierwsze. nawet jeśli Zbyszek nie chce wykonać polecenia lub spełnić prośby Oli. ale mam tyle pracy. Jeżeli jednak tego nie zrobi. że Zbyszek będzie skłonny do kooperacji i pomoże jej. A zatem. Ola: b. kiedy odjeżdża następny autobus? b. unikając użycia dyrektywy wprost. Przyjdziesz? b. tak jakby to było w przypadku użycia trybu rozkazującego: Przyjdź jutro do mnie na urodziny. I jeśli odbiorca powie. Zbyszek nie odpowie w ten sposób. aby unikać nieprzyjemnych sytuacji. Ucieka się za to do pośredniej dyrektywy w formie zdania pytającego. niestety. Ola zakłada.2. Dlaczego? Już jestem spóźniony. w (26)c. że jego rozmówczyni rzeczywiście nie wie.. Spójrzmy na przykład (26): (26) a. nie ma powodów. które niekiedy towarzyszą dyrektywnym aktom mowy. Również prośby. nie mogę. które nie nakładają zdecydowanych zobowiązań na odbiorcę. pozbieraj te śmieci.4. Małgorzata także zachowuje się tak. Na podstawie ogólnej wiedzy. kiedy odjeżdża autobus. Nie udziela bezpośredniej odpowiedzi. Zrób to sama. co określeni ludzie mogą i zechcą dla niej zrobić oraz wiedzy dotyczącej tej konkretnej sytuacji. aby to kwestionować. a nie że powstrzymuje się od przekazania informacji z jakichś innych powodów. jak w przypadku próśb i poleceń. uzna on prawdopodobnie.

tryb rozkazujący w (28)a dokonujemy bezpośredniego aktu mowy. Aby to osiągnąć. o której tu mowa. aby przedstawić się w określony sposób w oczach innych. Przekazujemy w ten sposób sygnał. Takie „bezpieczne tematy" nie mają większego znaczenia. jeśli chodzi o potrzeby i uczucia obu uczestników aktu komunikacyjnego. tzn. co druga osoba może poczuć. jest zwykle określana jako twarz (ta najbardziej charakterystyczna część ludzkiego ciała metonimicznie oznacza całą osobę i jej tożsamość. żeby zrobili inni. Na początku rozmowy zwykle korzystamy z tradycyjnych zwrotów w rodzaju Jak się masz? Miło cię znowu widzieć itp. aby tę tożsamość uszanować. w którym otwarcie i bezpośrednio wyrażamy swoją intencję komunikacyjną. mówimy coś dodatkowo. ale także swoje wzajemne relacje. aby zaznaczyć. aby wziąć pod uwagę to. Widać wyraźnie. Mamy nadzieję. aby odbiorca zrobił coś dla nas. Ważne jest nie tylko. zachować/stracić twarz). Przykład ten pokazuje wyraźnie. W tej fatycznej fazie interakcji możemy przystąpić do zwykłej rozmowy towarzyskiej na takie tematy jak pogoda lub zdrowie czy też ponarzekać na uciążliwości życia. w jaki sposób różne strategie komunikacyjne stosowane są w rozmowach w celu zmniejszenia dystansu miedzy rozmówcami („zbliżenie"). Takie działanie może stanowić zagrożenie dla poczucia niezależności i autono- . co się czuje. Każdy „mniej bezpieczny" akt mowy to potencjalne zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. Czy on się nie obrazi. Ludzie biorący udział w akcie komunikacyjnym mają własną tożsamość i chcą. co naprawdę chcę powiedzieć? Czy ona dalej będzie miała o mnie dobre zdanie i nie przerwie rozmowy? Jak mogę powiedzieć to. por. kiedy rozmawiamy. co chcemy zrobić sami lub co chcielibyśmy. aby przekazać drugiej osobie. bez względu na to. Zobaczmy teraz. kiedy do niej mówimy. że Małgorzata nie chce iść na urodziny. a nie utracić jej. co chcę powiedzieć. jest chęć przekazania innym tego. aby uznać ich autonomię i uszanować ich jako partnerów. dla którego podejmujemy rozmowy różnego rodzaju. z którymi rozmawiamy. ale są bardzo ważne do stworzenia dla niej właściwego klimatu. że w interakcji komunikacyjnej ludzie nie tylko negocjują znaczenie tego. co myślimy. tzn. ponieważ uczestnicy każdej interakcji chcą. jeśli chodzi o zasadniczy przedmiot rozmowy.. jakby nie miała możliwości przyjęcia zaproszenia. że kanał komunikacyjny został otwarty i wyrażamy chęć komunikowania się. ponieważ niezależne od niej okoliczności zmuszają ją do odrzucenia propozycji. ważne jest także. możemy poruszyć tematy. co do siebie mówią. Niemniej jednak większość rozmów nie ogranicza się jedynie do „bezpiecznych tematów". że szanujemy potrzeby partnera wynikające z jego chęci „zachowania twarzy". które wprost oddają cel wypowiedzi -jak np. że na230 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA sze potrzeby i uczucia będą brane pod uwagę przez osoby. W większości przypadków chcemy także. kiedy powiem to. W akcie komunikacyjnym staramy się zbudować swój dobry wizerunek oraz zachować twarz. żeby oni dalej ze mną rozmawiali? Pytania tego typu wpływają na nasze wybory leksykalne i gramatyczne w każdej sytuacji komunikacyjnej. Tożsamość. po to. czy zwracamy się do niego w informatywnym. chce czy myśli. jak i w celu zwiększenia tego dystansu („oddalenie"). Próbuje zatem przedstawić swoją sytuację w taki sposób. A zatem akt komunikacyjny to także okazja. zechcieć i pomyśleć. Zasadniczym powodem. aby wyrazić zainteresowanie drugą osobą i tym samym ustanowić wspólną podstawę do mającej nastąpić rozmowy. aby kreować swój własny wizerunek. Na przykład za pomocą obligatywnego aktu mowy chcemy coś zrobić sami albo chcemy. które są stosunkowo neutralne. czyli posługujemy się takim aktem. Jeżeli przekazujemy to używając form gramatycznych. czy też obligatywnym akcie mowy. Chcemy być lubiani i chcemy czuć się dobrze. stosujemy pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe.uczucia Ali. aby dobrze czuli się nasi partnerzy.

Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 231 mii odbiorcy. f). ale z dwu równej długości form: Uważaj tramwaj! i Uwaga tramwaj! wybierzemy zapewne tę ostatnią. Sama . Trudno sobie wyobrazić. to za. Grzeczny policjant może zwrócić się do kierowcy na przykład tak: Tutaj nie parkujemy. Można sobie wyobrazić przeróżne sytuacje. powiedzmy kierownik.7. Jeżeli zobaczymy. istnieje wiele możliwości wyboru wypowiedzi. Możemy wyróżnić w tym przypadku dwa podstawowe rodzaje strategii grzecznościowych. otworzy drzwi biura i na skutek przeciągu wszystkie dokumenty zaczynają fruwać po pokoju. które wymagają użycia dyrektywnych aktów mowy w takiej właśnie formie. d. Zamknij drzwi. Zamkniesz drzwi? d. Co ciekawe. Kiedy na przykład ktoś. że ktoś obcy wchodzi na ulicę wprost pod nadjeżdżający tramwaj. kiedy nadawca i odbiorca nie znają się dobrze albo gdy odbiorca ma wyższy status społeczny lub wyższe stanowisko. Na przykład nadawca może użyć formy czasownikowej wskazującej na zbiór osób obejmujących jego samego i odbiorcę ((28)f): Zamykamy. A przecież nawet użycie trybu rozkazującego nie jest samo w sobie zagrożeniem „utraty twarzy". W takich wyrażeniach wypowiadamy więcej niż jest to wymagane. Użycie trybu rozkazującego (Zamknij drzwi) to najsilniejszy sposób oddziaływania na odbiorcę.4. przy użyciu pośrednich aktów mowy ((28)d. Możesz zamknąć drzwi? c. b. Czy może pan/i zamknąć drzwi? e.| pewne krzykniemy: Tramwaj! albo Uwaga! Wybór krótkiej formy jest podyktowany ograniczeniem czasowym.4 zwróciliśmy uwagę na to. f). że bezpośredni akt mowy może być odebrany jako niebezpieczeństwo „utraty twarzy". (28) a. ale nie jest on zwykle stosowany. aby w takiej sytuacji nadawca uciekał się do jakichś strategii grzecznościowych. W sytuacji bardziej oficjalnej prośba o zamknięcie drzwi może być wyrażona jeszcze inaczej. że w naszym kręgu kulturowym obowiązuje zasada wykluczająca użycie trybu rozkazującego ((28)a) w różnych sytuacjach i postulująca użycie form pytających ((28)b. jak widać. Zamykamy. nawet w kryzysowych sytuacjach ułatwiamy odbiorcy zachowanie „twarzy". stosując formy bezosobowe zamiast trybu rozkazującego w drugiej oso232 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA bie czy nawet konstrukcje bezczasownikowe. Jak pokazują przykłady (28)a—e. sekretarka zapewne krzyknie: Drzwi! W tej kryzysowej sytuacji. Pozytywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. które stanowią mniejsze zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. Inne strategie polegają na prawieniu komplementów: Pięknie pachnie. Chociaż użycie trybu rozkazującego ((28)a) jest zupełnie naturalne w rozmowie między dobrymi znajomymi. Straszny tu przeciąg. to nie jest ono na miejscu. dobrze? g. Zamknie pan li drzwi? f. Zatem jeżeli podejrzewamy. czyli pośrednich aktów mowy. W podrozdziale 6. można się uciec do sformułowań. c. e. wydaje się więc. że nadawca bierze pod uwagę potrzeby odbiorcy. prawda? Takie wypowiedzi mogą nawet wyrażać zakazy. mamy możliwość wyboru jednego z wielu „ukrytych" aktów dyrektywnych. że nie przestrzegamy maksymy ilości. e. dobrze? albo Chyba powinniśmy zamknąć drzwi. które w normalnej sytuacji byłyby traktowane jako bardziej niegrzeczne niż użycie formy Niech pan zamknie drzwi! Albo weźmy pod uwagę instrukcje komputerowe w rodzaju: Zaznacz wyrazy i naciśnij „szukaj".

które ujawnia się w sposób pośredni. jakaś ważna osoba wygłasza przemówienie. że w niektórych przypadkach wyrażenie prośby może stanowić tak duże zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy (a także. Zagrożenie utraty twarzy jest nadal konsekwencją aktu mowy. czyli intencje nadawcy. Jeżeli spojrzymy na wyrażenia z przykładu (24). podjęcie i wykonanie działania. że nadawca szanuje autonomię odbiorcy i uznaje. dla „twarzy" nadawcy).. że trzy podstawowe typy zdań wyróżnione ze względu na modalność. które w największym stopniu wyrażają troskę o zachowanie twarzy odbiorcy. to. że drzwi mają być zamknięte. jak w przykładach (28)c i e. tzn. mianowicie powód do podjęcia działań.5. to forma służąca do zadawania pytań . odbiorca przekazu musi wywnioskować im-plikatury konwersacyjne. na przykład pytanie o rozstrzygnięcie z partykułą czy lub pytanie intonacyjne. że ma on prawo do tego. z powodu niewłaściwego zachowania. ile pyta. czy odbiorca jest w stanie albo zechce podjąć jakieś działanie i w efekcie nie powinien się czuć w ogóle zobowiązany. takie jak. jak w przykładzie (28)g: Straszny tu przeciąg. że prośba może nie być w ogóle sformułowana. Jeżeli. to zauważymy. Inna możliwość to pytanie o to. ale jest to zagrożenie. że nadawca i odbiorca należą do pewnej wspólnej grupy: Pomóż nam wszystkim. W przykładach (28)b i d Czy możesz l może pan/i zamknąć drzwi? nadawca nie tyle wydaje polecenie. aby mu się nie narzucać. na przykład. które jest przedmiotem ukrytej prośby. nikt prawdopodobnie nie zdecyduje się na wypowiedzenie na głos prośby o zamknięcie drzwi. W tym przypadku nadawca ogranicza się do podania powodu podjęcia aktu mowy. aby uchronić odbiorcę przed utratą twarzy. tym grzecz-niejsze wydaje się samo wyrażenie. jest wyrażony w sposób jawny. jest przekazanie ukrytego zamiaru komunikacyjnego tak. jak i negatywne strategie grzecznościowe mówimy więcej niż naprawdę potrzeba. 2 Zdania orzekające Zdania pytające Zdania żądające Konstytutywne akty mowy Informatywne akty mowy -^ Obligatywne akty mowy której opisujemy określony stan rzeczy. tzn.4. Wnioski: zależności pomiądzy strukturą zdania i typem aktu mowy W rozdziale 4 (4. Ponadto należy zauważyć. że tylko jeden element sytuacji interakcyjnej. ale zastępuje on niejako całość. 7. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy 233 Jedną z form pośrednich aktów mowy. ale podejmie sam określone działanie i po prostu zamknie drzwi. Im-plikatury tego typu odkrywane są na zasadzie relacji metonimicznej. przy pomocy 234 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA J Rys. Podobnie jak w analizowanych przykładach (19) i (20).5. 7. która została omówiona w rozdziale 1: im więcej materiału językowego zawiera dane wyrażenie. można powiązać z określonymi formami wypowiedzi: (a) zdanie orzekające to nienacechowana odmiana zdania. że pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe odzwierciedlają ikoniczną zasadę ilości. Negatywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. (b) zdanie pytające.1) zwróciliśmy uwagę na fakt. albo też na formułowaniu przekazu.zrobiłaś? Mogę kawałeczek?. który wskazuje na to. czy odbiorca jest w stanie coś zrobić. w tym sensie. Jeszcze grze-czniejsza forma to forma trybu przypuszczającego: Zamknąłbyś drzwi? Czy mógłby pan zamknąć drzwi? W tym przypadku nadawca wyraża niejako powątpiewanie odnośnie do tego. Stosując zarówno pozytywne. nie zdecyduje się na akt mowy. czy odbiorca ma zamiar lub ochotę coś zrobić.

Posuwając się od prawego górnego rogu tabeli w dół. a obligatywne akty mowy dają się wyrazić przy użyciu wszystkich trzech typów zdań: orzekających. Oznacza to zatem. W rozdziale 7 główny nacisk został położony na interpersonalną albo komunikacyjną funkcję języka. język używany w konkretnej sytuacji służy do wyrażania określonych intencji komunikacyjnych nadawcy. zamknij drzwi! W tym rozdziale jednak.takie jak przeprosiny czy skazywanie pod-sądnego. nie chcąc wyrażać poleceń czy próśb wprost. pocieszenia oraz bardziej oficjalne deklaratywne akty mowy. pytających i żądających. Zostawiłeś otwartą lodówkę. 2 pokazuje niektóre z możliwych kombinacji: te najbardziej typowe . Poniższe przykłady ilustrują możliwe połączenia typów zdań przedstawionych w tabeli 2 z odpowiednimi typami aktów mowy. jak język jest rzeczywiście wykorzystywany w sytuacjach komunikacyjnych.chociaż niekoniecznie oznacza to. takie jak Zostawiłeś otwartą lodówkę. zwracając baczniejszą uwagę na to. informatywne akty mowy oraz obligatywne akty mowy.oraz (c) zdanie żądające. że konstytutywne (deklaratywne i ekspresywne) akty mowy mogą być wyrażone jedynie przy użyciu zdań orzekających. Mój komputer nie działa. Zdanie żądające Akt obligatywny: Nadaję ci imię „Batory". stosujemy zdania orzekające lub pytające. takie jak np. w których intencja komunikacyjna nadawcy nie da się jednoznacznie powiązać z określonym typem zdań.6.zaznaczone są za pomocą linii ciągłej. Szczególnie w przypadku obligatywnych aktów mowy uciekamy się do różnych form wypowiedzi. ogłaszanie zebrania za zamknięte. we właściwym czasie i przez odpowiednią osobę stanowi zarazem dokonanie określonego aktu. Zdanie orzekające Akt konstytutywny: Akt informatywny: Akt obligatywny: b. Trzy główne rodzaje „działań językowych" to konstytutywne akty mowy . Marysia zamknęła drzwi b. może wyrażać ukryte polecenie „Zamknij lodówkę". jak i pytających. przeprosiny. pojawiło się wiele przykładów. które są . Na przykład zdanie orzekające. Zdanie pytające Akt informatywny: Akt obligatywny: c. takie jak gratulacje. Pomijając funkcją fatyczną. Wiesz. które są mniej prototypowe. Ich wspólną cechą jest to. Podsumowanie 235 z których każdy ma określoną wartość stylistyczną i wywołuje określony efekt. Wśród konstytutywnych aktów mowy możemy wyróżnić codzienne.6. które służy do wydawania poleceń: (29) a. (30) a. Podsumowanie W rozdziałach od l do 6 koncentrowaliśmy się na przedstawieniowej funkcji języka. podczas gdy informatywne akty mowy mogą być wyrażone przy użyciu zarówno zdań orzekających. Rys. 7. a te. potoczne ekspresywne akty mowy. które ujawniają się w aktach mowy. Marysiu. że są one najczęściej używane . że wypowiedzenie właściwych słów. widzimy. działu językoznawstwa zajmującego się działaniem za pomocą języka. że dokonanie aktu mowy zależy w sposób zasadniczy od spełnienia warunków fortunności aktu. tzn. na przykład zawierające czasowniki w trybie rozkazującym. kiedy odchodzi autobus? Mógłbyś zamknąć drzwi? Zamknij drzwi! 7. za pomocą linii przerywanej. Czy Marysia zamknęła drzwi? c. Zagadnienia tego typu stanowią istotę pragmatyki. to typ zdania. warunków.

Zakłada ona. Informacje tego typu nazywamy implikaturami konwersacyjnymi. co jest dosłownie wypowiedziane a tym. W wielu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego zdają się otwarcie naruszać maksymy konwersacyjne. Aby wyjaśnić procesy poznawcze. aby pozwolić odbiorcy zachować twarz.7. relewancji i sposobu. Zasadę kooperacji można uznać za uniwersalną regułę językową. zwane także uniwersaliami interpersonalnymi. Informatywne akty mowy służą albo przekazywaniu informacji. Przełomowa praca na temat maksym kooperacji to praca P. Inny rodzaj presupozycji to presupozycje konwencjonalne.niezbędne. co jest komunikacyjnie implikowane. Antas (1999). patrz J. Wierzbickiej (1973). których celem jest pozyskanie informacji. Na temat strategii grzecznościowych. Pełny wykład teorii aktów mowy znajduje się w pracach jej twórców. Zalecana lektura Ogólny wstęp do zagadnień pragmatycznej interpretacji wypowiedzeń zawiera praca A. GalasińsWego (1992). albo samemu nadawcy (ko-misywne akty mowy) i dlatego wymagają taktu i zachowania pewnych norm grzecznościowych. że uczestnicy aktu komunikacyjnego w pełni współdziałają ze sobą w określony sposób oraz że postępują według pewnych reguł zwanych maksymami konwersa-cyjnymi. stosowane są pośrednie akty mowy. Analizę chwalenia się jako aktu mowy zawiera praca D. ale nawet wtedy przestrzegają zasady kooperacji. jak to się dzieje w przypadku zadawania pytań. Zalecana lektura 237 Obligatywne akty mowy służą narzucaniu pewnych zobowiązań albo odbiorcy (dyrektywne akty mowy). a maksymy konwersacyjne za uniwersalne reguły pragmatyczne.7. Searle'a (1987). dlatego w wielu sytuacjach. która pozwala określić presupozycje konwersacyjne implikowane przez nadawcę. ilości. czasownik taki określany jest jako czasownik performa-tywny. wyrażając swoje intencje komunikacyjne nie wprost. Grice'a (1980). jak i do opisu tego j aktu mowy. które implikowane są na podstawie określonego kodowania przekazu (idę do parku i idę do jakiegoś parku) i ogólnej wiedzy o świecie czy też wiedzy kulturowej. O kognitywnej analizie aktów mowy pisze R. Maksymy te to maksymy jakości. może oznaczać zbyt otwarte narzucenie woli nadawcy. . Kalisz (1994). J. 7. W wielu przypadkach czasownik określający typ konstytutywnego bądź innego 236 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktu mowy może być użyty zarówno do wyrażenia. Bezpośredni akt mowy. bardzo często musimy odkrywać informacje. Austina (1993) i J. które umożliwiają odbiorcy „przełożenie" tego. które nie są wyrażone wprost. albo też uzyskiwaniu informacji. Grice postuluje zasadę kooperacji. nazywamy je implikaturami konwencjonalnymi. Przy interpretacji wielu wyrażeń nie tylko korzystamy z czterech maksym konwersacyjnych. którą nadawca ma prawo uznać za wiedzę oczywistą. co dosłownie wypowiedziane na sens komunikacyjny wypowiedzi. W przypadku informatywnych aktów mowy mamy często do czynienia z ogromną różnicą pomiędzy tym. jeżeli zależą one bezpośrednio od konkretnego aktu mowy. 7. szczególnie w przypadku użycia trybu rozkazującego. W obu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego wykorzystują wiedzę kontekstową. aby akt mowy był fortunny. jak to się dzieje w przypadku asertywnych aktów mowy. patrz także prace A. jeżeli natomiast zależą od użytych form gramatycznych i są ogólniejszej natury. natomiast przy pozytywnych strategiach grzecznościowych nadawca może zaproponować wspólne podjęcie określonych działań (Chyba powinniśmy zamknąć drzwi). Przy pomocy negatywnych strategii grzecznościowych nadawca koncentruje się na możliwościach i chęci odbiorcy do spełnienia prośby. Awdiejewa (1987).

oraz dlaczego tak jest. Na wstępie muszę przeprosić za zwłokę w odpowiedzi na Pański list. b. A cóż ty robisz w moim pokoju? h. W poniższych przykładach słowa dzięki. a które pośrednimi aktami mowy.Jak tam wycieczka do Paryża? . w którym się pojawiają oraz ich wpływem na stopień oficjalności przekazu. (Na drzwiach sklepu): Przerwa 12. którego dokonujemy. (ii) czy sytuacja jest nieformalna. że pierwszy jest częściej używany i należy do zwrotów mniej oficjalnych niż drugi. bardzo dziękuję.00 f. dziękuję! e. dziękuję. 7. że ekspresywy mogą różnić się od siebie pod względem stopnia oficjalności. (W restauracji): Podać już kawę? e. Nie możecie zachowywać się trochę ciszej? 2. używając czasownika performatyw-nego. to zauważymy.8. a. Zdecyduj także. Przykro mi. Idź i przeproś siostrę za to. 3. .W porządku. (ii) komisywów bądź dyrektywów oraz (iii) asertywów i pytań o informacje. Spójrzmy raz jeszcze na fragment książki Lewisa Carolla O tym. co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra (18) i spróbujmy przeanalizować.O. czy też bardziej oficjalna. podziękowania wypowiadane są w różnych sytuacjach i z różnych powodów. d. Jeżeli porównamy użycie zwrotów przepraszam i jest mi (bardzo) przykro. a. Spróbuj odpowiedzieć (i) co jest powodem. b. c. że możemy. Marysia podała mu masło. Powiedzieliśmy również.Mogę Cię podrzucić do miasta? . kontekstem. nazwać akt mowy. czy też z jakiej okazji użyte są te wyrażenia. że ją uderzyłeś. W podrozdziale 7. Niniejszym ogłaszam zebranie za zamknięte.1 zwróciliśmy uwagę na to.8. Spróbuj także sformułować ogólne wnioski na temat zależności między częstotliwością występowania tych zwrotów. Takie zachowanie jest niewybaczalne. . (ii) obli-gatywnych lub (iii) informatywnych. . . jaką rolę odgrywa język przenośny w przekazywaniu informacji. Prezydent wyraził swoje podziękowania za pracę odchodzącego ministra. a następnie do poszczególnych podkategorii: (i) deklaratywów bądź ekspresywów.2. które z obligatywnych aktów mowy są bezpośrednimi. (W księgarni): Przepraszam. Spróbuj określić. Przyjrzyj się poniższym wypowiedziom. Żądam przeprosin. oraz (iii) czy sposób użycia tych wyrażeń wydaje ci się właściwy w tych konkretnych sytuacjach? a. gdzie jest dział językowy? d. 238 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. Dlaczego informacja przekazana w (a) jest dla Alicji niejasna? Jaka relacja pojęciowa pojawia się tutaj pomiędzy zastosowaniem przekonywającej argumentacji i „chwałą"? b. Najpierw przyporządkuj je do głównych typów aktów mowy: (i) konstytutywnych.Dziękuję bardzo. Czy poprzez wypowiedź (b) Alicja dokonuje asertywnego aktu mowy.Dziękuję -powiedział Michał. Ćwiczenia i zadania 1.00-14. d.7. Mam Ci podać trochę kawy? b. 4. czy w poniższych przykładach mogą być użyte oba zwroty. Ćwiczenia i zadania 239 c. czy też jest to pytanie o informację wyrażone nie wprost? Jak można dokonać tego aktu mowy w sposób bardziej bezpośredni? . O Boże! To znowu on! g. Wielkie dzięki za ten prezent. że się spóźniłem. a.

Przestaniesz wreszcie. dobrze? b. Jak dobrze pójdzie. co nadawca ma na myśli. Jaka jest ogólna cecha pozytywnych i negatywnych strategii grzecznościowych? Spróbuj określić.8. Poniżej przedstawiono dwa przykłady takich instruktażowych rozmów. to będę miała termin dopiero w lipcu. w jaki sposób to się dzieje. 6. e. Do której strategii grzecznościowej ucieka się matka? Kolejne wypowiedzi są coraz mniej grzeczne. kto idzie.c. jaki rodzaj strategii wybrali nadawcy poniższych wypowiedzi i uzasadnij swój wybór. d. dopóki on nam tego nie powie. Przestałbyś już się tak bawić. Wiesz jak to jest z tą reformą służby zdrowia. O jakiej ogólnej zasadzie językowej. A: Masz trochę czasu? B: Jeśli masz pieniądze. Jak leci? B: No cóż. z jakimi aktami mowy mamy w nich do czynienia (obliga-tywne. że Humpty Dumpty właściwie interpretuje wypowiedź Alicji. e. że Humpty Dumpty używa języka w bardzo nietypowy sposób. która jest godzina? E:Tak. A: Co jadłeś na obiad? B: Rybę. Przestań.. z której zresztą cały czas korzysta. Muszę zaraz iść do kierownika. Spróbuj określić.. a. A może by mu tak powiedzieć.. b. Chodź. Pracownik: Nazywam się Andrzej Wiśniewski i dzwonię do pana z firmy XXX. Ćwiczenia i zadania 241 a. Byłby pan tak uprzejmy i przytrzymał to dziecko? d. że mamy ważne spotkanie. Pracownicy firm zajmujących się oferowaniem usług i sprzedażą przez telefon przechodzą specjalne szkolenia. c. ale się nie mieści. Wypowiedź (c) wyraźnie sugeruje. 240 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. że po prostu jesteśmy zajęci? 7. Biorąc pod uwagę ilość słów w wypowiedziach matki oraz różnicę między bezpośrednimi i pośrednimi aktami mowy. szybko! Zobacz. Słyszysz? Dość! 8.. A: Wstawiłeś pieczeń do piekarnika? B: Tak. 7. Wypowiedzi przedstawione poniżej to wypowiedzi matki skierowane do małego dziecka w kilkuminutowych odstępach czasu. że nie możemy wiedzieć. Jaki rodzaj implikatury (konwer-sacyjną czy konwencjonalną) wykorzystuje on przy interpretacji? W tej samej wypowiedzi (c) Humpty Dumpty przekazuje informację. podczas których uczą się stosowania pewnych aktów mowy i strategii komunikacyjnych po to. Przepraszam. A: Możesz mi powiedzieć. A: Cześć. Powiedzmy mu. nie teraz. informatywne czy konstytutywne) oraz dzięki jakim innym strategiom druga rozmowa jest lepszym przykładem rozmowy z potencjalnym klientem niż pierwsza. Nie rozumiesz? d. Która z maksym konwersacyjnych została naruszona w poniższych interakcjach komunikacyjnych? a. Humpty Dumpty zapomina? 5. Jaką metaforę pojęciową wykorzystuje Humpty Dumpty w wypowiedzi (d)? e. a. Której z dwu typów implikatur Humpty Dumpty nie bierze pod uwagę w tej wypowiedzi? d. Wypowiedź (f) zdaje się sugerować. Do tego czasu to już pewnie sama wyzdrowieję albo. Mogłabyś mu powiedzieć. f. że mnie tutaj nie ma? c. spróbuj wyjaśnić. Dlaczego Alicja go nie rozumie? f. Już mówiłam. b. . w poniedziałek byłam u lekarza i wysłał mnie do specjalisty. aby ich rozmówcy nie odłożyli słuchawki.

dzięki którym uzyskałby pan oprocentowanie wyższe od przeciętnych? Jan Kowalski: Nie bardzo. W postaci mówionej tekst. 244 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU 8.| nie bądź całkowicie za pomocą słów. W gruncie rzeczy spójność tekstu nie tkwi więc w pierwszym rzędzie w wyrażeniach językowych. Pracownik: Jestem przedstawicielem XXX. W obydwu przypadkach tekst jest wszakże tylko jednym aspektem bądź składnikiem aktu komunikacji. 7 zbadaliśmy. to tylko jedna z trzech form ekspresji. Bagaż ten obejmuje jego własny świat. w jaki sposób w danej sytuacji komunikacyjnej można interpretować poszczególne wypowiedzi jako określone akty mowy. Zgodzi się pan. lecz w związkach pojęciowych między rozmaitymi bytami oraz zdarzeniami. Natomiast w postaci pisanej tekst to niemal cały przekaz. Te elementy towarzyszące słowom określa się mianem komunikacji paraj^zykowej (bądź parawerbał-nej). Z kolei kiedy mówimy. aby uzyskać wyższe odsetki? Rozdział 8 Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu Dotychczas zajmowaliśmy się pojedynczymi wyrażeniami językowymi. drugim jest mentalny bagaż. z którym słuchacz lub czytelnik przystępuje do interpretacji tekstu. Pytanie brzmi więc następująco: w jaki sposób elementy języka są ze sobą powiązane w ramach tekstu? Tekst stanowi ustne bądź pisemne przywołanie jakiegoś zdarzenia bądź serii zdarzeń. Tak powstaje nasze odczytanie tekstu. Składające się na tekst słowa i zdania to jeszcze nie wszystko. komunikat nie ogranicza się do słów -wypowiedź nie jest tylko komunikacją werbalną . czyli wypowiadane słowa. jak ulokować swoje pieniądze. aby zobaczyć. że przy dzisiejszej stopie inflacji korzystna lokata terminowa to coś. W tym kontekście przekonujemy się. Wydaje mi się. a nawet inne formy inwestycji kapitałowych. czy byłby pan zainteresowany uzyskaniem od nas broszury informacyjnej. tzn..lecz obejmuje jeszcze głośność. do których tekst nas odsyła. rytm i tempo emisji. komunikacja dokonuje się głów. morfem. która pozwala uzyskać odsetki znacznie wyższe niż inne lokaty. zdanie czy akt mowy. prawda? Jan Kowalski: Chyba tak. Pracownik: Proszę mi powiedzieć. Jest to komunikacja werbalna. Pracownik: Ano właśnie. w tym procesie znacząco uzupełniamy tekst na podstawie naszej znajomości danej kultury i świata. lingwistyka tekstu musi także uwzględnić naszą interpretację tekstu oraz jej podstawy. że tekst niemal nigdy nie zawiera wszystkich wskazówek niezbędnych do jego interpretacji. że mógłby pan być zainteresowany lokatą. co nie zdarza się często? Jan Kowalski: No. W rozdz. Wprowadzenie: komunikacja. jak rozmówcy interpretują wyrażenia jako składniki większej całości. W tym rozdziale przekroczymy poziom pojedynczych wypowiedzi językowych. nie wiem. Do widzenia. idee i uczucia.1. Właściwie nie mam co odkładać i nie interesuje mnie to. tekst i lingwistyka tekstu Kiedy posługujemy się pismem. Wreszcie gesty. takimi jak słowo.. . z której mógłby się pan dowiedzieć. wyraz twarzy i mowa ciała to przykłady komunikacji niewerbalnej. spójna interpretacja całości łącząca składniki tekstu i nasze wyobrażenia o świecie. a także znajomość kultury i rzeczywistości.Jan Kowalski: Tak? Pracownik: Czy byłby pan zainteresowany lokatami terminowymi. b.

ustępami itd. zakładamy ponadto. rozejść się. o której chcieliby rozmawiać. Drugi [projekt] zakładał odrzucenie wszystkich w ogóle słów. co zalecano jako wielce korzystne z punktu widzenia zdrowia i zwięzłości. gdy człowiek ma 246 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKST Rys. Rozmowa mędrców bez słów. Lingwistyka tekstu bada. a nie może pozwolić sobie na jednego lub dwu krzepkich służących. akapitami.2. 8. w jaki sposób nadawca (mówiący bądź piszący) i odbiorca (słuchający bądź czytający) komunikują się za pośrednictwem tekstów. 1. jeśli nie zezwoli im się przemawiać własnymi językami. tekst i wiedza kulturowa komunikacja świat mówiącego/słuchacza niewerbalne parajęzy-kowe werbalne idee i uczucia wiedza o kulturze i świecie WSKAZÓWKI INTERPRETACYJNE mówione pisane TEKST PODSTAWA INTERPRETACJI 8. . jak i pisanej. 1. Gdy napotkali się na ulicy. Gdyż jest rzeczą jasną. jak u nas wędrowni kramarze.obok relacji wyższego rzędu występujących w tekście i w typach tekstu. co sprawia kłopot jedynie wówczas. Przedstawiono wówczas środek zaradczy w postaci przedmiotów. gdyby kobiety sprzymierzywszy się z niepiśmiennym motłochem nie zagroziły buntem. który miał na celu całkowite wyeliminowanie słów. tzn. co w następstwie przyczynia się do skrócenia nam życia. kładli na ziemię swe toboły. Słowa są jedynie ich nazwami. jak to czynili przodkowie. że tekst obejmuje jedynie stronę werbalną aktu komunikacji (pomijamy więc komunikację parawerbalną i niewerbalną). Definicja uwzględnia także wiedzę o kulturze i o świecie. gdyby nosili przy sobie przedmioty konieczne dla wyrażenia sprawy. Wynalazek ten z pewnością wprowadzono by w życie z wielką wygodą i poprawą zdrowia poddanych.Możemy zatem zdefiniować tekst jako zbiór wyrażeń językowych używanych w akcie komunikacji wraz z ich interpretacją dokonaną przez słuchacza bądź czytelnika. którymi zajmowała się Akademia na wyspie Lagado. Poniższy fragment dotyczy drugiego z tych projektów. aby dostrzec relacje między zdaniami. otwierali je i rozmawiali przez godzinę.2. nieprzejednanymi nieprzyjaciółmi nauki są prostacy. jak wykraczają poza słowa. Komunikacja. Tworzą one skomplikowaną sieć. Wielu jednak z najuczeńszych i najmędrszych stosuje nowy sposób wyrażania się przez przedmioty. którymi się posługują. Funkcja przedstawieniowa tekstu 245 Rys. Tak nieugiętymi. W tym rozdziale ograniczymy się zasadniczo do relacji między zdaniami. że każde wypowiedziane przez nas słowo nadgryza w pewnym stopniu nasze płuca i powoduje ich ubytek. która zasługuje na odrębne potraktowanie . Funkcja przedstawieniowa tekstu W trzeciej części Podróży Guliwera Jonathana Swifta główny bohater opisuje projekty naukowe. by później spakować narzędzia i pomógłszy sobie nawzajem w dźwignięciu brzemienia. Często widywałem dwu takich mędrców uginających się pod uciskiem owych brzemion. wygodniej więc byłoby dla wszystkich. W postaci schematycznej definicję przedstawia rysunek 1. tylko za pomocą przedmiotów do załatwienia wielkie. zróżnicowane sprawy i musi dźwigać na grzbiecie większy tobół z przedmiotami. bez której tekst nie mógłby zostać zinterpretowany. Powyższa definicja odnosi się zarówno do komunikacji w formie mówionej.

co więcej. Podaj masło! Teksty mogą również zawierać informacje dotyczące ich własnej struktury . 200-201) Rzecz jasna. s. a zatem każde słowo reprezentuje bezpośrednio jakiś element rzeczywistości. że silnik zepsuł się w samochodzie i że w tym samochodzie znajdował się nadawca wypowiedzi.że służy jedynie przedstawianiu stanów rzeczy. W tym rozdziale postaramy się pokazać. (3) W drodze na przyjęcie zepsuł nam się silnik. WL. Oczywiście jest to rola istotna. Mogłabyś podać mi masło? b. Niemniej jednak kiedy ludzie wytwarzają teksty. Proponowany sposób porozumiewania się polega więc na użyciu zbioru przedmiotów. Jak widzieliśmy. Kraków 1979. że język to tylko narzędzie opisu . Uczestnicy rozmowy domyśla się bez trudu. że komunikacja oparta na „nowym sposobie wyrażania się przez przedmioty" różni się pod 8. W postaci naukowej akceptował go Leibniz. Te milczące założenia .2. Dlatego też potrzebne nam jest bardziej precyzyjne narzędzie do przedstawiania świata. autentyczne teksty cechuje miedzy innymi różny stopień uprzejmości. by uznać interpretację tekstu za sumę interpretacji poszczególnych zdań. Z kolei analizy logiczne Bertranda Russella opierają się na „hipotezie niejednoznacznej formy". by pogląd ten odrzucić. Pierwszym błędem lagadyjskiej koncepcji języka jest założenie. Innymi słowy. iż „słowa to po prostu nazwy rzeczy". Na przykład takie zdanie jak (2) nie dodaje wiele do zawartości przedstawieniowej tekstu. Istnieją jednak przekonujące racje. w trakcie przetwarzania tekstu czytelnicy dodają do zdań rozmaite informacje.nazywane inferencjami - .ta funkcja nosi miano metatekstowej. (1) a. Funkcja przedstawieniowa tekstu 247 istotnymi względami od tekstów naturalnych. Przyjechaliśmy spóźnieni. Poproszę o masło. a mimo to odgrywa ważną rolę. 248 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU W tej sytuacji rodzi się pokusa. 7 tę rolę określiliśmy mianem funkcji przedstawieniowej. gdyż mają taką samą zawartość przedstawieniową. W rozdz. c poszczególne zdania różnią się nie tyle pod względem treści. W tekście nie ma jednak o tym mowy. tymczasem rzeczywiste teksty . tłum.(Jonathan Swift. gdyż pomaga czytelnikowi w przetwarzaniu informacji.wytwarzania i interpretacji tekstów -jest błędne pojmowanie znaczenia. a nie „słów". nie ograniczają się jedynie do opisywania. b. Podróże do wielu odległych narodów świata. Innym powodem fałszywości lagadyjskiej koncepcji komunikacji . zgodnie z którą język naturalny niezbyt dobrze nadaje się do formułowania dokładnych opisów rzeczywistości. protestując przeciwko tak nienaturalnemu pomysłowi.zarówno mówione. że ludzie woleliby rozmawiać ze sobą za pomocą „rzeczy". Czytelnicy bądź słuchacze wiedzą też o istnieniu związku przyczynowego miedzy awarią silnika a spóźnieniem się na przyjęcie. Koncepcja ta zakłada. ponieważ jest wieloznaczny i myjący. niemniej jednak satyra Swifta nie zdołała go pogrzebać. ile pod względem grzeczności. Jak pokazuje przykład (3). Teksty zawierają liczne wskazówki dotyczące roli mówiącego bądź piszącego oraz poszczególnych zdań -w rozdziale 7 nazwaliśmy ten wymiar funkcją interpersonalną. a mianowicie logiczna forma zdań. pomysł. Maciej Słomczyński. (2) W następnym rozdziale zajmiemy się krótko historią mechaniki samochodowej. W przykładzie (l)a. c. całe znaczenie rozmowy można tu utożsamić z zestawem „rzeczy" przyniesionych przez jej uczestników. a „kobiety [wraz] z niepiśmiennym motłochem" miały całkowitą słuszność. może się nam wydać dziwaczny. jak pisane składają się ze zdań albo raczej jednostek znaczenia. do niedawna była ona niemal jedynym przedmiotem badań semantycznych.

motywy. tzn. zapewniające kohezję tekstu. W tym przypadku posługujemy się „skryptem morderstwa". jaki jest związek między sytuacjami opisanymi w (c) i (d). Oto przykład takiego tekstu: (4) O robotach pisano w fantastyce naukowej. ale nikt nie traktował ich przewidywanej lub zmyślanej obecności całkiem serio. które wyjaśniłyby nam. co odróżnia tekst od przypadkowego ciągu zdań. nadawca formułuje przekaz składający się z wyrażeń językowych. wiedzy o świecie. WL 2000. (5) (a) Dwanaście lat więzienia (b) Londyn. iż tekst nie jest tylko sumą interpretacji poszczególnych zdań składowych. (d) Ofiara została śmiertelnie ranna podczas zeszłorocznej strzelaniny w restauracji w Winchester. że znaczenie tekstu jest bardziej ograniczone niż suma takich jednostkowych interpretacji. której dokładnie opisać nie umiem. który nazywamy tekstem. Cecha ta jest szczególnie 8. s. że podczas interpretacji tekstu wyciągamy wiele takich wniosków. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 249 istotna w przypadku podstawowej właściwości tekstów naturalnych. że kluczową cechą języka naturalnego jest brak bezpośredniego odwzorowania między intencjami komunikacyjnymi a wyrażeniami językowymi. Termin skrypt oznacza tutaj typowe 250 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU morderstwo i jest użyty w nieco ogólniejszym znaczeniu niż w rozdz. Z drugiej strony można też powiedzieć. Tego tworu nie da się wszakże zrozumieć w pełni. (Stanisław Leni. jest dowodem na to. Na przykład zaimki jego bądź ty znajdują w tekście odniesienie. Choć ten króciutki tekst wydaje się całkiem spójny.3. Nadawca tekstu mówionego bądź pisanego ma zamiar zakomunikować jakiś przekaz odbiorcy. miejsca zbrodni i tak dalej. 7 implikatury konwer-sacyjne stanowią podzbiór tego zbioru). który może nam pomóc rozstrzygnąć wieloznaczności bądź rozjaśnić niejasne aluzje zawarte w poszczególnych zdaniach. Z reguły teksty interpretujemy w określonym kontekście. Wiemy z doświadczenia. to nie znajdujemy w nim słów. A oto kolejny przykład spójnego tekstu. którego mogą nie mieć w pojedynczych zdaniach. Fakt. Na koniec streśćmy powyższe uwagi. jeśli jestem w stanie skonstruować jego sensowną reprezentację. odwzorowanie to jest zapośredniczone przez poziom pojęciowy . 8. jeśli ograniczymy się do samej informacji językowej. ofiary. że w przypadkach morderstwa pojawiają się mordercy. Nasza teza głosi więc. Okamgnienie. czy też poza nią. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) Tekst nazywamy spójnym. Reszta rozdziału będzie w dużej mierze poświęcona analizie tego pojęcia. By ten zamiar zrealizować. zdania (c) i (d) nie są spójne formalnie. Natomiast obecnie rozpoczęła się już istna wielogatunkowa radiacja.poziom reprezentacji tekstu.3.zazwyczaj opierają się na wcześniejszych doświadczeniach odbiorcy (omówione w rozdz. a mianowicie ich spójności. Spójność jest tym. gdzie wyrażenie skrypt kulturowy odnosiło się jedynie do przyjętych norm zachowania. 85) W powyższym przykładzie wyróżniono kilka elementów. Inaczej mówiąc. Mimo to można je łatwo zrozumieć. lecz pewne wyobrażenie o niej mogę zaproponować. 10 kwietnia (c) Mieszkaniec Brighton został skazany w Londynie na dwanaście lat więzienia za udział w morderstwie. od bardzo dawna.są to formalne wyznaczniki spójności. narzędzia przestępstwa. które wiążą dane zdanie proste z otaczającym je tekstem . Trzeba też wziąć pod uwagę związane z tekstem reprezentacje tworzone przez nadawcę i odbiorcę. Wyjaśnienie jest następujące: brakujące ogniwa pochodzą z zasobów naszej wiedzy kulturowej. 6. to właśnie ta wiedza kulturowa pozwala .

jak pokazuje poniższy przykład.głównie powtórzeń. [One] są naprawdę piękne. W poniższych przykładach wyróżniono klamrami wyrażenia referencyjne oraz ich odniesienia. Czarny wtorek to temat nieustających debat. czyli deiksy. albo wiążąc fragmenty tekstu w całość za pomocą takich relacji. (9) a. iż te wyrażenia odnoszą się nie tyle do rzeczy w świecie zewnętrznym.nam skonstruować spójną reprezentację tekstu (5). W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się kolejno tymi dwoma mechanizmami spójności. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. wskazując na sufit] Czy rozmawiałeś z tymi na górze? Wypowiedź żony nie będzie w pełni zrozumiała poza kontekstem sytuacyjnym. Spójność tekstu może być sygnalizowana formalnie na wiele sposobów . czyli „obiektów mentalnych" -jest to spójność referencyjna. Przykład ten dowodzi. Wytrzyj nogi na wycieraczce. mój) i pewne frazy imienne (tąpani z drugiej klatki). Samochód. Spójność referencyjna Spójność tekstu wynika po części z faktu. ile przedstawień. Słyszałeś [najnowsze wiadomości]? [Clinton może stracić urząd]. ile do ich reprezentacji w ludzkim umyśle. Odniesienie do pojęć wymienionych w tekście nazywamy endoforą. przyczyniają się one do jego spójności. że spójność jest nie tyle własnością samych wyrażeń językowych składających się na tekst. Mimo to bardzo trudno znaleźć dla niego jakąś spójną interpretację. Spójność referencyjna 251 8. Tekst zawiera wyrażenia referencyjne. Jest to typowe dla egzofory. 252 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU . Natomiast przypadki endofory są interpretowane na podstawie tekstu: albo poprzedzającego dane wyrażenie. Dlatego właśnie możemy nazywać obiekty. [Taki] pech: [najpierw złapałem gumę. Tydzień ma siedem dni.4. które w rzeczywistości nie istnieją. w którym prezydent Wilson jechał przez Pola Elizejskie. które nadawca i odbiorca wytwarzają na jego podstawie. takie jak jednorożec czy święty Mikołaj.4. że spójność tekstu nie jest uzależniona od spójności formalnej. Ponieważ wyrażenia endoforyczne nie są zrozumiałe poza tekstem. Dzień w dzień karmię kota. Możemy więc stwierdzić. jak w przykładzie (8) -jest to referencja anaforyczna. a potem zamknęli mi jeszcze most]. był czarny. b. jak w przykładzie (9) -jest to referencja kataforyczna. Takie zwierzę ma cztery nogi. Spójność możemy osiągnąć na dwa sposoby: albo ponownie odnosząc się w tekście do tych samych desygnatów. (wg Enkvist 1978: 110). Wycieraczka ma jedenaście liter. samo występowanie takich sygnałów nie gwarantuje spójności tekstu: (6) Kupiłem forda. iż dotyczy on jakiegoś zestawu pojęć i ich odniesień. Jednym z osiągnięć współczesnego językoznawstwa jest odkrycie.w tym przypadku mówimy o spójności relacyjnej. Rozmowy między prezydentami zakończyły się w zeszłym tygodniu.np. W tym tekście znajdujemy wiele przejawów kohezji . który występuje przed nimi lub po nich. albo następującego po nim. jak „przyczyna-skutek" bądź „przeciwstawienie" . Typowe wyrażenia referencyjne to zaimki (ona. a odniesienie do czegoś poza tekstem nazywamy egzoforą lub deiksą. (8) W zeszłym roku byliśmy w [Alpach]. ale mogą być przedmiotem wyobrażeń. Za pomocą tych terminów — anafora i katafora — opisuje się na przykład użycie zaimków odsyłających do rzeczownika. Przykład (7) jest oczywistym przypadkiem egzofory: (7) [Żona do męża. 8. za pomocą powtórzeń dosłownych bądź przy użyciu terminów o szerszym (hiperonimy) lub węższym zasięgu (hiponimy) -lecz. można powiedzieć.

tzn.w celach identyfikacyjnych wystarczyłaby forma „zero zaimka". inne pojawiają się w jakimś punkcie wypowiedzi. takim jak akcent. Ponieważ w danym momencie w centrum uwagi może się znajdować tylko jeden obiekt. zawierających przedimek nieokreślony. Oto fragment hasła z encyklopedii.4. więc bez wątpienia to właśnie on pozostaje w . W językach naturalnych -przynajmniej zachodnioeuropejskich . gdyż wystarczające informacje o desygnacie (liczba i rodzaj) przekazuje końcówka czasownika. są w tekście równie ważne. A zatem dalszy ciąg naszej bajki może brzmieć tak: (10) a. Jeśli znajduje się on w „centrum uwagi". w którym ostatnie zdanie zawiera przykład nadokreślenia: (11) Fascynowała [go] ludzkość i jej dokonania. [0] Był bardzo ubogi . W takim przypadku istnieje pewna swoboda wyboru środków koreferujących. dawno temu był sobie pewien rybak. [Jego] idee. więc rybak mógł/mógł on obserwować swoją zatokę przez okno. Jak widzieliśmy. W takich przypadkach ich forma może być nadmiernie określona albo niedookreślona.zawiera dość informacji identyfikujących: (10) b. [Goethe] był jednak nie tylko artystą. czyli desygnaty. Powyższe przykłady ilustrują funkcję identyfikacyjną wyrażeń referencyjnych. wymaga wprowadzenia. gdyż zamiast pełnej formy .w tym przypadku nazwiska . użylibyśmy raczej zaimka. W ostatnim zdaniu mamy do czynienia z nadokreśleniem. Im bardziej jest on wyróżniony. gdybyśmy chcieli w dalszym ciągu opowieści wrócić do rybaka. W języku polskim nieokreśloność nie jest kodowana gramatycznie. W tym przykładzie w centrum uwagi znajduje się „rybak". że wyrażenia anaforyczne mogą być wykorzystywane w innych celach: spełniają one również funkcje nieidentyfikacyjne. maksym i krótkich esejów. tym mniej materiału językowego potrzeba. Stała ona nad brzegiem morza. to na ogół posługujemy się zaimkami. ale tylko w mowie -dzięki elementom parawerbalnym. gdzie ma szukać odpowiedniego desygnatu. Kiedy dany obiekt został już wprowadzony. Dla przykładu: jeżeli coś pojawia się w tekście po raz pierwszy. Niedawno językoznawcy odkryli. pieśni. Dawno. choć końcówka czasownika -tak jak w poprzednim przypadku . pytania i wątpliwości przybierały kształt wierszy. utworów prozatorskich. a w języku polskim również eliptyczną formą „zero zaimka".Nie wszystkie przedmioty odniesienia. Był bardzo ubogi . ale również wybitnym fizykiem. Każde zdanie tego fragmentu opowiada o Goethem. Forma eliptyczna jest tu również możliwa. by go zidentyfikować. W rozmowie Lagadańczyków odpowiednikiem tej sytuacji byłoby wyjęcie przedmiotu z worka.miał tylko starą chatę.miał tylko starą chatę.mogą się pojawić na przykład na początku bajek: (10) Dawno. a analogiczne środki leksykalne nie są w takich przypadkach obligatoryjne . istnieje wyraźna zbieżność między stopniem wyróżnienia desygnatu a formą wyrażeń referencyjnych. Gdybyśmy chcieli w kolejnym zdaniu przenieść uwagę na ten właśnie obiekt. dramatów. a jeszcze inne odgrywają rolę drugorzędną. Spójność referencyjna 253 ją wyróżnić dowolny składnik zdania i skupić na nim uwagę słuchacza. można się do niego odwoływać na wiele sposobów w zależności od stopnia jego wyróżnienia. tzn. natomiast „chata" jest mniej wyróżniona. bo o nim opowiada zdanie. że formy odniesienia do danego pojęcia zależą od stopnia jego wyróżnienia. Stanowią więc one sygnał dla odbiorcy. które pozwala8. użylibyśmy w piśmie formy pełniejszej: (10) c.zazwyczaj używa się w takich przypadkach wyrażeń nieokreślonych. dawno temu byt sobie pewien rybak. Wnikliwe badania funkcji identyfikacyjnej wyrażeń referencyjnych uświadomiły filozofom i językoznawcom. Niektóre są przywoływane nieustannie. odsyłających do tego samego obiektu. Stała ona nad brzegiem morza.

że pojawienie się w tym miejscu nazwiska przygotowało czytelników na wprowadzenie nowego wątku. Trzy dni z rzędu zostawała po godzinach. za pomocą takich słów jak ponieważ czy chociaż (13. jeśli nie odczyta zależności między poszczególnymi zdaniami. Jest to kolejny powód ograniczający użyteczność Języka" la-gadyjskiego. rozdz. Uderzył ją kilkakrotnie w głowę żelazną rurą i próbował udusić. jak to ma miejsce w języku naturalnym (por. W przykładzie (15) mamy do czynienia z . którą mu wcześniej wyrwała. Spójność relacyjna 255 tekstu. Oyodo-ku). (skutek-przyczyna) (14) Małgosi musi zależeć na awansie.2). W gazetach brytyjskich i amerykańskich taki sposób relacjonowania dramatycznych wydarzeń stał się niemal normą. takie jak segmentacja tekstu czy perspektywizacja. wskazywać początek większych jednostek pojęciowych. który wykracza poza interpretację poszczególnych zdań prostych. 15). Z tego powodu niemożliwe są też relacje miedzy zdaniami. że wybór odpowiednich środków dokonuje się zazwyczaj w zgodzie z informacyjnymi potrzebami odbiorcy. co oznacza.5.] Wyróżniona fraza może się wydać dość dziwna. (przeciwstawienie) W przykładzie (13) drugie zdanie składowe podaje powód śmierci jednorożca. Reasumując. takich typów związków koherencyjnych jak „przyczynaskutek". Efekt przedstawienia sceny z czyjegoś punktu widzenia określamy mianem perspektywizacji. Chodzi tu o ten aspekt interpretacji 8. W szczególnych przypadkach można osiągnąć inne cele.centrum uwagi.. czyli nie ma tam zdań przedstawiających pewne schematy zdarzeń. nigdy nie wyszła za mąż. a następnie przekazała go w ręce policji. dowiedzieliśmy się. np. Mogą one być wyrażone leksykalnie. W ten sposób można wprowadzać do tekstów segmentację. 254 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU Przypadki niedookreślenia służą do uzyskania efektów innego rodzaju: (12) Kobieta rozprawia się z napastnikiem W środę w nocy dzielna młoda kobieta pokonała złodzieja jego własną bronią: ogłuszyła go żelazną rurą. W rozmowie za pomocą przedmiotów brak obiektów. takich jak akapit. ale też mogą być domyślne. 8. by zaznaczyć pojawienie się nowego wątku: zasygnalizować zmianę tematu. Poniżej przedstawiamy kilka takich relacji. ponieważ był samotny. tzn. Badania eksperymentalne potwierdziły. Tuż przed północą w środę pewien mężczyzna zaatakował w Osace dwudziestotrzyletnią Mayumi Sanda na jednej z ulic jej dzielnicy (Oyodo-cho. jeśli w analizie tego tekstu ograniczymy się do celu identyfikacyjnego. ile podaje fakty potwierdzające hipotezę na'temat Małgosi. dla której napastnik jest w tym momencie nieznanym mężczyzną. [. (13) Jednorożec zdechł. że w systemie komunikacyjnym Lagadańczyków nie dałoby się realizować większości tych celów.5. (potwierdzenie) (15) Chociaż Greta Garbo była nazywana symbolem urody. Spójność relacyjna Odbiorca tekstu nie jest w stanie zrozumieć go w pełni. „przeciwstawienie" czy „potwierdzenie". Łatwo dostrzec. Odniesienie endoforyczne służy zasadniczo identyfikacji desygnatów. które odpowiadałyby całym sytuacjom i zdarzeniom.. Autor posłużył się nazwiskiem po to. W przykładzie (14) drugie zdanie nie tyle wskazuje na przyczynę pewnego stanu rzeczy. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. W poprzednim akapicie desygnat został już bowiem wprowadzony i w tym miejscu pojawienie się wyrażenia nieokreślonego jest zaskakuje. Jednakże dzięki niemu tekst staje się żywszy: oglądamy to zdarzenie niejako oczami ofiary ataku. jak w (14). 4.

ale manier to on nie ma. Użył jednak . że Kaal jest teraz redaktorem naczelnym dlatego. konektora kiedy. nawet jeśli wypowiedział zdanie prawdziwe. jeżeli. a nie przyczynowej między obydwoma zdarzeniami. przestrzegając zasady kooperacji. \ Te ograniczenia nakładane przez kontekst są bardzo zróżnicowa.. takie jak akapity. W przeciwnym razie można by mu zarzucić brak współdziałania. więc. za pomocą słów „relacyjnych". które zamierzają przekazać. lecz) i wyrażenia spajające (w rezultacie. Spójność relacyjna 257 mówca jest przekonany o tym. w związku z czym pozostają one często niedookreślone. które tworzą koherencję miedzy zdaniami prostymi. redakcja została zasypana listami od rozzłoszczonych czytelników. jak się wydaje. a nawet całe ustępy. to na gruncie maksymy relewancji można spokojnie założyć. Istnieją również bardziej subtelne sposoby sygnalizowania koheren256 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU cji. Z tego powodu koherencję zachodzącą między dwoma akapitami (z których pierwszy zawiera np. np. iż te same relacje. albo za pomocą akcentu i intonacji. która sugeruje kontrast. Na l przykład w (16) akcent na „napisać" i „manier" wskazuje na relacj0 " przeciwstawienia. Niewątpliwie autorowi chodziło o to. 7). w przeciwieństwie do tego). że napisał krytyczny artykuł.odrzuceniem w drugim zdaniu implikacji pierwszego. mogą również łączyć większe segmenty tekstu. sami wyciągną właściwe wnioski. Jest to zresztą słynny przypadek zdania. iż na owej stacji sprzedają benzynę — chociaż stwierdzenie to w rozmowie nie pada. nadawcy odwo. że drugi roz8. takich jak para: niektórzy. kiedy kontekst pozwala odbiorcy wyciągnąć właściwe wnioski. A zatem niedookreśloność koherencji można wyjaśnić jako przypadek implikatury konwersacyjnej opartej na maksymie relewancji. (16) Może i Jan napisał znaną książkę. które niezbyt dobrze „pasują" do danej relacji spajającej. Oto przykład: (17) a) Jan Kaaljest od l czerwca redaktorem naczelnym miesięcznika O. W jaki sposób możemy wyjaśnić pojawianie się niedookreśleń koherencji? W rozdz. który wskazuje jedynie na istnienie relacji czaso-wej. rzecz jasna. . które ukazało się w nekrologu Grety Garbo wydrukowanym przez holenderską gazetę De Yolkskrant. Maurice Keizer.. rozdz. hipotezę.5. Słowa wyrażające zależności między zdaniami to konektory. Ta kategoria obejmuje spójniki podrzędne (ponieważ. To zjawisko może. Z kolei na przykład w zeznaniach obie strony zakładają możliwie pełną jednoznaczność wypowiedzi. Jeśli na stwierdzenie: Skończyła mi się benzyna ktoś odpowiada: Tu za rogiem jest stacja benzynowa (por. Rozmówcy nie muszą wypowiadać wszystkich informacji. Mamy tu do czynienia z niedookreśleniem relacji. chociaż). Czasami nadawcy używają konektorów. którzy krytykowali staroświecki światopogląd autora. a drugi analizę tej hipotezy) sygnalizuje czasem całe zdanie (Ten problem domaga się pilnego rozwiązania). co w dużej mierze eliminuje niedookreślenia.i łują się do niego tylko wtedy. Współczesne teorie lingwistyki tekstu zawierają interesującą tezę. W tekstach narracyjnych odbiorca zakłada istnienie związków przyczynowych między zdarzeniami. in. ne. Samo czasowe uporządkowanie zdarzeń . że partnerzy rozmowy. spójniki współrzędne (i. b) W zeszłym roku zaproponował mu tę posadę wydawca pisma.I ni. ponieważ mogą liczyć na to. Jednym z istotnych czynników jest gatunek tekstu. utrudniać interpretację tekstu. c) kiedy Kaal napisał w NRC Han-delsblad krytyczny artykuł o pierwszym numerze tego periodyku. 7 wprowadziliśmy pojęcie implikatury konwersa-cyjnej. Ponieważ zawiera ono implikaturę: „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż".".

(19) Kiedy grał telewizor.co ilustrują przykłady (18) i (19) . Te drugie można na ogół wyrazić za pomocą spójników przeciwstaw^ nych. b. jak w przykładach (13) i (14). lecz. że z tą tendencją należy walczyć . Podobnie sama równoczesność stanów rzeczy nie jest na ogół wystarczająco istotna. które zaczyna oznaczać przyczynę). np. Ta zależność jest wyrażona eocplicite za pomocą konekto-ra przyczyny. Jak pokazuje lista typów koherencji przedstawiona w podrozdziale 8. uporządkowanie przestrzenne staje się uporządkowaniem czasowym.stanowi ona negację zależności przedstawionej w zdaniu. Inne kryterium podziału opiera się na relacjach składniowycł miedzy zdaniami prostymi. dlaczego konektory łączne są interpretowane jako wyznaczniki relacji przeciwstawienia: (20) Ma dopiero siedem lat i już gra sonaty Beethouena. oraz negatywne. Ang. c) wsyp d) i wymieszaj kaszę mannę. gdzie zdania proste opisują kolejne zdarzenia. Typowym przykładem jest relacja potwierdzenis . Niem.choćby dlatego.negatywnymi. Franek wyskoczył przez okno. d) zajmują w tekście taką samą centralną pozycję (22) a) Zagotuj wodę z mlekiem. b. (21) a. Można powiedzieć. obecnie również: Jednak". a takie jak w (15) . dientengevolge (pierwotnie: „następnie". STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU d. Franc. cependant (pierwotnie: „tymczasem". równoległość czasowa przechodzi w przyczynowość). co wyjaśnia. że kognitywna teoria języka nie potrafi wyjaśnić. 3. dlatego właśnie . że w takich przypadkach mamy do czynienia z meto-nimią.niektóre zestawienia zawierają ponad 300 przypadków! Niemniej jednak istnieje powszechna zgoda co do tego. obecnie również: „ponieważ". jak w przykładzie (15). c. W literaturze przedmiotu pojawia się podział na relacje pozytywne. weil (pierwotnie: „podczas gdy". Jeden ze sposobów ograniczenia jej rozmiarów polega na wyróżnieniu wśród takich relacji na podstawie odmiennych parametrów pewnych ogólnych kategorii i uznaniu.konektory czasowe otrzymują interpretację przyczynową: (18) Gdy Janek wszedł do pokoju. Niderl. równoczesność przechodzi w stan niezgodności z oczekiwaniami). Relacje następstwa czasowego i równoczesności to metonimie odpowiadające relacji przyczynowo-skutkowej i relacji przeciwstawienia.niemal nigdy nie jest wystarczająco istotne. w jaki sposób w normalnych warunkach komunikacyjnych nadawca i odbiorca umieliby dokonywać wyborów z tak tasiemcowej listy zgoła abstrakcyjnych relacji. still (pierwotnie: „do tej pory". nie mogłem pracować. jak i peryferyjne. istnieje wiele różnych rodzajów takich relacji. Wydaje się. W przykładzie (15) relacja „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż" jest założona implicite . chyba że ich współwystępowanie okazuje się sprzeczne z oczekiwaniami. obecnie również: „w rezultacie". równoczesność zaczyna oznaczać niezgodność z oczekiwaniami). b) dodaj suszone drożdże. Dlatego właśnie relacje takie jak w (13) nazywa się pozytywnymi.3).3. W najnowszej literaturze ich liczba rośnie w postępie geometrycznym . że każda z nich zawiera zarówno przypadki centralne. iż w wielu językach można odnaleźć ślady analogicznej ewolucji znaczeń. c. obecnie również: jednak". Jest to kolejny przypadek gramatykalizacji (por. Typowym przykładem takiej relacji jest sekwencja jak w (22).6. Relacje parataktyczne łączą współrzęd-1 ne zdania proste. rozdz. Natomiast relacje hipotaktyczne łączą zdanie podrzędne ze zdał niem niezależnym. Relacje tego rodzaju nazywa się „wielojądrowymi". Zdanie (13) opiera się na założeniu: „samotność może prowadzić do śmierci". ponieważ wszystkie zdania proste ((22)a. Tę hipotezę sugerującą metonimiczną zmianę znaczenia na gruncie implikatur potwierdza fakt. że implikatury konwersacyjne zostały wraz z upływem czasu zakodowane w języku.

8. to dlaczego nie kupiłeś mi wtedy tego futra? Wiele przemawia za tym. Relacja hipotaktyczna wiąże jądro . lecz często pozostają niedookreślone. tak jak w przykładzie (14) (Małgosi musi zależeć na awansie. że dziecko opanowuje najpierw relacje 260 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU I konkretne. gdyż zawiera opis tła.6.z satelitą. np. Na rzecz tego rozróżnienia przemawia następujący fakt: jeśli usuniemy z tekstu wszystkie satelity. a drugie . Poszliśmy do zoo i widzieliśmy lwy. Spójność relacyjna 259 (23) a) Janek chyba rzucił palenie. dlaczego nadawca uważa za stosowną treść wyrażoną w drugim zdaniu prostym. Poszliśmy do zoo. Z relacjami ideacyjny-mi mamy do czynienia.5. Inny przypadek relacji interpersonalnej zawiera przykład (25): pierwsze zdanie proste wyjaśnia. badania dotyczące przyswajania języka pokazały. Zanim poszliśmy do delfinów. Np. Reasumując: interpretacja tekstu wymaga odczytania relacji koherencji między elementami tekstu. że sprowadzają je do ograniczonej liczby kategorii. (26) a to dziecięcy opis wizyty w zoo składający się z konstrukcji parataktycznych: (26) a. gdzie nadawca najpierw wyraża pewne przekonanie. Trzy dni z rządu zostawała po godzinach). gdy treść zdań prostych odnosi się do tej samej rzeczywistości. ale czasami -jak w przykładzie (24) -to właśnie zdanie główne jest satelitą. a para-taktyczne przed hipotaktycznymi. a potem oglądaliśmy delfiny.zdanie proste zawierające informację główną ((23)a) . ale przejawiają się również w rzeczywistości językowej nadawców i odbiorców. (25) Skoro już o tym mowa. zjedliśmy kanapki.. które składają się na tekst. Relacje te mogą być wyróżnione na wiele sposobów. Natomiast relacje interpersonalne występują w przypadku.wtedy. a potem. które występują w danym zdaniu. a dopiero później abstrakcyjne: pozytywne relacje koherencji pojawiają się w języku przed relacjami negatywnymi.Jednorożec zdechł.do samej wypowiedzi. przedstawia rozumowanie nadawcy.. gdzie najpierw oglądaliśmy lwy. Powyższe przykłady wskazują na to. to otrzymamy całkiem przyzwoite streszczenie. a zdanie podrzędne jest jądrem: (24) Ledwie zacząłem czytać gazetę. ponieważ był samotny . Nadawca i odbiorca potrafią sobie radzić z ogromną liczbą relacji koherencji najprawdopodobniej dlatego. W późniejszym wieku te same zdarzenia byłyby opowiedziane również za pomocą konstrukcji hipotaktycznych: (26) b. że wyróżnione kategorie są istotnymi poznawczo determinantami języka potocznego. Trzeci sposób podziału relacji koherencji polega na rozróżnieniu poziomów. a satelita przez zdanie podrzędne. b) bo od tygodnia nie widziałem go z papierosem. 8. że to rozróżnienie dotyczy zasadniczo poziomu reprezentacji tekstu i chodzi o rozróżnienie między myślą główną a myślą poboczną. Należy podkreślić.gdzie drugie zdarzenie („zdechł") jest bezpośrednią konsekwencją pierwszego (Jednorożec był samotny"). a potem zjedliśmy kanapki. W takich przypadkach odbiorca odwołuje się do pragmatycznych implikatur. Relacje koherencji można dzielić na kategorie według kryteriów różnego typu. Przegląd relacji koherencji . że powyższe rozróżnienia nie są tylko konstruktem teoretycznym. gdy jedno ze zdań prostych odnosi się do rzeczywistości. tak jak w (13) . a następnie je uzasadnia. Wprawdzie na ogół znajduje ono odzwierciedlenie na poziomie składni: jądro jest wyrażone przez zdanie główne. Kategorie te zapewne pomagają użytkownikom języka w interpretacji bardzo licznych relacji zachodzących między zdaniami. kiedy w domu rozpętało się prawdziwe piekło.

Williama Manna i Sandrę Thompson. a. kiedy zachorowała połowa uczniów w klasie. weźmie udział 300 językoznawców z 23 krajów. a. który jest przedmiotem kontrastu. [satelita] b. niż potrzebują na rynek wewnętrzny. [satelita] OCENA: W satelicie nadawca ocenia sytuację opisaną w jądrze. a. Dwudziestoletni Bili Hamers zamordował swojego ojca. Inne państwa powinny tu przyjść z pomocą. który spowodował sytuację przedstawioną w jądrze. W tym spotkaniu. a. Stany Zjednoczone produkują więcej pszenicy. a różnią się tylko w tym zakresie. To najlepszy z możliwych rezultatów ostatniej inicjatywy pokojowej Stanów Zjednoczonych. Ijądro] ROZWINIĘCIE: Satelita zawiera dodatkowe szczegóły na temat (jakiegoś aspektu) sytuacji przedstawionej w jądrze. b. TŁO: Informacja przekazana w satelicie pomaga w zrozumieniu jądra. [satelita] POTWIERDZENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma uwierzyć w informację przekazaną w jądrze. [satelita] . a. to u ludzi nie stwierdzono żadnych poważnych skutków. a. Mógłbyś otworzyć drzwi? [jądro] b. [jądro] OKOLICZNOŚCI: Satelita przedstawia kontekst. b. Holec i Smit-Tak. podobnie jak Van Hattum. Ijądro] KONTRAST: (relacja parataktyczna: dwa jądra) Sytuacje przedstawione w jądrach są pod wieloma względami podobne. oto klucz. Następna konferencja ICLA odbędzie się w 1999 roku w Sztokholmie. [jądro] b. sytuacja przedstawiona jest bardziej istotna z punktu widzenia nadawcy. Chociaż w przypadku niektórych zwierząt jest to materiał toksyczny [satelita]. Świadkowie widzieli go na miejscu zbrodni. W krajach Trzeciego Świata trzeba walczyć z nędzą. Proszę. Ijądro] b. [jądro] WARUNEK: jądro przedstawia stan rzeczy. w którym odbiorca ma zinterpretować informację przekazaną w jądrze. [satelita] STWORZENIE MOŻLIWOŚCI: Informacja przekazana przez satelitę pozwala odbiorcy wykonać czynność opisaną w jądrze. b. Natomiast Philips stracił dziesięć punktów. zdarzył się zeszłej zimy [jądro]. [jądro] b. powinieneś niezwłocznie powiadomić towarzystwo ubezpieczeniowe. Kiedy twoja sytuacja osobista ulegnie zmianie [satelita]. jaki znam. a. 262 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU a.6. Z tego powodu eksportują nadwyżki. a. a. [jądro] b. by skłonić mieszkańców do kontroli urodzeń.Poniższa lista relacji koherencji została zaproponowana przez dwójkę amerykańskich badaczy. [jądro] PRZYCZYNA: Satelita opisuje stan rzeczy. [satelita] 8. Prawdopodobnie najgorszy przypadek grypy. [satelita] PRZECIWSTAWIENIE: Istnieje potencjalna lub pozorna sprzeczność między stanami rzeczy przedstawionymi w jądrze i w satelicie. Przegląd relacji koherencji 261 b. którego urzeczywistnienie jest uzależnione od zaistnienia sytuacji opisanej w satelicie. Bergoss zdobył dwanaście punktów. Negocjacje pokojowe między Izraelem a Palestyną zakończyły się podpisaniem nowego traktatu. które odbywa się co dwa lata.

b.7. Zginęły 23 osoby. która polega'1 na ciągłym odsyłaniu odbiorcy do tych samych obiektów przywołanych przez tekst. a. Spójność referencyjna spełnia zasadniczo funkcję identyfikacyjną. a ponad 200 jest rannych. bądź do obiektów. która urzeczywistnia się na poziomie pojęciowym. Spójność referencyjna powstaje albo w wyniku użycia egzofory. im silniej jest wyróżniony. tzn. tzn. Gotować. co określa się mianem katafory. [jądro] b. musi on być spójny. wykonując czynność opisaną w jądrze. powiązany pojęciowo. które dopiero się pojawią w tekście. a. Można odsyłać do obiektów już wymienionych. oraz spójność relacyjna. Porucznik Kowalski. [jądro] 8. a. Podsumowanie Zdefiniowaliśmy tekst jako werbalny aspekt komunikacji. proszę wysłać wypełniony blankiet. czyli deiksy. Im bardziej dany obiekt znajduje się w centrum uwagi. aż będzie miękka. [jądro] ROZWIĄZANIE: Sytuacja opisana w jądrze stanowi rozwiązanie problemu przedstawionego w satelicie. takie jak zaimki czy powtórzenia. Odbiorca konstruuje własną reprezentację tekstu dzięki inferencjom. tzn. a. a. powiązania między rozmaitymi stanami rzeczy. tym krótsza bądź nawet eliptyczna jest identyfikująca go forma językowa.UZASADNIENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zaakceptować prawo nadawcy do przedstawienia informacji przekazanej w jądrze. lecz przede wszystkim ich interpretacją. Aby otrzymać najnowszą wersję programu [satelita]. wydział przestępstw gospodarczych. który należy urzeczywistnić. dzięki odsyłaniu do obiektów figurujących w tekście. r 264 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKS! Istnieją dwa typy koherencji: spójność referencyjna. Tekst staje się zrozumiały dla odbiorcy głównie dzięki jego wiedzy kulturowej i wiedzy o świecie. Ich obecność nie gwarantuje jednak samoczynnie spójności tekstu. Pojedź z nami na wycieczkę nad jezioro. Podsumowanie 263 SKUTEK: Jądro opisuje sytuację.7. tzn. [jądro] b. albo za pomocą endofory. [jądro] b. Jest pan aresztowany. pominęliśmy więc stronę parawerbalną i niewerbalną aktów komunikacji. tzn. Aby odbiorca był w stanie stworzyć sensowną reprezentację tekstu. [jądro] ZACHĘTA: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zyskać motywację do wykonania czynności opisanej w jądrze. Zadbany samochód świadczy o swoim właścicielu. która spowodowała stan rzeczy przedstawiony w satelicie. Relacje koherencji są często sygnalizowane przez formalne wyznaczniki spójności zapewniające kohezję. Eksplozja zniszczyła fabrykę i wiele okolicznych budynków. Nie możesz sobie poradzić z własnymi dziećmi? [satelita] b. Fasolę zalać wodą i zostawić na noc. [jądro] 8. [satelita] b. co określa się mianem anafory. Istnieją również funkcje nieidentyfi- . Będzie fajnie. a. dzięki wskazywaniu obiektów w świecie. Lingwistyka tekstu zajmuje się zatem nie tylko wyrażeniami językowymi składającymi się na tekst. [jądro] b. [satelita] PARAFRAZA: Satelita podaje w innej formie informację przedstawioną w jądrze. [satelita] CEL: Satelita przedstawia stan rzeczy. Kup książkę „Toksyczni rodzice". Twój samochód mówi wiele o tobie. a. [satelita] NASTĘPSTWO: (relacja parataktyczna) Jądra przedstawiają kolejne zdarzenia.

że potrzebuję więcej ruchu. Prace polskich językoznawców zawiera tom wydany pod redakcją T. Europa. Liczba możliwych relacji koherencji jest tak wielka. 8. Jeśli idzie o relacje hipotaktyczne. W procesie rozwoju języka te niedookreślone relacje. czyli relacje koherencji między stanami rzeczy. ale brakowało mi odwagi poruszenia tak niesamowitej sprawy. mogą w wyniku gramatykalizacji stać się elementami konwencjonalnego znaczenia wyrażeń danego języka. Jak widzieliśmy w tym rozdziale. że posługiwanie się nimi wszystkimi byłoby niemożliwe dla użytkowników języka. Jakich form można by oczekiwać w poniższych przykładach? Dlaczego? Jaki efekt wywołałoby użycie formy alternatywnej? a. (Norman Davies. Duszak (1998). że są to przypadki pewnych kategorii ogólnych. istnieje również spójność relacyjna. Przez całe jego panowanie huk armat i dochodzące z pola bitwy jęki mieszały się z kapryśnymi dźwiękami królewskiego fletu i paplaniną „les philosophes". której zadaniem jest powiązanie obiektów w tekście. zobacz Bartmiński i Boniecka (1998). to odzwierciedlają one rozróżnienie pojęciowe między jądrem a satelitą: jądro zawiera na ogół informacje należące do głównej treści tekstu. Ale widziałem Woltera". Zalecana lektura v W języku polskim istnieje przekład ważnej. Natomiast niedookreślenie referencyjne służy często perspektywizacji. Formowała się pod batem brutalnego ojca. Kiedy ona l pani doktor to mówi. Obok spójności referencyjnej. takich jak spójniki.8. 8. pierwotnie oparte na impli-katurach konwersacyjnych. wierzę jej na słowo. oraz zbiór prac pod redakcją tej samej autorki (Mayenowa 1974). Nieraz o tym myślałem. Relacje te mogą być tylko implikowane bądź też zasygnalizowane za pomocą konektorów. który swego czasu zmusił go l osiemnastoletniego syna do oglądania egzekucji jego przyjaciela Kattego i który przez lata więził go w nadodrzańskiej twierdzy Kostrzyn. Kiedy konektory nie wyrażają właściwej dla nich relacji koherencji.„zero zaimka" bądź zaimek pojawiają się w przypadku obiektów znajdujących się już w centrum uwagi. Dlatego należy założyć. Mayeno-wa (1993).którego głównym zadaniem jest segmentacja tekstu. choć nie najnowszej pracy z tej dziedziny: Beaugrande i Dressler (1990). Kraków 1998) 2. b. formy zredukowane . Z nowszych prac dotyczących analizy tekstu (także literackiego). Doktor Kępińska powiedziała. relacje parata-ktyczne i hipotaktyczne czy relacje przedstawieniowe i interpersonalne. Zalecana lektura 265 8. ćwiczenia i zadania 1.9. mamy do czynienia z niedookreśleniem relacji.kacyjne wyrażeń referencyjnych.8.kiedy np. Dobrzyńskiej i E. Osobowość Fryderyka Wielkiego była jednym z cudów epoki. natomiast pełne wyrażenia odsyłają zazwyczaj do obiektów mniej wyróżnionych. zamiast zaimka pojawia się pełna nazwa . nawet jako predykcji pełnej wątpliwości. a. To założenie zostało potwierdzone przez badania nad przyswajaniem języka. toteż możliwość osiągnięcia przez człowieka nieśmiertelności ważyilf . Przypadki tego rodzaju są ściśle powiązane z gatunkami tekstu. Czasami mamy do czynienia z nadokreśleniem referencyjnym . Janus (1983). Zobacz także Dobrzyńska i Janus (1983). Jakimi środkami w poniższych fragmentach została osiągnięta spójność relacyjna? Spróbuj zidentyfikować odnalezione relacje koherencji. Przy jakiejś okazji [0] l Fryderyk powiedział: „Urodziłem się za wcześnie. takich jak relacje pozytywne i negatywne.

Gdy przechodzimy do odleg268 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE l łych okresów historii. a.06. więc każdy krytyczny człowiek nie wierzy w coś. Przeanalizuj poniższe fragmenty pod względem spójności referencyjnej. lub wierzy w coś. — Doktorze Sacks! . (Kuchnia polska. (Oliver Sacks. co odpowiada jego życzeniom. Stosuje w tym celu naukowo opracowane metody. Stanąć na nogi. że Potrzebujemy jeszcze więcej objaśnień.Odpowiedz za każdym razem. że dokonała się zmiana językowa.Podkreśl formy i wyrażenia referencyjne (forma „zero zaimka".Które z tych wyrażeń referencyjnych są egzoforyczne. Kraków 2000) b. trzeba przede wszystkim zdać sobie sprawę z tego. że nic pan nie czuł. Gdy skutki takich procesów zostaną powszechnie zaakceptowane. musimy sięgnąć po objaśnienia niektórych słów lub wyrażeń. Myślałam. wlewać cienkim strumieniem syrop. że język używany przez daną społeczność nie jest jednolity. dziwimy się. Gdy przyglądamy się niezbyt odległym etapom rozwoju znanego nam języka. nie wiedzieć po co. Przygotować kruche ciasto. Aby jednak zrozumieć wszystko. Nie powinno tak być. . że pan zasnął. z po«) mocą przychodzi językoznawstwo historyczne. co odpowiada ich życzeniom. Niech mi pan tylko nie mówi. Ubić pianę. Bada ono nie tylko etapy rozwoju danego języka udokumentowane w piśmie. za co i dlaczego. Cofając się jeszcze dalej. Ćwiczenia z logiki. Aby zrozumieć zmianę językową. Warszawa 1980) 3. regionalnych bądź etnicznych. odkrywamy. Do jego zadań należy l rekonstruowanie prajęzyka będącego . Podejmowane są również próby wyjaśnienia przyczyn zmian językowych oraz ich przewidywalności. „Tygodnik Powszechny" 25. (Stanisław Lem. ale jest. Poznań 1996) Rozdział 9 Język w czasie: językoznawstwo history czne Dotychczas przyglądaliśmy się różnym formom językowym i ich użyciu w określonym momencie. (Michał Komar. przede wszystkim w teraźniejszości. Przybrać osaczonymi owocami z kompotów lub konfitur. Upieczone krążki przełożyć masą z piany. Każdy krążek piec 15-20 minut. (Barbara Stanosz. Być może jednak hamował mnie zbytek ostrożności. a które endoforyczne? . że tak wiele jeszcze potrafimy zrozumieć. . czy już wprowadzoną. Każda może spowodować pojawienie się w języku ogólnym nowych form lub nowych znaczeń bądź też doprowadzić do zaniku starszych.2000) c. Macham tym gipsem na wszystkie strony.266 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU łem się wyrażać tylko w otulinie fantastycznej groteski. Gorące zsuwać ostrożnie na stolnicę uważając. W tym rozdziale zajmiemy się zagadnieniem zmiany języka z upływem czasu. zaimki. czy w danym przypadku mamy do czynienia z informacją nową. co nie odpowiada jego życzeniom. ciągle szybko ubijając. Zjawiskiem tym zajmuje się językoznawstwo historyczne. a potem wykonaj następujące zadania: .Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. Ręce mnie już bolą. lecz że istnieje w rozmaitych odmianach pokoleniowych. z których nie zachowały się żadne teksty. Okamgnienie. upiec 5 równych krążków w tortowni-cy. społecznych. że człowieka trzymają się różne głupoty. a pan ani słowem się nie odezwał. Ponieważ tylko ludzie bezkrytyczni wierzą we wszystko i tylko w to. aby się nie połamały. można powiedzieć. pełne nazwy).Znajdź przykłady wyrażeń kataforycznych i anaforycznych. Warszawa 1987) b. lecz także okresy wcześniejsze.

Tak więc np. zwanej językiem literackim. z których każda ma swój dialekt. opartego na regiolektach wielkopolskim i małopolskim. Cechy wymowy traktowane są czasami oddzielnie jako akcent i wówczas mówi się o akcencie standardowym. morfem.a czasami także w innych odmianach . których znaczenie uległo rozszerzeniu o pewne innowacje: (2) a. Język ogólny ma swoje standardowe słownictwo. Nasuwa się także pytanie o przyczynę zmiany językowej. Odmiana języka obejmuje wszystkie zjawiska występujące w języku pewnej grupy jego użytkowników. lecz zawiera liczne. To można załatwić. literaturę i środki masowego przekazu. l. Oprócz regiolektów i socjolektów istnieją także etnolekty.najwcześniejszym przodkiem i jakiejś grupy języków.zwłaszcza z uwagi na zmianę językową -jest to. by ich mowa brzmiała „staroświecko". W języku dzisiejszego młodszego pokolenia Polaków sporą popularność zyskało słowo cool używane między innymi w znaczeniu „bardzo dobrze. co mówią ich dzieci. że nie rozumieją. morfologię i wymowę. Jednak w językoznawstwie termin „dialekt" nie jest już zarezerwowany wyłącznie do określania dialektów regionalnych. Występuje w formie mówionej (mniej znormalizowanej i odznaczającej się różnicami regionalnymi) oraz pisanej (o większym stopniu normalizacji). Najważniejsze zaś . a więc formy i znaczenia występujące w tej odmianie . Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Zmiana językowa jest bardzo mocno związana ze zróżnicowaniem języka. tak jak mowa ich rodziców. zwane czasami etalektami. Otóż w jakimś okresie rozwoju języka jedna z jego odmian może się cieszyć największym prestiżem. Grupy różniące się pod względem społecznym mają swoje socjolekty. składnię. Dzieci zaś nie chcą. Rodzice często twierdzą. jest to zapożyczenie z angielskiego slangu: (1) A: Jak było na imprezie? E: Cool! W mowie młodych ludzi powszechne jest dziś także nowe słowo spoko.mogą wejść do języka ogólnego. Dialekt regionalny zwany jest dlatego również regiolektem. mówiącą. Tak więc są grupy regionalne.fonem. czyli w schemacie. który to termin wywodzi się z łacińskiego wyrazu aetas („wiek"). na przykład socjolekt klasy niższej. i dlatego nie można jej z całą pewnością przewidzieć. zwana w polskiej literaturze językoznawczej językiem ogólnym. lekko lub mocno różniące się od siebie podsystemy lub odmiany. robotniczej. 9. Są to odmiany języka używane przez poszczególne grupy etniczne. wyraz lub konstrukcja syntaktyczna . dotyczyć przesunięcia z jednej sieci do innej lub zachodzić w reprezentacjach umysłowych całej kategorii. B: Spoko. zmiana nie musi się dokonać. wywodzi się z języka dworu pierwszych książąt i królów polskich. średniej lub wyższej. Ponieważ wszystkie elementy języka można traktować jako kategorie i ponieważ kategoria . Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 269 często socjolektem klasy wyższej (związanym z pewnym regiolektem) lub w takim socjolekcie ma swoje źródło. administrację. Może się ona dokonywać wewnątrz sieci radialnej. Jednak nawet jeśli zaistnieją wszystkie potrzebne warunki. lecz stał się synonimem jakiejkolwiek odmiany języka.ma najczęściej formę sieci radialnej. Żaden język nie jest jednolitym czy jednorodnym systemem. A: Chyba nigdy tego nie zdobędę. możemy dokładniej określić zmianę językową. że zmiany językowe dokonują się we wszystkich przypadkach. . Odmiana standardowa danego języka jest 9.1. które spełniają te same określone warunki. że istnieją odmiany związane z wiekiem użytkowników języka. wspaniale". standardowa polszczyzna. Przy próbach takiej rekonstrukcji przyjmuje się zasadę regularności. takie jak angielszczyzna ludności czarnej (Black English) i angielszczyzna latynoska (Hispanic English) w Stanach Zjednoczonych lub angielszczyzna jamajska (Jamaican English). angielszczyzna pendżabska (Punjabi English) i wiele innych etnicznych odmian języka angielskiego w Wielkiej Brytanii. Natomiast odlot i ściemniać należą do starych wyrazów. Jest to odmiana polszczyzny upowszechniana przez szkołę.

Zamiast starszych wyrazów lub wyrażeń. ponieważ większość ludzi. ponieważ są bardziej zrozumiałe zarówno dla ludzi w starszym wieku. że ze względu na podobieństwo do swojego źródła. takich jak wolnego. Słowo takie jak cool nie zakorzeni się chyba szybko w języku ogółu. upojenia spowodowany alkoholem. będący poufałym rodzajem pozdrowienia. jakim ulegają wyrazy i wyrażenia. związane z odrywaniem się od ziemi. zostało rozszerzone metaforycznie w kierunku tracenia kontaktu z rzeczywistością. w jakim stopniu dana forma (lub znaczenie) w języku pewnej grupy wiekowej jest czynnie używana lub też tylko biernie rozumiana.270 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE J b. zaraz zaraz bądź spokojnie. jego zrozumienie nie nastręcza chyba większych trudności. Znaczenie wyrazu odlot ((2)b) to „stan uniesienia. mają większe szansę się przyjąć. Proces odwrotny ilustrują formy takie jak wyraz serwus. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 271 Tabela 1. jak było. jak spoko. Zagadnienie w dużej mierze sprowadza się do tego. l. Inne wyrazy. Słowo! Słownikowe nowości tego typu są w większym lub mniejszym stopniu zrozumiałe dla osób starszych. A: Jak by to na koncercie? o B: Totalny odlot! c. Wydaje się. Możliwości dokonania się zmiany językowej Formy Zastosowanie w języku nastolatków Zastosowanie w języku osób w starszym wieku aktywne bierne nieznane aktywne . zwłaszcza w starszym wieku. Zatem znaczenie podstawowe. przedstawiciel starszego pokolenia potrzebuje prawdopodobnie szerszego kontekstu. prawdopodobnie rzadko je słyszy. Słowo ściemniać ((2)c) także przeszło metaforyczne rozszerzenie podstawowego znaczenia i odnosi się tutaj do mówienia niecałej prawdy. a tym bardziej używa. ale nie ściemniaj! B: Powiem dokładnie. Poniższa tabela przedstawia możliwości dokonania się zmiany językowej w pol-szczyźnie przy uwzględnieniu wybranych cech języka dwóch grup wiekowych. A: Opowiadaj. odlot czy ściemniać. Jest 9. Chociaż wyraz ten ze swoim nowym znaczeniem nie należy do aktywnego słownictwa starszego pokolenia. narkotykami lub mocnym przeżyciem". W (2)a młody człowiek uspokaja kogoś popadającego w pesymizm lub zniecierpliwionego. jak i młodszych. "' forma spoko nie nastręcza starszemu pokoleniu trudności ze zrozumieniem. którzy ich używają. Są to przykłady zmian. używa formy powstałej przez ucięcie ostatniego z nich. nawet jeśli osoby starsze jej nie używają. Aby to znaczenie zrozumieć.

bierne nieznane cool / / spoko / / odlot / / ściemniać / .

portugalski. chociaż czasami wymaga to trochę wysiłku. Olbrzymi wpływ zróżnicowania języka na zmiany językowe widoczny jest na przykład w ewolucji języków romańskich. często wyuczoną w szkole. Belgii i części Szwajcarii) nauczyli się posługiwać nowym dla nich językiem łacińskim./ serwus / / to forma obecnie zanikająca. Powstanie regiole-któw ludowej łaciny jest po części wynikiem kontaktów rzymskich żołnierzy oraz urzędników z użytkownikami różnych języków i z róż272 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE nymi kulturami na obszarach Europy. odmianę . włoski czy rumuński. Późny język łaciński lub wczesny romański. tabela 6). regionów. Wynika z tego. takich jak francuski. które należały do cesarstwa l rzymskiego. lecz że także znają biernie inne odmiany. Pomimo takich różnic przedstawiciele różnych pokoleń. którego struktury wywierają wpływ na narzucony jej lub przyjęty przez nią nowy język. zwany jest substratem językowym. ponieważ . Rodzimy język jakiejś grupy ludności. że rodzimi użytkownicy języka władają nie tylko własną odmianą języka i odmianą standardową. albo też biernie rozumiana przez starszych użytkowników języka polskiego . Na przykład mieszkańcy Galii (obecnej Francji. hiszpański. a mianowicie w potocznej mowie żołnierzy. zachowując liczne elementy wymowy i gramatyki swoich rodzimych języków celtyckich i tworząc w ten sposób nową odmianę łaciny. miał swoje źródła w jednej ze społecznych odmian łaciny. używany przed podziałem na różne języki romańskie.nowe pokolenie nastolatków po prostu wcale jej nie używa i w coraz mniejszym stopniują rozumie.choć jest albo jeszcze używana. Język ten używany był przez lud i obejmował wiele odmian regionalnych (zobacz przegląd podany w rozdziale 10. Wiedza ta zwana jest kompetencją pan-dialektalną i -jak zobaczymy w dalszej części tego rozdziału może obejmować bierną znajomość niezbyt odległej w czasie odmiany historycznej. tzn. klas społecznych i grup etnicznych zazwyczaj się rozumieją.

Późniejsze pokolenia nie uczyły się już języka celtyckiego jako rodzimego. W rezultacie mamy zaledwie kilka pisanych dokumentów będących małymi próbkami wczesnego języka romańskiego.2. patrzono wówczas niechętnie jako na „złą łacinę". obejmującej obecnie takie języki jak hiszpański. lecz odmiany języka łacińskiego bądź romańskiego poddanej wpływom wcześniejszego języka miejscowego.2. językoznawcy mają do dyspozycji dwie główne metody. Jeśli istnieją dokumenty pisane. Na przykład wśród kilkuset słów. Można powiedzieć. graffiti lub epitafiów. wniosła do języków tego regionu nowe słownictwo. portugalski czy francuski. W Italii i Dacji (dzisiejsza Rumunia). Na przykład we współczesnym języku francuskim wyraz tete („głowa") pochodzi od późnoła-cińskiego wyrazu testa („garnek"). Bez względu na rodzaj i treść tych tekstów filologowie starają się odkryć oraz wyjaśnić zawartą w nich informację językową i kulturową. nowe fonemy i nowe struktury gramatyczne. Mogą to być także króciutkie teksty. natomiast jeśli takich dokumentów nie ma i jeśli starsze formy językowe można odkryć jedynie za pomocą porównywania form dostępnych. które z języka germańskich Franków przejął romański przodek języka francuskiego. które następnie tam się osiedliły. że wielu słowom wywodzącym się z żołnierskiego slangu udało się przetrwać w większym stopniu niż wariantom należącym do łaciny klasycznej. dzięki której zaczęto używać wyrazu testa. które w nim zaszły. jardin („ogród") czy riche („bogaty"). stosowane w zależności od dostępnych danych. W późniejszym okresie obszar zachodnioro-mański (dzisiejszą Francję. Powstaje tu jednak niełatwe pytanie. trzeba zastosować metodę rekonstrukcji. Kiedy zatem te różne odmiany mówionej łaciny stały się odmianami języka romańskiego? Na każdy pisany tekst odzwierciedlający późną mówioną łacinę. dzieła literackie lub religijne. Są jednak dowody na to. są wyrazy takie jak bleu („niebieski"). W gruncie rzeczy przez kilka wieków powstało bardzo niewiele romańskich tekstów. rozwój nowych odmian łaciny rozpoczął się o wiele wcześniej niż w przypadku grupy zachodnioromańskiej. Pierwsze teksty pisane w tych nowych odmianach języka romańskiego lub językach romańskich pojawiły się dopiero w IX wieku. . Pisanymi dokumentami wykorzystywanymi przy zastosowaniu metody filologicznej mogą być teksty prawnicze. czyli wczesny język romański. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 273 na łacina ludowa zastosowana w przekładzie Biblii stanowiły bowiem trwały standard. prywatne listy bądź inne materiały. potocznie używanego w żołnierskim slangu na określenie głowy. czyli praromańskiego. że w pewnym stopniu wszystkie te języki powstały jako etnolekty późnej mówionej łaciny ludowej. Mowa przybyszów. Belgię i północne Włochy) podbiły plemiona germańskie. zajęła w języku francuskim miejsce klasycznego caput („głowa"). Jest to przykład oddziaływania językowego superstratu. Ta metafora. Ich języki wywarły wpływ na rozwijające się na tych terenach języki zachodnioromańskie. Skamieniała forma łaciny klasycznej czy nawet nieklasycz9. zanim sama zniknęła. Do różnic społecznych i regionalnych dochodzą różnice związane z chronologią rozwoju języków. stosować można metodę filologiczną. część Hiszpanii. 9. Jest to typowy przykład metonimii połączonej z metaforą: garnek to prototypowy pojemnik. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym Poszukując informacji o wcześniejszych etapach rozwoju jakiegoś języka i badając zmiany. mające formę napisów na budynkach. natomiast wyraz caput przetrwał w innych regionach i w ten sposób stał się na przykład podstawą słowa cabeza („głowa") w języku hiszpańskim.przez nich używaną. gdzie z biegiem czasu powstały języki wschodnioromańskie. który zaczai symbolizować zdolności umysłowe zawierające całą empiryczną mądrość człowieka.

Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 275 Czfzolefz0 naniwe fw0ze tho wfzytko naftole 10fze Przetocz ftol weliky fweboda ftaye nanym pywo yvoda 10 yktemu m0fzo y chlep ywele gynich potrzeb Podług doftatka tego kthole może doftacz czego Zyutra wefzol nikt neb0dze 15 alyfz gdi zaftolem fz0dze tofz wfzego miflena zb0dze Ama fpocogem fzefcz aprzitem fz0 ma nayeftcz Amnogy ydze za ftol 20 fz0dze zanym yaco wól yakoby wzem0 vetkn01 koi Nema talerza karmenu fwemu efzby gy vcrogyl drugemu Agraby fz0 wmyfz0 przód 25 yfzmu medzwno yako mód bogday mu zaległ vfta wrzoth Aye fzmnog0 twarz0 czudn0 ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 30 Apeln0 mifz0 nadroby yako on czfzo motyk0 roby Sz0ga wmyfz0 przedrugego fzukay0 k0fza lubego nedoftoen niczfz dobrego 35 Ano wfzdy wydz0 gdze czfzny fzedzy kafzdy gy fluga nawedzy wfzytko yego dobre fprawa lepfze myfy przeden ftawa Mnodzy natem nyczfz nedadz0 40 fz0dze gdzego nepofzadz0 Csole się na niwie zwięże. 1500-1750). Tak więc przy odrobinie wysiłku obecni użytkownicy języka polskiego mogą zrozumieć wiersz napisany przez Słotę na początku XV wieku.2. Podług dostatka tego. język . Toż wszego myślenia zbędzie. (3) Tekst staropolski: „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (początek XV wieku) Pisownia oryginalna <G>Ofpodne da my tho wedzecz bych mógł othem czfzo powedzecz Ochlebowem ftole fgarne nafz0 wfzytko pole czfzo wftole* ywtobole Transliteracja współczesna Gospodnie.teksty pochodzące sprzed około sześciuset lat.274 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Chociaż -jak pokazują przykłady w tabeli l -język bezustannie ulega zmianie. To wszytko na stole leże. takie jak przytoczony poniżej „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (doba staropolska. (Pisownia oryginalna nastręczałaby więcej trudności. Przetoć stół wieliki świeboda: Staje na nim piwo i woda.w różnym stopniu . Treść „Wiersza o chlebowym stole" odzwierciedla rozwój obyczajowości dworskiej późnego średniowiecza. lecz ogólny sens tekstu i jego szczegóły nadal są zrozumiałe. że nie ulega on poważnym zmianom przez lata.jest tak głęboko zakorzeniony w ludzkim umyśle. ok. Fakt ten pozostaje w zgodzie z jedną z najbardziej podstawowych tez Whorfa. Podczas gdy większość form kultury podlega znacznym zmianom. Kto le może dostać czego.1). takich jak dzieła Jana Kochanowskiego (doba średniopolska. Nie tylko radzimy sobie ze zrozumieniem tekstów sprzed ponad czterystu lat. Bych mógł o tem cso powiedzieć.) W tekście tym użyto pewnej liczby wyrazów. lecz rozumiemy także . O chlebowem stole. Cso w sto<do>le i w tobole. 1150-1500). zwłaszcza gdy przeczytają go we współczesnej transliteracji. Poniższy fragment przedstawia inwokację. A przy tem się ma najeść. A mnogi jidzie za stół. Aliż gdy za stołem siędzie. według której języki dają ich użytkownikom „konstrukcje zwyczajowe" i rozwijają się oraz zmieniają bardzo wolno (patrz rozdział 6. . to jednocześnie wykazuje on wyraźną historyczną ciągłość. Zgarnie na się wszytko pole. 9. Z jutra wiesioł nikt nie będzie. A ma z pokojem sieść. które obecnie wymagają być może wyjaśnienia. da mi to wiedzieć. I wiele jinych potrzeb. I k temu mięso i chleb.według hipotezy relatywizmu językowego Whorfa .1. a następnie utrzymaną w satyrycznym tonie naukę zachowania się przy stole. a nawet wieki.

gdzie go nie posadzą. Wrocław. obsłuży Linijka 37: fprawa / sprawia = przygotowuje Linijka 39: nedadz0 / nie dadzą = nie zwracają uwagi Linijka 42: welmy / wielmi = o wiele. i W. Cso na jego miasto siędzie. Lepsze misy przeden stawia. gdzie csny siedzi.. Chrestomatia staropolska: Teksty do roku 1543. Ań mu ma przez dzięki wstać.) 9. Ano wżdy widzą. rozmowę Linijka 35: wfzdy / wżdy = przecież. W. Siędzie.. ktokolwiek Linijka 14: wef zol / wiesioł = wesoły Linijka 15: alyfz / aliż = aż Linijka 16: zb0dze / zbędzie = pozbędzie się Linijka 23: efzby / eżby = iżby. gy / ji = go Linijka 24: graby f z0 / grabi się = pcha się Linijka 25: medzwno / miedźwno = miodowo. Kraków: Zakład Narodowy im.2.). Nie ma talerza karmieniu swemu. 1995. Wydanie II. Potem siędzie wielmi niżej. Wszytko jego dobre sprawia.. najpierw trzeba zinterpretować system pisowni. i Lepiej by tego niechać. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. da = Panie. Objaśnienia: Linijka 1: <G>Ofpodne da / Gospodnie. Problemy ortograficzne. Iż mu miedźwno jako miód -Bogdaj mu zaległ usta wrzód! A je s mnogą twarzą cudną. daj Linijka 6: Czf zole / Csole = co tylko. Rzepka (red. Mnodzy na tem nieś nie dadzą.. rzecz / rzecz = mowę. Szukaję kęsa lubego. Jakoby w ziemię wetknął kół. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 277 Aby móc czytać takie starsze teksty. 276 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Cchcze* f z0 fam pofzadzycz wyfzey potem fz0dze welmy nyzey Mnogy yefcze przed dzwyrzmy b0dze czfzo nayego mafto fzedze 45 Anmu ma przezdzenky wftacz lepyey by tego nechacz Chce się sam posadzić wyżej. Każdy ji sługa nawiedzi. czfzny / csny = czcigodny Linijka 36: gy. aby. przezdzenky / przez dzięki = wbrew woli (W: Wydra. Sięga w misę prze drugiego. A grabi się w misę przód. A będzie mieć rękę brudną. nawiedzi = go. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego o wskazującego na uzupełnienie miejsca uszkodzonego w rękopisie. nawedzy / ji. Niedostoen nieś dobrego. bardzo Linijka 44: mafto / miasto = miejsce Linijka 45: Ań / Ań = a on. cokolwiek Linijka 8: weliky fweboda / wieliki świeboda = (tutaj:) hojny pan Linijka 13: kthole / kto le = kto tylko.R. Eżby ji ukrojił drugiemu. które niesie z sobą . Mnogi jeszcze przed dźwirzmi będzie. czyli ustalić wartości liter alfabetu w badanym języku.Siędzie za nim jako wół. cso motyką robi. słodko Linijka 27: fzmnog0 twarz0 czudn0 / s mnogą twarzą cudną = z niejedną kobietą Linijka 29: ana / ana = a ona. Warszawa... Ossolińskich. A pełną misę nadrobi Jako on.

Przykłady staro-pol. jak na przykład samogłoski nosowe czy spółgłoski palatalne. takich jak przed laty. Na etapie rozwoju języka staropolskiego reprezentowanym przez nasz tekst litery wyróżnione tłustym drukiem w takich wyrazach jak dobre. który ('który'). Wiele staropolskich rzeczowników męskich i nijakich w narzędniku liczby mnogiej ma końcówki: -y (-i). Stara końcówka -mi zachowała się w niewielu rzeczownikach miękkote-matowych (np. to między innymi: a. /a/. czyli opozycji fonologicznej samogłosek krótkich i długich. która we współczesnej polszczyźnie standardowej już także nie istnieje. W niektórych staropolskich tekstach wymowę tę zaznaczano przez podwajanie liter samogłoskowych. gośćmi. v. której uległy polskie samogłoski na przełomie XV i XVI wieku. W wierszu Słoty narzędnik liczby mnogiej dzwyrzmy l dźwirzmi (43) to oczywiście forma staropolska. innymi słowy. lecz zachowała się w różnym stopniu w polskich regiolektach. stosowanie różnych symboli do oznaczania tego samego dźwięku. nie dostarczył liter oznaczających takie staropolskie typy dźwięków.ten fragment „Wiersza o chlebowym stole". /m'/: mógł (2). wól (20). odpowiednio: /e/. dawnymi czasy. pocogem (17) b. polegającą na zaniku iloczasu. natomiast kontynuację końcówki -y (-i) spotykamy tylko w utartych wyrażeniach. /!z0(4). Jednak bardziej niż pisownia intrygująca jest wymowa. stosowanie jednej litery lub jednej kombinacji liter do oznaczania różnych dźwięków. 278 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE -mi. Językoznawstwo historyczne analizuje pisane teksty i rekonstruuje gramatykę tych historycznych etapów rozwoju. wfżytko (4). kthole (13) Alfabet łaciński. W wyniku tego procesu opozycja ta przekształciła się w opozycję samogłosek otwartych i zamkniętych. yako (25) d. . Różne aspekty gramatyki języka staropolskiego także można odtworzyć na podstawie źródeł pisanych. /s/: czfzo (5). stosowanie litery h nie reprezentującej żadnego dźwięku: tho (1). pisanie. k. góra ('góra'). Koń-cówka staro-pol. c /k/: doftatka (12). w M: voda (9). /ó/. /ś/. niegdyś ograniczona do rzeczowników żeńskich. Pisownia tego tekstu odzwierciedla wczesny etap rozwoju grafu polskiej. karmenu (22) itd. ludźmi. f z/s/. dobra. Jednak od polowy XVI wieku wyparła je niemal zupełnie końcówka -ami. dłońmi. Tekst Słoty został napisany przed zmianą. stać. który przyjęto za podstawę pisowni polskiej. Narzędnik liczby mnogiej rzeczownika w języku staropolskim Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Temat pra-słow. stosowanie dwóch pisowni tego samego wyrazu: yaco (20). Tabela 2. nićmi). m /m/. np. nadal czytano jako samogłoski długie. która w przypadku języka staropolskiego została częściowo zrekonstruowana. Na przykład od czasów doby staropolskiej pewnym zmianom uległy deklinacje. np. c.

wilki -a-ami żonami -o-y.Temat pra-słow. Koń-cówka staro-pol. bogy-niami -jo-mi polmi -u- . Przykłady staropol. -o-y (-i) wozy. Przykłady staropol. Temat pra-slow. Koń-cówka staropol. -mi laty -jo-mi mężmi -ja-ami duszami.

-mi synmi -i-mi kośćmi -n-y imiony -i-mi gośćmi -u-ami brwiami -t-y cielęty -n-mi kamień-mi -r-ami macierzami -s-y .

sio wy Analizując starsze teksty. Rekonstrukcja oparta jest na niewielkim zbiorze zasad związanych ze strukturą języka. Przykłady wyrazów pokrewnych w wybranych językach indoeuropejskich Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiewno-słowiański Polski kardia „serce" cord. z upływem czasu ewoluowały z jednego prajęzyka. Jednak gdy pisany tekst nie jest dostępny. tzn. takie jak łaciński. języki germańskie. w skład której wchodzą zarówno języki indyjskie i irańskie. która pozwala im . Takie języki tworzą rodziny językowe składające się z grup językowych. Pierwszym podstawowym założeniem jest.„serce" śirdis „serce" srbdbce „serce" serce gi-gnosko „poznaję" co-gnosco „poznaję" zinóti „znać" znati „znać" znać agkho „ściskam" . bałtyckie.dokonać ekstrapolacji wstecz i zrekonstruować prajęzyk. że niektóre języki są ze sobą genetycznie 9. Bardzo dużą rodziną jest na przykład rodzina języków indoeuropejskich. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 279 spokrewnione (szersze omówienie w rozdziale 10). jak i języki europejskie. Pokrewieństwo tych języków dostrzec można w wielkiej liczbie wyrazów o podobnej strukturze fonetycznej.poprzez analizę najwcześniejszych udokumentowanych etapów rozwoju języków pokrewnych .2. specjaliści z dziedziny językoznawstwa historycznego mogą dowiedzieć się wiele o dawnej pisowni. muszą zastosować metodę rekonstrukcji. wymowie i gramatyce. Tabela 3. co ukazano poniżej. grecki. słowiańskie itd. takie jak wiersz Słoty.

/z/ w językach grupy bałto-słowiańskiej: litewskim (podgrupa bałtycka) oraz staro-cerkiewno-słowiańskim i polskim (podgrupa słowiańska). Tutaj są to spiranty /s/. W celu zrekonstruowania języka praindoeuropejskiego porównujemy ze sobą różne języki. italska (obejmująca łacinę).) Jej wynikiem było przejście tych praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych w spółgłoski szczelinowe (spiranty). */z/. (Gwiazdką oznacza się językowe formy zrekonstruowane. gdzie wyłoniły się grupy: indo-irańska. Skutki spirantyzacji praindoeuropejskich */k'/. */ż/. takich jak greka czy łacina. */g'h/w języku prasłowiańskim Język praindoeuropejski Język prasłowiański Spółgłoski zwarto-wybuchowe palatalne: */VV */n'/ */n'h/ Spółgłoski szczelinowe dziąslowe: */«/ *hl Jak widać w zestawieniu pokrewnych wyrazów. albańska i bałto-słowiańska. /g/ w językach kentumowych. celtycka i germańska. Metodę rekonstrukcji zastosować można jednak także w odniesieniu do jednego języka i . na rekonstrukcję języka praindoeuropejskiego. należy pamiętać. Jest to tak zwana zasada regularności i choć stosuje się do olbrzymiej liczby przypadków. anatolijska (obejmująca język hetycki). Od wymowy łacińskiego centum /kentum/ („sto") tę grupę języków nazwano umownie kentumową. gdzie rozwijały się grupy je280 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE zyków: tocharska. łaciński. Porównania tego rodzaju pozwoliły na odtworzenie dziejów zmian fonologicznych i na rekonstrukcję systemu fonologicznego przodka grup językowych helleńskiej. litewski. */g'h/. W niej wspomniane spółgłoski palatalne uległy depalatalizacji. Tabela 4. Ze względu na pojawienie się spirantu między innymi w staroirańskim liczebniku satam („sto"). */g'/. że jest to tylko założenie. odpowiadają (zapisanym tłustym drukiem) spirantom w językach satemo-wych. możemy zrozumieć pewną ważną zmianę w historii języków centralnej części obszaru praindoeuropejskiego. trackoormiańska. (zapisane tłustym drukiem) zdepalatalizowane spółgłoski zwarto-wybuchowe /k/. a w prasłowiańskim jako */s/. */g'/.ango „ściskam" ankstas „ciasny" QZT>kT> „wąski" wąski Drugim założeniem jest. Powołując się na nią. italskiej i bałto-słowiańskiej (reprezentowanych tutaj przez języki grecki. Zmiana ta nie dotarła natomiast do praindoeuropejskiego obszaru peryferyjnego. tzn. realizowane na przykład w języku prabałtyckim jako */s/. tę grupę języków nazwano umownie satemową. Zmiana ta znana jest jako spirantyzacja */k'/. helleńska (obejmująca grekę). /ź/ oraz /s/. staro-cerkiewno-słowiański i polski) oraz innych grup z nimi spokrewnionych. że w tych samych warunkach lub otoczeniu językowym dźwięk zmienia się w ten sam sposób w każdym wyrazie.

n. lecz także innych czasowników: je reęois l nous recevons od recevoir („otrzymać"). Przejście z łaciny do języków romańskich. Zmienić się mogą wzorce składniowe.3. W pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej. Stało się tak we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej. zmiany mogą nastąpić wewnątrz sieci radialnych. Po pierwsze. Zakłada się. w których akcent padał na 282 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE pierwszą sylabę. ilustrujący serię zmian.wówczas mamy do czynienia z rekonstrukcją wewnętrzną. pozbawionym dokumentów etapie rozwoju języków romańskich (francuski to tylko jeden z możliwych przykładów) samogłoski w pozycji akcentowanej uległy dyftongizacji. Może się zmienić użycie poszczególnych dźwięków. wskazówek w tym zakresie dostarcza klasyczna łacina. Od czasów powstania najwcześniejszych dokumentów. Wyróżnia się cztery rodzaje zmian. datowane na okres od V do VIII wieku.e. . gdzie akcent padał na znajdującą się przed sufiksem samogłoskę funkcjonującą jako połączenie między tematem a wykładnikiem czasu i osoby. Wyrazy i morfemy mogą zmienić swoje znaczenia. Na bardzo wczesnym. Jednak nie mamy prawie żadnych pisanych dokumentów pochodzących z wczesnych etapów rozwoju języków romańskich i możemy polegać tylko na metodzie rekonstrukcji wewnętrznej. takie jak szyk wyrazów. */g'h/. samogłoska tematu nie uległa dyftongiza-cji.2. Przeanalizujmy na przykład francuski czasownik devoir („musieć"). w tym czasowniku i w pozostałych czasownikach tej klasy samogłoska tematu we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej występuje jako dyftong (połączenie dwóch samogłosek. istotnie ma w temacie jedną samogłoskę: (5) b. z których jedna jest niesylabiczna). mający to samo znaczenie. gdzie w paradygmacie występuje zróżnicowanie form. a nie widoczna powyżej alternacja (oi: e). Wspomniane dyftongi uległy w różnym stopniu dalszym zmianom.e peux l nous pouvons od pouvoir („móc"). które dokonały się w paradygmatach dość dużej grupy czasowników francuskich. jest o wiele późniejsze niż satemowa spirantyzacja praindoeuropejskich */kV. Chociaż brak dokumentów z języka praromańskiego czy też z wczesnych etapów rozwoju języka francuskiego. 'debeo „muszę" de'bemus „musimy" 'debes „musisz" de'betis „musicie" 'debet „musi" 'debent „muszą" Dalsza analiza łaciny. 9. Łaciński czasownik debere. która dokonała się przed 2000 rokiem p.. że tam. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 281 się w obrębie paradygmatów czasownikowych i rzeczownikowych. natomiast w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej jako (bardzo zredukowany) monoftong (samogłoska pojedyncza). co doprowadziło do powstania tej nieregularności we wszystkich formach francuskich poświadczonych w dokumentach poczynając od IX wieku. Dla ułatwienia analizy formy czasownika devoir przytoczone są we współczesnej francuszczyźnie: (4) a. że w pewnym momencie historii tego czasownika w całym paradygmacie istniał jeden temat czasownikowy.jedoisjamuszę" tu dois „ty musisz" U doit „on musi" nous devons „my musimy" vous deuez „wy musicie" ils doiuent „oni muszą" Uwzględniając zasadę regularności możemy przyjąć. pozwala sprawę wyjaśnić. je bois l nous buvons od boir („pić"). Typologia zmian językowych Zmiana może nastąpić we wszystkich omówionych dotąd w tej książce jednostkach języka.. tzn. Paradygmat ten widoczny jest nie tylko w przypadku de-voir. Metodę tę najczęściej stosuje 9. W ich formach czasu teraźniejszego w trybie oznajmującym występują obecnie alternacje. wcześniejsza wersja paradygmatu cechuje się jednorodnością. a w szczególności jej systemu akcentowego. */gY. to znaczy na temat.

w systemie fonolo-gicznym lub w systemie semantycznym. miętki („miękki"). Użytkownicy języka budują umysłowe kategorie lub sieci dla reprezentacji nie tylko wyrazów. 9. że w tych przypadkach zaszła zmiana w całym systemie. Porównaj współczesne niemieckie Hund („pies") i niderlandzkie hond („pies"). Po drugie. W semantyce zmiany zachodzić mogą w kategoryzacji: wewnątrz kategorii lub sieci radialnej albo też w interakcji między kategoriami. Po trzecie. Pierwotny szyk dźwięków (samogłoska + /r/) widoczny jest na przykład w łacińskim armus („ramię"). Wreszcie pewna liczba zmian jest wynikiem działania analogii. w której prasłowiańskie */or/ przekształciło się w /ra/. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu. Asymilacja możliwa jest także w pozycji międzywyrazowej.7. Inne częste zjawisko to metateza. Zmiana w sferze dźwięków może mieć charakter czysto fonetyczny i nie powodować zmian w systemie fonemicznym języka. może zajść zmiana w samym schemacie kategorii. brak /-g/ ryb.) jest między innymi polska forma ramię. Typologia zmian językowych 283 cińska grupa spółgłoskowa /kt/ zmienia się w /tt/. Innym rodzajem zmiany fonetycznej jest dysymilacja (odpodob-nienie). Do takich procesów należy asymilacja (por.3. a peryferyjny może stać się bardziej centralnym. Na przykład w historii języka włoskiego dawna ła9.3. W wieku XIV terminem z poziomu 284 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE podstawowego był jeszcze hound („pies"). Stało się tak na przykład w łacińskim słowie peregrinus („cudzoziemiec"). w wyniku czego to.1. Do języka polskiego słowo to dotarło za pośrednictwem języka niemieckiego i przyjęło formę pielgrzym. „ogar"). śląskim i małopolskim ostatnia spółgłoska wyrazu poprzedzającego została udźwięczniona przez początkową samogłoskę. co było bardziej prototypowe. który zmienił się we włoską formę fatto. Wówczas elementy przechodzą z jednej kategorii lub sieci do innej. Modyfikacji uległa jedna wyizolowana kombinacja dźwięków. Proces ten obserwujemy na przykład w zmianie łacińskiego miraculum („cud") w hiszpańskie milagro („cud"): zmianie uległ szyk segmentów /r/ i /!/. by brzmiał pod jakimś względem podobnie do innego dźwięku w jego otoczeniu. np.3).) opisana jest przeorysza i jej houndes („psy"): . występujących w niektórych polskich regiolektach. w wyniku której jeden dźwięk zaczyna być wymawiany tak. brak /-g/ ognia. Zmiany wewnątrz sieci radialnej Zmiany wewnątrz sieci radialnej mogą zachodzić na obu końcach skali wyznaczającej poziomy organizacji języka. w imiesłowie czasu przeszłego strony biernej factum („uczynione"). Rezultatem metatezy z okresu rozpadu wspólnoty prasłowiańskiej (VIII-IX w. lecz także morfemów. w wyniku której jeden dźwięk staje się mniej podobny do drugiego dźwięku będącego w jego bliższym lub dalszym sąsiedztwie. Przykładem może być ewolucja angielskich wyrazów dog (obecnie: „pies") i hound (obecnie: „pies gończy". Innym przykładem dysymilacji jest przejście /kk/ w /tk/ widoczne w formach typu letki („lekki"). np. W dobie staropolskiej w regiolektach wielkopolskim. gdy pierwsze /r/ zmieniło się w /!/ i dało w wyniku późnołacińskie pelegrinus. złożeń. brak /-g/ jedzenia. Jednak nie możemy twierdzić. W „Prologu" do Opowieści kanterberyjskich Geoffreya Chaucera (1387 r. spółgłoskę sonorną lub półsamogłoskę /j/ wyrazu następującego po nim. fraz czy większych konstrukcji gramatycznych. zmiany mogą oznaczać przesunięcia między sieciami radialnymi. staje się mniej prototypowe lub na odwrót.bardziej prototypowy (centralny) element jakiejś kategorii może stać się elementem peryferyjnym. 5. w wyniku której dźwięki zamieniają się miejscami.

Sieć radialną tych realizacji fonemu /t/ przedstawiono na rys. np. 3 ilustruje allofony angielskiego fonemu /t/. Typologia zmian językowych 285 Podobny proces zmian dostrzec można także w formach gramatycznych. natomiast przed /k/. Rys. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej Liczba realizacji fonetycznych.2. We współczesnej polszczyźnie istnieje niewielka liczba przymiotników. Było na niego takie zapotrzebowanie. wywodzące się z form niegdyś prototypowych. lecz mógł to być nawet mały pudel. Te dwie formy wywodzą się z różnych odmian przymiotników. że mówimy o fonemach jako kategoriach. */godbnt/ > staropolskie godzien. jak w wyrazie beat („bić"). które karmiła pieczonym mięsem lub mlekiem i białym chlebem. pojawiła się nowa forma z końcówką pochodzenia zaimkowego. W epoce wspólnoty bałto-słowiańskiej wykształciła się złożona odmiana przymiotników. Nie jest jasne. dużego. Już w języku staropolskim ujawniła się tendencja do ograniczania użycia form pierwotnej odmiany rzeczownikowej. W podrozdziale 5. Pozostałe do dziś relikty. tzn. między innymi ciekawy. We wczesnym okresie rozwoju języka praindoeuropejskiego nie było różnicy morfologicznej między przymiotnikami a rzeczownikami. pełen. która istnieje pod względem strukturalnym. a od XVI wieku stały się one rzadkie. Miała kilka małych psów.3. formy. Ta z kolei w otoczeniu takim jak pretty good („dość dobry") może ulec redukcji do formy zerowej (0).5. or milk and wastel-breed. rys. . która od wieku XVI w języku angielskim brzmi dog. poświęconym fonemom i allofonom. mastiff „dog angielski" 9. reprezentowaną na przykład przez odmianę o nazwie mastiff („dog angielski"). Prostą odmianę przymiotników nazywamy rzeczownikową. wesół. a jej pozostałości to formy typu ciekaw. jak wyrazie city („miasto"). jaką rasę psa autor miał tutaj na myśli. zdrowy. 9. był tylko jedną z ras. gotów. Jednak w niektórych dialektach /t/ pojawiające się po samogłosce w wygło-sie. a w pozycji nieakcentowanej między samogłoskami. Tę zmianę w sieci radialnej przedstawiono na rys. wesoły. która była wynikiem scalenia odmiany rzeczownikowej z następującym po niej zaimkiem anaforycznym. może być tak duża. lecz nie jest realizowana. Zatem obok dotąd prototypowej formy rzeczownikowej. jak w cat-call („wygwizdanie"). np.3. że stał się prototypem kategorii hound. lecz może rasą dość często spotykaną. pełny. bywa realizowane jako zwarcie krtani [?] + [t]. które mogą zmieniać się także wewnętrznie lub w obrębie dwóch lub więcej sieci. 1. tak samo jak poodle („pudel"). które mają postacie oboczne: ciekaw. Prototypowa wymowa/t/to nieaspirowane [t] (stop). */godbm>-ł-jV> staropolskie godny. bywa wymawiane jako [?]. gotowy. może przybierać formę spółgłoski uderzeniowej [r]. zwanych odpowiednio „złożoną" i „prostą". 2. np. natomiast w na-głosie akcentowanej sylaby występuje aspirowane [th] (tąp). zdrów. że nawet go eksportowano i stopniowo nazwa tej bardzo prototypowej rasy psa zastąpiła nazwę całej kategorii.(6) Of smalę houndes hadde she that she fedde With rosted flessh. angielskiego lii. czyli allofonów danego fonemu. stanowią obecnie w kategorii polskiego przymiotnika zjawisko peryferyjne. 1. W średnioangielskim dog. Dog jako rasa psa spotykany był tak często. mocnego psa często używanego do pilnowania domów. Zmiana wewnątrz sieci radialnej a) XIV wiek hound „pies" b) XVI wiek dog „pies" dog poodle spaniel greyhound mastiff poodle spaniel greyhound Aound „dog" „pudel" „spaniel" „chart" „dog „pudel" „spaniel" „chart „ogar angielski" np.

3. Rozróżnienie to ujawniło się formalnie tylko w liczbie mnogiej. Tylko to znaczenie zachowało się do okresu nowo-polskiego. Zmiana leksykalna z przesunięciem do innej sieci radialnej Język staropolski twarz 1) stworzenie Język nowopolski twarz 1) przednia strona głowy człowieka 2) osoba. co jednocześnie spowodowało wyodrębnienie się kategorii niemęskoosobowości. Pierwszą z tych zmian zilustrować można historią polskiej deklinacji męskiej rzeczownika.?cof-co«[khae?ko:l] ?t beał [bi:?t] tąp [thsep] th t stop [stop] r city [sin] (7) Aye fzmnog0 twarz0 czudno ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 A je s mnogą twarzą cudną. czyli kobiety: Ponadto już w języku staropolskim twarz to także „przednia strona głowy ludzkiej". Zatem użytkownicy współczesnej polszczyzny traktują żywotne rzeczowniki oznaczające osoby i żywotne rzeczowniki nie oznaczające osób jako należące do różnych kategorii. 0 pretty good [pni gud] Przykład zmiany w sieci leksykalnej reprezentuje polski wyraz twarz. 288 .3. 3. Z domeny obiektów przyrody ożywionej przesunęło się ono do domeny części ciała. Rys. a mianowicie oznaczał „stworzenie". nadal różni się od formy dopełniacza: wilków. Oznaczało to między innymi. a mianowicie jej obli9. W dobie nowopolskiej w obrębie rzeczowników żywotnych (rodzaju męskiego) ukształtowała się ostatecznie kategoria rodzajowa męskoosobowości. np. płci i formy. to znaczy w te warzystwie płci pięknej. Sieć radialna fonemu /t/ w języku angielskim . do oznaczania osoby. Pojawiający się w wierszu Słoty wyraz twarz w znaczeniu „płeć" jest jednym z przejawów zmian. Porównaj: widzę wilki i ślady wilków. A będzie mieć rękę brudną. że w przypadku rzeczowników męskoosobo-wych pierwotny biernik.286 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Rys. forma 3) przednia strona głowy człowieka W gramatyce sieć może podzielić się na dwie części lub zdarzyć się może rzecz odwrotna: dwie (lub więcej) sieci mogą połączyć się w jedną. wilki. płeć. Tę zmianę oznaczającą przesunięcie do innej sieci radialnej przedstawiono na rys. Natomiast w przypadku rzeczowników niemęskoosobowych biernik. co stworzone. Porównaj no-wopolskie tworzyć („powodować powstawanie czegoś"). gdy zasiada l się doń z twarz0 czudn01 twarzą cudną (linijka 27). Znaczenie tej jednostki leksykalnej ulegało przesunięciu od oznaczania tego. a następnie istotnej części ciała pozwalającej rozróżniać jedną osobę od drugiej. który w języku staropolskim zachowywał jeszcze swoje pierwotne znaczenie. „płeć" czy „forma". Typologia zmian językowych 287 cza. a mianowicie „osoba". zrównał się z formą dopełniacza: synów. np. W „Wierszu o chlebowym stole" Sło. 2. Jednak już wówczas istniały także jego bardziej specyficzne znaczenia. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. syny.1 ty mowa jest między innymi o zachowaniu się przy stole. Porównaj: widzę synów (w staropolskim: widzę syny) i domy synów.

latom. drugi zaś przy pomocy fonologii. który odgrywa ważną rolę w składni danego języka.3. kościom). a szyk OPD . ba sealde hę him stówę and biscopsedl (OPD) v ! . jak w polszczyźnie współczesnej.) W tekście (9) wyraz skutek nie odnosi się do rezultatu działania. tak jak we współczesnym języku niemieckim lub niderlandzkim. Zmiany w schematach Pojęcie „schematu" lub „znaczenia schematycznego" zastosowaliśmy dotąd w kontekście morfologii w analizie polskiego sufiksu -acz w rozdziale 3 (13) oraz w odniesieniu do pojęcia „schematu zdarzenia" w podrozdziale 4. gościem.). Co <z k>siąg rozkazują.R.3. duszam. cielętom). schemat zdania w angielszczyźnie współczesnej jest w porównaniu z tamtymi stały i nieelastyczny. polom. a więc nie ma znaczenia takiego. ponieważ istnieje wiele różnych typów krzeseł. fkutki vkazui0. która stosuje się do wszystkich elementów tej kategorii. każda kategoria ma także wysoce abstrakcyjną. Ewolucję sieci leksykalnych . która łączyłaby w sobie wszystkie znaczenia. Zmiany w schematach mogą odbywać się dwiema drogami: schemat może rozwinąć nową formę lub też powstać może nowy schemat. a zatem obecnie język polski ma jedną formę celownika liczby mnogiej rzeczowników. schematyczną reprezentację. cit. [wtedy dał on mu dom i siedzibę biskupa] „dał mu on dom i siedzibę biskupa. a nawet marginesowymi. Poza elementami bardziej centralnymi lub prototypowymi. Jegoż naśladują I skutki ukazują. Typologia zmian językowych 289 „Gdy biskup przyszedł do króla. natomiast szyk PDO występuje w zdaniu podrzędnym. Objaśnienie: fkutki l s/rurir/(narzędnik liczby mnogiej) = czynami (W: Wydra W.3. Na przykład. synom) lub -em (np.JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE W procesie odwrotnym kategorie mogą połączyć się.] 9. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego wskazującego na uzupełnienie miejsca w rękopisie. musimy mieć abstrakcyjną ideę krzesła. Pojawia się on między innymi w „Pieśni o Wiklefie" Andrzeja Gałki (XV wiek): (9) gegozz nafladuio. 9. kamieniem). a w deklinacji nijakiej końcówkę -om (np. mężem. Pierwszy typ zmiany zilustrujemy przy pomocy gramatyki i słownictwa. P a se biscop topam cyninge com. Rzepka (red. lecz oznacza „czyn". podstawowy szyk zdania występujący w zdaniu nienacechowanym (głównym) to POD. i W. We wczesnej staropolszczyźnie celownik liczby mnogiej rzeczowników deklinacji męskiej miał końcówkę -om (np.2. 20-nam. Podczas gdy w języku staroangielskim oraz współczesnym niemieckim lub niderlandzkim schemat zdania jest w dużym stopniu swobodny. op. Teraz pojęcie to będziemy stosować w odniesieniu do każdej kategorii językowej.w zdaniu głównym następującym po zdaniu podrzędnym lub po okoliczniku ((8) b): (8) a. takim jak (8)a. (PDO) [Gdy biskup do króla przyszedł. czo fz0g* rofkazui0. Mogłaby ona mieć powiedzmy znaczenie „konstrukcja do siedzenia mająca cel użytkowy". W języku staroan-gielskim. Przypatrzmy się znaczeniu wyrazu skutek w języku staropolskim i w polszczyźnie współczesnej. Przyjrzyjmy się podstawowemu szykowi wyrazów w zdaniu. elementami mniej centralnymi." We współczesnej angielszczyźnie te trzy typy szyku wyrazów są zredukowane do typu POD. w deklinacji żeńskiej końcówkę -am (np. W dobie średniopolskiej w celowniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów rozpowszechniła się końcówka -om. wilkom. W formie tego przypadka nie ma już różnych kategorii odzwierciedlających rodzaj gramatyczny." b. Podobną ewolucję dostrzec można w sieciach niektórych wyrazów.

W jeszcze innym znaczeniu skutek to „następstwo działania". a oznacza powstanie z allofonów jednego fonemu nowych fonemów. Jak wykazano w rozdziale 5. Sam fonem ma zatem charakter schematu. wyłania się nowy schemat. w polszczyźnie (i w innych językach słowiańskich) początkowo odpowiadały spółgłoski [p] lub [b]. a więc wyraz skutek nie jest już wieloznaczny. Mniej więcej w tym samym czasie zmienił się pod względem semantycznym wyraz czyn. Typologia zmian językowych 291 Tabela 5.wyrazu skutek przedstawiono na rys. W sferze fonologii ten pierwszy rodzaj zmiany zwany jest często fonologizacją. W języku staropolskim istnieje kilka rozszerzeń prototypowego znaczenia wyrazu skutek. zauważymy uderzającą różnicę: w polskich słowach (podobnie jak w ich wcześniejszych czeskich formach) nie występuje spółgłoska [f]. W języku prasłowiańskim i we wczesnym okresie rozwoju języków słowiańskich (a więc i we wczesnej staropolszczyźnie) fonemy /f/ i /f/ nie istniały. Inne rozszerzenie to specjalizacja w kierunku „faktu". Początkowo może on mieć tylko jeden allofon. 4. Znaczenia te pozostały żywe w dobie średniopolskiej.3. Wczesne staropolskie odpowiedniki spółgłoski [f] w zapożyczeniach Źródła zapożyczeń Wczesny okres języka staropolskiego Język łaciński Język niemiecki . który przy braku innych automatycznie staje się prototypem. Jednak w polszczyźnie współczesnej zachowało się tylko znaczenie ostatnie: „następstwo działania". Jak widać z poniższego zestawienia. Jeśli porównamy wyrazy w językach obcych z ich formami przejętymi przez wczesną staropolszczyznę (często za pośrednictwem języka staroczeskiego). wokół którego rozłożone są pozostałe allofony. występującej w zapożyczanych wyrazach spółgłosce [f]. Rys. którym był „czyn". 4. Od polisemicznej sieci radialnej do jednoznaczności Język staropolski skutek Język nowopolski skutek „występek" „czyn „następstwo działania" „następstwo działania" „fakt" Rozwój nowego schematu może też nastąpić w wyniku rozpadu kategorii na dwie nowe lub połączenia się dwóch kategorii w jedną. który utracił swoje staropolskie 290 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE znaczenie „sposób" oraz inne znaczenia i obecnie funkcjonuje podobnie jak słowo skutek w swoim dawnym prototypowym znaczeniu. czyli „występku". Przyjrzyjmy się przykładowi z historii języka polskiego. zapisywanej <f> lub <ph>. Jedno z rozszerzeń ukazuje specjalizację w kierunku „czynu nagannego". Złożona niegdyś kategoria radialna stała się kategorią o wiele prostszą. Gdy powstaje nowy fonem. Niektóre z tych wczesnych form 9. fonem można traktować jako kategorię głosek z prototypowym allofonem w centrum.

Jednak to zjawisko nie zmieniło jeszcze systemu fonemicznego. Nowe dźwięki uzyskały status . '!• W wyniku upodobnienia do sąsiedniej spółgłoski bezdźwięcznej oraz w wygłosie fonem /v/ wzbogacił się o wariant pozycyjny [f]. staw: *[stavb] > [stav] > [stafj. ubezdźwięcznienia w grupach spółgłoskowych: np. Falkow^ ski}. c. Jednak w dobie staropolskiej nastąpiła pod tym względem zmiana. przetrwały do dziś (np. trawka: *[travtka] > [travka] > [trafka]. Szczepan). Małopolski. Górnego Śląska): np. f chwała l fata: *[xvała] > [xfała] > [fała] (por.Fabianus Fabian ferala* (z łacińskiego) berło Josephus (z greckiego) Ożep Luciferus Lucyper Stephanus (z greckiego) Szczepan * Forma w języku staro-wysoko-niemieckim. uproszczenia grup spółgłoskowych (w regiolektach Mazowsza. Palenica. Sieradzkiego. a fonem /v'/ o wariant pozycyjny [f]. Łęczyckiego. łacińskie offerenda > niemieckie Opfer > czeskie ofe-: ra > staropolskie ofiara [of ara]. Lucyper. Fabian w nazwie Pabianice. Fonologizacja spółgłosek [f] i [f] była wynikiem kilku procesów: a. ubezdźwięcznienia spółgłosek w wygłosie: np. kwiat: [kv'at] > [kf at] b. berto. chwila l fila: *[xv'il'a] > fefila] > [fila] di zapożyczenia z języków obcych: np. niemieckie Farbę > (XV wiek) * farba [farba].

W jego wyniku w języku niemieckim pod wpływem sąsiedztwa samogłoski /i/ samogłoski tylne przekształciły się w samogłoski przednie bez utraty zaokrąglenia. dojć („dojść"). ziele . las (o lesie). miara (o mierze). Stefan) spółgłoskę [f) zachowały.farba /f-/ czy wilk /v'-/ . Użytkownicy języka taki paradygmat uważali za wygodniejszy .3.fila /f-/ (< chwila). zajć („zajść"). siąść . Lucyfer.) Powtórne zapożyczenia wymienionych wyrazów (Fabian. Staropolskie alternacje typu żona — o żenię. Inny przykład to zmiana analogiczna. Przegłos dokonał się także u zarania polszczyzny. w liczbie mnogiej rzeczownika Loch („dziura"): loch+ir > Lócher.siądę. świat (o świecie).zioło. Na przykład w XVI wieku (początek doby średniopolskiej) staropolskie bezokoliczniki ić („iść"). formami lub konstrukcjami i postanawiają (choć nie zawsze całkiem świadomie) jeszcze bardziej je upodobnić. wiadrze. musi nastąpić bardziej lub mniej świadoma analiza rozpatrywanych jednostek. Jednak pojawiające się w rezultacie tego przegłosu samogłoski nie były nowymi fonemami.żona. że fonemy /f/ i /f/ weszły do polskiego systemu spółgłoskowego w XIII wieku.4.widocznie dlatego. Aby dokonała się zmiana analogiczna.bezpośrednio z łacińskiego ferula. najó („najść"). jak wiara (o wierze). by formy i konstrukcje były przejrzyste. gdzie <6> oznacza przednią zaokrągloną samogłoskę /oe/. . Zmiana analogiczna to proces. sianie. w którym poszczególni użytkownicy języka zauważają podobieństwa między dźwiękami. jednak potem w języku ogólnopolskim przyjęła się pierwotna forma chwila. W ten sposób NI i /f/ oraz /v'/ i /f/ zaczęły kontrastować z sobą w takich parach wyrazów późniejszego okresu staropolszczyzny jak l warczeć lv-l . sienie.3. Wskutek działania analogii miejsce starszych form żenię. 9. (Formy ty. Typologia zmian językowych 293 wieść . We współczesnej polszczyźnie działanie analogii widoczne jest w niestandardowej formie wziąść („wziąć"). czyli zmiana wartości samogłoski. siano — o sienie. np.wiodę. Kolejnym procesem prowadzącym do powstania nowych fonemów jest przegłos. a nie taki. Dane językowe wskazują na to. lecie . ponieważ w temacie wszystkich przypadków upowszechniła się samogłoska. że występuje w nim bardziej przejrzysty temat z jedną samogłoską. utworzonej pod wpływem bezokoliczników typu siąść. który wykazuje oboczność samogłoskową wywołaną przez dawną zmianę fonetyczną. przyć („przyjść"). w nagłosie. że proces tych zmian analogicznych nie został doprowadzony do końca.fonemów dopiero wtedy.l pu chwila i fila współistniały w końcowym etapie staropolszczyzny. widoczne w paradygmatach takich rzeczowników. Stało się to przez analogię z formą licznych bezokoliczników 9. Zmiana analogiczna Użytkownicy języka pragną. wskazuje na to. Taki przegłos znany jest z badania rozwoju języków germańskich. która doprowadziła do ujednolicenia tematu niektórych rzeczowników pod względem samogłosek. to znaczy by były rozpoznawalne w większej jednostce. To pragnienie zaś może powodować zmiany analogiczne. która występowała częściej. lesie . Doszło do tego w wyniku uproszczenia grup spółgło292 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE skowych [xv] > [xfl > [fl i bcv'l > l/F l > [f] w wyrazach rodzimych oraz w rezultacie przyswajania [fj i [f] w późniejszych zapożyczeniach. W wyniku tego procesu powstały oboczności samogłoskowe zachowane w znacznej mierze do dziś: żenić . wiadro — o wiedrze (będące wynikiem przegłosu) zamknęły. Józef. wiedrze zajęły formy nowsze żonie. fe-rula . gdy znalazły się w pozycji kontrastu z NI i /v'/. ujć („ujść") przekształciły swoje zakończenie na -ść. Jednak dalsze istnienie oboczności samogłoskowych.las.lato. Stało się tak np.

w nieżywotnych zaś pozostały końcówki -a lub -u. Możemy zatem zakończyć niniejsze rozważania stwierdzeniem. języki angielski. ciąg struktur umysłowych i zjawisk o charakterze poznawczym. wyklujesz. być. Przyczyny i przewidywalność zmiany 295 w pojemności ludzkiej pamięci. że wszystkie języki bezustannie się zmieniają. W polszczyźnie standardowej te nieregularne typy koniugacji nadal opierają się zmianie na typy bardziej regularne. możemy do tego pytania dodać zagadnienie prze-widywalności: Czy można przewidzieć. chcieć. kiedy zmiana nastąpi i w jakim pójdzie kierunku? Być może najłatwiej odpowiedzieć na pierwsze z tych pytań. Rozważmy na przykład analogiczną zmianę morfologiczną ze skutkami widocznymi w wieku XVI. stać. Język może zmieniać się wolno. rodzaju męskiego i żeńskiego to formy: szedłem l szlam. natomiast czasu przeszłego liczby pojedynczej. że inne t cechy ludzkiego umysłu pozostają niezmienne. wiedzieć itd. jeśli są często używane tylko we frazeologizmach. Pamiętając na przykład o zmianach form dopełniacza liczby pojedynczej polskich rzeczowników rodzaju męskiego. . takich jak męża. dawna forma dopełniacza liczby pojedynczej synu zmieniła się w syna. że język sprzed dziesięciu wieków staje się niezrozumiały. dlaczego w ogóle język się zmienia lub jakie są praprzyczyny zmiany językowej.wykładnika dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego należących do kategorii żywotnych. francuski. że w czasie ostatnich wieków nastąpiła jakaś zmiana 9. Podobnie dzieje się w wielu językach europejskich w przypadku na ogół dość nieregularnego czasownika odpowiadającego polskiemu być. która nastąpiła w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego. W rzeczownikach żywotnych (z wyjątkiem wołu) przyjęła się końcówka -a.i jedynego w swoim rodzaju . i można się z taką odpowiedzią nie zgodzić wskazując na to. zadając kolejne pytanie: dlaczego język miałby się nie zmieniać? Warto też przypomnieć. jechać. lecz po mniej więcej tysiącu lat zmiana bywa tak fundamentalna.Zmiany analogiczne wynikają nie tylko z dążenia do przejrzystości. Osobliwe jest jednak to. W tym przypadku zmianę motywowała nie tylko chęć posiadania przejrzystej formy. Ponadto bez zmian pozostają także rzadkie formy. Dlaczego język miałby być inny? Jednak jeśli potraktować język jako . 9. wykolesz. Jeśli na przykład użytkownik współczesnego języka polskiego w ogóle zna formy wykolę. rosyjski czy polski czasów obecnych są dość odmienne od form sprzed czterystu bądź sześciuset lat. Zajmiemy się teraz bardziej fundamentalnym pytaniem. jeść. szedł l szła. idziesz. Na przykład paradygmat czasu teraźniej294 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE szego liczby pojedynczej czasownika iść to formy idę. Mianowicie rozdział końcówek -a i -u dokonał się na podstawie semantycznej. wykluje). iść. psa. W ten sposób przez analogię do licznych form rzeczowników żywotnych. Jednak jak wykazuje analiza tekstów. W języku polskim swoistą odmianę mają czasowniki bać się. wykolę czasownika wykłuć (używane obok form wyklują. lecz także z dążenia do ustalenia relacji między formą a znaczeniem w stosunku jeden do jednego. mieć. idzie. Nie ma na przykład dowodu na to. że zmiana analogiczna często dokonuje się w przypadku form o średniej częstotliwości występowania i o średnim poziomie rozpo-znawalności. lecz także chęć stosowania wyraźnego .4. szedłeś l sztaś.4. Przyczyny i przewidywalność zmiany Przedstawione wyżej przykłady pokazują. że zmieniają się wszystkie ludzkie instytucje. że często używana nieregularna forma może przez długi czas nie ulegać zmianom. to zna je prawdopodobnie z utartych wyrażeń zawartych w powiedzeniu Ciemno choć oko wykol czy też w przysłowiu Kruk krukowi oka nie wykolę.

Niemiecki badacz Rudr Keller rozwija w swych pracach teorię wywołania zmiany. a nawet. że stopień centralizacji był większy! w wymowie młodszej grupy użytkowników języka. Okazało się. ponieważ ludzie nie wymawiają wyrazów za każdym razem dokładnie w ten sam sposób. wykształcenia. inni tę wymowę lub to słownictwo naśladują. Widać tu pewną paralelę do tego. jak zjawisko. Podstawą tego poglądu jest fakt. Zmianę językową porównuje on do takich zdarzeń. Warto zauważyć.„zjawiskiem trzeciego rodzaju". W szczególności poddał on analizie stopień. Widzimy tutaj. które cechuje się zmianami wywoływanymi w wyniku działania sił pozbawionych świadomości i intencji. by mówić inaczej niż wczasowicze i bardziej utożsamiać się z wyspą. że wymowa cechująca się dyftongami o scentralizowanym pierwszym elemencie stała się prestiżowa. czasami zupełnie blisko Martha's Yineyard. Im ktoś był młodszy. której w końcu może zostać przypisany pewien prestiż. a jego tło może być w gruncie rzeczy nieuchwytne dla analizy. że istniała korelacja między wiekiem a nasileniem tej zmiany (lub jej brakiem). pozycji ekonomicznej. Wówczas mamy do czynienia z prawdziwą zmianą językową. W swoich pracach Labov wskazał również na konieczność rozróżniania w analizach języka między wywołaniem zmiany. Bez względu na to. Pewien rodzaj wymowy bądź wewnątrzgrupowe słownictwo. a nawet płci. w jakim w wymowie mieszkańców wyspy przebywających na niej przez cały rok pierwszy element dyftongów /ai/ i /au/ uległ centralizacji. dosłownie: „trawa"). wyróżnianymi na podstawie wieku. to znaczy sposobem jej zapoczątkowania. którzy posiadali lub dzierżawili tam domy. np. co zostało powiedziane wyżej o strukturach umysłowych. jednego z pierwszych językoznawców. a jej rozpowszechnieniem się w grupie użytkowników języka. a resztę roku spędzali na j lądzie stałym. . którzy wiązali zmianę językową ze zróżnicowaniem języka (patrz 9. jak można zmienić obowiązujące prawo. którą jej użytkownicy mogą zmienić intencjonalnie tak. tym większą wagę przywiązywał do tego. Następnie forma ta rozpowszechnia się w społeczności językowej. aż pozostałe warianty zostaną przez użytkowników języka zapomniane. Język nie jest też instytucją społeczną. a ponadto przy różnych okazjach nie formułują tych samych myśli w identyczny sposób. do biegu rzeki. Czasem taka forma pozostaje w użyciu tak długo. Niektóre odmiany języka utożsamia się z pewnymi grupami społecznymi. zazwyczaj jako jeden z kilku wariantów. każda z tych odmian rozwija własną tożsamość. Następnie rozpowszechniło się i jeszcze mocniej zakorzeniło. Jest on raczej -jak mówi Keller . nabierając jednak dodatkowej wartości społecznej. przesunął się w kierunku [ae] lub [e].Jedną z odpowiedzi na pytanie o praprzyczyny zmiany językowej znajdujemy w pracy Williama Labova. że języki zawsze przejawiają jakiś . handlarzy narkotyków lub gangsterów. Labov wyciągnął z tego wniosek. który ulega zmianom w rezultacie erozji lub trzęsień ziemi. takie jak angielski wyraz grass („marihuana". że w wymowie stałych mieszkań296 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE ców wyspy pierwszy element owych dyftongów miał pozycję bardziej centralną niż w wymowie wielu odwiedzających wyspę latem gości. mogą wywodzić się na przykład z języka punków. gdy utożsamiła się z nim pewna szczególna grupa ludzi. takich jak pamięć. PrzypaJr trując się bardziej szczegółowo danym zebranym wśród mieszkań-1 ców wyspy. Labov zauważył. lecz nie intencjonalnie. że prestiż niekoniecznie (lub nieczęsto) łączy się z językiem wyższej klasy społecznej lub starszej grupy wiekowej.1). tzn. Zdaniem Keller a język nie jest podobny do zjawiska naturalnego.choćby niski — stopień zróżnicowania. które początkowo było mniej lub bardziej przypadkową odmianą wymowy. jakie jest źródło prestiżu. wprawdzie zmienianym przez użytkowników. nabrało prestiżu. Jedno z najbardziej znanych badań Labova dotyczy szczegółów wymowy rodowitych mieszkańców wyspy Martha's Yineyard położonej u wybrzeża stanu Massachusetts w Nowej Anglii (USA).

Nowatorskie wyrażenie naśladują jednostki należące do pewnej grupy. Powróćmy teraz do modelu Labova. Według tego modelu zmianę w języku wywołuje intencja jego użytkowników. dopóki pewien wariant formy językowej tak wyraźnie się nie zakorzeni. Omawiając zmianę analogiczną. lecz zachowanie każdego kierowcy. Podsumowanie . Na przykład patrząc wstecz na łacinę.z dawką nowatorstwa wystarczającą. Zrównanie formy biernika z formą dopełniacza tej grupy rzeczowników stało się normą dopiero w XVI wieku. którzy dążą do osiągnięcia sukcesu w komunikacji ze 9. występujący w niej sposób wyrażania przyszłości potraktować można jako przykład wysoce niestabilnego systemu morfologicznego. między ciasnym ubraniem powodującym pękanie szwów a zatłoczonym pomieszczeniem dostrzec można było wystarczający stopień podobieństwa. Przyczyny i przewidywalność zmiany 297 słuchaczami. motywowane różnymi względami. nic się nie dzieje. co mówią. Gdy użytkownik języka polskiego mówił po raz pierwszy o tym. Aby tego dokonać. System odwadniania to przedstawione w tym rozdziale różne mechanizmy zmiany. 9. a ponadto ponieważ prawdopodobieństwo. Teorie (kognitywne lub inne) nie roszczą sobie pretensji do tego. nie widząc w nim problemu. którzy z jakiegoś powodu odmianie języka używanej w owej grupie przypisują wystarczający prestiż. a deszcz to zbiór zmiennych natury społecznej i poznawczej. Następnie rozpowszechnia się ono wśród innych ludzi. że nadejdzie zmiana. Zmiana może nastąpić dopiero wówczas. przyczynia się w końcu do powstania zasadniczej zmiany sytuacji na jezdni. upłynęło wiele czasu. Podobna sytuacja zaistniała w języku polskim. że zróżnicowanie języka doprowadzi do zmiany. z dwoma zupełnie różnymi wykładnikami tego czasu (infiksem oraz zmianą samogłoski w końcówce). To właśnie owo dążenie do nowatorstwa wywołuje zmianę językową. nie sposób twierdzić. co widać w dokumentach pisanych. żeby zwrócić uwagę innych na to. Użytkownicy języka łacińskiego przypuszczalnie przez wieki uczyli się i używali tego trochę niewygodnego. lecz jeśli deszcz nie pada.a więc używania formy języka niezbyt odmiennej od formy języka słuchaczy . do dziś zachowały się frazeologiczne archaizmy takie jak siąść na koń (gdzie koń jest pierwotną formą biernika). Chociaż tendencja do stosowania formy dopełniacza w funkcji biernika liczby pojedynczej rzeczowników żywotnych 298 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE (rodzaj męski) miała swój początek w języku prasłowiańskim i nasilała się w dobie staropolskiej. Jednak zanim dokonała się zmiana. że mogli mówiącego postrzegać jako kogoś inteligentnego lub w szczególny sposób elokwentnego. gdy te dwa rodzaje czynników nałożą się na siebie w odpowiedni sposób. zróżnicowanego systemu. aby inni użytkownicy języka to wyrażenie zrozumieli. Ponieważ w każdej zmianie w grę wchodzą wielorakie zmienne natury poznawczej i społecznej.5. rowy odpływowe czy kanały są na swoim miejscu. że przewidywania zleją się w jedno z opisem aktualnego stanu rzeczy. jest niewielkie. muszą zrównoważyć potrzebę pełnego zrozumienia . przez całe wieki może się nie dziać nic.jak korki uliczne. jednocześnie zaś było w nim tyle innowacji. że językoznawstwo historyczne może zmiany językowe przewidywać. Nawet jeśli zespół okoliczności zdaje się gwarantować. takimi jak pragnienie uniknięcia kolizji z jadącym z przodu samochodem.4. których dystrybucja zależy od klasy czasownika. Nikt nie chce ich umyślnie powodować. polski językoznawca Jerzy Ku-ryłowicz posługuje się obrazem systemu odwadniania: może się okazać. jakie się dokonają. że potrafią określić zmiany. że wszystkie rury. aby mogła się ona stać dla nich wzorcem. że jakieś pomieszczenie pąka w szwach.

praro-mańskiego. niż sami używamy. angielski fonem /t/ może obejmować takie allofony. mówimy o rekonstrukcji wewnętrznej. najbardziej abstrakcyjną reprezentację tej kategorii. składnią i słownictwem.Językoznawstwo historyczne jest dziedziną językoznawstwa. w słownictwie. stosowana w przypadku wszystkich okresów i języków pozbawionych dokumentów pisanych. Zmianę językową zrozumieć można jedynie na tle zróżnicowania języka. a niekiedy sprzed kilku tysięcy lat. Tak zwane prawa głosowe. co oznacza. czyli określenia regularności występujących w czasie zmian. morfologią. socjolekty. a nawet sześciuset lat. stosowana wówczas. a hound. jak zwarcie krtani [?] 300 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE . */g'/. że rozumiemy biernie więcej dialektów.5 Podsumowanie 299 ludności napływowej. czyli dialektów. Użytkownicy danego języka mogą władać nie tylko odmianą standardową. Dany język nie istnieje bowiem jako monolit. Mimo bezustannych zmian język zachowuje znaczną ciągłość. tzn. Tutaj nastąpić mogą pomniejsze zmiany fonetyczne. najwcześniejsze stadium rozwoju jakiegoś języka. to bardziej reguły wskazujące na większościowy charakter danego zjawiska niż prawa w sensie fizycznym. obecnie „pies gończy. Substrat i superstrat wzajemnie na siebie wpływają. etno-lekty lub etalekty. oraz rekonstrukcja. w historii języka angielskiego najbardziej prototypowy element dog („dog") zastąpił całą pierwotną kategorię hound („pies"). Zmianę językową można badać na jakimkolwiek poziomie języka. np. Natomiast język 9. Jedną z nich jest odmiana standardowa ze swoją wymową. czyli odmiany zależne od wieku użytkowników języka: młodsi ludzie nie tylko wprowadzają wiele innowacji. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu: np. lecz także jedną lub kilkoma innymi odmianami. Językoznawca historyczny porównuje formy językowe występujące w różnych pokrewnych językach i próbuje zrekonstruować prajęzyk (lub raczej jego część). prabałtyckiego czy prasłowiańskiego. odnoszącą się do wszystkich jej elementów. jak na przykład jest to w przypadku języków praindoeuropejskiego. to superstrat językowy. jest dziś dość peryferyjnym elementem kategorii dog („pies"). tzn. ogar". Zmiany powodujące przesunięcie elementu do innej sieci zachodzą w zbiorze allofonów danego fonemu. Metody językoznawstwa historycznego to metoda filologiczna. takie jak asymilacja. Przy rekonstrukcji uwzględnia się nie tylko zasadę pokrewieństwa genetycznego. lecz także zasadę regularności. dzięki czemu nadal częściowo rozumiemy teksty sprzed czterystu. lecz składa się z pewnej liczby odmian. dysymila-cja i metateza. morfologii itd. Na zmianę językową szczególny wpływ mogą wywierać etalekty. takimi jak regiolekty. która zajmuje się badaniem zmian językowych. zarówno geograficznych. Wymowa tej odmiany zwana bywa standardowym akcentem. W obrębie poszczególnych kategorii użytkownicy języka tworzą także schemat. czyli pierwsze. to substrat językowy. Język ludności tubylczej danego terytorium. których historyczną ewolucję można badać. pragermańskiego. Kategorie językowe tworzą sieci radialne. Pierwszym typem zmian są zmiany wewnątrz sieci radialnych. Zmiana językowa nastąpić może wewnątrz sieci. jak i historycznych. Jeśli rekonstrukcji dokonuje się nie przy pomocy różnych języków. */g'h/ w językach satemo-wych. gdy dostępne są teksty pisane. lecz także rezygnują z pewnych form używanych lub tylko rozumianych przez starszych. jak spiranty-zacja praindoeuropejskich */kV. Zawdzięczamy to naszej kompetencji pandialektalnej. pomiędzy sieciami oraz w schematach. na który nawarstwia się język ludności napływowej. który nawarstwia się na język ludności pierwotnej. lecz przy pomocy zjawisk tego samego języka. Ten etap historii przypada czasami na czasy sprzed tysiąca.

np. staropolska forma o żenię zastąpiona została formą o żonie. Strutyńskiego (1999) i B. J. Licząc na korzyści. jak stało się to w przypadku polskiego wyrazu skutek. gdy obecne są wszystkie czynniki potrzebne do dokonania się zmiany. farba) i /f/ (np. Pisarko-wej (1984). Przykładem jest wyłonienie się w języku staropolskim fonemów /f/ (np. wfzalky* Bo czego newe doma chowany Bo czego nie wie doma chowany. Podobnie sieć radialna wyrazu może zostać zredukowana z kilku znaczeń do jednego. 55 tho mu powe gefzdzaly To mu powie jeżdżały.6. czy zawierają one wyrazy zapisane w poniższych zdaniach kursywą lub czy podają ich współczesne znaczenia. To jeszcze jeden oszołom („człowiek fanatycznie owładnięty jakąś sprawą.lub średnioangielski zróżnicowany szyk PDO. Jakie jego cechy wskazują na to. by przyciągać uwagę słuchaczy. Zalecana lektura Wstępne wiadomości dotyczące metod stosowanych w językoznawstwie historycznym oraz najważniejszych zmian. ODP uległ redukcji do współczesnego szyku POD jako jedynego typu zdania. 9. b. Źródłem zmiany językowej jest pragnienie mówiącego. 9. W gramatyce jakaś kategoria może podzielić się na dwie lub trzy kategorie. Jaki możesz wyciągnąć wniosek? a. nie musi ona zostać wywołana. w języku polskim w jedną kategorię celownika liczby mnogiej rzeczowników (z końcówką -om) połączyły się dawne kategorie celownika: męska (z końcówkami -om. Ćwiczenia i zadania 1. aby o czymś dużo mówiono"). Tę sprawę trzeba nagłośnić („spowodować. że nie jest to tekst współczesny? Określ różnice między nim a językiem współczesnym. w języku polskim rzeczowniki żywotne rodzaju męskiego podzieliły się na męskoosobowe (np. Nemofzebycz panicz taky Nie może być panie taki. Mogą także powstać nowe schematy.w cat-call. Różne kategorie mogą też połączyć się w jedną. jakie nastąpiły w rozwoju języka polskiego. co w przypadku fonemów nazywa się fonologizacją. Geft mnogy vbogy pan Jest mnogi ubogi pan. Sprawdź w kilku starszych słownikach języka polskiego. przechodząc z domeny „stworzenie" do domeny „część ciała". c. Przyjrzyj się fragmentowi „Wiersza o chlebowym stole" Prze-cława Słoty (przytoczonemu w pisowni oryginalnej i we współczesnej transliteracji). fzefcz ma nań kafzdy wloCzycz czefcz Ma nań każdy włożyć cześć. przednia zaokrąglona samogłoska /ce/ w wyrazie Lócher („dziury"). wśród źródeł tego procesu wymienić możemy prestiż.7. na przykład staro. DPO. a jednocześnie być zrozumiałym. Wracając do początkowego pytania o praprzyczyny zmiany językowej. syn) i niemęskoosobowe (np. np. chcieli go wpuścić w maliny („świadomie wprowadzić w błąd"). żeńska (z końcówką -am) i nijaka (z końcówką -om). Zalecana lektura 301 9. spółgłoskę uderzeniową [r] w pretty [pnn] lub nawet formę zerową w [pni]. np. czfzo b0dze kfz0fz0tom znan Cso będzie książętom znan y zadobrego wezwań I za dobrego wezwań. który jako cecha danego wariantu pewnej formy językowej może prowadzić do jego rozpowszechnienia się. Zmiany w schematach mogą spowodować redukcję zróżnicowania szyku wyrazów. Jednak nawet wtedy. można znaleźć w pracach K. lecz w wyniku zmian analogicznych w niektórych takich tematach oboczności zamknęły. Nigdy jednak nie da się takiej zmiany przewidzieć. 50 Ten ma f prawem wyfzey Ten ma z prawem wyżej sieść. mufzy gy wtem poczczycz Musi ji w tem poczcie wszelki. W dobie staropolskiej istniały odziedziczone po przedpolskim przegłosie oboczności samogłosek w temacie typu żona . wilk). w wyniku którego w języku niemieckim powstała np. Walczaka (1999). Polski wyraz twarz zmienił się dość radykalnie. 2. -em). fila < chwila) lub przegłos.6. ideą"). Objaśnienia: Linijka 47: mnogy l mnogi = niejeden .o żenię.

cit. bywały w świecie („Wiersz o chlebowym stole". i W. R. Ja" .).ja" as „ja" azj. */g'h/ w językach satemowych i ich depalatalizacji w językach kentumowych. 9. Wskaż w każdym z poniższych przykładów następstwa spiran-tyzacji praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych */k'/. */g'/. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski.) 3. Rzepka (red.7. op.302 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Linijka 50: fzefcz l sieść = siąść Linijka 53: gy l ji = go Linijka 55: gefzdzaly l jeżdżały = który jeździł po świecie. Ćwiczenia i zadania 303 Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiew-no-słowiański Polski oikhos „dom" vicus „wieś" uieśkelis „droga" vbsb „wieś" wieś granum „ziarno" źirnis „groch" ZT>rno „ziarno" ziarno ego ja" ego . W: Wydra W.

> Ugotował jeś w obeźrzeniu mojem stół przeciwo tym.niosą bielić . Porównaj rosyjskie i polskie kontynuanty (elementy językowe będące kontynuacją) podanych niżej form prasłowiańskich i powiedz. e.Jakie jest pochodzenie końcówki drugiej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasowników we współczesnej polszczyźnie? (Patrz rozdział 3). jiż mącą <mie>. d. Porównaj wielkopolsko-śląsko-małopolskie&osz /-ź/ owoców i mazowieckie kosz /-s/ owoców. Porównaj łaciński sufiks przymiotnikowy -alisl-aris oraz łacińskie przymiotnikigeneralis („ogólny") i singularis („pojedynczy").Jaką rolę pełni w tym tekście wyraz jeś? .. Porównaj rosyjskie muz l muźestvo i polskie mąż l męstwo (/-żbs-/ > /-śs-/ > /-ss-/ > /-s-/). Przytoczony fragment podany jest w pisowni oryginalnej i w transliteracji współczesnej. Porównaj litewskie alkti („być głodnym") i polskie łaknąć.biały 6.Ibel-bl b. <7. . Rosyjskie: nesti — nesu belit' — belyj c. Ytuczil ies woleiu glow0 moi0 akelich moy vpawai0czi kaco f wątli ieft <6. h. jakie podobne lub odmienne procesy zaszły w każdym z tych języków. b. a. Porównaj polskie gród i kaszubskie gard (np.Czy mamy tu do czynienia z przykładem gramatykalizacji? . w Starogard). Porównaj łacińskie formy in i lustro oraz czasownik illustro („rozjaśniam. Przeanalizuj użycie staropolskiej formy jeś (druga osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika być.*lnesol *lbelitil* . „Psałterz floriański" (fragment psalmu 22) Ygotowal ies wobefrzenu moiem ftol przecywo tym gifzm00cz0.staropolskie jaz „ja" leikho „liżę" lingo „liżę" lieziii „liżę" lizati „lizać" lizać 4. Porównaj staropolskie czosać l czeszą l czeszesz l czesze i nowopol-skie czesać l czeszą l czeszesz l czesze. g. Jaki rodzaj zmiany ilustruje każdy z podanych przykładów? a.. a kielich mój upawający kako światły jest. wyjaśniam"). obecnie: jesteś) w „Psałterzu floriańskim" (przełom XIV i XV wieku). Prasłowiańskie: */nesti/ .> Utuczył jeś w oleju głowę moje. c. . 5. Porównaj wczesnoprasłowiańskie */gnetti/ i późnoprasłowiańskiej! */gnesti/ (> polskie gnieść). f. Polskie: nieść .

Badania typologiczne natomiast próbują określić. Jedynie bowiem podejście interdyscyplinarne. anatomia. całościowy opis dziedziny porównywania języków . do Azji Połu-dniowo-Wschodniej. Podzieliwszy się na mniejsze plemiona.) Rozdział 10 Porównywanie języków: socjologia języka. Przyczyną. tej samej rodziny językowej i tego samego szczepu językowego. Ludy z Afryki Wschodniej migrowały nie tylko do Afryki Zachodniej i Południowej. op. czy też pełnoprawnym językiem. dla której w różnych gałęziach wiedzy podejmuje się badania porównawcze języków. antropologia. przez Cieśninę Beringa na Alaskę i do Ameryki Północnej. R. cit. 1 ukazuje ogólny kierunek ruchów migracyjnych. Przedmiotem tego rozdziału jest systematyczny. leżą pose CL "< Sstawał w fazie uśpienia. w którym wiele dziedzin współpracuje ze sobą. ewolucjonizm. gdzie powstała jedna z największych rodzin językowych na świecie (języki indoeu-ropejskie). takich jak fizjologia. typologii oraz gramatyki kontrastywnej. ale także wielu innych nauk. czy dana odmiana języka jest dialektem. które dwa lub więcej języków poddaje analizie porównawczej i kontrastywnej w sposób bardziej szczegółowy niż jest to możliwe w typologii językowej. do Europy. które zaczęły się rozprzestrzeniać jak ogień po stepie. Czy powstanie języka zbiegło się w czasie z . jest w stanie opisać całość zagadnienia i dostarczyć odpowiednich Porównywanie języków jest jednym z głównych działań prowadzących do uzyskania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące pochodzenia. inne powędrowały do Azji Północnej. Jest to dziedzina. i W. charakteru i ewolucji języka. Głównym celem socjologicznych badań języka jest opracowanie metod. zajmują się one także kwestią uniwersaliów językowych. U podłoża językoznawstwa kontrastywnego. która łączy w sobie wiele nauk. Rzepka (red. Powyższe pytania są przedmiotem badań nie tylko językoznawstwa. etologia (nauka o zachowaniu się zwierząt). pozwalających na określenie liczby języków istniejących na świecie oraz ustalenie. w zasięgu wzroku gifz m00cz0l jiż mącą = którzy gnębią Ytuczil ies l Utuczył jeś = namaściłeś vpawai0czil upawający = hojnie pojący kaco fwatJi/ kako światły = jako jaśniejący światłem („Psałterz floriański". gramatyki i skryptów kulturowych. Australii i Nowej Zelandii.z punktu widzenia socjologii. Z terenów Azji Środkowej coraz większe rzesze ludzi migrowały na zachód.). lecz także do Afryki Północnej i na Bliski Wschód. pewne grupy przeniosły się do Europy i Azji Środkowej. typologia języków i językoznawstwo kontrastywne W rozdziale 6 wspomnieliśmy o podobieństwach i różnicach między poszczególnymi językami i wspólnotami kulturowymi pod względem słownictwa.Objaśnienia: Vgotował ies l Ugotował jeś = przygotowałeś wobefrzenu l w obeźrzeniu = w spojrzeniu. Około 50 tysięcy lat temu rozpoczął się proces rozwoju poszczególnych języków. na jakiej podstawie pewne języki zaliczane są do tej samej grupy językowej. Środkowej i Południowej. W: Wydra W. geografia ludności czy neurobiologia. jest przede wszystkim zainteresowanie kwestią pochodzenia języka oraz światowej migracji rodzaju ludzkiego. Rys.

Szacuje się. 1. gdzie w gruncie rzeczy nie ma już białych plam na mapie językowej.1. niektóre regiony świata. czy też są re-giolektami jednego języka. b) zweryfikowanie hipotez dotyczących pochodzenia i ewolucji języka ludzkiego. które można dzięki nim objaśnić. częstokroć nie da się określić.wyodrębnieniem się rodzaju ludzkiego? Według niektórych autorów miało to miejsce około 200 tysięcy lat temu w Afryce Wschodniej. Wprowadzenie: porównywanie języków 309 mówią tym samym językiem lub dialektami tego samego języka. Istnieją różnorakie przyczyny takiego braku precyzji. liczby zjawisk. i jest nadal. ponieważ obserwacja językoznawcza wymaga czasu. czy dwie sąsiadujące ze sobą odmiany językowe stanowią dwa odrębne języki. Po pierwsze. że jeśli mówiący są w stanie wzajemnie się zrozumieć. wynikiem decyzji o charakterze raczej politycznym niż językoznawczym. Rozprzestrzenianie się języków Ocean Atlantycki a) przedstawienie ogólnego przeglądu kategorii i struktur językowych. Afryka i Australia. a niektóre z nich nie zostały jeszcze ostatecznie rozpoznane.1. Wprowadzenie: porównywanie języków l z rn | y* oon R o Rys. że jest ich ok. to 10. 10. wówczas są oni prawdopodobnie użytkownikami . To samo dotyczy wielu spośród języków afrykańskich i australijskich. Pojawia się zatem pytanie. na terenie obecnej Kenii. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty Jednym z najczęściej stosowanych kryteriów określających status poszczególnych odmian języka jest ich wzajemna zrozumiałość: zakłada się. np. Okazuje się. tzn. Wciąż brak danych na temat wielu z nich. jeśli natomiast warunek wzajemnej zrozumiałości nie jest spełniony. Nowa Gwinea nieoczekiwanie nabiera znaczenia dla językoznawstwa. czy językoznawcy nie mogliby wykazać się większą dokładnością. na wschód od Wielkich Jezior. 10.3.1. nie zostały jeszcze całkowicie zbadane pod kątem używanych tam języków. Po wtóre.2. funduszy oraz odpowiedniego poziomu wiedzy. że w niektórych rejonach świata istnieje ogromna liczba języków.1. Nawet w samej Europie. 5000-6000. Przez długie tysiąclecia język pozo10. Ostatnie badania wykazały. że na obszarze Nowej Gwinei funkcjonuje około jednej piątej wszystkich języków świata. Określenie liczby języków Wciąż nie jest możliwe dokładne określenie liczby istniejących obecnie języków świata. c) ustalenie zakresu opisowych modeli gramatyki języka. przypisanie jakiejś odmianie statusu języka bądź dialektu tradycyjnie było.

że zrozumienie innego języka czy innego dialektu jest przeważnie ujmowane procentowo i zależy często od stopnia znajomości tego języka. W Indonezji jeszcze na długo przed odzyskaniem niepodległości politycy zdecydowali. niemiecki i niderlandzki. ale nadrzędnym językiem urzędowym pozostaje standardowa odmiana malajskiego. Promowanie luksemburskiego jako trzeciego języka urzędowego Luksemburga. także jako jednego z urzędowych języków Unii Europejskiej. Znaczny procent wzajemnej zrozumiałości odnotowuje się również w obrębie języków skandynawskich .na przykład Duńczycy i Norwegowie doskonale się nawzajem rozumieją. Adaptacja tego języka zakończyła się sukcesem i w chwili obecnej funkcjonuje on pod nazwą bahasa-indonezyjskiego lub też indonezyjskiego malajskiego.. w których tylko jeden z rozmówców rozumie drugiego. która ostatecznie za312 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Natomiast linia oddzielająca dwa odrębne języki urzędowe. rozciągającego się od Morza Północnego lub Morza Bałtyckiego aż po Tyrol. . dlatego też jego status nie może być porównywalny ze statusem innych dialektów niemieckich. Kolejny problem dotyczący kwestii zrozumiałości polega na tym. jak i występującej między nimi wzajemnej zrozumiałości. Tak było w przypadku łaciny klasycznej. istnieją specjalne prawa językowe. jest jednak decyzją czysto polityczną. w których mniejszości narodowe posiadają autonomię językową. Obok kontinuum geograficznego istnieje także kontinuum historyczne. Natomiast dwa dialekty tego samego języka urzędowego oddalone od siebie geograficznie nie muszą wykazywać tej cechy. Tabela l pokazuje. W wielu krajach. gdy sąsiadujące ze sobą dialekty podporządkowane są różnym językom urzędowym. jak i języki urzędowe. a w wyniku ewolucji pojawiają się nowe. Jednakże wszystkie te dialekty zestawione razem wykazują pewną ciągłość. mimo że każdy mówi własnym językiem.. Nawet wtedy. na obszarze przygranicznym między Niemcami a Holandią przebiega przez terytorium.z 70 milionami użytkowników. Komunikacja językowa w Malezji odbywa się powszechnie w oparciu o taki czy inny dialekt języka baazar-malajskiego. W Azji odmiany malajskiego traktowane są zarówno jako dialekty. Tak więc wzajemnie zrozumiałe bywają także stosunkowo bliskie sobie dialekty bądź języki. uznawany jest za dialekt języka niemieckiego. a co za tym idzie. Rozwiązaniem problemu granic między językami czy dialektami. Z punktu widzenia typologii bądź statystyki nadanie językowi statusu języka urzędowego nie jest istotne. Można jednakże dostrzec spore odstępstwa od tej reguły. kontaktu z nim i chęci jego zrozumienia. zwłaszcza w telewizji. że można znaleźć dowody na istnienie kontinuum dialektalnego. używa się go też w dużym zakresie w mediach. Włosi z regionu Alp muszą korzystać z napisów na ekranie. jak np. ale indonezyjska standardowa odmiana malajskiego. na którym sąsiadujący ze sobą przez granicę mieszkańcy mogą się z łatwością porozumieć.różnych języków. które określają obowiązkowy i fakultatywny zakres wykorzystania tych języków oraz różnorakie stopnie ich urzędowego statusu. tj. Jednakże. Mogą zdarzać się i takie sytuacje. luksemburski posiada bogatą tradycję literacką. mogą one być dla siebie nawzajem zrozumiałe -jako sąsiednie elementy kontinuum dialektalnego. Niektóre języki zanikają. jest pojęcie kontinuum dialektalnego. w odróżnieniu od innych dialektów niemieckich. jednakże po pewnym czasie przyczynia się ono do ustanowienia reguł językowych i wzbogacenia zasobu słownictwa języka zinstytucjonalizowanego. że językiem urzędowym nie stanie się któryś z największych języków narodowych. nawet w obrębie szczegółowo zbadanego kontynentu europejskiego: na przykład w granicach obszaru niemieckojęzycznego dialekty północne są prawie całkowicie niezrozumiałe dla użytkowników dialektów południowych i na odwrót. aby zrozumieć dialogi w filmach na temat mafii. jawajski .

Jednakże. liczba kontynentów.Ogólnie rzecz biorąc. co pokazuje tabela 2. czy też sytuacja ekonomiczna kraju jego pochodzenia (wyrażona w miliardach dolarów amerykańskich). w których dany język jest językiem urzędowym. otrzymamy różne wyniki . na których jest używany Produkt Narodowy Brutto w miliardach dolarów amerykańskich w głównych krajach** i angielski 300 47 5 1069 Wlk.w zależności od przyjętych przez nas kryteriów. które języki na świecie mają największe znaczenie. 313 Tabela 2. takie jak liczba krajów. Najbardziej „międzynarodowe" języki świata Język Liczba rodzimych użytkowników* Liczba krajów. Brytania ifrancuski 68 . na których jest używany. próbując określić. w których funkcjonuje jako język urzędowy Liczba kontynentów. otrzymany przez nas obraz będzie zupełnie odmienny. Pod względem liczby użytkowników dominować będą języki azjatyckie. jeśli oprócz kryterium liczebności zastosujemy także inne kryteria. Języki o największej liczbie użytkowników (w milionach osób) mandaryński chiński 885 portugalski 1175 rosyjski 'Tabela 3.

30 3 1355 Francja sarabski 139 21 2 38 Zjedn. Emiraty Arabskie Ihiszpański 266 20 .

2 525 Hiszpania {portugalski 175 7 3 92 Portugalia miemiecki 118 5 1 2075 Niemcy iindone-ayjski 193 4 1 167 Indonezja rmalajski .

ma to miejsce w przypadku indoeuropejskiej rodziny języków. Metafora rodziny sugeruje istnienie genetycznego pokrewieństwa między pewnymi językami. a także kierunkóv wielkich historycznych zmian fonetycznych czy strukturalnych. Nierzadko. grupy językowej. gałęzie z kolei na grupy (np. maj wspólne źródło. Języki J które wykazują znaczną liczbę podobieństw pod względem fonologw cznym. w wielu bardzo złożonych sytuacjach językowych w Afryce. U samego jej szczytu znajduje się kategoria typu. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii Klasyfikowanie języka ma bogatą tradycję pod względem pról określania rodzin językowych.. Biorąc pod uwagę ogromną liczbę użytkowników. w jaki sposób języki podporządkowują się tym ogólnym zasadom. słowiańskie. greka. czyli grupa języków należących do różnych rodzin językowych odległe ze sobą spokrewnionych. język irańskie. Azji i w obu Amerykach rozróżnienia te są konieczne. Zagadnienia te były prz miotem analizy w rozdziale 9. **Fischer Weltalmanach 1997) 314 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Typologia języków 315 W tym rozdziale natomiast skoncentrujemy się na rezultatach historycznego różnicowania. hindi). k^ re powodowały różnicowanie się języków. która nie jest spokrewniona z żadną inną. tzn. poziomy typu. że język angielski zajmuje najwyższą pozycję. Tabela 5 przedstawia klasyfikację . romańskie orai germańskie należą do jednej wielkiej rodziny . status języka urzędowego w tak dużej liczbie krajów oraz obecność na tak wielu kontynentach. łacina. Pojęciem centralnym pozostaje rodzina języków. jak pokazują tabele 4 i 5.2. poświęconym problemom językozna\ stwa historycznego. Rodziny językowe dzieli się następnie na gałęzie (np. zwanych prajęzykami. • 10. opisane w poprzednim rozdziale. Kategorie te są przedstawione i zilustrowane na przykładzie niektórych języków afrykańskich w tabeli 4. Powyższe dane liczbowe pokazują jasno. Informacje na temat pokrewieństwa genetycznego języków pośrednio poszerzają naszą wiedzę na temat wzorców migracyjnych ludności. że język angielski stał się w czasach obecnych Językiem światowym". języki celtyckie. Badanie procesu wyodrębniania się rodzin językc wych oznacza zatem badania historyczne oraz rekonstrukcją starł szych form językowych. jak np. wiele grup natomiast może się dzielić na podgrupy.1.indoeuropejskiej rc dziny języków. niektóre języki indyjskie (np. Typologia języków Kryteria socjologiczne.2. typologia języka stosuje obecnie bardziej złożoną systematykę. szczepu i rodziny wzajemnie się na siebie nakładają. gałąź zachodnioeuropejska rodziny indoeuropejskiej). I tak.2.(^Grimes 1996. grupy romańskie i germańskie gałęzi zachodnioeuropejskiej). Oprócz pojęcia rodziny językowej. ale. Poziom niższy klasyfikacji stanowi szczep. podkreśla ono związki wewnętrzne między członkami takiej rodziny. uniwersa-lia natomiast pozwalają nam zorientować się. Oba te zagadnienia! omówimy w kolejnych podrozdziałach. które im odzwierciedlać relacje między członkami rodziny ludzkiej. morfologicznym oraz składniowym. pomagają w klasyfikacji języków pod względem aspektów zewnętrznych. kryteria wewnątrzjęzykowe natomiast służą określeniu stopnia pokrewieństwa genetycznego między językami spokrewnionymi oraz uniwersalnych cech strukturalnych wszystkich języków. 10. 10.. wydaje się oczywiste. leksykalnym.

że ludy przybyły do tych części Afryki na długo przed narodzinami języka". grupa języków nguni w Afryce Południowej obejmuje większość użytkowników języków afrykańskich w tym kraju.. Rodzina ta jednakże dzieli się na o wiele więcej gałęzi niż te. Dane w tabeli 4 pokazują. Tabela 4. Poziomy taksonomiczne w klasyfikacji językowej (na przykładzie Typ Szczep Rodzina Gałąź Grupa Podgrupa mger-kongo benue-kongo ubongi bantu bantu północno-zachodnia pólnocno-wschodnia poludniowo-wschodnia venda tsonga sotho ngum zulu xhosa swazi ndebele ryjskich. tzn. tych. l . w afrykańskich językach subsaha316 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. a każda gałąź z kolei zawiera dużo więcej grup i podgrup. I tak np. szczep bantu sam w sobie zawiera tylko jedną rodzinę.najważniejszych obszarów językowych świata. Tabela 6 zawiera przegląd rodziny indoeuropejskiej. Tabela 5 przedstawia niektóre systemy pokrewieństwa między różnymi językami na całym świecie. że między tymi językami (niger-kon-go. Oznacza to. będzie mowa także o serii typów. Wyodrębnienie w pierwszej serii. trzech typów oznacza. którzy mówią nieco mniej licznymi językami ndebele i swazi. W tym przypadku ogromnej wagi nabiera pojęcie typu. khoisan [khoiń] i nilo-saharyjskim) nie ma genetycznego pokrewieństwa. że podczas gdy język bantu jest daleko spokrewniony z innymi kongo-nigeryjskimi szczepami językowymi. tzn. oraz tych. którzy posługują się głównymi językami zulu i xhosa. że w przypadku języków bantu pojęcia „szczep" i „rodzina" pokrywają się. To z kolei dowodzi.e. datowanymi (przez Jean Aitchison) na 50 tysięcy lat p. które zostały wymienione.n. że będziemy się też odnosić do regionów geograficznych. Ze względu na to.

Typ nilo-saharyjski. Istnieje wiele dokumentów pisanych. Główne obszary językowe świata 1. I tak grupa trzecia. Typ khoisan (khoiń). Tabela 5. Wynika z tego. są rezultatem podziałów w głównej mierze geograficznych. Jak widać w tabeli 6. 318 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Afryka Północna i Środkowy Wschód: szczep afro-azjatycki 2. że między rodzinami i językami w tej drugiej serii.3. co pozwala naukowcom zrekonstruować proces ewolucji różnych gałęzi. postrzegane były przynajmniej jako „szczepy". grupa arabska. np.1. oraz jedną „rodzinę". Oznacza to. niespokrewniony z jakąkolwiek inną grupą czy rodziną. Tradycyjnie te cztery kategorie języków nostratyckich. Można zatem wykazać.). bez konieczności określania jakiegokolwiek pokrewieństwa genetycznego między typami w danej serii geograficznej. hebrajskim czy arabskim. w myśl którego wydzielenie pewnych serii geograficznych. np. grup i podgrup. szczep i rodzina pokrywają się wzajemnie. według którego wielu naukowców zakładało. Wynika z tego.nie mający nawet odległych związków z innymi językami. jako dalece spokrewnione zbiory rodzin. nama 1. Typ niger-kongo.2. że indoeuropejska rodzina językowa stanowi jeden „typ". aramejski 2. somalijski. kategorie typ. Staroegipski i koptyjski: obecnie wymarłe 2.na Środkowym Wschodzie i w Afryce Północnej . Obecnie jednak znaczna liczba językoznawców domaga się solidnych dowodów empirycznych na poparcie istnienia określonego pokrewieństwa. np. Opis zawarty w tabeli 5 odzwierciedla kompromis między tymi dwoma poglądami. W tabeli 5 indoeuropejska rodzina języków umieszczona została wraz z kilkoma innymi typami w grupie języków nostratyckich. Rodzina semicka. np. języki nostratyckie (termin zaproponowany przez duńskiego językoznawcę Holgera Pedersena w 1903 r. inne natomiast są kwestią przypadku. Niektóre z cech wspólnych różnym językom mogą być objaśnione na gruncie podobieństw genetycznych. że wszystkie języki świata są ze sobą genetycznie spokrewnione. Rodzina kuszytyjska. Ogólnie przyjmuje się tę drugą możliwość w sytuacjach. że szczep afro-azjatycki to jedyny zbiór sześciu grup językowych. tzw.W drugiej serii języków . odzwierciedla wcześniejsze podejście do typologii języka. Języki subsaharyjskie 1. gałąź khoekhoe. istnieje dalekie pokrewieństwo. jeden „szczep" . że wszystkie grupy wymienione w tabeli 5. gdy w grę wchodzą odizolowane przypadki języków odległych od siebie geograficznie i/lub historycznie. Tabela 6 przedstawia typ indoeuropejski.3.4. tzn. np. hebrajski. ale dwie główne gałęzie: gałąź satemową i gałąź kentumową (por. rozdział 9). np. z wyjątkiem drugiej. Na podstawie danych empirycznych przyjmuje się. Na przykład wyraz dog (ang.1.2. somalijskim.rzecz ma się odmiennie: wszystkie języki należą do jednego szczepu afro-azjatyckiego. wymienione w tabeli 5. Typologia języków 317 kich krewnych. może okazać się użyteczne. że istnieje pokrewieństwo genetyczne między prawie wszystkimi grupami języków indoeuropejskich. który obejmuje tylko jeden szczep i jedną rodzinę. języki etiopskie 2. rodzina nilotycka 2. np. rodzina bantu 1. bez wskazywania na jakiekolwiek pokrewieństwo między nimi. w obrębie których języki mają dale10.2. Rodzina berberyjska .

1. Języki Indian Ameryki Północnej 6. estoński.1. jawajski 5. gruziński 3.1.1. celtyckie Egoidelskie brytańskie 3. grupa mongolska 4. hausa 3. np. Typ drawidyjski.1. irańskie 3. np. np. indonezyjski. szczep parna nyungan.1. rodzina chińska. Typ austro-azjatycki.2. sanskryt (wymarły) perski. słowiańskie i— wschodniosłowiańskie h. bałtyckie 3. np. Szczep uto-aztecki. Typ uralski.3. Typ austronezyjski (800 języków). szczep malajski.1.4.1. np. rodzina tybetańsko-birmańska 4. Rodzina czadyjska. Rodzina athapaskańska.4.2. indoaryjskie 3.4. np. nootka 6.2.3. tamilski.1. rodzina majańska 6.2.3.4. japoński 5.1. np.1.1. tabela 6) 3.1.5. Typ ałtajski.2. np. grupa turecka (np. germańskie — wschodniogermańskie — pólnocnogermańskie — zachodniogermańskie pojedyncze języki hindi.2.1. kurdyjski . navaho 6.1.6. romańskie wschodnioromańskie — ibero-romańskie — galo-romańskie — retoromańskie 3.1. hopi 6. Rodzina wakashan.1. np. np.4.3.2.1. np.1. fiński.1. Języki południowoamerykańskie 10.zachodniosłowiańskie i— południowosłowiańskie 3. lapoński.1. np. Typ australijski (250 języków).2. albański 3. greckie 3.1. Języki mezoamerykańskie. Typ indoeuropejski (por. Języki indoeuropejskie szczep = gałęzie rodzina grupy (podgrupy) 3. południowokaukaski.2. łacińskie 3. bengalski. turecki). Koreański.2.1. Języki nostratyckie 3.2. rodzina mon-khmer 4.1.3. Języki papuaskie (750 języków w Papui Nowej Gwinei) 5. mbabaram 5.1.5. węgierski 3.4. Grupa polinezyjska 6. kwakiutl.1.2a. Języki austryjskie 4.2.1.2. nepalski.3. np. Języki australo-azjatyckie i języki Pacyfiku 5.1.2.3. Typ kartweliański. np. telugu 4. armeńskie 3. Języki sino-tybetańskie. Rodzinaeskimosko-eleucka 6. Języki północnoamerykańskie (wybrane rodziny lub szczepy) 6. Typologia języków 319 Tabela 6.

niderlandzki. Z kolei nootka. czy podobne elementy językowe mają znaczenie dla klasyfikacji. istnieje także zadowalające wyjaśnienie etymologiczne poprzez odwołanie się do języka praaustralijskiego. W tym przypadku mamy do czynienia z uniwersaliami przedstawieniowymi. które się kryje pod tym terminem.3. wysokoniemiecki. kataloński. które nazywamy uniwersaliami. czy też są one jedynie zbiegiem okoliczności. 10. decyzja. przedstawione zostały jako elementarne jednostki semantyczne: swego rodzaju „alfabet myśli ludzkiej". gaelicki walijski. . Można przyjąć. czeski. ilości. duński. i relewancji (patrz rozdział 7. islandzki. ukraiński polski. bretoński. włoski. w jaki porozumiewamy się między sobą. wymienione w tabeli 2. to niektóre spośród uniwersaliów interpersonalnych lub pragmatycznych. że muszą istnieć również uniwersalia interpersonalne. słowacki bułgarski. ludzki aparat pojęciowy rozwinął się tak. Uniwersalia językowe jako podstawa typologu Mimo że między językami przynależącymi do różnych typów mogą istnieć ogromne różnice. kiedy języki są słabiej udokumentowane.. wszystkie języki mają pewne cechy wspólne. że pojęcia uniwersalne są językowo oddawane albo jako jednostki leksykalne (morfemy swobodne). albo jako afiksy (morfemy związane). wschodniofryzyjski.2. Można tu wykluczyć możliwość zapożyczenia z języka angielskiego. zachodniofryzyjski. afrikaans. 10.1). serbochorwacki.około 60 podstawowych pojęć. że zasady konwersacji. szkocki. Kwestia uniwersaliów wspomniana była w rozdziałach 6 i 7.3). Forma językowa lub kategoria wyrazu przyjęta przez daną jednostkę w którymkolwiek języku jest nieistotna. ponieważ mamy obszerną wiedzę na temat języka angielskiego i jego rozwoju. norweski. W rozdziale 6 pojęcia uniwersalne. portugalski francuski. jeden z języków Indian Ameryki Północnej. regulujące sposób.litewski. co sugerowałoby. jak np. zakładanie pokrewieństwa genetycznego między językami mbabaram a angielskim jedynie na podstawie tego jednego przypadku byłoby zatem błędem. jednym z aborygeńskich języków Australii (patrz tabela 5.2. sardyński hiszpański. przynajmniej zasady jakości. luksemburski 320 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Można uogólnić powyższe fakty i stwierdzić. Na przykład wyrażenie pojęć Ja" i „ty" nie musi mieć formy zaimka. przypadkiem ma takie samo znaczenie jak dog w języku angielskim. macedoński (nowo)grecki rumuński. białoruski.2. nie posiada rzeczowników i. Natomiast w innych przypadkach. może być także morfemem związanym (sufiksem fleksyj-nym). wyraża odniesienie do osoby mówiącego (ja) i słuchającego (ty) poprzez afiksy dodane do czasownika. W myśl twierdzenia. słoweński. farerski angielski. sufiks -i w łacińskim veni (przyszedłem) lub -is w venis (przyszedłeś). tak jak łacina. prowansalski irlandzki. 5. łotewski rosyjski.. dolnoniemiecki. iż w każdym języku osobno i we wszystkich językach świata razem jako pierwszy pojawia się niewielki zbiór . W tym szczególnym przypadku wnioski są niepodważalne. kornwalijski (wymarły) gocki (wymarły) szwedzki. Język 321 jest przede wszystkim wykorzystywany jako środek komunikacji. może okazać się trudniejsza. Typologia języków „pies") w mbabaram.

Bardzo dobrym tego przykładem są nazwy podstawowych kolorów.. Jednak badania ostatnich lat wykazały. że sytuacja ta nie jest tak oczywista. które wykazują największe różnice. • i 7ńłtv szary biały ZOIt" < czerwony < lub < niebieski < brązowy < różowy czarny zielony pomarańczowy fioletowy między poszczególnymi kolorami. /a/ i | Tabela 8. o ile w ogóle się je wybierze. ta opozycja jest bardziej widoczna niż rozróżnienia po322 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKAJ Tabela 7. Jeśli język posiada trzy określenia kolorów. W językach. tzn. stwierdziła po przeanalizowaniu dużej liczby języków niezwykłą regularność pod względem dystrybucji podstawowych określeń kolorów na całym świecie. jest znacznie bardziej złożony. że da się zaobserwować wyraźną systematyczność w rozwoju określeń kolorów. „różowy". Porządek wzrastania liczby określeń kolorów pokazuje. Uniwersalia leksykalne: dystrybucja określeń kolorów faza l faza 2 faza 3 faza 4 faza 5 faza 6 . Uniwersalizm fonologiczny: dystrybucja podstawowych samogłosek 10. są to albo „zielony" albo „żółty". że najbardziej istotnym kryterium. nawet jeśli szczegóły nie zostały jeszcze do końca zbadane. tzn. albo potwierdzić. Tabela 7 przedstawia podsumowanie tych spostrzeżeń. które można. że gdyby w jakimś języku istniały jedynie dwie samogłoski. albo obalić w odniesieniu do 5000 lub 6000 języków świata. Podobną zasadę można by hipotetycznie zastosować w odniesieniu do systemu samogłosek w języku. albo obydwa. jest opozycja pomiędzy dwoma ekstremami. Próbuje się raczej określić takie elementy spośród ogólnego systemu dźwięków. tzn. wyżej wymienione cztery kolory fazy 6 mogą pojawiać się znacznie wcześniej niż kolory przypisywane fazom wcześniejszym. gdyż np. fakt. które mają odpowiedniki jedynie dla barw „biały / czarny" lub odcieni jasny / ciemny. które można znaleźć we wszystkich językach świata oraz ustalić. pod warunkiem przeprowadzenia wystarczającej ilości badań.2. jak „czarny" i „biały" (lub odcienie „ciemny" i jasny"). byłyby to dwie spośród trzech samogłosek głównych będących w największej opozycji do siebie nawzajem. które same w sobie mogą być postrzegane jako jasny (zielony. że określenia kolorów to elementy specyficzne dla danego języka i utworzone arbitralnie. Typ uniwersaliów.)" lub „ciemny (zielony. na podstawie którego tworzy się te pojęcia. Typologia języków /i. Kolejny kolor to „brązowy". tym trzecim jest „czerwony". Pierwotnie przyjmowano. Moglibyśmy pójść krok dalej i założyć. Szóstym określeniem jest „niebieski". W przypadku czterech lub pięciu określeń. takie. Jedno z uniwersaliów zakłada. niebieski itd.Chociaż te typy uniwersaliów językowych mogą się wydawać interesujące i przekonujące. morfemów. struktur składniowych itd. nie są one jednak złożone wewnętrznie.)". który tradycyjnie był i jest przedmiotem zainteresowania typologii językowej. Jednak dwójka amerykańskich badaczy. w jakiej kombinacji czy kolejności należy je wybrać. „pomarańczowy" i „szary". Brent Berlin i Paul Kay. Liczy się jednak raczej sama zasada. wyrazów. niebieski itd. następnie zaś mamy do wyboru cztery możliwości: „fioletowy". Języki posiadają przynajmniej dwa podstawowe określenia kolorów. u/ lei . że język musi posiadać minimum dwie samogłoski. stanowią jedynie listę twierdzeń.

podmiot . od posiadającego lub doznającego do patiensa. potem prefi-ksów. 3. OPD natomiast jest mniej centralny. Tabela 10. Uniwersalizm morfologiczny: preferencje w użyciu afiksów sufiks < prefiks < infiks < morfem nieciągły (por. moglibyśmy ustanowić także ich hierarchię preferencyjną. 1.będą to /i/ /a/ /u/ lei /o/. tj. rozdz. . . dlatego też nie przytaczamy go w tym miejscu. W pierwszej kolejności przedstawiano rezultaty badań dotyczących szyku wyrazów w zdaniu (np.) PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Przy czterech samogłoskach dodane zostaną albo lei albo /o/. tabela 9): najbardziej preferowane jest użycie sufiksów. mniej centralnych oraz marginesowych czy też peryferyjnych. Sposób myślenia leżący u podstaw uniwersaliów składniowych obecnie wydaje się bardzo podobny do tego.w indiańskich językach siuslaw i kuś.orzeczenie . chociaż bardzo częsty. języku Indian Ameryki Północnej. w przypadku pięciu . Zatem. Uniwersalizm składniowy: preferencje w zakresie typów szyku wyrazów POD < PDO < OPD < ODP < DOP (13) (11) (6) (Liczby w nawiasach oznaczają częstotliwość występowania danych typów szyku wyrazów w 30 językach wybranych ze wszystkich możliwych szczepów. że fonologiczny system języków wykazuje podobną budowę. Podobny porządek został ustalony w morfologii dla afiksów (por. w którym dopełnienie poprzedza podmiot. tak i w odniesieniu do uniwersaliów można stwierdzić istnienie elementów centralnych (lub prototypowych). Tabela ta przedstawia rezultaty badań językoznawcy amerykańskiego Jo-sepha Greenberga w odniesieniu do 30 języków.3) /u/ albo /a/ i N. [Punkt 2 został podważony. Jak w przypadku wszystkich innych kategorii. rozdział 3). Poniżej cytujemy cztery z pierwszych pięciu uniwersaliów z owej listy. da się tu zauważyć pewien porządek pojęciowy przepływu energii od agensa do patiensa lub jakiegoś innego związku zależności. Jak pokazano w rozdziale 6. w którym podmiot poprzedza dopełnienie. W przypadku istnienia trzech samogłosek. a na końcu infiksów. można hipotetycznie założyć. Takie uporządkowanie znajduje również odzwierciedlenie w znacznej większości preferowanych szyków wyrazów we wszystkich językach świata. analogicznie do analizy określeń kolorów.Model odwrotny. Wcześniejsze badania z zakresu typologii języka kładły największy nacisk na uniwersalia składniowe (lub gramatyczne). Z powyższych faktów wynika. można by do nich ewentualnie dodać także morfemy nieciągłe (por. tak jak to pokazano w tabeli 10. muszą to być /a/ lii /u/. Te trzy typy opierają się na wspólnej zasadzie. na którym opiera się pojęcie kategoryzacji przez prototyp. z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością itp. W zdaniach oznajmujących z podmiotem oraz dopełnieniem w formie rzeczownika prawie zawsze dominuje szyk zdania. Lista ta zawiera wiele różnych ograniczeń typu prawie zawsze. jest bardzo marginesowy: ODP występuje w coeur d'alene. Języki o dominującym szyku OPD są zawsze prepozycyjne. ale każdorazowo opisuje prototypowy wzorzec uniwersalnej kategorii „szyku". a ODP i DOP . biorąc pod uwagę możliwe szyki wyrazów. Myślenie w kategoriach prototypów ujawnia się też wyraźnie w przedstawionym przez Greenberga zestawieniu 45 uniwersaliów. Zatem.dopełnienie: POD). w myśl której podmiot poprzedza dopełnienie bliższe.] 3. że POD i PDO stanowią prototypowe lub centralne szyki zdania. Greenberg nie próbuje zatem ustalić jednego wzorca szyku dla danego języka./a/ 323 Tabela 9.. itd.

szyk OPD sugeruje szyk prepozycyjny.3). wówczas przymiotnik także występuje po rzeczowniku (Greenberg 1966:110). Językoznawstwo kontrastywne 325 rzeczownik będzie poprzedzony przedimkiem. ale także w językach typu ałtajskiego. Jeśli dany język posiada dominujący szyk POD i jeśli dopełniacz następuje po rządzącym nim rzeczowniku. jeśli język. że poszukiwanie uniwersaliów językowych pociąga za sobą porównanie wielu. jak np.. nie musi to sugerować żadnego pokrewieństwa genetycznego. 10. 2. albo po rzeczowniku (post-pozycyjny). Ilustruje to węgierskie zdanie Zoltan a fa alatt fut (dosł. w grupie tureckiej i językach mongolskich. Na tej podstawie w latach dwudziestych XX w. 3. w wyrażeniu zdobyć szczyt. Jednakże.3.interperniowe sonalne elementarne maksymy . 5. „Zoltan drzewem pod biegnie [on]"). Typy uniwersaliów 10. np. w którym czasownik fut pojawia się w pozycji końcowej. analogicznie do całego zdania. adpozycja także pojawia się na końcu. SOCJOLOGIA JĘZYKA. węgierski.3. w stosunku do pozycji przyimka. taki jak np. jak np. Nawet jeśli w kilku językach występują takie uniwersalia impli-kacyjne. wówczas prawdopodobnie 10. Wówczas będzie to postpozycja (poimek). tak jak w przypadku szczyt zdobyć. Omówione wyżej typy uniwersaliów zostały podsumowane na rysunku 2. a PDO implikuje szyk postpozycyjny: jeśli O pojawia się na końcu. jak i postpozycje) pojawi się po rzeczowniku. Rys.3. proponowano. wtedy prawdopodobnie adpozy-cja (termin nadrzędny obejmujący zarówno prepozycje. np. jak częste zastosowanie ma dany elePORÓWNYWANIE JĘZYKÓW. często setek języków. aby uznać. Zgodnie z punktami 3 i 4. wejść na szczyt. poszukiwanie podobieństw w dużej liczbie języków może oznaczać mniejszą dogłębność i precyzję badań. w węgierskim (tabela 5. Postpozycję są rzeczywiście powszechnie spotykane nie tylko w przypadku języków typu uralskiego. tak jak w wyrażeniu wejść szczyt na. że wszystkie te języki przynależą do typu ałtajskiego. który teoretycznie może pojawić się albo przed rzeczownikiem (prepozycyjny). a nawet w japońskim i koreańskim. w którym wyrażenie przy-imkowe a fa alatt „drzewem pod" ma postpozycję. ma szyk wyrazów PDO. W przypadku językoznawstwa kontrastywnego natomiast przedmiot badań stanowią tylko dwa lub kilka języków. np. Języki o normalnym szyku POD są z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością postpozycyjne. Oznacza to.4.2 pokazaliśmy. stąd możliwość większej precyzji w określaniu. Choć wynikiem tych poszukiwań są założenia ważne dla językoznawstwa teoretycznego oraz badań interdyscyplinarnych. że dany typ szyku wyrazów dla P. Typ uniwersaliów od 3 do 5 to uniwersaliaimplikacyjne. Cecha ta jednak stanowi zbyt słaby dowód na istnienie pokrewieństwa genetycznego. Językoznawstwo kontrastywne 327 uniwersalia uniwersalia pojedyncze uniwersalia implikacyjne uniwersalia uniwersalia przedstawię. Językoznawstwo kontrastywne W podrozdziale 10. O i D będzie także określał szyk wyrazów między innymi elementami pozostałych fraz. Jeśli dany język stawia czasownik przed dopełnieniem (OD).

w której osoba będąca agensem w zdaniu była jednocześnie doświadczającym.jednostki konwersasemantyczne cyjne fonologia morfologia leksyko-logia składnia kolejność pojawiania się samogłosek preferowany typ afiksów kolejność prefero-pojawia. pój. [John i Maria często ranią się. John hurt himself with a knife yesterday vs. [Ivan i Maria często ranią jeden drugiego. język niemiecki: Hans und Maria kranken oft einander. wykonała opisaną czynność w stosunku do siebie samej. lub mn.] Jak widać w powyższych przykładach. który wyrażałby tę samą funkcję w sposób identyczny jak w języku polskim. język polski: Jan i Maria często się ranią. na l lub 2 os. Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt vs.] c. podobnie w języku niemieckim zmiana z 3 os.] d.] Powyższe przykłady pokazują. co może być również wyra- . Ten typ wnikliwego porównania często ujawnia wielowymiarowe odpowiedniości. John and Bili hurt themselues with a knife yesterday). jak już powiedzieliśmy. jak taki odcień znaczeniowy może być przedstawiony w pozostałych trzech językach: (2) a. język polski: Jan zranił się wczoraj nożem. że w każdym ze zdań mówiący opisuje sytuację. [Ivan (po)ranił siebie wczoraj nożem.] d. Można zauważyć. funkcja się opisująca relację wzajemności w języku polskim wymaga użycia w każdym z pozostałych trzech języków innych form zaimkowych. tzn. niż miało to miejsce w pierwszym z omawianych przykładów. Ponadto. gdy podmiot wskazuje na istnienie dwóch agensów pozostających w stosunku do siebie w identycznej relacji. które stwarzają nowe perspektywy poznawcze. b. to okazuje się. [Hans się nożem wczoraj zranił. Użyte zaimki odzwierciedlają specyficznie relację wzajemności. 1. język rosyjski: Hean u Mapusi nacmo panxm ^py^ dpyza. wymagałaby zastąpienia sich formami dopełniacza odpowiednich zaimków osobowych (np. że trudno jest znaleźć wśród nich taki. język angielski: John and Mary often hurt each other. że choć pozornie istnieją w tych językach jego ekwiwalenty. [John (z)ranił się nożem wczoraj. W języku angielskim forma himself byłaby w przypadku zmiany osoby i liczby podmiotu zastąpiona innymi zaimkami zwrotnymi z morfemem wiązanym -self(np. b. język rosyjski: MeaH (no)panuji ce6x enepa HOSKOM. 10. Zaimek zwrotny się w języku polskim może również oddać znaczenie relacji wzajemności w wypadku.1. pój.] j c.3. język niemiecki: Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt. (1) Zaimek zwrotny się i jego odpowiedniki a. 1. Ich habe mir mit dem Messer gestem uerletzt). lub mn. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze Zacznijmy od typowego dla języka polskiego zaimka zwrotnego się (dla uproszczenia tej przykładowej analizy pominiemy tu zaimek sobie oraz jego formy deklinacyjne). [Hans i Maria ranią często się. język angielski: John hurt himself with a knife yesterday. Zobaczmy. językoznawstwo kontrastywne może mieć bardzo praktyczne zastosowania. że spośród wybranych tu języków rosyjski oddaje funkcję się w sposób najbardziej zbliżony do języka polskiego. Badanie kilku wybranych języków europejskich w poszukiwaniu jego odpowiednika dowodzi.wane szyki nią się wyrazów określeń kolorów ment w dwu lub więcej językach.

[Ivan zawsze budzi się o 7 godzinie. Wykorzystując zaimek się. jednakże opisanie jego znaczenia narzuciło konieczność włączenia do analizy kilku dodatkowych funkcji semantycznych. tak jak to miało miejsce w języku polskim. w przypadku języka rosyjskiego natomiast da się tu zauważyć większą analogię w stosunku do języka polskiego. język angielski: Mary is still hesitating. [Hans budzi się zawsze o 7. i mn. Popatrzmy na poniższe przykłady: (3) a. których nie włączyliśmy do tej skrótowej analizy). b. podczas gdy w pozostałych językach zastosować trzeba w tym celu trzy różne warianty.] d. język niemiecki: Hans wacht immer um 7 auf. język polski: Maria jeszcze się waha. w niemieckim z zaimkiem einander. zwrotność —* 5. język polski: Jan zawsze budzi się o 7. a z formą ^py^ dpyza w języku rosyjskim. Sieć radialna niektórych znaczeń polskiego zaimka się 2. w języku rosyjskim.Językoznawstwo kontrastywne 329 żonę przez polski zaimek nawzajem. Rys. Jedynie język rosyjski. w przypadku czasowników opisujących zmianę stanu lub też oddających stan psychiki agensa.] d.] (4) a. 3. język angielski: John always wakes up at 7 a. pój. język niemiecki: Maria zógert noch. 3. czy z formą zaimkową ceón. język polski jest w stanie oddać wszystkie z wyżej wymienionych funkcji i znaczeń (oraz te. język rosyjski: Mapun eiąe KOJieóemcft.m. wykazuje najdalej idące podobieństwa w relacji do niego. jak w . b. gdyż i tutaj we wszystkich opisanych wyżej przypadkach.] c. język rosyjski: Mean ecezda npocbinaemca e ceMb nacoe. że jej punktem wyjścia był jeden morfem. Dla oddania znaczenia (2) czasowniki w języku angielskim łączą się z formami zaimka zwrotnego each other (w odniesieniu do dwóch agensów) lub one another (do większej ich liczby). (inne znaczenie) \ 3.] c. [Mary wciąż waha się. jednak ten zaimek nie może zastąpić zaimka zwrotnego się. Różnorodność użycia zaimka się można zobrazować przy pomocy kategorii radialnej. W podsumowaniu tej krótkiej analizy trzeba zauważyć. w języku niemieckim. że odpowiedniki polskich zdań obrazujących funkcje się wymienione w punktach (3) i (4) w języku angielskim i niemieckim w ogóle nie wykorzystują zaimka zwrotnego. relacja wzajemności. jak fragmentaryczne i pozorne mogą okazać się domniemane podobieństwa między językami. [Maria waha się jeszcze. zmiana stanu czy też opis stanu psychiki. a jedynie go uzupełnić.328 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. w których zaimek się ma zastosowanie w języku polskim. zaimkiem sich lub formami dopełniacza zaimków osobowych dla l i 2 os.] Przykłady te dowodzą. Tak. jak np. tj. co odzwierciedla się poprzez obecność sufiksu -ca dla wyrażenia zwrotności. czyli zaimek zwrotny się.3. W odniesieniu do funkcji (3) i (4) angielskie i niemieckie czasowniki leksykalne w ogóle nie wykorzystują zaimków zwrotnych. zmiana stanu 4. stan psychiki Jednocześnie mogliśmy zauważyć. co widać na rys. 1. wyżej wymienione: zwrotność. 10. wykorzystywane były morfemy o funkcji zwrotnej. jako najbliżej spokrewniony z polskim spośród tych trzech języków. [Maria jeszcze waha się. relacja wzajemności ••— 1. np. Można jeszcze wymienić kilka innych funkcji. [John zawsze budzi się o 7 przed południem. w znaczeniu (1) czasowniki z odpowiednimi dla danej osoby formami zaimka zwrotnego z cząstką -self w języku angielskim.

gdzie i jakiego rodzaju odmienności należy się spodziewać oraz sprecyzować te różnice na użytek osób uczących się danego języka oraz jego tłumaczy. że cechy występujące w obrębie języka docelowego. Proces ten oznacza adaptowanie wcześniejszych reprezentacji umysłowych do konkretnych danych z języka obcego. toteż należy położyć na f nie szczególny nacisk podczas nauki. który poznaje nowe dane językowe. będą stanowić l poważną przeszkodę w procesie uczenia się. biorąc pod uwagę np. tj. 330 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA 10. znacząco odbiegające od języka rodzimego lub języka wyjściowego. Konieczne są narzędzia. jak i różnice między nimi.2. Opis języka nie jest dokładnie tym samym. Zakładano. całe słownictwo lub też zbiór tekstów. Uczeń. że w procesie uczenia się języka obcego należy wziąć pod uwagę przyswojone uprzednio struktury i wprowadzone wcześniej kategorie językowe. Sposób wypunktowania i wyjaśniania podobieństw bądź niezgodności określony jest przez wy-j brane ramy teoretyczne. przyswajanego języka obcego. w rosyjskim dało się zaobserwować większą różnorodność odpowiednich form niż w przypadku polskiego się. Wyrażanie „zwrotności"'. listy wyrazów czy fraz. że dzięki temu ' uda się także przewidywać błędy pojawiające się w procesie nauki języka. musi nieuchronnie odwołać się do poznanych uprzednio kategorii. ale też na poziom sprawności językowej często wpływają błędy spowodowane w większym stopniu różnicami mniejszej rangi niż różnicami natury zasadniczej. „ .języku angielskim i niemieckim. co opis stanów i procesów myślowych osoby uczącej się języka obcego. schematów i prototypów na wszystkich możliwych poziomach kompetencji językowej. aby w procesie analizy kilku języków określić zarówno podobieństwa. kategorie gramatyki tradycyjnej. „relacji i „zmiany wzajemnośc. Dane empiryczne wykazują. siebie czasowniki nieprze- . We wcześniej cytowanych przykładach wyszliśmy od modeluj morfologicznego w języku polskim (zaimek zwrotny się) i próbowali-* la u.3. To właśnie tutaj pojawia się potrzeba studiów kontrastywnych. To twierdzenie musiało oczywiście ulec modyfikacji w miarę lepszego poznawania natury związku między strukturą języka a trudnościami w jego uczeniu się. Języki można porównywać na wiele różnych sposobów. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego W latach 1950—1960 językoznawstwo kontrastywne uznawane było za poddziedzinę behawioryzmu. Przypuszczano. które pomogą objaśnić. Wskazane jest zatem. choć faktycznie to dzięki tym ostatnim jesteśmy w stanie poszerzać nasz zasób wiedzy językoznawczej. jako korelat behawiorystycznei teorii uczenia się języka. Ze względu na to. językoznawstwo kontrastywne stanowi ważną gałąź badań lingwistycznych. że różnice tego typu uwypuklają istotne elementy na wielu płaszczyznach. Nie tylko nie ma korelacji między różnymi stopniami różnic językowych i koniecznym do ich opanowania wysiłkiem umysłowym.zmiany stanu" Stan psychiki zaimek się Zmiana stanu zaimek się Zwrotność Relacja wzajemności zaimki się.

Można także wykonać operację odwrotną. formy syntaktyczne lub wyrażenia idio-matyczne zamknęły. i zapytać np. Podsumowanie odpowiedzi na to pytanie znajduje się w tabeli 11. zmiany stanu czy określające stan psychiki agensa są oddawane odpowiednio w języku polskim. jak i proponowanego tłumaczenia). pój. tj. Etap pierwszy to poszukiwanie wszelkich możliwych wariantów danego wyrazu bądź frazy w obrębie tego samego języka. tzn. Na tym etapie można też stwierdzić. że aby ułatwić proces nauki języka obcego lub tłumaczenia. wyrażenia. Aby spełnić to zadanie. typowych skojarzeń emocjonalnych. a jeszcze innych nigdy nie brano pod uwagę. które on wyraża.chodnie czasowniki nieprzechodnie zaimki zaimki zwrotne zwrotne each z cząstką -self other i one another b. niemieckim i rosyjskim. język niemiecki zaimek 6pyz ópyza d. że niektóre wyrazy.. że możemy je w praktyce pominąć. Informacja słownikowa powinna być wynikiem zakrojonej na szeroką skalę analizy wszystkich przykładów użycia jakiegoś elementu lub wyrażenia idiomatycznego (zarówno jako elementu wyjściowego. obejmujący możliwie najwięcej różnych odmian. język angielski czasowniki nieprzechodnie czasowniki nieprzechodnie zaimek zwrotny einander zaimek zwrotny sich oraz dopełniacz zaimka osobowego l i 2 os. Możemy zauważyć. należy stworzyć odpowiednie narzędzia wykorzystując znane elementy językowe. formy syntaktyczne lub frazy mają tendencje do wywoływania określonych konotacji. angielskim. imn. język rosyjski śmy ustalić kategorie pojęciowe. 1. nie wystar333 332 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. że niektóre elementy są nieistotne pod względem statystycznym. za punkt wyjścia obierając kategorie pojęciowe. że bywają używane jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach. czy polegać na kompetencji językowej jednego tylko lub nawet kilku autorów słowników ani też na wcześniejszej pracy leksykalnej. Wydaje się też rzeczą właściwą. inne pojawiły się. Może się okazać. szczególnie wybrane pola semantyczne oraz typy tekstów. takie jak wyrazy. c. Musimy połączyć te źródła w starannie opracowany i stale uaktualniany korpus językowy (lub zbiór takich korpusów). szeroki wybór tekstów pisanych lub mówionych. w jaki sposób pojęcia zwrotności. relacji wzajemności. takich jak . inne natomiast są tak ograniczone i specjalistyczne.. że niektóre wyrazy.

W języku polskim typowym przykładem pojęcia wywołującego konotację negatywną jest wyraz świnia. w odróżnieniu od neutralnego wydźwięku struktury wykorzystującej ten sam przysłówek. które przeanalizowaliśmy w pierwszym języku. liczyć się itp. jeść jak świnia. / count to three before screaming. dystans.odczucia negatywne. tj. 334 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA (7) a. że opis tego typu jest z pewnością wykonalny. Na tym właśnie etapie rozpoczyna się właściwy proces porównawczy. wliczając / licząc szczeniaki. Why do you always come late? [Dlaczego ty zawsze się spóźniasz?] Innymi słowy. Kolejnym etapem jest kontrastowanie. Przykładem konotacji negatywnej związanej z formą syntaktyczną jest użycie w języku angielskim formy ciągłej czasownika przy jednoczesnym wykorzystaniu przysłówka always („zawsze"). 10. counting the puppies. np. próbujemy zebrać adekwatną liczbę możliwych wariantów oraz zestawień i frazeologizmów. Biorąc pod uwagę ograniczony zasób czasowników w językach europejskich.3. zanim zacznę krzyczeć. należy podzielić wszystkie modele zdań na kategorie. b. (6) a. zwyczajowych połączeń słów lub wyrażeń idiomatycznych. Wszystkie podstawowe modele zdań mogą być postrzegane jako możliwe warianty wyrażeń z czasownikiem jako ich ośrodkiem. użycie (5)a z konotacją pozytywną jest niemożliwe. Kontrastowanie fraz werbalnych Jak już wspomniano w rozdziale 6. Jeszcze inny sposób polega na przeszukiwaniu tekstów paralelnych lub porównywalnych z tekstami. The porter counłed our bags. Fifty dogs. w celu znalezienia przynajmniej częściowo równoznacznego elementu mogącego posłużyć za punkt wyjścia. Zgromadziwszy odpowiednią ilość nowych potrzebnych informacji. spróbujemy obecnie określić (na ograniczonej liczbie przykładów) związek pomiędzy angielskim czasownikiem to count („liczyć") a polskim czasownikiem liczyć oraz jego wariantami przedrostkowymi i zwrotnymi. że w zasobie słownikowym powszechnie znanych języków znajdą się konkretne grupy wyrażeń rzeczownikowych i czasownikowych. być grubym jak świnia. Liczę do trzech. wliczyć. b. policzyć. np. jak i uogólnione definicje wszystkich operacji umysłowych odnoszących się do liczenia. zaliczyć. Wychodząc tym razem od mniej złożonego pod względem morfologicznym przykładu z języka angielskiego. jak w (5)b: (5) a. podłożyć komuś świnię. b. Bagażowy policzył nasze torby. W wyniku przeprowadzenia równoległej klasyfikacji dla czasowników z obu języków otrzymujemy nieoceniony instrument badawczy. Liczenie jest jedną z typowych czynności istot ludzkich. Jeśli już wiemy. Pięćdziesiąt psów. w których ten czasownik może się pojawić. jak w (4)a. których znaczenia będzie łatwo połączyć. entuzjazm. Można się zatem spodziewać. tabu itp. W kulturach zaawansowanych nauki sformalizowane i empiryczne stworzyły zarówno szczegółowe. być świnią. frazy werbalne mają decydujące znaczenie w procesie klasyfikacji semantycznej i syntaktycznej schematów wydarzeń i modeli zdań. (8) a. gdzie rozpocząć poszukiwanie elementów o równoważnym znaczeniu w innym języku. można przyjąć.3. . Why arę you always coming late? [Dlaczego ty ZAWSZE się spóźniasz?] b. otrzymujemy dwa sprzężone ze sobą zbiory danych. Aby dokonać klasyfikacji połączeń pomiędzy czasownikiem a odpowiadającymi mu pod względem kategorii rzeczownikami (włączając w nie podmiot). ale przy użyciu formy prostej czasownika.

jego obecność jest jednak zawsze implikowana w sensie przenośnym.wliczać szczenięta 'a. na. b. co w języku angielskim ma miejsce jedynie w niewielkim stopniu. „wliczać" ((8)a) count the puppies *• . (11) „mało się liczyć" patiens + doświadczający Doświadczający (czyli ten. (10) a.zaliczać kogoś do przyjaciół f. Wyrażają się one w użyciu zaimków i przyimków w języku polskim. Warunek ten jest bardzo dobrze spełRys 4. Podobieństwa i różnice między językiem angielskim a polskim pokazuje przedstawiona na rys. Nie zaliczam go do (moich) przyjaciół.in. / do not count him as a friend.liczyć do trzech agens + cel Funkcja „docelowa" three . 4 sieć radialna dla wyrazu to count. kiedy weźmie się pod uwagę wyrażenie to count from l to 10 („liczyć od l do 10"). jednakże. że język polski oddaje różne znaczenia angielskiego to count poprzez większą elastyczność morfologiczną. b. W pozostałych trzech przypadkach to count jest użyty w rozszerzonym sensie. On nadal liczy się l liczony jest jako dziecko. Tak jest również w przykładzie (11).liczyć do dziesięciu t c.(12) -jest całkowicie przenośne. „klasyfikować" . wraz z modelami zdań i znaczeń. polegać na" ((12)a) count on sb. Your feelings count little with him. count to ten ((7)a) . jeśli nie ma udziału agensa. jeśli w obu można przypisać te same role semantyczne podmiotowi i dopełnieniu. count sb. jednocześnie jednak widać różnice w obrębie każdego z nich. (12) „liczyć na kogoś / coś" agens + cel . „być wartym" count little ((ll)a) d. Hę still counts as a child. „ufać. że odpowiednikami angielskiego to count w języku polskim są cztery derywaty czasownika liczyć.trzy jest oczywista. (11) a. (8) „wliczać szczenięta" (9) „ktoś liczy się jako dziecko" (10) „zaliczać kogoś do przyjaciół" agens + patiens patiens + orzecznik agens + patiens + essivus (przypadek opisujący m. niestałą cechę danego podmiotu) W rozszerzonych znaczeniach w języku polskim można użyć zarówno form liczyć. Sieć radialna czasownika to count b. za itd. możliwa jest jedynie forma liczyć się. jak i liczyć się oraz wariantów przedrostkowych. count things ((6)a) W liczyć przedmioty e. Także ostatnie ze znaczeń . że w obu porównywanych językach istnieje prosta zgodność semantyczna między odpowiednimi czasownikami. Przeanalizujemy powyższe przykłady ponownie. w skróconej formie.(9) a. Twoje uczucia mało się dla niego liczą. np. (6) to count objects . Punktem wyjścia jest tutaj zasada. as a friend ((10)a) . który można określić jako „wliczyć / włączyć" (w (8)) i jako „zaklasyfikować" (w (9) i (10)). . w jakich został on użyty. „kto się mało liczy") nie musi być wyraźnie wskazany. Do not count on me! b. (12) a.liczyć na kogoś 335 niony dla każdego z sześciu wymienionych wyżej znaczeń. Me licz na mnie! Powyższe przykłady pokazują.count os a child ((9)a) liczyć (kogoś) jako dziecko d'.liczyć przedmioty agens + patiens (7) to count to three . do. 0-znacza to. jak w przykładzie (9). które mogą być dodatkowo poszerzone o przyimki. b.

jaka jest liczba języków na świecie i przy zastosowaniu jakiego kryterium można je policzyć. że nie ma on zastosowania w odniesieniu do wyrażeń idio-matycznych. Jednakże z chwilą. ale raczej wyrażenie wysoce idiomatyczne pod wieloma względami jednostkowe. gdy dana odmiana staje się językiem zinstytucjonalizowanym. które znaczenia danego czasownika są produktywne i regularne. Należy przy tym także wziąć pod uwagę kwestię idiomatyczno-ści. ale wyłącznie ad hoc. W każdym języku istnieje duża liczba wyrażeń idiomatycznych oraz idiomatycznych użyć czasowników i innych części mowy. że angielski czasownik to count odpowiada kilku formom morfologicznym w języku polskim. w przypadku liczyć się z najgorszym .„być przv gotowanym na najgorsze / spodziewać się najgorszego". jak „count" /„liczyć" zauważamy. Wszystkie użycia idiomatyczne stanowią jednak niezwykle istotny element języka. rozdział 4). nawet jeśli przynależą do dwu odmiennych języków.4. aby tę negatywną konotację liczyć się z w znaczeniu „brać pod uwagę ewentualność negatywnego rozwoju wypadków. Powyższe obserwacje to zaledwie niewielka część tego. czyli wyrażenie idiomatyczne. Zastosowanie modelu sieci radialnych umożliwia adekwatne odzwierciedlenie relacji między różnymi znaczeniami słów . Status regiolektu lub języka urzędowego przypisywany danej odmianie języka jest często kwestią decyzji politycznych. Wzajemna zrozumiałość między językami nie jest kryterium w pełni wiarygodnym. które używane jest w sposób idiomatyczny i może mieć konotacje nega336 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA tywne.zarówno produktywnych. która grupuje języki na podstawie pokrewieństwa genetycznego bądź też uniwersaliów językowych. natomiast mogą go nie spełniać oddalone od siebie geograficznie dialekty tego samego języka. ponieważ w przypadku kontinuum dia-lektalnego dwa sąsiadujące ze sobą dialekty. Pokrewieństwo języków prowadzi do wyodrębnienia rodzin językowych oraz rekonstrukcji ich prajęzyków. Właśnie takie zastosowanie określane jest jako frazeologizm. może się ona znacznie rozbudować zarówno pod względem leksykalnym. mogą to kryterium spełniać. Drugi główny typ porównania językowego odbywa się w oparciu o typologię języków. które są jedyne w swoim rodzaju i nie poddają się systematycznej analizie przeprowadzonej w kategoriach konfiguracji ról semantycznych. jak i zindywidualizowanych. a które wysoce indywidualne i przypadkowe. Nawet w przypadku tak podstawowego pola semantycznego. tak jak np. jak i gramatycznym. W przypadku wyrażeń tego typu żadna z konfiguracji nie jest użyta w sposób produktywny. Określone zbieżności semantyczne można w pełni zanalizować jako konfiguracje ról pod względem znaczenia. Heurystyczna wartość konfiguracji ról wynika zatem z tego. być przygotowanym na najgorsze" zanalizować jako schemat „doświadczania" o konfiguracji ról „doświadczający + patiens". że pozwala ono określić. 10. co można dostrzec dzięki wnikliwej analizie kontrastywnej kilku jedynie czasowników w języku angielskim i polskim. Choć możliwe jest. Bardzo istotne znaczenie mają badania interdyscyplinarne zajmujące się pochodzeniem i ewolucją języków oraz wędrówkami 10AJ^^__________ ludów i przemieszczaniem się ich języków. Kolejnym aspektem jest analiza socjologiczna. nie jest to regularny wzorzec syntaktyczny. co staje się możliwe dzięki . Przykładem tego jest polskie wyrażenie liczyć się z. może też zostać mówiącym narzucona przez obowiązujące prawa językowe.Choć ten typ analizy okazuje się bardzo przydatny w przypadku konfiguracji ról semantycznych (por. która stawia sobie pytanie. takich jak np. trzeba zdać sobie sprawę. Podsumowanie Języki porównuje się ze sobą w ramach różnych modeli teoretycznych. praindoeuropejski.

czyli zbiorów. forma zaimka zwrotnego się w języku polskim. np. da się także wyróżnić podejście kon-trastywne. Typolodzy języka wykorzystują także pojęcie uniwersaliów językowych. Typy językowe składają się ze szczepów językowych. N a 338 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA poziomie leksykalnym i morfologicznym rozróżniamy uniwersalia przedstawieniowe. Lubasia (1982). terpersonalne i pragmatyczne.1988). do jakiego stopnia elementy te są ze sobą zbieżne lub jak dalece od siebie odbiegają. W przypadku. np. jak i mówionych. Hymesa (1971). wkraczamy w obszar idiomatycznego użycia języka. 10. gdy analizy opartej o konfigurację ról nie można już zastosować w sposób systematyczny. przy użyciu porównywalnej formy morfologicznej lub w wyniku odmiennego ograniczenia kontekstowego. a na gruncie polskim . Badania te mają za zadanie ustalić. Na poziomie interakcji językowej pojawiają się natomiast uniwersalia in. jak np. tj. Gałąź z kolei może się składać z grup (np. Domeną językoznawstwa kontrastywnego jest praktyczne porównywanie dwóch lub więcej języków: jego celem jest wspomaganie procesu uczenia się języka obcego. Grabiasa (1994). istnienie także innych kategorii i poziomów pokrewieństwa. każda z gałęzi z kolei dzieli się na podgrupy. Wprowadzenie do opisu roli ję10. tzn. oprócz interdyscyplinarnego. zwyczajowych połączeń słów w dwóch lub trzech wybranych językach. gałąź kentumowa składa się z grupy germańskiej i grupy romańskiej). pod kątem konfiguracji ról semantycznych.precyzyjnemu nakreśleniu historycznych zmian fonetycznych lub strukturalnych powodujących różnicowanie wewnątrzjęzykowe. tłumaczenia oraz opracowania słowników dwujęzycznych. których elementy są bardzo odległe ze sobą spokrewnione. Szczepy językowe mogą dzielić się na jedną lub więcej rodzin językowych. jednakże jednostkowy w użyciu i z tego względu niepodlegający istotnym uogólnieniom. Współczesna systematyka języka zakłada. zyka w zachowaniach społecznych ludzi stanowi klasyczna praca D. Na wszystkich poziomach struktury języka można znaleźć uniwersalia implikacyjne. w jakich użyciach i znaczeniach funkcjonuje dana forma oraz w jaki sposób znaczenia te wyrażane są w języku (-ach) docelowym (-ych). np. socjologicznego i typologicznego porównania języków. Przegląd języków indoeuropejskich podaje Bednarczuk i in. zarówno pisanych. rodzina indoeuropejska posiada dwie główne gałęzie: języki satemowe i języki kentumowe). (1986. których przykładem jest rodzina indoeuropejska. 10. Na ich szczycie znajduje się typ językowy.6. może precyzyjnie określić. Z metodologicznego punktu widzenia badania kontrastywne wymagają dużego korpusu tekstów. elementarne jednostki semantyczne. analiza porównawcza danych elementów. Zalecana lektura Informacje o klasycznych metodach stosowanych w badaniach socjolingwistycznych znaleźć można w artykułach I. Ponadto. Z najnowszych prac wydanych w języku polskim. Ćwiczenia i zadania . grupa języków niewykazująca pokrewieństwa z żadną inną grupą. Bajerowej (1972) oraz W. Wierzbickiej (1999). oprócz pojęcia rodziny językowej. W obrębie rodziny językowej można w dalszej kolejności wyodrębnić gałęzie (np. Jej definicja opiera się na kryteriach geograficznych lub historycznych. patrz wybrane artykuły z tomu A.książka S. które można odnaleźć na każdym poziomie opisu j ęzyka. Punktem wyjścia dla badań kontra-stywnych może być element języka wyjściowego. W wyniku porównania wszystkich zestawień i frazeologizmów semantycznych.6. obszar bardzo rozległy i niezwykle ważny.5.

Miejsce wspólnych przodków zajmuje tu prajęzyk. gdy już między samymi grupami zachodziły duże różnice. że jeden system językowy może mieć większą liczbę potomków. a które nie? Podkreśl wszystkie języki nieurzędo-we i podaj przyczyny. Które z europejskich języków wymienionych w tabeli 6 maj! status urzędowy. rodziny i grupy językowe oraz poszczególne języki. W ten sposób w obrębie rodziny rysują się grupy języków. Języki wchodzące w skład jednej rodziny. tak jak np. dlaczego języki angielski i francuski są uważane za dwa najbardziej międzynarodowe języki 340 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA świata. Między językami jednej rodziny może zachodzić pokrewieństwo różnego stopnia. jak nazywa się ta rodzina (lub nawet gałąź). Wśród rodzin lingwistycznych wyróżnić można zatem zespoły jedno. 3. im później nastąpiło oddzielenie od siebie dwu języków. W oparciu o tabele 5 i 6 podaj. fiński. 5. a co je od siebie różni? A może to język hiszpański jest „bardziej międzynarodowy"? Porównaj przedstawione w tabeli 3 da_ ne liczbowe odnoszące się do języka francuskiego i hiszpańskiego Wyjaśnij. nazywamy językami pokrewnymi. (Milewski 1976:132-133) 4. Czy możesz na podstawie posiadanych informacji narysować drzewo genealogiczne? Przykład: język polski należy do języków (zacho-dnio)słowiańskich. a więc takie. z którego wyodrębniają się poszczególne języki (. aby język chiński (największy pod względem liczby użytkowników) kiedykolwiek otrzymał status najważniejszego języka na świecie. W oparciu o dane z tabeli 3 wyjaśnij. do jakiej rodziny językowej należy każdy z następujących trzech języków europejskich: (a) grecki.odmiennej na różnych obszarach. języki czeski i słowacki. Na podstawie tabeli 5 zaznacz na mapie świata przedstawionej na rysunku l najważniejsze szczepy. dla których języki te nie posiadają oficjalnego statusu. węgierski . Podaj. które wywodzą się ze wspólnego prajęzyka. gdyż nie wszystkie te odmiany są dla siebie nawzajem zrozumiałe? Porównaj ten problem z zestawieniem dialektów germańskich w tabeli 1. a różnej na różnych obszarach ewolucji jednego wspólnego prajęzyka. (b) fiński. a to wskutek ewolucji . i nazwij pozostałe języki należące do tej samej rodziny.). Jaki model języka uwidacznia się za pośrednictwem tej metafory? Jakie jest twoje stanowisko w tej kwestii? Widzimy zatem. opierając się na porównaniu rodziny języków z rodziną ludzką. 2. Otóż grupę języków. Co stanowi o różnicy między nimi a językami arabskim i hj szpańskim. zależnie od długości okresu wspólnego rozwoju. Dzieje języków możemy przedstawić w formie drzewa genealogicznego. tym pokrewieństwo ich jest bliższe.. które tworzyły jeszcze wtedy względną jedność.i wielostopniowe.. Czy można dowieść twierdzenia. Przeanalizuj poniższy fragment tekstu oraz zawartą w nim metaforę pojęciową. na których był niegdyś używany. a te z kolei stanowią podgrupę języków bałto-słowiańskich. dlaczego jest rzeczą niemożliwą. nazywamy rodziną języków. że liczne warianty języka angielskiego używane na całym świecie nie tworzą jednego języka. które powstały wskutek nieprzerwanej. Im okres ten jest dłuższy. (c) walijski.1. co można przedstawić w sposób następujący: bałto-słowiańskie i \ ': słowiańskie zachodniosłowiańskie południowosłowiańskie wschodniosłowiańskie l polski czeski słowacki górnołużycki dolnołużycki 6.

jeden czasownik oddający dosłowne znaczenie czasownika liczyć (1-2). licząc razem z tym.* czasownik. górnołużycki. Awdiejew. Aitchison. John L. „Impressionisme et grammaire". białoruski. np.OCIX. Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne. The Seeds ofSpeech. Dzisiejszy dzień nie liczy się jako dzień pracy. a potem biegnij. eden czasownik oddający dosłowne znarzoJeśli w IAVU». Bernard Bouvier. O klamstwie i kłamaniu. Aitchison. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń. Warszawa. sardyrtski U) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ai»B— niemiecki. Charles. 1999. czy da się na tej podstawie stormuiuwc^ j— matyczne reguły użycia. Jolanta.„ — _ 7. 19912. Bally. czy da się na tej podstawie sformułować jakieś syste. Bibliografia W bibliografii zamieszczono prace autorów polskich oraz tłumaczone na język polski prace autorów zagranicznych. łotewski rosyjski. Geneva: Sonor. Musi pan wysiąść na piątym przystanku. macedoński. słoweński. 1972. On liczy na twoją pomoc. To się nie liczy. W: Melanges d'histoi-re litteraire et de philologie offerts a M. Bajerowa. a jeszcze inne czasowniki lub wyrażenia dla znaczeń metaforycznych (6-7)? Przedstaw wynik swej analizy w formie graficznej. czeski. „Niektóre treści i metody socjolingwistyczne w historii języka". ukraiński polski. Kraków.litewski. . 1920. IUR. 27-39. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXX. Jean. 1987. chorwacki. 261279. Aleksy. dolnołużycki bułgarski. Jean. serbski. Nie bylem w stanie policzyć wszystkich ludzi na zebraniu. Austin. 1996. Antas. Cambridge: Cambridge University Press. albański grecki wioski. Microfilm. Na liście znajdują się też wybrane oryginalne pozycje obcojęzyczne o kluczowym znaczeniu dla kognitywistycz-nego opisu języka lub bezpośrednio cytowane w tekście niniejszej książki. British Museum. Language Change: Progress or Decay? Cambridge: Cambridge University Press. 1993. Irena. wykorzystując do tego celu model sieci radialnej. Nasz synek umie już dobrze liczyć. Policz do trzech. Language Origin and Evolution. inny czasownik dla znaczeń poszerzonych (3-4-5). zy na twoą pomo. Jeśli w twoich tłumaczeniach wykorzystujesz więcej niż jeden czasownik. dolnoniemiecKi.I. słowacki. Przetłumacz poniższe zdania na wybrany przez siebie język. Kraków: Universitas. .

CA. W: Ethnologue. London: Rout-ledge. Language Universals. Dariusz. Warszawa. Brent i Paul Kay. „Keeping the peace: A cross-cultural comparison of ąuestions and reąuests in Australian English and French". Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Lublin: Wydawnictwo UMCS. 1998. 1996. 1991.). Some Universalsin Language Usage. Beaugrande de. 1992. 1981). Jerzy (wyd. Fauconnier. Choi.). oryg. Greenberg. Dobrzyńska.). 1987. 1994. John Taylor i Marjolijn Yerspoor). 1987a. Wstęp do lingwistyki tekstu (tłum. Grzegorczykowa. Paul. 1999. Joseph H. Lublin: UMCS. Thou-sand Oaks. Mental Spaces: Aspects ofMeaning Construction in Natural Language. 83-121. 1981. i Wolfgang U. Językowy obraz świata. H. Robert A. Greenberg. Goddard. 344 Biblio! Berlin. B. Leszek et al. A. Cambridge. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. 91-114. Brown. Comrie. Warszawa: PWN. Języki indoeuropejskie.). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. AŻ: Sum-mer Institute of Linguistics (SIL). Comrie. London and New Delhi: Sagę. Dukiewicz. MA: Bradford. Gramatyka historyczna języka polskiego. 1996. Anna. W: van Dijk. 1985. Goddard.). Zbiór studiów. komunikacja międzykulturowa. (red. Język w zachowaniach społecznych. Lublin. Wolfgang Hunig. „Discourse and culture". The Hague and Paris: Mouton. Cambridge: Cambridge University Press.). Teresa i Elżbieta Janus (red. (red. Beal. . The World's Major Languages. Bernard (red.1988.) Język w świetle nauki. Language Uniuersals and Linguistic Typology. Cliffi Anna Wierzbicka (red. (red. Warszawa: PWN. 1990.). Uniuersals of Language. Chwalenie się jako perswazyjny akt mowy. Grice. Językowa kategoryzacja świata. Dirven. Bartmiński. Długosz-Kurczabowa. Cognition 41. Renę i Giinter Radden (wspólpr. Their Universality Euolution. Stanisław. Joseph H. 1966. „Logika i konwersacja". UMCS. 1995. 1994. dyskurs. Szwedek) Warszawa: PWN (wyd. Renata i Anna Pajdzińska (wyd. Cambridge: Cambridge University Press. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Tekst: Analizy i interpretacje. Penelope i Steven C. I i II. Krystyna i Stanisław Dubisz. Christine. Bernard. Elżbieta Tabakowska. Bednarczuk. 35-58. Teun A. Cambridge. Basic Color Terms. Martin Piitz. 13th Edition. Jerzy i Barbara Boniecka (red. Amsterdam: Benjamins.Bartmiński. 1983. With Special Reference to Feature Hierarchies. Duszak. 1994. 1963. Grabias. 1986. 1980. Cognitiue English Grammar. Lublin: Wyd. Cliff i Anna Wierzbicka. 1990. Barbara F. Levinson. Politeness. Tekst. Galasiński. Tekst i zdanie. Wrocław: Ossolineum. Mass. W: Stanosz. T. Discourse: A Multidisciplinary Introduction. Gramatyka współczesnego języka polskiego: fonetyka i fonologia. Tucson.). 1996. Dressler. „Learning to express motion events in English and Korean: The influence of language-specific lexicalization patterns". Soonja i Melissa Bowerman. Multilingua 13 (1/2). 1969. „Languages of the world: Top 100 lan-guages by population". Bibliografia Griroes.: MIT Press.). (red. Kraków: PAN. Semantic and Lexical Univer-sals: Theory and Empirical Findings. Leokadia i Irena Sawicka. 1998. 1999. Gilles.

Lyons. George. Rudi. Thomas A. Rzeczowniki sufiksalne rodzime. Socjolingwistyka 2. Renata. John. II: Diachronic. Locke. Labov. Roman. John (red. (red.). Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi. 1979. 41-82. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. Levinson (red. 1994. 1985. Lucy. Current Trends in Linguistics. William. Amster dam: Holland Publishing Company. Renata. 1974. The Cognitive Ba-sis of Grammar. Podstawy gramatyki kognitywnej. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego. 1997. A. „Kognitywna analiza aktów mowy". Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. Cambridge: Cambridge University Press. Zarys słowotwórstwa polskiego. 1973. W: Michał Głowiński (red. „The social setting of linguistic change". Cambridge: Cambridge University Press. 1974. Warszawa: PWN. Women.). 1996. [1971] 1980. Renata i Jadwiga Puzynina. Tomasz P. Lubaś. Metafory w naszym życiu (tłum. Krzysztof Bogacki).P. Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego. 1991. Dell. Kraków. 1998. George i Mark Johnson. Levinson. 1945-49.Grzegorczykowa. 2 (tłum. Warszawa: PWN. Lubaś. Krzeszowski. W: Sebeok. i Stephen C. Rethinking Linguistic Relativity. Gumperz. Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. 1982. John. Wykłady z polskiej składni. Warszawa: PWN. 346 Bibliografia Lehrer. Kuryłowicz. Ronald W.17-34. 1990. 343-354. Historia języka polskiego. Image and Symbol. Tubingen: Gunter Narr. T. Sprachwandel. 1955. Grammatical Categories and Cognition: A Case Study of the Linguistic Relativity Hypothesis. Warszawa: PWN. 1972. John J. Władysław. Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Warszawa: PWN. Vol. Wstęp do językoznawstwa teoretycznego (tłum. Grzegorczykowa. . Warszawa: PWN. angielskie 1976. Lakoff. Acta Linguistica 5. Pragmatics. 1988. T. 1977. Warszawa: PIW. John. Podstawy polskiej składni. 1989. Hymes. 1987. 1976. Jerzy. „Socjolingwistyka . Władysław. „La naturę des proces dits analogiąues". Weinsberg). 1984. Kraków: PWN Skrócone wyd. Areal and Typological Linguistics. W: Kardela. Kalisz. Adrienne. 1983. Iconicity in Syntax. The Hague and Paris: Mouton. „Fleksja a derywacja". 1979. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Stanisław. Lakoff. 1984. l. Język Polski 41. Keller. Lubaś. Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej. Grzegorczykowa. Warszawa: PWN. London: Everyman's Library. John.) 1993.). Adam.). Klemensiewicz. Język i społeczeństwo. Warszawa: PWN. Langacker. Cambridge: Cambridge University Press. Jodłowski. Warszawa: Wydawnictwo UW. 1992. Berlin: Mouton de Gruyter.). Renata i Zofia Zaron (red. Stephen C. Haiman. Heinz. Krzeszowski). 195-252. Chicago: University of Chicago Press. 1. Lyons. Ań Essay Concerning Human Under-standing. Semantic Fields and Lexical Structure. 1961. Grzegorczykowa. Zenon. Semantyka. 11-18. Gramatyka angielska dla Polaków.metoda interdyscyplinarna". Warszawa. Concept. Władysław i Stanisław Urbańczyk (red. „Socjolingwistyka i etnografia mówienia". H. 109116.

Warszawa: PWN. Milewski. Kraków: PAN. język. Approaches to Discourse: Language as Social Interaction. Henryk (wyd. Encyklopedia Szkolna. Łurija. Zarys gramatyki języka polskiego. Kraków: Universitas. Bogusław. 1994. 1994. Zbysław (red. (red. 1993. Kraków: Wydawnictwo Tomasz Strutyński. B. 1995. 1986. Primitiue Mań and Child. E. 1987. Ań Introduction to Morphological Analysis. Bogusław. W: Kardela. Maria Renata. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Deborah.K. 1974. Wrocław: Zakład Narodowy im. Czynności mowy. Elementy gramatyki historycznej-języka polskiego. Problemy semantyczne. Rudzka-Ostyn. 1976. Wygotsky. Historia składni języka polskiego. „Czym jest prototyp w semantyce diachronicz-nej". Categories and Categorization in Morphology. Szymanek. Brygida (red. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Językoznawstwo. C. Warszawa: Biblioteka myśli semiotycznej. Danuta i Jolanta Tambor. Aleksander R. Mayenowa. Przemysław. Stu-dies in CrossCultural Psychology.] Lublin: Wydawnictwa UMCS. Oxford: Clarendon Press. Maria Renata (red. Zimand). Warszawa: PWN. pinker. Warszawa: PWN. Tekst i język. Z rozważań nad kategorią przypadka (tłum. 1923. Ogden. Rossiter). Rudzka-Ostyn. 1931-58. „Spójność tekstu a postawa odbiorcy".). W. The Meaning ofMeaning. Janusz. 1994. Deborah. Vols. Hartshorne and p.). E. 1984. Literatura i nauka o języku. Prototypes in Linguistic Theory. 1994. Warszawa: PWN. Lublin: Katolicki Uniwesytet Lubelski. Nagórko. Charles S. John R. 1988. Bib»"S^21_-_________ Ostaszewska. Szymanek. Strutyński. 2000. Schiffrin. Eleanor. Steven. Mayenowa. Krystyna. Oxford: Blackwell. Oxford: Blackwell. 1987. Dań i Deidre Wilson.: Harvard University Press. 1991.). Axer i T. Dobrzyńska. 1992. Peirce. 1-8. A. Wrocław: Ossolineum. Cambridge: Cambridge University Press. Communication and Cognition. Edward. Makowiecki. rozumienie i relatywizm. Miodunka. Tabakowska. Kultura. (tłum z roś. Sapir. N. W: Studia i rozprawy. Topics in Cognitive Linguistics. Relevance.). Język. Alicja. Linguistic Categorization. Tabakowska). Elżbieta.Łozowski. Jan-Óla Ostman i Jan Blommaert. Podstawy gramatyki kognitywnej. Collected Papers. Warszawa: PWN. Podstawy leksykologii i leksykografii. Brygida. New York: Harper Perennial. John.). Tadeusz. Searle. Taylor. 2000. Rosch. osobowość: wybrane eseje (tłum. i Lew S. Warszawa: PIW. Warszawa: PWN. 243-254. Ape. „Human categorization". W: Warren.) Cambridge. Jef. Adam (red. 19997. 1998. i LA. Muszyński. Handbook of . pisarkowa. The Language Instinct.19952. Podstawowe wiadomości z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego. London: Rout-ledge and Kegan Paul. oprać. Cambridge: Cambridge University Press. Richards. Weiss (red. 1978. Warszawa: Instytut Badań Polonijnych PAN. I. Schiffrin.). znaczenie. 1977. 1995. 1995. Sperber. Vol. Mass. Discourse Markers. C. New York: Academic Press 3-49. Yerschueren. Gramatyka i obrazowanie. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. 1988. Ossolińskich. Stanosz i R. 1989. 1989.

Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka Toruń: Wyd. 135. akt mowy . 209. derywacja agens 115. 208. 124. 234. 78. 235. 209. 234.155 asertywny. Warszawa: PIW. 136. 89.). 323. 1999. Warszawa: PWN. 320. (red. 77. 205-235. 214. 328. 204.performatywny (performatyw) 206. 237 . 211. 216. 86 antropocentryczna. 125. 95-97. 32.pozycyjny 163. Wierzchowska. 1997.171 . 91. 235. 240 . Język. Indeks rzeczowy A afiks 76. 235.fakultatywny 162. Zarys dziejów języka polskiego. Wiśniewski. 70. 227. Whorf. 240 ~ komisywny (komisyw) 207. 120. 92.170. sposób 154.171. 291 aloleks 184 alternacja ~ ilościowa 97 . T. 226. 229. Marek. 234. Wrocław: Ossolineum. Fleksja polska. UMK. 48. 237. 34. W: Mayenowa. Marek. derywacja zob. 156. 237. 41. 215. 326 afiksalna. 331. 237 . Warszawa: PWN. 237 . 230. 173. myśl i rzeczywistość (tłum. Hołówka). 174. 1999. 171. 227. 216. Bogdan. 1973. 237. 237. 211.163. 1973. 237. 240 . akt mowy 206. 210.169 artykulator 154. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. 215 . 210. 285. 211-215. 215. 208. Bożena. 281 akcent (cechy wymowy) 269 ~ standardowy 269. A. 237 . 211. Toruń: Dom Organizatora. 234. 236. 172. 170. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 203.bezpośredni 230-231.153. 169. 264. zmaina antonimia 47. 231. 208.obligatywny 208. nazwa analogiczna. 212. 329.R. 1980. 201-219. 107. 233. 209. Wrocław: Ossolineum. derywacjazofe. Semiotyka i struktura tekstu. 226-233. 236. 140. zmiana zob. 209. nazwa zob. 1999. 155-156. 43. 217-226. 237 . 253.informatywny 207-208. 209-210.jakościowa 97 alternacyjna. 119.asertywny (asertyw) 207. miejsce 154-155. Benjamin Lee. 324.166-167. ka polskiego. Tokarski. 172. M.dyrektywny (dyrektyw) 207. 256 ~ wyrazowy 84. 252. 210.171 -. Fonetyka i fonologia języka polskiego. 234. Zadania z fonetyki i fonologii współczesnego jeży. 141.Pragmatics. Język-umysł-kultura. 1982. 240 ~ deklaratywny (deklaracja) 207. 215. 210. 327. 171 -. 210. 148 165. 235. 210. 266 analityczna. 299 . „Akty mowy". 235. 139. 237 . 228. perspektywa 23-24. 335 akcent 113. 298 akt mowy 134. 290. 166-167. 171 artykulacje dodatkowe 156. 213. 240 allofon (wariant) 161-164. 216.41 artykulacja 150.ekspresywny (ekspresyw) 207. 348 Bibliografia Wierzbicka. derywacja anafora 251.pośredni 231. Wiśniewski. 210. 232. 208. Walczak.konstytutywny 208. Wierzbicka. Anna.114 arbitralność/arbitralny 31. Ryszard.

aspekt - dokonany 137-138,139,140,143 - niedokonany 138-139, 140,143 asymilacja (upodobnienie) 148,168, 170,172, 282-283, 292, 299 - postępowa (progresywna) 168,169 - wsteczna (regresywna) 168,169 350 Indeks rzec :zo\vy B bezafiksalna, derywacja zob. dery-wacja bezdźwięczne, głoski 206. głoski bezdźwięczność 150, 152, 171 bezpośredni, akt mowy 230-231, 237, 240 bezwzględny stopień najwyższy 192-193, 199 bliskości zasada zob. zasada dystansu bliższe, dopełnienie zob. dopełnienie błędne koło 182, 184,199 cel 122-123,125, 132, 141, 335 cel ważniejszy niż źródło 124, 141, 145 centralizacja 295-296 centralny, element 206. element prototypowy centrum - deiktyczne 21 - sylaby 157, 165, 172 - uwagi 252, 253, 264, 265 ciągły, morfem zob. morfem czas 136-137,138, 139, 140,142 ~ przeszły 137, 142 - przyszły 137, 143 - teraźniejszy 137, 138, 142 czas aktu mownego 136-137, 140, 142, 143 czasownik - modalny 127, 128, 136 - nieprzechodni 142 - posiłkowy 126, 127, 135 - performatywny 214, 215, 236 ~ przechodni 142 człon ~ określający 84, 85, 104-105 - określany 84, 85, 104-105 D dalsze, dopełnienie zob. dopełnienie definicja ~ klasyczna 58, 70, 72 deiksa 251, 264, 266 deiktyczna, orientacja 206. orientacja deiktyczne, centrum zob. centrum deiktyczne, wyrażenia 206. wyrażenie deklaratywny, akt mowy 206. akt mowy deklinacja (odmiana przypadkowa) 98,103-104

deontyczna (wolicjonalna), modal-ność 206. modalność derywacja 77, 78, 80, 83, 86, 89-97, 98, 99, 102, 106, 107 ~ afiksalna 97, 107 - alternacyjna 97, 99, 107 - bezafiksalna 97 - mieszana 97 ~ paradygmatyczna 97, 99, 107 - właściwa 77, 107 ~ wsteczna 99 derywat 76, 83, 84, 90, 91, 92, 93, 95, 100, 106,107, 110 ~ prosty 89, 108 - złożony 89 desygnat 49, 50-51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 67-68, 69, 105, 250, 252, 253, 254 determinizm językowy 175, 200 dialekt 268, 298, 305, 308, 309, 311, 312, 337, 339 - regionalny 206. regiolekt dialektalne, kontinuum zob. kontinuum docelowa, domena zob. domena dokonany, aspekt 206. aspekt domena _ docelowa 56, 70, 89 _ pojęciowa 59, 60, 61, 63, 64, 65, 66, 70 _ źródłowa 56, 70, 89 donośność (sonorność) 165,172 dopełnienie 26, 27, 28, 113, 125, 126,127,130, 131,142, 288, 289, 323, 324, 334 - bliższe 28, 128, 129, 130, 131, 141, 324 - dalsze 126, 128, 129, 130, 131, 132,141 doznający 120, 125, 132, 141, 324, 327,335 dwugłoska 206. dyftong dyftong 147, 157, 160-161, 171, 281, 296 ~ wstępujący 160 - zstępujący 160 dyrektywny, akt mowy 206. akt mowy dysymilacja (odpodobnienie) 283, 299 dystansu, zasada 24,27-29,41,140, 143 dystrybucja - fonemu 166 ~ komplementarna 163,171, 173 dźwięczne, głoski 206. głoski dźwięczność 151,169,171 E efekty - prototypowe 45, 52-53, 70, 163 ~ wyrazistości 60, 61, 67 egocentryczna, orientacja206. orientacja egocentryczny 20-21, 23, 41, 43 egzofora 251, 264, 266 eksplikacja 185, 187,189,192,199, 200, 202 ekspresywny, akt mowy 206. akt mowy element ~ peryferyjny (marginesowy) 37, 39, 42, 43, 45, 51, 282, 288, 323, 324

- prototypowy (centralny, maksymalnie wyrazisty) 36, 39, 42, 51, 61, 67, 282, 288, 290, 323, 324, 330 elementarne jednostki semantyczne 181,182,183,184-185,187,193, 196,198,199, 202, 320, 326 elizja 168,170,172 endofora 251, 254, 266 epenteza 168,172 epistemiczna, modalność 206. modalność etalekt 269, 298 etnocentryzm 183,184,193,199 etnolekt 269, 272, 298 etymologie ludowe 32, 56 F faktywna (prawdziwościowa), modalność 206. modalność fakultatywna, wariancja 206. wariancja fakultatywny, allofon 206. allofon fatyczna, funkcja zob. funkcja filologiczna, metoda zob. metoda fleksja 80, 84, 90,101-105 fleksyjna, forma 206. forma fleksyjna, kategoria morfologiczna 206. kategoria fleksyjny, morfem 206. morfem fleksyjny, paradygmat 206. paradygmat fleksyjny, temat zob. temat fleksyjny fonacja 150,151-153,171 353 352 Indeks rzeczowv fonem 114, 147, 149, 161-164, 166, 170,171,173, 285, 286, 290, 291, 292, 299, 300 -, dystrybucja 166 fonemiczna (fonologiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonetyka 113, 114, 147, 148-150, 171. 172 fonetyczna, transkrypcjazo6. transkrypcja fonetyczna, zasada zob. zasada fonetyczna, zmiana zob. zmiana fonetyczne, symbole 150,171 fonologia 113, 114, 147, 149, 171, 172. 175, 288, 290, 314, 326 fonologiczna (fonemiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonologizacja 290, 300 forma ~ fleksyjna 76, 80, 90, 97, 102, 103, 104, 106, 108, 113 - analityczna 104 - syntetyczna 104 - syntetyczno-analityczna 104 ~ pytająca 135, 139, 140, 231 ~ wyrazowa zob. wyraz ~ zerowa 285, 300 formalna spójność zob. kohezja formalne wyznaczniki spójności 249, 263 formotwórczy charakter 101 fortunności, warunki 210, 211, 215217, 235 fortunny 216, 235 frazeologizm zob. wyrażenie idiomatyczne funkcja - fatyczna 205, 235 - identyfikacyjna 252-253, 264 - interpersonalna 203, 235, 247 - komunikacyjna 134-135, 139, 235 - metatekstowa 247 - nieidentyfikacyjna 253, 264 - przedstawieniowa 203, 235, 247 - tekstu zob. reprezentacja tek. stu

funkcjonalny, wyraz 206. wyraz G gałąź języka 315, 316, 317, 318, 340 gatunek tekstu 256, 264, 331 genetyczne pokrewieństwo języków 278, 299, 314-320, 325, 337 głoski ~ bezdźwięczne 150, 152, 169, 291 ~ dźwięczne 150, 151, 152, 163 główny, morfem zob. morfem gramatyczna, kategoria zob. kategoria gramatyczny, morfem zob. morfem gramatyka 113-114 gramatykalizacja 91, 107, 257, 264, 303 grupa ~ językowa zob. język - nominalna 39, 79, 84, 86, 87,104, 113, 127, 128, 129, 133 ~ składniowa 77, 79, 128, 147 ~ spółgłoskowa 165, 166, 172, 173 291 ~ werbalna 125, 128, 141, 333 grzeczności (uprzejmości), zasad zob. zasada grzecznościowe, strategie zob. str tęgie grzecznościowe H hierarchia taksonomiczna 65, 66, 67, 68, 70 hierarchiczna struktura zdania zob. struktura hiperonim 88, 177, 250 relacje kontinuum -47,48,56,70 l ideacyjna, relacja zob. relacje identyfikacyjna, funkcja zob. funkcja idiom zob. wyrażenie idiomatyczne ikona 15,16-17,18,19, 41 ikoniczności, zasada zob. zasada ikoniczny, znak zob. znak iloczasu, zanik zob. zanik iloczasu ilości, maksyma zob. maksyma ilościowa, alternacja zob. alternacja ilościowa, zasada zob. zasada imienna, kategoria zob. kategoria implikacyjne, uniwersalia zob. uniwersalia implikatura 224-226, 255 - konwencjonalna 224, 225, 236, 239 ~ konwersacyjna 224-226, 233, 236, 239, 248, 256, 257, 260, 264 indeks 15,16,19,41 indeksowości, zasada zob. zasada indeksowy, znak zob. znak indoeuropejskie języki 279, 314, 315,317,319,338 inferencja 248, 263 infiks 95, 96,107, 323 informatywny, akt mowy zob. akt mowy intencja komunikacyjna 134, 142, 203, 205, 209, 210, 213, 215, 223, 224, 226, 230, 233, 234, 235, 248 interdyscyplinarne podejście 306, 325, 336 interfiks 77, 78, 86, 96,107 interfiksacja 78 interpersonalna,, funkcja zob. tunfcinterpersonalna,, relacja zob. relacje interpersonalną, uniwersalia zoo. uniwersalia intonacja 113, 135, 148, 165, 167, 172,175, 25(6 jakości, maksyma zob. maksyma jakościowa, alternacja zob. alternacja jądro 259, 26^-263, 264 język _ docelowy 3,30, 338 _ gałąź 315, 316, 317, 318, 340 J grupa 268;, 279, 305, 315, 316, ' 317, 318, 519, 337, 339

298. 142. 104 . relatywizm językowy językoznawstwo ~ historyczne 267. 317.311. 277. 317 klasa wyrazów zob. 316.zinstytucjonalizowany 31A 354 Indeks rzeczowy indeks rzeczowy 355 -.308. 298. 41. 198. 32. 318. 200. relacje kohezja (spójność formalna) 206. 323 kentumowe języki 280. 38-40. 298. 46. 319.299 -.korpus 332. 41. 266 kategoria ~ gramatyczna 35. 315 316. 180. 338. 331 . 339. 299.wyjściowy 330. 33. 97. 330.klasyfikująca 103-104 ~ pojęciowa 15. 338 K katafora 251. kategoria morfologiczna zob. 112. '320. 310 -' superstr-at272. 70. 312. 58. 235 . relatywizm zob. 102.311.337 . 338 .fleksyjna 103-104 . 197. 316. 337 -'. 273. 271. 297. 340 -. 337.104.136. 197. 108. 179. 36-38. 317. 268. 136. 180.urzędowy 309. 298 językowa.269. definicja zob. 339 ~.substrat 272. 89. 104.321. 114. 84. podgrupa. 42. 325-326. 330 . 57. 41-42. słowo koherencja (spójność właściwa) zob. 271.310.323. 183. zróżnicowanie 268.312. 337. 139.imienna 103.?. 314. 45. 315. 337 -. 301 ~ kontrastywne 305.332. 317. 46. 90. prawo 312.90. 312. słowo zob. 199 . 283.językowa 15. 178.314. używanie 204. kategoria kluczowe. 33.. 42. 316. 272 295 297. 32. 103. 317. 264. 340 . 318 319 337 J typologia 305. definicja klasyfikująca. 119.leksykalna 35. 176. 302. 51. 295. wyraz klasyczna. 338 podmiana 568. kategoria językowy. spójność. 88.werbalna 103 kategoryzacja 33. 315. 98. spójność . 32. 313. 337. szczep 505.morfologiczna . 319. 297. 339 ~ śmierć 510 „„ _ typ 315. 317. 42. 148. kategoria zob. 35. 288. przyswajanie 259-260 godzina S79. 318. 314. 315. 72. 85 . 99. 305.

intencja zob. 321 .139140. 142. 80. 197. 79. 258.komisywny. wiedza 206. 111.178. rola semantyczna koniugacja 98.239. funkcja komunikacyjna. 225. 223. wiedza kulturowe. akt mowy 206. 335. rozbudowa leksykalna leksykalne. 83. 224.137. intencja komunikacyjna konceptualizacja 61. 39. uwarunkowanie 206. 176. 337 . 256.179 konwencjonalna. 264 konfiguracja ról semantycznych zob. 236 kontinuum . implikatura konwencjonalna. presupozycja zob.jakości 219. 113. 81. presupozycja kulturowa. 64.konwersóyjna 219-223. 263 ~ werbalna 243. 34. 86-88. 224. 257.190.enie 226 ~ relewaną (stosunku) 219.historyczne 309-310 ~ pojęciowe 105-106 konwencja 19. skrypt 206.niewerbalna 243. 257. funkcja zob. język kotwiczenie 133-134. 321. 263 .143. kategoria 206. luka zob. 263 komunikacyjna. 220-221. 124. uwarunkowanie kulturowe kulturowy. 20. 107 konstytutywny. 226. zasada zob. 35.114. 326 -. presupozycja kooperacji. maksyma konwersacyjna. implikatura zob.parawerbalna (parajęzykowa) 243.114 leksykalna. 226236. maksyma zob. 105-106. 104 konotacja 332. kategoria leksykalna. 223.146 kulturowa. presupozycja zob. presupozycja konwersacyjna. skrypt A-l leksem 55. presupozycja 206. 70 M maksyma ~ ilości 219. morfem leksykologia 45. 92. 321 .dialektalne 309. 236. 78. 236. implikatura konwersacyjna. 314. 256. rozbudowa 206. 83-89. 97 komunikacja . luka leksykalna leksykalna. struktura lingwistyka tekstu zob. 41. 105. 175. zasada korpus językowy zob. akt mowy kompetencja pandialektalna 271 298 kompozycja 77. 321 . 224. implikatura zob. 80. 336 konstrukcja/konstruowanie 33. 75. akt mowy zob. 221.105 konstrukcja składniowa 76. 69. pogwa. pole 206. etymologie ludowe luka leksykalna 64. wymowa literowa ludowe etymologie zob. 220. pole leksykalne leksykalny.103. 236. 141. tekst literowa wymowa 2ob. 201 konceptualizator 33 konektor 255. morfem zob. akt mowy kontekstowa wiedza 217. 326 liczba 104 linearna struktura zdania zob.

77. afiks ~ rdzenny zob. 139. 70. 57. 320 ~ związany 76. 80. 102. 56. derywacja międzynrodowy alfabet fonetyczny 150 Międzynrodowe Towarzystwo Fonetycie 150.e wyrazisty. czasownik morfem 76.65.93. 112 ~ leksykalny 76.97. 107.41.171 minima'a. 341 .42 ~ nac^owana 135.70. 98. 326 motywacja 32.tywna 135 356 Indeks rzec 357 ZOWy Indeks rzeczowy . 221-223.222. 64. 99.pojęciom.257. 83. 70. 175. 320. 107. 94. 113. 273. 96. 299 ~ rekons-ukcji zob. 72. 142 . 99.19. 57. 70. 64.deon-czna (wolicjonalna) 136. modalność zob. 34. 140. 107 N nacechowana. 77. poziom zob. 71. 106. 329 ~ ciągły 96 ~ fleksyjny 80.114. 157. para2ob.87. 107.fakt>na (prawdziwościowa) 135. element 2ob. 108. 107. element peryferjny metafora Ej. 64. para minimalna modaliz. 233 modalny.72/5. 91.epismiczna 136.sposobu .główny (rdzeń) 77. 114. 103. 142. 140. 63. 233 . 283. 282. %2. 80.108.nief. artykulacja mieszaniderywacjazob. 101. 89.nienacechowana 135. 339 metaforyzcja 56.. 90-91. 72. rekonstrukcja metonimi 54. 139. 69. czasownik zob.or 136 modalnć 135-136. morfem główny . 64.222. funkcja zob. 89. 91 metatekslwa. 327 morfologia 75. 94. 79.107. 80. 78. 111. 87. 107. 328. 93. 264 nadrzędny. 110 . 97. 85.139. 56 motywujący wyraz 90. 63. 77. 323 . termin nazalizacja (unosowienie) 156. 107 . 80. 90. termin 206. modalność nadokreślenie referencyjne 253. 89. 80.filologima 273. 93. 95. 111. 236 maksymali. 107. 105-107. 102. 96.91. 109 ~ swobodny 76. 86. elerent prototypowy marginesowy. 169 nazwa . 83. 72 miejsce ąykulacji zob. 71. 110. 91. 299 metoda . 224. 90.słowotwórczy 79.gramatyczny 76. 147. 86. 65. 85.233.nieciągły 96-97. 79. 90-91. 95.72 motywowany 31. 105. poziom nadrzędny. 106. 89.273 ~ pojęcia 64-65.poboczny zob. 79. 323. 97 . 142 . 314. 142 . element zob.239. 89. funkcja metateza83. 75.

człon onomazjologia 47. 184. 98 syntetyczny 104 paradygmatyczna.125.169 pandialektalna. 71 nieprzechodni. aspekt niedookreślenie ~ referencyjne 253. strategie grzecznościowe nieakomodowane uzupełnienie 129 130. 75. element pierwotne samogłoski podstawowe . 288. 335 performatywny.144. 28. 70. 261. grupa 206. 72. człon 206.141. 48. 45. 257. 57. czasownik 206. 199 parajęzykowa. 129. człon określany. komunikacja parataktyczne relacje 258.198 obstruenty 152. 59-69.deiktyczna 22.141 oznajmujący. 324 orzecznik 117. 264 peryferyjny. 324. 260. 125.standardowa 268. 298. 263. człon 206. 289.116. tryb zob. relacje negatywne strategie grzecznościowe zob. 51. akt mowy oboczność 285.171 paradygmat ~ fleksyjny 97. zasada dystansu odmiana . 264 niefaktywna. 293. modalność 206. 169 oddalenie 23 odległości. modalność nieidentyfikacyjna.. czasownik niewerbalna. czasownik perspektywizacja 254. 66. 201 nienacechowana. 131.141 nieciągły. akt mowy 206. element 206. dysymilacja określający. kompetencja 206. morfem 206.185. 335 otrzymujący 125.analityczna 81. 87 ~ syntetyczna 81 negatywne. 58. 264 parawerbalna (parajęzykowa). 132. 271. modalność 206. aspekt 206. 70. derywacja parafraza 181. komunikacja patiens 115. czasownik 206. 260. 129. deklinacja . 59.119.82 orientacja . komunikacja zob.121. 141. 141. komunikacja 206. 300 obraz świata 176. 292. 130. 254. 312 odniesienie (referencja) 133 odpodobnienie zob.przypadkowa 206. 121. zasada 206. akt mowy performatywny.199. akt mowy 206. relacje 206. grupa nostratyckie języki 317 O obligatywny. kompetencja pandialektalna para minimalna 162.120. funkcja 206. 323. 130. morfem niedokonany. 42. 131. komunikacja nominalna. modalność nieostrość (zbiór rozmyty) 37. tryb P palatalizacja (zmiękczenie) 156.187 ~ redukująca 184. 41 . 264 ~ relacji 256. komunikacja zob.egocentryczna 23 _ właściwa 22 orzeczenie 26. funkcja niejasność 182. derywacja 206.

299. 314-320. 325. 64. domena 206. zasada zob. asymilacja postfiks 95. modalność faktywna . 113. 141. strategie grzecznościowe powiadomienie 134. 88. poziom podrzędny. 280. 283 ~ podrzędny 63. modalność 206. 337 pole leksykalne 47. relacje pozytywne. akt mowy poziom ~ nadrzędny 63. termin 206. 70. 27. 290. 181. 65.131. 288. język prawdziwościowa. wyraz motywujący podzielenie się kategorii 287. metafora pojęciowa. 125. 41. asymilacja zob.107 pośredni. 64. 299 prasłowiański język 279. 299. 59. 56.128. 87. 92. 72. 135. 45. uni-wersalia pragmatyka 203.129-130. allofon pozytywne. 197. 199. 70 ~ podstawowy (termin poziomu podstawowego) 60-61. 324 posiłkowy. 65. 323. 300 praromański język 273. 119. 70 polisemia 46. kontinuum 206. metonimia zob. uniwersalia zob.zob. 285. morfem podgrupa językowa 206. metafora 206. 99. 300 pogwałcenie maksym konwersacyjnych 226 pojęcie 32-33. domena pojęciowa. 314. 299 pragermański język 299 pragmatyczne. zasada posiadacz 120-121. 67. 106. zowy połączenie się kategorii 288. metonimia pojęciowe. 75. 335 podobieństwo 19. 47. akt mowy 206. allofonzob. 235 praindoeuropejski język 280. 337 prajęzyk 268. 111. 60.uniwersalne 176. 320 pojęciowa. 299 prawa językowe 206. 40. czasownik postępowa. 290.elementarne 206. 279. 26. 35.181. 68. 59. wyraz 358 Indeks rzec. 204. 127. kontinuum pokrewieństwo genetyczne języków 278.48. elementarne jednostki semantyczne . 334. 333. morfem zob. 290. czasownik zob. 251 . 142 prabałtycki język 279. 327. poziom 206. 299. 300 porządku sekwencyjnego. 117. termin podstawa słowotwórcza 86. kategoria pojęciowa. 141. 96. strategie grzecznościowe zob. 20. samogłoski poboczny. poziom 206. wyraz 206. 107 podstawowy. 28. kategoria zob. 34. relacje zob.198. 70 pozycyjny. 48. 337 praprzyczyna 294-295. język podmiot 23. 63. 289. wyraz zob. 175. 132. 184. termin poziomu podstawowego podstawowy. 57. 69 polisemiczny. 324. 49. 47. 70 podrzędny. 73. 81. 68.

200.wewnętrzna 280-281.197. zasada zob. element 206. 323 prefiksacja 77. 286. 260. 97 prestiż 268. 278. 329. uniwersalia zob.przedstawieniowe zob. 264 . 265 ~ negatywne 258. zmiana przezroczystość semantyczna 20.199 referencja zob. tryb 206. niedookreślenie zob. 283. 299 przewidywalność zmiany językowej zob. 91. 269. 236 . 191 193. funkcja przedstawieniowa (ideacyjna). 290. czasownik przedstawieniowa. 299 relacje ~ hipotaktyczne 258-259. 293.261. uniwersalia przegłos 292. 299.32. katafora referencyjna. odniesienie ~ anaforyczna 206. 72.koherencji 254-263. 109. asymilacja 206. 336. 264 . 337 regresywna. 283. scena-f riusz prototypowy przechodni. 264 . asy. 314. 176-181. relacja przedstawieniowe.parataktyczne 258. spójność .54-55. 94.regiolekt 268. 300 przestawienie 283. 264. 64-65. anafora ~ kataforyczna zob. czasownik zob. 41 przyległość 19. 328.konwencjonalne 218.l milacja postępowa prosty. 95. 300. 260. 287.260.263. 284. tryb przyswajanie języka zob. 299. język R radialna sieć 53-54. spójność zob. 289. 110. 277. 296. 317 . 236 ~ kulturowe 218 progresywna. spójność206. 70. element j prototypowy. 190. 334. 92. derywat prototypowe. zasada rekonstrukcja 268. funkcja 206. 96. asymilacja zob.198. 274 relewancji (stosunku).ideacyjne 259. niedookreślenie relacyjna. 340 rdzeń 206.interpersonalne 259. 298.samogłosek 170 reduplikacja składniowa 29. 285. 264 . 300 presupozycje . 107. 260. 295. 56. 308. asymilacja wsteczna regularności. efekty 206. 264 . 280. 273. derywat zob. 76. spójność relatywizm językowy 175.prefiks 77. 70 przypadek 104 przypuszczający. 20.konwersacyjne 217.172 . maksyma . 277. relacja zob. scenariusz 206. 297. relacje ideacyjne ~ pozytywne 258. 271. 95. morfem główny redukcja 148. 268. 264 relacji. efekty prototypowy.

„źródło-śceżka-cel" 122-124.wtórne 159 ~. hipoteza 178-179. 94.330 . 75. 338 rozbudowa leksykalna 185. 123. 41. 144. 87.268. 336. 270. konstrukcja składniowa składniowa. 259. 125. 286. 289. 328.199. 300. 202. 283. grupa zob. 120-121. 132.zdaniowy zob. grupa składniowa. 117-118. 250.141. 86.170. 334. nieostrość 359 rozpowszechnienie się zmiany zob. 329. 57. 121.288. 326 składniowa. 292. 70. 198. 132. 70. 143.zob. 165. 125. 122-124. 154. tryb rozmyty zbiór zob. 111. 72. 72. 114. 125. 125. 123. zmiana rozszerzenie 55—56. 290. 200 satelita 259. redukcja 170 Sapira-Whorfa. rola semantyczna semazjologia 46. 300.201 rozkazujący. 198. 95. 65. 122. 141. 287.pierwotne 158 . 223. 264 360 Indeks rzeczowy semantyczna.141.„doznawanie" 116. 47. 336 . tekst rodzaj 104 rodzina językowa 2ob. 300. 120.kulturowy 193-197.299.„przekazywanie" 116. 125. przezroczystość semantyczna semantyczna. 108 skrypt 249-250 .171. język rola semantyczna 115 ~. 72. 290. 119. trójkąt zob.87. 141 . 317 scenariusz prototypowy 186 schemat 95.158-159. tryb2ob. maksyma reprezentacja tekstu zob.120. 340 signifiant 49 signifie 49 składnia (syntaksa) 75. 326 . 122. 144 .112. 302. 76. zdanie . 141 . 141. 305 słowo zob. 153.141 ~ „wydarzenie" 116. 64. 17. 75 semiotyka/semiotyczny 15. zdarzenie . 288. 132.„działanie" 116. 168. 260-263. 285. 186. wyraz .141 segmentacja 253. 32. 124-125. redu-plikacja składniowa skrótowiec 100-101. 157-161. 314. 186 ~ „posiadanie" 116. 132. przezroczystość zob. 268. 299.„bycie" 116-117.podstawowe 157. 118. 71. konfiguracja 335-336. reduplikacja zob. 48-59. rola zob. 289. 199. 264 satemowe języki 279. konstrukcja zob. trójkąt se-miotyczny sieć radialna 53-54. 119. 70. 124.zdarzenia zob. 323. 125. 132. 132. 113.124.169. 124. 144 . 322. 281. 171 . 68-69. 200. 63. 335 rozziew 168 S samogłoski 147. 67. 63. 293. 254. 175.„przemieszczanie" 116. 284.48 semiotyczny. 280.105-106. 65. 283.107. 94.

259. zmiana zob. 254-260. 92. 139. 263.167. język U ubezdźwięcznienie 153. 281 -. zdanie indeks rzeczowy_ Łezka 122-124. paradygmat szczep językowy 206. 331 sufiksacja 78. j sylaba 147-148. 109. 70 .hierarchiczna zdania (porządek hierarchiczny) 125-129. 266 . 331 -. odmiana zob. 81. 282. 237 ~. 208. 264. język szyk zdania 206. zasada symboliczny. paradygmat 206.. 231. 70 . lingwistyka 243. 20. 41 • symboliczności. 291. nazwa syntetyczny. 263 . 166. morfem zob. reprezentacja 245. 97 swobodny. 200. nazwa zob.175 transkrypcja ~ fonemiczna (fonologiczna) 161-164.132 141 środki koreferujące 253 T taksonomia hierarchiczna 206. 96. 230. 320. 229. 293 termin ~ nadrzędny 63. 240 . 157. 195.pozytywne 232-233. morfem słowotwórstwo 78. 302 sposobu. 165. maksyma sposób artykulacji zob. 264 spółgłoska 147. 282 f symbol 15. 244. 136. 292 spółgłoskowa.relacyjna 250. 84. 234 twarz 229-230. 99-100 udźwięcznienie 169 361 uniwersalia .169. 171. 168. 283. 237. 195. 230. 80. 232 ~ rozkazujący 135. 163-164. 264. 283 tezaurus 47. 69 syntetyczna. grupa zob. 160. podstawa słowotwórcza słowotwórczy. 102. 154-156. 153. 254-263. 281. 263 ~ formalna (kohezja) 249-250. 107. grupa stan 116 standardowa. 141 ~ linearna zdania (porządek linearny) 125-129. 140. język superstrat językowy zob.172. 90. 264. 70. 48.oznajmujący 134. 95. 69 ton 165. artykulacja spójność 249. 95. 172. 280. 265 . 19. 64. znak 206. gatunek 256.fonetyczna 150. 85.17. 165-166. 227. hierarchia taksonomiczna tekst 244.291 ucięcie 77. 248-249.107 socjolekt 268.. maksyma zob. 233. 231. 103.135. 140.139 . 141 strukturalna. 290. 165.przypuszczający 136. 171. 73. język typologia języków zob. 240 struktura . 1671 168. 91. 93. 139. 103. 299. 173 trójkąt semiotyczny 49 tryb 103.172. znak synonimia/synonimiczny 47. 269. 263 -.142. 237. 67.171. zagrożenie utraty 233 i typ językowy 206. 173 .właściwa (koherencja) 249. 237 ~ negatywne 232-233.poziomu podstawowego 60-61. zasada zob. zmiana substrat językowy zob. 328.podrzędny 63. donośność spirantyzacja 279.142 . 142. język sufiks 77. 263 temat fleksyjny 90.kluczowe 186. podstawa 206. 202 słowotwórcza.referencyjna 250-254. 97-101. odmiana standardowa strategie grzecznościowe 29. 94. 298 sonorność zob. morfem zob. 255. morfem . 250.

przedstawieniowe 320. 244. 80 ~. 236. 108 wyrażenie .uwarunkowany kulturowo zob. 199 uniwersalna reguła językowa 206. klasa 35. kategoria werbalna. 97.109 362 Indeks rzeczowy Indeks rzeczov 363 właściwa. 93. .131. uniwersalia językowe unosowienie zob. 326. allofony fakultatywne werbalna. 263 ~ o świecie 218. 338 . kulturowe uwarunkowanie wyrazów . 263 wielofunkcyjność/wielofunkcyjny 104. modal-ność deontyczna wolicjonalny 135. 245. 38-40. 106. derywat ~ polisemiczny 46.złożony zob. 61. 43. 236.deiktyczne 21. 41 ~ idiomatyczne (idiom) 335. 60. 199 . 249. 305. derywacja wygłoś 104 wymowa literowa 149 wyraz 49. rekonstrukcja zob. zasada zob. 107 ~ pochodny zob. asymilacja wsteczna.wyrazów 185-189 uzupełnienie nieakomodowane 129. grupa werbalna. zagrożenie zob. derywacja 206.pragmatyczne 223. 236. 236. 326. kategoria 206.kulturowa 218. derywacjazo6. 244. 75 ~ funkcjonalny 79. 99. język W warianty fakultatywne 206. derywacja właściwa. twarz uwarunkowanie kulturowe ~ w gramatyce 190. 77. 321.141 używanie języka zob. rekonstrukcja wiedza ~ kontekstowa 217. nazalizacja upodobnienie 206. 332. 236 . 70. grupa 206. 91. 6869. 58. 136 wsteczna. asymilacja uprzejmości. 314. 338 ~ interpersonalne 223. orientacja wolicjonalna. komunikacja 206..191-193. 236.implikacyjne 324-325. 81. zasada grzeczności utraty twarzy. asymilacja 206. 326. 130. orientacjazob. 338 ~ językowe 223. 321. 92 wyrazotwórczy charakter 102 wyrazowiec 100. 67. komunikacja wewnętrzna. 337 . 108 ~ motywujący (podstawowy) 90. złożenie wyrazistość 51-52. 326. 338 uniwersalizm językowy 176. 98. modalność zob. 69 . 181. 245. 320-325. 49.

132. 132 . 49 . 118. forma 206. 42.129133. 41 . 256 . 141. 142 .112. 115-116.132. twarz zakorzenienie 62-63. 88-89. 114. 283. 299. 41. schemat 111. 132. 65. 83-89. 255. 19. wywołanie 296-297. 43 ~ ilościowa 24. 131. 233 ~ indeksowości 20-24. 17. zmiana wzajemna zrozumiałość 308309.porządku sekwencyjnego 24-27. 294-298.125. 132 . 132. 86. struktura linearna 125-129. 98-99 zbiór rozmyty zob. 338 wyróżnienie 252.143. 300.z łącznikiem 130-131. 299 . 140.grzeczności (uprzejmości) 210.19. 141 -. 70. domena zob. 236.132.41. 264 wywołanie zmiany 206.336. 25. schemat 125. 292-294.strukturalna 314. 224.48 związany. palatalizacja znaczenie schematyczne 206. 18.symboliczny 15. 277. 226-233 . 32. 48 . morfem2o6. 122. 19. 112. 26. 302 . 18. 48 ~ indeksowy 16. struktura hierarchiczna 125-129.142. 128. 87. 41.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami 130-131. 135. nieostrość zbliżenie 230 zdanie 111. 63. rozpowszechnienie się 296. 285-288.regularności 268. 68.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem 130-131. 145. 41.199. 281. 17.177. 127. 41.fonetyczna 149 . 268-273.110. 279. 136-140. 143.141 źródłowa.kooperacji 210. 69. 300 . 300 . 73. 31. 30-32. 107. 41. 96. 337 zagrożenie utraty twarzy 206. 141. szyk 24.z przesunięciem do innej sieci radialnej 282. 75. 106. 219-223. 253. 24-30. 283 zmiana ~ fonetyczna 314. schemat znak 15. 132 .ikoniczny 16-17. 41.z czasownikiem nieprzechod-nim 130-131. 107. 18.analogiczna 282. 64. forma zestawienie 87. 57. 126. 41. morfem fj źródło 122-124. 288-292. 142 ~. 133. 338 złożenie 76. 132 .145 -.wewnątrz sieci radialnej 282285. 289.z czasownikiem przechodnim z jednym dopełnieniem 130-131. 143 . 125. 201.140 ~. 289 . 300. 141.dystansu (bliskości lub odległości) 24.etymologiczno-morfologiczna 149 . 333 zero morfologiczne 98 zerowa.w schematach 282. 300 -. 81 zanik iloczasu 277 zasada . 301. 323-325. 299 ~ symboliczności 20. 299 -. 337 zmiękczenie zob. 20. 337 ~ językowa 267. 288. 72. 145 . 144. 108. 33.„cel ważniejszy niż źródło" 124. 19. 20. 41 zawężenie 55. 226. 40. 134. 332.135. 41 . 326 zdarzenie 111.300 .ikoniczności 20.112. 237. 16.141 -. 20. 27-29. domena .z czasownikiem niekonotują-cym uczestnika zdarzenia 130-131. 29-30. 70.141. 109. 282.

PROTOTYPY W TEORII JĘZYKOZNAWCZEJ tłum.pl • wysyłając zamówienie pod adresem: box@universitas. Sejmu Śląskiego 1 40-032 Katowice-Lubelskiego Centrum Książki Krakowskie Przedmieście 53 20-076 Lublin-WSPÓŁCZESNEJ Al.00 a 16.com.universitas. Podwale6 31-118 Kraków HETMAŃSKIEJ S.pl • zawsze dostępna pełna oferta naszych książek • zakupy przez Internet w systemie OnetPortfel • autoryzacja kart kredytowych on-line • krótkie terminy realizacji zamówień Jak zamawiać książki wydawane przez UNIN/ERSITAS? • wypełniając zamówienie znajdujące się na naszej stronie: www. Centrum C bl 1 WiślnaS 31-007 Kraków ZNAK Stawkowskal 31-014 Kraków PWN Św. Anna Skucińska Justyna Winiarska OPERATORY METATEKSTOWE W DIALOGU TELEWIZYJNYM KSIĘGARNIA INTERNETOWA • www. Racławickie 22 20-037 Lublin-EZOP-2 Krakowskie Przedmieście 62 20-076 Lublin-PWN Więckowskiego 13 90-721 Łódż-OMEGA Rynek 19 . Elżbieta Tabakowska W PRZYGOTOWANIU: Renata Przybylska POLISEMIA PRZYIMKÓW POLSKICH W ŚWIETLE SEMANTYKI KOGNITYWNEJ Elżbieta Tabakowska JĘZYKOZNAWSTWO KOGNITYWNE A POETYKA PRZEKŁADU ttum. Agnieszka Pokojska John R. Wszystkich Świętych 7 31 -004 KrakówLIBER Bankowa 11 40-007 Katowice-ORPAN Bankowa 11 40-007 Katowice-LIBELLA Pl.com.00: (012) 413 • składając zamówienie pocztą: KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA: 31-426 Kraków.POLECAMY TAKŻE: Brygida Rudzka-Ostyn Z ROZWAŻAŃ NAD KATEGORIĄ PRZYPADKA tturm.C. Taylor KATEGORYZACJA JĘZYKOWA.C.pl • przesyłając faks: (012) 413 91 25 • dzwoniąc między 8. Rynek Główny 17 31-008 Kraków AKADEMICKIE J Św. ul. Tomasza 30 31-027 Kraków Antykwariatu BIBLIOFIL Szpitalna 19 31-024 Kraków POD GLOBUSEM Długa! 31-147 Kraków LOGOS Franciszkańska 1 31-004 Kraków Wydawnictwa Zielona Sowa Pl. Anny 6 31-008 Kraków SKARBNICA Os.universitas. Żmujdzka 6b ' i i% ?{ "7 T2 <? ? ZAPRASZAMY DO KSIĘGARNI LECTURA Lubelska 30 22-109 Chełm'PWN Korzenna 33/35 80-851 Gdańsk-MENTOR Nowy Świat 28/30 62-800 Kalisz-Głównej Księgarni Naukowe) S.com.

pl Drukarnia Wydawnictw Naukowych S.com. ul. Krakowskie Przedmieście 7 00-068 WarszawaNAUKOWEJ Kuźnicza 30/33 50-140 Wrocław PWN Kuźnicza 56 50-140 Wrocław SFERA Szczytnicka 50/52 50-028 Wroclaw POD ARKADAMI Świdnicka 49 50-028 Wrocław POD PATRONATEM Rynek 6 50-106 Wrocław Nasza strona internetowa www. Bolesława Prusa. Łódź.pl DYSTRYBUCJA TAiWPN UNIVERSITAS KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA ul.pl Skład komputerowy: „QUAD". Sobieskiego 3 33-100 Tarnów STUDENCKA Fosa Staromiejska 3 87-100Toruń-UMK Reja25 87-100Toruń-Gtównej Księgarni Naukowej im. Al. Żwirki 2 . 30-382 Kraków. Niepodległości 4 61-712 Poznań-UNIWERSYTECKIEJ Kościuszki 1 69-100 Slubice-EUREKA Długa 1 58-100 Świdnica-OŚWIATOWA Pl.(012)4139136 fax (012) 413 91 25 e-mail:box@universitas. tel.universitas.com.universitas. Żmujdzka6B 31-426 Kraków tel.A. Kobierzyńska 93/85. 266-20-1 ZAPRASZAMY DO NASZEJ KSIĘGARNI INTERNETOWEJ www.41-015 Opole-SPOTKANI A Słowackiego 11 35-060 Rzeszów JEDYNKA Marcinkowskiego 21 61-745 Poznań-Fundacji UAM Księgarni Uniwersyteckiej Zwierzyniecka 7 60-813 Poznań-Poznańskiej Księgarni Naukowej KAPITALKA Mielżyńskiego 27/29 61-725 Poznań.com. ul.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful