P. 1
Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa

Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa

|Views: 3,801|Likes:
Wydawca: Emilia Rojek

More info:

Published by: Emilia Rojek on Aug 02, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/31/2012

pdf

text

original

Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa REDAKCJA Elżbieta Tabakowska Kraków Tytuł oryginału Cognitive.

Exploration of Language and Linguistics EuroPillProject (Socrates for Youth, Montoyerstraat 70, B-1040 Brussels, Contract no. 34969) Książka dotowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej © Copyright for the Polish edition by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYERSITAS, Kraków 2001 © Copyright for the Polish translation by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYVERSITAS, Kraków 2001 ISBN 83-7052-635-7 TAiWPN UNIYERSITAS Projekt okładki Ewa Gray SPIS TREŚCI 1 Przedmowa .............................. 11 : Rozdział 1: Kognitywne podstawy języka: język i myśl .... 15 1.1. Wprowadzenie: systemy znaków ................ 16 1.2. Zasady strukturyzacji w języku ................. 20 1.2.1. Zasada indeksowości w języku ............. 20 1.2.2. Zasada ikoniczności w języku . ............. 24 1.2.3. Zasada symboliczności w języku ............ 30 1.3. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe ........... 32 1.3.1. Kategorie pojęciowe ................... 32 1.3.2. Kategorie leksykalne .................. 36 1.3.3. Kategorie gramatyczne ................. 38 1.4. Podsumowanie .......................... 40 1.5. Zalecana lektura ......................... 42 1.6. Ćwiczenia i zadania ....................... 42 Rozdział 2: Co zawierają słowa: leksykołogia .......... 45 2.1. Wprowadzenie: słowa, znaczenia i pojęcia ........... 45 2.2. Od słów do znaczeń: semazjologia ............... 48 2.2.1. Wyrazistość: prototypowe znaczenia słów i prototypowe desygnaty ...................... 51 2.2.2. Relacje między znaczeniami wyrazów: sieci radialne . 53 2.2.3. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów . 57 2.3. Od pojęć do słów: onomazjologia ................ 59 2.3.1. Wyrazistość w obrębie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego ........ 60 2.3.2. Połączenia w obrębie domen pojęciowych ....... 63 2.3.2.1. Taksonomie hierarchiczne .......... 63 2.3.2.2. Metafora i metonimia ............. 64 2.3.3. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczne ......................... 66 2.4. Wnioski: współzależności między semazjologia i onomazjologia 68 2.5. Podsumowanie .......................... 69 2.6. Zalecana lektura . . 2.7. ćwiczenia i zadania

Rozdział 3: Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia . . . 3.1. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej ...... 3.1.1. Morfemy główne i afiksy ............... 3.1.2. Słowotwórstwo a nadawanie nazw .......... 3.2. Kompozycja .......................... 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych ............ 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych . . . 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy 3.3. Derywacja ........................... 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne ..... 3.3.2. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja ...... 3.3.3. Znaczenie i produktywność afiksów ......... 3.3.4. Rodzaje afiksów .................... 3.4. Różnorodność procesów słowotwórczych ........... 3.5. Fleksja ............................. 3.6. Wnioski: morfologia, leksykologia i składnia ......... 3.7. Podsumowanie ......................... 3.8. Zalecana lektura ........................ 3.9. Ćwiczenia i zadania ...................... Rozdział 4: Łączenie treści informacyjnych: składnia .... 4.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka ............ 4.2. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników . . . 4.2.1. Schemat „bycie" .................... 4.2.2. Schemat „wydarzenie" ................ 4.2.3. Schemat „działanie" .................. 4.2.4. Schemat „doznawanie" ................ 4.2.5. Schemat „posiadanie" ................. 4.2.6. Schemat „przemieszczanie" .............. 4.2.7. Schemat „przekazywanie" .............. 4.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania .......... 4.3.1. Hierarchiczny porządek składników zdania ..... 4.3.2. Podstawowe schematy zdaniowe ........... 4.4. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . 4.4.1. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie, pytanie, rozkazywanie ........................ 4.4.2. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: mo-dalność .......................... 4.4.3. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego . 4.4.4. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany .... 4.4.5. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany ....... 4.4.6. Kotwiczenie zdarzeń: synteza ............. Podsumowanie .......................... Zalecana lektura ......................... Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 5: Dźwięki języka: fonetyka i fonologia ........ Wprowadzenie: fonetyka i fonologia .............. 5.1.1. Pisownia a wymowa ................... 5.1.2. Symbole fonetyczne ................... Jak powstają dźwięki mowy ................... 5.2.1. Fonacja ..........................

5.2.2. Artykulacja ....................... Spółgłoski ............................ 5.3.1. Miejsca artykulacji ................... 5.3.2. Sposób artykulacji .................... 5.3.3. Artykulacje dodatkowe ................. Samogłoski ............................ 5.4.1. Samogłoski podstawowe ................ 5.4.2. Samogłoski polskie ................... 5.4.3. Dyftongi języka polskiego ................ Fonemy i allofony; transkrypcja fonemiczna .......... 5.5.1. Definicje ......................... 5.5.2. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna 5.5.3. Zasady transkrypcji ................... Większe jednostki fonologiczne ................. 5.6.1. Sylaba .......................... 5.6.2. Akcent, ton, intonacja .................. Dźwięki w kontekście ...................... 5.7.1. Epenteza ......................... 5.7.2. Elizja ........................... 5.7.3. Asymilacja ...... 5.7.4. Redukcja samogłosek 5.7.5. Procesy złożone . . . Podsumowanie ........ Zalecana lektura ....... 5.10. Ćwiczenia i zadania Rozdział 6: Język, kultura i znaczenie: semantyka międzykul-turowa ..................-.••••••••••••• 6.1. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm . .... 6.1.1. Relatywizm językowy i kulturowy ........... 6.1.2. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych......... 6.2. Wyrazy uwarunkowane kulturowo ............... 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce ........... 6.4. Skrypty kulturowe ........................ 6.5. Wnioski: język, kultura i myśl ................. 6.6. Podsumowanie ...................••••••• 6.7. Zalecana lektura ......................... 6.8. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 7: Działanie za pomocą słów: pragmatyka ...... 7.1. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? ............. 7.1.1. Intencja komunikacyjna i akty mowy ......... 7.1.2. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy ......... 7.2. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności ...... 7.2.1. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy ..... 7.2.2. Warunki fortunności .................. 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji......... 7.3.1. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.3.2. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne ..... 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.4. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności .........

7.4.1. Różnica pomiędzy pytaniami, które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy 7.4.2. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy ....... 7.5. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy ....................... 7.6. Podsumowanie . . . 7.7. Zalecana lektura . . 7.8. Ćwiczenia i zadania Rozdział 8: Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu .... 8.1. Wprowadzenie: komunikacja, tekst i lingwistyka tekstu . . . 8.2. Funkcja przedstawieniowa tekstu ............... 8.3. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 8.4. Spójność referencyjna ...................... 8.5. Spójność relacyjna ........................ 8.6. Przegląd relacji koherencji ................... 8.7. Podsumowanie .......................... 8.8. Zalecana lektura ......................... 8.9. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 9: Język w czasie: językoznawstwo historyczne . 9.1. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Metody stosowane w językoznawstwie historycznym . . , Typologia zmian językowych ............... 9.3.1. Zmiany wewnątrz sieci radialnej .......... 9.3.2. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej , 9.33. Zmiany w schematach ............... 9.3.4. Zmiana analogiczna ................. Przyczyny i przewidywalność zmiany ........... Podsumowanie ....................... Zalecana lektura ....................... Ćwiczenia i zadania ..................... 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. Rozdział 10: Porównywanie języków: socjologia języka, typologia języków i językoznawstwo kontrastywne . . . . . 10.1. Wprowadzenie: porównywanie języków ............ 10.1.1. Jaki jest cel porównywania języków? ......... 10.1.2. Określenie liczby języków ................ 10.1.3. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty ......................... 10.1.4. Socjologiczny status języków .............. 10.2. Typologia języków ........................ 10.2.1. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii . 10.2.2. Uniwersalia językowe jako podstawa typologii .... 320 10.3. Językoznawstwo kontrastywne .........•••••••• 325 10.3.1. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze . . 326 10.3.2. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego 330 10.3.3. Kontrastowanie fraz werbalnych ............ 333 10.4. Podsumowanie ..............-...-••••••• 33^ 10.5. Zalecana lektura .................•••••••• 338

hiszpańska. . Stefan (Leuven. Holandia) Taylor. niemiecka. Poszczególne rozdziały] zostały napisane przez następujących autorów: . John (Otago.. Belgia) Pórings.. na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania.. Ralf (Giessen.. Cliff (Metz. którego celem było przygotowanie podręcznika umożliwiającego uniformizację kursów uniwersyteckich w krajach Unii Europejskiej. Włochy) Spooren. Ignacio (Saragossa. Niniejsza książka przyjmuje przede wszystkim taką właśnie perspektywę: pokażemy w niej. Johan (Gandawa. włoska... Poniżej podano w porządku alfabetycznym ich nazwiska i uniwersytety. Holandia) Wierzbicka. w jaki sposób język służy wyrażaniu myśli.•••••••• Bibliografia . Niemcy) Radden. Willy (Bruksela. Australia) Winters... Niemcy) Geeraertes. emocje. Australia) Grondelaers.6. Wersja oryginalna (angielska) oraz kolejne wersje językowe (francuska. Dirk (Leuven.. Hiszpania) Yerspoor. Margaret (Carbondale.. a także z je-j go trafnych intuicji i zamiłowania do porządku. program nie tylko wspiera wymiany studentów między uczelniami Europy. grecka. Giinter (Hamburg. Dwie pierwsze wersje zostały J drobiazgowo przedyskutowane przez cały zespół. 111. Renę (Duisburg. Marjolijn (Groningen. Belgia) Dirven. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi.. Anna (Cranberra. Indeks rzeczowy przedmowa Język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli. a obecnie polska) powstały przy wydatnej pomocy Biura Programu SOCRATES przy Unii Europejskiej. We j wszystkich stadiach pracy nad książką korzystano obficie z bogatych] doświadczeń pedagogicznych profesora Giintera Raddena. procesy abstrakcji i rozumowania.. . Autorzy niniejszej książki reprezentują wiele języków i wiele kultur. a następnie ponownie opracowane przez oryginalnych autorów (których nazwiska umieszczo-l no na pierwszym miejscu). międzynarodowej współpracy.. Niemcy) 12 przedmowa 13 Serniclaes. Nowa Zelandia) Vazquez-Orta.. niniejsza książka jest owocem intensywnej. Belgia) Goddard. Zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka. Książka powstała w ramach sponsorowanego przez Unię Europejską projektu EUROPILL. Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom. Każdy z rozdziałów został na-1 pisany przez jednego lub dwóch autorów. USA) Jak widać z tej listy.w mniejszym lub większym stopniu -l starając się utrzymać jednolity styl i spójność treściową całości. Belgia) Soffritti. Wydawcy tomu poddali poszczególne partie] tekstu dalszym przeróbkom . Ćwiczenia i zadania . holenderska.] zbiorowej. Marcello (Bolonia.10. ale także stwarza warunki dla dalszego rozwoju takich wymian.. Wilbert (Tilburg. na których pracują: De Caluwe. Takie podejście znane jest w językoznawstwie jako podejście kognitywne.

. V . współpracując przy realizacji kolejnych etapów projektu.samogłoska. Analizowaniem znaków zajmuje się semiotyka. Renę Dirven (Jerzy Krzyszpień) Rozdział 10: Marcello Soffritti. Renę Dirven (Marta Dąbrowska) W nawiasach podano nazwiska autorów polskich wersji poszczę-1 gólnych rozdziałów: zespołu pracowników Instytutu Filologii Angiel-j skiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. Giinter Radden j (EwaWillim) Rozdział 5: John Taylor. Rysunki wykonał Łukasz Tabakowski. Marjolijn Yerpoor (Jerzy Świątek) Rozdział 8: Wilbert Spooren (Andrzej Pawelec) Rozdział 9: Margaret Winters.. gdyby nie ofiarna praca Ulrike Kauzner (Bolonia) i Ralfa Póringsa (Giessen).metafory pojęciowe. dostosowując je do wiedzy i potrzeb polskiego czytelnika. Jak wszystkie takie syste| my> Język posługuje się znakami. W ten sposób liczba autorów książki wzrosła. która bada werbalne i niewerbalne systemy komunikacji używane przez istoty ludzkie. Wprowadzili oni do tekstu wiele nowych przykładów i ćwiczeń./ transkrypcję fonetyczną ujęto w nawiasy kwadratowe: [ ] ~ w tekście książki używa się następujących skrótów: P .zgodnie z przyjętą konwencją-gwiazdką: * ~ zdania o wątpliwym statusie semantyczno-gramatycznym oznaczono pytajnikiem transkrypcję fonemiczną ujęto w nawiasy ukośne: /. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor | (EwaWillim) Rozdział 4: Marjolijn Yerspoor..znaczenia obcojęzycznych słów oraz treść przytaczanych pojęć podano w cudzysłowach . Całość sprawdziła pod względem merytorycznym i ujednoliciła od strony stylistycznej dr Justyna Winiarska z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego.zdania uznane za niepoprawne lub niegramatyczne oznaczono gwiazdką: * . Wersja polska nie mogłaby powstać. przedmiotem jej badań są także systemy komunikacji w świecie zwierząt. Renę Dirven. O .formy zrekonstruowane oznaczono . Ralf Póringsfj Wilbert Spooren. których praca często] wykraczała daleko poza obowiązki tłumacza.obce wyrazy i zwroty przytaczane w tekście. Renę Dirven. Stefan Grondelaers. ! Rozdział l Kognitywne podstawy języka: język i myśl Niniejszy rozdział zawiera wstępne wiadomości o niektórych pod: stawowych aspektach języka i wiedzy o języku. podobnie jak cytowane przykłady.podmiot. Renę Dirven| i Marjolijn Yerspoor (Grzegorz Szpila) Rozdział 3: Johan De Caluwe. . Najpierw przyjrzymy się językowi jako systemowi komunikacji. D dopełnienie. a sam projekt . wyróżniono kursywą.zgodnie z zamierzeniami jego twórców . pisane są WERSALIKAMI . zgodnie z przyjętą konwencją.wzbogacił się o jeszcze jeden język i o jeszcze jedną kulturę. Wszystkim.Rozdział 1: Renę Dirven i Giinter Radden (Elżbieta Tabakowska)! Rozdział 2: Dirk Geeraerts. pragniemy w tym miejscu wyrazić nasze serdeczne podziękowania. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor (redaktorzy wersji angielskiej) Elżbieta Tabakowska (redaktor wersji polskiej) Lista symboli i konwencji: . Willy Serniclaes (Janina Ozga) Rozdział 6: Cliff Goddard i Anna Wierzbicka (Władysław Chłopicki)| Rozdział 7: Ignacio Vazquez-Orta.spółgłoska. którzy nie szczędzili czasu i trudu. dodatkowo wyróżniając w nich tłustym drukiem omawiane fragmenty .orzeczenie.terminy naukowe zostały w tekście wyróżnione tłustym drukiem. C . którzy pełnili funkcje koordynatorów podczas pracy nad oryginalną wersją książki.

Dajemy wyraz naszemu zdzi| wieniu unosząc brwi. Na przykład znak drogowy ustawie ny w pobliżu szkoły i ostrzegający kierowców. rządzących połączeniami formy i treści. Ciężarówki. W najszerszym znaczeniu. Ce ten można osiągnąć na różne sposoby. jakie stwarzają dla kierowcy wybiegs iace na jezdnię zwierzęta. ponieważ w jakimj określonym momencie przez ulicę może przebiegać tylko jedno dziec ko albo większa grupa dzieci. między innymi. znak możm zdefiniować jako określoną formę.Semiotyka wyróżnia trzy typy znaków: indeksy. kategorie pojęcio-we.1.daje początek kategoriom językowym. podczas gdy wycierani^ nosa nie jest na ogół uważane za „znak". Znak indeksowy. rysujemy dłońmi w powietrzu kształty kobiece go ciała. który reprezentuje. co znajduje w jego bezpośredniej bliskości. traktory. czyli indeks. o tym. Ale wyraz twarzjl . która reprezentuje „coś innego" coś. co rozumiemy jako jej znaczenie. w co wierzą co wiedzą i czują. co chcieliby robić i co robią w danym momencie. jeśli zostanie zamierzone na przykład jako wyraz protest Powyższe trzy przykłady reprezentują trzy możliwe typy znaków znaki indeksowe. Świat ten obejmuje. Znak ikoniczny jest podobny przedmiotu. przedstawia dwójkę dzieci przekra czających jezdnię po pasach. Wprowadzenie: systemy znaków Ludzie są istotami społecznymi i pragną się nawzajem informc wać o tym. Najbardziej oczywistym przykłal dem takiego znaku jest ustawiony na poboczu drogi drogowskaj wskazujący kierunek i nazwę najbliższej miejscowości . także przedstawiane jest za pomocą znaków ikonicznych — wizerunków krowy czy jelenia. które stanowią system o wiele bogatszy od systemu znaków językowych. co widzą. spadaI iace kamienie. Jego znaczenie można przedstawić następująco: „Żeby sil dostać do Myślenic. ścieżki rowerowe. jego ogólne znaczenie jes oczywiste. czyli ikona (od greckiego wyrazu eikon . Bardzo wiele kategorii pojęciowych .„obraz" jest to wizualny. zakręty na drodze. że wykorzystuje wszystkie trzy zasady strukturyzacji. zgodnie z etymologią łacińskiego w} razu index . Pojęcie zagrożenia. chociaż może nabrać takie funkcji. Znak ikoniczny. które nie tylko umożliwiają komunikację. serpentyny — wszystko to też zazwyczaj przedstawia się w postaci ikon.na przykłaq Myślenice. Język ludzki wyróżnia się spośród innych systemów komunikacji tym. co się dzieje w ich umysłach. fonetyczny lub jakiś inny podlegający percepcji wij zerunek oznaczanego przedmiotu. samochody.„palec wskazujący". 16 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MYŚfi l Wprowadzenie: systemy znaków 17 1. używane w nim znaki są jednak przede wszyst| kim znakami symbolicznymi. wskazuje na coś.to też znak inde ksowy. Tak na przykład uniesieni^ brwi jest rozumiane jako znak zdziwienia. Wspomniany powyżej gest rąk rysujących w powietrzu wizerunek kobiety lub . Kategorie języko-We z kolei nie tylko umożliwiają nam porozumiewanie się. ponieważ „wskazuje" na stan emocjonalny osoby: zdziwieni^ lub gniew. ale także Wrzucają określony sposób pojmowania otaczającego nas świata. W dalszej części rozdziału przyjrzymy się cechom języka. ikoniczne i symboliczne. mosty. ikony i symbole. ale także stanowią odbicie świata ludzkich pojęć.na przykład uniesienie czy zmarszczenie brwi . mimo to. że powinni uważać n^ przechodzące przez drogę dzieci. Obraz ten oczywiście tylko w ogólnych zarysach przedstawia rzeczywisty stan rzeczy. wyrażamy myśli słowami. motocykle i rowery. Wszystkie te środki wyrazu są dla nas „znakami" czegoś.choć z pewnością nie j Wszystkie . Są one odbiciem trzech odmiennych zasad strukturyzacji. należy jechać w tym kierunku".

Tak więc pszczoła moź się porozumieć z inną pszczołą co do źródła nektaru znajdującego w pobliżu. który umieszczono na szczycik Wszystkie trzy typy znaków są zróżnicowane pod względem st pnia abstrakcji.na przykład reklama.podobnie jak i°rma wyrazu i jego znaczenie. choć biologom jeszcze nie udało się tych k| munikatów rozszyfrować. jeśli te połówki do siebie pasowały i dały się z powrotem połączyć w jedną całość. sytuacje. Wszystkie te systemy komunikacji składa się niemal wyłącznie ze znaków indeksowych. ponieważ są ograniczone do „tui i „teraz". a także niektóre inne system] znaków i inne obszary komunikacji . i oczywiście także o większości znaków językowych.na mocy powszechnego porozumienia . małpy używają systemu złożonej z dziewięciu rodzajów okrzyków. że wieloryby porozumiewają się za mocą całego systemu pieśni. znak symboliczny. pszczoły znajdujące się u stóp Krzywej Wieży nie potrafiły poinfoij mować koleżanek o obecności miodu.na przykład przełamany na dwie połówki pierścień. Mimo to ludzie powszechnie ich używają. w których zwierzę szczerzy zęby. język znaków drogowych. w jakiej odległości znajduje się źródło zagrożenia i jak duże je niebezpieczeństwo. To samo można powiedzieć o emblematach wojskowych.ludzie „zgodzili się" kojarzyć określoną formę z określonym znaczeniem. Termin „symboliczny" w takim sensie. Na przykład pszczoły porozumiewają się mi sobą za pomocą skomplikowanych układów tanecznych. który pozwalał dwojgu ludziom rozpoznać się nawzajem po długiej nieobecności. nawti sama indeksowość znaków tego Języka" jest ograniczona do wymiar poziomego. za pomocą których potrafią przekazj wać sobie informację o niebezpieczeństwie: informują inne małj o tym. odległość między rozmówcami. ale semiotyka zajmuje się także innymi for-mami zachowań komunikacyjnych ludzi i innych stworzeń: bada gesty. Dwie połówki pierścienia są nierozłączne . Nie ma żadnego naturalnego związku między formą wyrazu „zdziwienie" a jego znaczeniem. składa się z nic język ciała. Przeprowadzony w Pizie eksperyment wykazał. Dyscypliną naukową zajmującą się badaniem systemów wszelkich typów znaków jest semiotyka (od greckiego wyrazu semeioticos ~ "dotyczący znaku"). Sam| produkty są najczęściej zbyt prozaiczne. aby . używany między dwojgiem znajomych lub przyjaciół . że źródło może się kiedyś w przyszłości okazać obfitsze. Co więcej. o niemal wszystkich flagach państwowych. stroje. w jakim się go używa w językoznawstwie oznacza. Zwierzęt^i także posługują się bardzo złożonymi 18 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l . itd. u jego podstaw nie tkwi żaden naturalny związek między formą i znaczeniem „ustąp pierwszeństwa". Język ludzki jest oczywiście najbardziej złożo-nym z takich systemów.odwzorowanie za pomocą ruchu palca ciągu spiralnych schodów to oczywiście także znaki ikoniczne. natomiast nie potrafi wyrazić swojego przekonania. nie opiera się na naturalnym związku między formą a reprezentowanym obiektem. Znaki indeksowe są najbardziej „prymitywne" i ma ją najbardziej ograniczony zasięg. W odróżnieniu od znaków indeksowych i ikonicznych. Związek ten jest czysto konwencjonalny. więź ta jest jedynie konwencjonalna. informujjj w ten sposób inne pszczoły o kierunku i odległości. o symbolu amerykańskiego dolara ($). czyli symbol. Przykładem takiego symbolu jest znak drogowy przedstawia| jacy odwrócony „do góry nogami" trójkąt. że . w jakiej znajduje i źródło nektaru oraz o jego jakości. Wiadomo. ^prowadzenie: systemy znaków 19 systemami znaków. To znaczenie przymiotnika „symboliczny" wywodzi się od pierwotnego znaczenia greckiego wyrazu symbolem: był to „znak rozpoznawczy".

symbolem mądrości. który je wykonał. Związki leżące u podstaw trzech typów znaków Indeksy Ikony Symbole powiązanie powiązanie powiązanie formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem oparte na przyległości oparte na podobieństwie oparte na konwencji Znaki indeksowe są odbiciem bardziej ogólnej zasady. Znaki symboliczne są wyłączną domeną istot ludzkich. istnieją trzy typy znaków: indeksowej ikoniczne i symboliczne. ustawiając na polach strachy wróble. o czym myślą. jakie narzucają mu zasady przyległości i podobieństwa. o obiektach. a sowa . Ludzie nie-słyszący wypracowali na własne potrzeby systemy języków migo-| wych. która ukazuje także ogólne zasady łączenia ze sobą form i znaczeń. w myśl której obiekty przylegające do siebie .tak jak to się dzieje w przypadku wizerunkowi świętych postaci będących przedmiotem kultu w religii prawosła\ nej . Znaki ikoniczne są odbiciem ogólniejszej zasady. Na przykła papierosy Marlboro kojarzone są na zasadzie związku indeksowegjj z pełnym przygód życiem amerykańskiego kowboja. Znaki ikoniczne są bardziej złożone.leżą u podstaw str kturyzacji języka.ale może też być dość abstrakcyjny -jak na przykład schems tyczne sylwetki mężczyzn i kobiet na drzwiach toalety albo sylwett samochodów czy samolotów przedstawione na znakach drogowych Ikony nie występują prawdopodobnie w świecie zwierząt. ponieważ aby je zrozumie trzeba rozpoznać określone podobieństwo. które opierają się głównie na konwencjonalnych połączeniach gestów i znaczeń.przyciągnąć konsumer tów .2. 1. \ec\ na konwencji. ki nim umysł może ustanawiać związki symboliczne między dowoln| formą i dowolnym znaczeniem.w sensie dosłownym lub w przenośni . Tak na przykład ludzie mają silną tendencję do kojarzenia dzieła sztuki z artystą. Obserwator musi sobil uświadomić ikoniczny związek podobieństwa. ikoniczności i symboliczności . które są od nich znacznie oddalone. i wobec tego możemy powiedzieć: Chciałbym obejrzeć Malczew-skiego. Trzy typy znaków przedstawiono w tabeli l.muszą się kojarzyć z czymś bardziej atrakcyjnym. które ludzie na całym świecie stworzyli na potrzeby komunikowania innym ludziom tego wszystkiego. Obraz może być dośf podobny do obiektu . o swojej nadziei na światowy pokój. Formą najbardziej uniwersalną jest język mówiony. Te trzy zasady zasadj indeksowości. ponieważ stosunek między wyrazami i znaczeniami wyra zów nie jest oparty na przyległości lub podobieństwie (może z wyjąt kiem słów naśladujących odgłosy wydawane przez zwierzęta). To zaś można osiągnąć jedynie za pomocą symboli. Ale w złożonym . Zasady strukturyzacji w języku Jak już powiedzieliśmy. ludzie chcą także mówić l o rzeczach bardziej abstrakcyjnych . Natomiaijj znaki symboliczne pozwalają umysłowi człowieka wyjść poza ograr czenia.mogą się nawzajem zastępować. na pewnym etapie rozwoju cywilizacyjnego i intelektualnego pojawia się pisana forma języka. w myśl kto20 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l MYJB j 2 7asady^trukturyzacji w języku 21 rej wizerunek obiektu może zastąpić sam obiekt.o przeszłych i przyszłych wyda-1 rzeniach. itd. Rolnicy od stule| wprowadzają tę zasadę w życie. którą zajmiemy się w następnym podrozdziale. Tabela 1. Potrzeby l komunikacyjne ludzi wykraczają poza konieczność wskazywania na l rzedmioty czy tworzenia ich wizerunków. Język ma niemal w całości charakter symj boliczny. które ptaki biorą za swoich prawdziwych wrogów. Najbardziej złożonym systemem znaków symbolicznych jest język naturalny we wszystkich swoich formach. I wobec tego róża może się stać sj bólem miłości.

Podobnie o czasie innym niż ten. teraz. w którym się znajdujemy. Interpretacja wyrażeń deiktycznych zależy od sytuacji. wtedy. przyjść i odejść. 1. które znajdują się w polu naszego zainteresowania] A ponieważ uważamy siebie samych za centrum wszechświata. mój słuchacz będzie wiedział. mówimy „tam" lub —jeśli są znacznie oddalone od nas — na przykład „hen". w którym formułuję ten komunikat. że „tu" odnosi się do miejsca. Pozostanie to prawdą nawet w przypadku międzymiastowej czy międzypaństwowej rozmowy telefonicznej: w dalszym ciągu będzie mowa o miejscu i czasie określanym z pozycji mówiącego. Kiedy ktoś mówi: Rower jest za drzeern. ten ktoś kreśli wyimaginowaną linię prowadzącą od niego do 22 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MY. Bez znajomości kontekstu sytuacyjnego apel o przyłączenie się do manifestacji wypisany na ulotce znalezionej w pociągu. że one semantycznie przezroczyste. w której zostały użyte. a nie gigantyczna budowla. Mówiąc. co pokj żuje rys. Ponadto.1. Ib. jest stałym punktem od-niesienia w świecie. a „teraz" . „wskazujący") odnoszą komunikat do mówiącego . mówimy „wtedy". Wyrażenia deiktyczne (od greckiego wyrazu deiktikos. Robią to regularnie na przykład prze-wodnicy wycieczek. Zasada indeksowości w języku Dzięki zasadzie indeksowości posiadamy umiejętność „wskazyl wania" obiektów. w których się znajdujemy. tam. O miejscu. których wyłączną funt cją jest „wskazywanie". on czy my — nazywamy wyrażeniami deiktycznymi. w jaki używamyjęzyka. drzewa. O miejscach innych od tych. że Pałac Kultury znajduje się dokładnie przede mną. jak na przykład w zdaniu Ten dom jest przede mną. które narzuca światu swoją własną perspektywę. nz wszystko co nas otacza patrzymy z własnego punktu widzenia. kiedy mówią: Zbliżamy się do Wawelu. główne WeJście na zamek mają państwo po lewej stronie. jakie opisują.do czasu. Takie wyrazy jak tu. względem któi go sytuujemy w czasie i w przestrzeni inne przedmioty. w którym się znajdujmy mówimy „teraz". dziś. znaczy naprawdę niewiele. Ego jest także „centrum deiktycznym" pozwalającym zlokalizować obiekty w przestrzeni.takiii jak budynki czy samochody — które ze względu na swój charakt mają właściwy dla siebie i .2. Ego służy także jako punkt odniesienia przy sytuowaniu jednych Przedmiotów względem innych. tworząc nowe wyrazy. ilustruje to rys. który nazywamy j^ zykiem. Wielka manifestacja jutro o dziesiątej. na przykład. li Kiedy mówiący przechodzi na drugą stronę ulicy. mówiący może także przy-J3c perspektywę słuchacza. nasza pozycj^ w przestrzeni i czasie służy jako punkt odniesienia. a następnie sytuuje rower za drzewem. egocentryczny sposób widzenia świata znajduje odbicie także w sj sobie. W ten sposób bywają lokalizowane nawet przedmioty znacznie przewyższające ego rozmiarami. jutro. ty. w którym się znajdujemy mówimy „tu". że to on. używając terminologii językoznawczej powiemy. ten. Kiedy o czymś mówimy. jak w zdaniu Wtedy się pobrali. co może się odnosić zarówno do przeszłości. Drzewa różnią się od wytworów ludzkich rąk . Niektóre typy zdań wykazują ikoniczne „po dobieństwo" do stanów rzeczy. których znaczenie jest wyraźni^ dostrzegalne. a nie z pozycji słuchacza. możemy także dostrzec działanie zasad ikoniczności i sym| boliczności. Istnieją na przykład takie słowa. autor wypowiedzi udaje. Jeśli powiem Nasz sąsiad jest tu teraz. podobnie jak zaimki osobowe —ja. zmienia się taki jego orientacja deiktyczna: rower jest teraz przed drzewem. w którym : właśnie się znajduję. o czasie.systemie symboli. tamten. jak w zdaniu Wtedy będą mieli dzieci. Wszyscy się tu spotykamy!.ja" (ego). jak i do przyszłości. Ale patrząc na świat. wybrane niej gdyś w sposób arbitralny formy wyrazów (symbole) można ze sobg zestawiać.

przedmiotami. Ten normalny sposób mówienia o zdarzeniach i stanach ilustrują następujące przykłady. rower za samochodem d. domach i innych przedmiotach: przyznajemy im prawo do posiada-|nja własnych. górę i dół. 1. c. ich myślami. w których wyrazy określające istoty ludzkie pełnią funkcje podmiotów: (1) a.„człowiek"). gdzie znajduje się przód kierowcy. który pragnie stworzyć dystans między sobą a swoimi uczniami. który jest zarezerwowany dla pozostałych przedmiotów odniesienia (np. Orientacja właściwa. aby ktoś chciał stwarzać dystans w stosunku do samego siebie. Zasady s trukturyzacji w języku 23 sam sposób mówimy o swoich koszulach. „bezpłciowy". ruchami ich ciała. d. że jesteśmy najbardziej zainteresowani istotami ludzkimi podobnymi do nas samych: ich działaniami. gdzie stanie mówiący w przypadku przedsta| wionym na rys. każe nam przyjmować perspektywę antropocentryczną (od greckiego wyrazu anthropos . itd.„płaszcz . samochodach. poniewe myślimy o tej właśnie części samochodu jako o jego „tyle". Na innych obszarach gramatyki także przyznaje się istotom ludzkim szczególnie uprzywilejowaną pozycję. Tylko jeśli chcemy szczególnie podkreślić wagę jakiegoś przedmiotu. prawej i lewej strony. powie: Na jutro te zadania mają być rozwiązane. rower przed samochodem Bez względu na to. to najczęściej ona właśnie będzie wymieniona na pierwszym miejscu.dający się łatwo wyróżnić „przód" i „ty Wobec tego położenie roweru względem.ludzie zawsze zajmujemy we wszelkich opisach zdarzeń pozycję uprzywilejowaną.takim jak na przykład samochód -jest sweg rodzaju rozszerzeniem sposobu pojmowania naszego własnego i samochód ma „przód" tam. ich przeżyciami. podot nie jest z lewą i prawą stroną samochodu oraz z jego tyłem. d) a. góry i dołu. Ic. angielskie hę i she w opozycji do it). rower przed drzewem c. b. Marek życzy sobie.ilustrują| rys. j Antropocentryczna perspektywa wobec świata wynika z faktu. które do nich należą. i dokładnie w tal lt2. polskie kto i co) czy różne sposo-y Wyrażania stosunku posiadania. My . prawą i lewą stronę. Nasz^ ciało ma przód i tył. Na poziomie bardziej ogólnym przenosimy własną egocentryczną orientację na istotę ludzką jako taką. w zależności od tego. b) i właściwa (c. rower zawsze będzie za samochodem. na przykład. natomiast ponieważ nie wydaje się prawdopodobne. jaką odczuwamy wobec innych ludzi. Ona naprawdę zna ten wiersz na pamięć. angielskie the man's coat . Zgubiłem soczewki kontaktowe. Orientacja deiktyczna (a. Jeśli w jakimś zdarzeniu bierze udział istota ludzka. Wiele języków ma osobne zaimki odnoszące się do istot płci żeńskiej i męskiej oraz trzeci za-lmek. raczej nie powiemy: Te zadania zostały przeze mnie rozwiązane. Ic. ów przedmiot zostaje wyniesiony do rangi podmiotu zdania. żeby mu dolać trochę mleka do kawy. rower za drzewem b. Tak więc nauczyciel. osobne aimki pytajne dla osób i rzeczy (np. krzesłach. jako podmiot zdania. Rys. Psychiczna bliskość. samochodu i ulega zmianie wraz ze zmianą perspektywy mówiącego . czy posiałem jest istota ludzka (np. którą przyznajemy obiektom będącym wy-j tworami naszych rąk . przodów i tyłów. im właściwych.

wyszła za mąż. Edyta wyszła za mąż i urodziła dziecko. *Dom został zawalony (ale: Dom się zawalił) Powyższe trzy zdania wykazują wyraźną gradację pod względeij stopnia poprawności: strona bierna z czasownikiem dokonanym „ stał" jest całkowicie poprawna w (2)a. Ale gdybyśmy zamiast spójnika „i" wybrali jakiś spójnik wyrażający relację czasową . tak aby porządek liniowy odpowiadał porządkowi zdarzeń. w odróżnieniu od funkcji gatunkującej. w której brak byłoby ikonicznego związku: (4) a. na taką interpretację wskazuje pozycja przymiotnika charakteryzującego. rano i wieczorem. Sam spójnik „i" nie mówi nam nic o sekwencji zdarzeń. lul współczesny slogan reklamowy „Wstąp. Zmieniaj liniowy porządek zdań składowych w przykładzie (3)a. Wom został zagrzybiony (=? Ktoś zagrzybił dom) c. mdi. czy też nie (the roofofthe house .2. b. odzwierciedlających sekwencję czasową: \'> a. albo też zrezygnować z ikoniczności (5) i zbudować konstrukcję. jaki stopień udziału w opisyws nych zdarzeniach jesteśmy skłonni przypisać istotom ludzkim. zwyciężyłem". Ten typ ikoniczności pojawia się także w obrębie struktury zdania. Zasada porządku sekwencyjnego dotyczy zarówno zdarzeń ZE chodzących w czasie. Zasada ikoniczności w języku Zasada ikoniczności pozwala nam dostrzegać podobieństwo dzy formą językową a przedmiotem.2. (5) a. Edyta urodziła dziecko po tym jak wyszła za mąż. Zanim Edyta urodziła dziecko. Kelner podał nam zimną zupę. wcześniej czy później. z którym ta forma jest kojarzc na. automatycz nie otrzymujemy inny porządek zdarzeń ((3)b): (3) a.na przykład „zanim" lub „po tym jak" to moglibyśmy całe zdarzenie przedstawić albo w sposób ikoniczny (4).. kiedy regułą jest właśnie pozycja po określanym rzeczowniku) sugeruje. 1. Ikoniczność może się przejawiać jako jedna z trzech zasad niższe go rzędu: może dotyczyć porządku sekwencyjnego. nie *the house's roof). Mniej oczywiste przypadki antropocentryzmu ilustrują następ| jące przykłady: (2) a. ich rzeczy-isty porządek odzwierciedla dopiero liniowy układ obu zdań składowych. kup". vici. Edyta urodziła dziecko i wyszła za mąż. jak i elementów składowych konstrukcji jęzj kowych.24 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l M^J Zasady struktury zacj i w języku ' ""Hf-^^^^B «-^" _—-—-——————— 25 tego pana"). np. że zupa dopiero zrobiła się zimna (prawdopodobnie na skutek nagannej opieszałości kelnera). dzień i noc. Edyta wyszła za mąż zanim urodziła dziecko. Odwróceni| porządku pozbawiłoby takie wypowiedzi sensu. choć w innych kor tekstach zmiana szyku jest oczywiście zupełnie możliwa. Dom został splądrowany (= Ktoś splądrował dom) b. zobaczyłem. „przyszedłem. zasada ikoniczności decydujlf na przykład o kolejności zdań składowych w obrębie zdania złożone go . Natomiast zmieniona pozycja tego samego przymiotnika (nadal w tej samej funkcji. b. który w języku polskim normalnie pojawia się przed rzeczownikiem. dystansu lub ilo| ści. W swojej najprostszej formie. Zasada ikoniczności określa też porządek elementów w wyraże-niach „binarnych". początek i koniec . b. natomiast wydaje się mnie poprawna w zdaniu (2)b (co zostało zaznaczone za pomocą pytajnik i całkowicie niepoprawna w zdaniu (2)c (co oznaczyliśmy gwiazdką| Ocena ta wyraźnie zależy od tego. woda mineralna.„dach tego domu". Edyta po tym jak urodziła dziecko wyszła za mąż. Na przykład dwa podane poniżej zdania składają się z tych samych wyrazów. obejrzyj. teraz albo nigdy. Kelner podał nam zupę zimną. ale przekazują różne znaczenia: (6) a. W zdaniu (6)a zupa zapewne miała być zimna z założenia (chłodnik?).przykładem może tu być historyczne oświadczenie Juliusza C zara Veni. b.

Natomiast języki ni miecki i niderlandzki oraz języki skandynawskie wykorzystują taki że dwie inne możliwości: oprócz szyku POD w zdaniach głównyc ((8)a). mają tendencję do występowania obok siebie także w strukturze wyrażeń językowych. Obiekt działający wyrażany jest w formie podmiotu zdania. ale go nie wysłał). dopuszcza wszys kie możliwe układy. załatw sprawę i żegnaj. d. PDO.b. dass) derAnwalt den Brief schrieb. DPO: Pismo adwokat napisał (. OPD: (Endlich) schrieb derAnwalt den Brief. występuje także szyk PDO w zdaniach podrzędnych ((8) i szyk OPD po określeniach przysłówkowych ((8)c). jaki pojawia się w następujących dwóch zdaniach: (10) a.chyba że zależy nam a szczególnych efektach komunikacyjnych. POD: The lawyer wrote the letter. Większość opowiedziała się za wcześniejszymi wyborami b. DOP: Pismo napisał adwokat (. DO i ODP. orzeczenia i dopełnienia. OPD: Napisał adwokat pismo. POD: Adwokat napisał pismo. itp. Można w ten sposób wyjaśnić kontrast gramatyczny. b. jedz i pij. które znajdują się w pobliżu siebie w sensie pojęciowym. e. f. którym jest zmiana stanu obiektu stanowiącego przedmiot działania. podczas gdy wyrażenia należące do drugil grupy ((7)b) opisują serie zdarzeń. . Efektem istnienia zasady dystansu jest fakt. są także odległe w sensie językowym. b. Pierwsze trzy formuły odpowiadają trzem najpowszechnii używanym wariantom szyku (uwaga: w poniższych przykładać zdania polskie są dosłownymi tłumaczeniami zdań zaczerpniętyc z innych języków): (8) a. Zasady strukturyzacji w języku 27 osiągnąć zwracając szczególną uwagę słuchacza na dane wyrażeni| Wyrażenia podane w pierwszej grupie ((7)a) odnoszą się do sekwet cji wyłącznie czasowych. Wreszcie napisał adwokat pismo. Trzy podstawowe elementy zdania . . c. Dalszych przykładów tego typu ikoniczności dostarcza szyk głó^ nych elementów zdania: podmiotu. przewaga występowania podmiotu w pozycji przed dopełnieniem wjelu językach świata motywowana jest sposobem naszego postrzegania wewnętrznej struktury zdarzeń. c. że elementy.2. Język angielski i języki romańskie mają sztywny szyk wyrazó w zdaniu i dopuszczają tylko kombinację POD. Zdarzenia są najczęściej opisami działań. które polegają na oddziaływaniu jednego obiektu na inny obiekt. które zamierzamy 26 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l 1. Większość ankietowanych opowiedziało się za wcześniejszymi wyborami.. w jakiej zostały wymienione. natomiast te. . Adwokat napisał pismo. a samo działanie poprzedza swój skutek.podmi( (P). które pojmujemy jako od siebie oddalone. Wszystkie tego typu wyrażenia mają stały szyk: z reguły nie po-lerny *nigdy albo teraz czy *koniec i początek . On wie. ODP: Napisał pismo adwokat. DPO. PDO: Adwokat pismo napisał (. PDO: (Er weiss. Język polski wykazuje jeszcze mniej ograniczeń. a nie prokurator). wszystkich niemal językach świata podmiot występuje w pożyć przed dopełnieniem. że adwokat pismo napisał. nic dodać nic ująć. ale go nie wysłał). które rutynowo następują po s| bie w tej samej kolejności.mogą teoretycznie wystąp: w sześciu różnych konfiguracjach: POD. przyczyny i skutki. choć niektóre występują częściej niż inne: (9) a. bierz i jedz. OPD. orzeczenie (O) i dopełnienie (D) .

b. (13)a) b Romeo sent a ualentine card to his girlfriend (por.. W zdf (12)b działanie podmiotu mogło jedynie wywrzeć jakiś pośre wpływ na Marię i wobec tego zwiększa się dystans między czasowi karni. Zasady strukturyzacji w języku 29 4) a Romeo sent his girlfriend a valentine card (por. b. wyznaczający „najbliższe otoczenia odbiorcy przedmiotu wyrażonego dopełnieniem bliższym. Miałem nadzieję. Użycie czasownika w liczbie mnogiej po wyrażeniach z niektóry-! kwantyfikatorami . który teraz . Mniejsza odległość między orzeczeniem i dopełnieniem w zdai-(13)a sugeruje. Analogiczne zjav sko występuje także .w jl zyku polskim.jest dziś w języku angiel^In normą gramatyczną.W zdaniu (10)a rzeczownik w liczbie pojedynczej („większość") zgadza się w liczbie i rodzaju z następującym bezpośrednio po nim czasownikiem. że dziewczyna Romea rzeczywiście dostała wysłał przez niego walentynkę. ^asada dystansu wyjaśnia także pewne warianty strukturalne kaniach podrzędnych występujących po orzeczeniu zdania głów-80. że Maria odejdzie. wyrażającą w języku polskim nieokre-śloność co do liczby. Hałaśliwa grupa kręciła się koło baru. Natomiast w (10)c takiego wpływu nie ma wcale i wobec tejj dystans między czasownikami jest największy. Romeo wysłał do swojej dziewczyny walentynkę. a lot ofpeople („wielu ludzi") . Kazałem Marii odejść. Kontrast jest także wyraźnie widoczny na przykład w języku angielskim. * Grupa hałaśliwych młodych ludzi kręcili się wokół baru. Język angielski ma na przykład trzy możliwości tworzenia 28 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK j zdań podrzędnych: za pomocą bezokolicznika bez cząstki to ((lii bezokolicznika z cząstką to oraz zdania podrzędnego ze spójni that („że"): (12) a. natomiast większa odległość między obiei częściami zdania w przykładzie (13)b pozostawia pewną wątpliwe co do tego. na co wskazują polskie odpowiedniki przykład^ (12)a-c. Jako ostatni przykład ikonicznego dystansu rozważmy następi jące dwa zdania: (13) a. (13)b) .np. Romeo wystał swojej dziewczynie walentynkę. I hoped that Mary would leaue.ja") wywiera bezpośredni wpływ inną osobę (Mary .pod wpływem bliskości dopełniacza liczby mnogiej „ankietowanych" -przybiera formę nieosobową. a number ofstudents („pewna liczba stu6ntów").choć mniej wyraziście i systematycznie .„Marię") i wobec tego odległość między obyd\ ma czasownikami została zredukowana do minimum. Zachęcałem Marię do odejścia. a w (13)bj dopełniacz.2. mo że interpretacji znaczeń nie wspomagają dodatkowo znaczei przypadków (w (13)a celownik. Natomiast w zdaniu (10)b rzeczownik „większość" znalazł się w pewnej odległości od czasownika. I encouraged Mary to leaue. czy adresatka istotnie otrzymała przesyłkę. A noisy group icas hanging around the bar. W zdaniu (12)a podmiot (/ . c. I madę Mary leave. b. A group of noisy youngsters were hanging around the bar. wyrażający jedynie niesprecyzowany „punkt odniesii nią"): 1. W języku angielskim analogiczny kontrast pojawia się z jeszcze większą ostrością: ^1) a.

Uprzejmie prosimy P. Karol ma czerwoną kurtką i jego dziewczyna ma czerwoną' kurtką. Strategię tę wykorzystuje w sposób systematyczny wiele języków: l na przykład w języku zulu cow-cow oznacza „krowy". redi: cja pełnych zdań -jest wynikiem działania zasady ikoniczności ii ściowej. symboliczne sposoby wyraI żania znaczenia mnogości. Dziękujemy Państwu za przychylenie się do naszej prośby. Nie jest to oczywiście zbyt oszczędna metoda wyrażania pojęcia „większa ilość". jeśli redundantne zdania (np. Wiele zjawisk syntaktycznych . tym więcej znaczenia i odwrotI nie: im mniej formy.jeśli chcesz być grzeczny. Moim zdaniem nie jest nieuzasadnione założenie.. ikonicznie wyrażamy pojęcie. jaką mówiący przywiązuje do treści swojej powiedzi: (16) a. w różnych miejscach". T. Zasada ikoniczności ilościowej uwidocznia się także w werbalj nych strategiach grzecznościowych. Or twierdzi zresztą. Miałem wielki zaszczyt poznać go osobiście. w języku afrikaans plek-plek (od angielskiego „place-place") oznacza „tu i ówdzie.. Dotyczy to oczywiście 1 części informacji. tym mniej znaczenia. AngielS odpowiednik zdania (16)b pojawia się w eseju Orwella („Politj a język angielski") jako przykład językowego nadużycia. Tak więc l dziemy używać raczej form mniej wyrazistych (np. Na przykład coraz większa długość podanych poniżej wypowiedzi odpowiada coraz większemu szacunkowi mówiącego w stosunku do odbiorcy komunikatu: |(!5) a. powiedz trochę więcej". b. zgodnie z zasadą . (17)b): (17) a. e. ponieważ dym może przeszkadzać innym naszym gościom. Karol ma czerwoną kurtkę. itd. że łatwiej wyprodukować zdanie tego rodzaju powiedzieć Myślę. b. (Napis w eleganckiej restauracji) 30 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Mył Zasady strukturyzacji w języku 31 Używanie takich skomplikowanych długich fraz może też świj czyć o wielkiej wadze. Jego dziewczyna też. Z kolei. iż. to będą one .) niż dziej wyrazistych (np. c. Przeciwko takiej pretensjonalności stylu i przeciwko „pustosj wiu" stale występują krytycy literaccy i językowi puryści. drugie drzewo i jeszcze drugie drzewo. (17)a.Uprasza się podróżnych o niepalenie. Tego rodzaju ikoniczne powtórzenie nosi nazwę reduplikacji. d. klientów o ograniczenie palenia cygar i fajek przy stolikach. bardziej skuteczne. że przemówienie istotnie trwało „strasznie długo". Proszę nie palić. jak w (17)b) jednak \ pojawią w wypowiedzi. Tę samą zasadę stosują małe dzieci. b.użycie zaimków. Na przykład wydłużając samogłoskę u w zdaniu Mówił nudno i strasznie dłuuugo. które na przykład pojęcie mnoI gości wyrażają przez kilkakrotne powtórzenie odpowiedniego słowa: Popatrz tatusiu drzewo. wil-wil (od anI gielskiego „wheel-wheel") to w języku tok pisin „rower".Uprasza się podróżnych o powstrzymanie się odpalenia tytoniu na pokładzie samolotu. Nie palić. która zostaje uznana za redundantną.Ikoniczność oparta na zasadzie ilościowej przejawia się jako tendencja do zaznaczania proporcjonalnego stosunku „ilości" formy do ilości" znaczenia. im więcej formy. Zasada ilościowa każe nam jednak także wyrażać mniejszą ile znaczenia za pomocą mniejszej ilości formy. Wiele języków wypracowało sobie wobec tego inne. Modulant „też" w zdaniu (17)a zastępuje całą grupę orzeczeni która mogłaby się pojawić po podmiocie wyrażonym zwrotem Je| dziewczyna".

Pierwotne znaczenia wyrazów garaż i mysz uległy rozszerzeniu.przed oczyma nadchodzącego pis grzyma. Tak na przykład używany od niedawna w żargonie komputerowym zwrot garaż na mysz („przytwierdzony do obudowy monitora zabudowany uchwyt.zwłaszcza jeśli te wyrażenia są dla nie nowe. w którym umieszcza się mysz. holenderski wj raz huis. co wersja krótsza. angielski wyraz house. . co . że rzekomo miejscowość ta się „częs| chowa" . motywacja oznaczai stepowanie niearbitralnych związków między formą a-znaczeni^ wyrażeń językowych. ponieważ j łączenie formy z treścią jest motywowane. widać. Co więcej. znaczy ser". może się zdarzyć. iecz się je „kładzie".wprawdzie wyrażać to samo zni czenie. Złożony znak garaż na pojazd składa się z połączenia dwóch elementów składowych. Na przykład pojęcie „domu" wyraża polski i rosyjski wyra dom. jeśli [nie jest ona w danym momencie używana") został utworzony przez analogię do istniejącego wcześniej zwrotu garaż (na pojazd). że w gruncie rzeczy nazwa ta pochodzi zdrobnienia Czestoch. że ktoś „wykręcił numer" lub „odwiesił iłuchawkę".2. tworząc „ludowe etymologie".3. Natomiast połączenie obu tych elementów arbitralne nie jest. z których każdy jest sam w sobie znakiem całkowicie lub częściowo arbitralnym. które fonetycznie przypomina włoskie casa. Nowe słowa i wyrażenia są w zajadzie tworzone z istniejącego już w języku materiału i jako takie są dla nas znaczące. Ferdinand de Saussure. ponieważ związek między formą i znaczeniem powstał tylko na 32 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK 11 Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 33 zasadzie konwencji. lecz „kocioł katedralny". 1. ponieważ daje w efekcie całkowicie przezroczyste znaczenie.rzesądzałoby o tym. niemiecki wyraz Haus. Nowo powstały zwrot garaż na mysz jest złożonym znakiem symbolicz-nyni. Celem słuchającego jest odnalezienie i su wyrażeń językowych . natomiast niemiecki wyraz Dom nie znaczy „dom". Jeśli się przyjrzeć nowym słowom w jakimś języku oraz star-izym wyrazom. urobionego od staropolskiego imienia Czesi staw). które niegdyś wy-azywały znaczący związek formy z treścią. Na przykład niderlandzJe słowo kaas. Nazwę tę wprowadził twórca współczesnego języko-inawstwa. że w jakimś innym języku każda nich będzie znaczyć coś zupełnie innego. francuski wyraz maisor ' ki wyraz talo. Jako termin przyj ety w j ęzykoznawstwie. że nadaje się ona do wyrażania takiego właśnie lojęcia. Nie jest to jednak znak arbitralny. itd. dziś naciska się guziki z od-owiednimi cyframi. z biegiem czasu nabiera-ą charakteru znaków arbitralnych. W żadnej z tych form nie ma oczywiście nic. które z czasem nabrały nowych znaczeń. Na przykład telefony rzadko już lają tarczę do „wykręcania" numerów. o tyle jest ono sprzeczne jz naszą tendencją do dopatrywania się znaczenia we wszystkich for-Imach. O ile pojęcie arbitralności z pewnością ma zastosowanie w odnie-ieniu do większości prostych słów w języku. że iększość z nich jest motywowana. Jest to mechanizm działający zarówno u wiących. Mimo to nie zastanawiamy się wcale nad tymi mianami i dalej mówimy.za lasami i wzgórzami . Zasada symboliczności w języku Zasada symboliczności dotyczy konwencjonalnego łączenia foi i znaczeń. Często znaki. (Dziś wiadomo. dla których związek po-iędzy formą i znaczeniem znaków symbolicznych został nazwany irbitralnym. ale znaczenie to zostanie wzbogacone o elj menty emfazy czy ironii lub nabierze negatywnego zabarwienia. jak i u słuchaczy. Na przykład nazwę Częs\ chowa wywodzono od tego. Jest to jeden z powodów. włoski lub hiszpański wyraz casa. a słuchawek najczęściej już się nie „odwiesza". W niektórych przypadkach będzie się tego sensu usilnie szukiwał. uwidocznia się ona regularnie w słownictwie każdego jj zyka. oznaczają one obecnie określone akcesoria komputerowe.

ukształtowany w.W tym samym duchu tłumaczył Cyprian Norwid pochodzer wyrazu piękno: „U Polaków określnik 'piękno' dwa nosi brzmier i rozwija się w trzecie. czyli znakami językowymi. Ktoś powie. są kategoriami językowymi. dlaczego różni ludzie odmiennie kategoryzują te same przedmioty i dlaczego zdarza się. które trafiają do języka. ponieważ zawierają się w nim takie przedmio-jak marchewka. aby zrozumieć jego naturę.J tość: jako wspólnota.3.3. Wszelki całościowy obraz ęzyka jako systemu znaków musi zatem uwzględniać także człowieka.1. wiedzę. P_ojec. automatycznie klasyfikujemy ją jako należącą do muzyki rocko-ej. należy przyjrzeć : także strukturze świata pojęć oraz sposobom. że kieliszek. klasycznej itd.albo do całych zbiorów bytów. 2. który z kolei stał się źródłem dla niemieckiego Ha gematte. 1. Taki model świata pojęć świata języka wyjaśnia także. poitawy .J?dn. JE istnieje .że ten sam kieliszek nie 'st jeszcze pusty.. takim ogólnym pojęciem na przykład pojęcie Jarzyny". Mówiąc dokładniej. a zamienia się jakby w trzeci wyraz 'poijękność' i jakoby n^ boleścią tryumf'znaczący'". cebula. których kor żenię tkwią w umyśle konceptualizatora i jego do-•wiadczeniach w kontakcie ze światem. że nawet ta osoba przyporządkowuje dany przedmiot raz do jednej katego-ii a raz do innej. Po-itrzegając jakiś przedmiot.krótko mówiąc. pojęcia mogą się odnosi |est o poszczególnych bytów . znaki są odzwierciedleniem kategorii pojęcio-ych. że tworzymy na własny użytek jakąś subiektywną rzeezywi. Złożony jest on albowiem z wyrazów 'pies i 'jęk'.w ludzkich umysłach. Język obejmuje jedynie część świata pojęć. ategoria jjpjęciowa ujmuje dany zbiór elementów jako całość.l noszą nazwę kategorii. z którego upito połowę wi-a> nie jest już pełny. czyli przez sposób postrzegania. "Wzajemne związki między konceptualizatorem.sjowrj?. Hiszpańsko-karaibski wyraz o niejasr etymologii hamaca („wiszące łóżko") został zapożyczony do jęzj angielskiego. Model świata pojęć . Termin pojęcie należy rozumieć jako „czyjeś wyobrażenie o czym j _cojstnieje wijswiecie". óry odgrywa rolę „konceptualizatora" oraz świat. 2. Jak wynika z rys. Te kategorie pojęciowe. Ponieważ język istnieje nie w słownikach lecz w umysła^ jego użytkowników. Świat nie jest zatem dla nas jakąś obiektywną eczywistością.Q§tki. zgadzamy się co do naszych wspólnych. jak jabłka czy gruszki. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 1. Na przykład to. co Anglik opisuje jako „but dla konia" (horse34 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Rys. ktoś inny natomiast . Taki wybór spośród różnych możliwości nazywa się . jakiego ów człowiek oświadcza. język niderland2 przekształcił go w semantycznie przezroczysty zrost hangmat („v szący dywan"). jeśli po-'ównamy ze sobą nazwy tego samego przedmiotu w różnych języ-:ach.iaJJttóre.. gdzie otrzymał formę hammock. Pojęcie tego typu ma własną we-nętrzną strukturę.wyniku podejmowanego przez nas irocesu kategoryzacji. Kategorie pojęciowe W dotychczasowych rozważaniach semiotycznych skupiliśmy i na związku formy i znaczenia znaków realizowanych jako wyrażer językowe.. kapusta itd. która istnieje sama w sobie i sama dla siebie. Tak na przykład słysząc jakąś melo-ę. z reguły automatycznie przyporządkowu-emy go do określonej kategorii. dokonują po-ziału rzeczywistości na^en. natomiast nie obejmuje ta-ich obiektów. inter-ubiektywnych doświadczeń. ale za-sze zostaje . Sens tego pojęcia staje się bardziej oczywisty. 2.°nstrukcją. przez nasze ludzkie doświadczenie. w jakie ten świat n\ daje kształt znakom.lub jaki mógłby istnieć .na przykład może to być moje wyobraże-o matce . Nie zna-:zy to. kategoiami pojęciowymi i znakami językowymi ukazano na rys.

które pojawiają się w postaci wyrazów. jak i czasownik (*^™^e przykłady ilustrują zów są kategoriami gramatycznym. zwracając uwal na sposób jego wykonania. An-S' Iski wyraz grand piano zwraca uwagę na rozmiary instrumentu. 3. z którego przedmiot zł stał zrobiony. została ona jednak jkons czasowmk (w różnych klas wyrazów: jako rzeczowmk (w^ jako zarowno (18)b). Kto powiedział. Natomiast niemiecki wyraz Burgersteig („część drogi przeznaczona dla mieszczan") zwraca naszą uwagę przede wszystkim na użytkowników określonego obiektu. lub . podczas gdy francuski wyraz trottoir (utworzony od czasownika trotter . Przykłady odmiennych sposobów ko1 struowania tego samego pojęcia ukazano na rys.nojęciowe mogą się jednak przejawiać także w postaci kategorii gramatycznych. czyli kategorii leksykalnych. że ludzkie życie ma być odważne? b._V „^aw^a gje ^a gama k& We wszystkich trzech ^^^^^ w postaci dwóch ksykalna życie. kłusować") . i. zaś polski wyraz fortepian . Francuz widzi jako „żelazo dla konia" (/er a cheval). a Polak -jako „coś. Kto powiedział. Kto powiedział. natomiast kategorie strukturalnych dla treści ^syka? na życie może zostać „oprawiona w turze z . co je ochrania. język angielski wreszcie przyjmuje antrf pocentryczny punkt widzenia. Ponadto języki francusl i niemiecki bezpośrednio nazywają materiał. co zostało w kute i umocowane od spodu" (podkowa).do charakteru nazyw nego przedmiotu i do jego umiejscowienia.we fragmencie w^rsza Sz^n Hasy ^ rzeczownik. 3.konceptualizator l świat będący przedmiotem doświadczenia l pojęcia / kategorie myśli pojęcia w języku 4 znaki forma znaczenie shoe).podobnie jak zapożyczony od niego polski wyraz trotuar i jego rodzimy odpowiednik chodnik . język polski czyni to tylko pośrednio. Polak wreszcie . Dotychczas przyglądaliśmy się odpowiednikom kategorii pojęciowych. Odmienne sposoby konstruowania pojęcia „podkowa" horseshoe fer a cheval Hufeisen podkov KategońejW^^^________ Tako kolejne przykłady wszechobecnego zjawiska różnic w konstruowaniu sceny mogą posłużyć pojęcia „fortepian" i „trotuar".„biec.na ro-dzaiu wydobywanych z niego dźwięków („mocnolub-cicho"). f ancuskie piano d ąueue („pianino z ogonem") i niemieckie Flugel ( skrzydło") skupiają się na metaforycznym podobieństwie instru.„ mentu do zwierzęcia lub ptaka. Podobnie angielski wyraz pavement (pochodzący od łacińskiego pavimen-tum „ubita podłoga") wysuwa na pierwszy plan właściwości obiektu.skupiają się na jego funkcji. Niemieq jako „żelazo do kopyta" (Hufeisen). że człowiek ma żyć odważnie? c. Kategorie . W podanych poniżej przykładach różnice w wyrażaniuTnniej więcej tej samej myśli wynikają z zastosowania odmiennych kategorii gramatycznych: (18) a. że życie ma być odważnie przeżyte? • . Niemiec odnosi ten przedmiot do odj wiedniej części ciała konia. czną da kategoria leksykalna jest ^oc Kategorie leksykalne są zdefiniowane semantyczną. Wszystkie te znaki są moti wowane: Anglik i Francuz dostrzegają relację między całym zwierz ciem i czymś. ro y strukturze zdamakaz-jeszcze jeden ważnyfakt dotyczący języKa. Rys.

i to co dla jednej osoby jest „stołem". ma blat i cztery nogi. m) które przychodzą rozbić dzban. dla innej może być „stolikiem". które nazywamy „wazonami". Kategorie leksykalne \ Treść pojęciowa kategorii leksykalnej obejmuje z zasady wie rozmaitych przypadków. Gdyby kategorie leksykalne były tworzone przypadkowo i okazjonalnie. Rys. z którego go wykonano i kształt.. podczas gdy jej pogranicza są rozmyte i nakładają się na obszary peryferyjne sąsiednich kategorii. stolik pod telewizor). z jakiego je wykonano.takimi jak na przykład stół prezydialny . zwanym elementem prototypowym lub maksymalnie wyrazistym. 221) . Podobnie jest ze „stołami" . ale dopóki służą do umiesl czania w nich kwiatów. jest podtyp. będziemy skłonni nazywać je wszystkie wa żonami. Na ogół okazuje się. (Cyt. Tischner. n) które z daleka są podobne do much. mogłyby przypominać kategorię „zwierzęta". b) pachnące. Ważny jest także materiał. że oprócz elementów prototypowych i mniej prototypowych mamy do czynienia także z elementami hardziej peryferyjnymi czy marginesowymi . wynika z tego. Ksiądz na manowcach. j) niezliczone. g) psy na wolności. określoną treść dostarczają ram goria leksykal-gramatycznej 36 JKOGNTTYWNE PODSTAWYJIĘZYKA::)ĘZYK I Ml^l rie językowe a kategorie pojęciowe rzeczownika lub czasownika (lub dokładniej. za Louisem Borgesem wg J. Stół laboratoryjny czy prezydialny jest nieco mniej prototypowy niż stół kuchenny. np. c) obłaskawione. Ale granice dzielące kategorię stołów od kategorii stolików bynajmniej nie są ustalone raz na zawsze.kilka możliwych rodzajów w OĄ rębie tej kategorii zilustrowano na rys. Pomyślmy dla przykładu o rozmaitych ii pach i funkcjach przedmiotów.2. 4. skonstruowaną dla żartu jako fikcyjny cytat z nieistniejącej chińskiej encyklopedii: (19) Napisano na owych stronicach.czy wręcz takimi. Jeśli nas poproszą. Znak.{ gramatyczną. i) które poruszają się jak szalone. ponieważ brak mu większości cech stołu (jadalnego czy kuchennego): jest niższy. k) rysowane delikatnym pędzelkiem na wielbłądziej skórze. Kraków 1999. d) świnie mleczne. iż zwierzęta dzielą się na: a) należące do Cesarza. h) zawarte w niniejszej klasyfikacji.3. s. Natomiast do kategorii tej zdecydowanie nie należy stolik. Mog się one od siebie bardzo różnić pod względem kształtów. Prototypowy stół jest drewniany. e) syreny. przy którym jemy lub na którym przygotowujemy potrawy. rozmiarowi materiału. abyśmy narysowali . f) baśniowe. Wybrane elementy kategorii leksykalnej „stół" stół kuchenny stół prezydialny stół warsztatowy 't 'l \ *0\ o) stół kreślarski stół laboratoryjny stół operacyjny Najlepszym elementem danej kategorii. w przykładzie (18)c| imiesłowu biernego). Wybór prototypowego elementu wiąże się także iego funkcją: jest to typ stołu. jaki mu został nadany. których przynależność do tej kategorii może się wydawać wątpliwa -jak stół warsztatowy.. że centrum kategorii leksykalnej jest wyraźnie określone i stałe. 4 są stołami.1 zapewne narysujemy raczej stół kuchenny niż stół laboratoryj-c'zy warsztatowy. 1. Dla większej jasności kategorie leksykalne i tegorie gramatyczne zostaną omówione osobno. mniejszy i służy do innych celów (por. Natomiast wszystkie przedmioty pokazane na rys. itd. 1) et cetera. który zostaje przywołany jako pierwszy. 4.

b) i c). przysłówek: szczęśliwie. c.że w zdaniu. Można sobie wyobrazić takie lub inne powody kulturowe. liczebnik: siedem.3. Ktoś mi ukradł portfel zaimki mi i ktoś „zastępują" • kiś 'określony rzeczownik czy grupę rzeczownikową. na. zaimek . partykuła: no.ait6^_j^_________ . zaimek: ja. ponieważ brak jej wszelkiej systematyczności. Nietrudno znaleźć przykłady. a więc jego znaczenie przypomina znaczenie czasownika. Potrzebny nam był nowy telefon. d. Zainstalowali nam go w poludnie. rozważać d. b. nie mówiąc już o pozostałych. modulant: właśnie. ale. które podważają prawdziwość tych definicji: nie można na przykład powie1 3. wesoło. Rzeczownik południe z kolei oznacza coś. on. a zatem jest jeszcze mniej prototypowym przedstawicielem kategorii rzeczownika. spójnik: i. Na takich tradycyjnych definicjach nadal opierają się współczesne słowniki: na przykład rzeczownik bywa w nich definiowany jako „wyraz lub grupa wyrazów.:! 1. znaczenia elementów peryferyjnych nawzajem się zazębiają. ju że owe klasy są same w sobie łatwo definiowalne i że wszystkie wyrazy danego języka dadzą się im jednoznacznie przyporządkować. Nadali im nazwę parłeś orationis. . czasownik: mówić. która istnieje w sposób konkretny. co zostało później przetłumaczone na inne języki. w tym także na język polski: części mowy. itd.3. ty. różnice liczby (pojedynczej i mnogiej). nuże!. szczęśliwy e. przecież h. miejsce lub przedmiot". Wyrażenie biuro (obsługi klienta) jest mniej prototypowym reprezentantem swojej kategorii. Na przykład w zakres kategorii „rzeczownik" wchodzą. Mimo to jednak istnieją ważne powody. Każda klasa wyrazów sama w sobie stanowi kategorią W zależności od przyjętych definicji. następujące rozmaite typy rzeczowników: (21) a. wykrzyknik: hej!. odnosi się natomiast do instytucji. Kategoria gramatyczna klas wyrazów jest w użyciu do dziś. Tradycyjne definicje klas wyrazów opierały się na błędnym zało-. przyimek: przy. Znaczenia tradycyjnie kojarzone z klasami wyrazów odnoszą się jedynie do prototypowych przedstawicieli poszczególnych kategorii. przymiotnik: duży. bardzo f. której funkcją jest zastępowanie rzeczownika lub grupy rzeczownikowej". rzeczownik: matka. który c.jako Jedna z klas wyrazów. dla języka polskiego można wj różnić następujące kategorie tego rodzaju: (20) a. bogaty. zwłaszcza. podczas gdy rzeczownik nieprofesjonalność ma znaczenie zbliżone do znaczenia przymiotnika. czasu gramatycznego it| W tym miejscu zajmiemy się jedynie gramatyczną kategorią kła wyrazów. e. ponieważ i.Powyższa kategoria „zwierząt" wraz z jej zmyślonymi elementami jest pozbawiona sensu. Strasznie spartaczyli robotę. dla których warto w języku utrzymać . K. Kategorie gramatyczne W skład rani strukturalnych tworzonych przez kategorie grami tycżńe" wchodzą abstrakcyjne rozróżnienia między klasami wyra zów. jeść. Wyraz telefon jest prototypowym rzeczownikiem: odnosi się do konkretnego materialnego przedmiotu. szczególnie Większość klas wyrazów wprowadzili i opisali gramatycy starożytnej Grecji i Rzymu. ptak. czemu nie przysługuje taki rodzaj istnienia. do jednej kategorii gramatycznej mogą należeć różne typy wyrazów. Z kolei rzeczownik robota oznacza działanie. pięcioro. ktoś. między innymi. dla kto\: JĘZYK I \n rych można by włączyć w zakres jednej kategorii elementy wyliczoJ w punktach a). Zadzwoniliśmy do biura obslugi klienta. ponieważ nie określa żadnego konkretnego przedmiotu. ach! j. Wciąż nie mogę się nadziwić ich nieprofesjonalności. natomiast zbiór d) z pewnością nie wyda naj się dobrym elementem tej kategorii. półtora k. ale definicje pojęciowe podawane przez tradycyjne gramatyki nierzadko nie zgadzają się z danymi językowymi. która oznacza osobę. ale. Tymczasem tak samo jak prototypowe i peryferyjne okazy stołów podpadają pod jedną wspólną kategorię „stół". przez g. nadzieja b.

znaki symboliczne.pojęcie klas wyrazów. a w języku polskim . czyli ikony. które przypominają poszczególne typy znaków: zasada in-deksowości działa. przymiotniki i przysłówki odnoszą się do zjawisk natury przejściowej.Jest piękna . Tak przykład język angielski .Się singt schon Klasa partykuł przysłówkowych odgrywa istotną rolę w języku angielskim.czasownik i umieszczony przed nii przedrostek: (23) a.^. Na przykład język francuski używa jednego wyrazu na określenie akcji „brania" i miejsca.. 1.aia. w którym zabierany przedmiot znajduje się w efekcie tego działania. . Taki i. dostarczaj ą wyobrażeń te--"or-7. czyli indeksy. podczas gdy czasowniki.4.odbywa się za pośrednictwem znaków. Między znakiem i jego znaczeniem zachodzą trzy typy relacji. W obrębie systemu znaków zwanego językiem rozróżniamy pewne zasady. co oznaczają. i pozostałe klasy nie muszą mieć odrębnych wykładników. jak i między ludźmi . Taki właśnie zbiór znaków jest wynikiem działania zasad rządzących procesami ludzkiego poznania. Jak widać z powyższego krótkiego omówienia. c. mówiący „konstruuje" działania i właściwości jako trwałe zjawiska o chara40 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Ml kterze przedmiotów i w ten sposób wypowiadając zdanie (21)d (21)e nadaje większą wagę wyrażeniu własnego niezadowolę z opisywanego zdarzenia. przymiotnik: She is beautiful . Podsumowanie Wszelka komunikacja . ponieważ w różnych jęz kach poszczególne klasy wyrazów miały przecież odmienny stat^j jako kategorie gramatyczne.\vyia^UJ^ .wyrażają czysto r-~~« "nakuiiego znaczeniem. znaki iKomc*. czyli symbole . „wskazują" na to co oznaczają. które często stanowią odbicie egocentrycznego i antropocentrycznego sposobu patrzenia na świat. ____^ lwy -j * co oznaczają.Się ist schón b.czasownik i partykuła przysłówkowa._„ go. Używając w przytoczonych wyżej zdaniach wyrazów robota i nieprofesjonalność jako rzeczowników (raczej niż jako czasowników czy przymiotników). jak dawniej sądzono. b. czyli symbole . kategorie gramatyczne nie mają tak wyraźnie określonych granic. Hę picked up the paper. dzięki którym umysł porządkuje swoje światy i swoje doświadczenia w kontakcie z tymi światami.zarówno między zwierzętami. Znak zawsze zastępuje coś innego. gdy mówiący używa słów „wskazujących". Ego (.ja") stanowi centralny punkt odniesienia dla wyrażeń . natomiast w języku angielskim wyrażeniu tych dwóch pojęć służą dwa wyrazy . co nowi jego znaczenie. podsumowanie^________________ zajmuje się semiotyka. znaki symboliczne. Podniósł gazetę.podobnie jak języki romańskie i słowie skie — sygnalizuje różnicę między przymiotnikami i przysłówkar natomiast zjawisko to nie zachodzi w innych językach germańskie (22) a. We wszystkich językach istnieją rz czowniki i czasowniki._„ konwencjonalną relację między formą znaku i jego znaczeniem. Rzeczowniki prototypowe oznaczają zjawiska trwałe.Pięknie śpiewa . Wokół opartych na gramatyce języka łacińskiego podziałów' zów na klasy narosło wiele nieporozumień. większość języków ma także przymiotniki. Badaniem znal 4. II ramassait le Journal. znaki ikoniczne. natomiast nie występuje ona w językach romańskich. Ponadto mogą się one znacznie różnić w poszczególnych językach. przysłówek: She sings beautifully . Znaki indeksowe.

Zalecana lektura Ogólne informacje o psychologicznych podstawach kategoryzac i o kategoriach prototypowych znaleźć można w pracy E.zwłaszcza indeksowe i ikoniczne.mają swoją własną (właściwą) orientację. ślubna obrączka k. prehistoryczne wizerunki zwierząt na ścianach jaskiń j. Pojęć i myśltjeat o wiele więcej niż wyrażeń językowych. potrząsanie w powietrzu zaciśniętą pięścią 1.5. które utrwaliły się w języku. czyli odnoszą się do całych zbiorów. czyli motywowane. Elementy danej kategorii mają na og niejednakowy status: niektóre są elementami prototypowymi. ukazując nam sposób. Wskazując na ten związek.złożeń. językoznawcy mówią o arbitralnym charakterze znaków symbolicznych lub o arbitralności języka. Ćwiczenia i zadania 1. 1. wskazania szybkościomierza w samochodzie f. podczas gdy mniej liczne kategorie gramatyczne nadav językowi ramy strukturalne. nie powinno to jednak umniejszać roli. Im bardziej oddalamy się centrum kategorii w kierunku jej peryferii. Może ona przybierać postać zasady porza. że niektóre przedmioty . Wnikliwe analizy dotyczące związków między kat goriami pojęciowymi i językowymi a kulturą przynoszą artyku^ A. znak drogowy w kształcie odwróconego trójkąta b. znaki alfabetu Morse'a d. Treści semantyczne przyjmują kształt kategorii ^ ksykalnych. że większość złożonych form . Większość znaków językowych denotuje szczegółowe ści semantyczne. tworzą kategorie pojęciowe. syrena alarmu przeciwwłamaniowego g. in" zaś . które nadają strukturę światu naszych myśli. patrz P. zasady dystansu lub zasady ilości. których używamy opisując te zdarzenia.6. Wierzbickiej (1999) oraz prace polskich badaczy. Określ typ. znak ukazujący spadające z góry kamienie c. Natomiast te pojęcia. zwrotów lub zdań .na przykład krzesła czy samochody . płacz niemowlęcia h. Na temat kształt wania się prototypów kategorii językowych. srebrne kółeczko w nosie (u dziewczyny) a .dku sekwencyjnego. Arbitralne znaki językowe występuj ą bardzo licznie. zamieszczon| w tomie Językowa kategoryzacja świata (1996). pies machający ogonem i.deiktycznych i dla deiktycznej orientacji przedmiotów w przestrzeni. Należy jednak pamiętać. Zasada ikoniczności przejawia się w podobieństwie między kolejnością zdarzeń i szykiem wyrazów w zdaniach.peryferyjnymi dla danej kategorii. jaką odgrywają w języku znaki niesymboliczne . składają się na sumę znaczeń tego języka.ma (jak zobaczymy w dalszych rozdziałach) charakter niearbitralny: są one semantycznie przezroczyste. Zasada symboliczności leży u podstaw czysto konwencjonalnej zależności między formą i znaczeniem znaków. zamarznięte szyby samochodu e. Tabakom skiej (1995). który reprezentują poniższe znaki: a. W szczególności trzeba tu zwrócić uwagę na fakt. tym bardziej kategoria nabiera charakteru zbioru rozmytego. Znak* językowe są częścią świata pojęć ludzkiego umysłu. Kategorie pojęciowe mogą być także wyrażane w postaci kategorii grama42 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I M tycznych. Pojęcia. Łozowski (1994| 1. w jaki ludzki umysł kons uje owe treści.

(pot. b. Spróbuj wyjaśnić. Każde z tych podejść zakłada tę samą ogólną procedurę metodologiczną. bylo minęlo b.także w języku polskim. całą prawdę i tylko prawdę" 3.) Trzeba ten kamień stąd wytentegomać.2. Jest to przedmiot leksykologii. Wyniki przeprowadzonych badań nie zgadzają się z naszymi oczekiwaniami. ieie („domy") e. tu i tam. Wyrażenia wyróżnione tłustym drukiem są peryferyjnymi elementami swoich kategorii. w języku Krio: shaky-shaky („trzęsienie ziemi": ang. aby w końcu zbadać jej elementy peryferyjne i ich nieostrość. b. wydaje się dość pro- . 2. „Zobaczyć Neapol i umrzeć" f. Najbardziej lubię podróżować nocą. Czytać w łóżku jest przyjemnie. ludzie i miejsca. To było na krótko po zrównaniu dnia z nocą. Na realizację tego projektu potrzeba o wiele więcej czasu. 6. Potrzeba jest matką wynalazków. lecz rozmyte granice. to i tamto. kochaj albo rzuć. c. za króla i ojczyznę c. „Przysięgam. jakie byłoby jego snaczenie? a. b. ponieważ kategorie mają wyraźnie określone centrum. czyli systematycznej analizy relacji. Ale możemy także pójść w przeciwnym kierunku i wychodząc od danego pojęcia określić synonimiczne środki językowe.Która z zasad ikoniczności została pogwałcona w zdaniu (b)? Gdyby mówiący jednak postanowił wybrać zdanie (b). wóz albo przewóz. nami możesz mówić. znaczenia i pojącia W rozdziale l ustaliliśmy. Dlaczego? a. że będę mówił prawdę. jakimi dysponujemy odnosząc się do obiektów w naszym świecie pojęć. ludzie i zwierzęta. mówić i mówić" (reklama telefonów komórkowych) c ^o bitki i do wypitki" (w wierszu Mickiewicza o dobrym kompanie) d. Na początku przyjrzymy się centralnym elementom kategorii i efektom prototypowym. Rozdział 2 Co zawierają słowa: leksykologia W tym rozdziale zajmiemy się badaniem znaczeń i struktury wyrazów. a następnie podaj. egocenfcyczności i antropo-centryzmu w ustaleniu się sztywnego szyku w następujących parach wyrazów: a. Wyjaśnij rolę zasad ikoniczności. kobiety i śpiew. Z tego też powodu odpowiedź na pytanie postawione "w tytule rozdziału. Zjawisko to występuje powszechnie w języku angielskim. możemy przechodzić od formy wyrazu do jego rozmaitych znaczeń. które na pierwszy rzut oka ma niewielki sens. shake = „trząść (się)") .1. Syty głodnego nigdy nie zrozumie. 2. że język pomaga nam kategoryzować doświadczanie świata.eniach'.choć rzadko . Wprowadzenie: słowa. jakie zachodzą między znaczeniami stów oraz między słowami i obiektami naszego świata pojęć. co zawierają słowa. b. w języku japońskim: ie („dom"). kobiety i dzieci d. zwyciężyć lub zginąć 4. V\JM". Przyjmując takie stanowisko. 5. Ta sama forma może należeć do kilku różnych klas wyrazów. a. wody tej różnicy częstotliwości. W poniższej parze zdań (a) jest bardziej prawdopodobne niż (b). potem zajmiemy się relacjami pomiędzy elementami w obrębie kategorii. pojawia się 44 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK If jednak . 2. do jakich klas i leżą wyróżnione tłustym drukiem wyrazy w poniższych parach zda 1.?Nasze oczekiwania nie zgadzają się z wynikami przeprowadzonych badań. a.

jabłko. śliwka: kosz jabłek. majętność. wysiłku": owoc długoletnich wysiłków. czyli występowaniem jednej formy graficz-• reprezentującej dwa lub więcej mespokrewmonych ze sobą słów. miłości: „dziecko". w definicji słownikowej główn miejsce zajmuje forma wyrazowa. Przy podejściu onomazjologicznym przyjętym w tezaurusie. t banan.jedno słowo. żniwo b. ubóstwo. np. Onomazjologia zajmuje się więc formami posiadającymi podobne znaczenia. ziarno. bogaty oraz ubogi. f b. d. np. np. towana jest przez jedną kategorię językową . żniwo. czna" lub „obrobiony z czterech stron pień grubego drzewa". orzech.mn. mandarynka. punkt wyjścia stanowi pojęcie lub znaczenie.) „płody drzew lub krzewów owocowych": pora zbioru owoców. Czasami ta sama forma w rzeczywistości reprezentuje dwa zupełnie odmienne słowa. które służą określaniu danego pojęcia lub pojęć podobnych.) kontrastują z rzadkimi ((l)e). płody. której przypisane są jej różne zna| czenia. (1) owoc a. p/on. bogactwo. e. ne w języku. Pierwj 47 v wyraz pochodzi z języka francuskiego. Semazjologia (z greckiego semasia „oznaczenie oraz logos „nauka") to nauka o formie wyrazu badająca jego polisę*! mię i związki zachodzące pomiędzy jego różnymi znaczeniami. do którego następnie dopasowane są wyrazy lub wyrażenia służące jego opisywaniu. Zjawi-ko to nazywamy homonimią. które tworzą pole leksykalne. w którym wyrazy zebrane są w grupy z innymi wyrazami o pokrewnych znaczeniach. a k słowo reprezentuje jedną kategorię pojęciową -jedno znaczenie. „część rośliny zawierająca nasiona": owoce kasztanowca. .z niemieckiego. b. owoc małżeństwa. jak na przykład mors oznaczający dużego ssaka morskiego (odobenus) oraz mors oznaczający rodzaj alfabetu. czyli antonimią. formami posiadającymi znaczenia przeciwstawne. Analizując słowa możemy też przyjąć inną metodę. Tezaurus to słownik. które zostało zakoda. Taki opis słownictwa znajdujemy w słowniku typu tezaurus. (zwykle w l. cytrus. Dobry słownik z reguły podaje kil znaczeń danej jednostki leksykalnej. Są to prawdopodobnie doświadczenia mające szczeg nie istotne znaczenie dla danej społeczności kulturowej. iż każda kategoria pojęciowa repr. bogaty i zamożny. pestkować śliwki. i szuka synonimicznych wyrazów lub wyrażeń. „znaczenie"). a mianowicie metodę onomazjologiczną (z greckiego ónoma „nazwa" oraz logos nauka"). Ilustracją niech będzie wj polisemiczny opisany poniżej. czj bal. zamożność. czenia dosłowne ((l)a. jagoda. pochodzące od jego znaczenia dosłownego ((l)a-c) i przenośnego ((l)d-e): (2) oiuoc a. Podsumowanie podejścia semazjologicznego i onomazjologicznego przedstawia tabela 1. pokłosie. ten sposób prezentacji ilustruje semazjologiczne podejście di semantyki wyrazu. zwykle soczysta i słodka część rośliny". oraz związkami znaczeniowymi pomiędzy wyrazami. Znaczenia występujące bardziej powszechnie ((l)a. Mogłoby się wydawać. rezultat. c. Dla słowa owoc możemy przytoczyć następujące wyrazy o pokrewnym znaczeniu. Jadalna. Onomazjologia wychodzi od pojęć. warzywo. l Jak wynika z tego przykładu. język tak nie działa. b. d.46 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL sta: zawierają cały świat. takimi jak bieda. Wyraz mający kilka różnych powiązanych ze sobą znacz zwany jest wyrazem polisemicznym (od greckich słów poly „wie oraz sema „znak". strąk. c. wynik. wynik czyjejś pracy. c) są podawane przed znaczeniami przenc_ nymi ((l)d. takich jak „owoc". reprezentujący dwa odmienne znaczenia: „huczna zabawa tan. Wyrazy posiadają zwykle więcej niż jedno z czenie. drugi . efekt. lub przynajmniej całe nasze doświadczę zdobywane poprzez obcowanie ze światem. czyli zjawiskiem synonimu. e). plon. „rezultat.

co łączy i co dzie różne słowa. polisemia. np. że słowo p0.2. klimat. lecz go tylko symbolizuje. która symbolizuje lub zastępuje pojęcie (lub znaczenie). 2. duży i maty. Znak symboliczny to określona forma. homonimią 48 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKO! Poniżej podano definicje czterech terminów użytych w tabeli 1.Tabela 1. gruby i cienki. Tak więc. Te dwa podejścia zostaną dokładniej omówione w _ rozdziałach 2. odniesienie) iQ9S roku przez Ogdena i Ri^s^^-s zaiieg"——.2. Forma wyrazu a znaczenia i pojęcia Onomazjologia pojęcie (np.^oświadczanego mentemświata^--^ światapoJS^0 ^ przerywana dzy A (formą) a C (fe™ średni. że widzimy jabłko. Polisemia: wyraz posiada dwa lub więcej powiązanych ze sobą znaczeń. Jak się to dzieje. .' W rozdziale l omówiliśmy trzy semiotyczne sposoby przekazywania takiej informacji. nastrój. co symbolizuj ? cją świata) nie jest natorn^t bezp semiotyczny 3^J^ kto. atmosfera. przy takiej strukturze słownika. lub też _ dejście onomazjologiczne. które jest znakiem symbolicznym. Synonimia: dwa wyrazy posiadają takie samo lub prawie takie samo znaczenie. którą widzimy? Wyraz nie jest oczywiście samym przedmiotem. b w przykładzie (2) synonimia. np. może się zdarzyć tak. np. żywy i martwy. mors w znaczeniu „duży ssak morski . a to pojęcie odnosi się z kolei do całej kategorii elementów w świecie pojęciowym i doświadczanym. zadanie 2 na końcu tego rozdziału). iż chcemy zakomunikować komuś.4 natomiast przyjrzymy współzależnościom między semazjologią i onomazjologią.odobenu. Antonimia: dwa wyrazy posiadają przeciwstawne lub niemal przeciwstawne znaczenia. czego przykładem jest wyraz 606-ka. koncentrując się na wielu różnych znaczeniach słów. możemy przedstawić ten owoc na rysunku (znak ikoniczny) lub też wypowiedzieć słowo jabłko. co ilustruje przykład (1). Trójkąt semiotyczny pojęcie lub znaczenie B A/-----symboKforma) element świata pojęciowego i doświadczanego (desygnat. antonimia Semazjologia Forma wyrazu (np. Homonimia: dwa wyrazy o odmiennym źródłosłowie posiadają t samą formę. Od słów do znaczeń: semazjologią Załóżmy. owoc) • znaczenia a.3. (por. Odpoi fragment tego rysunku powtarzamy poniże dla przypomnie. pojęciem lub znaczeniem. koncentrując się na tym. „owoc") a. że wymawiane przez nas słowo odnosi się do rzeczy. i 2. przy określaniu isto| naszych doświadczeń możemy zastosować podejście semazjologic ne. oraz mors „rodzaj alfabetu". W podrozdziale 2. Relacje pomiędzy tymi trzema jednostkami (formą. Możemy więc wskazać na jabłko (znak indeksowy). siada aż siedem różnych znaczeń. oraz elementem pojęciowego i doświadczanego świata) zostały przedstawione na rysunku 2 w rozdziale 1.

kilkaf nych jego znaczeń. jaką jest rozsiewanie nasion.—'-przywoi^ Kategoria ^woc zaw-ra^ ^ k^e ir?^^el iące realnie jabłka czy P krasnoiudek służy ieistniec. przekrojona pomarańcza b. miękkich i jadalnych rzeczy.^ t ig. jadalna część rośliny".zapisywaćbędztemygoku^^ ^ określenie ka.kl6g0 kolejny f^l^gnatem będzie raczej ^czeniu po-znacZeniu). pomarańcze. ' Elementy ka^eg°^. W ten sam sposób słowo rzeczyw relacjom za-S kategorii.acvm wewnątrz kategon centralne IV ^^ kategorn chodzącym wewnątr jakie zwi: Ł (2. ndSt owocem w potowym ^. .w drugim znaczeniu). słowo owe nosi się do przedmiotów. każde znaczenie można traktować jako odnoszące si do innej grupy przedmiotów w świecie. l. ukazanego na rys. al\dku orzecha ia _ jest °-OC^o:ny. ł arbuz to rac2 Steń jego fragment. k^du. łać słowo n|WniK. ukazanym na rys. w skład którego wchodzą jabłka.2. calosć. Jednakże nasienną część może stanowić cały owoc. banany i wiele innych słodkich. tzn.=5"-="SŁ=-——— ^& 50 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL zwykle słodka część rośliny ((l)a). Oprócz znaczeń dosłownych! dujemy znaczenia przenośne.ujmując rzecz z techniczego punkryeń' semazjologia^___———. jeśli używamy słowa owoc w jego podstawowym znaczeniu „słodka. ktoi iste (2. 2. w jakim jak trudno je czasem 2. Omawiane słowo posiada jeszcze bardziej ogólne . przywołujemy na myśl funkcję owocu. pestki arbuza W każdym użyciu tego wyrazu reprezentowane jest inne jego zr czenie.1. Sg desygnatem^jest ^ ^y arfeuz (w dr ^^ .2. bywają ic zdefiniować (2 0^ v . wynik < pracy.2.2). co wydaje natu| cznie np. czyli „część rośliny zawierająca nasiona". rojeniu. Rys. czyli do innego zbioru desyg-natów. W prz. a w przyp . miłości ((1) e). który . które ^^ przyjrzymy si^^^tantów W następnych podrozdz ślimy. 2a. czenie „płody" ((l)c) i odnosi się do wszystkiego. 2b. ioc. Z kolei. W swoim specjalistycznym znaczeniu „część ra ny zawierająca nasiona" (d)b). Desygnaty wyrazu „owoc" a. jego desygn st w swol] ^tem 3dku wraz z «^^ miązsz..e repre-t0rmy nazwaćprzedmiotlub ^^ ^ ^^ kategom są OD czynnosci. t przywo.————— ^^^-^~ -wdopodob--^^ . miękka. czyli na przykład pestki. które znajdują się wewnątrz arbuza.pra w sobie wszyst^. znaczenie „rezultat. Na przykład.dego ^5=^=^322^^^^ przykład wyraz (forma wyr podrozdziale S?. Upraszcza . jak w przypadku orzecha włoskiego.uv» "-° ' >chy przedmiotów. z ziarnem i warzywami.e istniec w swie { nieistme-wszystkie rzec. Jeśli natomiast używamy słowa owoc w znaczeniu drugim.1). które na ogół nie występują w codzieij komunikacji. opisujemy nim zbiór desygnatów. wysiłku" (d)d) oraz nieco przestarzałe znaczenie „dzii w wyrażeniu owoc małżeństwa.

secale". Oznaczało ono kiedyś „zboże". l*^!** kategorii desygnaty wykazaliśmy na ] czyli centralne W Podrozdziale ^ Ynty protot' widłowosc ocV „stół". Natomiast w procesie zawężenia znaczenie podstawowe słowa ulega uszczegółowieniu. stopniowo to znaczenie zostało zawężone do współczesnego znaczenia „gatunek zboża . a z czasem zostało zawężone do znaczenia „kobieta zamężna".„instytucja kształcenia" . Słowo gueen w angielskim uległo podobnej ewolucji: początkowo oznaczało kobietę lub żonę." ((3)g) oraz „opinia. 3. Podobnie rzecz się ma z angielskimi leksemami deer (Jeleń").„uczniowie/ nauczyciele" f. ^znaczenie. wobec tego orototypowe . później jego znaczenie uległo uszczegółowieniu i obecnie odnosi się w zależności od wariantu języka angielskiego do pszenicy (Anglia). które ze ^a^0^Tlstniejątrzypo^u^^^ centralnym. filozofii itp. iż ^tegone posiadają marginB80W? ^ P do rózny h oraz elementy P6^^^ całej kategon^ nie: skądwie-nosi się nie tylko do de^» zku Z^J znaczeniem znaczeń jednego dowa-Po^ np. tak aby służyło określaniu mniejszego zbioru szczególnych desygnatów. Innym przykładem . we współczesnej angielszczyźnie zaś ma specjalistyczne znaczenie „żona króla" lub „koronowana władczyni". prot ^^powe znaczenie.IiteraturZe. Odwrotnością procesu zawężenia jest proces rozszerzenia. którego przykładem są znaczenia „kierunek w sztuce.1). podstawowe znaczenie słowa szkoła . oznaczającym dawniej „ptaka". Kolejne znaczenia słowa szkoła powiązane są z centrum dzięki procesom zawężenia i rozszerzenia znaczenia. które przy pozwalające ^^y wziąć pod uwagę ^y statystycznie stości znaczenia. owsa (Szkocja) lub kukurydzy (USA). takich jak czas czy przyczyna.„rodzaj kursu" i-„zmuszanie kogoś do wysiłku" ^ 7 2 Od stów do znaczeń: semazjologia 55 kcvinych. znaczenie to zachowały do dziś niemieckie i niderlandzkie słowa Yogel i vogel (por. Słowo żona odnosiło się kiedyś do kobiety. W tym wypadku podstawowe znaczenie „instytucja oświatowa"((3)a) zostało rozszerzone. literaturze. o których będzie mowa w podrozdziale 3.„szkoła rodzenia"). oraz fowl („ptactwo domowe"). Tak więc. Siec'radialna g. Pierwszy z tych procesów uwidocznia się w znaczeniu „instytucja kształcenia wyższego" ((3)e) i „rodzaj kursu" ((3)f).zostało tak zawężone i uszczegółowione. moz^ierwszej kolejności"1 chodzi nam na mysi wpierw 54 .. filozofii itp. tak aby oznaczało „kierunek w sztuce. „lderunekwsZtuce. filozofii" sposób działania" . literaturze. sposób działania" ((3)h). podrozdział 9. które -jak współczesne słowa niemieckie Tier („zwierzę") i niderlandzkie dier („zwierzę") oznaczało kiedyś „zwierzę". Do procesu zawężania się znaczenia angielskiego słowa corn możemy porównać analogiczny proces. sposób działania" ((3)h)." ((3)g) oraz „opinia.3.„szkoła biznesu") lub specjalistycznych kursów ((3)f . W języku angielskim słowo corn oznaczało w przeszłości każdy rodzaj ziarna.3. któremu podlegała semantyka polskiego słowa żyto. aby wyraz ten mógł odnosić się do instytucji specjalistycznego kształcenia ((3)e .i kategoru .^J ^ sposoby my. Przykładów zawężenia znaczenia znajdujemy w językach bardzo wiele.

Tutaj jednak proces przeniesienia nie opiera slów do znaczeń: semazjologia 57 a fizycznym podobieństwie desygnatów. np. obecnie zaś posiadające znaczenie rozszerzone: „mo i banknoty każdego rodzaju". oznaczające kiedyś drą monetę. Na podstawie etymologii ludowe: można więc określić to znaczenie mianem school 2 i potraktować je jako jedno ze znaczeń school 1. „lekcje" UOGÓLNIENIE . Metafora (z greckiego metapherein „przenosić") opiera się na postrzeganym podobieństwie między dwiema rzeczami. w celu opisywania domeny docelowej. Dostrzegany związek podobieństwa między szkołą kojarzoną negatywnie a doświadczeniami o podobnych cechach pozwolił przenieść na te ostatnie nazwę szkolą. ^ wyraz school. Mechanizmy rozszerzenia znaczenia słowa szkolą METONIMIA a. „instytucja oświatowa" b.. co pozwala przenieść element terminologii atrybutów monarszych na zjawiska ze świata roślin. Rys. To ostatnie znaczenie nie jest rilszerzeniem znaczenia słowa school. Analizując odpowiednik słowa szkolą w języku angielskim. lecz na asocjacjach ze koła Zostały uwypuklone raczej negatywne cechy tej instytucji: . Dla podsumowania na rys. które jest słowem pochodzeń!. Jest ona motywowana podobieństwem między grupą uczniów Pod kierunkiem nauczyciela a ławicą ryb płynących za przewodnikiem. korona. wysiłek umysłowy lub fizyczny. łacińskiego (schola). gdzie relacja przyległości konstytuowana jest na bazie obiektywnego związku między desygnatami. 4 przedstawiono zbiór znaczeń słowa szkolą połączonych różnymi relacjami: metonimii. „t d. W podobny sposób można wyjaśnić wyczuwalną obecnie relację semantyczną między znaczeniami homonimów school l i school 2 w języku angielskim. Związek ten nie jest dany obiektywnie. Podobieństwo jest wynikiem subiektywnego postrzegania rzeczywistości. Słowo school ml ce znaczenia identyczne jak polskie szkoła jest homonimem sł|« school w znaczeniu „ławica ryb". Tak na przykład opisywanie gałęzi drzewa jako jego korony opiera się na postrzeganiu podobieństwa miedzy ozdobą głowy monarchy a kształtem górnej części drzewa. Znaczenia wyrazu powiązane są ze sobą nawzajem siecią połączeń. podobieństwa występują tam. np. napotykamy jeszcze inne zjawisko. czyli znaczenia słów z innej dziedziny. Wszystkie one tworzą kategorię radialną z centrum semantycznym i odchodzącymi od niego w różnych kierunkach promieniami. 4. żjca praca. odnoszących się do części drzewa. gdzie je dostrzegają użytkownicy języka. lecz wywodzi się ze staroangielskiego słowa sco lu znaczącego „grupa". Analogiczny związek podobieństwa występuje między podstawowym znaczeniem polskiego słowa szkolą ((3)a) a desygnatem słowa szkolą w znaczeniu (3)i. zmęczenie . Procesem odpowiedzialnym za stworzenie połączenia radialnego z centrum semantycznym kategorii school jest proces metaforyzacji. Metafora posługuje się domeną źródłową. jak w przypadku metonimii. semantycznego rozszerzenia i metafory. czyli podstawowym znaczeniem jakiegoś słowa. dyscyplina. Obecnie użytkownicy języka angielskiego mo gą jednak postrzegać znaczenie słowa school 2 jako rozszerzenie zna czenia „instytucja oświatowa".CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOŁ tego procesu jest polskie słowo pieniądz. semantycznego zawężenia.

które powinny zostać do kategorii włączone a jednocześnie wyłączały te elementy. użyjemy przede wszystkim cukru. za pomocą cech koniecznych i wystarczających. literaturze. w których słodki smak jest dominujący. „opinia. których suma równa się 180°". kategorie mogą także w części na siebie zachodzić. czająLt. iż znaczenia odwzorowują kategorie pojęciowe. To centrum znaczę niowe mogłoby być określone. Jest to widoczne na przykład przy definiowaniu znaczenia słowa trójkąt.1.3. należy stwierdzić. aby nadawały się do konsumpcji. takich jak np. Klasyczne definicje sprawdzają się np. Wszystkie owoce „rosną nad ziemią. W rozdziale l zwróciliśmy jednak 58 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLg uwagę na fakt. na drzewach lub roślinach". „kierunek w sztuce. Ilustracją zjawiska nieostrości niech będzie próba precyzyjnegi wydzielenia centrum znaczeniowego słowa owoc. „miękkość". KaŁ gorie mogą mieć wyraźnie określone centrum. odnoszącego się do „wielokąta mającegd trzy boki i trzy kąty. „instytucja kształcenia wyższego" f. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów Do tej pory traktowaliśmy znaczenia słowa. nieostre. Tak więc cecha „mający trzy boki i trzy kąty" jest w definicji trój-j kąta konieczna i zarazem wystarczająca figura z trzema bokami i trzema kątami jest zawsze trójkątem. „zmuszanie kogoś do wysiłku" 2. zgodnie z klasyczną definicją znaczenia. orzechów czy też rabarbaru.g. czy dany obiekt może być elementem danej kategorii. „rodzaj kursu" METAFORA i. wybór cech „słodkość". „uczniowie/ nauczyciele" USZCZEGÓŁOWIENIE e. „posiadanie nasion" jako wyrazistych wydaje się uzasadniony. który zazwyczaj przygotowuje się z cukrem. która obejmowałaby cechy konieczne i wystarczające oraz oddawała wszystkie możliwości rozumienia słowa owoc przez . ale ich granice bywźfl rozmyte. że t ostatnie nie mogą być definiowane w taki sposób. nazywa się nieostrości?. kich trójkątów. Zjaw sko to. jak również odróżnia figury nazywane trójkątami od innych. w przypadku kategorią matematycznych. iż nie jest możliwe określenie ntralnego znaczenia słowa owoc w klasycznym rozumieniu defini-ii leksykalnej. granice kategorii mogą być niewyraźne. tzn. Mogą też posłużyć jako dodatek do potraw. podsumowując.ćdo słów: onomazjologia 59 • oo p-dvż nie eliminują migdałów. Przygotowując je do innego spożycia niż na surowo. aby zawiera} wszystkie desygnaty. Cechy te potraktowane jako zbiór nie są jednak wystar. filozofii" h.3. wspomniane w podrozdziale 1. gdyż określa cechę wspólną wszysfr. decydujących o tym. figura. nie należy się dziwić. Ponieważ zna czenia symbolizują kategorie pojęciowe. a banan nie posiada łatwo dostrzegalnych nasion. Istnieje jednak pewna liczba cech koniecznych. sposób działania" c. która posiada tylko jeden kąt i dwa boki. Jednak nie są one konieczne. . gdyż na przykład cytryna nie jest słodka. czy tq nie. Jeśli spróbujemy określić warunki konieczne lub cechy kategorii owoc. jak gdyby były one precyzyjnie od siebie oddzielone. Zawarty w te definicji warunek jest konieczny. które do tej kategorii nie nale żą. owoce awokado nie zawsze muszą być miękkie.> B J. a nie w ziemi.2. Jednak w przypadku kategorii naturalnych najczęściej dzieje się inaczej. Muszą dojrzeć.

że nasze pojęcie owocu. w analizie onomazjologicznej rozpoczynamy od danego pojęcia. „barwa". Efekt ten może zadziałać również w grupie słów posia-ł dających ten sam status w hierarchii. gdyż opisują rzeczy należące do domeny pojęciowej „posiłki". musi być koniecznie nieostre czy niedefiniowalne. „przepisy ruchu drogowego" itp. aby potem określić. Inne typowe przykłady pola leksykalnego reprezentu. pozwalaj! ce ustalić.1. które słowa służą jego wyrażaniu. Niektóre rasy psów pojawiać się mogą częściej od i innych. W domenie pojęciowej (zob. jako przychodzą! cego nam na myśl najszybciej. którego różne znaczenia odkrywane są podczas badań. którego granice wytycza znaczenie słowa posiłek. że nasz mentalny obraz owocu jest bardzo precyzyjnie określony i że użytkownicy języka pytani o wymienienie owoców podadzą tę samą listę desygnatów.jako wybrane z kilku możliwych . jak powstają (nowe) jednostki leksykalne oraz jakie mechanizmy rządzą wprowadzaniem do języka nowych słów służących opisywaniu jednego i tego samego pojęcia. ^zapach". System klasyfikacyjny składa się z co najmniej trzech poziomów. które ze znaczeń danego słowa lub które z jego desygnJ tów są najwcześniej przywoływane na myśl lub najczęściej używani obserwowane jest również w ono-mazjologii. z pewnością użyjemy słowa pies.i ją takie domeny pojęciowe. którą nazywamy polem leksykalnym. jak śniadanie.poziom najniższy. „ciało ludzkie". szybkość". Wybór tego terminu ilustruje efektl wyrazistości.użytkowników języka. owcza-m rek. Od pojąć do słów: onomazjologia Podczas gdy analiza semazjologiczna za punkt wyjścia przyjmuje słowo. nasz mentalny jego obraz. Poniżej omówimy wyróżnione wcześniej dwa typy wyra-1 zistości. czych słów w polu leksykalnym. Domena pojęciowa to z kolei każdy wewnętrznie spójny fragment przestrzeffrpof jęciowejr taki jak ^posiłki". pies oddaje hierarchiczny ukłal słów od terminu najogólniejszego do szczegółowego. od najbardziej ogólnego do najbardziej konkretnego. Potoczna klasyfikacja domen biologicznych zazwyczaj odpowiada ogólnej zasadzie organizacji rzeczywistości przez ludzki umysł. Nazywając coś co na nas szczeka.choroba". „gr1**^ „wiedza" itp. Głównym celem analizy onomazjologicznej jest ustalenie modeli relacji w grupie słów powiązanych ze sobą pojęciowo. czworonóg. obiad. że tak stworzony obraz owocu nie będzie pasować w równym stopniu do każdego elementu kategorii. drugie śniadanie. Wyrazistość w obrąbie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego Znane w semazjologii zjawisko efektów wyrazistości. l CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOGlĄ W związku z tym nasuwa się pytanie o miejsce i status pojedyn. iż rej cje między elementami pola leksykalnego są analogiczne do relad które cechują znaczenia poszczególnych słów: efekty wyrazistoś połączenia i nieostrość. wyżet. Musimy jednak pogodzić się z tym. Zgodnie z tą definicją takie słowa. jak na przykład chart. Na przykład porządei słów w grupie: zwierzę. czyli to. wilczur. Pole leksykalne to zbiór słów nazywających rzeczy należące do jednej domeny pojęciowej. „podróż". jak „. podwieczorek czy kolacja możemy uznać za znaczeniowo powiązane i zaklasyfikować je do jednego pola leksykalnego. tabela 2) mającej kilka poziomów najogólniejsza katego-WSnstanowi poziom najwyższypa kategoria maksymalnie szczegółowa . co tworzymy w umyśle myśląc o owocach. Jaki jest cel analizy onomazjologicznej? Przede wszystkim pozwala ona ustalić. które . 2. Może się zdarzyć. Nie znaczy to jednak. Celem następnego podrozdziału jest wykazanie. 2.używane jest .3. „ubranie". Termin poziomu podstawowego jest słowem.3.

„warstwa ubrania". mogą być uważane za jednostki podstawowe. Tabela 2. w której efekty wyrazistości są najbardziej widoczne. jabłko. każdjej kategojiiposzcze-gólne elementy posiadają wiele wspólnych cech. (4) zwykle zakrywają przynajmniej górne partie ud. ieżarówka. Z kolei elementy kategorii „ubranie" lub „bielizna". O wiele trudniej natomiast doszukać się wielu wspólnych cech między elementami kategorii „spódnica" a jednostkami kategorii „sweter" czy „spodnie". Potoczna klasyfikacja domen pojęciowych Poziomy Domeny pojęciowe poziom ogólny roślina zwierzę ubranie pojazd owoc poziom podstawowy drzewo pies spodnie samochód jabłko . dość ogólną cechę wspólną . zwierzę. owoc lub szczegółowych typu dąb. natomiast różnią się w zasadniczy sposób od elementów podstawowych innych kategorii. złota reneta. zanim nauczą się słów bardziej ogólnych typu roślina.najczęściej do opisania danego zjawiska. Wiele wskazuje na to. Wszystkie elementy kategorii „spódnica" mają następujące cechy wspólne: (1) zwykle są noszone przez kobiety. Z językowego punktu widzenia. takie jak spodnie. spódnice i płaszcze. Podczas nauki języka obcego dzieci przyswajają sobie terminy pozio-Olu podstawowego. reprezentujące najwyższy poziom w hierarchii. dżinsy. iż terminy pozio-Hiu podstawowego są bardziej wyraziste od innych. terminy odstawowe są zwykle krótkie i morfologicznie niezłożone. wilczur. posiadają zaledwie jedną. 2. W domenie pojęciowej „ubrania" elementy garderoby.3. Na poziomie podstawowym. Natomiast z punktu widzenia konceptualizacji. takie jak drzewo. (2) nie okrywają każdej z nóg osobno. pies. terminy poziomu podstawowego tworzą klasę słów. Od poj«ć do słów: onomazjologia 61 h anie. samochód. Dla przykładu. pojazd. spodnie. (3) okrywają ciało od pasa w dół.

gdyż dzięki niemu można przewidzieć.L Taksonomie hierarchiczne W podrozdziale 2. że staje się jego regularną i utrwaloną jednostką. onomazjo-logia zajmuje się relacjami między nazwami nadawanymi kategoriom. Nie można jednak z jego pomocą określić. np.2. metafory.2. czka)? Jak najprawdopodobniej nazwiemy tę część ubrania? Badania wykazują. gdyż jest częściej stosowa^j^ssssr^1* mniej ue—232 Połączenia w obrębie domen pojęciowych 232. iż specjaliści od mody wybierają w takim wypadku termin minispódniczka). grupa słów może przekształcić się w pojedyncze wyrażenie i zostać na tyle zakorzeniona w leksykonie języka. Innymi słowy. poświęconym relacjom między znaczeniami słów (związkom semazjologicznym). który poziom w potocznej klasyfikacji jest maksymalnie wyrazisty. Wyobraźmy sobie. Jakie kryteria rządzą naszym wyborem jednego terminu spośród kilku równie precyzyjnie opisowych? Rys. Forma ta była tak często używana. Taki sam proces można zaobserwować w wyborze jednego elementu kategorii kosztem innych. Pojęcie to wprowadzono do opisu jeżyka w celu wyjaśnienia. który termin tego samego poziomu jest preferowany i częściej używany. ustaliliśmy. Te procesy można także zaobserwować w onomazjologii. Kategorie z kolei nie są jednostkami izolowanymi. Na przykład w przeszłości w języku polskim istniały dwie formy tworzące czas przeszły złożony. zawężenia i rozszerzenia znaczenia. Jak stwierdziliśmy wcześniej. leksem minispódniczka) jest bardziej zakorzeniony. że słowa mogą przybierać nowe znaczenia w wyniku procesów metonimii. 5. Z synchronicznego punktu widzenia. w jaki sposób nowe wyrażenia są tworzone i utrwalane w języku.poziom szczegółowy dąb wilczur dżinsy ciężarówka złota reneta Model poziomu podstawowego okazuje się przydatny. że w żurnalu mody oglądamy krótką spód62 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLCK niczkę składającą się z dwóch luźno związanych ze sobą z warstw materiału. Części damskiego ubrania spódnica plisowana mim-(spódniczka) spódnica-spodnie spódnica kopertowa Nasz wybór można wyjaśnić zjawiskiem zwanym zakorzenię-! niem. Czy jest to spódnica kopertowa czy mini(spódni. iż zapomniano o jej etymologii. byli jeśmy. lecz łączą . które z czasem utworzyły jedną byliśmy.

2. W pewq grupach słów. pojęciową strukturę metafory będziemy tu przedstawiać za pomocą zapisu wersalikami). (Stosując konwencję Lakoffa. W domenie pojęciowej. czyli nadrzędny jest poziomem ogólnym. W takiej hierarchii poziom wyższy. metonimia pojęciowa nazywa element lub aspekt jednej domeny za pomocą elementu lub aspektu należącego do innej domeny i pozostającego do niego w relacji przyledo słów: onomazjologia 65 ł 4ci Poniżej podano kilka typowych przykładów metonimii pojęciowej. podstawowego. W każdym polu leksykalnym. w polu „ubranie". sweter. AUTOR ZA DZIEŁO: Obecnie czytamy Tuwima.2. Lakoff opisał metaforę pojęciow|| SPÓR TO WOJNA. Hierarchię tę ilustruje rys. i dlatego mówimy: gotować się z oburzenia. 6. Metafora i metonimia Wraz z rozwojem ludzkiej myśli i kultury nie tylko tworzymy j leksykalne i taksonomie. na dolnych . tzn.2).3. złożyć broń.2. MIEJSCE ZA LUDZI: Moja wioska głosuje na Zielonych. OPAKOWANIE ZA ZAWARTOŚĆ: Ten pucharek jest wyśmienity. Czasami używamy jednej dom< do strukturyzowania naszego pojmowania innej domeny (por. występuje luka leksy na. żerny wyróżnić trzy poziomy: na górnych poziomach hierarchii ob wujemy zjawisko rozszerzenia. np. Taksonomie hierarchiczne POZIOMY Poziom nadrzędny Poziom podstawowy części garderoby 64 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL Hierarchia taksonomiczna jest specyficznym rodzajem pols ksykalnego. np. . takich jak „myślenie" czy „uczucia". Na podobieństwo metafory pojęciowej. WŁAŚCICIEL ZA WŁASNOŚĆ: Mój bagażnik jest pusty. często poddaje się pr cesom pojęciowej metaforyzacji. ale także inne typy połączeń. b. Nasze rozumienie abstrakcyjnych domen poj ciowych.łóżka. Rys. 2. koszula. c. która nadaje strukturę do menom pojęciowym. która stanowi podłoże naszego metaforycznego myślenia o sporze. W tym przypadku domena poj| ciowa obejmująca części ciała ludzkiego użyta jest do opisywania i| nej domeny . Na przykład w je ku polskim budowa łóżka konceptualizowana jest na podobieńst ciała ludzkiego. używając elementów innej domeny. 6. d. Językoznawca amerykański George Lakoff. metaforą pojęciową. ustąpić pola. T-shirt. brakuje w nich terminu podstawowego. e. f. /4) a OSOBA ZA NAZWĘ: Nie ma mnie w książce telefonicznej. takiej jak „ludzkie ciało". zwłaszczaj pomocą metafory czy metonimii. 01 wienie zjawiska metafory w podrozdziale 2. istnieje także hierarchia taksonomiczna owych poziomów. poza różnicami między poziomem ogólnym. kipieć ze złości. Natomiast poziom podstawowy mieści w sobie szczegółowe pojęcia poziomu podrzędnego. PRODUCENT ZA PRODUKT: Mój Bosch działa bez zarzutu. w którym jednostki leksykalne uporządkowane są rarchicznie. nazwał ten rodzaj metafor. jak wygrać spór.zawężenia. ujawnia się ono w takich wyrażeniach. przegrać w sporze. nogi stołu. podstawowym i szczegółowym. stąd nazwy jego części: wezgłowie (poprzez przen] sienie pierwotnej nazwy wezgłowia „poduszka" na część łóżka). obejmującym wszystkie pojęcia poziomu niższego. takim jak „meble". podnóże góry). nóą łóżka (por. Negatywne uczucia z kolei kon-ceptualizowane są jako WYSOKA TEMPERATURA CIECZY W POJEMNIKU. kt< ry zaobserwował ten proces umysłowy.się w domeny pojęciowe. zawrzeć ze złości.

Obecnie czytamy wiersze Tuwima. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczni W podrozdziale 2.W każdym z tych przykładów można by użyć nazwy.nauczyciele) Metonimia pojęciowa (np. SPÓR TO WOJNA) 66 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOll 2. I tak w (4)a można by powiedzieć Mojego nazwiska nie ma w książce telefonicznej.3 stwierdziliśmy. iż leksykon języka ma przejrzystą. w danej taksonomii. Przyległość (styczne z czymś) Metonimiczne rozszerzenie znaczeń (szkolą jako instytucja -zajęcia . wilczur). Wybierając opis metonimiczny. Tabela 3. dżinsy. W każdym z nich rozróżniamy relacje hierarchiczne (od bardziej ogólnych do specyficznych). sko nieostrości obrzeży kategorii obserwujemy podczas analiz onomazjologicznej. dla których musimy zakwestionować tę pozorną klarowność struktury. zwierzę. 7 pokazuje. kto tej kategoryzacji dokonuje.2. w (4)c . o której mowa. mozaikową struktu rę. iż przy kategoryzowaniu r< dzajów naturalnych musi wystąpić zjawisko nieostrych granic katf gorii. Podobieństwo (podobne do czegoś) Metaforyczne rozszerzenie znaczeń (szkolą — „zmuszanie do wysiłku") Metafora pojęciowa (np. pies. Jeśli dla przykładu spojrzymy na model poziomu podstawoweg przedstawiony w podrozdziale 2. pola leksykalne (np.1. związki podobieństwa oraz związki przyległości. itd. AUTOR ZAMIAST DZIEŁA) 3. spodnie noszone są zarówno przez kobietj jak i mężczyzn.3.3. po wnikliwej analizie dojdziem do wniosku. Rys. Relacje pojęciowe w semazjologii i onomazjologii Relacje pojęciowe W semazjologii (relacje między znaczeniami jednego słowa) W onomazjologii (relacje między pojęciami i słowami lub wyrażeniami) 1. Hierarchia (góra/dół) Rozszerzenie i zawężenie szkolą filozofii. Na przykład pomidory mogą być klasyfikowane jako owoce lu: warzywa w zależności od tego.Bagażnik w moim samochodzie jest pusty. Na przykłai ponieważ szorty. w (4)b .3. Jednakże istnieje kilka powodów. w której każdy element zajmuje wyraźnie sprecyzowane miejsc . żi trudność ta często pojawia się w materiale językowym. użytkownik języka podkreśla raczej cechy bardziej wyraziste niż cechy specyficzne nazywanych przedmiotów. Tabela 3 podsumowuje relacje pojęciowe ujawnione w badaniach semazjologicznych i onomazjologicznych. przedstawiona . szkolą biznesu Domeny pojęciowe: taksonomie (np. Zjaw. „posiłki") 2. Nie zawsze na przykład można jednoznacznie określić. na jakim miejscu w hierarchii należy umieścić daną jednostkę.

powinno być .poniżej taksonomia ubrań powinn uwzględnić obszary wspólne dla ubioru damskiego i męskiego. że me sposób jednoznacznie określić. iż elementy kategorii preferowane i pojawiające się najczęściej są maksymalnie wyraziste na przykład słowa spodnie czy spódnica występują o wiele częściej niż wyrażenie spódnicaspodnie. Wcześniej stwierdziliśmy. to na przykład niderlandzki odpowiednik spódnicy-spodni. w języku niderlandzki^ zaś obok spódnicy. czyli jest terminem podstawowym. słowo podkreśla cechę „bycia spodniami" tego elementu garderoby. Spódnica-spodnie a. Można się zastanawiać. 8)? loży & Byś. podkreśla ceclę „bycia spódnicą Tak więc w różnych językach słowo odnoszące sę do tego samego desygnatu może znajdować się na innym poziomie w taksonomii: w języW polskim obok spodni. rys. Podczas gdy polski. Ze swej natury te wyraziste elementy są lepszymi przedstawicielami kategorii niż te.j kład pojęcie „ubrania damskiego". które cechy wyrazistości nie posiadają. Taksonomia o nieostrych granicach obszarów ubranie garnitur spódnica mini. na równi tel1 Mnica i spodniami. czy też na-26 SPTumieścić na poziomie niższym jako jednostkę podrzędną (rys. Przeciwnie. Chociaż model poziomu podstawowego sugeruje coś innego. można stwierdzić. jak na przy. Podsumowując. Od P°J?Ć do stów: onomazjologia 67 iduie się na ogólniejszym poziomie taksonomicznym. wyżej. słów-nictwa nie można przedstawiać w postaci pojedynczego drzewa taksonomicznego z wieloma rozgałęzionymi węzłami. noszonego wyłącznie lub zazwyczaj przez kobiety. jako termin podrzędny spódnica-spodnie (damskie) spódnica spodnie (damskie lub męskie) spódnica kopertowa mini-(spódniczka) spódnica-spodnie Problem z umiejscowieniem danej jednostki na odpowiednim poziomie pozostaje w ścisłym związku z semazjologicznym zjawiskiem efektów wyrazistości. jako termin podstawowy ubranie zasłaniające nogi spódnica (damska) b. mini(spódniczki). szortów. 7. i stąd trudno precyzyjnie umieścić ją w hierarchii taksonomicznej. a irianowicie broekrok (dosłownie . czy spódnica-spodnie jest bardziej spodniami czy spódnicą. 8. Rys. 5)? Czy wyraz 2 3.spodnie-spódnica"). po-i winno ono być postrzegane jako system zależności z częściowo zacho-! dzącymi na siebie obszarami. legginsów.legginsy szorty dżinsy kopertowa (spódniczka) ubranie damskie ubranie męskie Szczegółowa analiza słownictwa odzieżowego ujawnia następującą komplikację: na którym z poziomów taksonomicznych powinniśmy umieścić słowo spódnica-spodnie (zob.

Podstawową zasadą takiej pragmatycznej odmiany onomazjo-logii jest to. pozycja taksonomiczna terminu ubrań' damskie jest niedookreślona. Wobec tego w sytuacji. klasyfikacja oparta na podziale damskie/męskie nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. że Stanach Zjednoczonych. pod warunkiem że nazwa ta jest bardziej zakorzeniona niż spódniczka kopertowa. 7. w celu nazwania jednej rzeczy używamy wielu różnych słów. natomiast wyrazistość onomazjologiczna określana jest przez stopień zakorzenienia nazwy danej kategorii w języku. spodni i garnituru. że pomimo Dosiadania cech samochodu i furgonetki Renault Espace lepiej reprezentuje kategorię „samochody". Zjednej strony. taki pojazd nazywany jest samochodem. mini-van). wyrazistość semazjologiczna determinowana jest przez stopień podobieństwa znaczenia lub przedmiotu do prototypu danej kategorii. Oprócz zjawiska polisemii i sy70 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOr . gdyż należy do właściciela indywidualnego i służy do przewozu osób prywatnych. który podobny jest w równym stopniu do samochodu i do furgonetki? Wybór słowa samochód uzależniony jest zapewne od tego. przyjęła się nazwa mini-furgonetki — ang.4. Wyrazistość onomazjologiczna można zdefiniować w następujący sposób: dany desygnat nazywany jest przy użyciu wyrazu a.podsumowanie_ 69 teeorii.reprezentowane w taksonomicznym modelu słownictwa. gdy spódniczka kopertowa przypomina w równym stopniu spódnicę kopertową co mini(spódniczkę) i nie istnieje motywacja semazjologiczna wyboru jednej z kategorii. uwzględniającej zarówno podejście semazjologiczne. Podsumowując. jak i mężczyzn. spróbujemy dać odpowiedź na pytanie o czynniki wpływające na nasz wybór jednostek leksykalnych.posiadaj ą po kilka różnych pokrewnych znaczeń. Natomiast typowa europejska furgonetka przewozi głównie towary. Podsumowanie W badaniach słów i znaczeń ujawniają się dwa przeciwstawne zjawiska. Jak pokazuje rys. Z drugiej strony. Takie słowa zebrane są w tezaurusie. słowa są polisemiczne . ale czasami o wiele bardziej ogólnych lub bardziej szczegółowych. 2. Uznanie tego za fakt wskazuje na zintegrowaną koncepcję leksykologii. jeśli to coś jest dobrym reprezentantem danej 25. poświęconego semantyce leksykalnej. jak i onomazjologicznej. (Warto w tym miejscu zaznaczyć. Innymi słowy. Wnioski: współzależności pomiędzy semazjologią i onomazjologią Do tej pory zajmowaliśmy się semazjologią i onomazjologią z punktu widzenia teorii. Zilustrujemy to zjawisko na przykładzie „pojazdów".5. jaki onomazjologiczne. gdyż niektóre ubrania noszone są zarówno przez kobiety. gdzie pojazdy tego typu jeżdżą po drogach od dawna i są samochodami rodzinnymi. Wyrazistość semazjologiczna oznacza. skoncentrujemy się na praktycznych aspektach wiedzy o znaczeniu i nazywaniu. nazwa minispódniczka) będzie wciąż używana na określenie tej spódnicy-hybrydy. gdy a reprezentuje kategorię bardziej zakorzenioną w języku niż b. jako że odnosi się w równym stopni spódnicy. czasami synonimicznych. Innymi słowy. że coś zostanie nazwane przez określone słowo. W zakończeniu mniejszego rozdziału. albowiem bardziej przypomina prototypowe samochody niż furgonetki. Jak stwierdziliśmy wyżej. 2. że wybór danej jednostki leksykalnej uzależniony jest od wyrazistości zarówno semazjologicznej. jak i onomazjologiczna. a nie wyrazu b. W związku z tym. pokusimy się o wyjaśnienie. wybór danej jednostki leksykalnej jako nazwy danego desygnatu jest zdeterminowany zarówno przez wyrazistość semazjologiczna. dlaczego użytkownicy języka w określonej sytuacji wybierają takie a nie inne słowo. Dla-0 Europejczycy nazywają samochodem niodel Renault Espace.

Jeśli część jednej domeny wykorzystana jest do opisu całości. mówimy o metonimii pojęciowej. jedne znaczenia są zawsze bardziej centralne. Wyrazy łączą się w pola leksykalne. Należy również pamiętać. Wszystkie znaczenia wy razu powstające na bazie procesów metonimii. W jakiej zależności semantycznej pozostają znaczenia (d) i (g) w stosunku do znaczenia prototypowego (a)? . Termin zakorzenienie odnosi się do zjawiska utrwalania się w języku danej formy. ale te ostatnie wyróżniają się niższym stopniem zakorzenienia. Dwa głóv kierunki badań słów i ich znaczeń to semazjologia i onomazjolog. które definiowane są w stosunku do prototypu i peryferii danej kategorii. znaczenia (a) „matka ojca lut ' kie stożka 72 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLO Wskaż znaczenie. Uzasadnij! swoją odpowiedź. ćwiczenia i zadania n3łowa głowa anie" uczesanie owadź głową wie. metafory. Chociaż z gruntu odmienne. zawężenie. Zamiast terminów poziomu podstawowego możemy używać terminów nadrzędnych. np. te dwa podejścia do znaczenia leksyk? nego i nazw przedmiotów mają cechy wspólne. f łączeń semantycznych czy nieostrości. Wśród kilku nazw na określenie danego przedmiotu zawsze istnieje nazwa prototypowa. Jeśli brakuje dla danej kategorii terminu podstawowego. metonimia. ponieważ stosując napotykamy podobne zjawiska w sferze efektów prototypowych. Zalecana lektura leksykalnej . z wyjątkiem zamieszczanych w słownikach wysoce specjalistycznych definicji. nie) odpowiedzialne za powstanie pozostałych znaczeń. mówimy o luce leksykalnej. nazywana terminem poziomu podstawowego. Granice między znaczeniami w obrębie sieci radialnej. Gdy cała domena jest przenoszona na inną domenę. To znaczenie słowa. są nieostre i rozmyte. które cechuje maksymalna wyrazistość. W metonimii związki między znaczeniami ustanawiane są na podstawie relacji przyleglo-ści. czyli prototypowe. spodnie. takich jak dżinsy czy minispódniczka). jabłko. rozszerzenia i zawężenia tworzą wspólnie sieć radialną. które ujmują istotne rozróżnienia w domenach pojęciowych rozpoznawane przez daną społeczność językową. niż inne. ryba itp. rozszer. takich jak ubranie. czego nie mogą opisać klasyczne definicje znaczenia. że hierarchie taksonomiczne kategorii leksykalnych nie tworzą klarownych taksonomii o przejrzystym układzie rozlecz c .nonimii wyróżniamy zjawiska antonimii i homonimii.harakteryzują się*" 26 ' . drzewo. w metaforze zaś na bazie podobieństwa elementów lub sytuacji należących do różnych domen. Pośród wielu znaczeń wyrazu. lub terminów podrzędnych. mamy do czynienia z metaforą pojęciową. kojarzone jest z daną formą wyrazową częściej od innych jego znaczeń. np. samochód. domena źródłowa „ciało ludzkie i domena docelowa „meble". które można uznać za prototypowe oraz pro sy zmiany znaczenia (metafora. a zwłaszcza obrzeża różnych kategorii znaczeniowych.7.

'] minów pozostaje w związku metaforycznym. (e) Ojciec skrzyczał mnie za kolejną laskę z angielskiego. 4. vrucht.Które ze znaczeń można opisać za pomocą klasycznej definiti znaczenia.. Poniżej przytoczono kilka wyrażeń ze słowem czarny. Sporządź schemat Sieci radiaJnej dla pomnych »«d *w^ fJ^^^^J^r*^^^!*1 " ' . czy też z metaforą lub metonimia pojęciową. o . W zbiorze terminów bliskoznacznych wyrazu owoc przytoczo-1 nych w przykładzie (2) znajdujemy słowa żniwo oraz plon dla znaczenia dosłownego i przenośnego tego wyrazu. metafory oraz metonimii. (d) Marcin poderwał na dyskotece dwie laski z PWST. Po wprowadzeniu pewnych rozróżnień. (a) Starszy pan podpierał się laską. miękka.(• Przedstaw na rysunku sieć radialną słowa babka. Frucht. a które onomazjologiczną próbą rozwiązania problemu kategoryzacji? Uzasadnij swoją odpowiedź. Które z tych dwóch ter. że jednostki leksykalne mogą mieć kilka. a także. będących nazwami rzeczy i zachodzących między nimi relacji. -. „ 3.3. 2. która w wypo76 . a które metonimicznym '•• z wyrazem owoc? Uzasadnij swoją odpowiedź. niderl.^ Aairnterm^y jak ska. często powiązanych ze sobą znaczeń (semazjologia). Które z tych słów jest semazjologiczną. »•!. niderl. W tym rozdziale przekonamy się. które mogą odgrywać rolę w procesie tworzenia wyrazów. Obst. Wyraz jest to abstrakcyjna jednostka leksykalna (leksem). ^^działów l i 2Rozdział 3 Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia W rozdziale 2 dowiedzieliśmy się. . przyjrzymy się czynnikom. nauce o elementach składowych jednostek leksykalnych i wykładnikach ich połączeń w konstrukcjach na poziomie składni. fruit (b) „nasienna część rośliny. że różne jednostki leksykalne mogą wyrażać te same pojęcia (onomazjologia). drzewa": niem. że te same mechanizmy odgrywają rolę w morfologii. Pokazaliśmy też.„ cnnrtowe. (b) Do naszego ciasta przydałaby się laska cynamonu. W każdym przypadku wskaż motywację użycia słowa czarny. jak w przypadku słowa szkoła. tradycyjnie stosowanych w morfologii. (c) Portal kościoła zdobiony był laskami z piaskowca. że można określić powiązania między różnymi znaczeniami tego samego wyrazu lub różnymi znaczeniami jednostek leksykalnych należących do tego samego pola semantycznego odwołując się do mechanizmów zawężenia lub rozszerzenia znaczenia. a które nie? Uzasadnij swoją odpowiedź. 5. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej Morfologia jest nauką o wewnętrznej strukturze wyrazu.. Określ. 6. czy w tych przypadkach mamy do czynienia z metaforą lub metonimia językową. jadalna część rośliny": niem. Ekwiwalenty dwóch centralnych znaczeń polskiego słowa ów brzmią inaczej w języku niemieckim i niderlandzkim: owoc (a) „słodka. jak w przypadku nóg łóżka (por.2).

w odróżnieniu. natomiast kompozycją . jakie wyrazy przybierają wchodząc w związki syntaktyczne z innymi elementami wypowiedzenia lub do łączenia form w wypowiedzeniach. itd. PZMot) itd. Natomiast pflj stawowe jednostki analizy morfologicznej. których wykładnikami są morfemy gramatyczne. morphe . fem gramatyczny. albo związane.). Terminem tym jest morfem (od greckiego. zwanego też rdzeniem.tworzenie wyrazów na bazie ćtwóch i więcej morfemów głównych.)). Derywacją nazywamy tworzenie-wy*azów pochodnych na bazie jednego morfemu głównego. Relacje syntaktyczne. W rozdziale 2 koncentrowaliśmy się na wyrazach. woźny (deki. które wchodząc ze sobą w różne związki. -ek w domek. nazywamy morfemami swobodnymi. zachodzą zarówno na poziomie grup składniowych. na przykład. tworzą radialne sie< znaczeń. Potrze ny nam jest termin obejmujący zarówno te składniki wyrazów. czyli morfemy.właściwe końcówki osobowe. jak i morfemy gramatyczne mogą być albo swobodne. w jaki sposób z morfemów tworzy się wyrazy. wczoraj -> wczorajszy). Rzeczowniki przybierają właściwe końcówki przypadkowe. które wys pują wyłącznie przyłączone do innego morfemu lub morfemów. Morfem może być jedynym składnikiem wyrazu lub jego składowym elementem. ucięcie (np. żeńska)). jak od wyrazów można tworzyć wyrazy pochodne lub łączi je w wyrazy złożone. lać —> odlać) i kompozycje. gułami łączenia wyrazów w konstrukcje składniowe. dom —> domek. jak i na poziomie zdania. Morfemy. Do najważniejszych sposobów tworzenia wyrazów zaliczamy dery wacje. W języku polskim rzadkie jest tworzenie wyrazów złożonych przez połączenie dwóch morfemów głównych bez wiążącego je afiksu (np. kot + ka) lub też łączyć dwa i więcej morfemy główne (np.1. połączenie w wyraz liter. zwanego też afiksem. w języku angielskim.) —sprosta (rzecz.1. od języka angielskiego. żelbet. Morfemy główne i afiksy . czyli podstawowego składnika wyrazu. Morfemy gramatyczne służą do tworzenia form. PKO. morfemu pobocznego. właściwą (np. postać"). Mówiąc najogólniej. jak forma wyrazu służy wyrażenu związku składniowego wiążącego wyrazy w konstrukcjach. 3. drugą . odwrotnie niż np. od którego ten derywati pochodzi (np. jak i te formy. Tworzenie nowych wyrazów odbywa się ponadto przez przeniesienie wyrazu z jednej części mowy do innej (np. w domek. który zachodzi między wyrazami w danym wy-powiedzeniu (np. W języku polskim morfemem głównym może być morfem swobodny (np. końcówka -u w domku.terminem mor-. Sanepid. ale olbrzymia większość morfemów głównych to morfemy związane (npryb.). zgodnie. Zarówno morfemy leksykalne. ca znaczenie leksykalne lub pełniąca funkcję gramatyczną. don. gimbus. na warny morfemami związanymi. wyraz pochodny powstaje przez przyłączenie do morfemu głównego. czasowniki . Morfemy.„kształt. Zacznijmy od przyjrzenia się. Związany morfem poboczny może być dodany do jednego morfemu głównego (np. w obrębie tej samej części mowy. dług + o + włosy). udomowić itd. od wyrazu. męska) -> woźna (deki. PAN. domisko. czyli derywat. -isko w domisko itd. specjalista -> spec). Możi) je porównać do wyrazów z tego względu. Przyjrzyjm się teraz. któ są konieczne i od których wywodzą się wyrazy pochodne (np. długowłosy). które odróżniają wyraz pochodny. jak i formy służące! wyrażaniu związku. które mogą wystąpić samodzielnie jak wyrazy. głosek lub fragmentów wielowyra-zowych nazw (np. definiil się jako najmniejsze jednostki języka posiadające znaczenie. a także. zegar + mistrz). gdzie morfem główny jest .+ -ak).WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL wiedzeniach występuje w różnych formach fleksyjnych. z klasy wyrazów o jednym typie odmiany do innego typu odmiany (np. przyrostek -ąc w śpiewającĄ spójnik zdaniowy że). (np. najmniejsza jednostka języka posiadają-. że tak jak wyrazy mógł mieć znaczenia prototypowe (podstawowe) oraz poboczne (peryferyj ne). Pierwszą określa się terminem morfem leksykalny. prosta (przym.

m. fish + -y -. Słowotwórczą strukturę wyrazów przedstawiono w formie wykresów.rybi"(dosł. np.p. 1.p. stojące po morfemie głównym." . jest spójnik matycznego która poza amatycznego fcmu gradomem). Ze względu na położenie względem morfemów głównych w wyrazach pochodnych. Proces morfologiczny Przyłączający prefiksy nazywamy prefiksacją. Morfemy gramatyczne podane są w nawiasach: (Da. Wstawi( nie interfiksu między dwa morfemy rdzenne nosi nazwę interfij cji. dług -odystans -ow(y) (kompozycja z interfiksacją + derywacja) historyczny językowy -0"160 -y" równaj forro^^amatycZną (porównaj formę Morfempis* ————— grama" morfem wyrażający tryb przyp tyczne. Dział morfologii zajmujący się wyrazami pochodnymi nazj jest słowotwórstwem. np.zwykle morfemem swobodnym (np. su-fiksy (przyrostki). . fish + -ery .morfem poboczny.gł. m. a symbol „m. np. niezły. Symbol „m. morfemy poboczne dzieli się zasadniczo na prefi-ksy (przedrostki). wyraz pochodny może być utworzony przez zastosowanie jednego lub więcej procesów słowotwórczych. m. Co więcej.„rybołówstwo" (dosł.. .gł. Wyrazy pochodne Procesy słowotwórcze morfem główny zlew kompozycja morfem morfem poboczny główny derywacja -ozmywak morfem główny ogród morfe: pobo -nik Derywacja i kompozycja nie są oczywiście jedynymi procesami słowotwórczymi. „ryba" + -ery). Nazwy procesów słowotwórczych podano w nawiasach.„ry60" + -y)). na78 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: tomiast proces przyłączający sufiks nazywamy sufiksacją. stojące ifliędzy morfemami głównymi." oznacza morfem główny. oraz in-terfiksy. beczkowóz.gł. nożyk. Rys. . stojące przed morfemem głównym. Poniższe przykłady ilustrują budowę kilku wybranych wyrazów pochodnych. długodystansowy m.p. morfemy ^^ zi gwobodnego zwi Jak już ne lub związane.-^y.

który nie jest podłączony do l gniazdka.> ^ rze. Rys. pr^. . Mówiąc o takim urządzeniu. 2. łączanym do rzeczownika. Stowotwórstwo a nadawanie nazw Poznaliśmy dotąd dwa różne sposoby służące tworzeniu nazw: kompozycję i derywację. który sposób wyrażania danego znaczeniaj ustali się w języku.ęzykach pe nią Na pr składniowych i ^ trukcja skła-pa nominalna.x.. 2. . gramatyczny (wyraz funkgonalny) morfem leksykalny prost związany m. w których określoność grupy nominalnej ma wykładni]. atyczne ***** sluzyć do funkcjonale mog? knstrukcji «^^^e ważną role . fleksyjny) -yml-ego itd. że grupa pracowników dużej amerykańskiej firmy elektronicznej zgromadziła się przy stole konferencyjnym dla| omówienia nowego typu telefonu. W sytuacji.„(jakaś. swobodny m. 3. Typy morfemów gramatycznych Składniki analizy gramatycznej związki składniowe i formy fleksyjne morfem leksykalny fakt. na przykład mobile phone („telefon ruchomy"). Rozpatrzmy przykład nazwy niedawno wprowa^ dzonej do wielu języków. morfologiczny. gramatyczny (m. dlaczego język używa takiego a nie innego sposobu tworzenia nazw. że w łączeniu wy kład. a book . Tvnv mnr-fior». Formy wyrazów składające się.1. Powstaje więc pytanie. cellular phone („telefon 81 („telefon . 2. mogą użyć wielu określeń. poza morfemami głównymi. ze związanych morfemów fleksyjnych nazywamy formami fleksyjnymi Tworzeniem form fleksyjnych zajmuje się dział morfologii znany jako fleksja. Porównaj huset (dosłownie dom + określo. Wyobraźmy sobie. ny) w języku norweskim.. w języku l • ___ Ir-t-rirPI określoności lub p p yP rówmez na rozaj . kiedy istnieje kilka możliwości. Ale tworzenie nazw może się odbyć także drogą połączenia wyrazów w konstrukcjach składniowych. czyli ^kon^ ^^ składnikiem ^t«^ Hadnikiem 80 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpQLoc na) książka". nie da się z góry przesądzić.2. W innych je zykach. która poza PTZ czownika. wykładnik ten może być morfemem związanym.——— Rys. Swobodne " j •— — tworzenia puszczenie. nieokreślona) książka"). Typy morfemów gramatycznych przedstawiono na rys.

W AmE używa się nazwy a parking lot w odniesieniu do miejssca (zwykle placu) wyznaczonego do parkowania. and bcought a black and white portable.r mochód czterodrzwiowy ze stałym dachiem. że przyjęcie się nowego wyraztu dla określenia nieznanych dotąd przedmiotów pojawiających się w rróżnych kulturach jest wynikiem „ścierania się" czynników onomazjcologicznych. Jest oczywiste. sam staje się nazwą danego przedmiotu. skrótu od angielskiej nazwy global system for mobile communication („globalny systtem komunikacji mobilnej") lub też een draagbare telefoon („telefoin przenośny").komorka"). jakie wyrazy przyjmują si^ w nich jako nazwy przed82 WEWNĘTRZNA STraUKTTJRAWYRAZU|MOpi^u miotów. Jednakże częściej jest stosowany w BrE niż w ArrnE. są w polszczyźnie kotlet schabowy -> schabowy. Natomiast \w odmianie brytyjskiej * f niła się nazwa podkreślająca możliwcość korzystania z telefo-wrochu. ° gkiąj odmianie języka angielskiego przyjęła się nazwa budowie sieci stacji radiowych (odbierających i przeka-ły elektromagnetyczne: cellmlar phone.) „kran" washing-up liąuid dish-washing liajuid „płyn do naczyń" cutlery siluerware „sztućce" fish-slice spatula (z hiszp. lecz również odmiany języków różnią się między sobą co do tego. określenie wzorowane na zapożyczonym z angielskiego słowie handy ( poręczny").. „budynek przeznaczony do parkowania samochodtów"). jak i bry skiej (BrE) odmianie języka angielskieego wyraz car używany j w odniesieniu do pojazdu z silnikiem imechanicznym. aiutomobile („samochód"). a! wyrazów o bardziej wyspecjalizowanej 1 treści takich jak sedan (.nocket phone („telefon kieszonkowy"). zwany też ^ Zar (.mobile phone. W języku francuskim weszła \w użycie nazwa un portable oddającej przenośny charakter urządzania. Przykładami nazw analitycznych. Angielski wyraz portable jest starym zapożyczeniem z.) „łopatka kuchenna" bin waste-basket „kosz na śmieci" tea-towel dishcloth „ścierka do naczyń" Etymologia niektórych nazw używaniych w . czyli określeń pojedynczych przedmiotów lub pojęć składających się z dwóch i więcej wyrazów. Nie tylko języki. reczności i jako nazwę takiego telefonu prrzyjęto ein Handy. ale obecnie używany jest prawie wyłącznie w ocdniesieniu do przenośnego odbiornika telewizyjnego. przynajmniej w tym samym języku. limuzyna") czy conva ible („samochód ze składanym dachem. Po pewnym czasie nowa nazwa zakorzenia się i zostaje wprowadzona do systemu języka. sklep spożywczy -> spożywczy itd.. gdzie używa się albo v razu o szerszej treści informacyjnej. co pokazuje poniższy przykład. Kolejnym przykładem tej „walki" są nazwy przedmiottów i urządzeń kuchennych używane w BrE i AmE. przenośny. języka francuskiego. pociąg pośpieszny -» pośpieszny. przez co nie daje się już użyć na oznaczenie nowych przedmiotów. natomiast nazwy ai parking garage w odniesieniu do budynku przeznaczonego do parrkowania samochodów. kiabriolet"). Na przykład. tworze jednowyrazowe nazwy syntetyczne. Każde odz'wierciedla inny sposób konstruowania treści poję-dkreśla pewną wyrazistą. Wymieniliśmy nasz kolorowy telewizor na czarno-biały. które podlegają skróceniu. Z kolei w niderlandzkim używa się een gsm. lub też carphonie („telefon samochodo-W>1 W ięzyku niemieckim przeważył aspelkt łatwości w obsłudze. digital phone portable phone („telefon iprzenośny") itd. zarówno w amerykańskiej (AmE). Jej część może nawet ulec ucięciu i tak skrócony wyraz. właściwvą przedmiotowi cechę. (2) We swapped our colour television. (3) BrE AmE oven cooker „kuchenka" łap faucet (z franc. Miejsce do park wania samochodu nazywa się w BrE cair park („parking". jak to miało miejsce w przodku portable w języku angielskim.

że tworzenie nazw do pewnego stopnia odzwierciedla wielokuliturowość amerykańskiego społeczeństwa.ga. Gramatyczna klasyfikacja nazw (b) złożenia (c) derywaty (d) typ mieszany (c+b.rmi-strzowski pociąg pośpieszny bus beczkowóz mówca długodystansowiec pasta do zębów pekaes kulturalno- . Przykłady zostały podzielone na sześć klas. skróty) tyczne prostokąt opiekacz ze. odzwierciedlaj ącyclh różnice w budowie wyrazów pochodnych. Dlatego też badanie procesów nadawania rzeczom nazw jest ściśle powiązane z badaniem kuiltury dominującej w społeczeństwie posługującym się danym językiiem lub jego odmianą. twiej można się o tym przekonać badające różne języki. b+c) (e) konstrukcje syntak(T) inne (np.amerykańskiej odmianie języka angielskiego wyraźnie pokazuje. Ła-. !. W tabeli l podsumowano różne sposoby tworzenia nazw.

wyrazy niepodzielne dom kot W dalszej części tego rozdziału omówimy szerzej dwa najważniejsze procesy słowotwórcze, kompozycję (3.2) oraz derywację (3.3). Następnie przyjrzymy się innym sposobom tworzenia słów (3.4) oraz morfemom gramatycznym (3.5). W każdym z tych podrozdziałów rozpatrzymy różne znaczenia przysługujące morfemom, a także zastanowimy się nad rolą, jaką odgrywają one w procesie nadawania nazw. 3.2. Kompozycja W tym podrozdziale zapoznamy się z regułami tworzenia wyrazów złożonych, czyli złożeń, porównamy wyrazy złożone z połączeniami wyrazów w konstrukcjach składniowych, a następnie zastanowimy się, jakie typy wyrazów złożonych upowszechniają się i wchodzą do systemu języka oraz czemu służy proces kompozycji. 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych Tworzenie wyrazów złożonych odbywa się na podstawie ścisłych zasad. Złożenia budowane są na zasadzie szeregowej lub hierarchicznej; większość tworzona jest z członów, które pozostają do siebie w stosunku nierównorzędnym, czyli hierarchicznym. Układy szeregowe powstają przez zespolenie dwóch (i więcej) członów znaczeń wo równorzędnych, np. sprawozdawczo-wyborczy (tzn. „sprawc dawczy" i „wyborczy"). W układach szeregowych człony mogą zost przestawione bez zmiany podstawowego znaczenia (wyborczo-spr wozdawczy). Układy hierarchiczne powstają przez połączenie § mantycznie nierównorzędnych członów w układzie podrzędno-na rzędnym. Człon podrzędny jest członem określającym, natomia człon nadrzędny jest członem określanym, np. jasnozielony. W języku polskim wyrazy złożone charakteryzuje brak odmiar pierwszego członu (np. dobrobyt, dobrobytu, dobrobytem, *dobregt bytu, *dobrymbytem), oraz, w mniejszym stopniu, niesamodzielnej akcentowa pierwszego członu. Większość złożeń ma jeden akcei główny, podobnie jak wyrazy słowotwórczo niepodzielne oraz der waty (np. dalEko widzi —» dalekOwidz, stAry drUk —» starOdrw ale: biAło-czerwOny). Te same kryteria, gramatyczne i fonologiczm odgrywają rolę również w języku angielskim. Przykładowo, wyra; złożony ma w angielszczyźnie zwykle jeden akcent wyrazowy, któr pada na pierwszy człon złożenia. Drugi człon nie jest akcentowany (np. blAckbird - dosłownie czarny + ptak, „kos"). Dla porównanie, w grupie nominalnej składającej się z rzeczownika i przymiotnika, główny akcent pada na drugi składnik, ale akcentowany jest, choć słabiej, również pierwszy składnik (np. a blAck blrd „czarny ptak"). Człony wyrazu złożonego mogą należeć do różnych kategorii leksykalnych. W języku polskim należy zwrócić uwagę na towarzyszą ce kompozycji procesy słowotwórcze i fleksyjne. Podane poniżej przy kłady to rzeczowniki złożone, w których drugim członem jest rzeczownik, a pierwszym kolejno rzeczownik, liczebnik, przymiotnik i czasownik. (4) a. rzeczownik + rzeczownik = beczkowóz, kręgosłup b. liczebnik + rzeczownik = stulecie, czterowiersz c. przymiotnik + rzeczownik = płaskostopie, starodruk d. czasownik + rzeczownik = śpiwór, przebiśnieg Znaczenie rzeczowników złożonych zależy od znaczeń ich

składników. Relacje wyrażane przez człon określający w stosunku do członu określanego są różnorodne. Człon określający może wyrażać środek umożliwiający czynność typowo wykonywaną przez człon określony 3 2. narostatek, rentgenoterapia), składnik członu określanego (np. iobeton, motorower), obiekt czynności wykonywanej przez człon \ eślany(np. projektodawca, powieściopisarz) itp. Interpretacja złożeń zależy od naszej wiedzy pozajęzykowej. Ponieważ wiemy, że pojazdy mogą być napędzane przez silniki parowe, elektryczne lub spalinowe, w złożeniach takich jak parowóz, elektrowóz, spalinowóz interpretujemy pierwszy człon jako określający rodzaj czynności wykonywanej przez pojazd. Wiemy jednak, że beczka nie może być napędem, podobnie jak nie może nim być radio. A zatem w złożeniach beczkowóz i radiowóz interpretacja członu określającego musi być inna. Jaka dokładnie jest ta interpretacja, wynika z naszej wiedzy pozajęzykowej. Podobnie jest w innych językach. Na przykład w języku angielskim, gdzie zdecydowana większość morfe-mów leksykalnych to morfemy swobodne i dlatego też kompozycja jest znacznie częściej stosowanym procesem słowotwórczym niż w polszczyźnie, w złożeniu leather shoe (dosłownie skóra + but, „skórzany but") człon podrzędny określa materiał, z jakiego but jest wykonany. W złożeniu tennis shoe (dosłownie tenis + but, „tenisówka/but do tenisa"), człon podrzędny określa, do wykonywania jakiej czynności używany jest taki but. W złożeniu alligator shoe (dosłownie aligator + but, „but ze skóry aligatora") człon alligator nie może określać czynności, ponieważ wiemy, że aligatory nie noszą butów, oraz że nie ma specjalnych butów używanych w czynnościach dotyczących aligatorów. Bardziej prawdopodobna jest więc relacja materiałowa, przy czym rozumiemy, że but nie jest wykonany z całego aligatora, lecz jedynie z jego skóry. Przymiotniki złożone mogą powstać przez kompozycję dwóch przymiotników semantycznie równorzędnych (np. głuchoniemy) lub semantycznie nierównorzędnych (np. staroangielski), w których pierwszy, podrzędny człon modyfikuje znaczenie drugiego, nadrzędnego członu. Również przysłówek może być zespolony z przymiotnikiem w jeden wyraz złożony (np. krwistoczerwony). W tym przypadku przysłówek jest członem podrzędnym i modyfikuje znaczenie przymiotnika, określając stopień cechy wyrażanej przez przymiotnik. Wiele przymiotników złożonych tworzonych jest od związków składniowych, złożonych z wyrazów należących do różnych kategorii leksykalnych (np.płaskie dno -»płaskodenny, strzela szybko -> szyb86 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MOBPn kostrzelny, lubi ciepło -> ciepłolubny itd.). Procesowi kompozycji 0X1-gatoryjnie towarzyszy w takich przypadkach derywacja, tworzą przy pomocy morfemu słowotwórczego (np. (o)n(y), -(o)w(y) oraz i,? terfiksu) przymiotnik złożony z morfemów głównych zespolonych w jedną podstawę słowotwórczą. Kompozycji może towarzyszyć zmiana znaczenia członów. IW, kładowo, wyraz gród używany jest w odniesieniu do pierwotnej os^ dy, siedziby wodza bądź władz, lub miasta. Wyraz ciemnogród nie jest jednak używany w odniesieniu do zabudowanego obszaru, lecz metonimicznie, w odniesieniu do społeczeństwa, ogółu ludzi, nie tyle nawet zamieszkujących ten sam gród (ani nawet ten sam obszar), co połączonych określonymi poglądami. W wyrazie ciemnogród człon ciemny nie oznacza braku światła, lecz - przez metaforyczne rozszerzenie znaczenia - brak oświaty, zacofanie. Widać więc wyraźnie, że w trakcie procesu kompozycji uległy zmianie podstawowe znaczenia obu morfemów leksykalnych stanowiących człony złożenia. Podobnie wyraz złodziej jest starym złożeniem o budowie i znaczeniu analo gicznym do wyrazu złoczyńca, antonimem wyrazu dobroczyńca. Zawężenie znaczenia członu zło do występku polegającego na kradzież) spowodowało, że z czasem złodziej zaczął

oznaczać już tylko tego, ktc dopuszcza się kradzieży. Podobnie jest w innych językach. Użycie członu alligator w angielskim złożeniu alligator shoe w odniesieniu nie do całego zwierzęcia, lecz tylko do jego skóry, to kolejny przykład metonimii. Z kolei w angielskim złożeniu horse shoe (dosłownie koń + but, „podkowa końska") użycie członu shoe na określenie rodzaju zabezpieczenia mocowanego do kopyta końskiego jest przykładem metaforycznego rozszerzenia znaczenia jednego z członów złożenia. 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych Przez konstrukcje składniowe rozumie się połączenie wyrazów w stosunku szeregowym, czyli współrzędnym (np. ciepły i ładny, mężczyźni, kobiety i dzieci), lub w stosunku hierarchicznym, czyli niewspółrzędnym, opartym na jednym z możliwych związków składniowych, np. związku zgody, w którym składnik podrzędny zgadza się ze składnikiem nadrzędnym pod względem rodzaju, osoby, liczby i przypadka (porównaj formę przymiotnika w grupach nominalnych miły chłopak i miła dziewczyna). Ogólnie mówiąc, w odróżnieniu od «<??^?^E?^i^i—*». S?:^^^t^5?5??s; Scej8składniowo mazanych wyr fereśtorstó czy stotófepa. S, pojęcia, np. wcześniej wspomn y ^ ^.^ . .„V*P ,zeru;ona porzeczK ,^ ^J^. analitycznymr. Są to styku ^US^n-1 *"- BLJf Niektóre złożenia tyczną, czego nik złożony ziuu^-s/-wyrazów jako złożeń zy. Na przykład, an^ z grupy nominalnej tunek rośliny „otw" Ze względu na jem L swoją przejrzystość _ix_ wyhnieniony wcześniej rzec^ow. ' vwnicy języka nie postrzegają jiakim z czasem ulegająca. - ' stokrotka") wykształca się lUBlu,^;,"oko dnia"), określają^ ga. ," wczesinym porankiem. . • —._-_._,^4.0ść semantyczną, z\oze. tworzenia naz\^. p0— i, • pretacyjnycn, J dwuznaczny itd., czy midorowa, gazeta nika ze zmian se mantycznego zawężenia, równaj białoskórnictwo ^ ; 2 jagodami ~ "" o. trata przejrzyStości wy-^ ich skła^,. se. metafory oraz metom^ (po. i czarny ch^akter> angielskim seitianty. złenia app^e tree (doslownie ^ WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOl niej blackbird, niemniej w przypadku tego drugiego, związek serru ; tyczny pomiędzy obu członami nie jest na tyle wyraźny, aby możr było stwierdzić, do jakiej podkategorii odnosi się ta nazwa. Znacs nie przymiotnika w połączeniu ze znaczeniem rzeczownika rue wskazuje jednoznacznie, o jaki gatunek ptaka chodzi. Kos niekoniecznie nawet jest koloru czarnego i mówiący może sobie wyobrażać, że taki ptak jest brązowy. Ponieważ samiczki tego gatunku ptaków faktycznie są brązowe, możemy użyć w odniesieniu do nich pozornie tylko paradoksalnego określenia brown blackbird („brązowy kos"). 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy Złożenia, a w języku polskim również zestawienia, odgrywają główną rolę w tworzeniu taksonomii w obrębie leksykonu. Jak już powiedzieliśmy w podrozdziale 2.3, w taksonomii wyróżnia się kategorię pojęciową stanowiącą podstawę klasyfikacji oraz nazwy nadrzędne (ogólniejsze) i nazwy semantycznie podporządkowane (bardziej szczegółowe). Nazwy ogólniejsze umieszczone są ponad nazwami poziomu podstawowego, natomiast nazwy bardziej szczegółowe -pod nimi. Główną fuiikcjajsłożenia, a także zestawienia, jestmtwo-

rzenie w obrębie danej kategorii pojęciowej nazwy jednostki podporządkowanej, o węższej treści informacyjnej. Zgodnie z naszymi rozważaniami w rozdz. 2.3, motopompa to określony typ pompy, chemioterapia to pewien rodzaj terapii. Podobnie jest z zestawieniami. List gratulacyjny to szczególny rodzaj listu, analiza stylistyczna jest szczególnym rodzajem analizy. Kiedy pojawia się jakaś nowa rzecz, funkcją języka jest utworzenie dla niej nazwy. Przykładem złożenia stosunkowo niedawno wprowadzonego do języka polskiego jest par~ kometr, a do języka angielskiego motorway (dosłownie silnik (mechaniczny) + droga, „autostrada"). Przykładami niedawno wprowadzonych zestawień są w języku polskim karta bankomatowa, telewizja kablowa czy też wanna z hydromasażem. Ogromna ilość złożeń i zestawień potrzebna jest na określenie nowych, bardziej szczegółowych pojęć w obrębie różnorakich kategorii pojęciowych, a także dla wskazania relacji pomiędzy parami hiponi-mów i hiperonimów takimi jak adres elektroniczny i adres. Gdyfcy-śmytażde nowe bardziej szczegółowe pojęcie chcieli nazwać przy pomocy nowego, słowotwórczo niepodzielnego wyrazu, przekroczylibyśmY pojemność pamięciową umysłu i zaburzyli hierarchii113- f ru~ kturę leksykonu. Wprowadzenie do systemu języka sW^010.20 niepodzielnych wyrazów na określenie tysięcy nowych zjais .^>0-'a" wiających się rok w rok w naszej kulturze wydaje się nimoz iwe' Dla przykładu, do niedawna list (zwykle kartkę papieru wr^z koPCT~ tą) wysyłaliśmy pocztą. Od niedawna nie musimy korzysic z us u^ tradycyjnej poczty, bowiem list można wysłać bez pisanii^0 na Pa~ pierze i wkładania do koperty, korzystając z poczty elektrłlczneJ' Interpretacja nowych złożeń i zestawień jest łatwa. ?amy z^a" czenie podstawowe poszczególnych członów, dostrzegam' Jaka Jes między nimi zależność semantyczna, a ponadto wiemy,a ^. zna" czenie podstawowe członów uległo metaforyzacji i potraf^ zmter~ pretować te nowe znaczenia przenosząc, na przykład, znczem(~ wy-razu poczto z jego domeny źródłowej do domeny docelow'^' czy a" tegorii pojęciowej wyrazu elektroniczny. Jako użytkowej •'5Z/. f' należymy do określonej społeczności kulturowej i wiem' . ^a 1C nowych pojęć odnoszą się nowe nazwy. Tak więc, dla celw interpi"e-tacji nowych nazw posługujemy się wiedzą o zasadach t\Przenia w^~ razów w komponencie słowotwórczym, ogólnymi strateiiami łt°Sni" tywnymi, takimi jak metaforyzacja, oraz kulturowo uwrunliowana. wiedzą pozajęzykową. 3.3. Derywacja W tym podrozdziale przyjrzymy się dwu różnym bPom allllsoy oraz pokażemy, jak wyrazy przekształcają się w afiks^' as ^pnif omówimy pokrewieństwo znaczeniowe niektórych m(rtemowi ic funkcję „uogólniającą". Przyjrzymy się również rodz^0111 anksow słowotwórczych. 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne O ile wyraz złożony (tzw. derywat złożony) najczęś(!ej ZDUQ°wany jest z dwóch morfemów leksykalnych, derywat pros^ zbudowany J—- leksykalnego oraz jednego luf W1^cej morfe: — r.._i,^; oł;>wotworczei od 90 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG). wcześniej — o morfemach słowotwórczych, używanych do tworzenia nowych wyrazów, i o morfemach fleksyjnych, używanych do tworze--1 nią form wyrazów w konstrukcjach gramatycznych. Morfem słowotwórczy, np. -ek, dodawany jest, mówiąc najogólniej, do wyra motywującegoTpbdstawowego, czyli wyrazu, od którego derywat po-chodzi. Wyraz podstawowy zawiera zasadniczy składnik, czyli mor-fem główny (rdzeń), stanowiący o podstawowym znaczeniu wyrazu (np. dom - w wyrazie domek) (por. 3.1.1). We fleksji używa się również na określenie tej części wyrazu odmiennego, która pozostaje po odcięciu końcówki fleksyjnej, terminu temat fleksyjny (np. dom(e)k jest tematem fleksyjnym w

won-derful („cudowny").oraz dlaczego pewne przymiotniki o sensie przeczenia tworzy się w inny sposób. etymologicznie związany jest z przymiotnikiem fuli („pełen. Obecność wyrazu przymus eliminuje *musienie. spoonful (dosłownie łyżka + pełny. że albo z punktu widzenia kategorii pojęciowych nie ma potrzeby zastosowania tego właśnie procesu słowotwórczego. dla których często nie tworzymy wyrazu pochodnego w pewien określony sposób. wyrażającego brak danej cechy. domkiem. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja Gramatykalizacjąnazywamy proces przemiany swobodnego morfemu głównego w morfem poboczny. jak perywacja__________________ orzypadku wyrazu harmless („nieszkodliwy"). jest fakt. nie (jest) równy. a nie *pisacz. domku itd. Jednak od biec utworzony został biegacz. zastanówmy się nad ogólnym znaczeniem prefiksu nie-.czytanie. utworzonego od larm („szkoda. Na przykład angielski morfem -ful. itd. Utratę przejrzystości etymologicznej wyrazów i ich zmiany znaczeniowe obserwujemy również w języku polskim. prędkiego poruszania się". że o ile pierwsze przyłączane są zawsze do ograniczonego zbioru morfemów leksykalnych. nierówny. ale nie musieć . Mamy więc w języku polskim czytać . Przykładowo. Podobnie jest. 3. na przykład. Sens ten zachował się w wyrazie wycieczka.2. nie *biegarz. „kęs").? Aby wyjaśnić. w języku angielskim. występujący w takich wyrazach jak careful („uważny"). Podobnie rzeczownik dziad nazywał na początku „ojca ojca lub matki". niesłuszny. czy to o funkcji słowotwórczej. niepusty itd. Z czasem wykształciło się znaczenie „starego niedołęgi lub żebraka". niedojrzały. albo też w ogóle nie istnieje potrzeba utworzenia nowego wyrazu. bielizny z białym strojem anipiumicy z piwem. Znaczenie i produktywność afiksów Dla zanegowania cechy wyrażanej przez przymiotnik w języku polskim najczęściej dołączamy do takiego przymiotnika prefiks nie-. Znaczenie współczesne rozwinęło się w wyniku metaforyzacji. Jako sufiks powoli nabrał znaczenia „posiadania jakiejś cechy w znacznym stopniu". „pełna łyż(ecz)ka") itd. Znaczenie nie-można przedstawić w następujący sposób: 92 . Jaka jest różnica pomiędzy tymi derywatami a zaprzeczonym predykatem przymiotnikowym. takich jak polski. pełny"). Ponieważ w zasobach leksykalnych polszczyzny znajduje się wyraz brak.3. np. Jednym z głównych powodów. drugie mogą być przyłączone do praktyćzriie^wsźystkićh morfemów leksykalnych w obrębie danej kategorii gramatycznej.pisanie. Od czasowników można tworzyć rzeczowniki oznaczające wykonawcę czynności. gdzie obecność wyrazu ugly („brzydki") eliminuje potrzebę utworzenia wyrazu *beautiless z morfemu leksykalnego beauty („piękno") i morfemu słowotwórczego -less. pisać . niesprawiedliwy. dlaczego przymiotniki zaprzeczone najczęściej tworzy się przez dodanie prefiksu nie. z jakimi wyrazami ten prefiks się łączy. 3 3. krzywda"). podczas gdy końcówka fle-ksyjna wyrażająca kategorię liczby mnogiej może być dodana do tematów wszystkich rzeczowników policzalnych. czy gramatycznej.*musienie. Tylko wtedy będziemy mogli wytłumaczyć. W odczuciu współczesnych użytkowników polszczyzny nie ma też (oczywistego) związku miednicy z miedzią. który pierwotnie występował w wyrazach złożonych takich jak mouthful (dosłownie usta + pełny.). tzn. natomiast odpisać utworzony został pisarz.3. beautiful („piękny). Wyraz ciefeaioy dawniej znaczył „skłonny do cieknięcia. Istotna różnica między morfemami słowotwórczymi i fleksyjnymi wynika z faktu. nie (jest) długi. takie jak niedługi. tworząc przymiotniki zaprzeczone. Termin ten używany jest głównie w analizach morfologicznych języków fleksyjnych. nie (jest) słuszny itd. morfem słowotwórczy -anie l -enie l -cię może zostać dołączony do tematów tylko niektórych czasowników.formach fleksyjnych domkowi. nie ma potrzeby tworzenia wyrazu *brakowanie.

oraz w znaczeniu nieosobowego wykonawcy czynności. Znaczenie sufiksu -able daje się określić nie tylko jako „coś. gracz). więc takie formacje są znacznie bardziej prawdopodobne (porównaj unbuyable paintings . że morfem -acz użyty do utworzenia nazwy wykonawcy czynności nie tworzy nazwy osoby aktualnie wykonującej daną czynność. Zauważmy przy tym. co może być zrobione". by od czasowników wyrażających te czynności utworzone zostały przymiotniki z -able. jest szersze. wiele teoretycznie możliwych formacji z tym sufiksem odbierane jest jako niezwykłe bądź dziwaczne. np. sayable („możliwy do wypowiedzenia"). Ten sam argument można odnieść do angielskich przymiotników zakończonych na -able.„z natury swej nadający się do tego. produktywnego polskiego morfemu słowotwórczego -acz. jak w przypadku połączenia niesłuszne wzbogacenie się. że połączenie znaczeń daje się ująć w pewien schemat interpretacyjny. tak jak w poprzednim przykładzie. np. Podana poniżej parafraza oddaje jego możliwy sens: (6) [temat czasownika + -able] .+ przymiotnik] . że dany afiks może być dodany do danej podstawy słowotwórczej. niemające znaczenia „możliwości zrobienia czegoś". paintable („dający się namalować"). a nawet wyrażający cechę przeciwną względem znaczenia przymiotnika" Na przykład derywat niesłuszny nie tylko wyraża brak cechy. w znaczeniu narzędzia. buyable („dający się kupić"). Podobnie jak morfemy rdzenne. knowledge-able („znający się na czymś") to ktoś zdolny do udzielenia informacji na jakiś temat. który ma kilka znaczeń. którą nazywa przymiotnik słuszny. osoby spełniającej . Derywacja 93 mantycznie wyrazisty. również morfemy afiksalne mogą mieć znaczenia bardziej prototypowe i znaczenia bardziej peryferyjne. patrząc na tę kwestię z ogólniejszego punktu widzenia. Również w tym przypadku mamy do czynienia ze stałymi. dlaczego do systemu języka polskiego należą formacje typu nieuczciwy. spychacz. a nawet „bycie niezgodnym z prawem". urządzenia lub środka. i dlatego też nie jest prawdopodobne. Natomiast sposób konstruowania treści semantycznej oparty na potencjalnym przymiotniku poszerzonym o ogólne znaczenie prefiksu negacji un-.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA (5) [nie. urzeczywistnienia"). przycinacz. To właśnie uogólnione znaczenie „posiadania naturalnej zdolności" przynależne angielskiemu sufiksowi -able umożliwia rozszerzenie jego schematu słowotwórczego na mniej prototypowe derywaty. biegacz. W odróżnieniu od drinkable („pitny") bądź re-alizable („możliwy do zrealizowania. na przykład. wyrażający niemożność wykonania wspomnianych czynności. ale. badacz. Możemy przyjąć jako ogólny warunek tworzenia wyrazów zasadę. włamywacz. W tym przypadku wyrazem motywującym jednak nie jest. spawacz. jak w przypadku połączenia niesłuszny awans. wyraża też „niedanie uczciwej lub równej szansy".„mięso niedające się pokroić"). Dotyczy to. jak poprzednio. przy pomocy którego wykonywana jest czynność. Derywaty z -acz występują głównie w znaczeniu nazw wykonawców czynności. cuttable („dający się kroić").„obrazy. których nie można kupić" oraz uncuttable meat . wybielacz.„nieposiadający cechy wyrażanej przez przymiotnik. lecz raczej nazwę wykonawcy zawodu lub zajęcia (np. jest se3. ste-alable („dający się ukraść"). zakraplacz. lodołamacz. np. jako że wyrażony jest stały brak cechy charakteryzujący dany przedmiot. np. a więc osoby zawodowo lub zwyczajowo wykonującej daną czynność. czasownik. ale.3. istotnymi cechami. np. by coś zostało z nim zrobione" Większość przedmiotów nie ma naturalnie przypisanych właściwości umożliwiających ich kupno. lecz rzeczownik knowledge („wiedza"). Ta zasada tłumaczy. o ile jego uogólnione znaczenie jest dobrane do któregoś ze znaczeń wyrazu podstawowego tak. niedojrzały oraz niesamolubny. writable („dający się napisać"). krojenie czy też malowanie.

aparatów. tworząc wspólnie system znaczeniowy tego morfemu. Do różnicy znaczeń sufiksu -acz możemy podejść dwojako: albo potraktujemy każde znaczenie jako znaczenie odrębnego morfemu. dziurkacz. nawilżacz. Peryferyjne. w porównaniu ze znaczeniami morfemu -acz występującymi w nazwach osobowych i nieosobowych wykonawców czynności i nazwach narzędzi i środków czynności. odczu-lacz. Taka radialna sieć znaczeń przedstawiona jest na rys. W tych przypadkach znaczenie formacji z morfemem -acz daje się przedstawić jako: (8) [temat czasownika + -acz] . niezależnie od tego. nosiciela stanu. np' strugacz. części maszyn. słuchacz czy też gracz to określenie roli. substancji. że w tym ostatnim przypadku -acz nie derywuje rzeczownika od czasownika. czy wykonawca miałby być osobowy. że obejmuje metonimiczne lub metaforyczne rozszerzenie znaczenia formacji z morfemem -acz. jak we wszystkich poprzednich przypadkach. czego przykładami są spychacz zgniatacz. takie jak w przypadku spychacz czy zgniatacz. a w wyrazach takich jak brodacz czy też gto-wacz nosiciela cechy. Morfem -acz występuje także w nazwach narzędzi. biegacz nieosobowy wykonawca czynności (urządzenie): zgniatacz 95 Narzędzie nazwa narzędzia służącego do wykonania czynności: dziurkacz nazwa środka używanego przy wykonywaniu czynności: odplamiacz . napinacz. Zauważmy przy tym. albo uznamy różne znaczenia za tak blisko ze sobą związane. zagajacz) lub osoby o określonych cechach (np. morfem -acz jest wykładnikiem tzw. ale od rzeczownika. np. używanych do wykonywania czynności. gdzie -acz nie jest sufiksem agentywnym. Dlatego też podstawowe znaczenie formacji z morfemem -acz można przedstawić w następujący sposób: (7) [temat czasownika + -acz] — „ktoś. w jakiej ktoś występuje w danej sytuacji. wykraczające poza określenie konkretnej osoby przypadkowo wykonującej daną czynność w danej chwili. np. co posiada zdolność wywołania czynności wyrażonej przez czasownik" Ta parafraza jest na tyle ogólna. chwytacz. kto zwyczajowo lub zawodowo wykonuje czynność wyrażoną przez czasownik" Zgodnie z definicją podaną w (6). odrdzewiacz. kudtacz. są jego znaczenia w wyrazach pochodnych typu posiadacz oraz brodacz. odkurzacz. 94 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG Znaczenie osobowego wykonawcy czynności przeniesione jest n nieosobowego wykonawcę czynności i zastosowane w nazwach urza dzeń wykonujących dane czynności. 3 Sieć radialna znaczeń sufiksu -acz Rys posiadanie nazwa posiadacza czegoś: brodacz. która wiąże się z posiadaniem charakterystycznej części ciała. które określają nie tyle narzędzie używane do wykonania czynności wyrażonej przez mor-fem rdzenny. W wyrazie posiadacz (a także w neologizmach typu stacz). np. wyjadacz).określoną funkcję (np. 3. glowacz Wykonawca czynności nosiciel stanu: posiadacz wykonawca zawodu lub zajęcia: spawacz. czy też nieosobowy. co urządzenia samodzielnie wykonujące dane czynności.„coś. że każde z nich mieści się w obrębie uogólnionego znaczenia jednego i tego samego morfemu.

z nazwy własnej Watergate wydzielona została cząstka -gate. np. werbunek. interfiksami. np. urobione zgodnie ze schematem słowotwórczym. a-bloody-mazing (dosłownie „z-cholernie-dumiewa-jący"). fan-bloody-tastic (dosłownie „fan-choler-nie-tastyczny"). sprawunek itd. Przykładem postfiksu jest 96 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLO 'GIĄ w polszczyźnie morfem -kolwiek występujący w formacjach typu kt kolwiek. że człon -gate został w znaczeniu „afera" zapożyczony do języka polskiego i użyty w złożeniach takich jak Społem-gate. Przykładami morfemów nieciągłych są morfemy tworzące formę imiesłowu w językach niderlandzkim i niemieckim.3. Również język angielski wykształcił rodzaj infiksu. Włączony do morfemu rdzennego element -n-.4. jest przykładem infiksu.Możemy teraz wykonać następny krok i połączyć różne wyodrębnione znaczenia sufiksu -acz w jedno uogólnione znaczenie: (9) [temat czasownika + -acz] . Przyłączony do rodzimych rdzeni wytworzył pocałunek. Schematyczna definicja przedstawiona w (9) pozwala również wytłumaczyć. odróżnia się więcej typów afiksów. np. niezgodne z prawem działania polityczne" zastosowana została do utworzenia nazw takich jak Irangate w odniesieniu do sytuacji. spirytus-gate. która w funkcji afiksu o znaczeniu „afera polityczna. sufiksami. vinc-it („zwycięża"): vic-tt („zwy-ciężył"). afiksy słowotwórcze dzielą się na prefiksy i sufiksy. Po aferze politycznej. Różnon . W innych językach. czy też powielenie schematu słowotwórczego wyrazu cafeteria („bufet. że pozwala na włączenie wszystkich wyodrębnionych znaczeń morfemu. Interesujące jest. zippergate w odniesieniu do „afery rozporkowej" prezydenta Clintona itd. stołówka") dla wytworzenia washeteria („pralnia samoobsługowa"). która doprowadziła do upadku prezydenta Nixona. Na pewnym etapie rozwoju polszczyzny morfem -unek wykształcił się w funkcji morfemu słowotwórczego ze składnika wyrazów zapożyczonych z języka niemieckiego. 3. które charakteryzują się stałym umiejscowieniem względem morfemów głównych i które są realizowane jako nieprzerwane ciąg1 elementów. wyróżnia się również morfemy nieciągłe. np. dlaczego w odniesieniu do osoby właśnie jedzącej rybę me użyjemy w polsz-czyźnie derywatu takiego jak zjadacz (ryby). które nie tworzą takiego nieprzerwanego ciągu. np. 3. Rodzaje afiksów W pewnych językach. meble-gate. przez co nazywa się je morfemami ciągłymi. Innym przejawem tendencji do tworzenia nowych wyrazów z morfemów głównych zaadaptowanych do funkcji morfemów pobocznych są słowa typu laundromat („pralnia samoobsługowa"). Poza prefiksami. postfiksami i infiksa-mi. wizerunek. warunek. Przejawem tendencji do tworzenia infiksów w angielszczyźnie może być również włączanie do rdzeni poszczególnych wyrazów używanych w slangu wyrazów nieprzyzwoitych typu bloody („cholerny") czy też fucking („pieprzony"). odróżniający temat fleksyjny czasowników w czasie teraźniejszym od tematu fleksyjne-go w innych czasach w łacinie. itd.„osobowy wykonawca lub inny czynnik sprawczy funkcjonalnie związany z czynnością wyrażoną przez czasownik" Uogólnienie znaczeń morfemu podane w (8) nazywane jest schematem. w języku angielskim. która wywołała kryzys w stosunkach amerykańsko-irańskich. w wyrazie speedometer („szybkościomierz") wydzielić można składnik -o-. według którego utworzone jest w języku angielskim słowo automat. Schemat jest na tyle abstrakcyjny.4. np. w łacinie CZY polszczyźnie.

. derywujący wyrazy domyślić się. przeniesieniu wyrazu szafirowy . rozlać od lać. np. Natomiast w polszczyźnie przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej jest sygnalizowane innym zespołem końcówek fleksyjnych. tworzącą np. Na przykład w derywacji czasownika bank („przeprowadzić transakcję bankową") w języku angielskim od rzeczownika bank („bank"). polegająca na przeniesieniu jednego aspektu zjawiska na całe zjawisko. poza derywacją afiksalną. Derywacją paradygmatyczną może również Warzyszyć np. logika-^ logik. do których zalicza się różne typy derywacji bezafi-ksalnej. lub równoczesną prefiksacją i sufiksacją. alternacja ilościowa). lub w obrębie tej samej kategorii grama-ycznej z jednego paradygmatu fleksyjnego do innego. się. czy też do-. Proces zmieniający paradygmat fleksyjny wyrazu. nazywamy derywacją al-ternacyjną. Odróżniający brak morfemu sygnalizującego proces słowotwórczy nazywa się zerem morfologicznym. oraz kompozycją. wyróżnia się także inne sposoby tworzenia nowych wyrazów.. markiz -4 markiza. nazwa osoby zostaje przeniesiona na nazwę czynności funkcjonalnie związanych z tą osobą. alternacja jakościowa). Na przykład czasownik clean („czyścić") pochodzi od przymiotnika clean („czysty"). nazywamy derywacją paradygmatyczną. dające w rezultacie wyraz pochodny szafir. gdzie odbywa się operacja. W przypadku. utworzonego od rzeczownika król.4. w przypadku czasownika królować. kauf(„kup-"): ge-kauf-t. sufiksacją. a tym samym zespół wszystkich jego form fle-ksyjnych. lub odwrotnie. Derywacją alternacyjna polegać może na wymianie elementu występującego w podstawie (tzw. gdy wyraz przenoszony jest z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. erywacja nowych wyrazów polegająca na przenoszeniu wyraw. Proces tworzenia wyrazów. pisarz od pisać. zgęstnieć od gęsty. brak fleksyjnych wykładników przeniesienia wyrazu do danej kategorii gramatycznej Stąd proces przenoszący wyraz z jednej kategorii gramatycznej do innej może nie mieć żadnego wykładnika morfologicznego. derywujący czasowniki rozmyślić lię rozmówić się. np. czyli wzór jego odmiany. Procesowi zmieniającemu kategorię gramatyczną wyrazu (oraz jego paradygmat fleksyjny) często towarzyszy metonimiczna zmiana znaczenia wyrazu pochodnego w stosunku do wyrazu motywującego. zostało przeniesione na samą operację. człowiek -» człowieczy. np. d ik funkcji gramatycznej występuje po obu stronach morfe-leksykalnego. itd. ponieważ od nazwy osoby lub przedmiotu . afiksacji. zwykle prefiksacją. mięso -4 mięcho. ategorii przymiotników do kategorii rzeczowników towarzyszy cięcie. derywacji alternacyjnej. 3. specjalista -» spec. gdzie wyrazy naleWEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL żące do poszczególnych kategorii gramatycznych nie mają zespół form odmiany (deklinacji w przypadku rzeczowników i przymiotni ków oraz koniugacji w przypadku czasowników). np. pojęcie miejsca. gdy na skutek derywacji tworzony jest od rzeczownika czasownik. Różnorodność procesów słowotwórczych W języku polskim. tzn. prefiksalnopostfiksalne morfemy Twotwórcze takie jak roz-. W języku takim jak angielski. bank. np. wyraz pochodny ma zwykle znaczenie szersze od wyrazu motywującego. lub ucięciu elementów występujących w podstawie (tzw.•odność procesów słowotwórczych 97 . np. tworzącą np. jak w przypadku człowiek -4 uczłowieczyć. Takie typy dery-acJi nazywamy derywacją mieszaną.. rozpłakać się. Derywacją paradygmatyczną występuje. którego jedynym wykładnikiem jest zmiana jakościowa lub ilościowa w wyrazie motywującym. W polszczyźnie. dźwigać -» dźwig. tworzącą np.. się. z Je<inej kategorii gramatycznej do innej występuje również nnych językach. doprosić się. W polszczyźnie za mUrfemy nieciągłe uważa się np.

telephone -» phone („telefon"). natomiast sama czynność pisania wyrażona przez morfem rdzenny czasownika może być wykonana przy pomocy różnych narzędzi. w skład którego wchodzi morfem rdzenny czasownika (pis-). derywacji alternacyjnej oboczności ilościowe mogą wystąpić ewnątrz podstawy. wyraża określone narzędzie czynności pisania. gmach -> gmaszysko). Również w języku angielskim ucięty ze być początek podstawy. np. np. dziecko -> dziecina) itd. lecz tworzymy wyraz pochodny krótszy w stosunku do wyrazu motywującego. znaczenie morfemu głównego zosta-. nrodnoścprocesów słowotwórczych 99 zownika author („autor"). nazywającego w języku angielskim osobę odpowiedzialną za to. co się dzieje na scenie w trakcie przedstawienia teatralnego.4. śliczny ~* prześliczny). batalion -> baon. dla wyrażenia czynności polegających na zorganizowaniu publicznego występu* jakim jest na przykład konferencja prasowa. -a]j wykopać -> wykop. ale o ile po to. np. albo na końcu podstawy. beczka -> beka. żeby wsadzić do ziemi krzaczek azalii. czołgać się -» czołg. np. „kierownik sceniczny"). co ilustruje przykład The press-conference was cleverly stagemanaged („Konferencja pra" sowa została zręcznie wyreżyserowana"). na początku podstawy. Szczególne miejsce w systemie słowotwórczym języka polskiego zajmuje w porównaniu z innymi językami derywacja tworząca wyrazy pochodne. narzędzie itd. gdzie poza ucięciem elementu -ów. dwójka -» dwója) lub mogą towarzyszyć innym typom derywacji.dyr. obiekt. musimy wykopać w ziemi mały dołek.tworzymy wyraz wyrażający czynność przebiegającą w czasie. dyrektor . W przypadku czasownika author („pisać scenariusze film0" we"). intensywności cechy ( miły —> milutki. stosunku emocjonalnego mówiącego (baba -» babsko. television -» telly („telewizja") lub też może być ucięty ocześnie początek i koniec podstawy. derywacji paradygmatycznej tworzącej rzeczownik szafir od przymiotnika szafirowy. w przypadku taa. np.autobus -» bus. jej lec. Kolejnym przykładem może być utworzenie od rzeczownika stage-manager (dosł. Ucięcia mogą być jedynym wykładnikiem derywacji (np.następuje przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej. np. czasownika stage-manage. spokoj~* sP°ko. Termin ten może być mylący. np. piłka -^piła. Palec -» paluch. Ucięciu podstawy nie towarzyszy zmiana kategorii gramatycznej w takich przypadkach jak piłka — » piła. który pojawił się w systemie języka wcześniej. Bezafiksalna zamiana czasowników na rzeczowniki z towarzyszącym ucięciem podstawy nazywana jest derywacja wsteczną. . określenie rozmiaru (dom — » domek. Z kolei w przypadku długo pisze -> długopis rzeczownik złożony. ponieważ w trakcie tego procesu nie cofamy się do wyrazu. utworzonego w amerykańskiej odmianie języka angielskie^0 3. Podobnie dzieje się w języku polskim. gdzie rzeczownik wyraża rezultat czyn-ści kopania. Wyrazy utworzone przez ucięcie awy nazywamy ucięciami. itd. P. refrigerator -> fridge 100 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORPOL . Derywacji towarzyszyć może również zawężenie znaczenia pod" stawy. która ma wykonawcę. np. trudno rezultat tej czynności nazwać wykopem. których znaczenie różni się od znaczenia podstawy o aspekt uszczegółowienia.

Dobrze zadomowione w języku skróty po pewnym czasie tracą swą etymologiczną przejrzystość i postrzegane są jako wyrazy niepo-chodne. 3 5. PKOlpekao. Social. który ma cechy śniadania. nauki. niemniej ponieważ jedzony jest zwykle koło południa. and Cultural Organization. wyrazowców. od The United Nations Educational. czego przykładem może być wyraz AIDS. Fleksja Współczesne społeczeństwa opierają się na działaniu wyspecjali-ch j współdziałających struktur. czego przykładem może bv' w polszczyźnie tatar.(„lodówka"). używanego dla określenia osoby uzależnionej od pracy tak. powstały z połączenia elementów dwóch wyrazów ja („tak") oraz nein („nie").5. np. np. i używany w odpowiedzi na pytanie. Wyrazy ucięte mogą się tak bardzo upowszechnić \v • zyku. Skróty pojawiają się w każdej dziedzinie życia. Pojęcie uzależnienia wyodrębnione zostaje z wyrazu alkoholik jako cząstka -holik i włączone w wyrazie pracoholik do kategorii semantycznej wyrazu praca. a którego najnowsze słowniki języka angielskiego nie klasyfikują jako skrótowca. Używa się go w odniesieniu do posiłku spożywanego w późnych godzinach rannych. czyli wyrazów utworzonych przez skrócenie podstaw dwóch i więcej wyrazów tworzących nazwę i połączenie ich w jeden wyraz. jako połączenie śniadania i obiadu. Nie ożna ciągle odnosić się do tych wszystkich instytucji i organizacji żywając ich pełnych nazw. Wyraz brunch odnosi się bowiem do posiłku. ułatwiające ich zapamiętanie i szybkie przywołanie z pamięci. czy internacie nalizm typu metro. pochodzący od tatarski befsztyk. Wyrazowce utworzone z fragmentów dwóch i więcej wyrazów są skrótowcami. jak alkoholik jest uzależniony od alkoholu. W tym przypadku dochodzi do zatarcia się granicy odróżniającej dwa pojęcia. definiując ten wyraz jako „sposób określania pozycji przedmiotów takich jak samoloty lub rakiety przez wysyłanie fali radiowych". Powszechnie znanymi przykładami są skrócone nazwy państw. np. Dzięki skrótowi termin medyczny upowszechnił się w wielu językach. Zlewanie się dwóch podstaw w jeden wyraz jest często odbiciem procesu zlewania się dwóch pojęć w jedno. ZSSR. kalki z angielskiego workaholic. pochodny od greckiego wyrazu metropolis. spraw społecznych. jako że spożywany jest jako pierwszy posiłek w ciągu dnia. nej w metropoliach. Acquired Immune Deficiency Syndrome. Podobnie w języku angielskim wyraz brunch powstał przez połączenie elementów dwóch słów breakfast („śniadanie") oraz lunch („obiad"). a wraz z nim wiedza o tej chorobie rozpowszechniła się na całym świecie. np. USA. utworzony z pierwszych liter nazwy choroby wirusowej polegającej na załamaniu się odporności organizmu. zarówno w dziedzinie portyki wojskowości. do których zalicza się również wyrazy powstałe z poł3" czenia w jeden wyraz liter lub głosek wyrazów wchodzących w skład jednej nazwy. że użytkownicy mogą nie postrzegać związku słowotwórcze miedzy podstawą i derywatem. Ucięcie charakterystyczne jest dla tzw. 3. który wszedł do systemu języka angielskiego jako skrót określenia ra(dio) d(etecting) a(nd) r(anging) („wykrywanie i określanie odległości za pomocą radia"). czy ONZ. Potrzebne nam są formy krótsze. którv został metonimicznie przeniesiony na system komunikacji podziem. W polszczyźnie w takim przypadku używamy (I) tak i nie. na które rozmówca chce jednocześnie odpowiedzieć potwierdzająco i przecząco. Dobrym przykładem tego zjawiska jest historia wyrazu radar. Fleksja . oraz skróty nazw organizacji międzynarodowych. czego przykładem jest niemiecki wyrazowiec Jein. UNESCO. jak i kultury. Podobne formalne i pojęciowe „zlewanie się obserwujemy w przypadku wyrazu pracoholik. Struktury te są corocznie Z erzane o nowe instytucje i organizacje. żelazo + beton -> żelbet. Zwykle są to litery lub głoski początkowe. wykracza poza odcinek czasowy integralnie związany z kategoryzacją posiłku jako śniadania. W polszczyźnie przykładem tego zjawiska jest wyraz pecet.

3 przyjrzeliśmy się słowotwórstwu. ale nie prawdy czy grzechów. w obrębie kategorii gramatycznych.wyrazy od-• nne użyte w wypowiedzeniach składają się z dwóch części: temafleksyjnego. przyimki oraz spójniki zdaniowe. W tjmpod. przysłówki. Ponadto. oraz z morfemów gramatycznych. Dany morfem fleksyjny może wystąpić w formie fleksyjnej tylko raz. Jak już powiedzieliśmy wcześniej (3. o ile każdemu wyrazowi odmiennemu przypisa. uczucia. jakkolwiek morfem słowotwórczy -acz jest wykładnikiem wykonawcy czynności. Podział ten odpowiada różnicom we wzorach. sufiks -ość poprzedza sufiks -ow(y). Odmiana wyrazów dzieli się na deklinację i koniugację. motywować inne. prawdę. wyrazie mniejszościowy. w derywaćji wyrazu całościowóść morfem słowotwórczy -ość użyty został dwukrotnie-Ponadto.in. według których odmieniają się wyrazy. które charakteryzują wyraz pod względem formalnym i są wymienne Morfemy gramatyczne wskazują na przynależność wyrazów do kategorii gramatycznych oraz. Dlatego też morfemy fleksyjne cechuje większa częstotliwość występowania w wypowiedzeniach niż morfemy słowotwórcze. to obecność danego wyrazu w zasobach leksykalnych języka nie musi wyznaczać zespołu wyrazów od niego pochodnych. przez co interpretacja form fleksyjnych wyrazów jest w pełni przejrzysta. o ile zbiór morfemów fleksyjnych właściwy jest każdemu wyrazowi odmiennemu we wszystkich jego znaczeniach.3. Ponadto. -t-. Natomiast proce słowotwórczy może pFzemeść wyraz z jednej kategorii gramatycznej do drugiej.: szesz^io dwie formy fleksyjnje czasownika pisać.in. do wyodrębnionych klas gramatycznych. pos rzający zasoby leksykalne języka. morfemy słowotwórcze nierzadko tworzą wyraz pochodny nawiązujący tylko do jednego znaczenia podstawy. Tak więc relacje wyrażane przez morfemy fleksyjne są całkowicie regularne i jednoznaczne. partykuły. że zdobył bilety na koncert. Między tymi dwoma głównymi fałami morfologii występują jednak istotne różnice. a tym samym . Jednak wyznawca to osoba wyznająca jakąś religię lub zwolennik jakichś poglądów. ale nie musi.. język polski . występuJe wyłącznie przed końcówkami osobowymi. Po pierwsze 0 ile fleksja ma charakter formotwórczy. W językach fleksyjnych . że jest zdobywcą. Do kategorii nieodmiennych należą m. ny jest zespół morfemów fleksyjnych właściwy dla kategorii gramatycznej. Na przy . t l i w wyrazie wyjątkowość sufiks -ow(y) poprzedza sufiks -ość. Dany wyraz może. że zdobył biegun. niezmiennym członem wyrazu. znaczenie wyrazu biegacz nie jest prostą sumą znaczenia czynności wyrażonej przez czasownik motywujący ten rzeczownik i znaczenia wykonawcy tej czynności. słowotwórstwo ma charakter wyrazotwórczy. Z kolei morfemy słowotwórcze mogą być funkcjonalnie niejednoznaczne. do której ten wyraz należy. Wobec tego fleksja. Na przykład sufiks czasu przeszłego. a także grzechy. a także. Do kategorii odmiennych w polszczyźnie należą m.takich jak np. morfemy fleksyjne występują w formach fleksyjnych w stałym porządku. Natomiast porządek P0' szczególnych morfemów słowotwórczych może być zmienny. wyznawać można poglądy. rzeczowniki. sygnalizujący P^J^ do pełnienia odpowiednich funkcji syntaktycznych w wypo 102 ^EWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpOL 103 wiedzeniach. czyli odmian wyrazów. PipzęĄ. przymiotniki oraz czasowniki. rozdziale zajmiemy się zagadnieniamijnorjfolpjnjęksyjnej która na Pierwszy rzut oka wygląda podobnie. np. teorii.W podrozdziale 3.3). który wyraża ich znaczenie leksykalne i jest stałym. Można o kimś powiedzieć. ale tylko w tym drugim wypadku o osobie tej możemy mówić. podczas gdy ten sam morfem słowotwórczy może być użyty w'Wyrazie pochodnym więcej niż jeden raz. nigdy nie zmienia ich kategorii gramatycznych. Przykładowo.

różnicom form fleksyjnych. rodzaj gramatyczny i liczba. Jest to odmiana oparta na morfologicznej kategt»rii"przypadka i dlatego też nazywana jest odmianą przypadkową. czasowniki niedokonane mają paradygmat syntetyczne-analityczny (np. Oparta jest na morfologicznej kategorii czasu i osoby. W deklinacji rzeczownikowej o doborze poszczególnych końcówek decyduje wiele czynników. będzie widać). Przypadek. Deklinacja to odmiana rzeczowników. aspekt oraz strona. zaufanie) lub też mających tylko formy liczby mnogiej (np. a także. Koniuga-cjato odmiana czasowników. właściwości zakończenia tematu (tzw. przymiotników. liczebników i zaimków. Końcówki fleksyjne rzeczowników są wielofunkcyjne i poza przypadkiem mogą również wyrażać kategorię liczby i rodzaju. Kategorie morfologiczne przysługujące wyrazom należącym do poszczególnych kategorii gramatycznych mają charakter klasyfikujący lub fleksyjny. co oznacza. jego budowa słowotwórcza oraz postać mianownika liczby pojedynczej. to kategorie werbalne. a także tryb. Niekiedy kategorie gramatyczne nie mają wykładnika: na przykład w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczownik rodzaju żeńskiego kobiet-(a) przybiera formę kobiet. Rodzaj gramatyczny jest kategorią klasyfikującą. polegające] na sygnalizowaniu związków składniowych między składnikami wypowiedzenia. W pierwszym przypadku. żeJtoń-cówki przypadkowe są przyłączone do tematu. Ze względu na swą budowę. wygłosu). rzeczownik może być w zdaniu użyty w liczbie poZ się ° ^rzyk*ad odmiennej kategorii gramatycznej rozważymy flek-eczowników w języku polskim. formy fleksyjne dzielą się na syntetyczne. są przykładami zazębiania się kategorii pojęciowych i gramatycznych w systemie języka. ponieważ końcówki niektórych przypadków są takie same. jego rodzaj gramatyczny jest stały. liczby oraz przyn A ka. w tym rodzaj gramatyczny wyrazu. natomiast niektóre czasowniki niefleksyjne mają paradygmat analityczny ((jest) widać. siedem form przypadkowych w liczbie pojedynczej i siedem w liczbie mnogiej. końcówka -u to jedna z form dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika w rodzaju męskim. W koniugacji. Przykładem klasyfikującej kategorii morfologicznej s rodzaj gramatyczny rzeczowników. W obrębie grupy nominalnej rodzaj gramatyczny (a także liczba i przypadek) rzeczownika determinuje . Rodzaj gramatyczny rze' czownika to kategoria zasadniczo o funkcji składniowej. w deklinacji żeńskiej forma celownika jest taka sama jak forma miejscownika. Rodzaj gramatyczny. liczba i przypadek. trzy najbardziej typowe kategorie imienne. było widać. Rzeczowniki nie odmieniają ? przez rodzaj: niezależnie od tego. Każdyj-zeczownik odmienny ma czternaście form fleksyjnych. Rzeczownikom przysługują 104 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpoi morfologiczne kategorie rodzaju gramatycznego. znaczenie rzeczownika. będzie pisała). ńlemających form liczby mnom • (np. np. Jednak tylko część tych form jest formalnie różna. to morfologiczne kategorie imienne. Odmiana przypadkowa jest przykładem paradygmatu syntetycznego. Nanuast w przypadku fleksyjnej kategorii morfologicznej jej wartość l~y^ różna dla poszczególnych form fleksyjnych danego lekse: * ' ^zykładowo./»-sata. wyraz we wszystkich swoich formach fleksyjnych ma określoną wartość danej kategorii morfologicznej. jest to kategoria klasyfikująca. natomia t dla rzeczowników niepoliczalnych. syntetycznoanalityczne oraz analityczne. spod nie). Czas i osoba. Dla rzeczowi/ ków policzalnych kategoria liczby jest kategorią fleksyjną. w jakiej formie fleksyjnej rze-wnik jest użyty w zdaniu. np.

Jedną z ich funkcji jest wyrażanie sposobu konstruowania treści pojęciowych przez mówiących. Widać więc. że istnieje zasadnicze podobieństwo między symern pojęciowym i znaczeniami.Jeśli założymy. musimy nsekwentnie przyjąć. jej członu określanego. mianownik). czyli sygnalizuj' zależność przymiotnika. są wyraźnie od siebie odgraniczone i zupełnie od siebie niezależne. mają wspólną podstawę pojęciową.wartości tej kategorii dla członów zależnych. np. toksykologia i składnia 105 eczownika. w tym oraz w poprzednim rozdziale. Kontinuum poszczególnych obszarów języka i typów pojęć Leksykologia Morfologia Składnia 107 forma szyk fleksyjna Firma Czy tu zbudowała można most zbudować .6. które komunikujemy. inne są klasyfikowane jako inherentne wykładniki treści semantycznych. och końcach tego kontinuum znajdujemy stopniowo różni-s*ę rodzaje konceptualizacji: od nazw przedmiotowych w le106 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFQLon Rysunek 4. Natomiast w przypadku nazw osobo-ch rodzaj gramatyczny wskazuje na płeć. czyli na rodzaj natural-v j tym samym wyraża odniesienie do rzeczywistości pozajęzyko-wei Liczba rzeczownika jest z kolei kategorią prymarnie semantyczną informującą o liczbie desygnatów rzeczownika w rzeczywistości pozajęzykowej. Wnioski: morfologia. a więc także ^zki składniowe. Niemniej nie ma tej funkcji kategoria liczby w przypadku takich rzeczowników jak drzwi czy sanie. Różnice mię-• ^°Szczególnymi parami form językowych i znaczeń wcale nie są Urn \r e' ^ozna raczej powiedzieć. Takie jest w istocie podejście w językoznawstwie współczesnym. Zakres materiału omówionego w tych trzech rozdziałach może sugerować. w tym rozdziale przyjrzeliśmy się morfologii. 3. a także działy językoznawstwa zajmujące się nimi. Jak przekonaliśmy Sle. W tej funkcji. że wymienione aspekty języka. że morfemy fleksyjne zwykle wyrażają treści informacyjne o wysokim stopniu abstrakcji. 2 zajmowaliśmy się leksykologia. że tworzą pojęciowe kontinu-cui a . członu określającego w grupie nominalnej : morfologia. tak w leksykologii jak w m°rfologii związkiem między formą i treścią rządzą podobne za-Y. zapoczątkowanym przez de Saussure'a (1916). że wszystkie formy językowe. przymiotnika. Jakkolwiek pewne formy przypadkowe można postrzegać jako wykładniki wyłącznie związków składniowych (np. Nie jest to jednak podejście w pełni słuszne. rodzaj grama-nY nie wyraża we współczesnej polszczyźnie odniesienia do rze-vwistości pozajęzykowej. a w rozdziale następnym omówimy składnię. leksykologia i składnia W rozdz.

Uogólnianie przebiega stopniowo. Podsumowanie Morfologia jest nauką o elementach składowych wyrazów. ponieważ wszystkie są wynikiem procesu abstrakcji ludzkich doznań i doświadczeń. czyli niesamodzielne. czy też wchodzą w ich skład. Derywacja to tworzenie wyrazu pochodnego od innego wyrazu. Do głównych procesów słowotwórczych zaliczamy derywację. Jednocześnie obserwujemy stopniowe przechodzenie od pojęć jednostkowych. właściwą oraz kompozycję. do pojęć uogólnionych. v morfemami. mniejsze jednostki języka. abstrakcyjnych w derywacji właściwej i dalej. do pojęć o najwyższym stopniu abstrakcji .uszcze. Morfemy wyrażać różne znaczenia. Morfemy przyłączane do .bardziej lizowane gółowione ogólne lub (hipero. Dział morfologii zajmujący się spo-IV"h mi tworzenia wyrazów pochodnych to słowotwórstwo. bez względu na to. Pomimo tych różnic. że więcej je łączy niż dzieli-Każdy typ morfemu stanowi kolejny krok w tym procesie i odzwierciedla inny stopień abstrakcji. Poszczególne stopnie przechodzą jeden w drugi. Z^ mogą występować w wypowiedzeniach samodzielnie.w składni.7. Uogólniony opis wszystkich znaczeń danego morfemu nazywamy jego schematem. poprzez pojęcia o węższej treści informacyjnej w przypadku złożeń. czyli takie.most? pojęcie pojęcie o wysokim o najwyżstopniu szym abstrakcji stopniu abstrakcji Rodzaje wyraz złożenie derywat morfemów podstawowy prosty (ta) buda tańcbuda zbudować Typy pojecie pojęcie pojęcie pojęć zindywidua.abstraknim) cyjne ksykonie do stosunków między wyrazami w składni. 3. czy stanowią one są modzielne składniki wypowiedzeń. Morfemy dzielą się na swobodne. Oznacza to. wszystkie morfemy są w swej istocie podobne. oraz na ^ zane.

oraz alternacje ilościo-sj ' nPSrebro -» srebr-n-y. interfiksy. modnisia j. Morfemy nieciągłe to morfemy reprezentowane przez elementy nie tworzące nieprzerwanego ciągu. 2) złożenia. W wyrazie pochodnym część derywatu wspólna z wyrazem motywującym to podstawa słowotwórcza. stanowiące składnik wyrazu. mydło k. Zaron (1997). rozszerzające rdzeń. motywujących. Afiksacji może towarzyszyć zmiana zestawu morfe-w"eksyjnych wyrazu. sufiksy. nazywamy rdzeniem. Typowo tworzą formy fleksyjne wyrazów.Od konstrukcji składniowych złożenia odróżniają kryteria fono-logiczne i gramatyczne. np. Do odmiennych kategorii gramatycznych. Zwykle są wykładnika mi relacji syntaktycznych danego wyrazu z innymi w wypowiedzeniach. Tokarskiego (1973) oraz A. czyli morfemy poboczne włączane do morfemu rdzennego. R. Morfemy poboczne mogą wywodzić się od morfemów głównych. czyli gramatycznych klas wyrazów występu-jących w wypowiedzeniach w różnych formach fleksyjnych. 3) derywaty proste. Grzegorczykowej i J. Mako-wieckiego oraz w podręczniku A. krzesło elektryczne . Proces słowotwórczy. Proces m J3 W^rczy> którego jedynym wykładnikiem jest zmiana zestawu zn •6lnow ueksyjnych. Zjawisko przekształcania się morfemów głównych w morfemy poboczne nazywamy gramatykalizacją. 3. morfemy dzielimy na prefiksy. Podstawowy składnik wyrazu. 5) skrótowce.9. wyspecjalizowanej treści informacyj-neJ. domysł e. lub jakościowe. Zaklasyfikuj poniższe przykłady jako 1) wyrazy niepodzielne. rego wykładnikiem są morfemy słowotwórcze (afiksy). czyli stałe połączenia wyrazów w nazwę jednego przemiotu. którego jedynym wykład108 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL niklem są oboczności ilościowe i/lub jakościowe. występujące po rdzeniu. prace R. a także artykuły w tomie pod redakcją R. ale występujące po końcówce fleksyjnej. Literatura i nauka o języku pod redakcją A. rywala afiksalna to proces tworzenia wyrazów pochodnych. Rozwój fleksji i słowotwórstwa polskiego przedstawia w ujęciu diachronicznym praca Z. przymiotniki i czasowniki. Klemensiewicza (1974). Tak jak zestawienia. 4) wyrazowce. złożenia zwy-. Grzegorczykowej (1972). domofon p. stojące pomiędzy dwoma morfemami rdzennymi. liczebniki.wyrazów podstawowych. przedszkole n. matma o.in. Złożenia to wyrazy składające się z dwóch i więcej podstaw słowotwórczych niezwiązanych składniowo. R. jamnik 1. np. np. Ze względu na położenie względem rdzenia.8. Heinza (1961). Nagórko (1998). nazywamy derywacją paradygmatyczną. wyrażają treści o węższej. Pu-zyniny (1979). infiksy. Grzegorczykowej i Z. Ćwiczenia i zadania 1. klucha m. panna młoda c. 6) konstrukcje lub derywaty składniowe: 109 a. np. Kognitywne podejście do natury kategorii derywacyjnych przedstawia praca Szymanka (1988). stojące przed rdzeniem. np. Szymanek (1989). należą rzeczowniki. tny -»znajoma. palić —>palacz. wyrażający jego znaczenie leksykalne. recenzent d. kot -> kocię. dwójka -> w' matematyka -» matma. nazywamy morfemami słowotwórczymi. Szczegółowym zagadnieniom z zakresu słowotwórstwa i fleksji polskiej poświęcone są m. pekaes f ktoś g. oraz postfiksy. . Pozostałe morfemy to morfemy poboczne. Analizę różnic w podejściu do słowotwórstwa w językoznawstwie polskim i angielskim przedstawia B. przejechać i. Zalecana lektura Podstawowe terminy z zakresu morfologii podane są w Encyklopedii Szkolnej. 3. gruz odgruzować. określa się terminem derywacja alternacyjna Morfemy gramatyczne są zwykle morfemami związanymi a] mogą być również morfemami swobodnymi. czarna magia b.

W jakim znaczeniu mogły być wtedy (i mogłyby być dziś) używane? a. których oba człony są niesamodzielne. bieganina.h. Czasowniki zakręcić i odkręcić wyrażają przeciwstawne czynności. przydomowy f. Podane poniżej przykłady to zapomniane wyrazy złożone pochodzące z XVIII-wiecznej polszczyzny. czyli wyrazy powstałe przez połączenie dwóch podstaw. jakim uległy elementy składowe poniższych przykładów: a. oraz tzw. drogopojny e. chmurobtędny c. Jeśli tak. które mogą wystąpić Wylrł V11. kaczor b. z których jedna powtarza się w innych wyrazach złożonych i jest członem niesamodzielnym. bijatyka d. duszotowca d. beztroski. np. bezinteresowny. jakie aspekty znaczenia odróżniają te dwa typy słowotwórcze? 8. Dla jakiego rodzaju słownictwa charakterystyczne są ąuasi-złożenia? Jakie mogą być tego powody? 4. Czy rzeczowniki utworzone od czasowników przy pomocy mor-femu -anie /-enie /-cię zawsze są nazwami czynności. marzenie. badanie."> awowym morfemem słowotwórczym tworzącym od cza-°w abstrakcyjne nazwy czynności. Przymiotniki zaprzeczone derywowane są głównie przy pomocy prefiksu nie-. np. rozmarzyć się e. bezkrytyczny. czy też nie? wt'f° trZy Przykłady innych sufiksów. wyjątek g.od przymiotników zaprzeczonych na bez-? Jakie względy mogą decydować o tym. częstochłody f. ywadnikiem jakich innych znaczeń mogą być te sufiksy? s°wii'iI. Podaj dziesięć przykładów takich derywatów. Czy jest jakaś zasada odróżniająca przymiotniki zaprzeczone na nie. Określ. czyli złożenia. ąuasi-złożenia. czarnowidz . które dodane do rdzenia czasownikowego utworzą czasowniki o przeciwstawnych znaczeniach. Czy sufiks -arz jest wielofunkcyjny. -enie lub -cię. procesów i stanów jest 110 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA morfem o trzech odmiankach kontekstowych. np. -^ wykładnika wykonawcy czynności w języku polskim. Omów zmiany znaczeniowe. geografia. konina 2 Określ. siedzenie. Nazwy czynności tworzy również od czasowników morfem -anina. Nie jest to jednak jedyny morfem słowotwórczy o funkcji przeczenia. bezcukrowa (dieta). czy derywaty z -anie /-enie /-cię różnią się od derywatów z -anina pod względem znaczenia. uwodziwołek 11. wszechświat. beż 3. jedzenie. °ry prefiks zostanie użyty dla wyrażenia znaczenia przeczenia? • Wykładnikiem nazwy wykonawcy czynności może być sufiks z> a także sufiks -arz. -anie. bezołowiowa (benzyna). Podaj po pięć przykładów złożeń jednostronnie motywowanych oraz ąuasi-złożeń. np. pranie. wielkosily b. Z jakimi innymi rdzeniami czasownikowymi mogą się łączyć te prefiksy w tej samej funkcji? Podaj przykłady innych par prefi-ksów. złożenia jednostronnie motywowane. przy pomocy jakich procesów słowotwórczych utworzono następujące wyrazy: a. Przymiotniki zaprzeczone mogą być również derywowane przy pomocy prefiksu bez-. 9. Jakie jest znaczenie (lub znaczenia) tego morfemu w podanych przykładach? Podaj inne przykłady. samoobsługa c. procesów lub stanów? Zastanów się nad tym pytaniem rozważając rzeczowniki takie jak zaproszenie. podob-n* jak -acz. 10. W obrębie wyrazów złożonych wydziela się tzw. wygrana h. mieszkanie.

Jakkolwiek każde zdarzenie jest konkretnym. miało lub będzie miało miejsce w przy 4. a czasem i miejscem. czyli leksemy i morfemy gramatyczne. czarnorynkowy c. żąda lub pyta) o wyróżnionej przez siebie czynności. badaliśmy związki między pojęciami i morfemami. w której dane zdarzenie ma miejsce. zwanych „schematami zdarzeniowymi". który odzwierciedla wzajemne relacje między uczestnikami. martwa piłka m. złotousty k. mówiący orzeka (czyli stwierdza. ptasie mleczko i. małoduszny g. tak jak postrzega je mówiący. na których elementy składowe wypowiedzi wchodzą ze sobą w związki. W poprzednich rozdziałach omówiliśmy główne typy jednostek niższego rzędu. Wprowadzenie: składnia i gramatyka Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka definiuje zdanie jako „myśl wyrażoną słowami". gdzie przez zdarzenie będziemy rozumieć zarówno czynności i procesy. wielkoświatowy 1. poprzez wykładniki kategorii gramatycznych. dobrowolny Rozdział 4 Łączenie treści informacyjnych: składnia W poprzednich rozdziałach.b. jaka jest zależność między czasem i miejscem w rzeczywistości pozajęzykowej. złożone jest z kilku powiązanych ze sobą elementów o treści informacyjnej. że zdanie ma określony schemat zdarzeniowy. badania nad językiem wykazują. gołe niebo f. że zdarzenie ma. zdanie wyraża zdarzenie w całej jego złożoności. a w przypadku zda' rżeń hipotetycznych . ty tym rozdziale przyjrzymy się. Forma osobowa czasownika informuje. poświęconych leksykologii i morfologii. różowe okulary j.wyrażeniu pewności lub przypuszczenia mówiącego. występujących w określonym porządku linearnym. rozumiane jako komunikat o danym zdarzeniu. Odpowiedniej morfemy gramatyczne oraz środki leksykalne służą podkreśleniu l gdzie i kiedy zdarzenie ma lub miało miejsce. liczba pierwsza e. Na płaszczyźnie kognitywnej. jak pojęcia mogą być ze sobą łączone w celu przekazania komunikatu językowego informującego o fragmentach rzeczywistości pozajęzykowej. Na płaszczyźnie językowej. z których budowane są jednostki o szerszej treści informacyjnej. lewy świadek d. że mówiący ujmują zdarzenia w formie kilku typów. Każdy ogólny typ zdarzeniowy przybiera charakterystyczną postać zdaniową o określonym szyku wyrazów.1. oraz że jest osadzone w określonym kontekście pragmatycznym. czyli . niepowtarzalnym wycinkiem rzeczywistości. W ujęciu gramatyki kognitywnej zdanie stanowi całość z punktu widzenia językowego i kognitywnego. w którym mówiący znajduje się w chwili przekazywania swojej wypowiedzi Zdanie. strukturę składniową. małosolne ogórki n. Przyjmiemy tutaj. W obrębie konstrukcji zdaniowych można wyróżnić kilka warstw lub poziomów. Definicja ta odzwierciedla tradycyjne w badaniach językoznawczych powiązanie języka i myśli. szczyt ekonomiczny h. Określone środki językowe pomagają mówiącym „ulokować" dane zdarzenie w sto112 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI* sunku do nich samych oraz do czasu wypowiedzi. Zdanie jest zespołem wyrazów treściowo i gramatycznie od siebie zależnych. O zdarzeniach informujemy używając wypowiedzi (zdań). kropka lub znak zapytania). czyli zdarzeniach pozajęzykowych. Zamkniętej intonacji zdania w pIsmie~oćTpowiadają znaki graficzne (np. jak i stany. procesie lub stanie oraz o przynajmniej jednym jego uczestniku lub nosicielu. Zdanie_to_adgraniczony prozodycznie odcinek tekstu.

dopełnieniem jest grupa nominalna w bierniku (rzadziej w dopełniaczu. Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) morfologia morfemy (afiksy) . Termin syntaksa wywodzi się z greckiego wyrazu syntaksis („zestawienie. Składnia (syntaksa) „zestawia" ze sobą wyrazy zgodnie z regułami składniowymi i schematami zdaniowymi. Tak więc. gramatyka obejmuje wszystkie elementy systemu językowego: leksykologię. w połączeniu z wiedzą o schematach zdaniowych i regułach ich przekształcania i rozwijania. Cielą zostało powąchane przez dziecko. każdy z rzeczowników w przykładzie (l)a może być interpretowany albo jako podmiot (sprawca). celowniku lub narzędniku. Zwykle forma fleksyjna danego rzeczownika jednoznacznie identyfikuje jego funkcję składniową. zaś wyraz lub wyrazy oznaczające jej obiekt (odbiorcę) . składnię oraz fonetykę i fo-nologię. niezależnie od pozycji. którą zajmuje on w zdaniu. tak jak pokazują to parafrazy (l)b i (l)c: (1) a. natomiast w formie pisanej bez szerszego kontekstu przykład ten jest niejednoznaczny. Czasownik wąchać ze względu na treść pojęciową. że znamy ogólne reguły składniowe i schematy zdaniowe naszego języka. o których będzie mowa w następnym rozdziale. celowniku lub narzędniku). c. morfologię. pozwala nam rozumieć myśli wyrażone przy pomocy gdań. rzadziej. Niejednoznaczność przykładu (l)a wynika z faktu. Mówiąc ogólnie. czyli znajomość gramatyki języka.szyku. że formy fleksyjne występujących w nim rzeczowników są identyczne w mianowniku i bierniku. uszeregowanie"). Wiedza o kategoriach gramatycznych języka. 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Tabela 1. Dziecko zostało powąchane przez cielę. podmiotem zdania jest grupa nominalna w mianowniku. którą wyraża. Przykładowo. w dopełniaczu. jednostka tekstu przedstawiona w przykładzie (l)a może być interpretowana dwojako. b. Przy swobodzie w porządkowaniu wyrazów w zdaniu. Określony porządek wyrazów może wyrażać różne treści. Dziecko powąchało cielą. implikuje dwóch uczestników: wykonawcę czynności i jej obiekt. Dział językoznawstwa zajmujący się regułami Radowania zdań z wyrazów nazywamy składnią lub syntaksą.w bierniku lub. W języku polskim wyraz lub wyrazy oznaczające wykonawcę czynności (sprawcę) zwykle występują w mianowniku. l Wprowadzenie: składnia i gramatyka 113 To. W mowie. albo jako dopełnienie (obiekt). interpretację przykładu (l)a jako (l)b lub (l)c ułatwia odpowiednia intonacja i różnica w położeniu akcentu zdaniowego. stanowi naszą wiedzę gramatyczną. ponieważ może on realizować więcej niż jeden schemat zdaniowy lub różnie szeregować uczestników zdarzenia.

b. zależnie od naszego roz" nią danego zdarzenia. g. ia <*Je . Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. To wina Marka. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. .3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. kładem. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. których liczba zwykle nie przekracza trzech. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. d. które dotyczą nas samych. co się stało. W podrozdziale 4. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. e. a wyjątkowo czterech. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być przy pomocy języka na różne sposoby. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. na pytanie. W podrozdziale 4. od każdego z uczniów może usłysz60' J mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. Michał się naśmiewał z Marka. kładącą nacisk na tf inny aspekt zdarzenia: (2) a. Mikroskop trafił w szybę.) schematy fonologiczne (np. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. Marek zbił szybę. Konflikt zaostrza się do tego stoP ' że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod "^ i rzuca nim w Michała. samogłoski itd. 4. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. Są to zwykle osoby. 4. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. f. Szyba się stłukła.2. Marek rzucił mikroskopem w Michała. zwierzęta lub też przedmioty związane z człowiekiem. Kiedy nauczyciel wraca fl° sy.2.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. Jednak chybia i mikroskop trafia w $ * ' która rozbija się na drobne kawałki.procesy morfologiczne (np. Podrozdział 4. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zob. 1. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochód scysji między dwoma uczniami. co możemy zilustrować następującym P.2. c. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty.2 przyjrzymy się bliżej temu. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała.1).

który zostaje uderzony. których uczestnicy odgrywają różne role semantyczn^' ae . o których informujemy. ten uczestnik. rodzaj czynności. jest „odbiorcą" czyn*10 który jej podlega. -tiuiie Schemat pojęciowy zdarzenia. których zdarzeniach.^ cy uderzenie jest agensem. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. oD ^ . a których role się od sie . nfl . procesu lub stanu oraz tych jego uczestnik" ' ^ rży są niezbędni do jego zaistnienia.pt'yywj^gj-. samogłoski itd. "? bowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) "" ~ morfologia morfemy (afiksy) procesy morfologiczne (np. nią. _ rżeń. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. Jak zobaczymy w dalszym ciągu7 istnieją różne schen*3 „ . Na P niiia-w schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnikjvl~ _ . nią te pokazują. i zwany jest patiensem. tzn. lub *e^i Dier-la może być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności l ^ja^ nym odbieraniu czynności. czyli poddawaniu się jej.Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzefl ' każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekd6. Że knnceptuallzacja_r7.) . osobowym sprawcą czynności. tzn. schemat zdarzenia.nśri pnzalgzl oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. uczestniczy ze_ e 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNu Tabela 1. . Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę.

4. od każdego z uczniów może usłyszeć inną. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. ak zobaczymy w dalszym ciągu. patiensowi. c. czyli poddawaniu się jej. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. jest „odbiorcą" czynności. e. co możemy zilustrować następującym przykładem. Jednak chybia i mikroskop trafia w szybę. Konflikt zaostrza się do tego stopnia. których liczba zwykle nie przekracza trzech. i zwany jest patiensem. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. Na przykład schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnik wykonuj ąy uderzenie jest agensem. g. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze.schematy fonologiczne (np. d. który zostaje uderzony. W nie-r zdarzeniach.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. Są to zwykle osoby. To wina Marka.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia.2. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zot)' 1. Szyba się stłukła. Schemat pojęciowy zdarzenia. być osobowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). tym./ywj . zależnie od naszego rozumienia danego zdarzenia. schemat zdarzenia. zwierzęta lub tez przedmioty związane z człowiekiem. co się stało. b. osobowym sprawcą czynności. tzn. który podlega je' działaniu. kładącą nacisk na ten lub inny aspekt zdarzenia: (2) a. która rozbija się na drobne kawałki. lub też jego roa moze być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności lub bieryni odbieraniu czynności.stopki oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia.2. 4. Marek zbił szybę. Mikroskop trafił w szybę. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. że knn rpptuaUzacja rzpr.2 przyjrzymy się bliżej temu. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę.2. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. f. ale każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekcie. y^jej podlega. W podrozdziale 4. o których informujemy. a wyjątkowo czterech. Kiedy nauczyciel wraca do klasy. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być wyrażone zv pomocy języka na różne sposoby. że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod oknem i rzuca nim w Michała. uczestniczy agens przekazujący energię innemu uczestnikowi. W podrozdziale 4. tzn. procesu lub stanu oraz tych jego uczestników. a których role się od siebie różnią. natomiast uczestnik. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała.1). na pytanie. Podrozdział 4. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. obejmuje rodzaj czynności. istnieją różne schematy zda-' których uczestnicy odgrywają różne role semantyczne. W innych . mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty-które dotyczą nas samych. którzy są niezbędni do jego zaistnienia. Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzenia. Michał się naśmiewał z Marka. Zdania te pokazują. Marek rzucił mikroskopem w Michała. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochodzi do scysji między dwoma uczniami. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów.

odczuwać. 4. W Afryce jest pewna pustynia. gdzie orzecznik nie odsyła do . Uszczegółowienie może polegać na identyfikacji obiektu ((3)a). czy też jego brak. Schemat „bycie" Główną funkcją schematu „bycie" jest przypisanie jakiejś cechy lub innej kategorii pojęciowej obiektowi. Należą do nich: być.? Co ktoś / coś ma / posiada? Gdzie / skąd / dokąd ktoś / coś porusza się? Kto co komu daje? Omówimy teraz po kolei każdy z tych schematów.1. Ta pustynia jest w Afryce Pólnocnej. Rolę głównego uczestnika określimy jako roi? patiensa. (charakterystyka) d. Schematy zdarzeń można opisać przy pomocy najbardziej prototypowych czasowników.3. Wyróżnimy więc następujące schematy zdarzeń: 1. Schemat „doznawanie" 5. powiązany z patiensem za pomocą łącznika być. zależy wyłącznie od tego. widzi itd. jakich używamy pytając o typ zdarzenia Jak zobaczymy w rozdziale 6. Schemat „posiadanie" 6. czy mówiący wypowie zdanie podane w przykładzie (3)a. że można zmienić położenie rzeczowników bez zmiany podstawowego znaczenia. które wymaga minimalnego zaangażowania. lub Jaki jest ktoś / Jakie jest coś? Co się dzieje? Co ktoś robi? Czym się ktoś zajmuje? Co ktoś czuje. Następnie. który nie odgrywa domu10" jącej roli w tej relacji. czy też użyje zdania Sahara to jest ten duży obszar na mapie. Czasowniki dzielą się na różne klasy. To. w podrozdziale 4. Schemat „przekazywanie' Kto / co to jest?. W przykładzie (3)a mówiący identyfikuje dane miejsce na mapie używając nazwy własnej (Sahara). Schemat „działanie" 4. Schemat „przemieszczanie" 1. Czasowniki te mogą posłużyć jako nazwy typów zdarzeń.2. czasowniki te nie są charakterystyczne wyłącznie dla języka polskiego i można znaleźć ich odpowiedniki we wszystkich językach. dziać się. ulokowaniu w przestrzeni (& lub jedynie stwierdzeniu jego istnienia ((3)e): (3) a. rozumiejąc przez nią takie „uczestnictwo" w relacji. czy prototypowe wyrażają przepływ energii. (identyfikacja) b. Ten duży obszar na mapie to jest Sahara. widzieć itd.zdarzeniach nie następuje przepływ energii między uczestnikami. Zdanie (3)b to przykład. w zależności od tego. (przynależność do klasy rzeczy) c. zaklasyfikowaniu go do jakiejś kategorii ((3)b). Takie sytuacje nazywa się stanami. omówimy schematy zdaniowe oraz szyk wyrazów charakterystyczne dla schematów zdarzeniowych. Charakterystyczne dla konstrukcji identyfikującej desygnat obiektu jest to. Schemat „bycie" 2. robić. które wyrażają. Schemat „wydarzenie" 3. (stwierdzenie istnienia) C• r ' --f „ Wszystkie wymienione powyżej role semantyczne wyrażane są przez orzecznik. (lokalizacja) e. Zarówno bowiem Sahara jak i ten duży obszar na mapie mogą pełnić funkcję identyfikującą. scharakteryzowaniu ((3)c). Sahara jest niebezpieczna. Sahara jest pustynią. Relacja „bycia" może być uszczegółowiona różnorako. który obiekt chce zidentyfikować.

Odruchowa energia skomlenia jest również silniejsza od fizycznego i/lub psychicznego procesu wzrastania czy też chorowania lub dochodzenia do zdrowia. jest orzekanie o „byciu" patiensa. Szczekanie psa możemy postrzegać jako „robienie czegoś". w przykładzie (4)e . W schemacie „działanie" jeden z uczestników postrzegany jest jako źródło generowanej energii i tym samym jako obiekt zapoczątkowujący czynność. jest przedmiotem nieożywionym. 4-2. gdzie się nie pojawia (np. Nawet skomlenie psa można rozumieć i tłumaczyć jako skutek wywołany przez energię wytworzoną w instynktownym odruchu psa. W (3)c mówiący przypisuje obiektowi. Kamień spada. Podmiot orze-a a może być wyrażony w zdaniach typu (Powietrze) ochłodziło się. W dwóch następnych przykładach. że pytamy o nie przy pomocy zdania „Co się dzieje z tym obiektem?" Nawet pytanie „Co się dzieje z tym psem?" nie brzmi śmiesznie w kontekście skomlącego psa. Jednakże sam uczestnik procesu niekoniecznie musi brać w nim tywny udział i dlatego jest jednocześnie patiensem. dlaczego schemat „działanie" jest prawie zawsze powiązany z agensem. także jeśli pies nagle zaczyna głośno szczekać bez wyraźnej przyczyny. Można powiedzieć. Schemat „działanie" W sytuacjach typu „wydarzenie" (takich jak w (4)) zwykle nie można zapytać „Co X robi?" Oczywiste jest jednak. który . (4) a. Schemat „wydarzenie" O ile schemat „bycie" odnosi się do stanu. niezależnie od jego szczegółowej roli semantycznej. że nim samo miejsce zdarzenia. W każdym z powyższych procesów mamy do czynienia z obiektem. do którego odnosi się wyraz Sahara. Grzmi). którego określamy jako tego uczestnika sytuacji. a w (4)fosobą. (4)b. Zasadniczą funkcją orzecznika. lecz raczej do całej klasy rzeczy i klasyfikuje patiensa (Sahara) jako jednostkę w obrębie kategorii pojęciowej „pustynia". W innym kontekście szczekanie psa może jednak być innym typem zdarzenia. f. Różnica ta pozwala wytłumaczyć. można przyjąć. c. że nad zachowaniem psa możemy mieć kontrolę.2. i stąd należy ono jako peryferyjne do dwóch schematów zdarzeniowych. Z kolei w (3)d wyrażenie przyimkowe w funkcji orzecznika lokalizuje patiensa w przestrzeni. patiens jest 118 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA zjawiskiem atmosferycznym. Oczywiste jest jednak. W pierwszym lcn. Pies skamle. kiedy kazałeś mu siedzieć cicho?". że to człowiek im podlega. W zdaniu drugim. podmiot nie jest oddzielony od orzeczenia. Procesy takie nie podlegają kontroli ze strony człowieka. Pogoda się psuje. Wreszcie (3)e jest przykładem stwierdzenia istnienia danego obiektu (Sahara) w danej przestrzeni (Afryka). e. jakąś własność. d. Rola patiensa pełniona przez wszystkie podmioty w przykładach sprawia. który sam nie jest źródłem energii wytwarzanej w rozwijającym się procesie. czym świadczy następujący szereg przykładów. 4. możemy zapytać „Co pies robi?" czy też „Co pies zrobił. w schemacie „wydarze-me na plan pierwszy wysuwa się odbywający się proces i jego uczest-IK. że pies jest obiektem bardziej autonomiczym niż woda w czajniku ((4)d) czy spadający kamień ((4)c).konkretnego obiektu. Woda na herbatą gotuje się. : ^aniach. Odruch ten jest silniejszy od samego psa. (4)a. Grzmil Dnieje l Ochłodziło się. które nie mogą zareagować na nowy bodziec i których uczestnictwo w procesach może powstrzymać jedynie jakaś nowa siła. Jest on raczej odbiorcą tej energii i stąd uczestnik w schemacie „wydarzenie" jest bardziej prototypowym patiensem niż nosiciel stanu wyrażonego przez schemat „bycie". (4)c i d. Chłopiec rośnie szybko l dochodzi do zdrowia.2. Patiens może wykazywać rosnący stopień autonomii w stosunku do procesu. b. a więc jako kontrolowaną czynność raczej niż podleganie instynktowi. które omówimy w następnym podrozdziale. jako że sądzimy.3. że kiedy pies szczeka.uczf§tni kiem żywotnym ale nieosobowym.

jakim ludzie podlegają w otaczającym ich świecie fizycznym i kulturowym. Jan wstał wcześnie rano. (brak obiektu odbierającego energię) b. albo też jakieś inne zdarzenie. Namalował też obraz. w rezultacie podjętej przez podmiot czynności powstaje nowy obiekt . Kiedy to robi. tzn. jest wiedzione przez Jasia). c. wyrażone w przykładach (6)b—d zdaniem podrzędnym (z osobową formą czasownika albo z bezokolicznikiem). przez co (często) nie może on wystąpić jako podmiot zdania w stronie biernej (por.5. Schemat „doznawanie" Kategoryzacja pojęciowa zwykle zależy od doznań. Doznania mogą być rozumiane w najbardziej ogólny sposób i dotyczyć doznań fizycznych.2. W (5)c wymieniony jest obiekt. chce go złapać. Główna różnica między schematami „wydarzenie" i „działanie" polega na roli. Całe rano malował. (oddziaływanie na obiekt) d. Drugim obok doznającego uczestnikiem w zdaniach realizujących schemat „doznawanie" może być albo materialny obiekt (wąż). który wymaga obecności agensa. społecznych i kulturowych. tzn. będący źródłem energii. oraz sytuacje pośrednie ilustrują następujące przykłady: (5) a. nagle czuje ostry ból. jak w (5)a lub też generowanie i przekazywanie energii innemu obiektowi. myśleć. Wydaje mu się. Doznający zaangażowany jest w działanie o charakterze umysłowym. b. czuć. którą spełnia agens. W odróżnieniu od schematu „działanie". (wytworzenie obiektu) e. (obiekt odbierający energię jest nieistotny) c. Pomalował kuchnię. termin „doznanie" użyty jest jednak w szczególnym. wyraża on związek pomiędzy osobowym posiadaczem i obiektem posiadanym. że na tego drugiego nie oddziałuje czynność. Aspekty tego rozumowania wyrażają czasowniki postrzegania zmysłowego i stanów intelektualnych. który istniał niezależnie od czynności malowania i który podlega zmianom towarzyszącym energii wygenerowanej przez podmiot dla jej przeprowadzenia. którą generuje agens. Schemat „posiadanie" Schemat „posiadanie" ma kilka odmian. jak w (5)e. Potem zniszczył ten obraz. ani też nie odgrywa aktywnej roli jak agens.2. procesów intelektualnych. jako że mówiący skupia swą uwagę na samej czynności i czasie. wyłączne generowanie energii. W kontekście schematów pojęciowych. W najbardziej prototypowym przypadku. (6) a. Jasio wie. jest patiensem. Pomimo to.w tym konkretnym przypadku obraz. *To. wiedzieć. że uda mu się to. jakie tu omawiamy. Energia. który świadomie zapoczątkowuje czynność. często przekazywana jest patiensowi. takie jak widzieć. Maty Jasio widzi węża. W (5)d podmiot wytwarza produkt. Oba ekstrema schematu „działanie". Drugi uczestnik.4. w jaki sposób został wyrażony. ale relacja ta może również wiązać ' zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 121 . niezależnie od tego. 4. jest natomiast „centrum rejestrowania" owych wrażeń zmysłowych. wąskim znaczeniu. chęci. jaki zajęło jej wykonanie. e. że wąż jest niebezpieczny. Przez schemat „doznawanie" rozumiemy pojęciowe przetwarzanie informacji o naszych kontaktach z rzeczywistością pozajęzykową.świadomie powoduje czynność wyrażaną przez czasownik. 4. jeśli szybko chwyci węża rękoma. że wąż jest niebezpieczny. d. (oddziaływanie na obiekt) W przykładzie (5)b nie jest wymieniony obiekt czynności. a więc tym. Uczestnika takiego nazywamy doznającym. emocji. chcieć itp. Różnica między patiensem występującym w zdaniach realizujących schemat „działanie" a patiensem w zdaniach należących do schematu „doznawanie" polega na tym. w schemacie „doznawanie" główny uczestnik ani nie jest bierny jak patiens.

Mniej prototypowe są obiekty abstrakcyjne ((7)b) oraz przyczyny stanów ((7)c).relacje typu „całość-część" ((7)d) oraz związki pokrewieństwa ((7)e). Dlatego też rola posiadacza zbliżona jest do roli patiensa. jej siostra. Po-: niżej podano przykłady procesów przekazywania obiektów: (9) a.2. Stań końcowy to stan. a także całość i części składowe lub osoby powiązane ze sobą pokrewieństwem. (nosiciel stanu . a najbardziej peryferyjne . np. W odróżnieniu od schematu „bycie". co świadczy o tym. c. Ona ma jedną siostrę. ale nie powiemy *Pogoda zmieniła się z pochmurnej. świetne pomysły Elżbiety. który jest posiadaczem czegoś i który przekazu-. Schemat „przekazywanie" Podobnie jak schemat „przemieszczanie". Mogłoby się wydawać. (posiadanie obiektu fizycznego) b. Małgosia ma ładnego psa. *Prezes dał wszystkie dokumenty do prokuratora. Prezes przekazał prokuratorowi wszystkie dokumenty. np. Prezes dał prokuratorowi wszystkie dokumenty. 4.część) e. pies Małgosi. Jasio ma paskudną grypę. że poszczególne uszczegółowienia schematu „posiadanie" różnią się między sobą. (całość .7. grypa Jasia. d. . pacjent z paskudną grypą. W naszym codziennym sposobie doświadczania rzeczywistości poza-językowej elementy schematu „źródło-ścieżkacel" są silnie zhierarchizowane. ponieważ podmiot nie podejmuje żadnych świadomych działań. Relacja posiadania może być również wyrażona przy pomocy wyrażenia z rzeczownikiem w dopełniaczu. który może zmieniać położenie oraz posiadacza. niemniej są to w istocie dwie zupełnie różne relacje. a źródło i cel są zwykle ważniejsze niż ścieżka (zasada „cel ważniejszy niż źródło"). oraz Przeszukiwali pokój do dwunastej w nocy brzmią bardziej naturalnie niż zdanie Przeszukiwali pokój od piątej rano. Schemat „przekazywanie" obejmuje dwa stany. schemat „przekazywanie" jest połączeniem różnych schematów: schematu „posiadanie". w schemacie „posiadanie" możliwe jest odniesienie się do nosiciela stanu lub posiadacza obiektu przy pomocy wyrażenia z przyimkiem oznaczającym stosunek przynależności. możemy powiedzieć Pogoda zmieniła się na słoneczną lub też Wypogodziło się. (7) a. stół z trzema nogami. Elżbieta często ma świetne pomysły. b. (związek pokrewieństwa) Prototypowe uszczegółowienie schematu „posiadanie" wyraża związek pomiędzy posiadaczem i fizycznym obiektem posiadanym. lecz raczej jest nosicielem stanu lub posiadaczem jakiegoś obiektu. W stanie wyjściowym wyróżniony jest jeden uczestnik. Zasada ta rządzi również kontekstami abstrakcyjnymi.przyczyna stanu) d. w schemacie „posiadanie" również nie zachodzi rzeczywisty przepływ energii pomiędzy uczestnikami. 124 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA piątej rano do dwunastej w nocy. „wydarzenie" lub „działanie" oraz „przemieszczanie". kobieta z ładnym psem. wskazując na barometr. Prezes przekazał wszystkie dokumenty do prokuratora. Ten rodzaj schematu „posiadanie" znany jest jako relacja własności.obiekt będący w posiadaniu czegoś z przyczyną wywołującą ten stan. (posiadanie obiektu abstrakcyjnego) c. Tak samo jak w przypadku schematu „bycie".| w którym drugi z uczestników posiada przekazaną mu własność. Ale schemat „posiadanie" nie zawsze może być wyrażony przez wyrażenie przyimkowe (*dziewczyna ze świetnymi pomysłami. Ten stół ma trzy nogi. W konceptualizacji czynności z osobowym sprawcą cel jest zwykle bardziej istotny niż źródło. *kobieta zjedna siostrą) ani też nie zawsze posiadacz może pełnić gramatyczną funkcję orzecznika (porównaj Ten pies jest Małgosi z *Te nogi są stołu oraz *Ta siostra jest jej l Małgosi). Przykładowo. je swoją własność innemu uczestnikowi. że schematy „bycie" oraz „posiadanie" są jakoś ze sobą powiązane. Wniosek ogólny płynący z powyższej analizy jest następujący.

że prokurator „szedł w posiadanie dokumentów w rezultacie czynności wyko* w . kolejność (oraz składniowy status) składników zdania oddaje zależności pomiędzy uczestnikami zdarzeń. Przez porządek-hierarchiczny rozumiemy tu sieć zależności zdaniowych. O ile w przypadku sytuacji wyrażonej przez zdania (9)a i (9)c prezes staje się posiadaczem dokumentów. . tworzy z czasownikiem jeden składnik zdania. Również (9)b wyraża przekazanie obiektu będącego własnością agensa. c są więc przykładami schematu „przekazywanie". Schemat „wydarzenie' 3. j ee! nie jest równocsesme Tabela 2. Poza grupą werbalną znajduje się jednak podmiot. zdanie ma również porządek hierarchiczny. Schemat „przekazywanie" Pierwszy Patiens Patiens Agens Doznający Posiadacz (Agens) Agens Uczestnicy j Drugi l Trzeci Orzecznik (Patiens) (Patiens) Patiens Patiens Patiens l Otrzymujący Patiens 4. Zanim spróbujemy odpowiedzieć na pytanie. Poza porządkiem linearnym. a w (9)c daje dokumenty prokuratorowi. Pomiędzy zdaniami (9)a i (9)b zachodzi pewna subtelna różnica znaczeniowa. 4. Schemat „działanie" 4. Schemat „doznawanie' 5. Schematy zdarzeń 1. czyli dopełnienie. Hierarchiczna i linearna struktura zdania Jak wspomnieliśmy wcześniej. Przyjrzymy się teraz najważniejszym aspektom hierarchicznego porządku zdania. W wypowiedzeniu abstrakcyjny szkielet konstrukcyjny zdania realizowany jest przez ciągi linearne wyrazów stojących obok siebie. Zdania (9)a. Schemat „posiadanie' 6. W rezultacie czynności wykonanej przez prezesa.W przykładach (9)a oraz (9)c prezes jest w posiadaniu wszystkich dokumentów. prokurator wchodzi w ich posiadanie. grupę werbalną. w języku angielskim.3. gdzie funkcja składniowa składnika zdania zależy od jego pozycji. W (9)a prezes przesyła. uzupełnienie czasownika. 126 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ inaczej niż np. Schemat „przemieszczanie' 7. przypadek (9)b dopuszcza możliwość. Hierarchiczny porządek składników zdania — Jednym z największych osiągnięć języka jest „przełożenie" struktury myśli na porządek linearny w komunikacie językowym lub w piśmie. Przykładowo. Schemat „bycie" 2. Szyk stanowi linearną strukturę schematu zdaniowego.1.3. jak schematy zdaniowe przedstawione w poprzednim podrozdziale są realizowane . W polszczyźnie zależności zdaniowe mogą się realizować w różnych układach linearnych.

co pokazuje tabela 3." Teoretycznie składniki zdania mogą zajmować różne pozycje i każdy język indywidualnie określa. Hę hasgiven them to his sister. francuski i niemiecki. Pozycje w układach liniowych schematów zdaniowych Hierarchiczna i linearna struktura zdania 127 S 2 3 i e o i 01 N U rv* 0) . „On dał je swojej siostrze / On je dał swojej siostrze. już sam sposób. Natomiast układy liniowe składników zdania mogą się różnić pomiędzy językami w znacznym stopniu. jak tworzone są układy liniowe. może do pewnego stopnia zależeć od natury poszczególnych języków. Jak przekonamy się w rozdziale 6. układy liniowe tych samych schematów zdaniowych są znacząco różne. które składniki mogą wystąpić w której pozycji schematu zdaniowego. Nawet w blisko ze sobą związanych językach. takich jak angielski. 77 les a donnes a są sceur. Porównajmy następujące przykłady: (10) a. Er hat się seiner Schwestergegeben. Tabela 3.przez związki składniowe. c. najpierw powinniśmy ustalić. w jaki mówiący kategoryzują zdarzenia. b.

Q o i—i Q Q angielski She has .S efl N M S3 S 'g cd N d T3 o 03 N "ć3 ••a cu Q 0 0.

given them to his sister francuski II les a donnes a są sceur niemiecki Er hat się seiner gegeben .

słowa powiedzieć zwrócił. ci. Przykładowo. na pierwszym miejscu w zdaniu może wystąpić podmiot. po usłyszeniu w zdaniu czasownika modalnego. Podobnie słysząc formę będę (będzie. sam czasownik lub okolicznik. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: . nieakcentowane formy zaimków mi. czy czasownika typu zacząć. dopełnienie wyrażone grupą nominalną bądź wyrażeniem przyimkowym. pewne składniki mają stałe pozycje. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. Napotykając dany składnik zdania. mu. Użytkownik języka polskiego. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. gdzie układ liniowy zdania jest jeszcze bardziej swobodny niż w wyżej omówionych językach. Z kolei w języku niemieckim słuchacz spodziewa się w takiej sytuacji. W językach angielskim i francuskim czasownik posiłkowy nie może być oddzielony od czasownika głównego dopełnieniem. mię. go." Również w języku polskim. zuriickgegeben. oczekuje czasownika głównego w formie bezokolicznika. Mówiąc ogólnie. Przykładowo.Schwester Składnikiem zdania. ohneein on Jane wszystkie jej listy bez jednego Wort zu sagen.) oczekuje bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego czasownika głównego. że czasownik główny usłyszy na końcu zdania. Realizowanie schematu zdaniowego nie polega wyłącznie na umieszczeniu poszczególnych składników zdania w odpowiednich pozycjach. cię. „On zwrócił Jane wszystkie jej listy bez słowa / nie mówiąc ani słowa. 128 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ ale mogą też. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. jest dopełnienie wyrażone zaimkiem. tak że mogą być od siebie oddzielone dowolną liczbą innych składników zdaniowych: (11) Er hat Jane alle ihre Briefe. czasownik posiłkowy. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. takiego jak chcieć. Poza podmiotem. ich nie mogą znajdować się na początku zdania i zwykle unika się ich również na końcu zdania. Natomiast w języku niemieckim czasownik posiłkowy i czasownik główny umieszczane są w pozycjach nie sąsiadujących z sobą. będziemy itd. który ma największą swobodę szyku w omawianych językach. Inaczej jednak niż w innych językach. w niezmiennej pozycji w układzie liniowym występuje również tzw. oczekujemy jego dalszych elementów. tak jak w języku niemieckim. użytkownik języka angielskiego słysząc czasownik posiłkowy spodziewa się w dalszej kolejności czasownika głównego w odpowiedniej formie. Jednostki te mogą wystąpić bezpośrednio po sobie (będę rysować ł rysowała).

czasownik) nie ma wymagań formalnych. dopełnienie bliższe. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem modalnym. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach! zależnych. oraz takie uzupełnienie. za przypadek szczególny. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). wobec którego nadrzędnik (np. czyli uzupełnienie nieakomodowane. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze.). Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie.2. Schematy zdaniowe to rodzaj szkieletu konstrukcyjnego. Jeśli uznać łącznik być. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku.3. tzn. Jan jej chce dać kwiaty itd. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. tworząc orzeczenie. dopełnienie dalsze. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. Podmiot. orzeczenie. orzecznik. Ze względu na własności konotacyjne. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. 4. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Porządek linearny Ii Jan chce podarować Marii kwiaty czasownik dopełnienie dopełnienie główny dalsze bliższe podmiot czasownik Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć.Rys. 2. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. Mianownikowy pod129 128 . podmiot. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione.

Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem 4. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. tworząc orzeczenie. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. tak jak w języku niemieckim. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). . Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: Rys. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania.2. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione.ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA "i ale mogą też. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. Hierarchiczna i linearna struktura zdania modalnym. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. Jan jej chce dać kwiaty itd. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. 2.).3. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. Mówiąc ogólnie. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach zależnych. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). Schematy zdaniowe to ro-dzaj szkieletukonstrukcyjnego. 4. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Jan Porządek linearny podmiot chce l podarować Marii kwiaty czasownik czasownik główny dopełnienie dopełnienie dalsze bliższe Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych.3. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik).

głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. Ze względu na własności konotacyjne. oraz innymi czasownikami o tej funkcji. oraz takie uzupełnienie.1). stanie lub właściwości obiektu. podmiot. Tabela 4. Podstawowe schematy zdaniowe w języku polskim a. liczbę (oraz rodzaj) osobowej formy czasownika. orzecznik. oraz dopełnienie dalsze.2. określa osobę. które nie może stać się podmiotem zdania przy zamianie strony czynnej na bierną i które występuje we wszystkich przypadkach zależnych. dopełnienie bliższe. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. czyli uzupełnienie nieakomodowane. które przy zamianie formy czasownika z czynnej na bierną może się stać podmiotem zdania (por. Za dopełnienie uważa się ten człon zdania. tzn. z przyimkiem lub bez niego. dopełnienie dalsze. Dziecko wstało (podmiot czasownik) . Jeśli uznać łącznik być. 4. Dnieje (czasownik) Schemat z czasownikiem uczestnika zdarzenia niekonotującym b. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. łączącymi się z podmiotem za pomocą łącznika być. za pomocą którego orzeka się o czynności. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. który uzupełnia treść czasownika przechodniego i którego forma uzależniona jest od czasownika. Film byt (podmiot łącznik interesujący orzecznik) Schemat z łącznikiem c. np. czasownik)jue_ma wymagań formalnych. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. Orzecznik może być wyrażony różnymi kategoriami gramatycznymi (zob. stać się. orzeczenie. do którego odnosi się podmiot. Podmiot. za przypadek szczególny. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. Mianownikowy pod130 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA miot wyznacza formę orzeczenia. Odróżnia się dopełnienie bliższe. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. tzn.Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. Aresztowali wszystkich włamywaczy: Wszyscy włamywacze zostali aresztowani) i które zwykle występuje w bierniku. Orzeczenie to ten człon zdania. wobec którego nadrzędnik (np.

b) Schemat oparty na łączniku być lub innym czasowniku łącznikowym. np. dop. Piotrowi żal Eli) oraz z dopeł-iuejjiajv przypadku zależnym lub wyrażonego grupą przyimko-wą. bliższe dalsze Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami i przechodnim uzupełnieniem 4. czy też uzupełnieniem nieakomodowanym. np. Podmiot jest zwykle w mianowniku. Piotr lubi Elę. np. podmiotu. On gardzi pieniędzmi. . np. podmiotu i czasownika.3. np. składa się z trzech członów. Lekarz mu doradził (podmiot czasownik wyjazd dop. czyli czasownika. Dziecko śpi. ale może też być w przypadku zależnym. dop. Mdli mnie. Jan zaprosił (podmiot czasownik kolegów dopełnienie bliższe) Schemat z czasownikiem z jednym dopełnieniem przechodnim e. bliższe dalsze) Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami przechodnim f. np. My chcemy wyjechać. Mama przełożyła (podmiot czasownik na parapet uzupełnienie nieakomodo-wane) książki z półki dop.Schemat z czasownikiem nieprzechodnim d. bezokolicznikiem. Oni lękają się o swoje życie. np. ale również w przypadku zależnym. d) Schemat z czasownikiem przechodnim składa się z_raasQwixika. Hierarchiczna i linearna struktura zdania 131 a) Schemat z czasownikiem niekonotującym uczestnika zdarzenia składa się z jednego obligatoryjnego członu. itd. c) Schemat z czasownikiem nieprzechodnim składa się z dwóch członów. np. podmiotu (najczęściej w mianowniku. Zuzanna ubiera się elegancko. okazać się. łącznika oraz orzecznika.

np. np. Mężczyzna pomalował drzwi. Liczba konkretnych zdarzeń jest oczywiście w gruncie rzeczy ogromna. Firma przeniosła biuro z Krakowa do Warszawy. Dzieci mówiły o wierszach przez całą iekcję. że dana czynność nie oddziałała na dany obiekt. Jan wdrapał się na dach. Istnieje systematyczne powiązanie między pewnymi schematami zdarzeniowymi i pewnymi schematami zdaniowymi. Ona ma piękne mieszkanie. jak w przykładzie (12)a. Opisując jakieś zdarzenie. Kamień rozbił szybę. Można powiedzieć. np. Mama oceniła nowych sąsiadów pozytywnie. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 133 czywistości konkretnych przypadków jest znacznie więcej. Przykładowo. Pies skamle. Poza podmiotem czasownik konotuje dopełnienie bliższe oraz dwa uzupełnienia odnoszące się do miejsca. gdy parafraza zdania pozwala na zastosowanie schematu z łącznikiem. 4. np. W rze. Niekiedy też rola dopełnienia dalszego bliska jest roli orzecznika. Na przykład orzecznik może wystąpić tylko w połączeniu z łącznikiem. ale nie sposób je tutaj wszystkie omówić. użyjemy raczej schematu z dopełnieniem bliższym w bierniku. Rzadziej obok dopełnienia bliższego występuje uzupełnienie nieakomodo-wane. czy następuje przepływ energii do odbiorcy. używamy takiego schematu zdaniowego.4. ścieżki lub celu. Jeśli w trakcie czynności obiekt powstaje lub czynność na niego oddziałuje w inny sposób. i stąd użycia schematu z dopełnieniem dalszym. najczęściej dopełnienia bliższego i dalszego. zbliżone ze względu na wyrażane znaczenie są zdania Sąd uznał Marię winną spowodowania wypadku oraz Sąd uznał. Schemat „wydarzenie" oraz schemat „działanie" mogą być realizowane zarówno przez schematy zdaniowe z czasownikami nieprzechodnimi jak i przechodnimi. podmiotu oraz dwóch dopełnień. Jan poczuł nagły ból w kolanie. Wybór zależy od tego. W przykładach tych szyba oraz drzwi są obiektami. W tym drugim przypadku poza dopełnieniem bliższym występują dwa dopełnienia dalsze. f) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem nieakomodowanym jest najrzadszy. Z każdym schematem zdaniowym związane jest swoiste znaczenie. Schematy „przemieszczanie" oraz „przekazywanie" mogą wymagać realizacji źródła. W większości wypadków te schematy zda-rzeniowe realizowane są przez schematy zdaniowe z czasownikami przechodnimi.j 4. np. b. który najlepiej oddaje sposób. ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA (12) a. ale w komunikacie językowym musimy je ująć w jeden z podstawowych schematów zdaniowych. czy też nie.e) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami składa się z czasownika przechodniego. Dzieje się tak w przypadkach. użyjemy raczej schematu z czasownikiem przechodnim konotującym dopełnienie dalsze z przyimkiem. co pokazuje przykład (12)b. którym przekazywana jest w trakcie czynności energia sprawcy. W drugim przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem nieprzechodnim. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . Dyrektor przeniósł spotkanie z poniedziałku na wtorek. Z natury swej schematy „doznawanie" oraz „posiadanie" otwierają dwie pozycje: dla doznającego lub posiadacza oraz obiektu doznania lub obiektu posiadanego. lub czasu. że Maria była winna spowodowania wypadku. np. Dzieci mówiły wiersze przez całą lekcję. np. Omówione tutaj przypadki ujmowania poszczególnych schematów zdarzeń w schematy zdaniowe to tylko typowe przykłady j łączenia typów zdarzeń z typami schematów składniowych. że schematy zdaniowe tworzą szkielety konstrukcyjne dla podstawowych schematów zdarzeniowych.4. np. jeśli chcemy wyrazić. w jaki myślimy o tym zdarzeniu. W pierwszym przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem przechodnim z dopełnieniem bliższym. Dali jej bukiet kwiatów. Chłopiec spaceruje.

Najczęściej za punkt odniesienia w^czasie i przestrzeni przyjmowany jest moment i miejsce. co ilustrują poniższe przykłady: (13) a. nie jedź dziś do szkoły motorowerem. które potraktujemy tu jako kolejne warstwy. czy dokonane uprzednio w stosunku do danej chwili. pytanie. Może chcieć powiadomić słuchacza o istnieniu danej sytuacji w rzeczywistości poza-językowej. formie i liczbie składników zdania. Omówimy to zjawisko szerzej w rozdziale 8. Zdarzenia. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie.1. czy o danym stanie rzeczy jest przekonany. Ale kiedy opisujemy zdarzenia. czy też wyraża tylko hipotezę. wyrazy takie jak ten/talto oraz cii te wskazują na obiekty znajdujące się w bliskim sąsiedztwie mówiącego. Bardzo często różnicom w ustosunkowaniu nadawcy do treści komunikatu towarzyszą różnice w układzie. informacja o miejscu i czasie. zaimków osobowych (ja. wypowiadając zdanie . Osadzanie zdarzeń w rzeczywistości pozajęzykowej w sj?SjonJoŁ. ty.4. a więc powiadomienie słuchacza. Ponadto. w którym wypowiadany jest komunikat językowy. wyrażają one trzy różne intencje mówiącego wobec komunikatu językowego: stwierdzenie faktu ((13)a). aby słuchacz doprowadził do jej zaistnienia. że wypowiadane zdanie jest prawdziwe. prośbę o informację ((13)b) oraz żądanie ((13)c). uczestnicy zdarzeń muszą zostać umiejscowieni w czasie i przestrzeni. np. określić. Stwierdzanie istnienia określonych sytuacji w rzeczywistości pozajęzykowej. o których informują komunikaty językowe. np. istotna jest również. Mówiący musi się także ustosunkować do treści informacyjnej. Zaczniemy od warstwy najbardziej zewnętrznej i stopniowo dojdziemy do zrębu komunikatu. uzyskać od niego informację dotyczącą tej sytuacji lub też żądać czy też życzyć sobie. Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem. Teraz przyjrzymy się wspomnianym aspektom wypowiedzi. tzn. 2). poinformować o związku czasowym (lub innym. czy opisuje zdarzenie przebiegające w czasie. Czy Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem? c. zaś tamte l tamta l tamto oraz tamci l tamte . przyczynowym) danego zdarzenia z innymi. czyli zgodne z rzeczywistością.do„mówia}iiiicL^^ komunikat językowy właściwie przekazał pożądane treści informacyjne. dokonując aktu mownego. mówiący musi zasygnalizować. my) oraz określeń typu najwyższy chłopiec w klasie. Innym sposobem identyfikacji obiektu jest użycie nazw własnych. jak różne typy zdarzeń mogą być realizowane przy pomocy kilku podstawowych konstrukcji zdaniowych. w które wydarzenie zostaje „opakowane" w komunikacie językowym.W poprzednim podrozdziale pokazaliśmy. czy o ten stan pyta. itp. którą przekazuje. czy żąda jego zajścia. rys. Danielu. Wyznaczanie odniesienia grup nominalnych do obiektów w rzeczywistości-pozajęzykowej nosi nazwę odniesienia (referencji). czy stwierdza pewien stan rzeczy. zaznaczyć. 4. zdanie pełni funkcję komunikacyjną. zgodnie z kulturą danego języka. nie jedź dziś do szkoły motorowerem! (Danielu. b. czyli do samego zdarzenia (zob. Przykładowo. są to także elementy kotwiczące. dobrze?) Jakkolwiek wszystkie powyższe zdania dotyczą tego samego zdarzenia. rozkazywanie Przede wszystkim.na obiekty od mówiącego oddalone. Większość powyższych aspektów ko134 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNr munikatu językowego ma wykładniki gramatyczne lub morfologicz ne. bądź też. ma jakiś określony cel. jest zasadniczą funkcją trybu oznajmującego. w którym one zachodzą. Mówiący. muszą być nie tylko osadzone we właściwej ramie przestrzenno-czasowej.

gdyby była pogoda) lub trybu rozkazującego. szyk zdania oznajmującego (10)a z szykiem pytania Has hegiven them to his sister?). musi użyć specjalnych środków języ-°wych. być może odbywa się w teraźniejszości lub potencjal-e °dbędzie się w przyszłości.4. a także niewyrażenie podmiotu zdania (ty. Taka modalność Jest nienacechowana: zawierające ją zdania nie charakteryzują się żadnymi specjalnymi środkami językowymi. Jak pokażemy w rozdz. że według niego istnieje tylko możliwość zaistnienia danej sytuacji. mówiący używa specjalnych środków gramatycznych. itd. Jeśli intencją mówiącego jest uzyskam6 informacji o określonym wycinku rzeczywistości pozajęzykowej. ale może również informować. np.—————— _ _ _ ——————————_? jr. w postaci trybu przypuszczającego (np. jak w tym właśnie przypadku. które istniały lub istnieją w rzeczywistości pozajęzykowej. możesz już iść. chyba. Pojechalibyśmy jutro na wieś. Natomiast jeśli mówiący chce jedynie wskazać stopień prawdopodobieństwa danego zdążenia. Dlatego wszystkie rodzaje modalności niefaktywnej są na-echowane. pytania odróżnia od powiadomień zvk wyrazów w zdaniu. Różnica między traktowaniem przez mówiącego sytuacji jako prawdziwych lub jako hipotetycznych to różnica w modalności. żeby jego słuchacz doprowadził do zaistnienia pożądanej sytuacji. Charakterystyczne dla trybu rozkazującego w polszczyźnie są końcówki czasowników. trzeba. Warunkiem wyrażenia modalności niefaktywnej jest istnienie danej sytuacji w momencie dokonywania aktu mowne-' a ^c Jej charakter hipotetyczny lub wolicjonalny. a więc powiedzieć. modalizatorów. 136 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Dla zaznaczenia hipotetycznego lub wolicjonalnego charakteru wypowiedzi. Może być przekonany o prawdziwości własnej wypowiedzi.2. Wyrażaniu intencji mówiącego. Mówiący bierze na siebie odpowiedzialność za prawdziwość swoich wypowiedzi. Zdania stwierdzające istnienie sytuacji mają modalność faktywną (lub prawdziwościową). okoliczników lub czasowników typu prawdopodobnie.(13)a. Tryb oznajmujący służy więc do wyrażenia powiadomienia. inwersja czasownika posiłkowego i podmiotu (por. Zwykle mówimy o zdarzeniach. W innych jękach. a w szczególności tzw. uży4 osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 135 a on formy pytającej ((13)b). np. Krzysiu. oraz środków leksykalnych w postaci tzw. służy tryb rozkazujący ((13)c). ale również w przeszłości (Daniel pojechał wczoraj do szkoły motorowerem) lub przyszłości (Daniel p°Je' dzie jutro do szkoły motorowerem). zapewne. wy). . mówiący stwierdza istnienie opisywanej sytuacji w teraźniejszości.te^ście^ragiiiatycznyrn „ . Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: modalność Kolejną warstwą jest informacja o określonym stosunku mówiącego do opisywanego przez niego zdarzenia. W polszczyźnie. w języku angielskim. 7.-——-. powinien. pytania wyróżniają * obecnością partykuły pytającej czy (oraz intonacją). -J a. 4. związek między trybem gramatycznym i funkcją komunikacyjną zdań w określonym trybie nie jest absolutny.-—— ——— . np.. Każdy z nich wyraża nieco inną postawę modalną mówiącego: (14) Osadzanie zdarzeń w kor. Określony tryb może być peryferyjnie użyty w funkcji spełnianej prototypowe przez inny. tryb oznajmujący może służyć wyrażeniu rozkazu (żądania). (pozwolenie) . że dane zdarzenie mogło mieć miejsce w Przeszłości.

(możliwość) d. (czas teraźniejszy) b. nazywanym czasem aktu mownego. Natomiast przekonanie nadawcy o faktyczności zdarzenia. nazywa się modalnością deontycz-ną ((14)a. jako że znany jest zarówno mówiącemu. sytuację „zakupu nowego samochodu" mówiący może ująć w następujące wyrażenia zdaniowe: (16) a. W przykładach (14)a i (14)b mówiący komunikuje.4. Określa ona relacje między zdarzeniem zachodzącym w czasie w rzeczywistości pozajęzykowej a czasem komunikatu językowego. (przekonanie) Jak pokazują powyższe przykłady. Marek czyta książką. W przykładzie (16)a sytuacja zakupu nowego samochodu widziana jest jako zamknięte zdarzenie. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany Kolejny element kotwiczenia zdarzeń jest związany ze sposobem odniesienia danego zdarzenia do tego. (czas przyszły dokonany) 4. czasowniki dokonane (por. zdania z czasownikami mo-dalnymi cechuje niejednoznaczność. zdarzenie jest za każdym razem przedstawiane z innej perspektywy czasowej. Marek przeczyta książką. Krzysiu. Firma zakupiła nowy samochód. d. Zanim zbankrutuje. jest funkcją aspektu dokonanego. firma zakupiła nowy samochód. że form czasu przyszłego. Każdy czas gramatyczny ma właściwą sobie formę. opisywane z perspektywy jakiegoś momentu późniejszego na osi czasu. c.li sygnalizowanie sytuacji pożądanej.czy. d). 138 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI . jak i słuchaczowi.3. Zdarzenia mogą zachodzić jednocześnie z aktem mówienia (w teraźniejszości). czy też oczekujemy.. Przekonanie 0 pQwinności. przeszły oraz przyszły. Polszczyznę charakteryzuje fakt. że chce.4. Krzyś może być w tej chwili w pracy. Pragnienie mówiącego jest słabsze w przypadku czasownika modalnego móc w przykładzie (14)a niż w przypadku czasownika modalnego musieć w przykładzie (14)b. Marek będzie czytał książkę. (czas przyszły) d. Zdarzenia mające zajść w przyszłości jedynie przewidujemy. by zaistniała dana sytuacja. Firma właśnie zakupiła nowy samochód.4. czasownik móc wyraża słabszą. Tuż zanim zbankrutowała. firma i tak zakupi nowy samochód. b). Tak jak poprzednio. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego Gramatyczna kategoria czasu służy wyrażeniu pojęciowej kategorii czasu. a czasownik musieć silniejszą postawę modalną mówiącego. (czas przeszły) c. Krzyś musi być w tej chwili w pracy. informujący o czynności zamkniętej. musisz już iść.b. będę czytał / czytać: *będę przeczy tał/przeczy tac). nazywa się modalnością episte-miczną((14)c. niemającego związku z czasem aktu mownego. tylko zdarzenia zachodzące w przeszłości lub teraźniejszości traktujemy jako fakty. Rozróżnienie to znajduje odzwierciedlenie w systemie języka. że zaistnieją. (15) a. zakończonej. Czas aktu mownego najlepiej określa współrzędne na osi czasu. W polszczyźnie odróżnia się czas teraźniejszy.. Przykładowo. złożonych z czasownika być w czasie przyszłym oraz imiesłowu przeszłego czynnego lub bezokolicznika czasownika głównego. że opisywane zdarzenie ma miejsce. Przykłady (14)c i d oddają różnicę w przekonaniu mówiącego. co odbywa się w czasie aktu mownego lub do innego punktu odniesienia w czasie. Mówiąc ogólnie. przed nim (w przeszłości) albo potencjalnie mogą zaistnieć po nim (w przyszłości). co pokazują podane niżej przykłady. nie mają tzw. w jakim miało miejsce opisywane zdarzenie. czyli sygnalizowanie stopnia przekonania mówiącego o prawdziwości jego komunikatu językowego. b. Traktujemy je więc jako fakty potencjalne. 4. Również w (16)b czynność jest miniona. Odniesienie się do danego zdarzenia z perspektywy czasowej jakiejś innej sytuacji lub punktu (okresu) w czasie późniejszego w stosunku do czasu. (nakaz) c. Jakkolwiek we wszystkich powyższych zdaniach występuje czasownik dokonany. Marek czytał książką.

jako czynność zwartą. aspekt dokonany i niedokonany. np. W innych językach. Następną warstwę . aspekt niedokonany ukazuje ją jako będącą w toku. W zdaniach z czasownikiem nieść czynność ukazana jest od wewnątrz. powtarzającą się. Najbardziej zewnętrzną warstwę zdania stanowi akt mowny o określonej funkcji komunikacyjnej. pojęcie trwania czynności typowo wyraża się odpowiednią formą czasownika. Zdanie opisujące daną sytuację porównać możemy do cebuli. że aspekt dokonany nie może wyrażać zdarzenia odbywającego się w momencie mówienia (por. Mary talks on the phone (a lot) („Maria rozmawia przez telefon (dużo)"). w języku angielskim. Natomias w przypadku czasownika nosić czynność jest ukazana „od zewnątrz . Janek niesie torbę. wyraża się używając innych form czasownika. nieść: nosić.zamknięta. dokonana z perspektywy innego zdarzenia w przyszłości. P0' wtarzającą się w pewnych odstępach czasu. cor^^ 139 darzenie mające punkt początkowy i końcowy. 3. 4. *Firma zakupuje w tej chwili nowy samochód). W strukturze zdania jest on uzewnętrzniony jako intencja mówiącego. Używając w powyższym przykładzie czasownika niedokonanego. 4. W języku polskim niektóre czasowniki niedokonane mają dwie formy. Z powodu swojej złożoności zdarzenia „opakowane" są w kilka warstw elementów kotwiczących. O ile aspekt dokonany ukazuje czynność jako zamkniętą. Do elementów kotwiczenia należą tryby^Ulodalnaść. Jakkolwiek rozmowa przez telefon jest pojmowana jako zdarzenie ograniczone czasowo.w tym przypadku w czasie teraźniejszym. b. Czynność przebiegająca w czasie może wystąpić jeden raz lub też może wystąpić wielokrotnie. Janek nosi okulary. a elementy kotwiczenia to kolejne nakładające się na siebie warstwy „łusek". Jego część zasadniczą stanowi samo zdarzenie. przez które przebiega. zamknięte z perspektywy innego zdarzenia w przeszłości.5. rozwijającą się: (17) Marysia rozmawia przez telefon. Istotne jest w tej wypowiedzi to. Mary is talking on the phone („Maria rozmawia przez telefon"). Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany Ostatnim już elementem kotwiczenia jest przebieg czasowy zdarzenia. Czynność niedokonaną widzianą jako całość. O ile nieść wyraża jednorazową czynność niedokonaną.6. jednak obejmuje swymi skutkami uogólniony moment aktu mówienia. Jak widać. jak pokazuje to rys. Zdarzenie jest więc opisane niejako od wewnątrz i ukazuje sprawcę (Marysia) w trakcie wykonywania czynności wyrażonej przez czasownik (rozmawiać). że firma ma w t ' chwili nowy samochód. o określonym początku i punkcie końcowym.4. czyli tryb oznajmujący lub rozkazujący lub forma pytająca. nierozciągniętą w czasie. Jest więc jasne. z perspektywy wszystkich momentów w czasie. wyrażające różnice w przebiegu ilościowym czynności. np. tzn. mówiący opisuje zdarzenie jako toczące się w czasie wyznaczonym przez kategorię czasu gramatycznego . które ponadto 'powtarza się w czasie: (18) a. tzn. przy czym to inne zdarzenie nastąpi w momencie późniejszym niż sama czynność zakupu. np. nosić wyraża czynność wielokrotną. istotną cechą aspektu dokonanego jest ujmowanie zdarzenia z punktu widzenia momentu przyszłego w stosunku do samego zdarzenia. mówiący pomija oba te momenty i bierze pod uwagę tylko jego przebieg czasowy.4. Kotwiczenie zdarzeń: synteza W tym podrozdziale przyjrzeliśmy się elementom kotwiczenia wyrażającym związek między zdarzeniem opisywanym przez mówiącego w akcie mownym i dokonywaną przez niego kategoryzacją rzeczywistości pozajęzykowej. W (16)c zdarzenie kupna nowego samochodu jest dokonane. np. tzn. Wreszcie w przykładzie (16)d czynność pokazana jest jako zamknięta. czas gramatyczny.

komunikuje aspekt dokonany. że zdarzenie. określony w stosunku do momentu mówienia lub innego zdarzenia. Pierwszy przypadek nienacechowany i nie wymaga użycia specjalnych środków języ-wych. czy ma miejsce przepływ energii.2). „posiadanie" oraz „doznawanie". zależy ono od tego. dalszego. orzecznika oraz uzupełnień . Konceptualizacja zdarzeń wraz z ich uczestnikami ujęta jest w języku w pewien szkielet konstrukcyjny o określonym porządku hierarchicznym i liniowym. czyli modal-nosc. Rys. dopełnienia bliższego. w jaki nasz opis zdarz6 nią powiązany jest w jednostce języka nazywanej zdaniem z naszy mi intencjami oraz elementami kotwiczenia zdarzeń w czasie i Ta złożona treść informacyjna przekładana jest na porządek Serarchiczny i linearny zdania. Taki przepływ energii charakteryzuje schemat „działanie". Kolejna warstwa to czas danego 140 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁAD Rys. Zdanie jak cebula ZDARZENIE aspekt niedokonany 141 zdarzenia. Jego jądro stanowi czasownik. 4. jego „zamknięcie" w stosunku do wybranego punktu odniesienia. czy też nie. Następną warstwę stanowi moment cza-ok '1W którym wypowiadany jest komunikat. Uczestnikami schematu „przekazywanie" są agens. który wraz e swoim dopełnieniem lub dopełnieniami. Orzeczenie wchodzi wiązek składniowy z drugim głównym składnikiem zdania. „wydarzenie" lub „działanie ze źródłem. czyli uczestnika podejmującego świadome działanie. w drugim przypadku. stopień pewności są-. albo też traktuje je jako hipotetyczne. em' Schematy zdaniowe powstają przez określenie niewielkiej y możliwych połączeń podmiotu. dopeł-y . wśród których rozróżniamy schematy „bycie". tworzy grupę werbalną. ścieżką oraz/lub celem. czy też uzupełnieniem leakornodowanym. pod-j.stanowi stosunek mówiącego do prawdziwości wypowiadanego przez niego komunikatu językowego. Jakkolwiek w schemacie „wydarzenie" może wystąpić przepływ energii. . Ooisywane przez nas zdarzenia zostają sklasyfikowane w obrębie iczonej }iczby typów zdarzeń i wraz z ich uczestnikami zostają te w odpowiednie schematy zdarzeń. Schemat „przemieszczanie" jest połączeniem dwóch schematów. Prototypowe energia przepływa od agensa. 3 ukazuje. jak ścisły jest związek pojęciowy danej „warstwy" z samym wydarzeniem. W schemacie „posiadanie" patiens związany jest z posiadaczem. który jest odbiorcą energii. Podsumowanie Składnia zajmuje się badaniem sposobu. że przekładając strukturę pojęciową zdarzenia na wyrażenie zdaniowe. Całkowity brak przepływu energii charakteryzuje stany. nacechowanym. do patiensa. Uprzedniość zdarzenia. awcY musi być zakomunikowany przy pomocy odpowiedniego admka leksykalnego.jądro" w postaci samego wydarzenia oraz otaczające je warstwy „elementów kotwiczących". Przebieg. schemat „przemieszczanie" oraz schemat „przekazywanie". Wzajemne położenie warstw określa zasada bliskości lub odległości (zob.2. tzn. rozwijanie się czynności w czasie komunikowane jest przez najbardziej wewnętrzną warstwę struktury pojęciowej sytuacji.5. zwykle nie generuje jej niezależny agens. Jako składnik zdania Pa werbalna funkcjonuje jako orzeczenie. Dystrybucją uczestników schematu źródło-ścieżka-cel często rządzi zasada „cel ważniejszy niż źródło". 1. W schemacie „bycie" orzecznik wchodzi w związek z patiensem. rozdz. które opisuje jest em. wyróżniamy . 3. Ustalenie owych schematów darzeń odbywa się na podstawie określenia semantycznej roli uczestników danego zdarzenia oraz ustalenia. Uczestnicy schematów zdarzeń są ze sobą powiązani w sposób charakterystyczny dla danego schematu. W schemacie „doznawanie" patiens powiązany jest z (osobowym) doznającym. Moment ten jest es ony przez czas gramatyczny. otrzymujący oraz patiens. Mówiący jest albo przekonany.

Na temat kulturowych uwarunkowań gramatyki. Zalecana lektura Ogólne podstawowe wiadomości na temat polskiej gramatyki podaje Encyklopedia szkolna (1995). Powiadomienia. aby zaistniał dany stan rzeczy. Mówiący stwierdza fakt. Prototypowy schemat z dwoma uzupełnienia™1 konotowanymi opiera się na czasowniku przechodnim. jak • czas innego zdarzenia. rozwijający się przez wszystkie momenty czasu. Elementy kotwiczące również zależą od czasownika i wyrażają postawy modalne czy też komunikacyjne intencje mówiącego. Na różnicy między czasem aktu mownego i czasem komunikowan sytuacji pozajęzykowej opiera się gramatyczna kategoria czas Czas teraźniejszy służy wyrażaniu zdarzeń odbywających się w & mencie mówienia. co mówi jest prawdą. którym może być zarówno czas aktu mownego. czyli semantyczna treść zdarzenia. Współrzędne czasowe danej sytuacji w rzeczywistości pozajęzyK°" wej typowo ustalone zostają względem momentu. Ćwiczenia i zadania . Sygnalizowaniu stopnia przekonania mówiącego co do rzeczywistości sytuacji służy tryb przypuszczający oraz przeróżne wykładniki leksykalne (chyba. pytania oraz rozkazy wyrażają określony stosunek mówiącego do komunikatu językowego. Warstwy te są wobec siebie uporządkowane zgodnie z zasadą pojęciowej bliskości lub oddalenia. Zdarzenia wymagają zakotwiczenia. Wszystkie te elementy kotwiczenia tworzą kolejne warstwy. a czas przyszły wyraża sytuacje. które W vDUSZCzalnie) odbędą się po tym momencie. w którym się odbywa. patrz Wierzbicka (1999). czyli prawdziwościowej. one zostają na podstawie wymagań semantyczno-składnio-czasownika.np.6. to modalności nacechowane. Taki czasownik jest również podstawa schematu z trzema oraz czterema uzupełnieniami konotowanymi Pozycje składniowe wypełniane przez poszczególne składniki zdania odpowiadają wszystkim możliwym uczestnikom zdarzeń na poziomie schematów znaczeniowych. Informowanie o słabszym lub silniejszym przekonaniu mówiącego co do rzeczywistości danej sytuacji. Zarówno powiadomienie o faktach.7. dopełnienie lub dopełnienia. jest modalnością nienacechowaną. w którym mówimy przekazuje słuchaczowi komunikat językowy o danym zdarzeniu-Czas przekazania komunikatu nazywamy czasem aktu mownego. w jakie zostaje „opakowana" centralna część zdania. Na temat składni współczesnej polszczyzny. Tryb rozkazujący jest wykładnikiem modalności depntycznej (wolicjonalnej). 4. Aspekt dokonany ł żv wyrażeniu czynności widzianych jako wewnętrznie niepodziel-fakty.nieakomodowanych. Jodłowskiego (1977). a także wyrażenie. że to. Schemat z łączniki być jest szczególnym przypadkiem schematu z dwoma konotowany mi uzupełnieniami. które zaistniały uprzednio w stosunku do czasowego punkodniesienia. jak i wyrażenie hipotezy to odmiany modalności epistemicznej. Komunikowaniu faktów służy w języku zasadniczo tryb o-znajmujący. które muszą być komunikowane w języku przy pomocy specjalnych wykładników leksykalnych lub gramatycznych. Schemat z jednym konotowanym uzupełnieniem 142 ŁĄCZENIE TREŚCIINFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ opiera się na czasowniku nieprzechodnim. patrz Grzegorczykowa (1998). czas przeszły komunikuje zdarzenia uprzedn sunku do tego momentu. przypuszczalnie). że mówiący chce. S. Sygnalizowaniu sytuacji pożądanej służy tryb rozkazujący. Modałność faktywna. Aspekt niedokonany służy sygnalizowaniu. Podejście najbliższe stanowisku prezentowanemu w niniejszej książce zawierają klasyczne tradycyjne opisy składni języka polskiego . konotującyn. że dana czynność postrzegana jest jako fakt wewnętrznie podzielny. 4. wyrażająca sąd mówiącego. chce uzyskać informację dotyczącą jakiejś sytuacji lub życzy sobie albo żąda zaistnienia jakiejś sytuacji.

. czy następuje przepływ energii i jeśli tak. Nie mam zielonego pojęcia. od którego ao którego uczestnika? . a'. Dzieci umyty wanną. 1 On jeździ do Anglii. c. Potem zmazał rysunek z tablicy. g. Potem wytarł ją do sucha. ćwiczenia Uadania_ 145 b Dziś Janek będzie czytał z Biblii. realizowane przez poszczególne zdania. Zmoczył tablicę wodą. f. Ta zabawka jest zepsuta. a potem odpowiedz na następujące pytania: Który ze składników zdania może zostać opuszczony.0 ~ Jakie są semantyczne role uczestników opisanych zd«^en. *• Ojciec musi naprawić telefon. Zosia jest moją siostrzenicą. . Gdybyś chciała spróbować. Brat się śmiał. c. f. c. ani osłem. „źródło ważniejsze niż cel". d' Dzieci umyły się w wannie. Czy masz jeszcze trochę czerwonego wina? b. Jest jeszcze wiele gór do zdobycia. Janek łaskotał swojego brata. Śpiewaliśmy w chórze. ' Graliśmy wtedy sztuką Czechowa. Ta butelka ma ładną zakrętkę. d. . ~ podaj schematy zdarzeń. 144 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: e. Nie. mam straszną migrenę. jak w ćwiczeniu l-różnią się znaczenia zdań tworzących pary? a. Określ poszczególne relacje semantyczne „bycia" wyrażane przez orzecznik w następujących zdaniach: a. b.Drzewo przewróciło się wczoraj w nocy.określ. Chłopak rysował pociąg na tablicy. Mój przyjaciel jest teraz w domu. Śpiewaliśmy chórem. b. V Dziś Janek będzie czytał Biblię. e.1. c> Graliśmy wtedy w sztuce Czechowa. d. d. f. 2. e. Czy któreś z opisanych zdarzeń nie realizuje schematu „działanie"? a. <ł>. mam świetne lekarstwo na 5. Określ szczegółowe typy zdarzeń realizujących schemat „działanie" w poniższych przykładach. . 3. Przyjrzyj im się ponownie. a który nie może bez wpływu na gramatyczność zdania? Czy można znaleźć potwierdzenie zasad „cel ważniejszy niż źródło". O jakie typy „posiadania" chodzi w poniższych przykładach? a. „ścieżka ważniejsza niż cel"? . Marek ogląda dużo filmów. Masz ochotę na odrobinę wina? e. Muł nie jest ani koniem. Przeanalizuj poniższe przykłady tak. Profesor nie weźmie do Anglii żadnych książek. <•• Mój brat jest lekarzem. f. Krystyna jest o rok młodsza od swojego brata. Przeanalizuj następujące zdarzenia a następnie . 6 Poniżej powtórzono przykłady podane w tekście jako (8). Brat mi dał wszystkie swoje pieniądze. 4. b.

c. gdyż systemy fonologiczne poszczególnych języków różnią się od siebie i to. Mama może w tej chwili odebrać telefon. Głoski same w sobie nie mają znaczenia. a te z kolei składają się z morfemów. Pogoda zmieniła się z pochmurnej w słoneczną w ciągu zaledwie godziny. a. Mama odbiera telefon w naszym domu. czyli głoskom. ^rek Się zdenerw°wał i chciał zbić Michała. b. Mama odbiera telefon w tej chwili. • Mikroskop trafił w szybę. dyf-tongów (czyli dwugłosek) i spółgłosek. (stan wyjściowy + stan końcowy + czas trwania) i. (źródło + ścieżka + cel) c. e. Fonetyka opisuje cechy fizyczne głosek. odbierz telefon! Mama często odbiera telefon w domu b. kiedy zadzwonił dzwonek do drzwi. Mama właśnie odebrała telefon. Kombinacje głosek tworzących Sylaby w danym języku podlegają specyficznym dla tego języka ogra148 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKAIFQNOLOn[ . Policja przeszukiwała dom od piątej rano do dwunastej w nocy. Określ zdarzenia i schematy zdaniowe dla poniższych zdań: *• To wina Marka. natomiast fonologia bada ich funkcje w poszczególnych językach. jak różni się znaczenie przykładów w poszczególnych D rach i określ. Wprowadzone zostanie również rozróżnienie pomiędzy głoską a fonemem oraz opisem fonetycznym i fonemicznym. Mama odebrała właśnie telefon. (stan wyjściowy + stan końcowy) 7.w odróżnieniu od morfemów -^Jednostkami czysto fonetycznymi. Jan wdrapał się z pokoju po drabinie na dach.a. ale w połączeniach z innymi mogą decydować o różnicach znaczenia (np. każda z tych jednostek ma znaczenie na swoim własnym poziomie. w innym może być uważane za dwa warianty tego samego dźwięku. 146 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADN 8. (początek + czas trwania + koniec) d. Podane poniżej przykłady różnią się elementami kotwiczeń' Wyjaśnij.Małgosia z brzyduli wyrosła na prawdziwą piękność. W tym rozdziale przyjrzymy się częściom składowym morfemów: dźwiękom języka. Mamo. które . Głoski łączą się w sylaby. Mama musi w tej chwili odebrać telefon. d. (początek + koniec) e. Rozdział 5 Dźwięki jązyka: fonetyka i fonologia W poprzednich rozdziałach mówiliśmy o jednostkach języka posiadających znaczenie: grupy syntaktyczne składają się z wyrazów.Szyba się stłukła. co w jednym języku uznaje się za dwa r°żne dźwięki. W niniejszym rozdziale omówimy budowę narządów mowy i przedstawimy charakterystykę artykulacyjną głównych typów głosek: samogłosek. Mama odebrała wczoraj dziwny telefon. Jabłko spadło z drzewa na trawę. Dźwiękami języka zajmują się dwa działy językoznawstwa: fonetyka i fonologia. juarek rzucił mikroskopem w Michała. Spotkanie trwało od dziesiątej wieczór bez przerwy do drugiej nad ranem. z czego te różnice wynikają. Mama odebrała właśnie telefon. (źródło + cel) b. Mlchał się naśmiewał z Michała. p+a+s : b+a+s). Marek zbił szybę.

czyli umiejętnością postrzegania różnych form jako przedstawicieli tej samej kategorii. wyjaśnimy w podrozdziale 5. Na przykład Tajowie słyszą różnicę między „p" w angielski słowach pie (wymawiane z przydechem) i spy (bez przydechu). Po pierwsze. Pisownia a wymowa Niektóre języki (np. Z kolei dla Polaków samog ski w wyrazach ten i cień brzmią identycznie. a wśród nich skomplikowany system tzw.1. Są rozmaite tego przyczyny. Ale w języku polskim relacja między wymową a pisownią jest. „pierwszą literę alfabetu". Sylaby tworzą wyrazy. Wprowadzenie: fonetyka i fonologia Ludzie potrafią wymówić praktycznie nieograniczoną liczbę głosek. czyli każdy fonem jest zawsze reprezentowany przez tę samą literę i odwrotnie. Zasada fonetyczna pole- . oraz dwuznaków. hiszpański) mają system graficzny. Wyrazy z kolei łączą się w zdani które mają typowe dla danego języka kontury intonacyjne. które rozróżniają użytkownicy innego J? zyka. znaków diakrytycznych. W skali światowej liczba ta lokuje go mniej więcej pośrodku.grupach wyrazowych lub zdaniach . W języku polskim est około 40 kategorii funkcjonalnych jednostek dźwiękowych zwa-iych fonemami (dlaczego „około". 5. Bywa też odwrotnie: litera i reprezentuje dwa fonemy /i/ oraz /i/. t. rz). w całej ich złożoności i róż-^orodności. który jest (niemal) fonemiczny. Niektóre fonemy reprezentowane są przez kilka znaków. choć Francuzi siy między tymi dźwiękami różnicę. K o-rej nie dostrzegają rodzimi użytkownicy języka angielskiego. mlasków. Podobnie jest z językiem pisanym. Są również problemy z oznaczaniem nosowości. tj. Jednakże pomimo tych różnic uznajemy.1. które są budowane według Okr słonych wzorców akcentowych. ch i h. np. że wyraz ten został wymówiony „tak samo". Jeśli się wymówi ten sam wyraz kilka razy lub jeśli się poprosi o jego wypowiedzenie różne osoby. wadzenie:foiiet^arfonologia_ 149 Aa A Mamy tu do czynienia z pewną bardzo ogólną umiejętnością poznawczą. np. Po nie Japończycy nie słyszą różnicy między dźwiękami „l" i „r > na _ miast Polacy postrzegają je jako różne.1. jak są kategoryzowane rzeź rodzimych użytkowników danego języka. 5. Natomiast fonologia bada głoski według tego. a mianowicie z kategoryzacją. niezależnie od roli. Znajomość danego języka polega między innymi na umiejętności kategoryzowania dźwięków: przyporządkowania wielkiej ich różnorodności do określonych kategorii. jest więcej fonemów niż liter alfabetu (mimo że język polski wzbogacił alfabet łaciński przez wprowadzenie nowych liter np. daleka od jednoznacznej odpowiedniości. Choć symbole podane poniżej mają różne kształty. ą. np. hotentoc-ko-buszmeńskie języki Afryki Południowej (Khoiń). Pisownia polska opiera się przede wszystkim na dwóch zasadach: onetycznej i etymologiczno-morfologicznej. ż. redukcja itp. inne.1. 5. Procesy te umożliwiają szybkie i skuteczne wytwarzanie i przekazywanie mowy. u i ó. miękkości i dźwięczności. za każdym razem wymowa będzie nieco inna. Niektóre języki mają mniej fonemów (japoński około 20). rz i ż. że wszystkie one reprezentują ten sam element graficzny. uważamy. jaką pełnią w danym języku. sz.niczeniom.form dźwiękowa poszczególnych słów może się znacznie zmienić wskutek takich procesów jak upodobnienie (asymilacja). np. Kategorie dźwięków jednego języka niekoniecznie odpowiadają tym.5). w ć. mają ponad sto fonemów. jak wiemy. W wi kszych jednostkach .Wpr°' T* tym właśnie zasadza się różnica pomiędzy fonetyką i fonolo-• Fonetyka bada głoski jako dźwięki.

Używanie wymowy literowej w języku poi150 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOG) skim jest często objawem hiperpoprawności (przesady poprawnościowej). szczęki. Rys!. morze bo morski.3). wziął */jabuko/ */vziouu/ (dalsze przykłady podano w podrozdziale 5. Artykulacja to tworzenie barwy poszczególnych dźwięków.2. a drganie ^ nazywane jest w fonetyce dźwięcznością. 5.powstają głoski dźwięczne. wiązadła głosowe muszą się zsunąć^ Powietrze wydobywające się z płuc napotyka tę przeszkodę rośnie zatem ciśnienie powietrza pod nią. Wracają one następnie do pozycji wyjściowej. Niekiedy piia uwarunkowana jest tradycją (król. której efektem są formy błędne. Zasada etymologiczno-morfologiczna polega na uI n5 ^u powiązań pomiędzy formami wyrazowymi.2. poloniści na ogół preferują alfabet slawistyczny i nim posługiwać się będziemy w niniejszym rozdziale. 0„naf Aby powstała dźwięczność. W powszechnym użyciu jest międzynarodowy alfabet fonetyczny ustalony przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (API). sinus). Natomiast gdy powiemy pss*/. ale juror. które mogą się zsuwać lub pozostać rozchylone. np. Omenie ponownie wzrasta i cykl zostaje powtórzony Pojedynczy ^kl otwierania i zamykania głośni trwa bardzo krótko. ts] i [t] to głoski bezdźwięczne. Jak powstają dźwięki mowy W procesie wytwarzania dźwięków mowy można wyróżnić dwa główne stadia: fonację i artykulację. doprowadzając do gwałtownego rozsunięcia wiązadeł. Głośnia to szczelina pomiędzy wiązadłami głosowymi . warg itd. nie poczujemy żadnej wibracji. przechodzenie powietrza przez przewód głosowy 5. rudy. Symbole fonetyczne Ponieważ pisownia nie reprezentuje wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. agan. O barwie danego dźwięku decyduje specyficzne ukształtowanie Ka-nału głosowego (jamy gardłowej. 5. Gdy powietrze przechodzi swobodnie przez otwartą głośnię . Fonacją nazywamy modulowanie przepływającego przez głośnię powietrza. Powietrze wydychane z płuc przechodzi przez głośnię (umiejscowioną w krtani. . ławka a] bo ława. za tzw.powstają głoski bezdźwięczne. u dzieci może być jeszcze . podniebienia miękkiego. [o] i [m] są głoskami ^wiecznymi. może bo mogę. „jabłkiem Adama").fałdami mięśni (ściślej mówiąc pasemkami tkanki łącznej stanowiącymi zakończenia fałdów). Choć używa go część autorów polskich. ipj.. jabłko.Sa na stałej odpowiedniości między fonemami i literami. a w wypadku zayczeń stopniem przyswojenia obcej wymowy (jury. w fonetyce stosuje się system transkrypcji. jest t™ P^ywrócenia odpowiedniości między wymową a pisownią ten/ f ' Wymowa^terowa>nP-wymawianie angielskiego wyrazu of3n/ zamiast /ofn/. ustnej i nosowej) i ruchy narząd0 mowy: języka. ławek. U mężczyzn częstotliwość waha się między 80 a 150 cykli na sekundę (czyli ner-u kobiet między 120 a 300 herców.2. w której każdemu symbolowi odpowiada określona wartość dźwiękowa. np. brzeg).1 Fonacja Trzymając rękę na szyi podczas wymawiania słowa dom możemy poczućVibrację To drgają struny głosowe. [d]. kasa.4.1. np. Poniż przedstawimy bardziej szczegółowy opis aparatu fonacyjnego i ar y kulacyjnego. Jeśli powietrze drga wskutek szybkiego i wielokrotnego zsuwania i rozsuwania wiązadeł . 'eastng.

Kanał głosowy i miejsca artykulacji 153 jama nosowa podniebienie twarde palatalne dziąslowe wargi wargowe . obstruentów (spółgłosek właściwych). Tworzą one klasę tzw. [ć'] Chile. wszystkie inne występu-} ją też w wersjach zmiękczonych. zatykający"). rozlegający się"). Bezdźwięczność ma miejsce wtedy. Z oczywistych względów nie można mówić o wysokości tonu głosek bezdźwięcznych (a także szeptu). sonorus „dźwięczny. gdy wiązadła głosowe są całkowicie rozchylone. [n]. brzmiący. tym wyższy ton. które są z zasady dźwięczne można je nucić (łac. Wiele głosek występuje w parach dźwięczna: bezdźwięczna. Jak powstają dźwięki mowy Rys. nie można ich również intonować. płynne [r] i [1] oraz glajdy [i] i [u]. że przy ich wymawianiu powietrze napotyka przeszkody (łac. nazwanych tak z racji tego. 2. [ń]. [n]. Percepcja wysokości dźwięku jest zatem zależna od częstotliwości podstawowej tonu krtaniowego. czyli modulować ich wysokości. Oto przykłady: [m] matka [n] natka 5 2. Oto wykaz polskich obstruentów: dźwięczne [b] bas [d] dom [d] drzeć [g] góra [v] waza [z] zad [ż] żal [r] klechda [3] dzwon [3] radży [ź] ziać [3] dzień [g] gitara bezdźwięczne [p] pas [t] tom trzeć kura faza sad szal wachta cwał raczy siać W [k] [f] [s] [S] [x] [c] [5] [ś] [ć] [K] cień kita Ostatnie trzy pary to spółgłoski miękkie. obstruens „zagradzający. [v'] willa. Częstość drgań decyduje o wysokości dźwięku: im wyższa częstotliwość. Należą tu nosowe [m].152 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIĄ wyższa. np. Druga ważna grupa spółgłosek to sonoranty (półotwarte). [n]. Powietrze docierające z płuc do krtani nie napotyka żadnej przeszkody i swobodnie przepływa przez głośnię.

. 3] .3. Spółgłoski cechuje obecność zapory lub przewężenia. Y. . oprócz glajdu [i]. u] . m] .zwarcie/szczelina między przodem języka a dziąsłami palatalne (twardopodniebienne. n. n.2. 3] . b. ć. występują również w wersjach (np.zwarcie lub zbliżenie między tyłem języka i podniebieniem miękkim (łac. Drugim podstawowym komponentem w wytwarzaniu mowy jest stępnych podrozdziałach. Samogłoski natomiast cechuje charakterystyczne ukształtowanie jamy ustnej. które przedstawiają charakterystyk sp głosek i samogłosek.zwarcie pomiędzy górną i dolną wargą wargowo-zębowe [f. [H list)'.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka a tylną częścią podniebienia twardego welarne (tylnojęzykowe) [k. g. luJ pomyśl). ń. d. Spółgłoski opisuje się za pomocą dwóch parametrów: miejsca artykulacji. czyli miejsca maksymalnego zbliżenia narządów mowy i sposobu artykulacji. które dzielą się na: .zwarcie/szczelina między przednią krawędzią języka a górnymi zębami dziąstowe [t.2. z. x] .palatum). x. Artykulacja . 5. s. Ze względu na miejsce artykulacji spółgłoski polskie dzielą się na: dwuwargowe [p. ć. Spółgłoski Spółgłoski i samogłoski różnią się od siebie głównie stopniem zbliżenia narządów mowy w kanale głosowym. . Miejsca artykulacji Przy wymawianiu spółgłosek. ż. które utrudniają przepływ powietrza. l.3. d. 3. c.prepalatalne [ś. 5.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka i przednią częścią podniebienia twardego -postpalatalne [?.1. przy stosunkowo niewielkim zakłóceniu przepływu powietrza i szerokim kanale głosowym. od łac. i] .nos nosowe ——— zęby zębowe szczęka krtań ^podniebienie miękkie welame języczek /uwularne (języczkowe) jama ustna jama gardłowa przełyk andrzejki koń bank reszta laska laska bajka one.zazwyczaj wargi lub jakaś część języka) zbliża się do arty-1 kulatora nieruchomego (np. 154 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA 5. s. g. czyli stopnia i typu zbliżenia narządów mowy. v] — szczelina między dolną wargą i górnymi zębami zębowe [t. g. ruchomy narząd mowy (czyli arty-kulator . mogą też być ubezdzwięczmone (np. velum). r. ź. górnych zębów lub jakiejś części podniebienia).

prepalatalne nazywane są środkowo-językowo-prepalatalnymi. francuskie [R]. a [u] — niezgłosko-twórczą wersją [u]. kij [kil).zwarcie między artykulatorami (a następnie gwałtowne rozwarcie) szczelinowe (trące) . głoską uderzeniową (np. Y] . d. ś. 156 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOGIA Tabela 1. k. wydobywa się ono przez jamę nosową dzięki opuszczeniu podniebienia miękkiego boczne (lateralne) [\] . 5.2.powietrze wydostaje się przez powstałe szczeliny wibracyjne (drżące) [r] . z. amerykański „flap" [r] .zwarcie między przednim brzegiem języka i dziąsłami. 3. ć.ruchomy artykulator (czubek języka w polskim. [i] jest niezgłoskotwórczą wersją [i].6. Polskie spółgłoski Miejsce artykulacji Sposób artykulacji dwu-war-gowe war-gowo-zębowe zębowe dzią-słowe prepa-latalne .głoski dwufazowe. łut [uut]. które w wymowie niektórych Polaków zastępuje W. we francuskim [R] języczek) drga w wypływającym strumieniu powietrza. t. ź. w których po głosce zwartej następuje natychmiast szczelinowa w tym samym miejscu artykulacji: zwarcie przechodzi stopniowo w szczelinę. q] . Takie samogłoski nazywamy niezgłoskotwórczymi.krótkie. powodując zamiast eksplozji charakterystyczne dla szczelinowych tarcie nosowe [m. 3] . 3. x.przepływ powietrza przez jamę ustną jest zablokowany. np. b. v. 5. Sposób artykulacji Sposób artykulacji określa stopień zbliżenia narządów mowy.W różnych językach występują spółgłoski uwularne (języczkowe). niestabilne dźwięki o cechach samogłosek. s. wielokrotnie uderzając o artykulator nieruchomy (dziąsła. ć. s. artykułowane przez zwężenie szczeliny miedzy tyłem języka a języczkiem.1). n. u] . t. n. jeśli uderzenie jest jednokrotne. mamy do czynienia z tzw. Ze względu na sposób artykulacji wyróżnia się następujące kategorie spółgłosek: zwarto-wybuchowe [p. jednakże funkcjonujące w sylabach jako spółgłoski (por. przy jednoczesnym opuszczeniu bocznych krawędzi języka .szczelina między arty-kulatorami. tył języka).[f. np. g] . d. ń.3. \V tradycji polonistycznej stosuje się często bardziej rozbudowane nazwy miejsc artykulacji. np. np. ż. powietrze przeciskające się przez nią wywołuje charakterystyczne tarcie zwarto-szczelinowe (afrykaty) [c.występujący między samogłoskami wariant fonemu /t/) glajdy (półsamogloski) [i.

postpa-latalne welar-ne zwarto--wybuchowe P b t d t 4 * kg 9 szczelinowe f v s z s ż ś ź X TT zwarto--szczelinowe c 3 e 3 ć 3 .

nosowe m n n ń g boczne 1 wibracyjne r .

labiali-zacja .4. jak wspomniano w podrozdziale 5. w języku angielskim. (b) kategorie samogłoskowe mają znacznie większą niż spółgłoski skłonność do nakładania się na siebie i zlewania. męski. 5. różnych od wymowy standardowej .dodanie rezonansu nosowego przez opuszczenie podniebienia miękkiego.odmiany polszczyzny różnią się w warstwie dźwiękowej przede wszystkim samogłoskami. pański [meuski]. Dla języka polskiego charakterystyczne są: palatalizacja (zmiękczenie) .dodatkowe zaokrąglenie warg. Artykulacje dodatkowe O barwie spółgłosek decydują obok miejsca i sposobu artykulacji tzw. Nie umieszczono ich w tabeli l.3. a to z trzech powodów: (a) ponieważ w kanale głosowym nie ma zwarcia ani wąskiej szczeliny. w języku polskim występują nosowe glajdy [I]. często trudno jest opisać dokładnie kształt przyjęty przez jamę ustną. [paiski]. artykulacje dodatkowe (sekundarne. o mniejszym zbliżeniu artykulatorów niż w artykulacji prymarnej (welarnej).glajdy i y 5. [u]. towarzyszące). samogłoski opisuje się przede wszystkim za pomocą terminów określających położenie masy języka. Ważne są tu dwa parametry: (a) przednie / tylne: w najwyższym położeniu znajduje się przednia lub tylna część języka .3. Samogłoski są natomiast dźwiękami otwartymi. np. a różne samogłoski zawdzięczają swoją barwę temu.1.2. w artykulacji spółgłosek strumień powietrza natrafia w kanale głosowym na jakąś przeszkodę. aby uwydatnić prymarne cechy artykulacyjne nazalizacja (unosowienie) . np. wszystkie polskie spółgłoski twarde mają swoje zmiękczone warianty. że jama ustna przyjmuje wiele różnych kształtów. Samogłoski trudniej jest dokładnie opisać. (c) samogłoski mają wiele regionalnie i społecznie uwarunkowanych wariantów. artykułowanymi przy stosunkowo szerokim kanale. Ponieważ język jest głównym narządem determinującym kształt jamy ustnej. Samogłoski Jak pamiętamy z poprzedniego podrozdziału. tak samo dzieje się np. welaryzacja dodatkowe podniesienie tyłu języka do podniebienia miękkiego.dodatkowe podniesienie środka języka ku podniebieniu twardemu.

Tabela 2.4. Biorąc pod uwagę cztery skrajne pozycje języka na osi przód-tył i nisko-wysoko otrzymujemy: [i] wysoka i przednia [u] wysoka i tylna [a] niska i przednia [a] niska i tylna Można to przedstawić graficznie za pomocą czworoboku samogłoskowego.mołW«yctego«yn^ do samogłoski tac.4. że przy szeroko otwartych ustach język ma mniejsze pole manewru na osi przód-tył. Omówimy również dyftongi (dwugłoski): połączenia samogłosek stanowiących wspólnie centrum sylaby. Samogł°^i do rcłl) takich j L. Według przyjętej konwencji ma on krótszą podstawę. W efekcie otrzymano osiem pierwotnych (prymarnych) samogłosek podstawowych. co odzwierciedla fakt. ściśle określone pozy-cje. samogłoskom podstawowym.2.^°8^^?^i^. Przy ich wymawianiu język przyjmuje pewne typowe. Pomiędzy pozycjami dla [i] i [a] ustalono dwie dodatkowe równoodległe pozycje reprezentujące [e] i [e].1. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się tzw. S^fos° Pamiętajmy. 158 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOG 159 IĄ 5. Samogłoski podstawowe Ze względu na trudności z dokładnym określeniem pozycji języka fonetycy odwołują się do tzw. że charakteryzujemy poisKie iu w . Jeśli jednak samogłoski te wymówimy z układem warg odwrotnym. Tabela 3. Pierwotne samogłoski podstawowe l W czasie wymawiania kolejnych samogłosek pierwotnych wargi stopniowo zmieniają układ od najbardziej płaskiego do najbardziej zaokrąglonego. „idealnym" oraz samogłoskom standardowej polszczyzny. natomiast pomiędzy [u] i [a] ustalono pozycje dla [o] i [D]. Ponadto bierze się pod uwagę następujące czynniki: (a) układ warg: mogą być zaokrąglone.4.(b) wysokie / niskie (lub też przymknięte / otwarte): stopień wzniesienia języka. 5. Mimo że oznaczania samogłoseK są w LA i est identyczna z podstawosamogłoska w polskim wyrazie Wn ^d^kmusimy pamię-wym W. ^bole używane do głoskę w relacji do tych J^^ie kwestiąkTnwencji. które są punktami odniesienia stanowiącymi podstawę klasyfikacji wszystkich innych samogłosek. spłaszczone lub neutralne (b) iloczas: samogłoski mogą być długie lub krótkie (w polskim nie jest to istotna cecha) (c) nazalizacja (unosowienie): samogłoski mogą być ustne lub nosowe. ze Bamogodbp«dat a ^ ^ i gdy opisujemy B. samogłosek podstawowych. Wtórne samogłoski podstawowe y ie20 uzyskamy osiem wtórnych i 5. czyli stopniowo zmieniając go od najbardziej zai turecki.

5. Termin fonem odnosi się do tej bardziej abstrakcyjnej . w którym są użyte. transkrypcja fonemiczna Jeden wyraz może mieć wiele różnych znaczeń i dokładne znaczenie danego wyrazu nie jest zupełnie jasne dopóki nie użyje się go w kontekście. to drugie . a [monka]. samogłosek nosowy Współczesna polszczyzna nie ma w żadnym kontekście jednogw wej realizacji [5].4. awia się je jako dyftongi [ou]. którymi określa się „rodziny dźwięków" i kontekstom. [eu]. Podobnie jest z dźwiękami: mogą one mieć wiele wariantów zależnych od kontekstu.mamy tu do czynienia z dyftonganu zstępującymi. Dyftongi języka polskiego Dyftong (dwugłoska) to sekwencja dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby. 5 5. Często dyftongi te słyszy się wym hjperpoprawnej" wymowie takich wyrazów jak gąbka [gompka]. Fonemy i allofony. Jeden z komponentów dyftongu jest mocniejszy i bardziej donośny niż drugi (ten słabszy często symbolizowany jest przez glajd . Jednakże o dyftongach mówi się tylko w niesieniu do realizacji fonetycznej tzw. aby uważać te dwa różne fonetycznie „t" za warianty tego samego dźwięku.półsamogłoskę). [e] .3.[t] nieaspirowane.^ w ^ «" polski ma pujące samogłoski: [i] kit [y] byt [e] sen [a] Zaś [o] rok [u] but d160 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLon Tabela 4 przedstawia przybliżone umiejscowienie tych głosek czworoboku samogłoskowym. zmienia się stopniowo barwa dźwięku. W języku angielskim i niemieckim wyrazistszy jest komponent pierwszy . *[mouka]. W języku polskim można by potraktować jako dyftong każde wy stepujące w obrębie jednej sylaby zestawienie samogłoska + SlaJ lub glajd + samogłoska. tędy [tendy] : *[goupka]. gdzie bardziej wyrazisty jest komponent drug1-Gdy język zmienia pozycję w czasie wymawiania dyftongu. Ponieważ podobne konwencje ^ą ^. Fazy przejściowe nie są jednak percep cyjnie istotne . Jednakże. konwencie są stosoware w innych językach. scentralizowane [ii] (Józio) oraz podwyższone [e] (cień).podstawowej.1. we francuskim i słowackim natomiast spotykamy dyl-tongi wstępujące. w których mogą wystąpić „członkowie" danej „rodziny". Definicje W języku angielskim dźwięk „t" w wyrazie top brzmi inaczej niż „t" w wyrazie stop: ten pierwszy to [th] aspirowane. scentralizowane i podwyższone [o] (ciocia). 5. *[teudy].głosek zapisywanych w ortografii jako ą wygłosie (na końcu wyrazu) i przed spółgłoskami szczelinowy 5.ważna jest tylko jakość początkowa i końcowa. Przybliżone pozycje samogłosek polskich na czworoboku samori skowym Ponadto w obustronnym sąsiedztwie spółgłosek miękkich oraz [i] występują podwyższone i uprzednione [a] (niania).5. istnieją istotne powody. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się terminom. 5. a Tabela 4. wymówione z przydechem. jak zobaczymy.

Jeśli w wyrazie lado wymówi się [d]. Zgodnie z konwencją. a [o] pomiędzy samogłoskami. Głoski o różnym stopniu aspiracji są wariantami (allofonami) fakultatywnymi swoich fonemów. Jeżeli tej różnicy odpowiada różnica w znaczeniu wyrazów. Oto kilka przykładów: (a) w języku angielskim aspirowane bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe. w pat. a w tej samej pozycji drugiego wyrazu występuje dźwięk B. 3. dźwięki A i B należą do różnych fonemów. że /p/ i /b/ to różne fone-my języka angielskiego (podobnie w polskim pas : bas). 5. natomiast w syjamskim należą one do różnych fon< mów. Polega on na wyszukiwaniu par minimalnych. ale nie inny wyraz. Fonem i jego allofony t (fonem) [th] (allofony) w . cat. uderzeniowy flap [r]. wyraz głowa może mieć zamiast glajdu [u] tzw. Ula rodzimych użytkowników języka angielskiego te głoski są różne (są kategoryzowane jako dwa różne fonemy) i rozróżniają znaczenia wy162 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA razów (den „nora" vs. tam nigdy nie po-'a\vi się drugi i odwrotnie. Mówimy. czy też do dwóch różnych fonemów. której [t] i [th] są realizacjami. r""-"_j__________ Z inną sytuacją mamy do czynienia wtedy.5. do „strona" [laóo]. gdy allofony pojawiają . sceniczne [ł] i zmiana ta nie powoduje zmiany znaczenia. Mamy wtedy do czynienia z dystrybucją komplementarną. a allofony takie nazywamy pozycyjnymi. then „wtedy").2. Rys. np. W hiszpańskim są to jedynie warianty tego samego fonemu: [d] występuje w nagłosie (na początku wyrazu). występujące po [s] są pozycyjnymi . Głoski[d] ^l („seplenione" [z]) występują w angielskim i hiszpańskim. W języku angielskim aspirowane i nieaspirowane bezdźwięcznt spółgłoski zwarto-wybuchowe traktowane są jako warianty tego sa| mego fonemu. które różnią się jedynie tym. Para minimalna to para wyrazów. Podobnie zastąpienie [r] języczkowym „francuskim grasejowanym" [R] nie będzie różnicowało znaczeń. będzie to inny wariant wymowy tego wyrazu. w różnych kontekstach: gdzie występuje jeden. Różne języki klasyfikują swoje dźwięki w różny sposób.jednostki. fonemy umieszcza się w nawiasach ukośnych //. języczkową drżącą [R] i szczelinową [K]. ale nie zmieni znaczeń tych wyrazów. jeśli zamienimy [e] w set i podwyższone [e] w sieć będzie to może trochę dziwnie brzmiało. czy dwa dźwięki w danym języku należą do jedne-' go fonemu. /phaa/ „rozdzielać" i /paa/ „las". występujące na początku sylab i nieaspirowane. a allofony (albo ogólniej mówiąc głoski rozpatrywane w ich aspekcie fonetycznym) . W języku niemieckim fonem /r/ może być fakultatywnie reprezentowany przez drżącą zębową [r]. że [t] i [th] to allofony tego samego fonemu /t/. np. Natomiast niemożliwość skontrastowania (ułożenia w pary minimalne) [sph ai] i [spai] czy [ph ai] i [pai] potwierdza. tat) nie jest fonologicznie istotny. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna Stopień nasilenia przydechu (aspiracji) w wymowie angielskich zwarto-wybuchowych (np. I tak para minimalna pat „klepać" : bat „nietoperz" potwierdza. czyli użycie któregokolwiek z nich nie wpływa na znaczenie wypowiedzi. np. donde „gdzie" [donde] i la. że [ph ] i [p] nie należą w angielskim do różnych fonemów. Allofony fakultatywne spotykamy również w języku polskim. Podobnie będzie w polskim.w nawiasach kwadratowych [ ]. Przykład ten ilustruje prosi sposób ustalania. że w pewnej pozycji pierwszego wyrazu występuje dźwięk A.

że polski ma około 40 fonemów: mimo że językoznawcy odwołują się do intuicji i świadomości językowej rodzimych użytkowników języka. której elementami są allofony prototypowe. Mówiący zazwyczaj nie uświadamiają sobie w pełni.3. jest to zatem allofon „fakultatywno-pozycyjny". to reguła realizacyjna przypomni nam. . W wielu analizach językoznawczych wystarcza odwołanie się do transkrypcji fonemicznej (fonologicznej). Widzimy tu działanie efektów prototypowych: fonem jako „rodzinę dźwięków" postrzega się jako kategorię. jest w rzeczywistości transkrypcją fone-miczną. w słownikach dla cudzoziemców. •i'' 164 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGU celem jej jest oddanie jak największej liczby szczegółów i zapisanie wszystkich cech fonetycznych głosek.allofonami /p/. którą zyskuje się przez długą praktykę. [t ] i [t] to allofony pozycyjne fonemu /t/: [t] jest wariantem podstawowym (swobodnym). jeśli nie poprzedza go /s/. a [t] . że /p/ w nagłosie sylaby akcentowanej jest aspirowane. Transkrypcja fonetyczna jest bowiem bardzo szczegółowa. które w innych interpretacjacł traktowane bywa jako wariant fonemu /u/. Uzupełnieniem zapisu fonemicznego. tiara). wariant pozycyjny [e] (sieć. Inwentarze fonemów w językach świata nie są duże: zasób fonemów większości języków mieści się w przedziale 30-50. (d) w języku niemieckim fonem /r/ ma wokaliczny (samogłoskowy) wariant pozycyjny [w] po długich samogłoskach na końcu wyrazu i przed spółgłoskami. (c) polski fonem Id ma wariant podstawowy [e] (set. (b) w języku polskim głoski [t]. centralne (wariant podstawowy) i allofony bardziej peryferyjne. „szerokiej" transkrypcji głoski reprezentowane są przez symbole tych fonemów. jeść). a ponadto całą serię wariantów fakultatywno-pozycyjnych unosowionych i ubezdźwięcznionych. Intuicje rodzimych użytkowników danego języka odzwierciedlają bowiem bardziej znajomość jego struktury fonemicznej niż jego materii fonetycznej. co zwykle nazywane jest transkrypcją fonetyczną. obligatoryjnie między spółgłoskami miękkimi oraz między miękką a /i/. Jeśli zatem wyrazy angielskie pie i spy zapisane zostaną fonemicznie jako /pai/ i /spai/. np. których są allofonami.fakultatywnie przed dziąsło-wym [sl (trzeba). Anglicy uważają /p/ w pie i /p/ w spy za „ten sam" dźwięk: dopiero po zdobyciu pewnej wiedzy z zakresu fonetyki zaczynają postrzegać między nimi różnicę. [t ] występuje przed [i] oraz [i] (tik. jest zestaw reguł realizacyjnyc określających jak dany fonem jest realizowany w danym kontekście (który allofon go tam reprezentuje). to jednak podaj? własne propozycje w kwestii statusu fonologicznego niektórych gło sęk. Słuszne wy-| daje się przyjęcie listy 40 fonemów: /i/ /u/ /y/ Id /o/ lal lii /u/ t\J /u/ " NI Kl /z/ M Izl /s/ /ź/ /ś/ /x/ /b/ /p/ /d/ /t/ /g/ /kV /g/ /k/ /3//C//3//C//3//Ć/ Czterdziestym fonemem jest /V. Posługiwanie się tym zapisem wymaga wprawy. jak wiele al-lofonów istnieje w ich języku. w którym jeden symbol] odpowiada jednemu fonemowi. angielskie samogłoski są dłuższe przed spółgłoskami dźwięcznymi niż przed bezdźwięcznymi: warianty dłuższe i krótsze są zatem w dystrybucji komplementarnej. /k/. Powiedzieliśmy wcześniej. Podobnie ma się rzecz w wypadku polskich wyrazów set /set/ i sieć /śeć/: reguła realizacyjna przypomni nam. Zasady transkrypcji To. jest). 5. że Id pomiędzy spółgłoskami miękkimi jest podwyższone. Inwentarz polskich fonemów waha się od 37 do 41. /t/.5. W tej mniej szczegółowej.

szczyt) samogłoskowy o maksymalnej donośności (sonorno-ści).6. 5. jakie mogą w nich wystąpić.\ operacja /ko?operacia/ i glajd /U.zależnie od kontekstu . Istnieją języki takie jak maoryski. Niemniej jednak nie każda kombinacja spółgłosek jest możliwa: grupa nagłosowa 3-spółgłoskowa może składać się tylko z /s/ + bezdźwięczna zwarto-wybuchowa + /1. zgładzić. r. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczeniowej). Może to być przejaw wymowy . nie wystarczy podać listy fonemów i ich allofonów. które w angielskim nie 168 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGI. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczenie„ Nat„m. zdjąć. angielskie słowo handbag/h&ndb&g/ „torebka"' może w szybkiej wymowie brzmieć /hsembasg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —»/mb/. zbroja. który może być otoczony przez elementy o mniejszej sonorności (spółgłoski). W pisowni angielskiej nie oznacza się aspiracji. naiwny /naiivny/. np. mamy do czynienia z tzw. i. /pt/.a Uwzględniona w pisowni. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski./u/.as. u/. swobodnej. Dopuszcza również w nagłosie /gd/. Jedną z nich. u/. Konieczne jest również opisanie.6. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się .2. W ciągu mowy występują zatem przemiennie elementy o większej i mniejszej donośności. /i/. spray. fraza. mającą fundamentalne znaczenie we wszystkich językach. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. jest sylaba.un i wobec tego 2osta.Transkrypcja fonemiczna jest jakby „idealnym" zapisem ortograficznym. j. little [litl]. Języki różnią się między sobą co do rodzaju sylab. Elizją Głoski często bywają opuszczane. Z kolei angielski dopuszcza sylaby o dość skomplikowanej budowie.1. nazywamy elizją. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. ale ze sklepu. Większe jednostki fonologiczne j* • Opisując system fonologiczny jakiegoś języka. który dopuszcza tylko sylaby o strukturze (C) V: fakultatywna spółgłoska (C) i obligatoryjna samogłoska (V).7. zdławić. 5. z szkoły). np.fonemiczna w angie. i. wypowiedzenie) to te odcinki ciągu mowy. z grupami spółgłoskowymi mogącymi wystąpić i w nagłosie (na początku). ponadto każda sylaba musi kończyć się samogłoską.7. ton i intonacja. /kt/. np. /tk/. W takich językach nie mogą wystąpić obok siebie dwie spółgłoski. ko. Sylaba Trudno jest podać dokładną definicję terminu „sylaba". i mniej starannej. Aby go uniknąć. Takie opuszczenie głosek. Sylaba i inne jednostki suprasegmentalne (wyraz. spray /sprei/. Język polski może mieć w nagłosie także /z/ + dźwięczna zwarto-wybuchowa = A. np.si. r. w obrębie których funkcje fonologiczne pełni akcent. splice. zwłaszcza w wymowie potocznej. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). /kn/. czeskie krk [krk]). Można myśleć o sylabach jako jednostkach. czyli wstawienie dodatkowej głoski aby uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. i w wygłosie (na końcu): np.1. W niektórych językach w centrum sylaby mogą wystąpić również spółgłoski sonorne (ang. twelfths /tuelfBs/. 5. W pisowni hiszpańskiej nie oznacza się różnicy między [d] i [6]. np. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. upraszczanie wymowy. 5. rozziewem. Epenteza Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. które posiadają ośrodek (centrum. jak dźwięki łączą się w większe jednostki. ze szkoły (nie z sklepu.

w angielskim can't [ka:nt]. jabłko [japuko]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [pupm]. Asymilacja Asymilacja. np. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruenty ulegają udźwięcznieniu. W języku polskim /vl ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent.niestarannej.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. np. mamy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną).3. np. angielskie słowo handbag/hsndbceg/ „torebka" może w szybkiej wymowie brzmieć /hasmbaeg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —> /mb/. jest to proces polegający na tym. które zmieniają się w dwuwargowe przed dwuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. /d/. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. np. a niekiedy wręcz niepoprawne. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. 168 : FONETYKA I FONOLOGIĄ 5. np. np.z asymilacją postępową (progresywną). w języku polskim socjalizm *[socialis]. but zimowy [bud źimovy]. zjadł [zjatu]. Uzwiv^. 5. tik [t'ik]. W wy głosie fakulta-tywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. np. sześćdziesiąt *[seśĆ3eśont] zamiast [seźśeśSnt]. róg Basztowej [rug bastovei]. w polskim dialekt [d'ialekt]. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. Epenteza . Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ cats /ksets/. Dźwięki w kontekście 169 i mniej starannej.7. [but olka].•• __ Asymilację postępową ilustruj ą oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języku angielskim. a w welarne przed we-larnymi good girl [gud ga:l] > [gug ga:!]. 5.ifeanie [ukańe]. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. wymowa warszawska: [but meuski]. np. Opisane w podrozdziale 5. /s/. rozdźwięk [roz3vieqk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pses sybe]. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. mań [mam]. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim. szansa [śansa]/[sausa].1. czyli upodobnienie. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub N wywołuje zmiękczenie. natomiast jeśli wpływa na głoskę następującą po sobie . Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. kwas [kvas] > [kfas]. please you [pli:z iu] > [pli:3u].3. że jedna głoska czyni głoskę sąsiednią podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodobnienie całkowite). pism [pism]. po dźwięcznych jako /z/ dogs /dogz/. róg ulicy [rug ul'icy] (por. /z/: did you [did iu] > [did 3u]. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. W wymowie krakowsko-poznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. but Olka [bud olka]. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach /t/.7. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. [ruk ul'icy]. W angielskim zmiany pod wpływem l\/ są jeszcze bardziej widoczne.7.

np. . Izl: didyou [did iu] > [did y\]. wymowa warszawska: [but meuski].pleaseyou [pli:z iu] > [pli^u]. Może to być przdaw wymowy niestarannej. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim. tik [t'ik]. kooperacja /ko?operacia/ i glajd /i/.Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. natomiast j?li wpływa na głoskę następującą po sobie . [but olka]. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. kwas [kvas] > [kfas]. Aby go uniknąć. np. . Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub /i/ wywołuje zmiękczenie. W języku polskim M ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. które zmieniają się w dwuwargowe przed dtyuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]./u/. but zimowy [bud źimovy]. łkanie [ukańe].7. swobodnej. w polskim dialekt [d'ialekt]. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. mań [mam]. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent.zależcie od kontekstu . że jedna głoska czyni głoskę sąsiedną podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodbnienie całkowite). Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruen-ty ulegają udźwięcznieniu. rozdźwięk [rozjyienk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pseś sybe]. but Olka [bud olka]. ale ze sklepu. w angielskim can't [ka:nt]. W angielskim zmiany pod wpływem /i/ są jeszcze bardziej widoczne. Opisane w podrozdziale 5.z asymilacją postępów. a niekiedy wręcz niepoprawne. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. Asymilację postępową ilustrują oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języka angielskim. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. np. róg Basztowej [rug bastovei]. rozziewem. pism [pism]. /s/. ze szkoły (nie z sklepu. [ruk ul'icy]. po dźwięcznych jako Izl dogs /dogz/. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. z szkoły). Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. ^st to proces polegający na tym. m^iy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). n>. Asymilacja Asymilacja. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. (progresywną). W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [puprn].2. np! w języku polskim socjalizm *[socialp]. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. np. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . W wygłosie fakultatywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. W wymowie krakowskopoznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. czyli wstawienie dodatkowej głoski abv uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. zwłaszcza w wymowie potocznej. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. róg ulicy [rug uPicy] (por. 5. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach/t/.zjadł [zjatu].3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. nazywamy elizją. np.7. upraszczanie wymowy. np. czyli upodobnienie. a w welarne przed we-larnymigoodgirl [gud gs:ł] > [gug gs:l]. /i/.3. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). np sześćdziesiąt *[seśĆ3eśontf zamiast [śeźśeśónt]. jabłko [japuko]. szansa [śansa]/[sausa]. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. naiwny /naiiyny/. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. m^my do czynienia z tzw. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ c<its /kasts/. Elizja GHoski często bywają opuszczam. /d/.3. Takie opuszczenie głosek. 5.

dochodzi do zaniku samogłosek. Podsumowanie Fonetyka opisuje cechy fonetyczno-artykulacyjne głosek występujących w językach świata. w wymowie mniej starannej. zatem fonem to kategoria o charakterze bardziej psychologicznym niż fizycznym. angielskie wyrazy PHOtograph ['foutagra:f]. Przy wymawianiu samogłosek i dyftongów (dwugłosek. np. czyli układ narządów mowy charakterystyczny dla poszczególnych głosek. Czasem. Procesy złożone Procesy. powolną wymowę angielskich fraz boys and girls.7. Spółgłoski charakteryzuje się ze względu na miejsce artykulacji i sposób artykulacji. często występują łącznie. zwarcie. phoTOgrapher [fa'tografa]. Podsumowanie 171 5. „akanie"). tzw. Funkcją fonemu jest rozróżnianie znaczeń. w parze minimalnej . prezydent [prezdent]. np.8. W językoznawstwie kognitywnym. Pomocne jest tu odwołanie się do systemu samogłosek podstawowych o ustalonych pozycjach masy języka na osiach wyso-ka-niska i przednia-tylna. czyli dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby) w jamie ustnej nie ma żadnej przeszkody i dlatego opisanie ich artykulacji jest trudniejsze niż w wypadku spółgłosek. w którym nieakcentowane samogłoski tracą swoją charakterystyczną barwę i przyjmują barwę centralnej słabej samogłoski [3]. Fonologia zajmuje się opisem systemów fonologicznych poszczególnych języków (opisem systemu fono-logicznego danego języka). Porównajmy staranną. które wpływają na dźwiękową formę wyrazów w dłuższej wypowiedzi. która decyduje o dźwięczności lub bezdźwięczności głosek i artykulacje. W opisie dźwięków uwzględnia się fonację. Biorąc pod uwagę takie i podobne przykłady (np.170 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAf Wydaje się. wczoraj [fćorei]). że w licznych przykładach podanych powyżej wywołane przez procesy asymilacyjne zmiany w formach dźwiękowych wyrazów zmieniają strukturę fonemiczną tych wyrazów. Redukcja samogłosek Redukcja samogłosek to proces. np. Jeśli dwie różne głoski powodują różnicowanie znaczenia. w fonetyce i fonologii stosuje się symbole fonetyczne ustalone przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne.4. 5. Ponieważ systemy graficzne wielu języków nie reprezentują wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. nakładanie się fonemów nie stanowi problemu. oryginalny [orginalny]. potoczną. Różne głoski mogą być wariantami tego samego fonemu. czy wargowo-zębowa nosowa [m] w takich wyrazach angielskich jak comfort ['kAnjfat] i infant ['infant] powinna być włączona do fonemu /m/ czy /n/). nawet niedbałą: [boiz aend ga:lz] [g3:lz aend boiz] [boiz and ga:lz] [ga:lz and boiz](redukcja samogłosek) [boiz an gs:lz] [ga:lz an boiz] (elizja) [boiz ag garlz] [ga:lz ang boiz] (asymilacja pod względem miejsca artykulacji) 5. girls and boys z wymową szybką. 5. por.5. gdzie postuluje się płynność granic kategorii. w polskim [bud meuski] zamiast allofonu fonemu /t/ w wygłosie wyrazu /but/ pojawia się allofon fonemu /d/.8. np. natomiast w polskim tylko wyjątkowo (np. W angielskim przykładzie [gub boi] (<[gud boi]) allofon fonemu /d/ został zastąpiony allofonem fonemu /b/. Samogłoski podstawowe (czworobok samogłoskowy) tworzą układ odniesienia stanowiący podstawę klasyfikacji wszystkich samogłosek. photoGRAphic [fouta'graefik]. niektórzy językoznawcy zakwestionowali teoretyczny status fonemu w ujęciu tradycyjnym. zwanej szwą. Redukcja występuje też w języku rosyjskim (np. mniejsze lub większe zwężenie.7.

Wiśniewskiego (1997 i 1999). 5. Jeśli kontekst nie jest istotny. 5. Są to allofony pozycyjne. Które z podanych poniżej grup spółgłoskowych mogą wystąpić w nagłosie polskich sylab? rt. Lubasia i S.pas i bas. zdań). głoski ulegają redukcji. Zapisz w transkrypcji fonemicznej: wata łata chata sień jedz 2. W dłuższych wypowiedziach występują rozmaite procesy. natomiast do zapisywania fonemów -fonemicznej.rl. które zawierają również wprowadzenie do fonetyki ogólnej i zasady opisu fonologicznego. w której każdy allofon otrzymuje odrębny symbol. Na określone sylaby w wyrazach pada akcent wyrazowy. wzajemnie się wykluczających kontekstach: [e] między spółgłoskami miękkimi. Ostaszewskiej i J. Zalecana lektura Podstawowe wiadomości na temat fonetyki i fonologii znaleźć można w pracy B. to są one allofonami jednego fonemu.tkr. to są to allofony (warianty) różnych fonemów. wskutek których forma fonetyczna sylab i wyrazów może ulec zmianom i modyfikacjom.grd. allofony są wariantami fakultatywnymi. Spółgłoski w nagło-sie i wygłosie sylab mogą występować w specyficznych dla poszczególnych języków grupach spółgłoskowych. Wierzchowskiej (1980). ton i intonacja. Do zapisywania allofonów używa się transkrypcji fonetycznej. L. Polacy wymawiają nazwę czeskiego miasta Brno inaczej niż Czesi. Która wymowa poniższych wyrazów i fraz jest poprawna? (A może obie lub żadna z nich?) umysł [umysu] [umys] lipa [lypa] [lipa] lwowski [lvoski] [lvofski] trzy [cy] [esy] już zjadł Ijus zjat] [juś zjad] pięćdziesiąt [pieuśeśSnt] [pieńśeśout] na wiosnę [na v'iosneu] [na v'iosne] wiosną [v'iosn5u] [v'iosnom] brat Zenka [brat zeqka] [brad zerjka] 5.9. natomiast akcent i ton są cechami sylab. w obrębie których funkcjonuje akcent. [e] we wszystkich innych wariantach. W rozwiązywaniu zadań pomocny może być słownik wymowy W.pstr.10. w której poszczególne symbole reprezentują fonemy. Na czym polega różnica? . Tambor (2000). Sylaba składa się z samogłoskowego szczytu (ośrodka) o największej donośności i (fakultatywnie) jednej lub więcej spółgłosek przed i/lub po samogłosce. Intonacja to melodia wypowiedzeń (fraz. Urbańczyka (1990).je. Dukiewicz i I. np.Ir. D.10. Podaj pisownię następujących wyrazów: /3ećak/ /3ez/ /Kędy/ /bemben/ /cyi/ 5. Zapisz ortograficznie następujące wypowiedzenie: [ńenr rńnerixo] 4.bg. I tak pojawiają się głoski dodatkowe (epenteza). 172 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAl Obok głosek w systemach dźwiękowych języków ważne są większe jednostki. Ćwiczenia i zadania 173 3.Iś6. jeśli dwie różne głoski nie różnicują znaczeń. [e] w ten i [e] w cień. występujące w dystrybucji komplementarnej. Ćwiczenia i zadania 1. Sa-wickiej (1995) to opracowania dotyczące języka polskiego. M. gdyż mogą pojawić się w określonych. znikają (elizja) albo też upodobniają się całkowicie lub częściowo do swoich sąsiadów (asymilacja).

czyli nie mają kontekstów wspólnych. jeśli weźmiemy pod uwagę ich kategorie pojęciowe. Pomimo nieprzysta-walności skrajnych wersji obu teorii. Zwolennicy wersji skrajnej utrzymują nawet.1.7. czy też mają znaczenie raczej marginesowe. Pierwsze znane jest pod nazwą relatywizmu językowego. poprzez ton głosu i intonację. na poziomie morfologii. wszystkie języki są w sposób istotny podobne do siebie. Przedstawiamy w nim metodę wyszukiwania różnic semantycznych i określania stopnia ich znaczenia dla danej kultury. Obydwa stanowiska znalazły w przeszłości swoich zwolenników. Ta prawidłowość odnosi się do pojęć. że konceptualizacja językowa jest zasadniczo taka sama we wszystkich językach. bank. tzn. zarówno teoria relatywizmu językowego. w leksykonie. czy różnice w konceptualizacji językowej odgrywają centralną rolę w języku i strukturach myślowych. jak . które występują we wszystkich językach. że kon-ceptualizacja językowa może być radykalnie odmienna w różnych. Co mówią nam one o interpretacji fonologicznej tego samego materiału fonetycznego? 9. Czy zatem powinny być uznane za allofony pozycyjne tego samego fonemu? Jakie dodatkowe kryterium decyduje o włączeniu głosek do określonych fonemów? 8. 6. które znajdują wyraz na wszystkich poziomach struktury języka. a więc. składni. a nawet fonologii. kultura i znaczenie: semantyka miądzykulturowa W poprzednich rozdziałach wykazaliśmy wielokrotnie. nawet blisko spokrewnionych językach. Oto transkrypcja fonetyczna kilku polskich wyrazów: [mdqka] [baqk] [vouski] mąka. ale istnieje także niewielka liczba pojęć uniwersalnych. Jak zapiszemy ortograficznie wypowiedzenie [to jest kod ali]? 10. Te pojęcia uniwersalne można przyjąć za „neutralny fundament i następnie przy jego pomocy parafrazować ogromnie zróżnicowany wachlarz pojęć typowych dla poszczególnych języków i kultur. wąski A oto te same wyrazy w transkrypcji fonemicznej: (a) /moqka/ /baqk/ /vouski/ (b) /mouka/ /bauk/ /vouski/ 174 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIA Skomentuj różnice między tymi transkrypcjami. że wszyscy ludzie na świecie w zasadzie myślą tak samo. W tym rozdziale proponujemy kompromis pomiędzy tymi skrajnościami: większość pojęć jest rzeczywiście typowych dla poszczególnych języków. Drugie nazywane jest stanowi176 JĘZYK. Ten rozdział zawiera systematyczny przegląd typów między-kulturowych odmienności semantycznych. a w najbardziej radykalnej postaci — jako determinizm językowy. W języku angielskim głoski [h] i [n] występują w dystrybucji komplementarnej. KULTURA I ZNACZENIE skiem uniwersalistycznym i zakłada. Jak zaakcentujesz następujące wypowiedzenia? (a) Daj mi go (b) Daj go mnie (c) Jego nie chcą Rozdział 6 Język. że cały rodzaj ludzki łączy pewna „psychiczna więź" i że ponieważ język jest odzwierciedleniem ludzkiej myśli. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm Podstawowe pytanie dotyczy tego.

właśnie z tego powodu Lapończycy przeciwstawiają się próbom zmuszenia ich do posługiwania się językiem norweskim. co określa się jako schemat „zdarzenia" (por. zwłaszcza w pismach Johanna Gottfrie-da Herdera i Wilhelma von Humboldta. cztero-. które wydają się konieczne użytkownikom jednego języka. mogą być całkowicie nieznane w języku będącym odbiciem całkiem odmiennego typu kultury i odwrotnie. że każdy język wyraża odmienny punkt widzenia na 6.2). że rozróżnienia. że istnieją języki pozbawione znanych im kategorii poli-czalności i niepoliczalności. pięcio-. Otóż w języku kwakiutl (używanym w kanadyjskim stanie British Columbia) istnieje rozróżnienie co do tego. czy były dostrzegalne dla mówiącego. kilkanaście słów oznacza różne rodzaje lodu i różne stopnie zimna. 4. wschód czy zachód od mówcy.1. które różniły się ogromnie od języków i kultur Europy. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 177 świat (Weltsicht). które wyrosły ze „zwyczajów i sposobu życia" danego narodu. ale często brakuje im bardziej abstrakcyjnych. który ich zdaniem jest w tym zakresie zbyt ubogi. Kamień spada. stwierdził. KULTURA I ZNACZENIE . trzy-. Ten sam punkt widzenia bywał później wielokrotnie wyrażany w okresie niemieckiego romantyzmu.i siedmioletnich. a za to bogato wyposażone w egzotyczne rozróżnienia. dwu-. że w każdym języku istnieje „ogromna różnorodność słów.. południe. które są odpowiedzialne za zachowanie przedstawicieli różnych kultur. okazało się. Wbrew ich głębokim przekonaniom. W roku 1690 angielski filozof John Locke zaobserwował. czy mówca zna je z własnej obserwacji. takie jak powtórzenie wydarzenia czy czynności w przestrzeni lub w czasie. przymiotników. z dedukcji czy ze słyszenia lub określenie. który zapoczątkował w tym kraju badania w dziedzinie antropologii kulturowej i językoznawczej. ogólnych kategorii czy też pojęć nadrzędnych (hiperonimów). naukowcy rosyjscy (np. l. 6. sześcio. itd. że Lapończycy (czyli lud Sami). np. Takie słowa typowe dla danego języka. Edward Sapir stwierdził. potem pojęć gramatycznych. Zilustrujemy tę metodę najpierw na przykładzie pojęć leksykalnych. którzy uważali język za pryzmat lub sieć rozpostartą nad przedmiotami istniejącymi w świecie. Mają na przykład cały wachlarz terminów określających różne gatunki renifera: istnieją specjalne słowa na określenie reniferów rocznych. które najbardziej chyba w historii idei fascynowało myślicieli i językoznawców. W USA Boas i jego uczniowie napotkali języki i kultury. i na koniec kulturowych wzorców zachowania. umiejscowienie ich na północ. Sapir podaje przykład tego. która powoduje. którym nie odpowiadają żadne w innym [języku]". posiadają ogromnie bogate słownictwo. Podobne obserwacje poczynili w latach 1930. rdzenna ludność zamieszkująca północ Norwegii. Relatywizm językowy i kulturowy W jakim stopniu język wpływa na nasz sposób myślenia? Jak głęboko język i kultura przenikają się wzajemnie i na siebie wpływają? Jest to jedno z pytań. Ten pogląd przywędrował do Stanów Zjednoczonych wraz z Franzem Boasem. Zdaniem Łurii i Wygotskiego. czy był to jeden ka178 JĘZYK. uzależnienie od faktu. Łurija i Wygotski).. czy kamień był widoczny czy niewidoczny dla mówcy w momencie mówienia i czy był on najbliżej mówcy. którzy odkryli. Różnice już w samym słownictwie okazały się wielkie. czy nie. czasów i przypadków. słuchacza czy osoby trzeciej. Systemy gramatyczne języków Nowego Świata także okazały się szokujące dla Europejczyków. Natomiast kwakiutl nie określa. są odpowiednikami pewnych „złożonych idei".1.i uniwersalizm zawierają więc elementy prawdziwe.

ponieważ jesteśmy sygnatariuszami umowy. zaś status kamienia jako rzeczy jest implikowany przez element czasownikowy. bardziej skomplikowanych. . która składa się z dwóch elementów: jednego. który określa ruch lub położenie kamienia lub przedmiotu „kamieniopodobnego". że ich zdaniem (a) i (b) są w grupie określonej przyimkiem in. czyli w okresie.. reagują różnie w czasie eksperymentów. że dzieci anglo. i drugiego. (b) włożenie zabawek do pudełka. Dzieci anglojęzyczne klasyfikują relacje między elementami układanki a ich z góry ustaloną pozycją jako relację in [w]. że umowa obowiązuje w całej społeczności w sposób „absolutny". Z kolei ustaloną relację zatyczki do pióra oraz „luźną" relację czapki do głowy uznają za należące do innej grupy. Wpływ rodzimego języka na utrwaloną zwyczajowo percepcję i sposób myślenia jest zwykle jednak tak silny. nutka. że wzorce językowe rzeczywiście wpływają na ludzkie sposoby percepcji i kategoryzacji. To znaczy. a nie inaczej. że język wpływa na myśl aż tak intensywnie. którym oddychamy. Ten pogląd określany jest jako hipoteza Sapira-Whorfa. że tylko bardzo niewielu z jego dawnych krytyków przeczytało i zrozumiało. Whorf zapewne przesadził mówiąc. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 179 śmy równie nieświadomi takich konwencji językowych. co Whorf naprawdę chciał powiedzieć. że nie istnieje niezależny dowód na to. które wymagają porównania i pogrupowania różnych czynności. jest nieobecne. tak że tę konceptualizację można w języku polskim wyrazić następująco: Kamieniuje w dół. który oznacza ruch ku dołowi. Umowę tę zawarliśmy implicite i nigdy nie została ona spisana. Dzielimy świat na części. jak powietrza. jako przedmiotu istniejącego niezależnie od upływu czasu. takich j ak (a) ułożenie elementów układanki. Nie określa też czasu upadku. W języku najbliższych sąsiadów plemienia kwakiutl. mniej wygodnych wyrażeń niż te. więc konsekwentnie zaliczają (c) i (d) do grupy określonej przez przyimek on [na]. podobne wyrażenie nie zawiera żadnego odpowiednika rzeczownikowego kamienia. Zawsze możemy przecież ominąć kanoniczne „warunki umowy". by czynić to tak właśnie. porządkujemy go za pomocą pojęć.mień. W języku nutka. że jeste6. Ale można to czynić jedynie płacąc określoną cenę używając dłuższych. według Sapira. Benjamin Lee Whorf. o którym jest mowa. która obowiązuje w naszej społeczności językowej i którą skodyfikowano we wzorcach naszego języka. wyjaśnił go w sposób następujący: Dokonujemy segmentacji natury tropami wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste. aleje. Badacze języka dziecka (Choi i Bower-man) wykazali. a nawet zmuszają osoby nimi mówiące do widzenia świata w specyficzny sposób.. czy kilka. Jednym z najistotniejszych zarzutów było.i koreańskojęzyczne w wieku 20 miesięcy. podobnie jak „luźną" relację pomiędzy zabawkami w pudełku. Ostatnio jednak przedstawiono tego rodzaju dowód. który pierwszy zaproponował termin „relatywizm językowy". przypisujemy mu sens w określony sposób. Whorfa zaj adle krytykowano i atakowano za twierdzenie. które podpowiadają nam przyjęte zwyczajowo struktury rodzimego języka. stosując różne parafrazy i określenia opisowe. nie sposób uniknąć wniosku.1. umowy. (c) założenie zatyczki na pióro. Oceniając tego rodzaju przykłady. ale ostatnio wysuwa się przekonujący argument./' warunki obowiązują bezwzględnie — nie jesteśmy w stanie mówić bez zaakceptowania ustanowionych przez nią klasyfikacji danych i ich uporządkowania (Whorf 1982: 284-285). a jedynie formę czasownikową. że różne kategorie gramatyczne w różnych językach skłaniają. (d) włożenie czapki na głowę lalki. kiedy dzieci zaczynają mówić. który odnosi się do istoty ruchu. angielskie (a więc i indoeuropejskie) pojęcie kamienia.

Zauważmy.w konsekwencji traktują czynności (a) „ściśle przylegające <do siebie" i (c) „ściśle nałożone" razem. ppayta. zaś (b) „luźno przylegające do siebie" i (d) „luźno nałożone" ja180 JĘZYK. E . że klasyfikację taką narzuca dzieciom kontrast pomiędzy angielskimi ^przyimkami inion. 'które są w sposób luźny wkładane do lub kładzione na innych przed-Jmiotach .i angielskojęzyczne DZIECI ANGIELSKOJĘZYCZNE IN ON D putinltakeout put on/take off Z relacja „zawierania" „kontakt I powierzchniowy. jako należące do pierwszej {grupy. które oznacza likwidację stanu ścisłego przylegania. kkita. co jest „mocno umocowane" lub „ściśle Iprzylegające". które nauczyły się innych słów -1tzn. Klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania dokonana przez dzieci koreańsko. i różnych innych czasowników oznaczających przedmioty. które oznacza coś. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 1. Natomiast dzieci koreańskie.

podparcie" C ŚCISŁE PRZYLEGANIE I a) element/układanka c) zatyczka/pióro zdjęcie/portfel pokrywka/słoik K ręka/rękawiczka rękawiczka/ręka 0 książka/regał R .

E kkita magnes/powierzchnia A „ścisłe przyleganie lepiec/powierzchnia Ń i przymocowanie" S ppayta klocki Lego razem/ K „zlikwidować ścisłe osobno O przyleganie" .

Z butów.J LUŹNE PRZYLEGANIE Ę b) zabawki/torba lub d) z pudełko wkładanie/ściąganie Y klocki/kojec ubrania (czapki. płaszcza itp.) N inne czasowniki wchodzenie siadanie/wstawanie .

pokoju ko drugą grupę. John Lucy (1992). Płynie stąd wniosek. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 181 Inny badacz. zaś użytkownicy języka . istnieją dla wszystkich kategorii językowych.E do/wychodzenie z krzesła z wanny wchodzenie do/wychodzenie z domu. które. zdaniem skrajnych uniwersalistów. Użytkownicy angielszczyzny przywiązują większe znaczenie do liczb i mają tendencję do klasyfikowania rzeczy według kształtów.1. 6. że dzieci budują relacje pomiędzy przedmiotami w świecie na podstawie kategorii typowych dla swojego języka. w jaki dorośli użytkownicy języka angielskiego i języka Majów yucatec przetwarzają informacje o konkretnych przedmiotach. a nie na podstawie pewnych uniwersalnych kategorii pojęciowych. znalazł istotne różnice w sposobie.

z jakich są one zrobione. zaś określenie ich istoty to zupełnie coś innego. PRAWDA Istnienie i posiadanie BYĆ. Dotychczas ujawniono około 60 pojęć elementarnych. LUDZIE. DUŻO. Kartezjusz. narzuca się pytanie. TY. afiksy rzeczowników.1. KTOŚ. żeby pojęcia istniejące w różnych językach były takie same? Stwierdzenie istnienia różnic pomiędzy językami to jedna sprawa. Arnauld i Leibniz nazwali je „ideami prostymi". Pascal. DZIAĆ SIĘ. INNY. TEN SAM. Jednym ze sposobów opisu znaczenia słowa jest parafraza. kulturą i myślą nie wypracowano odpowiednich metod analizy podobieństw i różnic pomiędzy systemami semantycznymi poszczególnych języków. co ma za zadanie wyrażenie „tego samego".2. co można byłoby przewidzieć na podstawie różnic językowych: język angielski posiada wyznaczniki gramatyczne liczby. Ale skoro języki są tak różne od siebie. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych Tradycyjnym poglądem na ludzką myśl był uniwersalizm. RUSZAĆ (SIĘ) Pojęcia dotyczące mowy MÓWIĆ. tzn. Różnice te korelują bezpośrednio z tym. W istnienie grupy pojęć uniwersalnych filozofowie wierzyli już od wieków. Podstawowym środkiem. CZUĆ. MIEĆ . KULTURA I ZNACZENIE Tabela 2. jest oparcie metody analizy semantycznej na pojęciach uniwersalnych. MYŚLEĆ. JEDEN. zaś yucatec posiada klasyfikatory. Parafrazowanie działa skutecznie jedynie wtedy. jak to możliwe. czyli zestawienie ze sobą innych słów. który pozwala na osiągnięcie koniecznej precyzji. gdy do utworzenia parafrazy używa się słów 182 JĘZYK. według którego wszyscy ludzie na świecie myślą w podobny sposób. CHCIEĆ. SŁOWO. Współcześni językoznawcy określają je jako elementarne jednostki semantyczne. CIAŁO Elementy określające TEN. DWA. WSZYSTKIE Czasowniki wyrażające doznania WIEDZIEĆ. COŚ.yucatec klasyfikują przedmioty kierując się zwykle substancjami. NIEKTÓRE. WIDZIEĆ. Przy pomocy tych pojęć możemy teraz przedstawić nasze podejście do semantyki porównawczej i międzykulturowej. Elementarne jednostki semantyczne Pojęcia określające byty JA. 6. które przypisują je do pewnych kategorii. SŁYSZEĆ Działania i procesy ROBIĆ. W przeszłości w badaniach relacji pomiędzy językiem. które można uznać za pojęcia uniwersalne lub podstawowe „atomy" znaczenia i z których buduje się setki tysięcy złożonych znaczeń.

KRÓTKO. pieczenia itp.". PO. a pozostałe fragmenty ręki w tym języku to arm („ramię") i forearm („przedramię".. Po polsku mamy nawet więcej pojęć: mówimy o złamaniu (całkowitym). putus ipatah. łatwiej zrozumiałych niż słowa definiowane. zaś ogień jako „zjawisko wydzie6. gotowania. MAŁY Pojęcia opisujące relacje przestrzenne GDZIE. w zależności od tego. DŁUGO. zanim takie koło się zamknie. BLISKO. konkretnych słów. dla ścisłości trzeba dodać. popadając w niejasność. postrzegane w postaci płomienia i żaru". to jak ma zrozumieć słowo blastula czy gastrula. CZĘŚĆ. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm lania się ciepła i światła towarzyszące paleniu się ciał [!]. TAK JAK 183 prostszych. ręka czy łamać. przełamaniu się (całkowitym. WEWNĄTRZ. l. Definicje słownikowe często jednak naruszają tę zasadę. czyli definiowanie jednego słowa za pomocą drugiego. że angielskiego rzeczownika arm używa się czasem potocznie na oznaczenie całej ręki). które (przynajmniej w potocznym użyciu) odnoszą się do całej kończyny. POD.. Język angielski nie posiada. czy złamanie jest całkowite. bezpośredniego odpowiednika polskiego wyrazu ręka czy rosyjskiego ruka. nadłamaniu (częściowym). Z kolei w języku ma-lajskim nie ma odpowiednika angielskiego pojęcia break („łamać"). Niejasności towarzyszy często zjawisko błędnego koła. TUTAJ. Odnosi się to nawet do pozornie prostych. Niekiedy. na przykład. np. a drugiego za pomocą pierwszego. i posiada on dwa słowa. Zastępują one problem zrozumienia jednego nieznanego słowa problemem zrozumienia innego. TERAZ. PRZEZ PEWIEN CZAS Elementy relacyjne RODZAJ. STRONA Pojęcia opisujące relacje czasowe KIEDY. DALEKO. „Definiując" słowa w ten okrężny sposób nie można oczywiście osiągnąć zbyt wiele. ZŁY. od barku do palców.]". trzeba wykonać kilka kroków: słowo A definiuje się przy pomocy B. BARDZO. które są częścią definicji? Niejasne definicje utrudniają odkrywanie i wyjaśnianie znaczeń. Angielski wyraz hand odnosi się tylko do dłoni wraz z palcami. czy częściowe. Na przykład gastrulacja to według Słownika języka polskiego „proces przekształcania się zarodka zwierząt i człowieka ze stadium blastuli w gastrulę [.Życie i śmierć ŻYĆ. ale tylko na dwie . pojawia się trzeci problem. DUŻY. B przy pomocy C. NAD. Większość słów nie posiada dokładnych odpowiedników w innych językach. Kiedy próbujemy opisać znaczenia słów języka innego niż własny. a C znów przy pomocy A. Jeżeli ktoś nie rozumie słowa gastrulacja. Na przykład Słownik języka polskiego definiuje czasownik palić jako „rozniecanie i podtrzymywanie ognia w celu ogrzania wnętrza. WIĘCEJ. UMRZEĆ Ocena i opis DOBRY. PRZED.

ponieważ rozkłada on (czyli redukuje) znaczenie złożone na zbiór znaczeń prostszych. dziać się l zdarzy ć się. Oni są już po słowie. a nie tylko pojedyncze słowa. musimy formułować opisy znaczeń wyrazów przy pomocy pojęć prostszych od definiowanych. który jest znakomitym narzędziem do analizy semantycznej i pojęciowej.thumb i palców u nóg . Na przykład w języku polskim alole-ksami są ty l Pan. gdy pojęcie zostaje scharakteryzowane w pełni przy pomocy uniwersalnych jednostek semantycznych. aloleksach (przez analogię do alofonów). niemniej takie właśnie tłumaczenie jest również etnocentryczne. o których warto wspomnieć. japońskim. z których tworzy się wszystkie inne. definiowalne przy pomocy znaczeń elementarnych. 184 JĘZYK. że nic nie wziąłem. c. Z parafrazą zredukowaną maksymalnie mamy do czynienia wtedy. Po pierwsze. ponieważ będziemy narzucać obcemu językowi nasze własne kategorie pojęciowe.części). lodu. w niektórych językach odpowiednikami pojęć elementarnych mogą być afiksy lub całe wyrażenia. słowa posiadają zwykle więcej niż jedno znaczenie. nazywamy parafrazą redukującą. W przeciwieństwie do fachowych opisów mogą je zrozumieć także osoby niebędące ekspertami. nie powodując istotnej zmiany znaczenia. KULTURA I ZNACZENIE Jak można poradzić sobie z tymi problemami? Chcąc uniknąć niejasności i błędnego koła w definicjach. ponieważ badania wykazały. ponieważ angielskie pojęcie nie zawiera odniesienia do polskiego potocznego pojęcia ręki. Jedno słowo i wylatujesz stąd! b. Pojęcia zestawione w tabeli 2 można by równie dobrze przedstawić w języku angielskim. być/istnieć czy nad/powyżej/ponad. Na przykład pojęcie słowo ma przynajmniej trzy znaczenia wyrażone następującymi kontekstami zdaniowymi: (1) a.2. . nasz opis będzie w sposób nieunikniony wykrzywiał obraz rzeczywistości. Formułowanie definicji przy pomocy pojęć elementarnych stanowi sposób uniknięcia niejasności i błędnego koła. podczas gdy angielskie fingers to tylko cztery palce u rąk (bez kciuka . Elementarne jednostki semantyczne stanowią słownik pewnego rodzaju mini-języka. mostu czy dachu). złożone znaczenia. np. Metoda ta niesie jednak ze sobą kilka trudności. że stosowanie pojęć elementarnych skutecznie minimalizuje i ten problem. ale można je znaleźć w każdym ludzkim języku. bongo bongo czy jakimkolwiek innym. tzw. Tworzone przy pomocy pojęć elementarnych parafrazy (zwane też eksplikacjami) można tłumaczyć z jednego języka na drugi. ale tylko osłabionego już elementu). które są typowe dla języka polskiego. że elementarne jednostki semantyczne nie są „prywatną własnością" jednego języka. wyłamaniu (przy użyciu siły) czy dołamaniu (całkowitym. Na przykład byłoby etnocentryzmem tłumaczenie pojęcia hand jako „części ręki składającej się z dłoni razem z palcami". Daję słowo. Pełna analiza semantyczna słownictwa danego języka powinna przynieść jako wynik zestaw znaczeń „atomowych". co dodatkowo komplikuje sytuację. Po drugie. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 185 z których tylko to pierwsze znaczenie może być uznane za pojęcie elementarne. Jeżeli w opisie jakiegoś języka używamy pojęć. Zasada takiej parafrazy zakłada więc istnienie pojęć elementarnych. Opis znaczenia wyrazu. Po trzecie. każde pojęcie elementarne można czasem wyrazić różnymi słowami w różnych kontekstach.toes). 6. który jest zgodny z tą zasadą. załamaniu (całej powierzchni. Podobnie polskie pój ecie palca odnosi się do wszystkich palców u rąk i nóg. Ale jak poradzić sobie z trzecim wspomnianym wyżej problemem: z etnocentryzmem? Wydaje się. Takie zróżnicowanie wśród języków niesie ze sobą niebezpieczeństwo etnocentryzmu (czyli patrzenia z punktu widzenia danej kultury) w semantyce.

mówimy. Oznacza to jedynie. musimy koniecznie coś takiego sobie myśleć. które odnoszą się do danej domeny. Chcąc zobaczyć. spróbujmy zgłębić . Niektóre bardzo wyraziste i głęboko zakorzenione w danej kulturze słowa można określić jako słowa kluczowe dla danej kultury. Istnieje także trzecia . złe. Z pewnością nie jest przypadkiem to. powiedzeniach. oznaczający silny napój alkoholowy wyrabiany z ryżu.subtelną różnicę znaczeniową pomiędzy angielskimi słowami happy ijoyful (lub joy). sekunda.za Anną Wierzbicką (1999) . której dotyczą. jak w praktyce działa taka metoda. że słowa work. dlaczego wiele języków azjatyckich posiada szereg słów na określenie ryżu. języki europejskie posiadają bardzo duży zasób wyrażeń dotyczących mierzenia i oznaczania czasu (np. tytułach książek itd. Stanowią też punkty centralne dla dużych grup frazeologizmów. piosenkach. zaś wolność. zaś nasi to ryż gotowany. w malajskimpadt to ryż niełuskany. neutralne) z prototypowym scenariuszem. które łączy się z myślą. Znaczenie tych pojęć można w sposób najbardziej ogólny opisać. że odczuwać smutek to znaczy czuć się tak. który zawiera schematy „działania" lub schematy doznań („myśleć". styczeń. Zrozumiałe f!r 186 JĘZYK. poniedziałek. że domena ta została rozbudowana pod względem leksykalnym. Ogromna większość słów w każdym języku posiada złożone i zwykle typowe dla danego języka znaczenia. że język polski posiada specjalne słowa na bigos. Zwyczaje i instytucje społeczne są także źródłem licznych przykładów specyfiki leksykalnej. KULTURA I ZNACZENIE" jest. Dlatego mówimy o kulturowym uwarunkowaniu wyrazów. a słownik polski go nie zawiera. tydzień. Nie oznacza to jednak. Bardzo prozaiczne przykłady możemy znaleźć w domenie pożywienia. że uniwersalny zestaw elementarnych jednostek semantycznych jest tak niewielki (niemal na pewno nie przekracza 100 słów) stanowi dowód na istnienie bardzo dużych różnic pojęciowych pomiędzy językami. albo że słownik japoński zawiera wyraz sake. ale niegotowany. podczas gdy happy wyraża stosunek bardziej osobisty i introspektywny. Z drugiej strony.6. kto coś takiego myśli. luty itp. minuta. które odnosi się do pierwszego oficjalnego spotkania przyszłej panny młodej i jej rodziny z panem młodym i jego rodziną. Na przykład polskie pojęcie smutku jest generalnie uczuciem „niedobrym". Kiedy język posiada stosunkowo dużą liczbę wyrazów odnoszących się do jednej domeny. np. choć kulturowo uwarunkowany sposób. przyjrzymy się niektórym pojęciom określającym emocje w kilku językach europejskich. „chcieć"). beras to ryż łuskany. wyrazy takie jak zegar. żejoy wyraża większą spontaniczność i intensywność. przynajmniej w dziedzinie. Na przykład można by argumentować. że za każdym razem. które nie istnieją w angielskim. data. łącząc określenie uczucia (dobre. Poza różnicami w specyficznych dla poszczególnych kultur zasobach leksykalnych. Wyrazy uwarunkowane kulturowo Fakt. kalendarz. że „zdarzyło się coś złego". co często można traktować jako odzwierciedlenie specyficznego doświadczenia historycznego i kulturowego danej społeczności językowej. nieprzypadkowo język polski nie posiada słowa odpowiadającego japońskiemu miai.2.). często występują w przysłowiach. Ojczyzna stanowią słowa kluczowe w kulturze polskiej. Bóg. jak ktoś. języki często różnią się liczbą wyrazów. wtorek. love i freedom należą do słów kluczowych dla głównego nurtu kultury krajów anglojęzycznych. w jaki sposób słowa w różnych językach mogą się różnić semantycznie w subtelny. barszcz czy powidła. w porównaniu z wieloma kulturami świata. Zjawisko to odzwierciedla często fakty typowe dla danej kultury. Takie słowa są zwykle bardzo często używane. Na przykład. Dwie z tych różnic polegają na tym. honor. kiedy odczuwamy smutek. Dla zilustrowania.

b. Warto zwrócić uwagę na to. Poza różnicą w częstotliwości występowania. że happy jest dziś często używanym. Różnica ta jest widoczna jeszcze wyraźniej w poniższych zdaniach: (3) a. co robią (polskie tłumaczenie nie w pełni wyraża ten kontrast). jak to: „dzieje się coś bardzo dobrego chcę tego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje Różnica pomiędzy elementami „coś dobrego" (przy happy) a „coś bardzo dobrego" (przy joy) odzwierciedla większą intensywność pojęcia joy. Natomiast (2)b. Nie. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 187 (2) a. Te różnice ujęte są w poniższych eksplikacjach (czyli parafrazach dokonanych wyłącznie przy pomocy pojęć elementarnych). które w słowniku Longman Dictio-nary of Contemporary English zostało zaliczone do tysiąca najczęstszych słów. gdzie jestem.różnica: mianowicie happy (w przeciwieństwie dojoy) sugeruje znaczenie zbliżone do „zadowolenia".2. joy) występują bardzo często. jak to: „stało mi się coś dobrego chciałem tego nie chcę nic innego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje (5) EksplikacjaX/eeZsjoy: czasami ludzie myślą coś takiego. The children were playing joyfully. Dzieci bawiły się wesoło. I am guite happy where I am. trzeba podkreślić. Różnica między elementami „chcę tego" (przyjoy) a „chciałem tego" (przy happy) odzwierciedla większą spontaniczność pojęcia joy. KULTURA I ZNACZENIE l 6. Zdanie (3)a. że były w pełni zadowolone z tego. (4) EksplikacjaX/eeZs happy: czasami ludzie myślą coś takiego. sugeruje znacznie większą aktywność z ich strony. Nawiasem mówiąc. ale także. w tym kontekście nie da się wstawić słowa joyful zamiast happy. 188 JĘZYK. na przykład w odpowiedzi na pytanie (2)a można odpowiedzieć zdaniem (2)b: 6. że dzieci dobrze się bawiły. choć różnych zakresach użycia tych wyrazów. A:Arę you thinking ofapplying for a transfer? Czy myślisz o przeniesieniu się? b. Dzieci bawiły się radośnie. The children were playing happily. które wyrażają się w nakładających się na siebie. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 189 jak również przyczynia się do wyrażenia jego większej intensywności. W wielu innych językach europejskich jest inaczej: słowa bliższe znaczeniowo dojoy są znacznie częstsze w języku potocznym. codziennym słowem angielskim. że podobieństwo znaczeniowe pomiędzy glucklich i happy (czy też pomiędzy francuskim heureux i happy) ma . podczas gdyjoy i słowa z niego utworzone są bardziej literackie i stylistycznie nacechowane. implikuje nie tylko. z grubsza biorąc. z grubsza.3. E:No. happy) i rzeczownika Glilck. Różne sformułowania eksplikacji uwidaczniają poszczególne różnice znaczeniowe. jestem całkiem zadowolony tu. Na przykład w języku niemieckim czasownik sich freuen i odpowiadający mu rzeczownik Freude (czyli. w codziennym użyciu. w przeciwieństwie do przymiotnika glucklich (czyli.

tylko bardzo ogólny charakter. Mianowicie, angielskie pojęcie happy wyraża „słabszą", mniej intensywną emocję niż glucklich czy heureux. Używając metafory, można powiedzieć, że emocje, takie jak Gliick czy bonheur, wypełniają odczuwających je ludzi bez granic, nie zostawiając miejsca na żadne inne pragnienia czy życzenia. Bardziej ograniczony charakter happy znajduje nawet wyraz na poziomie składniowym; na przykład w języku angielskim można powiedzieć / am happy with his answer („Jestem zadowolony z jego odpowiedzi"), gdzie dopełnienie with his answer wyznacza ograniczenie zakresu pojęcia happi-ness - stąd też polski odpowiednik zadowolony. W języku francuskim czy niemieckim nie można w ten sposób użyć słów glucklich czy heureux: zamiast nich trzeba byłoby zastosować słabsze semantycznie, wyrażające mniejszą intensywność słowa, takie jak zufrieden czy satisfait lcontent (czyli właśnie zadowolony). Znaczenie glucklich i heureux można ująć przy pomocy następującej eksplikacji: (6) Eksplikacj a Xjest glucklich (heureux): czasami ludzie myślą coś takiego, jak to: „stało mi się coś bardzo dobrego chciałem tego wszystko j est dobrze nie mogę chcieć czegokolwiek innego" z tego powodu czują coś bardzo dobrego X czuje coś takiego, jak to Ta eksplikacja zawiera nowy element „wszystko jest dobrze" (co implikuje doświadczenie „całościowe"). Zawiera ona też intensyfika-tor bardzo (tak jak przy joy, ale nie przy happy). Co więcej, końcowa „myśl" wyrażona jest słowami „nie mogę chcieć czegokolwiek innego" (a nie „nie chcę nic innego", jak przy happy). Te różnice sugerują intensywne, choć uogólnione i niemal euforyczne przeżywanie swojej bieżącej egzystencji. Jeżeli rozejrzymy się po innych językach europejskich, zobaczymy, że większość z nich posiada słowa, które są podobne (jeżeli nie identyczne) znaczeniowo do opisanych powyżej pojęć glucklich / heu-reux. Na przykład włoski ma słowo felice, rosyjski szczastliv, a po polsku określamy ten stan słowem szczęśliwy. Język angielski, ze swoim mało wyrazistym słowem happy, jest tu najwidoczniej wyjątkiem. Ten fakt ma zapewne jakiś związek z tradycyjną wśród Anglo-, sasów niechęcią do skrajnych emocji. Istnieją w tym języku słowa bardziej wyraziste (takiejak joy, bliss czy ecstasy), ale ich względna rzadkość jedynie wzmacnia wrażenie, że w języku angielskim, w porównaniu z wieloma innymi językami Europy, dyskurs emocjonalny ma charakter wyraźnie przytłumiony. Stąd też wyraz joy można znaleźć na przykład w kontekstach sarkastyczno-emocjonalnych: (7) A: It's starting to rain. Zaczyna padać. B: Oh,joy! Fvejust hung out the washing. A to świetnie! Właśnie wywiesiłem pranie. 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce W każdym języku istnieją takie aspekty gramatyki, które są mocno nacechowane kulturowo. Zwolennicy relatywizmu językowego, 190 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE tacy jak Sapir czy Whorf, skupiali się na wszechobecnych cechach gramatycznych, np. na zróżnicowaniu przez gramatykę języka odniesienia do pojedynczych przedmiotów lub większej ich ilości, na względności odniesień do czasu wydarzeń (czyli czasach gramatycznych) czy też na źródłach informacji potrzebnych do wygłoszenia opinii itp. Język nieustannie zmusza swoich użytkowników do zauważania tych lub innych różnic, w sposób nieunikniony narzucając nam pewne subiektywne doświadczenia świata i nas samych. Słynny przykład tego zjawiska przytoczył Whorf, który dostrzegł kontrast pomiędzy sposobem, w

jaki język angielski i język hopi (język Indian z północno-wschodniej Arizony) konceptualizują czas. W języku angielskim i w innych językach Europy czas jest bardzo często opisywany w ten sam sposób, jak policzalne przedmioty materialne. Tak jak mówimy jeden kamień l pięć kamieni, mówimy też jeden dzień/pięć dni, rozszerzając użycie liczebników głównych z przedmiotów materialnych na niematerialne. Oznacza to, że nasza konceptualizacja czasu opiera się na doświadczeniu przedmiotów materialnych, które są dostępne naszej percepcji wzrokowej - a więc „obiektywizujemy" czas. Jednostki czasu są jednak fundamentalnie różne od przedmiotów. Pięciu dni nie da się jednocześnie „zobaczyć", można ich jedynie doświadczyć w ciągu czasowym. W niezobiektywizowanym obrazie czasu, jaki mają użytkownicy hopi, pojęcie „pięciu dni" nie ma sensu. Jeżeli mówiący chce wyrazić takie pojęcie, użyje liczebników porządkowych, tzn. powie np. „piąty dzień". Zdaniem Whorfa, podstawową konceptualizacja czasu u członków plemienia Hopi jest następstwo dnia i nocy, ale te cykle nie są traktowane jednakowo na wzór przedmiotów materialnych. Nie trzeba jednak aż tak oddalać się od Europy, aby zauważyć związek między kategoryzacją językową a kulturą. Często pojawiają się opinie, że np. w gramatyce niemieckiej widać mocniejsze niż we francuskiej zakorzenienie w „realności", że gramatyka angielska jest specjalne wyczulona na niuanse motywacji ludzkich zachowań i manipulacji, zaś rosyjska posiada szereg konstrukcji, które wykazują ścisły związek z tradycyjnym rosyjskim fatalizmem. Nie będziemy tu wchodzić w szczegóły tych zjawisk. Ograniczymy się jedynie do podania paru przykładów kulturowych uwarunkowań 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 191 gramatyki na podstawie języka włoskiego. Chociaż omawiane tu konstrukcje nie są tak wszechobecne i fundamentalne jak sobie wyobrażał to Whorf, są jednak bardzo częste, wręcz dominujące, stanowiąc ważny element doświadczenia rzeczywistości przez Włochów. Skupimy się na dwóch konstrukcjach gramatycznych, które spełniają funkcję ekspresywną i są w pełni zgodne z duchem kultury włoskiej. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o zjawisko reduplikacji składniowej, czyli powtórzenia przymiotników, przysłówków, a nawet rzeczowników nierozdzielonych pauzą, np. w wyrażeniach bella bel-la, adagio adagio, subito subito (bella - „piękna", adagio - „wolno", subito -„natychmiast"). Jest to konstrukcja gramatyczna typowa dla języka włoskiego, która różni się od służącego intensyfikacji powtórzenia pewnych wyrażeń, występującego czasem w języku polskim, np. szybko, szybko czy nie, nie, nie, nie; najbardziej chyba przypomina polskie papa czy angielskie bye-bye. Wspomniane włoskie wyrażenia opisuje się zwykle właśnie jako nośniki intensyfikacji. Tak więc można by zasugerować tłumaczenie bella bella jako „bardzo piękna" czy adagio adagio jako „bardzo wolno". Ale pojawiają się tu dwa problemy. Po pierwsze, zakres użycia włoskiej konstrukcji jest szerszy niż zakres użycia przysłówka bardzo, np. trudno byłoby przetłumaczyć subito subito jako „bardzo natychmiast". Po drugie, ścisłym włoskim ekwiwalentem bardzo jest molto, a pomiędzy molto bella a bella bella istnieją dwie różnice. Po pierwsze, reduplikacja składniowa w języku włoskim wyraża mocne przekonanie, że powtórzone słowo zostało odpowiednio dobrane. Reduplikacja bella bella mówiący podkreśla, że uważa słowo bella za zastosowane odpowiedzialnie, ściśle i dokładnie (zwraca na to uwagę właśnie powtórzenie tego słowa). Tak więc wyrażeniu bella bella bardziej odpowiada tłumaczenie „prawdziwie piękna", zaś wyrażeniu caffe caffe - „prawdziwa kawa". Istnieje tu jednak jeszcze inny komponent - emocjonalny. Zdanie takie jak Yenga subito subito („Przyjdź tu natychmiast natychmiast") wymaga w wypowiedzi wysoce ekspresywnego, emocjonalnego tonu głosu. Nawet kiedy powtórzony jest przymiotnik czysto opisowy, taki jak duro („twardy") czy leggera („miękki"), zwykle kontekst wyraźnie wskazuje na podtekst emocjonalny. Na przykład, kiedy boha-

192 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE 6.4. Skrypty kulturowe 193 ter powieści, który doświadcza wielkiego kryzysu emocjonalnego, leży nocą w łóżku i przewraca się z boku na bok, wydaje mu się, że łóżko stało się duro duro („okropnie twarde"). W dalszym ciągu tej samej powieści bohater pragnie niepostrzeżenie przeprawić się przez rzekę łodzią rybacką, ponieważ stara się uciec przed policją. Zwraca się do rybaka głosem, który jest leggera leggera („ledwo ledwo słyszalny"). Znaczenie wyrażone przez reduplikację składniową można określić następująco: (8) Eksplikacja włoskiej reduplikacji przymiotników / przysłówków: kiedy wymawiam to słowo (np. bella, duro, blanco) dwa razy chcę, abyś wiedział, że chcę powiedzieć to słowo, nie żadne inne czuję coś, myśląc o tym Drugą typowo włoską konstrukcją gramatyczną jest bezwzględny f stopień najwyższy (superlativus absolutus), który tworzy się za pomocą końcówki -issimo (w odpowiednim rodzaju i liczbie), na przykład bellissimo („najpiękniejszy"), uelocissimo („najszybszy"), bian-chissimo („bielutki"). Ta konstrukcja jest bliska wyrażeniom z molto („bardzo"; molto bella - „bardzo piękna" itp.); obydwie ograniczają się do wyrażenia jakości, ściślej mówiąc jakości stopniowalnych i porównywalnych. Nie można, na przykład, powiedzieć *subitissimo (*„najbardziej natychmiast"). Superlativus absolutus jest spokrewniony ze zwykłym stopniem najwyższym, który w języku włoskim tworzy się przy pomocy pili (np. piu bello „najpiękniejszy"). Pewne podobieństwo łączy go także z reduplikacją składniową -niektóre włoskie gramatyki nawet traktują te dwie konstrukcje jako alternatywne. W przeciwieństwie do reduplikacji składniowej, bezwzględny stopień najwyższy nie ma dokładnie odzwierciedlać rzeczywistego stanu rzeczy. Przeciwnie, zakłada zwykle oczywistą przesadę, której funkcja jednak ma coś wspólnego z reduplikacją, ponieważ ma za zadanie wyrazić postawę emocjonalną mówiącego. Myśl ta została ujęta w następującej eksplikacji: (9) Eksplikacja włoskiego bezwzględnego stopnia najwyższego - jest X-issimo: : jest bardzo X chcę powiedzieć więcej niż to z tego powodu mówię: nie mogłoby być bardziej X czuję coś, myśląc o tym Podobieństwo z wyrażeniami z molto jest wyrażone przez obecność przysłówka bardzo w pierwszej linijce powyższej formuły. Podobieństwo ze zwykłym stopniem najwyższym z kolei widać w trzeciej linijce: dokonuje się tu pewnego rodzaju pośredniego porównania ze stopniem najwyższym („nie mogłoby być bardziej X"). Natomiast podobieństwo z reduplikacją składniową pokazane jest w ostatniej linijce („czuję coś, myśląc o tym"). W sumie, bezwzględny stopień najwyższy umożliwia użytkownikom języka włoskiego wyrażenie czegoś w rodzaju „ekspresywnej przesady". Takie konstrukcje jak reduplikacją składniowa i bezwzględny stopień najwyższy z pewnością łączą się z czymś, co nazywa się czasem „teatralnością życia Włochów", o której mówią cudzoziemcy odwiedzający Włochy. Takie ożywienie oraz umiłowanie głośności i demonstracji uczuć tłumaczą w istotnym stopniu znaczenie omówionych tu ekspresywnych konstrukcji gramatycznych dla kultury włoskiej. 6.4. Skrypty kulturowe W różnych społeczeństwach ludzie nie tylko mówią różnymi językami, ale także używają ich na różne sposoby, stosując się do różnych norm kulturowych. Kulturowe normy komunikacji opisuje się zwykle przy pomocy wieloznacznych terminów, takich jak „bezpo-.. średniość", „oficjalność" czy „grzeczność". Pomimo pewnej użyteczności, terminy te są rzeczywiście

dość niejasne i różni badacze przypisują im różną treść. Mogą także prowadzić do etnocentryzmu, ponieważ nie są zwykle przetłumaczalne na język narodu, którego kultura jest przedmiotem opisu. Problemów tych można w dużym stopniu uniknąć, stosując elementarne jednostki semantyczne przy formułowaniu opisów kulturowych norm komunikacji. Opisane w ten sposób normy określane są jako skrypty kulturowe. 194 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE W tym podrozdziale omówimy skrypty kulturowe określające sposób „mówienia o tym, czego się pragnie". Na początek przyjrzyjmy się pokrótce kulturze, która nie ma wiele wspólnego z Europą. Kultura japońska jest szeroko znana z lakoniczności, w szczególności w odniesieniu do wyrażania osobistych pragnień, co łączy się z wyznawanym przez Japończyków ideałem enryo „powściągliwości, rezerwy". Łatwo się przekonać, że Japończycy niechętnie bezpośrednio wyrażają swoje preferencje. Umawiając się na spotkanie, często odmawiają odpowiedzi na pytanie, co im odpowiada, używając np. wyrażeń Czas nie gra roli czy Każde miejsce mi odpowiada. Bezpośrednie wypytywanie o czyjeś osobiste życzenia jest w Japonii nie do przyjęcia. Z wyjątkiem kręgu rodziny i najbliższych przyjaciół, niegrzecznie jest w języku japońskim zadawać takie pytania, jak Co ma pani i ochotą zjeść? czy Co pani i lubi? Uprzejmy japoński gospodarz nie proponuje też gościowi nieustannie różnych smakołyków; jego obowiązkiem jest przewidzieć z góry, co może mu sprawić przyjemność, więc po prostu podaje dania i napoje, zachęcając gości do ich spożywania przy pomocy standardowego wyrażenia: „bez enryo". Podsumowując, można powiedzieć, że kultura japońska mocno zniechęca ludzi do jasnego wyrażania życzeń czy pragnień. Zalecaną strategią jest wysyłanie różnego rodzaju pośrednich sygnałów, w nadziei, że adresat na nie odpowie. Tę postawę kulturową można ująć w formie następującego skryptu: (10) Japoński skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": kiedy czegoś chcę nie jest dobrze powiedzieć innym ludziom: Ja tego chcę" mogę powiedzieć coś innego jeżeli powiem coś innego, inni ludzie mogą dowiedzieć się, czego chcę Postawy angielskie i amerykańskie w tym względzie są, oczywiście, zgoła odmienne. Zgodnie z anglosaskimi ideałami wolności indywidualnej i autonomii jednostki, ceni się tam to, że ludzie otwarcie wyrażają swoje preferencje: (11) Angloamerykański skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": każdy może powiedzieć innym ludziom coś takiego, jak to: 6.4. Skrypty kulturowe 195 „chcę tego", „nie chcę tego" Z drugiej strony, ten sam ideał autonomii jednostki zniechęca przedstawicieli głównego nurtu kultury angloamerykańskiej do używania samego trybu rozkazującego i mówienia bez ogródek Zrób to!, zachęcając ich w zamian do stosowania strategii grzecznościowych (omówionych szerzej w rozdziale 7). Dlatego używają zwykle bardziej wyrafinowanych zwrotów, takich jak Czy mógłbyś to zrobić?, Czy byłbyś tak uprzejmy to zrobić? itp. Przesłanie „chcę, żebyś to zrobił" jest wtopione w bardziej złożoną konfigurację, która potwierdza autonomię adresata, zachęcając go do określenia, czy zgadza się spełnić prośbę, czy też nie. Te normy można ująć w następującą parę skryptów: (12) Angloamerykański skrypt uniemożliwiający „rozkazywanie przez tryb rozkazujący": jeżeli chcę, żeby ktoś coś zrobił, nie mogę tej osobie powiedzieć czegoś takiego, jak to: „chcę, żebyś to zrobił; z tego powodu musisz to zrobić"

. nie wchodzącą w normalny zakres obowiązków osoby. żebyś to zrobił" dobrze jest powiedzieć w tym samym czasie coś takiego. W większości z nich bezpośrednich form rozkazujących używa się częściej niż w angielszczyź-nie. jak wygląda sytuacja w języku polskim. bez których Francuzi 196 JĘZYK. Nie można ich lekceważyć. Francuz używa takich środków bezpieczeństwa tylko prosząc o przysługę. a czasem Czy mógłbyś to zrobić?. Według angielskiego badacza. Metoda ta umożliwia nam postulowanie skryptów kulturowych bez odwoływania się do języka fachowego i pojęć 6.5.'? uchodzi we Francji za podważanie własnego autorytetu. Wnioski: język. W banku urzędnik powie nam Bardzo proszę tu podpisać lub też Czy byłby pan uprzejmy tu podpisać?. przynieś to. Co zechce pan dziś u mnie kupić?. Wśród języków i kultur Europy (tak jak gdzie indziej) panuje pod tym względem znaczna różnorodność. Francuzi oczekują na przykład. i problemów. Wiadomo także powszechnie. W pracy mówimy czasem Zrób to. Zwrot Czy byłbyś uprzejmy.(13) Angloamerykański skrypt „rozkazywania przez pytanie": jeżeli chcę powiedzieć komuś coś takiego. kiedy traktuje się go uprzejmie i uważa za „pana". zaś użycie struktur pytających jest bardziej ograniczone. jeszcze kiedy indziej Byłbym wdzięczny. zdania takie nie są traktowane jako rozkazy. KULTURA I ZNACZENIE normalnie obyliby się. gdybyś to zrobił. że skrypty kulturowe mogą okazać się przydatne przy opisywaniu nie tylko . Słowo miissen („musieć") należy do języka potocznego i nieustannie pojawia się w sytuacjach. a rzadko Musi pan tu podpisać. Zastanówmy się. zaś jak Niemcy zachowujemy się rzadko. kultura i myśl 197 typowych dla danego języka. a trochę Anglików. na przykład niemiecki urzędnik w banku zwykle powie raczej Się miissen hier unterschreiben („Musi Pan/i tu podpisać") albo Unterschreiben się bitte („Proszę tu podpisać") niż Wiirden Się bitte hier unterschreiben? („Czy był(a)by Pan/i uprzejm(y)a tu podpisać?"). Zatrudnienie bowiem nie oznacza u nas automatycznie. że rutynowe instrukcje udzielane w miejscu pracy będą miały formę bardziej bezpośrednią niż jest to do przyjęcia w języku angielskim. w których nie wystąpiłoby w języku angielskim. jego anglojęzyczni pracownicy (Australijczycy) stosowali „retoryczne środki bezpieczeństwa" (precaution oratoire). jak to: „chcę. takiego jak system skryptów kulturowych pisanych przy pomocy pojęć elementarnych. a mimo to w sposób jasny i przystępny. więc czasami trzeba go do spełniania jego obowiązków zachęcić — tak zachęcony czuje się lepiej i chętniej je spełnia. jakie niesie ze sobą komunikacja międzykulturowa. Mimo występującego w nich trybu rozkazującego. Jak wyjaśnił autorowi pracy na ten temat dyrektor pewnej francuskiej firmy (Beal 1994: 51). że istnieją spore różnice w normach j rządzących prośbami w języku niemieckim i angielskim. do której się zwraca. jak to: „nie wiem. czy to zrobisz" Byłoby jednak błędem wyciągnięcie wniosku. Nasze zachowanie językowe przypomina chyba trochę zachowanie Francuzów. Na koniec warto zauważyć. Johna Phillipsa.. że skrypty kulturowe głównego nurtu kultury anglosaskiej są „typowo europejskie". lecz trzeba interpretować w ramach spójnego i opracowanego niezależnie systemu oceny. Normalnie mówi po prostu Proszę zrób to. Oczywiście takie uwagi są „komentarzem anegdotycznym" i nie prowadzą do precyzyjnych uogólnień. że pracownikowi chce się pracować. W nowej pokomunistycznej rzeczywistości szybko wracają dawne tradycje w rodzaju Witam szanownego pana. gdyż Polak lubi. Stanowią jednak pewien dowód sposobu widzenia świata przez ludzi żyjących w społecznościach wielonarodowych.

analizy doznań i syntezy intelektualnej każdego z nas. Podobnie obraz świata. sprowadzając je do przetłumaczalnej konfiguracji uniwersalnych pojęć elementarnych. mówienie nim i życie w środowisku ludzi mówiących tym językiem. nie jest nigdy w pełni zdeterminowany przez jej język ojczysty. Zawsze jest miejsce na zróżnicowanie indywidualne i społeczne oraz na wprowadzenie zmian.6. Jak wspomnieliśmy powyżej. 6. uważał. te narzędzia mogą stopniowo ulegać modyfikacji lub zostać odrzucone. owe idee kształtującym. istnienie wspólnego zasobu elementarnych jednostek semantycznych we wszystkich językach świata oznacza. W ostatecznym rozrachunku. lecz czynnikiem . że kategorie pojęciowe języka ojczystego stanowią wzorce dla kategoryzacji już od bardzo wczesnego dzieciństwa. co może stanowić ważną praktyczną pomoc w komunikacji międzykulturowej. Indywidualny styl komunikacji językowej nie jest rygorystycznie zdeterminowany przez skrypty kulturowe. że całe ludzkie poznanie opiera się na tym samym fundamencie pojęciowym. Teoretycznie. system językowego zaplecza (innymi słowy gramatyka) nie jest po prostu . Poglądy Whorfa na relatywizm językowy były często źle rozumiane. że istnieją różne procesy umysłowe. że struktury naszego języka ojczystego w sposób nieunikniony narzucają nam pewne zwyczaje myślowe. że wszelkie myślenie jest zależne od struktury języka. które odzwierciedlają doświadczenie historyczne społeczeństwa dotyczące pewnych sposobów działania i myślenia. nie będzie nigdy lepszego sposobu zrozumienia wewnętrznych zasad funkcjonowania danej kultury niż nauczenie się języka. W tym celu również potrzebny będzie rygorystyczny. programem i przewodnikiem aktywności umysłowej. Wnioski: język. W wyniku tych zainteresowań.ciągłości. przeprowadzone niedawno badania wskazują. które jednostka przyswoiła sobie żyjąc w danej kulturze. Natomiast w odniesieniu do „myślenia językowego" Whorf argumentował. które są niezależne od języka i które z tego powodu nie podlegają „kształtującemu" wpływowi języka. 6.i koreańskojęzyczne stosują wzorce pojęciowe typowe dla swojego języka. Podsumowanie Związek pomiędzy językiem a kulturą fascynował filozofów. W tym sensie. w okresie romantyzmu niemieckiego. ale i zróżnicowania i zmienności norm kulturowych. Podobnie ma się rzecz ze stylem komunikacyjnym. powstała . Ponieważ jednak każdy język działa jak niezwykle złożona integralna całość. każde pojęcie charakterystyczne dla jakiejś kultury można przybliżyć osobom z nią niezwiązanym. Przeciwnie. pewnym reproduktywnym narzędziem wyrażania idei. Wykazano mianowicie. obraz świata danego społeczeństwa nie jest nigdy w pełni „zdeterminowany" przez zestaw narzędzi konceptualizacji. Uwarunkowane kulturowo słowa i struktury gramatyczne języka są narzędziami kształtowania pojęć. ponieważ zawsze istnieją alternatywne sposoby wyrażania myśli. W miarę rozwoju społeczeństwa. Nie twierdził on. takie jak uwaga czy percepcja wzrokowa. natomiast z pewnością znajduje się pod 198 JĘZYK. jaki posiada jednostka. poetów i językoznawców od wieków.5. kultura i myśl ' W znanym powszechnie cytacie Whorf (1982: 284) w następujący 4jJosób wyjaśniał swój pogląd na wzajemne relacje języka i myślenia: . że już w wieku 20 miesięcy dzieci anglo. KULTURA I ZNACZENIE 1 ich mocnym wpływem. Lecz styl komunikacyjny zarówno społeczeństwa. choć perspektywa pojęciowa pozostaje pod widocznym wpływem języka ojczystego. jak i jednostki musi pozostać pod silnym wpływem „kulturowych reguł" komunikacji. jakie to społeczeństwo ma do dyspozycji. ale i dogłębny system analizy.

6. co znajduje odzwierciedlenie w języku. tzn. że istnieją pewne podstawowe elementy znaczenia. Zalecana lektura Więcej wiadomości na tematy poruszane w niniejszym rozdziale znaleźć można w pracy A.7. nazwanych elementarnymi jednostkami semantycznymi. iż radykalne wersje teorii relatywizmu językowego czy też językowego determinizmu. tzn. tzn. Pojęć elementarnych można używać w opisach semantycznych. że formy naszej myśli są ściśle determinowane przez kategorie językowe. Would you mind . Przykładami kulturowego uwarunkowania gramatyki są włoskie konstrukcje: reduplikacja składniowa i bezwzględny stopień najwyższy. W Ameryce odkrycie w językach Indian kategorii pojęciowych radykalnie różnych od indoeuro-pejskich spowodowało rozwój tej teorii i powstanie teorii relatywizmu językowego. że ludzka myśl jest zasadniczo wszędzie taka sama. zgadza się. narzucania kategorii własnego języka przy opisie innego. Podsumowanie 199 Przeciwstawny pogląd filozoficzny. dopóki wszystkie elementy pojęciowe danego wyrażenia nie zostaną zanalizowane przy pomocy pojęć elementarnych. co umożliwia pokonanie dwóch wad tradycyjnego podejścia do definicji opartego na parafrazie: niejasności i błędnego koła. Redukująca parafraza prowadzi często do sformułowania prototypowego scenariusza.?). dlatego w najbardziej kluczowych domenach mamy często do czynienia z rozbudową leksykalną. 6. to słowa danego języka stanowią zwykle odbicie doświadczenia historii i życia w określonym środowisku. Zawartość pojęciową kategorii gramatycznych i kulturowych wzorców postępowania (czyli skryptów kulturowych) można również ukazać przez sparafrazowanie ich przy pomocy pojęć elementarnych. Metodę parafrazy zredukowanej do pojęć elementarnych można zastosować do analizy kulturowych uwarunkowań na poziomie leksykonu i gramatyki. W ostatnich latach wyodrębniono zbiór około 60 fundamentalnych elementów znaczenia. Bartmiński . że język wywiera wpływ na myślenie. Co do leksyki. czego się chce. że reprezentują one pojęcia uniwersalne. co się chce osiągnąć. istnieniem bardzo dużej ilości słów na określenie pewnych zjawisk. KULTURA I ZNACZENIE ją z bezpośrednim stylem udzielania instrukcji praktykowanym na przykład we Francji. a hipoteza ta jest obecnie sprawdzana na szerokim spektrum języków. a także do analizy skryptów kulturowych. od nazwisk jej twórców. poglądu. W ten sposób unika się także niebezpieczeństwa et-nocentryzmu. które wspólnie tworzą pełną ekspli-kację danego pojęcia. metoda eksplikacji wyrażeń i skryptów kulturowych. Konkludując. wspólne dla wszystkich języków. uniwersaliści twierdzą jedynie. Na temat relacji między kulturą i językiem polskim. należy podkreślić. zaś w kulturze angloamerykańskiej można swobodnie powiedzieć. że każdy język posiada swój własny obraz świata. Kultury wyrażają swoje główne normy i wartości przy pomocy pewnych słów kluczowych. znanej także. składającego się z kilku schematów zdarzeń.teoria.. Wierzbickiej (1999).. patrz J. zwany uniwersalizmem. tzn. pochodzi z prac tej wybitnej badaczki związków języka z kulturą.6. Obydwie postawy kontrastu200 JĘZYK. Proponujemy tu stosowanie techniki parafrazy redukującej. utrzymuje. np. tylko polega się na pośrednich sygnałach. podobnie jak szereg przytoczonych w tekście przykładów. pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa. choć najlepiej zrobić to bez narzucania swojej woli (stąd częste w języku angielskim użycie pośrednio wyrażonych próśb. Na przykład w kulturze japońskiej nie mówi się otwarcie o tym. cieszą się dziś niewielką popularnością i wielu badaczy przyjmuje bardziej realistyczną wersję teorii relatywizmu. Postuluje się. W wersji mniej radykalnej.

w języku hopi są czasowniki. (c) Z kognitywnego punktu widzenia. Zastanów się. irytacji złość. jakie byłyby polskie odpowiedniki przykładów zawartych w tabeli l i powtórzonych poniżej. Poniżej podajemy definicje kilku związanych ze sobą określeń śemocji. KULTURA I ZNACZENIE nienawiść . it w angielskim wyrażeniu It flashed czy też się w polskim wyrażeniu Błysnęło się mają jakieś znaczenie. Muszyńskiego (1991). gdzie należałoby raczej widzieć pewne stany. czy koreańskiej? Jeśli potrafisz. w których.uczucie silnej niechęci i wrogości do kogoś zdenerwowanie — stan rozdrażnienia nerwowego. niezadowoleniem. oburzeniem irytacja .2. upatruje często . wzburzenia.czynności i sil tam.która zapewne nie zostanie nigdy wykorzystana . np. 6. Czy polska klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania wyrażona przyimkami byłaby podobna do klasyfikacji angielskiej. rozdrażnienie. gdzie może chodzić jedynie o siłę. co stwarza mu szansę . Ćwiczenia i zadania 201 (b) Po polsku mówimy Światło błysnęło. Patrz też Sapir (1978). w języku nie istnieją „puste" słowa.8. Zgadzałoby się to z poglądem Whorfa. nie rzeczowniki. (a) Czy istnieją jakieś języki europejskie. wyrażająca się podnieceniem.2.gniewne podniecenie. Podane poniżej stwierdzenie Whorfa (1982: 328) stanowi dosyć radykalne sformułowanie językowej teorii względności i zawiera pewne przesadne uogólnienia: W języku hopi mogą istnieć i istnieją czasowniki nie wymagające podmiotu. gniew.8. na przykład. (a) klocek/układanka (b) zdjęcie/portfel (c) ręka/rękawiczka (d) książka/regał (e) zabawka/pudełko (f) zatyczka/pióro (g) czapka/głowa lalki : 3. gdzie omawiamy schemat „zdarzenia"). po angielsku A light flashed lub It flashed.gwałtowna reakcja na jakiś przykry bodziec zewnętrzny. że np. Szerzej o hipotezie Sapira i Whorfa piszą autorzy prac zamieszczonych w tomie artykułów pod redakcją Z.podobnie jak my wszyscy . wybuch gniewu 4. zaś w hopi wystarczy powiedzieć rehpi („błyska" lub „błysnęło"). Współczesna nauka. Błysnęło się albo Błysnęło. porównaj język polski z jeszcze innymi językami. nazewnictwo grzybów? Aby się o tym przekonać. w jaki sposób można je sformułować jaśniej i bardziej zrozumiale? i' gniew . Czy te definicje sfor-iinułowane są w sposób niejasny lub okrężny? Czy możesz zasugerować.(1990). Jakie to może być znaczenie? (d) Odpowiednikami europejskich terminów fachowych.stan irytacji. tak jak w hopi. denerwowanie się 202 JĘZYK. czasowniki występują bez podmiotów? 6. To znaczy. ściśle odwzorowując zachodnie języki indoeuropejskie. Ćwiczenia i zadania 1. Które z tych konceptuali-zacji zakładają obecność „siły" pochodzącej od podmiotu? (Porównaj rozdział 4. Whorf (1982). Czy w języku polskim istnieją domeny szczególnie rozbudowane leksykalnie? Czy za taką domenę można by uznać. że języki europejskie widzą stan tam. spróbuj przetłumaczyć na znany Ci język obcy (oczywiście posługując się dostępnymi . pasja. zaczerpnięte ze Słownika języka polskiego. Czy zgadzasz się z tym stanowiskiem? 2.stania się odrębnym logicznym systemem ujmowania niektórych aspektów rzeczywistości. elektryczność.

aby pokazać. W tym rozdziale skoncentrujemy się na tym. co mówimy. która przy pomocy pojęć elementarnych wyjaśniałaby istotę tego skryptu kulturowego. na sposoby f kooperacji między uczestnikami aktu komunikacyjnego.| mom zwyczajowym. występowania w zwrotach frazeologicznych. Nie liczy się wtedy to. W niniejszym rozdziale zwrócimy także uwagę na warunki. które l muszą zostać spełnione. Jeśli chodzi o potrzeby poznawcze. Ojczyzna i honor z punktu widzenia częstotliwości ich użycia. Stany wolicjonalne są ujawniane poprzez nakładanie określonych zobo204 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA wiązań zarówno na nadawcę. Czy słowa te zasługują na miano słów kluczowych dla kultury polskiej? Dlaczego? 6. to realizowane są one przez wymianę i uzyskiwanie różnego rodzaju informacji. że zauważamy się nawzajem. Czy stosowanie zdrobnień można uznać za cechę specyficzną gramatyki polskiej? Postaraj się wyjaśnić przy pomocy eksplikacji. opisy i omówienia oraz pytania. Jakie przyczyny kulturowe leżą u podstaw tak rozpowszechnionego zdrabniania (mogą tutaj wystąpić różnice regionalne . których źródłem są określone potrzeby poznawcze lub stany wolicjonalne. kania. rydz. ale fakt. J. Są to zatem wszelkie stwierdzenia. Funkcja ta. Są to zatem wszelkie prośby. którego istota sprowadza się do wzajemnego oddziaływania rozmówców na siebie. Jest jeszcze trzecia grupa aktów mowy. równie ważną funkcją jest takie użycie języka. których ce. . zebranie. jakie znaczenie w języku polskim ma użycie zdrobnień rzeczowników pospolitych (np. będąca przedmiotem rozważań w tym i następnym rozdziale. maślak. kozak. Pyczewskiej-Pilarek. kurka. co „robimy" przy pomocy języka w bezpośredniej interakcji z odbiorcą przekazu językowego. a użycie języka służy osiągnięciu określonych celów. aby nie wykraczać przeciwko określonym nor. Słownikiem współczesnego języka polskiego pod red. np. Przysłowie prawdę ci powie: przysłowia i cytaty: antologia od Ado Z pod red. aby interakcja była skuteczna. czyli akty woli (łac. aktów z którymi mamy do czynienia. „Robiąc coś" przy pomocy języka dokonujemy różnego rodzaju aktów mowy. np. Kiedy przewodniczący mówi Niniejszym zamykam. Skąd mogą wynikać trudności w tłumaczeniu? Czy istnieją jakieś inne domeny. oraz słownikiem przysłów. na przykład przez przewodniczącego na końcu zebrania. Zastanów się nad rolą słów Bóg. gołąbek. w jaki sposób język używany jest do bezpośredniego oznaczania elementów rzeczywistości pozajęzykowej. podgrzybek. które jeszcze lepiej ilustrują zjawisko leksykalnej rozbudowy domen w języku polskim? 5.opisz zwyczaj językowy w Twoim regionie)? 7. Spróbuj napisać eksplikację.„chcę"). Dunaja. zebranie zostaje zakończone. kiedy wypowiedzenie pewnych słów w określonej sytuacji. volo . rozkazy i propozycje.słownikami) następujące nazwy grzybów jadalnych: prawdziwek. W tradycji polskiej powiedzenie za wolność naszą i waszą ma znaczenie szczególne i stanowi z pewnością pewną normę kulturową. że w ogóle mówimy. powiedzeniach i przysłowiach (posłuż się w tym celu dużym słownikiem języka polskiego. Łódź 1993). Takie akty tworzą (nową) rzeczywistość w jej społecznym wymiarze. B. Niekiedy rozmawiamy ze sobą tylko po to. Akty te realizują intencje komunikacyjne. opieńki i in. determinuje tę sytuację. do których się uciekamy. na przykład używając zbyt bezpośredniego języka. kawka zamiast kawa czy gazetka zamiast gazeta). Rozdział 7 Działanie za pomocą słów: pragmatyka W dotychczasowych rozważaniach zajmowaliśmy się głównie tym. Częściej jednak mamy bardziej konkretne zamiary. nazywana jest interpersonalną funkcją j ęzyka.J lem jest uzyskanie wzajemnego zrozumienia oraz na strategie. Ta funkcja języka nazywana jest przedstawieniową funkcją języka. Inną. jak i na odbiorcę przekazu.

Austin. że została zauważona.1. Język użyty w ten sposób spełnia funkcję fatyczną (od greckiego phatós „powiedziany"). namawiając. które mogą skłaniać ludzi do powiedzenia czegoś oraz zaproponujemy klasyfikację aktów mowy z perspektywy kognitywnej. Ludzie żyją. w jaki sposób ludzie oddziałują na siebie przy pomocy języka. co się dzieje w jego umyśle. zasiadają z rodziną do śniadania. w pracy czy w szkole. W każdym z tych kontekstów społecznych. w przysłowiowej „rozmowie o niczym" naszym głównym celem nie jest przekazanie informacji czy wyrażenie przekonań lub potrzeb.7. d. Wiele 7. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się różnymi motywacjami. Intencja komunikacyjna i akty mowy Nie zawsze celem rozmowy jest wyrażanie określonych zamiarów. Wszelkie cele. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? Pragmatyka jest nauką. wychodzą do pracy czy szkoły. Jednak w większości sytuacji człowiek podejmuje próby komunikowania się.1. b. ale także „robimy" wiele innych rzeczy przy pomocy słów. Oznacza to.1. aby poczuł się lepiej. którym zajmowali się filozofowie języka. to po prostu staram się. tzn. co można uznać za prawdę lub fałsz. Dosyć często rozmawiamy tylko po to. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 205 z naszych rozmów służy wyłącznie temu. B: Ludzie to tylko narzekają. aby porozmawiać. na ulicy. co zamierza i czuje . w co wierzy. zwrócił uwagę. Przy pomocy słów możemy spowodować. że inni ludzie będą świadomi tego. mówię do mojego wujka. nie tylko „mówimy" coś.. ludzie nieustannie oddziałują na siebie. wsiadają do autobusów. w domu. jak w przykładzie (2)a. czego chce. to co widzi. co dzieje się w naszych umysłach. w jaki sposób ludzie wypowiadają prawdziwe stwierdzenia oraz jak można określić warunki prawdziwości tego. Mój komputer nie działa. że pragmatyka pojmuje używanie języka jako jeden z elementów interakcji międzyludzkiej. . mijają po drodze sąsiadów. który w rzeczywistości nie wygląda najlepiej. która bada. B: Co mam narzekać? A: No pewnie. Konkretne słowa. autor wydanej w roku 1952 pracy pod tytułem How to dóthings with words? („Jak działać słowami").. Dla przykładu. w mieście czy na wsi. że można na ciebie liczyć. tramwajów i pociągów. aby zakomunikować określony stan swego umysłu. że nasze wypowiedzi to nie tylko akty informacyjne. co sądzi. co się mówi.. Wstają rano. Bardzo dobrze dziś wyglądasz. Jednym z głównych instrumentów takiego oddziaływania jest rozmowa. Jeżeli. jak pokazuje przykład (1).można nazwać intencją komunikacyjną. Mógłbyś pożyczyć mi swój laptop na parę dni? c. aby przekazać to. 7.L. że nieźle. dla przykładu. innymi słowy. aby przekazać drugiej stronie. było ustalenie. u znajomych czy w kościele. nakazując. a niekiedy nawet jedynym zagadnieniem. jest to jedynie określona forma zachowania towarzyskiego. czy też. (1) Fragment zasłyszanej rozmowy A: Noo.innymi słowy. wyrażam swój zamiar dodania mu otuchy. jak pokazują przykłady (2)b-d: 206 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (2) a. zachęcając itp. po pracy idą do znajomych. Dopiero brytyjski filozof J. . pracują i oddziałują na siebie nawzajem w określonych kontekstach społecznych. jakie wypowiadamy dla wyrażenia określonej intencji komunikacyjnej. które chcemy osiągnąć za pośrednictwem języka informując. przyniosę jutro. itd. prosząc. Wiedziałem. w pracy i szkole spotykają się ze swoimi kolegami. Przez całe wieki głównym.jak tam? Widzę. Dzięki. l. Dobrze. są treścią aktu mowy.

że używając słów nie tylko coś mówimy. że wypowiedzi to nie przede wszystkim. (3) a. obiecujemy coś komuś. Na przykład. Austin był pierwszym filozofem języka. deklaracje: Jurek dużo pali. przekazywania opisów stanów rzeczy i zdobywania informacji za pomocą pytań. Biorę sobie ciebie za męża i przysięgam. że to coś zostanie zrobione. od ang. Ponadto. takie jak (2)a i (3)a. o czym jest przekonany. a więc. Kategorie te to asertywy ((3)a). służą zadeklarowaniu czy też ukonstytuowaniu jakiegoś (nowego) faktu społecznego. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 207 że każda wypowiedź to w pierwszym rzędzie określony akt mowy. albo deklaratywne akty mowy. że zawsze. w których szczególnie istotny jest stan wolicjonal-ny nadawcy. Mamy tu do czynienia z dwo-1 ma aktami mowy. po wypowiedzeniu zwyczajowej formuły (2)e. ale 7. takie jak na przykład wypowiedź (2)e. Przykłady z ostatniej serii (3) odpowiadają mniej więcej przykładom z serii poprzedniej (2).1. służą do wyrażania stwierdzeń. (2)b to prośba o zrobienie czegoś skierowana do odbiorcy. który zdał sobie sprawę. Asertywne akty mowy. w rzeczywistości może ono być zarówno prawdziwe. komisywy: d. Zadania tego podjął się uczeń Austina. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy Niektóre z pięciu kategorii aktów mowy zaproponowanych powyżej (3)są do siebie bardziej zbliżone niż inne. nadawca komunikatu językowego . dokonywać"). prosimy kogoś o coś. dyrektywy ((3)b). ekspresywy: e. dyrektywy: c. ale także coś robimy. w jaki sposób można opisać różne rodzaje aktów mowy. Powstaje teraz pytanie. a (2)c -obietnica. kiedy coś mówimy. Nadawca mógł przecież po prostu zapomnieć włączyć komputer do sieci. uczucia wdzięczności lub pochwały ((2)d). ekspresywy ((3)d) oraz deklaracje ((3)e). że to stwierdzenie jest prawdziwe. co mówi. matka chrzestna rozbija o burtę statku butelkę szampana. nadawca najpierw wyraża uczucie wdzięczności. co widzi albo to.1. W pozostałych aktach mowy (2)b-d nadawca nie jest już zainteresowany prawdziwością czy fałszem tego.Wypowiadając zdanie (2)a. Dyrektywne akty mowy są środkiem do wydawania poleceń ((3)b) lub wyrażania próśb ((2)b). który bez owej deklaracji nie może zachodzić. stwierdza to. (2)c) oraz propozycje. Komisywne akty mowy to obietnice ((3)c). Nadaję ci imię „Batory". jak i fałszywe. i w których na partnera (2)b lub na samego mówiącego (2)c zostaje nałożone określone zobowiązanie. kwestia prawdy i fałszu. informując j o tym odbiorcę. Chociaż spodziewamy się. Ekspresywny akt mowy służy do wyrażania gratulacji ((3)d). komisywy ((3)c). że jutro przyjdę.2.perform „wykonywać. ale tworzy nowy fakt poprzez wypowiedzenie słów podczas uroczystego wodowania. składamy podziękowanie itd. ponieważ robimy coś używając słów: wyrażamy przekonanie. Wypowiadając (2)d. później jednak doszedł do przekonania. że. aby ten fakt mógł zaistnieć. Wyjdź stąd! Obiecuję. dokonujemy aktu mowy. Wydaje się zatem. proponując typologię opartą na pięciu kategoriach aktów mowy. Są one elementem takich ceremonii jak zaślubiny ((3)e) czy też nadanie nazwy podczas wodowania statku ((2)e). asertywy: b. filozof John Searle. że akty mowy można przypisać do pewnych . Rozważmy z kolei przykład (2)e: (2) e. muszą być obecni inni ludzie i musi zostać zachowany pewien ceremoniał. ani nie jedynie. Deklaracje. Moje gratulacje z okazji urodzin. Na początku Austin nazwał takie akty mowy jak (2)e performa-tywnymi aktami mowy (albo performatywami. musi to być sytuacja oficjalna. które nakładają na nadawcę komunikatu określone zobowiązania. Matka chrzestna statku nie wyraża w wypowiedzi (2)e obiektywnego stanu rzeczy. 7. a następnie chwali partnera.

że druga osoba nie odpowiada na zadane jej pytanie po prostu tak. jeśli potrafi. potem jeszcze raz w prawo. Podobnie dyrektywy i komisywy mogą utworzyć wspólną kategorię. Celem . obiecuję. Dworzec będzie po lewej stronie. albo na siebie samego (komisywy). Marek. Ja poprowadzę. oczywiście. b. i że on sam nie zna odpowiedzi. ponieważ w obu przypadkach nadawca nakłada jakieś zobowiązanie. co sądzą. Przykład ten ilustruje tezę. dlaczego zadaje pytanie ((4)a). w którym chodzi o uzyskanie informacji i. w którym akty te mają zostać spełnione. dlaczego nadawca zadaje pytanie.w celu przekazania informacji. że nie ma prostej zależności między formą wypowiedzi językowej (w tym przypadku trybem rozkazującym) a intencją komunikacyjną. może powiedzieć: (5) a. Nie znam za dobrze tego miasta.1. sprawdza jednocześnie (Czy może mi pani powiedzieć). jak i spodziewany wynik interakcji są zupełnie inne. którą ta forma realizuje. ale też opierają się na wielu dodatkowych założeniach . na przykład. Przyjrzymy się teraz bliżej tym trzem głównym kategoriom oraz różnym typom aktów mowy. stara się tę informację przekazać. że odbiorca może chcieć wiedzieć. Zwróćmy też uwagę. Informatywne akty mowy są nie tylko bardzo zróżnicowane. o czym są przekonani lub też co czują. Możemy. Marek nie chce. które służą przekazaniu odbiorcy informacji. Ekspresywy i deklaracje również mają podstawową wspólną cechę: w obu przypadkach wymagany jest pewien usankcjonowany tradycją rytuał społeczny. które służy uzyskaniu informacji ((4)b). przekazujemy pewien społecznie rozpoznawalny sygnał. Dlatego też w powyższej krótkiej rozmowie nadawca najpierw wyjaśnia. bez obligowania odbiorcy do zrobienia czegokolwiek. Eks-presywne i deklaratywne akty mowy można zatem włączyć do nad-1 rzędnej kategorii konstytutywnych aktów mowy. żeby dał mu kluczyki od samochodu. że mówiący nie ma pewnych informacji. a konkretnie. Czy może mi pani powiedzieć. Na przykład asertywne akty mowy mają wiele cech wspólnych z pytaniami zadanymi w celu uzyskania informacji (Czy Jurek dużo pali?). np.zwykle stosowanym w przypadku poleceń . a następnie zamiast zapytać wprost Gdzie jest dworzec?. Niech pan skręci w lewo. czy odbiorca jest w stanie udzielić tej informacji ((4)b). Wydaje się dość oczywiste. Marek: Daj mi kluczyki. że ten ktoś jest nam bliski i że nie zapomnieliśmy o uroczystym dla niego dniu. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: Marek i Piotr wychodzą z przyjęcia. (4) a. informację. z okazji urodzin komuś. W wypowiedzi Marka ((5)a) można wyróżnić dwa akty obligatyw-ne: dyrektywę i komisywę. ale interpretuje je jako pytanie. które do nich należą.na przykład na założeniu. aby Piotr mu coś powiedział. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 209 jącym . że nadawca odpowiedzi ((4)c) posługuje się trybem rozkazu7. jak dostać się do dworca? c. złożyć gratulacje z jakiejś okazji. że prośba wyrażona w (5)a jest zupełnie inna niż pytanie. Ponieważ Marek nie wypił tyle alkoholu co Piotr. b. Informacja może dotyczyć tego. chce prowadzić. Informatywne akty mowy obejmują wszystkie akty mowy. Zauważmy. albo na odbiorcę (dyrektywy). uzyskaniu informacji od odbiorcy lub też stwierdzeniu. a robiąc to. Piotr (podając kluczyki): W porządku. Możemy je nazwać obligatywnymi aktami mowy.nadrzędnych kategorii na podstawie występowania określonych podobieństw. W przypadku obligatywnych aktów mowy zarówno motywacja. Tak. Następnym razem moja kolej. ale żeby coś zrobił. co rozmówcy wiedzą. kto ma właśnie urodziny. Jedne i drugie można przypisać do nadrzędnej kategorii informatywnych 208 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktów mowy.

1. że usiądzie za kierownicą. pod warunkiem.2. muszą być spełnione także w odniesieniu do ekspresyw-nych aktów mowy. ale też chce on podać powód swojej prośby i dlatego proponuje. że zrobi. Zaczniemy od konstytutywnych aktów mowy. jaki wpływ na akty mowy mają warunki fortunności tych aktów oraz zasady kooperacji i grzeczności. takie jak prośby. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności . które 210 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA muszą zostać spełnione dla takich konstytutywnych aktów mowy jak deklaracje. Jak widać. o co go prosi. Na rys. (3)e) wyrażają różne intencje komunikacyjne. Najpierw przychyla się on do prośby. że można na ciebie liczyć) czy gratulacje ((3)d: Moje gratulacje z okazji urodzin). propozycje i obietnice. które są używane w konkretnych wypowiedziach. Wiedziałem. zwane warunkami fortunności. które tworzą rzeczywistość społeczną.. gdy coś zostaje wypowiedziane przez właściwą osobę.. Marek zobowiązuje się.jego wypowiedzi jest po pierwsze zobligowanie Piotra. Dziękujemy komuś i chwalimy kogoś jedynie wtedy. Warunki. w obu przypadkach wymagane są te same warunki skuteczności czy adekwatności aktu mowy. że to właśnie on poprowadzi. Rys. Dzieje się tak jedynie wtedy. jakimi są podziękowania ((2)d: Dzięki. a także typowe czasowniki. kiedy ktoś ma urodziny. Jest tak zapewne w przypadku deklaracji (2)e: Nadaję ci imię „Batory" oraz (3)e: Biorę sobie ciebie za męża. Jedynie matka chrzestna może nadać nazwę wodowanemu statkowi. a potem obiecuje. że Piotr przekaże mu kluczyki. i przysięgam. chociaż ekspresywne akty mowy ((2)d. wszystkie obli-gatywne akty mowy. aby zrobił to. ł tylko panna młoda może dopełnić aktu zaślubin. ile po prostu przekazując kluczyki. l zestawiono podstawowe trzy kategorie aktów mowy-oraz ich podkategorie. Zgłaszając tę propozycję. a także pokażemy. nie tyle używając słów. gdy ten ktoś coś dla nas zrobił lub też obiecuje. Podobnie wygląda wypowiedź Piotra ((5)b). Konstytutywne akty mowy to akty. (3)d) i deklaratywne akty mowy ((2)e). że. A zatem. Nadawca zobowiązuje odbiorcę lub siebie samego do pewnych działań w przyszłości. Tak samo gratulujemy z okazji urodzin tylko właśnie wtedy. Kategorie i podkategorie aktów mowy akty mowy konstytutywne informatywne obligatywne ekspresywne deklaratywne asertywne dziękowć chwalić przepraszać pozdrawiać nazywać poślubić skazywać ogłaszać twierdzić wyrażać opisywać zakladać pytania o informacje pytać dyrektywne komisywne prosić obiecywać kazać proponować proponować radzić 7. że poprowadzi następnym razem. w określony sposób i w odpowiednim momencie. W następnych podrozdziałach poświęcimy więcej uwagi tym podstawowym kategoriom. mają jedną cechę wspólną. przez co zobowiązuje się do określonych działań w przyszłości.

Każdą kulturę charakteryzuje wielka różnorodność zachowań rytualnych. nie szkodzi itd. począwszy od bardzo potocznych i swobodnych. trzeba także rzeczywiście przekazać pieniądze. Wysoki Sądzie! Sprzeciw oddalony.informa-tywnych. Nawet najbardziej powszechne pozdrowienia. zwięzłych wyrażeń językowych. jest ono nośnikiem istotnych. nieźle. jak i niewerbalnych. powiedzmy. w naszej kulturze ludzie często podają sobie ręce w geście powitania. Odnosi się to zarówno do eks-presywnych.1. Ten pierwotny sens został tak mocno zakorzeniony w wyrażeniu językowym. hej. Samo wypowiedzenie zwyczajowej formuły we właściwych okolicznościach może zmienić sytuację.211 7. gratuluję. obligatywnych i konstytutywnych . a samo wyrażenie jest po prostu zrytualizowa-nym pożegnaniem. a skończywszy na formach oficjalnych i zinstytucjonalizowanych. gratulacje. że są to często formy skrócone: dzięki (zamiast „dziękuję"). Cechą charakterystyczną takich zrytualizowanych aktów mowy jest to. niech Bóg nad tobą czuwa. Co więcej.2. taką jak na przykład oddawanie długu. niczego przy tym nie mówiąc.2. na razie. transakcją finansową. aby sprzeciw został rzeczywiście oddalony. takich jak cześć. W tym przypadku sędzia. przeprosiny itd. przepraszam. Dobrym przykładem pokazującym. Wartości te dają się szczególnie odczuć. konstytuuje określony fakt mający moc prawną. Ten sam rytuał obejmuje wiele zachowań językowych. jak wiele można zdziałać przez konstytutywny akt mowy ((6)b) jest znana z anglosaskiej praktyki sądowniczej poniższa wymiana zdań: (6) a. a mianowicie: 1) akt musi być dokonany we właściwych okolicznościach i 2) wystarczy jedynie wypowiedzieć odpowiednią formułę bez robienia czegokolwiek. Wiele z nich odnosi się do emocjonalnej strony ludzkiego życia. ludzie postanawiają nie pozdrawiać się nawzajem. Dla przykładu. która wyrażana 212 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA jest w zachowaniach zarówno werbalnych. kiedy. dź'ń dobry . który został zgłoszony. 7. przez wypowiedzenie zwyczajowych słów. Wystarczy. życzenie. muszą zostać spełnione pewne warunki fortunności aktu mowy. Adwokat: b. Niemniej jednak. Nie wystarczy po prostu powiedzieć Niniejszym zwracam ci 1000 złotych. aby w tym dniu przytrafiały się tylko dobre rzeczy. do zobaczenia. dzięki. aby sędzia użył zwyczajowej krótkiej formuły w odpowiednim momencie rozprawy sądowej. śpij dobrze. Skrócona forma strony biernej w wypowiadanej frazie Sprzeciw oddalony jest usankcjonowanym tradycją odpowiednikiem zdania w stronie czynnej Oddalam sprzeciw. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy Spośród trzech nadrzędnych kategorii aktów mowy . Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności Kiedy ktoś wyraża swoje uznanie mówiąc Moje gratulacje albo gdy dokonuje deklaratywnego aktu mówiąc Ogłaszam was mężem i żoną. Sędzia: Sprzeciw. Natomiast jeśli chodzi o konstytutywne akty mowy. dobranoc (zamiast „dobrej nocy"). jak i deklaratywnych aktów mowy. na przykład. to mamy do czynienia z sytuacją odwrotną. Używane jeszcze pożegnalne pozdrowienie Z Bogiem. Porównajmy konstytutywne akty mowy z inną formą działania. że niekoniecznie jest rozpoznawalny. Ich pierwotną funkcją było przecież życzenie dobrego dnia. podziękowania. należą do kategorii ekspresywnych aktów mowy. pożegnania. zdrowie.ta ostatnia ma prawdopodobnie najwięcej podkategorii. społecznie uznawanych wartości. Większość ekspresywnych aktów można realizować za pomocą krótkich. to skrócona formuła wyrażająca życzenie Niech cię Bóg prowadzi. Do potocznych wypowiedzi należy duża ilość zwyczajowych aktów mowy obejmujących codzienne pozdrowienia. pa. wystarczy właściwie tylko przekazać pieniądze. pocieszenia. takie jak Dzień dobry. komplementy.

że jest nam przykro. Dziennikarz. Najpierw informuje on czytelników o podstawowym założeniu dotyczącym przeprosin: nie można obrazić nikogo. oraz to.czy też po prostu dobry (zamiast „dzień dobry"). stąd też stosunkowo częste pojawianie się nowych form. żyjemy jakoś?. pewny swoich racji. że ubolewamy z jakiegoś powodu. Ustawa o radiofonii i telewizji zabrania propagowania działań sprzecznych z prawem. Jeśli zatem chcemy przeprosić w czyimś imieniu. że ich nadawca został do wyrażenia przeprosin upoważniony. Publiczne przeprosiny wypowiedziane w czyimś imieniu każą nam się domyślać. ale tylko dla mediów elektronicznych. możemy sobie łatwo pozwolić na pewną kreatywność. Wyra-żeniaprzepraszamy i jest nam bardzo przykro są dobrą ilustracją faktu. we wszystkich trzech nadrzędnych kategoriach aktów mowy.. a użycie czasownika w pierwszej osobie liczby mnogiej zmienia to przekonanie w pewność. Czasowniki performatywne występują. dlaczego możemy powiedzieć. Są pewne ograniczenia. niemniej jednak wyrażenie jest mi przykro jest aktem mowy dokonanym nie wprost (wypowiadając te słowa wyrażamy ubolewanie i jednocześnie przepraszamy). Wyobraźmy sobie następującą sytuację: pewien dziennikarz wyraził się w dość ostrych słowach na temat działań podjętych przez pewną grupę społeczną. Wyrażenie jest mi przykro może służyć jedynie wyrażaniu. co pokazuje lista czasowników w tabeli 1. Redaktor naczelny przyznaje. które zabraniałyby publikacji tego typu. powtórzenia. Fragment ten. jako całość. Dlatego też czasownik przepraszać określany jest jako czasów214 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA nik performatywny. Jeżeli jednak przyjrzymy mu się bliżej. którego istota sprowadza się do przepraszania. Na biegunie przeciwnym do bieguna grupującego wyrażenia potoczne znajdziemy deklaratywy . Używając obu wyrażeń dajemy do zrozumienia. Inaczej jest w przypadku użycia czasownika przepraszać. a nie nazywaniu aktu przeprosin. natomiast redaktor naczelny zabiera głos w jego imieniu: (7) W Polsce nie ma żadnych przepisów. cześć czypa. pozostaje nam czasownik przepraszać. hej. Co tam. oraz poglądów kolidujących z moralnością i dobrem społecznym. i ich właśnie przeprasza „w imieniu" dziennikarza. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 213 się burza. jednocześnie z nazwaniem aktu mowy podejmuję działanie. jak leci? Używając języka potocznego w typowych sytuacjach dnia codziennego. czyli taki. Co tam u was? Przykłady bardziej oficjalnych ekspresywnych aktów mowy są również powszechnie znane. jak tam?. że istnieją zarówno akty mowy dokonywane wprost i akty mowy dokonywane nie wprost. Redaktor X nie miał zamiaru nikogo obrazić. oczywiście. ale nie. Ostatnie zdanie wypowiedzi redaktora pozwala nam zwrócić uwagę na jeszcze jedno rozróżnienie dotyczące aktów mowy. cześć. po czym rozpętała 7. Publikacja naszego kolegi nie musi się podobać. że występują one także w połączeniu z wykrzyknikami: a. nie reaguje. jest ekspresywnym aktem mowy. jest nam bardzo przykro i przepraszamy w imieniu autora tekstu. to dojdziemy do wniosku. Mówiąc przepraszam. przepraszam. To rozróżnienie pozwala wyjaśnić. który nazywa akt mowy i jednocześnie go wyraża. na przykład zamiast standardowych pozdrowień na powitanie możemy usłyszeć No. że jest nam przykro w czyimś imieniu. przynosi jednak pewne ważne informacje i ważne opinie. jako że intencją komunikacyjną autora są przeprosiny. jeżeli jednak ktoś poczuł się urażony.2. oj.. pa. że autorem kierowały jeszcze inne motywy. które są wypowiadane tylko przez .. jeżeli nie ma się takiego zamiaru. jak na przykład cześć. że niektórzy ludzie mogli się poczuć urażeni. Sam akt nie zostaje nazwany eocplicite przez użycie wyrażenia jest mi przykro.wysoce sformalizowane wyrażenia.

a są z reguły elementem szerszych zrytualizowanych zachowań.. składanie zeznań. Spójrzmy na kolejny przykład: (10) W zeszłym miesiącu ogłosili zaręczyny. która o to prosi.nadawca musi być osobą. 7. Natomiast w wypowiedzi (10) ten sam czasownik jest użyty w innym kontekście i służy jedynie do „opisu" określonej sytuacji. Przykład ten nie jest aktem wyrażającym zaistnienie „stanu zaręczyn". jak ilustrują kolejne przykłady ((8)i (9)).2. takie jak ogłaszać. W wypowiedzi (9) czasownik performatywny ogłaszać został użyty do realizacji intencji komunikacyjnej polegającej na „ustanowieniu nowej jakościowo rzeczywistości". Te wysoce sformalizowane wyrażenia często także zawierają czasownik performatywny. Amen.na przykład lekarz . musi być upoważniony do przekazania tych informacji osobie. W większości kultur pracownicy i dzieci nie mają prawa wydawać poleceń * pracodawcom czy rodzicom. czyli jest aktem informatywnym dokonanym w stosunkowo oficjalnym kontekście. że wyrażenia te mogą zawierać przysłówki i wyrażenia przysłówkowe. która dokonuje określonego aktu.na przykład przy wydawaniu poleceń . mogą być użyte na wiele sposobów. Rodzice i rodzice chrzestni.2. że czasowniki performatywne. H' Warunki fortunności są jednak szczególnie wyraźnie określone iprzy deklaratywnych aktach mowy. której ze względu na swoją pozycję czy funkcję społeczną przysługuje takie prawo. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 215 (9) Niniejszym ogłaszam stan wojenny na terenie całego kraju. ksiądz najpierw zadaje szereg pytań skierowanych do rodziców i rodziców chrzestnych ((8)a). czasowniki użyte w takich wyrażeniach muszą mieć formę czasu teraźniejszego. zapisywanie spadku. Deklaratywne akty mowy z reguły charakteryzuje mocno „skostniały" styl. ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. a dopiero potem przystępuje do oficjalnego chrztu: (8) a. ustanawiać. prowadzenie rozpraw sądowych. 7. w których nadawca komunikatu językowego może użyć pewnych wyrażeń tak. tak jak w przypadku wyrażenia Sprzeciw oddalony. Przykład (9) pokazuje. albo są to wyrażenia użyte w stronie biernej.musi przede wszystkim sam posiadać pewne wiadomości na temat pacjenta. takie jak na przykład niniejszym. ? b. aby wasze dziecko. udzielanie chrztu czy ślubu.. a służy jedynie jako ilustracja faktu. czy chcecie. które określają czas i miejsce performatywnego aktu mowy. aby akt mowy był rzeczywistym działaniem językowym. Typowe konteksty dla takich aktów mowy to na przykład sędziowanie w rozgrywkach sportowych. Zawierają one odniesienia do osoby. ogłaszanie wojny i wiele innych. że określone akty mowy nie stanowią izolowanych działań. Warunki fortunności Warunki fortunności określają wymagania w odniesieniu do okoliczności. W przypadku informatywnego aktu mowy nadawca . Ponadto. na przykład ogłaszać.2. Przykład (8) pokazuje.określonych ludzi w ramach społecznie usankcjonowanych instytucji. a po wtóre. na które oni odpowiadają twierdząco. jako że w konstytutywnych aktach mowy wypowiadanie określonej formuły jest jednocześnie kreowaniem rzeczywistości. udzielanie nominacji. W ceremonii chrztu. Warunki fortunności można sformułować w odniesieniu do wszystkich typów aktów mowy. . stanowić itp. W przypadku dyrektywnych aktów mowy . Pytanie z przykładu (8)a poka216 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA . Piotrze Andrzeju. zwykle jest to zaimek osobowy lub forma czasownika w pierwszej osobie liczby pojedynczej.

b. dzięki którym możliwe jest racjonalne komunikowanie się. Gratulacje były „nieudane". jeżeli nie zostanie on udzielony przez osobę.1. a także sposobami współdziałania pomiędzy nadawcą i odbiorcą. która jest do tego upoważniona . Ponadto. a rozprawa musi zostać przeprowadzona ponownie. kiedy są moje urodziny! | Pomimo dobrych intencji komunikacyjnych. Mówiąc inaczej. jeżeli dokonują się we właściwym czasie i miejscu oraz jeżeli nadawcą komunikatu jest właściwa osoba. jak i uzyskiwanie informacji. jak i „działanie" może odnieść określony skutek. cały akt można zakwestionować i w konsekwencji uznać. co partner już wie.3. które muszą być spełnione. takie postępowanie można określić jako „nieudaną" próbę gratulacji. kochaj nie. że wiemy <o sobie nawzajem dość dużo: (12) a. . Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 217 wy nie dokonuje się.były aktami fortunnymi.na przykład |j udzielanie chrztu . a nie tylko aktów konstytutywnych. Zdrowy rozsądek podpowiada nam. aby taki akt miał miejsce.J nie tak się dzieje w przypadku niektórych apelacji do sądu wyższej instancji. a więc co nadawca może zakładać. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne Z pewnością nikt z nas nie zwróciłby się z poniższym pytaniem (12)a do zupełnie obcej osoby. że akty takie mają sens. a mamy do czynienia jedynie z wypowiadaniem rytualnych zwrotów i wyrażeń. dokąd dzisiaj zabierasz dzieci? b. a zatem wcale nie były gratulacjami. a zatem że z prawnego punktu widzenia w ogóle nie zaistniał. Zawsze stię tam dobrze bawią. gratulując bez okazji albo w nieodpowiednim czasie. 7. ważne jest.3. Jeżeli zatem chcemy pogratulować komuś z okazji urodzin. Sformułowanie takiego pytania jest możliwe tylko przy założeniu. które są .3. akt mo7. że po to. muszą zostać spełnione | różnego rodzaju warunki. Jeżeli jeden z tych warunków nie zostanie | spełniony. aby deklaracje były wiążące. aby zrytualizowane akty społeczne . że nastąpiły pewne l uchybienia proceduralne w rozprawie sądowej.żuje. w odniesieniu do aktów mformatywnych i obligatywnych obowiązują jeszcze inne warunki. Trzeba jednak podkreślić. Podobnie jest w przypadku zawierania ślubu. by nadawca i odbiorca przekazu mogli korzystać z racjonalnych przesłanek pozwalających im domyślać się. nie zrobimy tego zwracając się do niewłaściwej osoby. że nie został przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi zasadami. że warunki skuteczności aktów mowy nie są jedynie warunkami. Mąż do żony: Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. Zarówno „mówienie". Jeżeli sąd wyższej instancji uzna. Obowiązują one także w odniesieniu do codziennych zwyczajowych zachowań wyrażanych przez ekspresywne akty mowy. ponieważ nie zostały zachowane wszystkie warunki niezbędne. l kierownika urzędu stanu cywilnego. jak zobaczymy w dalszych rozdziałach.księdza. (11) a. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji Wymiana informacji obejmuje zarówno przekazywanie. 7. ślubu czy awansu. a co odbiorca musi sam wywnioskować. Aby komunikacja była maksymalnie efektywna.„nie na miejscu". Żona: Ty chyba nigdy nie zapamiętasz. W przeciwnym razie nie ma „działania". Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku wszelkich aktów konstytutywnych. W kolejnych podrozdziałach zajmiemy się bliżej pre-supozycjami i implikaturami. kapitana statku czy samolotu fj lub ambasadora . Maria: Cześć. Warunki fortunności obowiązują w odniesieniu do wszystkich trzech nadrzędnych kategorii aktów mawy. mąż wcale nie pogratulował swojej wybrance z okazji urodzin. Piotr: Chyba do parku. Właś. jeżeli spełnione są wszystkie warunki.ślub taki nie ma mocy prawnej. wyrok sądu niższej I instancji nie ma mocy prawnej.

że przy interpretacji wypowiedzi posługujemy się pewnymi „niepisanymi" regułami czy zasadami. że w pobliżu jest park. Porównajmy do jakiegoś parku). że jakaś niepoważna „Magdalenka" została zestawiona z oficjalnym zwrotem „postawić pod znakiem zapytania". podzielają także pewne presupozycje kulturowe.Musimy założyć. Piotr nie zdecydował jeszcze. że nawet w tak krótkiej wypowiedzi jak wypowiedź (13) zawarte jest tak wiele informacji. Oboje uznaj ą za oczywiste wiele innych 218 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA faktów. dokąd iść tego dnia. Z pewnością zdziwi ją. i że jest to odpowiednie miejsce na spacer z dziećmi. o który konkretnie park chodzi (ten. że w komunikacji z członkami tej samej społeczności kulturowej czy narodowej posługujemy się wieloma presupozycjami. Można je uznać za podzbiór presupozycji konwencjonalnych. jest to wiedza dotycząca określonych miejsc.2. która stosunkowo dobrze zna język polski. W każdej zwykłej wymianie komunikacyjnej mamy do czynienia z założeniami. kiedy słyszymy wiele innych wypowiedzi. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne Biorąc pod uwagę. nazywamy wiedzą kontekstową. w której zinterpretuje ona tę wypowiedź jako opis działań pewnej małej Magdaleny. że partnerzy uczestniczący w tej krótkiej rozmowie znają się oraz że już wcześniej spotykali się i rozmawiali ze sobą. możliwa jest sytuacja. Jeżeli wyobrazimy sobie osobę. o której świadczą określone wybory gramatyczne. Ludzie. wydarzeń historycznych. że Maria wie. którą można uznać za oczywistą. założenia przyjmowane na tej podstawie nazywamy presupozycjami konwencjonalnymi. jak choćby to. 7. ale zupełnie nie orientuje się w najnowszej historii kraju. Takie oczywiste założenia przyjmowane w interakcji nazywamy pre-supozycjami konwersacyjnymi. Według brytyjskiego filozofa języka. że zarówno Piotr jak i Maria wiedzą lub mogą się domyślić. Ten rodzaj wiedzy dotyczącej rzeczywistości. którzy nie znają się osobiście. Wypowiedź ta może być zinterpretowana tylko przy przyjęciu określonych presupozycji kulturowych obejmujących wiedzę na temat historii Polski ostatnich lat. których źródłem jest wspólna wiedza kulturowa. oznacza to. A jednak udaje nam się to. że tak wiele przyjmuje się za wiedzę oczywistą oraz że tak wielu rzeczy nie należy brać dosłownie. komunikacja międzyludzka oparta jest na następującej nadrzędnej zasadzie kooperacji: . ale także wtedy. i to nie tylko w tym przypadku. iż Piotr regularnie wychodzi z dziećmi. instytucji i zwyczajów politycznych. które mogą być uznane za oczywiste ze względu na sytuację komunikacyjną. ten. ale którzy należą do tej samej grupy narodowościowej czy kulturowej. tradycji narodowej itp. który jest niedaleko. może zdumiewać fakt. Jeżeli Piotr mówi do parku. które rozmówcy przyjmują za znane drugiej strome lub też takie. zwanymi również maksymami.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 219 7. Ponieważ ten rodzaj wiedzy wynika z określonych wyborów gramatycznych. że w ogóle ktoś jest w stanie tę wypowiedź właściwie zinterpretować. ale zastanawia się nad pójściem do parku.3. Przykład ten pokazuje. do którego Piotr zwyczajowo zabiera dzieci itd. która jest stosunkowo jasna dla polskiego odbiorcy: (13) Magdalenka postawiła pod znakiem zapytania czystość intencji obozu solidarnościowego. W tym przypadku musimy założyć. Weźmy pod uwagę następujący fragment wypowiedzi polityka. ale wobec braku wymaganej wiedzy może nie pomyśleć. Dzieje się tak dlatego. Paula Grice'a. że istnieje jakieś inne rozwiązanie. Ten rodzaj wiedzy to wiedza o świecie.

(14) Wnoś swój wkład w interakcję komunikacyjną tak, jak tego w danym jej stadium wymaga przyjęty cel czy kierunek wymiany [komunikacyjnej] Użycie trybu rozkazującego do sformułowania zasady kooperacji (14) nie oznacza, że rozmówcy muszą się do niej bezwzględnie stosować, ale że jest to pewna zinternalizowana zasada, która umożliwia współdziałanie podczas komunikacji. Ta nadrzędna zasada daje się rozbić na bardziej szczegółowe reguły zwane maksymami konwersa-cyjnymi, które według Grice'a rządzą racjonalnym zachowaniem w ogóle. a. MAKSYMA JAKOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był prawdziwy 1. Nie mów czegoś, co uważasz za nieprawdę 2. Nie mów czegoś, czego nie możesz poprzeć dowodami b. MAKSYMA ILOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile tego wymaga cel wymiany werbalnej, oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż to jest konieczne c. MAKSYMARELEWANCJI: Bądź relewantny (mów na temat) d. MAKSYMA SPOSOBU: (i) Wyrażaj się jasno (ii) Unikaj niejasnych sformułowań 220 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (iii) Unikaj niejednoznaczności (iv) Bądź zwięzły (v) Mów w sposób uporządkowany Spróbujmy teraz przyjrzeć się tym maksymom z bliska, zaczynając od maksymy jakości. Nakłada ona na nas obowiązek podawania prawdziwych informacji — takich, które możemy poprzeć dowodami. Załóżmy, że pytamy kogoś o wynik wczorajszego meczu piłkarskiego, mówiąc na przykład Wiesz może, kto wczoraj wygrał?, a nasz partner nie zna rezultatu i podaje jedną z poniższych odpowiedzi: (15) a. Nie. b. Założę się, że „Wisła", c. „Wisła". Udzielając pierwszej odpowiedzi, partner jest „prawdomówny", ponieważ mówi, że nie posiada wymaganych informacji. Udzielając drugiej, nadal jest „prawdomówny", jako że użycie czasownika zakładać się wskazuje pośrednio, że nie zna odpowiedzi, ale że ma swoje powody, aby sądzić, że wygrała „Wisła". Tylko w przypadku trzeciej odpowiedzi nasz partner nie jest „prawdomówny", ponieważ przedstawia rzeczywistość tak, jakby był w posiadaniu wymaganych informacji. Zwróćmy uwagę, że niekoniecznie oznacza to, iż kłamie; może jedynie podawać jako prawdziwe coś, na co nie ma dowodów. Kolejna maksyma konwersacyjna to maksyma ilości. Zobowiązu-ie ona do przekazywania wszystkich niezbędnych informacji, któ-'-1'* możemy, tak aby zaspokoić „potrzeby informacyjne" ~~4° 3a dużo, nie za mało, lecz w sam raz. Za-samochodzie kończy się benzyiacja benzynowa jest czynna. Pyta K? Pasażer może udzielić jednej "S? ® •T CC N zesta^ .o? .S ale wob?? § jakieś inrit? G-z członkami^ gujemy się wit wiedza kulturow? vc? ^ 3 w niedzielę jest zamknięta. Następna knięta w niedzielę, ale jak masz kartę, 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 221

Jeżeli pasażer wie, że stacja za rogiem jest nieczynna w niedzielę i udziela odpowiedzi (16)a, przekazuje zbyt mało informacji i tym samym nie przestrzega maksymy ilości. Tylko pozostałe odpowiedzi, (16)b i (16)c, są odpowiedziami w duchu kooperacji. Trzecia maksyma to maksyma relewancji, którą sam Grice nazywa „maksymą stosunku". Zastosowanie tej maksymy można najlepiej pokazać na przykładzie krótkiej interakcji, która wydaje się odbiegać od typowej wymiany komunikacyjnej. Jednak w odpowiedzi na pytania dosyć często nie odpowiadamy wprost - albo dlatego, że nie znamy odpowiedzi, albo dlatego, że wiemy, iż osoba zadająca pytanie może łatwo zinterpretować naszą odpowiedź. Na pierwszy rzut oka odpowiedź (17)b udzielona na zadane pytanie nie wydaje się re-lewantna: (17) a. Syn: W którym roku został założony Uniwersytet Jagielloński? b. Ojciec: Encyklopedia jest na półce. Rzeczywiście może się wydawać, że nie ma oczywistego związku między pytaniem syna a odpowiedzią ojca. Jeżeli jednak przeanalizujemy tę odpowiedź, to zgodzimy się z Grice'em, że rozmówcy zawsze starają się postępować według zasady kooperacji, nawet jeśli nie wydaje się, że tak jest. Przy założeniu kooperacji ze strony ojca i uznaniu tym samym, że jego odpowiedź jest relewantna, można wywnioskować na podstawie maksymy relewancji, że encyklopedia jest właściwym źródłem, po które powinien sięgnąć syn. Funkcjonowanie ostatniej maksymy - maksymy sposobu - również najlepiej można zilustrować przykładem, który pozornie może sugerować postępowanie niezgodne z tą maksymą. Przykład pochodzi z książki Lewisa Carolla O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra w tłumaczeniu Macieja Słomczyńskiego. Wydaje się, że pierwszą wypowiedź w poniższej rozmowie należałoby uznać za przykład braku kooperacji, jako że nie jest przestrzegane żadne z zaleceń maksymy sposobu. Na pierwszy rzut oka wypowiedź (18)a nie jest w pełni jasna (i), nie jest jednoznaczna (ii), nie jest zwięzła (iii) ani też nie jest uporządkowana (iv). (18) a. -A, jak wiesz, tylko jednego dnia można otrzymać prezent urodzinowy. Oto i koniec twojej chwały! (powiedział Humpty "f Dumpty) 222 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA b. - Me rozumiem, co masz na myśli, mówiąc „chwały'"? - powiedziała Alicja. c. Humpty Dumpty uśmiechnął się pogardliwie. - Oczywiście, że nie rozumiesz... i nie zrozumiesz, póki ci nie powiem. d. Mówiąc to, chciałem powiedzieć: „Oto nokautujący argument w rozmowie z tobą". e. - Ale „chwała" nie ma nic wspólnego z „nokautującym argumentem" i oznacza co innego - zaprotestowała Alicja. f. - Gdy ja używam jakiegoś słowa - powiedział Humpty Dumpty z przekąsem - oznacza ono dokładnie to, co mu każę oznaczać... ni mniej, ni więcej. Ta rozmowa może rzeczywiście sugerować brak kooperacji, ponieważ wypowiedź jednego z partnerów nie jest zrozumiała dla drugiego. Takie wrażenie odnosimy jednak wtedy, gdy podobnie jak Alicja - przyjmiemy założenie, że język powinien być dosłowny, że użycie jakichkolwiek metafor nie należy do repertuaru zwykłych strategii kooperacyjnych. Humpty Dumpty w rozmowie z Alicją sugeruje, że dobra argumentacja może być źródłem chwały. Punktem odniesienia jest w tym przypadku metafora pojęciowa SPÓR TO WOJNA, a zatem dobry argument jest jak nokautujący cios zadany przeciwnikowi podczas dyskusji i, podobnie jak zwycięstwo w starciu czy wojnie, dobra argumentacja może okryć zwycięzcę w debacie chwałą. W wypowiedzi (18)e Alicja krytykuje metaforyczne użycie języka. „Chwała" rzeczywiście nie oznacza „nokautującego argumentu", tak jak uważa Alicja, ale „nokautujący

argument" może być powodem do chwały. W rzeczywistości mamy tutaj do czynienia z dwiema metaforami pojęciowymi: SPÓR TO WOJNA oraz ZWYCIĘSTWO W WOJNIE / SPORZE TO CHWAŁA. Kiedy używamy takich amalgamatów metafor, wcale nie zaciemniamy sensu tego, co chcemy przekazać, ale przekazujemy sens jakościowo różny i niemożliwy do wyrażenia za pośrednictwem jedynie języka dosłownego. Gdybyśmy rozumieli sens maksymy sposobu Grice'a w zawężonym zakresie, jej praktyczne implikacje na niewiele by się zdały. Jeżeli jednak założymy, że zarówno metafora, jak i metonimia są naturalnymi elementami codziennego języka oraz że są one często niezbędne do wyrażenia zamierzonego sensu, musimy uznać, że wiele 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 223 wypowiedzi, które na pierwszy rzut oka wydają się niejasne i niezrozumiałe, wcale takimi nie są. Musimy zatem dojść do przekonania, że praktyczne rozumienie maksymy sposobu musi być rozszerzone tak, aby obejmowało znaczenia przenośne. Trzeba także pamiętać, że praktyczne implikacje wynikające ze stosowania maksymy sposobu są uwarunkowane kulturowo, a zatem każda kultura ma swoje odmienne normy i sposoby interpretacji wypowiedzi, wynikające z przestrzegania maksymy sposobu. Dla przykładu (jak widzieliśmy w rozdziale 6.4) w różnych kulturach obowiązują różne kulturowo uwarunkowane stereotypowe scenariusze (skrypty) służące do wyrażenia zasadniczo takich samych sytuacji. Podsumowując, należałoby powiedzieć, że chociaż zasada kooperacji i reguły konwersacji mogą mieć różne uwarunkowane kulturowo praktyczne implikacje, to jednak wydaje się możliwe, że zasada kooperacji jest regułą uniwersalną i że maksymy konwersacyjne stanowią podstawowe uniwersalia pragmatyczne lub interpersonalne. 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne Pierwsza maksyma konwersacyjna, maksyma jakości, mówi, że współpracujący ze sobą rozmówcy powinni mówić prawdę. Bez tego założenia rozmowa nie byłaby możliwa. Gdyby rozmówcy zaczęli wypowiadać na przemian twierdzenia prawdziwe i fałszywe, nie wskazując przy tym, które twierdzenia są prawdziwe, a których nie należy brać zbyt dosłownie, komunikacja prawdopodobnie nie byłaby możliwa. Ale czy rzeczywiście wymagane jest, aby rozmówcy mówili całą prawdę? Czy powinni w swych wypowiedziach zawierać tyle prawdziwych informacji, ile potrafią dostarczyć, tak jak to wynika z maksymy ilości (staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile jest to wymagane oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż jest to konieczne). Chyba jednak nie. Nasuwa się pytanie, dlaczego tak jest. Gdyby rozmówcy zbyt wyraźnie określali swoje intencje komunikacyjne, z pewnością ułatwiałoby to odbiorcom rozumienie tych intencji, ale z drugiej strony nadmiar informacji mógłby wyzwolić u nich poczucie niedowartościowania i dyskomfortu psychicznego. 224 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA Z tego względu w interakcji komunikacyjnej nie należy nikogo zanudzać nadmiarem informacji, a odbiorcy muszą się starać wywnioskować, do jakiego stopnia informacja jest pośrednio zawarta w przekazie. Typowym przykładem ukrywania intencji komunikacyjnych są różne codzienne narzekania, które znamy z życia rodzinnego: (19) Żona do męża: Zostawiłeś otwartą lodówkę. Posługując się maksymami relewancji, ilości i sposobu, odbiorca* „odczyta" w takiej wypowiedzi znacznie więcej niż to, co zostało powiedziane explicite. Wypowiedź zostanie odebrana raczej jako prośba, aby coś zostało w danej sytuacji zrobione, a niejako opis tej sytuacji. Opis wyraża odstępstwo od pewnej typowej ogólnej sytuacji, w której lodówki

zostawia się zamknięte, a przez to nawołuje do podjęcia działania zmierzającego do przywrócenia stanu normalnego. Czasami kolejne wypowiedzi wydają się nie mieć żadnego związku z poprzednimi. Ale nawet wtedy - jak twierdzi Grice - takie pozorne pogwałcenie reguł konwersacyjnych należy tłumaczyć jako działanie kooperacyjne. Spójrzmy na kolejny przykład. (20) a. Ania: Jak ci się podoba moja nowa fryzura? b. Jacek: Chodźmy już! Radykalna zmiana tematu ze strony Jacka to oczywiste pogwałcenie reguły, że rozmówcy powinni mówić „tylko prawdę i nic więcej". Gdyby Jacek miał udzielić odpowiedzi zgodnie z zasadą kooperacji, powiedziałby Fantastyczna! Naprawdę mi się podoba albo Okropna. Jak mogłaś coś takiego ze sobą zrobić. Takie rażące naruszenie reguł nie jest jednak przypadkiem nieporozumienia, ale ma swój głęboki sens. Jacek wyraźnie unika udzielenia relewantnej odpowiedzi, z czego Ania może wywnioskować, że taka odpowiedź mogłaby być dla niej zbyt bolesna. Wnioski, które można formułować na podstawie maksym konwersacyjnych, nazywane są implikaturami. Jest kilka rodzajów im-plikatur, ale dwa z nich są szczególnie ważne: implikatury konwer-sacyjne i implikatury konwencjonalne. Implikatura konwersacyjna to informacja, którą można wywnioskować z wypowiedzi, ale która nie jest dosłownie zawarta w akcie mowy. Implikatury w przykła7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 225 dach (17), (19)i (20)są związane z konkretnymi wypowiedziami, a przez to są uzależnione od kontekstu. Należy nadmienić, że implikatury nie muszą być prawdziwe, albo, mówiąc inaczej, mogą zostać unieważnione. Encyklopedia z przykładu (17) może nie zawierać wymaganych informacji, chociażby dlatego, że ktoś wcześniej mógł zniszczyć właściwą stronę albo że jeden z tomów został komuś pożyczony i teraz go nie ma na półce. Implikatura konwencjonalna to implikatura, której źródłem są formy językowe wypowiedzi. Z tego względu implikatura konwencjonalna nie może zostać unieważniona. Jednym z przykładów implikatury konwencjonalnej, który podaje Grice, jest kontrastywne znaczenie spójników przeciwstawnych, takich jak angielskie but lub polskie lecz, ale, a. Zależność od kontekstu jest w tym przypadku wyraźnie widoczna w następujących przykładach: (21) Flaga jest czerwona, ale nie całkiem czerwona. (22) ? On jest politykiem, ale jest uczciwy; i nie uważam, że istnieje sprzeczność między byciem politykiem a byciem uczciwym. W przykładzie (21) ale pojawia się po to, aby unieważnić implika-turę wynikającą z pierwszego zdania, mianowicie, że flaga jest w całości czerwona. To samo można powiedzieć o zdaniu poprzedzającym średnik w przykładzie (22). Jest ono źródłem implikatury konwencjonalnej o istnieniu sprzeczności między uczciwością i karierą polityczną. Zatem zdanie po średniku stoi w sprzeczności ze zdaniem wcześniejszym i całość wydaje się trudna do przyjęcia (stąd znak zapytania). Spójrzmy teraz na jeszcze jeden przykład, w którym źródłem implikatury jest spójnik przeciwstawny a. Wyobraźmy sobie dwóch znajomych, Andrzeja i Grzegorza, grających w tenisa. Po jakimś czasie Andrzej mówi: (23) Słuchaj, to co trzymasz w ręce to rakieta tenisowa, a nie grabie. Andrzej użył konstrukcji, którą można schematycznie zapisać w ten sposób: nie A lecz B. Taką konstrukcję stosujemy wtedy, kiedy chcemy wprowadzić jakieś poprawki. Wypowiedź Andrzeja to wyraźne pogwałcenie maksymy ilości, ponieważ wie on doskonale, iż 226 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA

że zostały one pogwałcone (Grice używa angielskiego terminu flout . Drzwi!!! b. Grzegorz z pewnością wywnioskuje. nie może mieć całkowitej pewności. o ile wypowiedź nadawcy jest relewantna (zgodna z wymogami maksymy relewancji). która godzina? Kiedy nadawca zadaje pytanie dotyczące konkretnej informacji. że odbiorca posiada informacje. jest formułowana w sposób podobny do przykładu (25)a. żebyś zamknął drzwi! Polecenie (24)a można zaakceptować jedynie w bardzo nielicznych przypadkach. występują w tym względzie różnice motywacji oraz różnice wynikające ze spodziewanych rezultatów. że nie posiada wymaganych informacji ((25)b). ale stąd. maksyma relewancji „bądź relewantny" (mów na temat) jest najważniejsza. z którego odbiorca nie zdaje sobie sprawy i przyjmuje przekazywane treści w dobrej wierze. podczas gdy oszukiwanie jest ukrytym pogwałceniem reguł.4. lub też przy składaniu propozycji i obietnic 7. mianowicie zasada grzeczności. aby za pośrednictwem dyrektywnych aktów mowy coś dla nas zrobili. że zagadnięta osoba nie mówi prawdy: . 7. aby uważać. co oszukiwanie. polecenia z przykładu (24)są w większości sytuacji uznawane za bardzo niegrzeczne. zakładając. Jeżeli odbiorca odpowiada. a (24)b zapewne tylko wtedy. a więc oczywiste dla odbiorcy. że nadawca przestrzegał maksym konwersacyjnych. dlaczego zasada grzeczności jest tak ściśle związana z obligatywnymi aktami mowy. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności Dotychczas koncentrowaliśmy się głównie na przestrzeganiu zasady kooperacji w odniesieniu do informatywnych aktów mowy. Absurdalność sugestii. Z tego względu większość pytań. który Grzegorz trzyma w ręce. tzn. I chociaż odgrywa ona również pewną rolę w przypadku innych aktów mowy. czyli bez wymaganego wyczucia. które są źródłem implikatur lub naruszają maksymy konwersacyjne. 7. nie można go winić za to. iż posługuje się grabiami. (24) a.nikt nie przypuszcza. że przedmiot. to grabie. Jest jednak jeszcze jedna istotna zasada obowiązująca w procesie komunikowania się. szydzić z czegoś"). Powiedziałem ci. Dla ilustracji. Różnica pomiędzy pytaniami.4. że Grzegorz posługuje się rakietą tak. We wszystkich przypadkach metaforycznego użycia języka oraz w przypadkach wypowiedzi.„drwić. Można zatem uznać. jakby to były grabie. a nadawca nie ma powodów. zawsze mamy do czynienia z kooperacyjnym użyciem języka. które pozwolą mu udzielić zadowalającej odpowiedzi.4. które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy Chociaż różne strategie grzecznościowe stosowane są w większości aktów mowy. a jednak mówi rzecz dla wszystkich oczywistą. Pogwałcenie reguł konwersacyjnych jest jawne. że postępuje on zgodnie z zasadą kooperacji. przy wpływaniu na innych. że pogwałcenie reguł konwersacyjnych nie jest tym samym. najbardziej daje o sobie znać przy obligatywnych aktach mowy. jest źródłem ironii w wypowiedzi Andrzeja. w których chodzi o uzyskanie informacji. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 227 zrobienia czegoś dla innych za pośrednictwem komisywnych aktów mowy. W powyższych przykładach implikatury konwersacyjne nie pochodziły stąd. i w znacznej mierze jest to kwestia intonacji. gdy ktoś zwraca się do dziecka. że nie jest w stanie przekazać informacji. które nie posłuchało wcześniejszego polecenia. które chcemy osiągnąć używając na przykład dyrektywy w rodzaju Możesz mi podać sól? czy pytań w rodzaju Przepraszam. że Andrzej nie przestrzega maksymy celowo i.1. będzie próbował wywnioskować intencję komunikacyjną swojego partnera. Najbardziej prawdopodobna interpretacja to sugestia. że ze wszystkich maksym konwersacyjnych. W kolejnych podrozdziałach spróbujemy się zastanowić. Zwróćmy uwagę. że Grzegorz mógłby pomyśleć.

posłużmy się kolejnym przykładem: 7. Ola: e: Zbyszek: Zbyszek. uzna on prawdopodobnie.. aby unikać nieprzyjemnych sytuacji. aby to kwestionować. które nie nakładają zdecydowanych zobowiązań na odbiorcę. bo zapewne nie chce uchodzić za niegrzecznego. że nie może przekazać informacji.stąd znak zapytania na początku wypowiedzi. Zbyszek: d. że Zbyszek będzie skłonny do kooperacji i pomoże jej. Przyjdziesz? b. Ola oczekuje. niestety.4. Ala: Jutro mam urodziny. Również prośby. że chyba nie dam rady. ale mam tyle pracy.. nie wiem.. Zbyszek nie odpowie w ten sposób. dopóki odnoszą się do tak prostych czynności jak na przykład podanie solniczki. które chcemy uzyskać. że się jej dochowa. jak w przypadku próśb i poleceń. pozbieraj te śmieci. tak jakby to było w przypadku użycia trybu rozkazującego: Przyjdź jutro do mnie na urodziny. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy Dlaczego tak ważne jest. natomiast sprawa się komplikuje.(25) a. Ala nie narzuca się za bardzo. że poda jakieś wyjaśnienie. Nie udziela bezpośredniej odpowiedzi. dobrze? INie chce mi się. Dlaczego? Już jestem spóźniony. jeżeli chodzi o wykonanie ciężkiej pracy.4. w (26)c. w zasadzie nie są problematyczne. aby zareagował słowami Nie chce mi się ((26)b) . Natomiast w innych typowych sytuacjach w zasadzie nie odczuwamy żadnych ograniczeń. A zatem. Małgorzata: Naprawdę bardzo bym chciała. Ola zakłada. Spójrzmy na przykład (26): (26) a. niestety. Małgorzata także zachowuje się tak. Zadawanie pytań zmierzających do uzyskania informacji nie jest odbierane jako narzucanie się w takim stopniu. nie przypuszczamy. kiedy odjeżdża następny autobus? b. aby pozwolić Ali zachować „twarz". takie jak np. aby używać konstrukcji gramatycznych. co określeni ludzie mogą i zechcą dla niej zrobić oraz wiedzy dotyczącej tej konkretnej sytuacji. którą Ola posiada na temat tego. Ola: b. 7. Ucieka się za to do pośredniej dyrektywy w formie zdania pytającego. ponieważ taka odpowiedź mogłaby zranić . nie mogę. że jego rozmówczyni rzeczywiście nie wie. jak zrobiła to Ola w przykładzie poprzednim ((26)a)? Aby to wyjaśnić. Jeżeli jednak tego nie zrobi. a także chęć powstrzymania się od przekazania informacji dotyczących własnego życia osobistego lub spraw finansowych. Po pierwsze. o którą prosił Michał. Rozmówcy mogą uciekać się do różnych strategii. Na podstawie ogólnej wiedzy. jeśli chodzi o informacje. I jeśli odbiorca powie. Ponieważ starsza pani odpowiedziała.. We wszystkich tych przypadkach zasada grzeczności nakazuje nam powstrzymanie się od zadawania pytań. nawet jeśli Zbyszek nie chce wykonać polecenia lub spełnić prośby Oli. unikając użycia dyrektywy wprost. Zbyszek: c. Michał: Może mi pani powiedzieć. Przyczyny powstrzymywania się od przekazywania informacji mogą 228 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA obejmować: chęć dochowania tajemnicy lub dotrzymania obietnicy. kiedy odjeżdża autobus. Teraz. a nie że powstrzymuje się od przekazania informacji z jakichś innych powodów. za pomocą którego przekazuje zaproszenie. które niekiedy towarzyszą dyrektywnym aktom mowy. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 229 (27) a. Starsza pani: Oj. że nie zna odpowiedzi. Zrób to sama. nie ma powodów. W tej krótkiej interakcji obie uczestniczki rozmowy pozwalają drugiej stronie „zachować twarz".2.

ponieważ uczestnicy każdej interakcji chcą. Zobaczmy teraz. Ludzie biorący udział w akcie komunikacyjnym mają własną tożsamość i chcą. które wprost oddają cel wypowiedzi -jak np. Każdy „mniej bezpieczny" akt mowy to potencjalne zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. ważne jest także. czy też obligatywnym akcie mowy. w jaki sposób różne strategie komunikacyjne stosowane są w rozmowach w celu zmniejszenia dystansu miedzy rozmówcami („zbliżenie"). tzn. bez względu na to. aby wyrazić zainteresowanie drugą osobą i tym samym ustanowić wspólną podstawę do mającej nastąpić rozmowy. co chcę powiedzieć. co myślimy. że szanujemy potrzeby partnera wynikające z jego chęci „zachowania twarzy". aby przedstawić się w określony sposób w oczach innych. Takie działanie może stanowić zagrożenie dla poczucia niezależności i autono- . jeśli chodzi o zasadniczy przedmiot rozmowy. czyli posługujemy się takim aktem. co się czuje. Mamy nadzieję. Widać wyraźnie. dla którego podejmujemy rozmowy różnego rodzaju. jakby nie miała możliwości przyjęcia zaproszenia. aby odbiorca zrobił coś dla nas. tzn. z którymi rozmawiamy. aby zaznaczyć. Czy on się nie obrazi. że w interakcji komunikacyjnej ludzie nie tylko negocjują znaczenie tego. aby tę tożsamość uszanować. żeby oni dalej ze mną rozmawiali? Pytania tego typu wpływają na nasze wybory leksykalne i gramatyczne w każdej sytuacji komunikacyjnej. Zasadniczym powodem. jak i w celu zwiększenia tego dystansu („oddalenie"). co naprawdę chcę powiedzieć? Czy ona dalej będzie miała o mnie dobre zdanie i nie przerwie rozmowy? Jak mogę powiedzieć to. Na przykład za pomocą obligatywnego aktu mowy chcemy coś zrobić sami albo chcemy. zechcieć i pomyśleć. aby wziąć pod uwagę to. że kanał komunikacyjny został otwarty i wyrażamy chęć komunikowania się. które są stosunkowo neutralne. ale także swoje wzajemne relacje. W akcie komunikacyjnym staramy się zbudować swój dobry wizerunek oraz zachować twarz. Jeżeli przekazujemy to używając form gramatycznych. W większości przypadków chcemy także. jest zwykle określana jako twarz (ta najbardziej charakterystyczna część ludzkiego ciała metonimicznie oznacza całą osobę i jej tożsamość. możemy poruszyć tematy.uczucia Ali. ponieważ niezależne od niej okoliczności zmuszają ją do odrzucenia propozycji. kiedy powiem to. Przekazujemy w ten sposób sygnał. Na początku rozmowy zwykle korzystamy z tradycyjnych zwrotów w rodzaju Jak się masz? Miło cię znowu widzieć itp. a nie utracić jej. Aby to osiągnąć. czy zwracamy się do niego w informatywnym. por. jeśli chodzi o potrzeby i uczucia obu uczestników aktu komunikacyjnego. Tożsamość. Niemniej jednak większość rozmów nie ogranicza się jedynie do „bezpiecznych tematów". Próbuje zatem przedstawić swoją sytuację w taki sposób.. Takie „bezpieczne tematy" nie mają większego znaczenia. tryb rozkazujący w (28)a dokonujemy bezpośredniego aktu mowy. chce czy myśli. aby uznać ich autonomię i uszanować ich jako partnerów. aby dobrze czuli się nasi partnerzy. W tej fatycznej fazie interakcji możemy przystąpić do zwykłej rozmowy towarzyskiej na takie tematy jak pogoda lub zdrowie czy też ponarzekać na uciążliwości życia. zachować/stracić twarz). że na230 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA sze potrzeby i uczucia będą brane pod uwagę przez osoby. jest chęć przekazania innym tego. aby przekazać drugiej osobie. A zatem akt komunikacyjny to także okazja. co druga osoba może poczuć. w którym otwarcie i bezpośrednio wyrażamy swoją intencję komunikacyjną. Chcemy być lubiani i chcemy czuć się dobrze. że Małgorzata nie chce iść na urodziny. żeby zrobili inni. kiedy rozmawiamy. kiedy do niej mówimy. Ważne jest nie tylko. co chcemy zrobić sami lub co chcielibyśmy. aby kreować swój własny wizerunek. Przykład ten pokazuje wyraźnie. o której tu mowa. po to. mówimy coś dodatkowo. stosujemy pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe. co do siebie mówią. ale są bardzo ważne do stworzenia dla niej właściwego klimatu.

7. wydaje się więc. W podrozdziale 6. stosując formy bezosobowe zamiast trybu rozkazującego w drugiej oso232 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA bie czy nawet konstrukcje bezczasownikowe. które wymagają użycia dyrektywnych aktów mowy w takiej właśnie formie. otworzy drzwi biura i na skutek przeciągu wszystkie dokumenty zaczynają fruwać po pokoju. można się uciec do sformułowań. Można sobie wyobrazić przeróżne sytuacje. dobrze? albo Chyba powinniśmy zamknąć drzwi. Zamkniesz drzwi? d. to za.4. Zatem jeżeli podejrzewamy. istnieje wiele możliwości wyboru wypowiedzi. W sytuacji bardziej oficjalnej prośba o zamknięcie drzwi może być wyrażona jeszcze inaczej. f).| pewne krzykniemy: Tramwaj! albo Uwaga! Wybór krótkiej formy jest podyktowany ograniczeniem czasowym. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 231 mii odbiorcy. że nie przestrzegamy maksymy ilości. Co ciekawe. b. A przecież nawet użycie trybu rozkazującego nie jest samo w sobie zagrożeniem „utraty twarzy". które w normalnej sytuacji byłyby traktowane jako bardziej niegrzeczne niż użycie formy Niech pan zamknie drzwi! Albo weźmy pod uwagę instrukcje komputerowe w rodzaju: Zaznacz wyrazy i naciśnij „szukaj". Sama . Użycie trybu rozkazującego (Zamknij drzwi) to najsilniejszy sposób oddziaływania na odbiorcę. e. czyli pośrednich aktów mowy. Zamknie pan li drzwi? f. Chociaż użycie trybu rozkazującego ((28)a) jest zupełnie naturalne w rozmowie między dobrymi znajomymi. Jak pokazują przykłady (28)a—e. sekretarka zapewne krzyknie: Drzwi! W tej kryzysowej sytuacji. powiedzmy kierownik. że nadawca bierze pod uwagę potrzeby odbiorcy. Możemy wyróżnić w tym przypadku dwa podstawowe rodzaje strategii grzecznościowych. Zamykamy. prawda? Takie wypowiedzi mogą nawet wyrażać zakazy. ale z dwu równej długości form: Uważaj tramwaj! i Uwaga tramwaj! wybierzemy zapewne tę ostatnią. nawet w kryzysowych sytuacjach ułatwiamy odbiorcy zachowanie „twarzy". d. e. W takich wyrażeniach wypowiadamy więcej niż jest to wymagane. to nie jest ono na miejscu. Inne strategie polegają na prawieniu komplementów: Pięknie pachnie. Trudno sobie wyobrazić. jak widać. mamy możliwość wyboru jednego z wielu „ukrytych" aktów dyrektywnych. Jeżeli zobaczymy. f). Na przykład nadawca może użyć formy czasownikowej wskazującej na zbiór osób obejmujących jego samego i odbiorcę ((28)f): Zamykamy. że ktoś obcy wchodzi na ulicę wprost pod nadjeżdżający tramwaj. Pozytywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. Czy może pan/i zamknąć drzwi? e.4 zwróciliśmy uwagę na to. Możesz zamknąć drzwi? c. Straszny tu przeciąg. Kiedy na przykład ktoś. (28) a. kiedy nadawca i odbiorca nie znają się dobrze albo gdy odbiorca ma wyższy status społeczny lub wyższe stanowisko. Zamknij drzwi. c. że w naszym kręgu kulturowym obowiązuje zasada wykluczająca użycie trybu rozkazującego ((28)a) w różnych sytuacjach i postulująca użycie form pytających ((28)b. że bezpośredni akt mowy może być odebrany jako niebezpieczeństwo „utraty twarzy". które stanowią mniejsze zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. przy użyciu pośrednich aktów mowy ((28)d. dobrze? g. Grzeczny policjant może zwrócić się do kierowcy na przykład tak: Tutaj nie parkujemy. aby w takiej sytuacji nadawca uciekał się do jakichś strategii grzecznościowych. ale nie jest on zwykle stosowany.

ale podejmie sam określone działanie i po prostu zamknie drzwi. albo też na formułowaniu przekazu. takie jak.4. który wskazuje na to. jak w przykładach (28)c i e. 7. W tym przypadku nadawca ogranicza się do podania powodu podjęcia aktu mowy. W przykładach (28)b i d Czy możesz l może pan/i zamknąć drzwi? nadawca nie tyle wydaje polecenie. że nadawca i odbiorca należą do pewnej wspólnej grupy: Pomóż nam wszystkim. podjęcie i wykonanie działania. że tylko jeden element sytuacji interakcyjnej. przy pomocy 234 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA J Rys. ale zastępuje on niejako całość. czy odbiorca ma zamiar lub ochotę coś zrobić.zrobiłaś? Mogę kawałeczek?. Jeżeli spojrzymy na wyrażenia z przykładu (24). aby uchronić odbiorcę przed utratą twarzy.. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy 233 Jedną z form pośrednich aktów mowy. że w niektórych przypadkach wyrażenie prośby może stanowić tak duże zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy (a także. Zagrożenie utraty twarzy jest nadal konsekwencją aktu mowy. że drzwi mają być zamknięte. które jest przedmiotem ukrytej prośby. to. dla „twarzy" nadawcy). czyli intencje nadawcy. ile pyta. Podobnie jak w analizowanych przykładach (19) i (20). na przykład.5. czy odbiorca jest w stanie albo zechce podjąć jakieś działanie i w efekcie nie powinien się czuć w ogóle zobowiązany. jak i negatywne strategie grzecznościowe mówimy więcej niż naprawdę potrzeba. jak w przykładzie (28)g: Straszny tu przeciąg. Jeżeli.5. ale jest to zagrożenie. Inna możliwość to pytanie o to. to forma służąca do zadawania pytań . Stosując zarówno pozytywne. Wnioski: zależności pomiądzy strukturą zdania i typem aktu mowy W rozdziale 4 (4. Negatywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. tzn. że trzy podstawowe typy zdań wyróżnione ze względu na modalność. tzn. tym grzecz-niejsze wydaje się samo wyrażenie. odbiorca przekazu musi wywnioskować im-plikatury konwersacyjne. jakaś ważna osoba wygłasza przemówienie. że ma on prawo do tego. które w największym stopniu wyrażają troskę o zachowanie twarzy odbiorcy. Jeszcze grze-czniejsza forma to forma trybu przypuszczającego: Zamknąłbyś drzwi? Czy mógłby pan zamknąć drzwi? W tym przypadku nadawca wyraża niejako powątpiewanie odnośnie do tego. z powodu niewłaściwego zachowania. 7. czy odbiorca jest w stanie coś zrobić. jest wyrażony w sposób jawny. w tym sensie. można powiązać z określonymi formami wypowiedzi: (a) zdanie orzekające to nienacechowana odmiana zdania. które ujawnia się w sposób pośredni. mianowicie powód do podjęcia działań. aby mu się nie narzucać. nikt prawdopodobnie nie zdecyduje się na wypowiedzenie na głos prośby o zamknięcie drzwi. jest przekazanie ukrytego zamiaru komunikacyjnego tak. Im-plikatury tego typu odkrywane są na zasadzie relacji metonimicznej. nie zdecyduje się na akt mowy. na przykład pytanie o rozstrzygnięcie z partykułą czy lub pytanie intonacyjne. że prośba może nie być w ogóle sformułowana. że pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe odzwierciedlają ikoniczną zasadę ilości. to zauważymy.1) zwróciliśmy uwagę na fakt. która została omówiona w rozdziale 1: im więcej materiału językowego zawiera dane wyrażenie. Ponadto należy zauważyć. (b) zdanie pytające. 2 Zdania orzekające Zdania pytające Zdania żądające Konstytutywne akty mowy Informatywne akty mowy -^ Obligatywne akty mowy której opisujemy określony stan rzeczy. że nadawca szanuje autonomię odbiorcy i uznaje.

które służy do wydawania poleceń: (29) a. nie chcąc wyrażać poleceń czy próśb wprost.6. Rys. we właściwym czasie i przez odpowiednią osobę stanowi zarazem dokonanie określonego aktu. które są . Marysiu. a te. na przykład zawierające czasowniki w trybie rozkazującym. jak i pytających. widzimy. Poniższe przykłady ilustrują możliwe połączenia typów zdań przedstawionych w tabeli 2 z odpowiednimi typami aktów mowy. tzn. język używany w konkretnej sytuacji służy do wyrażania określonych intencji komunikacyjnych nadawcy. stosujemy zdania orzekające lub pytające. Zdanie pytające Akt informatywny: Akt obligatywny: c.oraz (c) zdanie żądające. potoczne ekspresywne akty mowy. informatywne akty mowy oraz obligatywne akty mowy. kiedy odchodzi autobus? Mógłbyś zamknąć drzwi? Zamknij drzwi! 7. Zdanie żądające Akt obligatywny: Nadaję ci imię „Batory". że dokonanie aktu mowy zależy w sposób zasadniczy od spełnienia warunków fortunności aktu. warunków. to typ zdania. (30) a. Trzy główne rodzaje „działań językowych" to konstytutywne akty mowy . Na przykład zdanie orzekające. W rozdziale 7 główny nacisk został położony na interpersonalną albo komunikacyjną funkcję języka. takie jak gratulacje. pojawiło się wiele przykładów. takie jak np. Czy Marysia zamknęła drzwi? c. Oznacza to zatem.takie jak przeprosiny czy skazywanie pod-sądnego. pytających i żądających. podczas gdy informatywne akty mowy mogą być wyrażone przy użyciu zarówno zdań orzekających. że są one najczęściej używane . że konstytutywne (deklaratywne i ekspresywne) akty mowy mogą być wyrażone jedynie przy użyciu zdań orzekających.chociaż niekoniecznie oznacza to. ogłaszanie zebrania za zamknięte.6. Wiesz. Szczególnie w przypadku obligatywnych aktów mowy uciekamy się do różnych form wypowiedzi. Zostawiłeś otwartą lodówkę. Ich wspólną cechą jest to. Podsumowanie 235 z których każdy ma określoną wartość stylistyczną i wywołuje określony efekt. takie jak Zostawiłeś otwartą lodówkę. jak język jest rzeczywiście wykorzystywany w sytuacjach komunikacyjnych. które są mniej prototypowe. pocieszenia oraz bardziej oficjalne deklaratywne akty mowy. Pomijając funkcją fatyczną. że wypowiedzenie właściwych słów.zaznaczone są za pomocą linii ciągłej. zwracając baczniejszą uwagę na to. zamknij drzwi! W tym rozdziale jednak. działu językoznawstwa zajmującego się działaniem za pomocą języka. w których intencja komunikacyjna nadawcy nie da się jednoznacznie powiązać z określonym typem zdań. Wśród konstytutywnych aktów mowy możemy wyróżnić codzienne. 2 pokazuje niektóre z możliwych kombinacji: te najbardziej typowe . może wyrażać ukryte polecenie „Zamknij lodówkę". Zdanie orzekające Akt konstytutywny: Akt informatywny: Akt obligatywny: b. za pomocą linii przerywanej. Podsumowanie W rozdziałach od l do 6 koncentrowaliśmy się na przedstawieniowej funkcji języka. a obligatywne akty mowy dają się wyrazić przy użyciu wszystkich trzech typów zdań: orzekających. przeprosiny. Posuwając się od prawego górnego rogu tabeli w dół. Zagadnienia tego typu stanowią istotę pragmatyki. które ujawniają się w aktach mowy. Marysia zamknęła drzwi b. Mój komputer nie działa. 7.

Pełny wykład teorii aktów mowy znajduje się w pracach jej twórców. Analizę chwalenia się jako aktu mowy zawiera praca D. aby akt mowy był fortunny. bardzo często musimy odkrywać informacje. albo też uzyskiwaniu informacji. których celem jest pozyskanie informacji. Inny rodzaj presupozycji to presupozycje konwencjonalne. dlatego w wielu sytuacjach. którą nadawca ma prawo uznać za wiedzę oczywistą. . Aby wyjaśnić procesy poznawcze. Informatywne akty mowy służą albo przekazywaniu informacji. Grice'a (1980). co dosłownie wypowiedziane na sens komunikacyjny wypowiedzi. które implikowane są na podstawie określonego kodowania przekazu (idę do parku i idę do jakiegoś parku) i ogólnej wiedzy o świecie czy też wiedzy kulturowej. jak to się dzieje w przypadku asertywnych aktów mowy.7.niezbędne. Antas (1999). szczególnie w przypadku użycia trybu rozkazującego. Austina (1993) i J. Awdiejewa (1987). Zalecana lektura Ogólny wstęp do zagadnień pragmatycznej interpretacji wypowiedzeń zawiera praca A. Przełomowa praca na temat maksym kooperacji to praca P. Przy pomocy negatywnych strategii grzecznościowych nadawca koncentruje się na możliwościach i chęci odbiorcy do spełnienia prośby. jak to się dzieje w przypadku zadawania pytań.7. że uczestnicy aktu komunikacyjnego w pełni współdziałają ze sobą w określony sposób oraz że postępują według pewnych reguł zwanych maksymami konwersa-cyjnymi. O kognitywnej analizie aktów mowy pisze R. Wierzbickiej (1973). co jest komunikacyjnie implikowane. GalasińsWego (1992). Informacje tego typu nazywamy implikaturami konwersacyjnymi. nazywamy je implikaturami konwencjonalnymi. Maksymy te to maksymy jakości. W wielu przypadkach czasownik określający typ konstytutywnego bądź innego 236 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktu mowy może być użyty zarówno do wyrażenia. aby pozwolić odbiorcy zachować twarz. zwane także uniwersaliami interpersonalnymi. Kalisz (1994). które umożliwiają odbiorcy „przełożenie" tego. W obu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego wykorzystują wiedzę kontekstową. Grice postuluje zasadę kooperacji. która pozwala określić presupozycje konwersacyjne implikowane przez nadawcę. patrz także prace A. Zasadę kooperacji można uznać za uniwersalną regułę językową. może oznaczać zbyt otwarte narzucenie woli nadawcy. 7. stosowane są pośrednie akty mowy. Searle'a (1987). natomiast przy pozytywnych strategiach grzecznościowych nadawca może zaproponować wspólne podjęcie określonych działań (Chyba powinniśmy zamknąć drzwi). Przy interpretacji wielu wyrażeń nie tylko korzystamy z czterech maksym konwersacyjnych. wyrażając swoje intencje komunikacyjne nie wprost. ilości. Zakłada ona. a maksymy konwersacyjne za uniwersalne reguły pragmatyczne. jak i do opisu tego j aktu mowy. patrz J. 7. relewancji i sposobu. W wielu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego zdają się otwarcie naruszać maksymy konwersacyjne. ale nawet wtedy przestrzegają zasady kooperacji. J. co jest dosłownie wypowiedziane a tym. które nie są wyrażone wprost. Zalecana lektura 237 Obligatywne akty mowy służą narzucaniu pewnych zobowiązań albo odbiorcy (dyrektywne akty mowy). W przypadku informatywnych aktów mowy mamy często do czynienia z ogromną różnicą pomiędzy tym. jeżeli natomiast zależą od użytych form gramatycznych i są ogólniejszej natury. Bezpośredni akt mowy. albo samemu nadawcy (ko-misywne akty mowy) i dlatego wymagają taktu i zachowania pewnych norm grzecznościowych. czasownik taki określany jest jako czasownik performa-tywny. jeżeli zależą one bezpośrednio od konkretnego aktu mowy. Na temat strategii grzecznościowych.

a które pośrednimi aktami mowy. Czy poprzez wypowiedź (b) Alicja dokonuje asertywnego aktu mowy. Niniejszym ogłaszam zebranie za zamknięte.Dziękuję -powiedział Michał. Przykro mi. c. (W księgarni): Przepraszam. 4. nazwać akt mowy. to zauważymy. O Boże! To znowu on! g. dziękuję! e. Ćwiczenia i zadania 239 c. a. a. a następnie do poszczególnych podkategorii: (i) deklaratywów bądź ekspresywów. oraz (iii) czy sposób użycia tych wyrażeń wydaje ci się właściwy w tych konkretnych sytuacjach? a. 238 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. które z obligatywnych aktów mowy są bezpośrednimi.1 zwróciliśmy uwagę na to. Zdecyduj także. . (ii) czy sytuacja jest nieformalna. .W porządku. podziękowania wypowiadane są w różnych sytuacjach i z różnych powodów. d. a. czy też z jakiej okazji użyte są te wyrażenia. czy też bardziej oficjalna. Żądam przeprosin. Prezydent wyraził swoje podziękowania za pracę odchodzącego ministra. (ii) komisywów bądź dyrektywów oraz (iii) asertywów i pytań o informacje. bardzo dziękuję. którego dokonujemy. b.00 f.00-14.Dziękuję bardzo.8.2. używając czasownika performatyw-nego. Spróbuj odpowiedzieć (i) co jest powodem.O.Jak tam wycieczka do Paryża? . Takie zachowanie jest niewybaczalne. że możemy. Wielkie dzięki za ten prezent. b. że ją uderzyłeś. . Nie możecie zachowywać się trochę ciszej? 2. że się spóźniłem. gdzie jest dział językowy? d. czy też jest to pytanie o informację wyrażone nie wprost? Jak można dokonać tego aktu mowy w sposób bardziej bezpośredni? .Mogę Cię podrzucić do miasta? . Jeżeli porównamy użycie zwrotów przepraszam i jest mi (bardzo) przykro.8. Spróbuj także sformułować ogólne wnioski na temat zależności między częstotliwością występowania tych zwrotów. A cóż ty robisz w moim pokoju? h. (W restauracji): Podać już kawę? e. Powiedzieliśmy również. W poniższych przykładach słowa dzięki. Spójrzmy raz jeszcze na fragment książki Lewisa Carolla O tym. oraz dlaczego tak jest. czy w poniższych przykładach mogą być użyte oba zwroty. Ćwiczenia i zadania 1. Przyjrzyj się poniższym wypowiedziom.7. Idź i przeproś siostrę za to. kontekstem. Mam Ci podać trochę kawy? b. . dziękuję. Spróbuj określić. (Na drzwiach sklepu): Przerwa 12. 3. co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra (18) i spróbujmy przeanalizować. w którym się pojawiają oraz ich wpływem na stopień oficjalności przekazu. 7. d. W podrozdziale 7. Marysia podała mu masło. że ekspresywy mogą różnić się od siebie pod względem stopnia oficjalności. Najpierw przyporządkuj je do głównych typów aktów mowy: (i) konstytutywnych. (ii) obli-gatywnych lub (iii) informatywnych. Na wstępie muszę przeprosić za zwłokę w odpowiedzi na Pański list. jaką rolę odgrywa język przenośny w przekazywaniu informacji. że pierwszy jest częściej używany i należy do zwrotów mniej oficjalnych niż drugi. Dlaczego informacja przekazana w (a) jest dla Alicji niejasna? Jaka relacja pojęciowa pojawia się tutaj pomiędzy zastosowaniem przekonywającej argumentacji i „chwałą"? b.

a. Jak dobrze pójdzie. d.. podczas których uczą się stosowania pewnych aktów mowy i strategii komunikacyjnych po to. Humpty Dumpty zapomina? 5. nie teraz. jaki rodzaj strategii wybrali nadawcy poniższych wypowiedzi i uzasadnij swój wybór. Już mówiłam. A: Masz trochę czasu? B: Jeśli masz pieniądze. że mamy ważne spotkanie. ale się nie mieści. A: Możesz mi powiedzieć. Jaki rodzaj implikatury (konwer-sacyjną czy konwencjonalną) wykorzystuje on przy interpretacji? W tej samej wypowiedzi (c) Humpty Dumpty przekazuje informację. że Humpty Dumpty używa języka w bardzo nietypowy sposób. Wypowiedzi przedstawione poniżej to wypowiedzi matki skierowane do małego dziecka w kilkuminutowych odstępach czasu. . że mnie tutaj nie ma? c. Powiedzmy mu. co nadawca ma na myśli. szybko! Zobacz.c. że Humpty Dumpty właściwie interpretuje wypowiedź Alicji. f.. Słyszysz? Dość! 8. Przepraszam. b. Byłby pan tak uprzejmy i przytrzymał to dziecko? d. Mogłabyś mu powiedzieć. c. informatywne czy konstytutywne) oraz dzięki jakim innym strategiom druga rozmowa jest lepszym przykładem rozmowy z potencjalnym klientem niż pierwsza. Której z dwu typów implikatur Humpty Dumpty nie bierze pod uwagę w tej wypowiedzi? d. Poniżej przedstawiono dwa przykłady takich instruktażowych rozmów. b. e. 6. która jest godzina? E:Tak. Przestań. Do której strategii grzecznościowej ucieka się matka? Kolejne wypowiedzi są coraz mniej grzeczne. O jakiej ogólnej zasadzie językowej. Przestaniesz wreszcie. Która z maksym konwersacyjnych została naruszona w poniższych interakcjach komunikacyjnych? a. spróbuj wyjaśnić. Spróbuj określić. A: Cześć. A może by mu tak powiedzieć.. Wypowiedź (f) zdaje się sugerować. Pracownik: Nazywam się Andrzej Wiśniewski i dzwonię do pana z firmy XXX. A: Co jadłeś na obiad? B: Rybę. A: Wstawiłeś pieczeń do piekarnika? B: Tak. kto idzie. to będę miała termin dopiero w lipcu. Przestałbyś już się tak bawić. w poniedziałek byłam u lekarza i wysłał mnie do specjalisty. Dlaczego Alicja go nie rozumie? f. Do tego czasu to już pewnie sama wyzdrowieję albo. e. Jaka jest ogólna cecha pozytywnych i negatywnych strategii grzecznościowych? Spróbuj określić. Pracownicy firm zajmujących się oferowaniem usług i sprzedażą przez telefon przechodzą specjalne szkolenia. Muszę zaraz iść do kierownika.. w jaki sposób to się dzieje. dobrze? b. Chodź. 7. Jaką metaforę pojęciową wykorzystuje Humpty Dumpty w wypowiedzi (d)? e. z jakimi aktami mowy mamy w nich do czynienia (obliga-tywne. 240 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. Ćwiczenia i zadania 241 a. że po prostu jesteśmy zajęci? 7. Biorąc pod uwagę ilość słów w wypowiedziach matki oraz różnicę między bezpośrednimi i pośrednimi aktami mowy. aby ich rozmówcy nie odłożyli słuchawki. Wypowiedź (c) wyraźnie sugeruje. Wiesz jak to jest z tą reformą służby zdrowia. dopóki on nam tego nie powie. z której zresztą cały czas korzysta. Nie rozumiesz? d. że nie możemy wiedzieć. Jak leci? B: No cóż. a.8.

Bagaż ten obejmuje jego własny świat. Zgodzi się pan. lecz w związkach pojęciowych między rozmaitymi bytami oraz zdarzeniami.lecz obejmuje jeszcze głośność. nie wiem. że przy dzisiejszej stopie inflacji korzystna lokata terminowa to coś. W rozdz. a także znajomość kultury i rzeczywistości. do których tekst nas odsyła. komunikat nie ogranicza się do słów -wypowiedź nie jest tylko komunikacją werbalną . komunikacja dokonuje się głów. Właściwie nie mam co odkładać i nie interesuje mnie to. prawda? Jan Kowalski: Chyba tak. Pytanie brzmi więc następująco: w jaki sposób elementy języka są ze sobą powiązane w ramach tekstu? Tekst stanowi ustne bądź pisemne przywołanie jakiegoś zdarzenia bądź serii zdarzeń. Pracownik: Proszę mi powiedzieć. idee i uczucia. tzn. a nawet inne formy inwestycji kapitałowych. . aby zobaczyć. lingwistyka tekstu musi także uwzględnić naszą interpretację tekstu oraz jej podstawy. Wprowadzenie: komunikacja. jak rozmówcy interpretują wyrażenia jako składniki większej całości. W tym rozdziale przekroczymy poziom pojedynczych wypowiedzi językowych. wyraz twarzy i mowa ciała to przykłady komunikacji niewerbalnej. że mógłby pan być zainteresowany lokatą. Pracownik: Jestem przedstawicielem XXX. 7 zbadaliśmy. w jaki sposób w danej sytuacji komunikacyjnej można interpretować poszczególne wypowiedzi jako określone akty mowy. że tekst niemal nigdy nie zawiera wszystkich wskazówek niezbędnych do jego interpretacji. W gruncie rzeczy spójność tekstu nie tkwi więc w pierwszym rzędzie w wyrażeniach językowych. takimi jak słowo. która pozwala uzyskać odsetki znacznie wyższe niż inne lokaty. jak ulokować swoje pieniądze. Te elementy towarzyszące słowom określa się mianem komunikacji paraj^zykowej (bądź parawerbał-nej). z którym słuchacz lub czytelnik przystępuje do interpretacji tekstu.Jan Kowalski: Tak? Pracownik: Czy byłby pan zainteresowany lokatami terminowymi. b. rytm i tempo emisji.. W tym kontekście przekonujemy się. W obydwu przypadkach tekst jest wszakże tylko jednym aspektem bądź składnikiem aktu komunikacji. Składające się na tekst słowa i zdania to jeszcze nie wszystko. 244 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU 8. Natomiast w postaci pisanej tekst to niemal cały przekaz. w tym procesie znacząco uzupełniamy tekst na podstawie naszej znajomości danej kultury i świata.| nie bądź całkowicie za pomocą słów. co nie zdarza się często? Jan Kowalski: No. Jest to komunikacja werbalna. Wydaje mi się. Wreszcie gesty. to tylko jedna z trzech form ekspresji.. Tak powstaje nasze odczytanie tekstu. W postaci mówionej tekst. zdanie czy akt mowy.1. drugim jest mentalny bagaż. Z kolei kiedy mówimy. aby uzyskać wyższe odsetki? Rozdział 8 Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu Dotychczas zajmowaliśmy się pojedynczymi wyrażeniami językowymi. czy byłby pan zainteresowany uzyskaniem od nas broszury informacyjnej. czyli wypowiadane słowa. Do widzenia. tekst i lingwistyka tekstu Kiedy posługujemy się pismem. z której mógłby się pan dowiedzieć. Pracownik: Ano właśnie. spójna interpretacja całości łącząca składniki tekstu i nasze wyobrażenia o świecie. morfem. dzięki którym uzyskałby pan oprocentowanie wyższe od przeciętnych? Jan Kowalski: Nie bardzo.

Funkcja przedstawieniowa tekstu 245 Rys. Tak nieugiętymi. W tym rozdziale ograniczymy się zasadniczo do relacji między zdaniami. Często widywałem dwu takich mędrców uginających się pod uciskiem owych brzemion. otwierali je i rozmawiali przez godzinę. Lingwistyka tekstu bada.obok relacji wyższego rzędu występujących w tekście i w typach tekstu. Gdyż jest rzeczą jasną. jak to czynili przodkowie. zakładamy ponadto. Słowa są jedynie ich nazwami. co sprawia kłopot jedynie wówczas. jak i pisanej. aby dostrzec relacje między zdaniami. Wielu jednak z najuczeńszych i najmędrszych stosuje nowy sposób wyrażania się przez przedmioty. . jeśli nie zezwoli im się przemawiać własnymi językami. Powyższa definicja odnosi się zarówno do komunikacji w formie mówionej. gdyby nosili przy sobie przedmioty konieczne dla wyrażenia sprawy. tylko za pomocą przedmiotów do załatwienia wielkie. gdyby kobiety sprzymierzywszy się z niepiśmiennym motłochem nie zagroziły buntem. Gdy napotkali się na ulicy. Rozmowa mędrców bez słów. akapitami. którymi zajmowała się Akademia na wyspie Lagado.2. że tekst obejmuje jedynie stronę werbalną aktu komunikacji (pomijamy więc komunikację parawerbalną i niewerbalną). którymi się posługują. tzn. 1. Przedstawiono wówczas środek zaradczy w postaci przedmiotów. tekst i wiedza kulturowa komunikacja świat mówiącego/słuchacza niewerbalne parajęzy-kowe werbalne idee i uczucia wiedza o kulturze i świecie WSKAZÓWKI INTERPRETACYJNE mówione pisane TEKST PODSTAWA INTERPRETACJI 8. Funkcja przedstawieniowa tekstu W trzeciej części Podróży Guliwera Jonathana Swifta główny bohater opisuje projekty naukowe. zróżnicowane sprawy i musi dźwigać na grzbiecie większy tobół z przedmiotami. 8. jak wykraczają poza słowa. Drugi [projekt] zakładał odrzucenie wszystkich w ogóle słów. nieprzejednanymi nieprzyjaciółmi nauki są prostacy. Definicja uwzględnia także wiedzę o kulturze i o świecie.2. gdy człowiek ma 246 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKST Rys. co zalecano jako wielce korzystne z punktu widzenia zdrowia i zwięzłości. by później spakować narzędzia i pomógłszy sobie nawzajem w dźwignięciu brzemienia. że każde wypowiedziane przez nas słowo nadgryza w pewnym stopniu nasze płuca i powoduje ich ubytek. bez której tekst nie mógłby zostać zinterpretowany. rozejść się. Poniższy fragment dotyczy drugiego z tych projektów. która zasługuje na odrębne potraktowanie . Tworzą one skomplikowaną sieć. Komunikacja. o której chcieliby rozmawiać. kładli na ziemię swe toboły.Możemy zatem zdefiniować tekst jako zbiór wyrażeń językowych używanych w akcie komunikacji wraz z ich interpretacją dokonaną przez słuchacza bądź czytelnika. jak u nas wędrowni kramarze. Wynalazek ten z pewnością wprowadzono by w życie z wielką wygodą i poprawą zdrowia poddanych. 1. W postaci schematycznej definicję przedstawia rysunek 1. a nie może pozwolić sobie na jednego lub dwu krzepkich służących. wygodniej więc byłoby dla wszystkich. ustępami itd. w jaki sposób nadawca (mówiący bądź piszący) i odbiorca (słuchający bądź czytający) komunikują się za pośrednictwem tekstów. co w następstwie przyczynia się do skrócenia nam życia. który miał na celu całkowite wyeliminowanie słów.

zgodnie z którą język naturalny niezbyt dobrze nadaje się do formułowania dokładnych opisów rzeczywistości. jak pisane składają się ze zdań albo raczej jednostek znaczenia. a nie „słów". Na przykład takie zdanie jak (2) nie dodaje wiele do zawartości przedstawieniowej tekstu. Teksty zawierają liczne wskazówki dotyczące roli mówiącego bądź piszącego oraz poszczególnych zdań -w rozdziale 7 nazwaliśmy ten wymiar funkcją interpersonalną. a mimo to odgrywa ważną rolę. pomysł. WL.(Jonathan Swift. Jak widzieliśmy. W tym rozdziale postaramy się pokazać. Podaj masło! Teksty mogą również zawierać informacje dotyczące ich własnej struktury . Uczestnicy rozmowy domyśla się bez trudu. Mogłabyś podać mi masło? b. co więcej. że komunikacja oparta na „nowym sposobie wyrażania się przez przedmioty" różni się pod 8. Istnieją jednak przekonujące racje. W rozdz. protestując przeciwko tak nienaturalnemu pomysłowi.nazywane inferencjami - . W przykładzie (l)a. Maciej Słomczyński. gdyż mają taką samą zawartość przedstawieniową. 248 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU W tej sytuacji rodzi się pokusa. gdyż pomaga czytelnikowi w przetwarzaniu informacji. ile pod względem grzeczności. niemniej jednak satyra Swifta nie zdołała go pogrzebać. Poproszę o masło. że język to tylko narzędzie opisu . iż „słowa to po prostu nazwy rzeczy". b. a mianowicie logiczna forma zdań. tłum. Koncepcja ta zakłada.że służy jedynie przedstawianiu stanów rzeczy. że ludzie woleliby rozmawiać ze sobą za pomocą „rzeczy". c.zarówno mówione. (2) W następnym rozdziale zajmiemy się krótko historią mechaniki samochodowej. Oczywiście jest to rola istotna. by pogląd ten odrzucić. W postaci naukowej akceptował go Leibniz. ponieważ jest wieloznaczny i myjący. W tekście nie ma jednak o tym mowy. tymczasem rzeczywiste teksty . Jak pokazuje przykład (3). by uznać interpretację tekstu za sumę interpretacji poszczególnych zdań. autentyczne teksty cechuje miedzy innymi różny stopień uprzejmości. Kraków 1979. Dlatego też potrzebne nam jest bardziej precyzyjne narzędzie do przedstawiania świata. do niedawna była ona niemal jedynym przedmiotem badań semantycznych. Przyjechaliśmy spóźnieni. Niemniej jednak kiedy ludzie wytwarzają teksty. c poszczególne zdania różnią się nie tyle pod względem treści. Z kolei analizy logiczne Bertranda Russella opierają się na „hipotezie niejednoznacznej formy". Innym powodem fałszywości lagadyjskiej koncepcji komunikacji . (1) a. Czytelnicy bądź słuchacze wiedzą też o istnieniu związku przyczynowego miedzy awarią silnika a spóźnieniem się na przyjęcie. (3) W drodze na przyjęcie zepsuł nam się silnik. w trakcie przetwarzania tekstu czytelnicy dodają do zdań rozmaite informacje. Podróże do wielu odległych narodów świata. nie ograniczają się jedynie do opisywania. Funkcja przedstawieniowa tekstu 247 istotnymi względami od tekstów naturalnych.2. całe znaczenie rozmowy można tu utożsamić z zestawem „rzeczy" przyniesionych przez jej uczestników. s. Te milczące założenia . Proponowany sposób porozumiewania się polega więc na użyciu zbioru przedmiotów. 7 tę rolę określiliśmy mianem funkcji przedstawieniowej.ta funkcja nosi miano metatekstowej. a zatem każde słowo reprezentuje bezpośrednio jakiś element rzeczywistości. Innymi słowy. Pierwszym błędem lagadyjskiej koncepcji języka jest założenie. że silnik zepsuł się w samochodzie i że w tym samochodzie znajdował się nadawca wypowiedzi. a „kobiety [wraz] z niepiśmiennym motłochem" miały całkowitą słuszność. może się nam wydać dziwaczny.wytwarzania i interpretacji tekstów -jest błędne pojmowanie znaczenia. 200-201) Rzecz jasna.

Z reguły teksty interpretujemy w określonym kontekście. Inaczej mówiąc.3. ofiary. Reszta rozdziału będzie w dużej mierze poświęcona analizie tego pojęcia. a mianowicie ich spójności. Wyjaśnienie jest następujące: brakujące ogniwa pochodzą z zasobów naszej wiedzy kulturowej. tzn. motywy. By ten zamiar zrealizować. 7 implikatury konwer-sacyjne stanowią podzbiór tego zbioru). że w przypadkach morderstwa pojawiają się mordercy. Cecha ta jest szczególnie 8. to właśnie ta wiedza kulturowa pozwala . odwzorowanie to jest zapośredniczone przez poziom pojęciowy . (5) (a) Dwanaście lat więzienia (b) Londyn. Z drugiej strony można też powiedzieć. W tym przypadku posługujemy się „skryptem morderstwa". jeśli ograniczymy się do samej informacji językowej. Okamgnienie. ale nikt nie traktował ich przewidywanej lub zmyślanej obecności całkiem serio. który może nam pomóc rozstrzygnąć wieloznaczności bądź rozjaśnić niejasne aluzje zawarte w poszczególnych zdaniach. że podczas interpretacji tekstu wyciągamy wiele takich wniosków. Oto przykład takiego tekstu: (4) O robotach pisano w fantastyce naukowej. które wyjaśniłyby nam. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 249 istotna w przypadku podstawowej właściwości tekstów naturalnych. Na przykład zaimki jego bądź ty znajdują w tekście odniesienie.poziom reprezentacji tekstu. Mimo to można je łatwo zrozumieć. 8.zazwyczaj opierają się na wcześniejszych doświadczeniach odbiorcy (omówione w rozdz. A oto kolejny przykład spójnego tekstu. Nasza teza głosi więc. Termin skrypt oznacza tutaj typowe 250 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU morderstwo i jest użyty w nieco ogólniejszym znaczeniu niż w rozdz. Spójność jest tym. zdania (c) i (d) nie są spójne formalnie. jaki jest związek między sytuacjami opisanymi w (c) i (d). (d) Ofiara została śmiertelnie ranna podczas zeszłorocznej strzelaniny w restauracji w Winchester. co odróżnia tekst od przypadkowego ciągu zdań. Choć ten króciutki tekst wydaje się całkiem spójny. jeśli jestem w stanie skonstruować jego sensowną reprezentację. Na koniec streśćmy powyższe uwagi. Nadawca tekstu mówionego bądź pisanego ma zamiar zakomunikować jakiś przekaz odbiorcy. Wiemy z doświadczenia. Tego tworu nie da się wszakże zrozumieć w pełni. (Stanisław Leni. że znaczenie tekstu jest bardziej ograniczone niż suma takich jednostkowych interpretacji.są to formalne wyznaczniki spójności.3. to nie znajdujemy w nim słów. iż tekst nie jest tylko sumą interpretacji poszczególnych zdań składowych. miejsca zbrodni i tak dalej. której dokładnie opisać nie umiem. jest dowodem na to. Trzeba też wziąć pod uwagę związane z tekstem reprezentacje tworzone przez nadawcę i odbiorcę. wiedzy o świecie. s. 10 kwietnia (c) Mieszkaniec Brighton został skazany w Londynie na dwanaście lat więzienia za udział w morderstwie. WL 2000. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) Tekst nazywamy spójnym. Natomiast obecnie rozpoczęła się już istna wielogatunkowa radiacja. gdzie wyrażenie skrypt kulturowy odnosiło się jedynie do przyjętych norm zachowania. Fakt. 85) W powyższym przykładzie wyróżniono kilka elementów. zapewniające kohezję tekstu. narzędzia przestępstwa. którego mogą nie mieć w pojedynczych zdaniach. czy też poza nią. które wiążą dane zdanie proste z otaczającym je tekstem . że kluczową cechą języka naturalnego jest brak bezpośredniego odwzorowania między intencjami komunikacyjnymi a wyrażeniami językowymi. nadawca formułuje przekaz składający się z wyrażeń językowych. lecz pewne wyobrażenie o niej mogę zaproponować. 6. który nazywamy tekstem. od bardzo dawna.

8. b. a potem zamknęli mi jeszcze most]. że spójność jest nie tyle własnością samych wyrażeń językowych składających się na tekst. które nadawca i odbiorca wytwarzają na jego podstawie. Natomiast przypadki endofory są interpretowane na podstawie tekstu: albo poprzedzającego dane wyrażenie. Samochód. takie jak jednorożec czy święty Mikołaj. czyli deiksy. mój) i pewne frazy imienne (tąpani z drugiej klatki). W tym tekście znajdujemy wiele przejawów kohezji . [Taki] pech: [najpierw złapałem gumę. iż dotyczy on jakiegoś zestawu pojęć i ich odniesień. Spójność referencyjna 251 8. jak „przyczyna-skutek" bądź „przeciwstawienie" . Dlatego właśnie możemy nazywać obiekty. albo następującego po nim. albo wiążąc fragmenty tekstu w całość za pomocą takich relacji. Czarny wtorek to temat nieustających debat. Spójność możemy osiągnąć na dwa sposoby: albo ponownie odnosząc się w tekście do tych samych desygnatów. Jest to typowe dla egzofory. samo występowanie takich sygnałów nie gwarantuje spójności tekstu: (6) Kupiłem forda. Dzień w dzień karmię kota. Typowe wyrażenia referencyjne to zaimki (ona.głównie powtórzeń. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. Odniesienie do pojęć wymienionych w tekście nazywamy endoforą. Tydzień ma siedem dni. (9) a. iż te wyrażenia odnoszą się nie tyle do rzeczy w świecie zewnętrznym. ile przedstawień. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się kolejno tymi dwoma mechanizmami spójności.4. można powiedzieć. Przykład (7) jest oczywistym przypadkiem egzofory: (7) [Żona do męża. że spójność tekstu nie jest uzależniona od spójności formalnej. [One] są naprawdę piękne. który występuje przed nimi lub po nich. za pomocą powtórzeń dosłownych bądź przy użyciu terminów o szerszym (hiperonimy) lub węższym zasięgu (hiponimy) -lecz. był czarny. 252 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU . jak w przykładzie (8) -jest to referencja anaforyczna. Możemy więc stwierdzić.np. Wycieraczka ma jedenaście liter. czyli „obiektów mentalnych" -jest to spójność referencyjna. Rozmowy między prezydentami zakończyły się w zeszłym tygodniu. Przykład ten dowodzi.4.w tym przypadku mówimy o spójności relacyjnej. (8) W zeszłym roku byliśmy w [Alpach].nam skonstruować spójną reprezentację tekstu (5). Ponieważ wyrażenia endoforyczne nie są zrozumiałe poza tekstem. Wytrzyj nogi na wycieraczce. w którym prezydent Wilson jechał przez Pola Elizejskie. Jednym z osiągnięć współczesnego językoznawstwa jest odkrycie. ile do ich reprezentacji w ludzkim umyśle. W poniższych przykładach wyróżniono klamrami wyrażenia referencyjne oraz ich odniesienia. Za pomocą tych terminów — anafora i katafora — opisuje się na przykład użycie zaimków odsyłających do rzeczownika. Spójność referencyjna Spójność tekstu wynika po części z faktu. jak pokazuje poniższy przykład. przyczyniają się one do jego spójności. ale mogą być przedmiotem wyobrażeń. Spójność tekstu może być sygnalizowana formalnie na wiele sposobów . które w rzeczywistości nie istnieją. wskazując na sufit] Czy rozmawiałeś z tymi na górze? Wypowiedź żony nie będzie w pełni zrozumiała poza kontekstem sytuacyjnym. Tekst zawiera wyrażenia referencyjne. Słyszałeś [najnowsze wiadomości]? [Clinton może stracić urząd]. Takie zwierzę ma cztery nogi. a odniesienie do czegoś poza tekstem nazywamy egzoforą lub deiksą. (wg Enkvist 1978: 110). jak w przykładzie (9) -jest to referencja kataforyczna. Mimo to bardzo trudno znaleźć dla niego jakąś spójną interpretację.

Spójność referencyjna 253 ją wyróżnić dowolny składnik zdania i skupić na nim uwagę słuchacza. Niedawno językoznawcy odkryli. choć końcówka czasownika -tak jak w poprzednim przypadku .miał tylko starą chatę. W tym przykładzie w centrum uwagi znajduje się „rybak".mogą się pojawić na przykład na początku bajek: (10) Dawno. gdyż zamiast pełnej formy . takim jak akcent. użylibyśmy w piśmie formy pełniejszej: (10) c. inne pojawiają się w jakimś punkcie wypowiedzi. gdzie ma szukać odpowiedniego desygnatu. [0] Był bardzo ubogi .w celach identyfikacyjnych wystarczyłaby forma „zero zaimka". Gdybyśmy chcieli w kolejnym zdaniu przenieść uwagę na ten właśnie obiekt. A zatem dalszy ciąg naszej bajki może brzmieć tak: (10) a. są w tekście równie ważne. że wyrażenia anaforyczne mogą być wykorzystywane w innych celach: spełniają one również funkcje nieidentyfikacyjne. Stała ona nad brzegiem morza. pieśni. to na ogół posługujemy się zaimkami. tzn. W takim przypadku istnieje pewna swoboda wyboru środków koreferujących. odsyłających do tego samego obiektu. gdyż wystarczające informacje o desygnacie (liczba i rodzaj) przekazuje końcówka czasownika. Oto fragment hasła z encyklopedii. W ostatnim zdaniu mamy do czynienia z nadokreśleniem. natomiast „chata" jest mniej wyróżniona. zawierających przedimek nieokreślony. maksym i krótkich esejów. Stała ona nad brzegiem morza. dawno temu byt sobie pewien rybak. czyli desygnaty. a w języku polskim również eliptyczną formą „zero zaimka". że formy odniesienia do danego pojęcia zależą od stopnia jego wyróżnienia. wymaga wprowadzenia. gdybyśmy chcieli w dalszym ciągu opowieści wrócić do rybaka. Jeśli znajduje się on w „centrum uwagi". Był bardzo ubogi . ale również wybitnym fizykiem. ale tylko w mowie -dzięki elementom parawerbalnym.4. [Goethe] był jednak nie tylko artystą. Dawno. więc bez wątpienia to właśnie on pozostaje w . można się do niego odwoływać na wiele sposobów w zależności od stopnia jego wyróżnienia. pytania i wątpliwości przybierały kształt wierszy. więc rybak mógł/mógł on obserwować swoją zatokę przez okno.zawiera dość informacji identyfikujących: (10) b. w którym ostatnie zdanie zawiera przykład nadokreślenia: (11) Fascynowała [go] ludzkość i jej dokonania. utworów prozatorskich. Niektóre są przywoływane nieustannie. Jak widzieliśmy. Kiedy dany obiekt został już wprowadzony. W rozmowie Lagadańczyków odpowiednikiem tej sytuacji byłoby wyjęcie przedmiotu z worka. dramatów.w tym przypadku nazwiska . by go zidentyfikować. tym mniej materiału językowego potrzeba. a jeszcze inne odgrywają rolę drugorzędną. Ponieważ w danym momencie w centrum uwagi może się znajdować tylko jeden obiekt. [Jego] idee. istnieje wyraźna zbieżność między stopniem wyróżnienia desygnatu a formą wyrażeń referencyjnych.miał tylko starą chatę. Wnikliwe badania funkcji identyfikacyjnej wyrażeń referencyjnych uświadomiły filozofom i językoznawcom. Im bardziej jest on wyróżniony. które pozwala8. bo o nim opowiada zdanie. W językach naturalnych -przynajmniej zachodnioeuropejskich . W takich przypadkach ich forma może być nadmiernie określona albo niedookreślona. Forma eliptyczna jest tu również możliwa. Stanowią więc one sygnał dla odbiorcy.zazwyczaj używa się w takich przypadkach wyrażeń nieokreślonych.Nie wszystkie przedmioty odniesienia. Powyższe przykłady ilustrują funkcję identyfikacyjną wyrażeń referencyjnych. a analogiczne środki leksykalne nie są w takich przypadkach obligatoryjne . użylibyśmy raczej zaimka. tzn. Dla przykładu: jeżeli coś pojawia się w tekście po raz pierwszy. W języku polskim nieokreśloność nie jest kodowana gramatycznie. dawno temu był sobie pewien rybak. Każde zdanie tego fragmentu opowiada o Goethem.

jeśli w analizie tego tekstu ograniczymy się do celu identyfikacyjnego. „przeciwstawienie" czy „potwierdzenie". Efekt przedstawienia sceny z czyjegoś punktu widzenia określamy mianem perspektywizacji. dla której napastnik jest w tym momencie nieznanym mężczyzną. Spójność relacyjna Odbiorca tekstu nie jest w stanie zrozumieć go w pełni. tzn. W ten sposób można wprowadzać do tekstów segmentację. co oznacza. za pomocą takich słów jak ponieważ czy chociaż (13. np. Tuż przed północą w środę pewien mężczyzna zaatakował w Osace dwudziestotrzyletnią Mayumi Sanda na jednej z ulic jej dzielnicy (Oyodo-cho.. [. którą mu wcześniej wyrwała.] Wyróżniona fraza może się wydać dość dziwna. takie jak segmentacja tekstu czy perspektywizacja. a następnie przekazała go w ręce policji. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. Autor posłużył się nazwiskiem po to. Łatwo dostrzec. takich jak akapit. jak to ma miejsce w języku naturalnym (por. Trzy dni z rzędu zostawała po godzinach. W przykładzie (15) mamy do czynienia z . 254 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU Przypadki niedookreślenia służą do uzyskania efektów innego rodzaju: (12) Kobieta rozprawia się z napastnikiem W środę w nocy dzielna młoda kobieta pokonała złodzieja jego własną bronią: ogłuszyła go żelazną rurą. Oyodo-ku). Chodzi tu o ten aspekt interpretacji 8. (13) Jednorożec zdechł.. Uderzył ją kilkakrotnie w głowę żelazną rurą i próbował udusić. Reasumując. Jednakże dzięki niemu tekst staje się żywszy: oglądamy to zdarzenie niejako oczami ofiary ataku. Badania eksperymentalne potwierdziły. (przeciwstawienie) W przykładzie (13) drugie zdanie składowe podaje powód śmierci jednorożca. że pojawienie się w tym miejscu nazwiska przygotowało czytelników na wprowadzenie nowego wątku. który wykracza poza interpretację poszczególnych zdań prostych.5. 4. rozdz. W szczególnych przypadkach można osiągnąć inne cele. czyli nie ma tam zdań przedstawiających pewne schematy zdarzeń. nigdy nie wyszła za mąż. W rozmowie za pomocą przedmiotów brak obiektów. (skutek-przyczyna) (14) Małgosi musi zależeć na awansie. że wybór odpowiednich środków dokonuje się zazwyczaj w zgodzie z informacyjnymi potrzebami odbiorcy. 15). Jest to kolejny powód ograniczający użyteczność Języka" la-gadyjskiego.centrum uwagi. jak w (14). 8. że w systemie komunikacyjnym Lagadańczyków nie dałoby się realizować większości tych celów. Mogą one być wyrażone leksykalnie. W poprzednim akapicie desygnat został już bowiem wprowadzony i w tym miejscu pojawienie się wyrażenia nieokreślonego jest zaskakuje. Odniesienie endoforyczne służy zasadniczo identyfikacji desygnatów. W gazetach brytyjskich i amerykańskich taki sposób relacjonowania dramatycznych wydarzeń stał się niemal normą. ale też mogą być domyślne. które odpowiadałyby całym sytuacjom i zdarzeniom. Spójność relacyjna 255 tekstu. by zaznaczyć pojawienie się nowego wątku: zasygnalizować zmianę tematu.5. takich typów związków koherencyjnych jak „przyczynaskutek". Z tego powodu niemożliwe są też relacje miedzy zdaniami. ile podaje fakty potwierdzające hipotezę na'temat Małgosi. (potwierdzenie) (15) Chociaż Greta Garbo była nazywana symbolem urody. ponieważ był samotny. wskazywać początek większych jednostek pojęciowych. W przykładzie (14) drugie zdanie nie tyle wskazuje na przyczynę pewnego stanu rzeczy. dowiedzieliśmy się. jeśli nie odczyta zależności między poszczególnymi zdaniami.2). Poniżej przedstawiamy kilka takich relacji.

chociaż). Ta kategoria obejmuje spójniki podrzędne (ponieważ. Niewątpliwie autorowi chodziło o to. Słowa wyrażające zależności między zdaniami to konektory. 7). W przeciwnym razie można by mu zarzucić brak współdziałania. Jest to zresztą słynny przypadek zdania. Oto przykład: (17) a) Jan Kaaljest od l czerwca redaktorem naczelnym miesięcznika O. przestrzegając zasady kooperacji.. A zatem niedookreśloność koherencji można wyjaśnić jako przypadek implikatury konwersacyjnej opartej na maksymie relewancji. rozdz. które zamierzają przekazać.. hipotezę. jeżeli. Czasami nadawcy używają konektorów.i łują się do niego tylko wtedy. W jaki sposób możemy wyjaśnić pojawianie się niedookreśleń koherencji? W rozdz. (16) Może i Jan napisał znaną książkę. Istnieją również bardziej subtelne sposoby sygnalizowania koheren256 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU cji.I ni. więc. np. że napisał krytyczny artykuł. co w dużej mierze eliminuje niedookreślenia. Użył jednak . Mamy tu do czynienia z niedookreśleniem relacji. a nawet całe ustępy. mogą również łączyć większe segmenty tekstu. b) W zeszłym roku zaproponował mu tę posadę wydawca pisma. które tworzą koherencję miedzy zdaniami prostymi. Rozmówcy nie muszą wypowiadać wszystkich informacji. rzecz jasna. Z kolei na przykład w zeznaniach obie strony zakładają możliwie pełną jednoznaczność wypowiedzi. Jeśli na stwierdzenie: Skończyła mi się benzyna ktoś odpowiada: Tu za rogiem jest stacja benzynowa (por. którzy krytykowali staroświecki światopogląd autora.5. to na gruncie maksymy relewancji można spokojnie założyć. c) kiedy Kaal napisał w NRC Han-delsblad krytyczny artykuł o pierwszym numerze tego periodyku. Jednym z istotnych czynników jest gatunek tekstu. lecz) i wyrażenia spajające (w rezultacie. . Maurice Keizer. in.". Współczesne teorie lingwistyki tekstu zawierają interesującą tezę. które niezbyt dobrze „pasują" do danej relacji spajającej. a drugi analizę tej hipotezy) sygnalizuje czasem całe zdanie (Ten problem domaga się pilnego rozwiązania). która sugeruje kontrast. za pomocą słów „relacyjnych". utrudniać interpretację tekstu. Z tego powodu koherencję zachodzącą między dwoma akapitami (z których pierwszy zawiera np. Ponieważ zawiera ono implikaturę: „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż". iż te same relacje. Na l przykład w (16) akcent na „napisać" i „manier" wskazuje na relacj0 " przeciwstawienia. takich jak para: niektórzy. jak się wydaje. \ Te ograniczenia nakładane przez kontekst są bardzo zróżnicowa. w związku z czym pozostają one często niedookreślone. Samo czasowe uporządkowanie zdarzeń . konektora kiedy. ne. iż na owej stacji sprzedają benzynę — chociaż stwierdzenie to w rozmowie nie pada. a nie przyczynowej między obydwoma zdarzeniami. że Kaal jest teraz redaktorem naczelnym dlatego. 7 wprowadziliśmy pojęcie implikatury konwersa-cyjnej. które ukazało się w nekrologu Grety Garbo wydrukowanym przez holenderską gazetę De Yolkskrant. ponieważ mogą liczyć na to. nadawcy odwo. który wskazuje jedynie na istnienie relacji czaso-wej. To zjawisko może. kiedy kontekst pozwala odbiorcy wyciągnąć właściwe wnioski. ale manier to on nie ma. nawet jeśli wypowiedział zdanie prawdziwe. Spójność relacyjna 257 mówca jest przekonany o tym. sami wyciągną właściwe wnioski. albo za pomocą akcentu i intonacji.odrzuceniem w drugim zdaniu implikacji pierwszego. że drugi roz8. takie jak akapity. w przeciwieństwie do tego). redakcja została zasypana listami od rozzłoszczonych czytelników. W tekstach narracyjnych odbiorca zakłada istnienie związków przyczynowych między zdarzeniami. że partnerzy rozmowy. spójniki współrzędne (i.

Te drugie można na ogół wyrazić za pomocą spójników przeciwstaw^ nych. równoczesność przechodzi w stan niezgodności z oczekiwaniami). a takie jak w (15) . c. Relacje parataktyczne łączą współrzęd-1 ne zdania proste. gdzie zdania proste opisują kolejne zdarzenia. dlaczego konektory łączne są interpretowane jako wyznaczniki relacji przeciwstawienia: (20) Ma dopiero siedem lat i już gra sonaty Beethouena. równoległość czasowa przechodzi w przyczynowość). ponieważ wszystkie zdania proste ((22)a.stanowi ona negację zależności przedstawionej w zdaniu. Inne kryterium podziału opiera się na relacjach składniowycł miedzy zdaniami prostymi. Niderl. Typowym przykładem takiej relacji jest sekwencja jak w (22). Jak pokazuje lista typów koherencji przedstawiona w podrozdziale 8. weil (pierwotnie: „podczas gdy". że z tą tendencją należy walczyć . W najnowszej literaturze ich liczba rośnie w postępie geometrycznym . w jaki sposób w normalnych warunkach komunikacyjnych nadawca i odbiorca umieliby dokonywać wyborów z tak tasiemcowej listy zgoła abstrakcyjnych relacji. Tę hipotezę sugerującą metonimiczną zmianę znaczenia na gruncie implikatur potwierdza fakt. Podobnie sama równoczesność stanów rzeczy nie jest na ogół wystarczająco istotna. obecnie również: „ponieważ". jak w przykładach (13) i (14). Wydaje się. np. że kognitywna teoria języka nie potrafi wyjaśnić. c) wsyp d) i wymieszaj kaszę mannę.konektory czasowe otrzymują interpretację przyczynową: (18) Gdy Janek wszedł do pokoju. Ang.co ilustrują przykłady (18) i (19) . W literaturze przedmiotu pojawia się podział na relacje pozytywne. b) dodaj suszone drożdże. chyba że ich współwystępowanie okazuje się sprzeczne z oczekiwaniami. Typowym przykładem jest relacja potwierdzenis . które zaczyna oznaczać przyczynę). rozdz. obecnie również: jednak". co wyjaśnia. istnieje wiele różnych rodzajów takich relacji.negatywnymi. nie mogłem pracować. d) zajmują w tekście taką samą centralną pozycję (22) a) Zagotuj wodę z mlekiem. STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU d. obecnie również: Jednak". oraz negatywne. Natomiast relacje hipotaktyczne łączą zdanie podrzędne ze zdał niem niezależnym.3.3). b. jak w przykładzie (15). dlatego właśnie . (21) a. cependant (pierwotnie: „tymczasem".6. Dlatego właśnie relacje takie jak w (13) nazywa się pozytywnymi.niemal nigdy nie jest wystarczająco istotne. Jest to kolejny przypadek gramatykalizacji (por. W przykładzie (15) relacja „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż" jest założona implicite . uporządkowanie przestrzenne staje się uporządkowaniem czasowym. iż w wielu językach można odnaleźć ślady analogicznej ewolucji znaczeń. lecz. równoczesność zaczyna oznaczać niezgodność z oczekiwaniami).choćby dlatego. c. Franc. jak i peryferyjne. Ta zależność jest wyrażona eocplicite za pomocą konekto-ra przyczyny. Niem. Można powiedzieć. dientengevolge (pierwotnie: „następnie". 3. b. (19) Kiedy grał telewizor. Relacje następstwa czasowego i równoczesności to metonimie odpowiadające relacji przyczynowo-skutkowej i relacji przeciwstawienia. obecnie również: „w rezultacie". Zdanie (13) opiera się na założeniu: „samotność może prowadzić do śmierci". Jeden ze sposobów ograniczenia jej rozmiarów polega na wyróżnieniu wśród takich relacji na podstawie odmiennych parametrów pewnych ogólnych kategorii i uznaniu. że implikatury konwersacyjne zostały wraz z upływem czasu zakodowane w języku. Franek wyskoczył przez okno. że każda z nich zawiera zarówno przypadki centralne. że w takich przypadkach mamy do czynienia z meto-nimią. still (pierwotnie: „do tej pory".niektóre zestawienia zawierają ponad 300 przypadków! Niemniej jednak istnieje powszechna zgoda co do tego. Relacje tego rodzaju nazywa się „wielojądrowymi".

dlaczego nadawca uważa za stosowną treść wyrażoną w drugim zdaniu prostym. Relacja hipotaktyczna wiąże jądro . Powyższe przykłady wskazują na to. zjedliśmy kanapki. a satelita przez zdanie podrzędne. ale przejawiają się również w rzeczywistości językowej nadawców i odbiorców. które występują w danym zdaniu. Np.do samej wypowiedzi. a para-taktyczne przed hipotaktycznymi. badania dotyczące przyswajania języka pokazały. a potem zjedliśmy kanapki. kiedy w domu rozpętało się prawdziwe piekło. Relacje te mogą być wyróżnione na wiele sposobów. że dziecko opanowuje najpierw relacje 260 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU I konkretne. Należy podkreślić. Inny przypadek relacji interpersonalnej zawiera przykład (25): pierwsze zdanie proste wyjaśnia.wtedy.8. Na rzecz tego rozróżnienia przemawia następujący fakt: jeśli usuniemy z tekstu wszystkie satelity. Spójność relacyjna 259 (23) a) Janek chyba rzucił palenie.Jednorożec zdechł. gdzie nadawca najpierw wyraża pewne przekonanie. Z relacjami ideacyjny-mi mamy do czynienia. które składają się na tekst. gdzie najpierw oglądaliśmy lwy. Wprawdzie na ogół znajduje ono odzwierciedlenie na poziomie składni: jądro jest wyrażone przez zdanie główne. tak jak w przykładzie (14) (Małgosi musi zależeć na awansie. (25) Skoro już o tym mowa. że powyższe rozróżnienia nie są tylko konstruktem teoretycznym. gdyż zawiera opis tła. b) bo od tygodnia nie widziałem go z papierosem. Reasumując: interpretacja tekstu wymaga odczytania relacji koherencji między elementami tekstu. a dopiero później abstrakcyjne: pozytywne relacje koherencji pojawiają się w języku przed relacjami negatywnymi. gdy treść zdań prostych odnosi się do tej samej rzeczywistości. a zdanie podrzędne jest jądrem: (24) Ledwie zacząłem czytać gazetę.gdzie drugie zdarzenie („zdechł") jest bezpośrednią konsekwencją pierwszego (Jednorożec był samotny"). W takich przypadkach odbiorca odwołuje się do pragmatycznych implikatur. Natomiast relacje interpersonalne występują w przypadku. a następnie je uzasadnia. Nadawca i odbiorca potrafią sobie radzić z ogromną liczbą relacji koherencji najprawdopodobniej dlatego. Trzeci sposób podziału relacji koherencji polega na rozróżnieniu poziomów. Trzy dni z rządu zostawała po godzinach). to otrzymamy całkiem przyzwoite streszczenie. np. przedstawia rozumowanie nadawcy. W późniejszym wieku te same zdarzenia byłyby opowiedziane również za pomocą konstrukcji hipotaktycznych: (26) b. a drugie .zdanie proste zawierające informację główną ((23)a) . Poszliśmy do zoo.z satelitą. że sprowadzają je do ograniczonej liczby kategorii. Zanim poszliśmy do delfinów. Kategorie te zapewne pomagają użytkownikom języka w interpretacji bardzo licznych relacji zachodzących między zdaniami. Poszliśmy do zoo i widzieliśmy lwy.6.5.. a potem. 8. ale czasami -jak w przykładzie (24) -to właśnie zdanie główne jest satelitą. tak jak w (13) . że wyróżnione kategorie są istotnymi poznawczo determinantami języka potocznego. a potem oglądaliśmy delfiny. że to rozróżnienie dotyczy zasadniczo poziomu reprezentacji tekstu i chodzi o rozróżnienie między myślą główną a myślą poboczną. to dlaczego nie kupiłeś mi wtedy tego futra? Wiele przemawia za tym. (26) a to dziecięcy opis wizyty w zoo składający się z konstrukcji parataktycznych: (26) a.. gdy jedno ze zdań prostych odnosi się do rzeczywistości. lecz często pozostają niedookreślone. ponieważ był samotny . Relacje koherencji można dzielić na kategorie według kryteriów różnego typu. Przegląd relacji koherencji .

b. to u ludzi nie stwierdzono żadnych poważnych skutków. by skłonić mieszkańców do kontroli urodzeń. Z tego powodu eksportują nadwyżki. Ijądro] KONTRAST: (relacja parataktyczna: dwa jądra) Sytuacje przedstawione w jądrach są pod wieloma względami podobne. [satelita] OCENA: W satelicie nadawca ocenia sytuację opisaną w jądrze. które odbywa się co dwa lata. weźmie udział 300 językoznawców z 23 krajów. a.6. Proszę. Przegląd relacji koherencji 261 b. jaki znam. sytuacja przedstawiona jest bardziej istotna z punktu widzenia nadawcy. podobnie jak Van Hattum. b. powinieneś niezwłocznie powiadomić towarzystwo ubezpieczeniowe. w którym odbiorca ma zinterpretować informację przekazaną w jądrze. zdarzył się zeszłej zimy [jądro]. Ijądro] b. który jest przedmiotem kontrastu. a. [satelita] POTWIERDZENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma uwierzyć w informację przekazaną w jądrze. a różnią się tylko w tym zakresie. [jądro] WARUNEK: jądro przedstawia stan rzeczy. a. a.Poniższa lista relacji koherencji została zaproponowana przez dwójkę amerykańskich badaczy. a. [satelita] 8. [satelita] PRZECIWSTAWIENIE: Istnieje potencjalna lub pozorna sprzeczność między stanami rzeczy przedstawionymi w jądrze i w satelicie. [jądro] OKOLICZNOŚCI: Satelita przedstawia kontekst. [jądro] b. Dwudziestoletni Bili Hamers zamordował swojego ojca. Holec i Smit-Tak. Stany Zjednoczone produkują więcej pszenicy. TŁO: Informacja przekazana w satelicie pomaga w zrozumieniu jądra. 262 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU a. kiedy zachorowała połowa uczniów w klasie. a. To najlepszy z możliwych rezultatów ostatniej inicjatywy pokojowej Stanów Zjednoczonych. Świadkowie widzieli go na miejscu zbrodni. [satelita] STWORZENIE MOŻLIWOŚCI: Informacja przekazana przez satelitę pozwala odbiorcy wykonać czynność opisaną w jądrze. b. [jądro] PRZYCZYNA: Satelita opisuje stan rzeczy. Prawdopodobnie najgorszy przypadek grypy. którego urzeczywistnienie jest uzależnione od zaistnienia sytuacji opisanej w satelicie. Mógłbyś otworzyć drzwi? [jądro] b. Kiedy twoja sytuacja osobista ulegnie zmianie [satelita]. Ijądro] ROZWINIĘCIE: Satelita zawiera dodatkowe szczegóły na temat (jakiegoś aspektu) sytuacji przedstawionej w jądrze. Natomiast Philips stracił dziesięć punktów. Inne państwa powinny tu przyjść z pomocą. Williama Manna i Sandrę Thompson. oto klucz. [jądro] b. który spowodował sytuację przedstawioną w jądrze. a. W tym spotkaniu. a. a. [satelita] . W krajach Trzeciego Świata trzeba walczyć z nędzą. [satelita] b. Bergoss zdobył dwanaście punktów. Następna konferencja ICLA odbędzie się w 1999 roku w Sztokholmie. Chociaż w przypadku niektórych zwierząt jest to materiał toksyczny [satelita]. Negocjacje pokojowe między Izraelem a Palestyną zakończyły się podpisaniem nowego traktatu. [jądro] b. niż potrzebują na rynek wewnętrzny.

Ich obecność nie gwarantuje jednak samoczynnie spójności tekstu. które dopiero się pojawią w tekście. Można odsyłać do obiektów już wymienionych. a ponad 200 jest rannych. Odbiorca konstruuje własną reprezentację tekstu dzięki inferencjom. Tekst staje się zrozumiały dla odbiorcy głównie dzięki jego wiedzy kulturowej i wiedzy o świecie.UZASADNIENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zaakceptować prawo nadawcy do przedstawienia informacji przekazanej w jądrze. [jądro] b.7.7. tym krótsza bądź nawet eliptyczna jest identyfikująca go forma językowa. Jest pan aresztowany. Zginęły 23 osoby. która spowodowała stan rzeczy przedstawiony w satelicie. [jądro] 8. Aby otrzymać najnowszą wersję programu [satelita]. [satelita] b. albo za pomocą endofory. tzn. Nie możesz sobie poradzić z własnymi dziećmi? [satelita] b. dzięki odsyłaniu do obiektów figurujących w tekście. powiązania między rozmaitymi stanami rzeczy. Eksplozja zniszczyła fabrykę i wiele okolicznych budynków. który należy urzeczywistnić. a. a. [jądro] ZACHĘTA: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zyskać motywację do wykonania czynności opisanej w jądrze. aż będzie miękka. wydział przestępstw gospodarczych. Kup książkę „Toksyczni rodzice". Lingwistyka tekstu zajmuje się zatem nie tylko wyrażeniami językowymi składającymi się na tekst. [jądro] 8. musi on być spójny. tzn. [satelita] PARAFRAZA: Satelita podaje w innej formie informację przedstawioną w jądrze. tzn. Porucznik Kowalski. Twój samochód mówi wiele o tobie. Fasolę zalać wodą i zostawić na noc. wykonując czynność opisaną w jądrze. co określa się mianem katafory. [jądro] ROZWIĄZANIE: Sytuacja opisana w jądrze stanowi rozwiązanie problemu przedstawionego w satelicie. [jądro] b. Spójność referencyjna powstaje albo w wyniku użycia egzofory. a. czyli deiksy. Im bardziej dany obiekt znajduje się w centrum uwagi. lecz przede wszystkim ich interpretacją. dzięki wskazywaniu obiektów w świecie. Istnieją również funkcje nieidentyfi- . bądź do obiektów. Zadbany samochód świadczy o swoim właścicielu. b. im silniej jest wyróżniony. [satelita] CEL: Satelita przedstawia stan rzeczy. r 264 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKS! Istnieją dwa typy koherencji: spójność referencyjna. [jądro] b. a. tzn. oraz spójność relacyjna. która urzeczywistnia się na poziomie pojęciowym. Pojedź z nami na wycieczkę nad jezioro. tzn. Podsumowanie 263 SKUTEK: Jądro opisuje sytuację. Gotować. Spójność referencyjna spełnia zasadniczo funkcję identyfikacyjną. pominęliśmy więc stronę parawerbalną i niewerbalną aktów komunikacji. Relacje koherencji są często sygnalizowane przez formalne wyznaczniki spójności zapewniające kohezję. [jądro] b. [satelita] NASTĘPSTWO: (relacja parataktyczna) Jądra przedstawiają kolejne zdarzenia. a. Podsumowanie Zdefiniowaliśmy tekst jako werbalny aspekt komunikacji. Będzie fajnie. co określa się mianem anafory. która polega'1 na ciągłym odsyłaniu odbiorcy do tych samych obiektów przywołanych przez tekst. takie jak zaimki czy powtórzenia. proszę wysłać wypełniony blankiet. a. a. powiązany pojęciowo. Aby odbiorca był w stanie stworzyć sensowną reprezentację tekstu.

Zalecana lektura 265 8. Przez całe jego panowanie huk armat i dochodzące z pola bitwy jęki mieszały się z kapryśnymi dźwiękami królewskiego fletu i paplaniną „les philosophes". Zalecana lektura v W języku polskim istnieje przekład ważnej. mogą w wyniku gramatykalizacji stać się elementami konwencjonalnego znaczenia wyrażeń danego języka. choć nie najnowszej pracy z tej dziedziny: Beaugrande i Dressler (1990). a. czyli relacje koherencji między stanami rzeczy. 8. Duszak (1998). zamiast zaimka pojawia się pełna nazwa . takich jak relacje pozytywne i negatywne. Mayeno-wa (1993). Kiedy ona l pani doktor to mówi. Jakimi środkami w poniższych fragmentach została osiągnięta spójność relacyjna? Spróbuj zidentyfikować odnalezione relacje koherencji. W procesie rozwoju języka te niedookreślone relacje. Prace polskich językoznawców zawiera tom wydany pod redakcją T. Dlatego należy założyć. formy zredukowane . b. Nieraz o tym myślałem. Doktor Kępińska powiedziała. istnieje również spójność relacyjna. pierwotnie oparte na impli-katurach konwersacyjnych. To założenie zostało potwierdzone przez badania nad przyswajaniem języka. Liczba możliwych relacji koherencji jest tak wielka. Ale widziałem Woltera". Relacje te mogą być tylko implikowane bądź też zasygnalizowane za pomocą konektorów. że są to przypadki pewnych kategorii ogólnych. Kraków 1998) 2.kacyjne wyrażeń referencyjnych. Natomiast niedookreślenie referencyjne służy często perspektywizacji. Jak widzieliśmy w tym rozdziale. zobacz Bartmiński i Boniecka (1998). nawet jako predykcji pełnej wątpliwości. Kiedy konektory nie wyrażają właściwej dla nich relacji koherencji. który swego czasu zmusił go l osiemnastoletniego syna do oglądania egzekucji jego przyjaciela Kattego i który przez lata więził go w nadodrzańskiej twierdzy Kostrzyn.kiedy np. natomiast pełne wyrażenia odsyłają zazwyczaj do obiektów mniej wyróżnionych. której zadaniem jest powiązanie obiektów w tekście. że potrzebuję więcej ruchu. że posługiwanie się nimi wszystkimi byłoby niemożliwe dla użytkowników języka. ale brakowało mi odwagi poruszenia tak niesamowitej sprawy. toteż możliwość osiągnięcia przez człowieka nieśmiertelności ważyilf . takich jak spójniki. Europa.8.„zero zaimka" bądź zaimek pojawiają się w przypadku obiektów znajdujących się już w centrum uwagi. Janus (1983). ćwiczenia i zadania 1.8. wierzę jej na słowo. Jeśli idzie o relacje hipotaktyczne. to odzwierciedlają one rozróżnienie pojęciowe między jądrem a satelitą: jądro zawiera na ogół informacje należące do głównej treści tekstu. oraz zbiór prac pod redakcją tej samej autorki (Mayenowa 1974). Zobacz także Dobrzyńska i Janus (1983). Z nowszych prac dotyczących analizy tekstu (także literackiego). relacje parata-ktyczne i hipotaktyczne czy relacje przedstawieniowe i interpersonalne. Czasami mamy do czynienia z nadokreśleniem referencyjnym . Jakich form można by oczekiwać w poniższych przykładach? Dlaczego? Jaki efekt wywołałoby użycie formy alternatywnej? a. 8.9. Osobowość Fryderyka Wielkiego była jednym z cudów epoki. Przy jakiejś okazji [0] l Fryderyk powiedział: „Urodziłem się za wcześnie. (Norman Davies.którego głównym zadaniem jest segmentacja tekstu. Dobrzyńskiej i E. Przypadki tego rodzaju są ściśle powiązane z gatunkami tekstu. mamy do czynienia z niedookreśleniem relacji. Formowała się pod batem brutalnego ojca. Obok spójności referencyjnej.

Poznań 1996) Rozdział 9 Język w czasie: językoznawstwo history czne Dotychczas przyglądaliśmy się różnym formom językowym i ich użyciu w określonym momencie. Macham tym gipsem na wszystkie strony. nie wiedzieć po co. lub wierzy w coś. co odpowiada ich życzeniom. że człowieka trzymają się różne głupoty. Upieczone krążki przełożyć masą z piany. Cofając się jeszcze dalej. Każda może spowodować pojawienie się w języku ogólnym nowych form lub nowych znaczeń bądź też doprowadzić do zaniku starszych. Przeanalizuj poniższe fragmenty pod względem spójności referencyjnej. odkrywamy. Być może jednak hamował mnie zbytek ostrożności.266 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU łem się wyrażać tylko w otulinie fantastycznej groteski. Przybrać osaczonymi owocami z kompotów lub konfitur. Myślałam. co odpowiada jego życzeniom. zaimki. Ćwiczenia z logiki. co nie odpowiada jego życzeniom. a które endoforyczne? . regionalnych bądź etnicznych. ciągle szybko ubijając. pełne nazwy). (Michał Komar. Przygotować kruche ciasto. . że język używany przez daną społeczność nie jest jednolity. Ponieważ tylko ludzie bezkrytyczni wierzą we wszystko i tylko w to.Odpowiedz za każdym razem. społecznych. upiec 5 równych krążków w tortowni-cy. że pan zasnął. z po«) mocą przychodzi językoznawstwo historyczne.Podkreśl formy i wyrażenia referencyjne (forma „zero zaimka". czy w danym przypadku mamy do czynienia z informacją nową. (Stanisław Lem. Okamgnienie. Każdy krążek piec 15-20 minut. Nie powinno tak być.06.Które z tych wyrażeń referencyjnych są egzoforyczne. można powiedzieć. za co i dlaczego. lecz także okresy wcześniejsze. W tym rozdziale zajmiemy się zagadnieniem zmiany języka z upływem czasu.2000) c. aby się nie połamały. że dokonała się zmiana językowa. wlewać cienkim strumieniem syrop. Warszawa 1987) b. Ręce mnie już bolą. Gdy przyglądamy się niezbyt odległym etapom rozwoju znanego nam języka. (Barbara Stanosz. musimy sięgnąć po objaśnienia niektórych słów lub wyrażeń. Podejmowane są również próby wyjaśnienia przyczyn zmian językowych oraz ich przewidywalności. a potem wykonaj następujące zadania: . (Kuchnia polska. Zjawiskiem tym zajmuje się językoznawstwo historyczne. że tak wiele jeszcze potrafimy zrozumieć. Do jego zadań należy l rekonstruowanie prajęzyka będącego . przede wszystkim w teraźniejszości. trzeba przede wszystkim zdać sobie sprawę z tego. Ubić pianę. lecz że istnieje w rozmaitych odmianach pokoleniowych. Bada ono nie tylko etapy rozwoju danego języka udokumentowane w piśmie. Gdy przechodzimy do odleg268 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE l łych okresów historii. Stanąć na nogi. Gorące zsuwać ostrożnie na stolnicę uważając. Gdy skutki takich procesów zostaną powszechnie zaakceptowane. (Oliver Sacks. więc każdy krytyczny człowiek nie wierzy w coś. a.Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. Warszawa 1980) 3. ale jest. że nic pan nie czuł. czy już wprowadzoną. . „Tygodnik Powszechny" 25. że Potrzebujemy jeszcze więcej objaśnień. a pan ani słowem się nie odezwał. Stosuje w tym celu naukowo opracowane metody. Kraków 2000) b. dziwimy się. Niech mi pan tylko nie mówi. z których nie zachowały się żadne teksty. — Doktorze Sacks! . Aby zrozumieć zmianę językową.Znajdź przykłady wyrażeń kataforycznych i anaforycznych. Aby jednak zrozumieć wszystko.

których znaczenie uległo rozszerzeniu o pewne innowacje: (2) a. takie jak angielszczyzna ludności czarnej (Black English) i angielszczyzna latynoska (Hispanic English) w Stanach Zjednoczonych lub angielszczyzna jamajska (Jamaican English). składnię. morfologię i wymowę. Dzieci zaś nie chcą. i dlatego nie można jej z całą pewnością przewidzieć. jest to zapożyczenie z angielskiego slangu: (1) A: Jak było na imprezie? E: Cool! W mowie młodych ludzi powszechne jest dziś także nowe słowo spoko.mogą wejść do języka ogólnego. angielszczyzna pendżabska (Punjabi English) i wiele innych etnicznych odmian języka angielskiego w Wielkiej Brytanii. Są to odmiany języka używane przez poszczególne grupy etniczne. Może się ona dokonywać wewnątrz sieci radialnej. morfem. zwane czasami etalektami. Jednak w językoznawstwie termin „dialekt" nie jest już zarezerwowany wyłącznie do określania dialektów regionalnych. że nie rozumieją. by ich mowa brzmiała „staroświecko". lecz stał się synonimem jakiejkolwiek odmiany języka. a więc formy i znaczenia występujące w tej odmianie . lecz zawiera liczne. wyraz lub konstrukcja syntaktyczna . że zmiany językowe dokonują się we wszystkich przypadkach. Żaden język nie jest jednolitym czy jednorodnym systemem.a czasami także w innych odmianach . że istnieją odmiany związane z wiekiem użytkowników języka. Przy próbach takiej rekonstrukcji przyjmuje się zasadę regularności. To można załatwić. Ponieważ wszystkie elementy języka można traktować jako kategorie i ponieważ kategoria . zmiana nie musi się dokonać.ma najczęściej formę sieci radialnej. tak jak mowa ich rodziców. Dialekt regionalny zwany jest dlatego również regiolektem. Tak więc np. czyli w schemacie. Grupy różniące się pod względem społecznym mają swoje socjolekty. Otóż w jakimś okresie rozwoju języka jedna z jego odmian może się cieszyć największym prestiżem. dotyczyć przesunięcia z jednej sieci do innej lub zachodzić w reprezentacjach umysłowych całej kategorii. na przykład socjolekt klasy niższej. literaturę i środki masowego przekazu. mówiącą. lekko lub mocno różniące się od siebie podsystemy lub odmiany. Jest to odmiana polszczyzny upowszechniana przez szkołę.zwłaszcza z uwagi na zmianę językową -jest to. wywodzi się z języka dworu pierwszych książąt i królów polskich.fonem. Tak więc są grupy regionalne. Natomiast odlot i ściemniać należą do starych wyrazów. zwanej językiem literackim. które spełniają te same określone warunki.1. Występuje w formie mówionej (mniej znormalizowanej i odznaczającej się różnicami regionalnymi) oraz pisanej (o większym stopniu normalizacji). możemy dokładniej określić zmianę językową. wspaniale". średniej lub wyższej.najwcześniejszym przodkiem i jakiejś grupy języków. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Zmiana językowa jest bardzo mocno związana ze zróżnicowaniem języka. Najważniejsze zaś . . co mówią ich dzieci. Nasuwa się także pytanie o przyczynę zmiany językowej. l. W języku dzisiejszego młodszego pokolenia Polaków sporą popularność zyskało słowo cool używane między innymi w znaczeniu „bardzo dobrze. robotniczej. Cechy wymowy traktowane są czasami oddzielnie jako akcent i wówczas mówi się o akcencie standardowym. standardowa polszczyzna. opartego na regiolektach wielkopolskim i małopolskim. Język ogólny ma swoje standardowe słownictwo. 9. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 269 często socjolektem klasy wyższej (związanym z pewnym regiolektem) lub w takim socjolekcie ma swoje źródło. zwana w polskiej literaturze językoznawczej językiem ogólnym. Odmiana standardowa danego języka jest 9. Rodzice często twierdzą. administrację. A: Chyba nigdy tego nie zdobędę. który to termin wywodzi się z łacińskiego wyrazu aetas („wiek"). z których każda ma swój dialekt. B: Spoko. Jednak nawet jeśli zaistnieją wszystkie potrzebne warunki. Odmiana języka obejmuje wszystkie zjawiska występujące w języku pewnej grupy jego użytkowników. Oprócz regiolektów i socjolektów istnieją także etnolekty.

W (2)a młody człowiek uspokaja kogoś popadającego w pesymizm lub zniecierpliwionego. ale nie ściemniaj! B: Powiem dokładnie. Możliwości dokonania się zmiany językowej Formy Zastosowanie w języku nastolatków Zastosowanie w języku osób w starszym wieku aktywne bierne nieznane aktywne . będący poufałym rodzajem pozdrowienia. Wydaje się. Aby to znaczenie zrozumieć. przedstawiciel starszego pokolenia potrzebuje prawdopodobnie szerszego kontekstu. ponieważ są bardziej zrozumiałe zarówno dla ludzi w starszym wieku. a tym bardziej używa. takich jak wolnego. Są to przykłady zmian. zwłaszcza w starszym wieku. Zamiast starszych wyrazów lub wyrażeń. Znaczenie wyrazu odlot ((2)b) to „stan uniesienia. narkotykami lub mocnym przeżyciem". mają większe szansę się przyjąć. Słowo ściemniać ((2)c) także przeszło metaforyczne rozszerzenie podstawowego znaczenia i odnosi się tutaj do mówienia niecałej prawdy. upojenia spowodowany alkoholem. prawdopodobnie rzadko je słyszy. że ze względu na podobieństwo do swojego źródła. Proces odwrotny ilustrują formy takie jak wyraz serwus. A: Jak by to na koncercie? o B: Totalny odlot! c. związane z odrywaniem się od ziemi. odlot czy ściemniać. Zatem znaczenie podstawowe. Słowo takie jak cool nie zakorzeni się chyba szybko w języku ogółu. ponieważ większość ludzi. Słowo! Słownikowe nowości tego typu są w większym lub mniejszym stopniu zrozumiałe dla osób starszych. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 271 Tabela 1. Inne wyrazy. Zagadnienie w dużej mierze sprowadza się do tego. którzy ich używają. zostało rozszerzone metaforycznie w kierunku tracenia kontaktu z rzeczywistością. "' forma spoko nie nastręcza starszemu pokoleniu trudności ze zrozumieniem. l.270 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE J b. nawet jeśli osoby starsze jej nie używają. jak było. jak spoko. Poniższa tabela przedstawia możliwości dokonania się zmiany językowej w pol-szczyźnie przy uwzględnieniu wybranych cech języka dwóch grup wiekowych. w jakim stopniu dana forma (lub znaczenie) w języku pewnej grupy wiekowej jest czynnie używana lub też tylko biernie rozumiana. jego zrozumienie nie nastręcza chyba większych trudności. Jest 9. zaraz zaraz bądź spokojnie. jakim ulegają wyrazy i wyrażenia. jak i młodszych. Chociaż wyraz ten ze swoim nowym znaczeniem nie należy do aktywnego słownictwa starszego pokolenia. używa formy powstałej przez ucięcie ostatniego z nich. A: Opowiadaj.

bierne nieznane cool / / spoko / / odlot / / ściemniać / .

tabela 6). Powstanie regiole-któw ludowej łaciny jest po części wynikiem kontaktów rzymskich żołnierzy oraz urzędników z użytkownikami różnych języków i z róż272 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE nymi kulturami na obszarach Europy. Olbrzymi wpływ zróżnicowania języka na zmiany językowe widoczny jest na przykład w ewolucji języków romańskich. Pomimo takich różnic przedstawiciele różnych pokoleń.choć jest albo jeszcze używana. odmianę . miał swoje źródła w jednej ze społecznych odmian łaciny./ serwus / / to forma obecnie zanikająca. chociaż czasami wymaga to trochę wysiłku. klas społecznych i grup etnicznych zazwyczaj się rozumieją. często wyuczoną w szkole. Belgii i części Szwajcarii) nauczyli się posługiwać nowym dla nich językiem łacińskim. używany przed podziałem na różne języki romańskie. tzn. Język ten używany był przez lud i obejmował wiele odmian regionalnych (zobacz przegląd podany w rozdziale 10. które należały do cesarstwa l rzymskiego. zachowując liczne elementy wymowy i gramatyki swoich rodzimych języków celtyckich i tworząc w ten sposób nową odmianę łaciny. Rodzimy język jakiejś grupy ludności.nowe pokolenie nastolatków po prostu wcale jej nie używa i w coraz mniejszym stopniują rozumie. takich jak francuski. Późny język łaciński lub wczesny romański. hiszpański. ponieważ . lecz że także znają biernie inne odmiany. a mianowicie w potocznej mowie żołnierzy. Na przykład mieszkańcy Galii (obecnej Francji. portugalski. Wiedza ta zwana jest kompetencją pan-dialektalną i -jak zobaczymy w dalszej części tego rozdziału może obejmować bierną znajomość niezbyt odległej w czasie odmiany historycznej. regionów. Wynika z tego. albo też biernie rozumiana przez starszych użytkowników języka polskiego . włoski czy rumuński. zwany jest substratem językowym. którego struktury wywierają wpływ na narzucony jej lub przyjęty przez nią nowy język. że rodzimi użytkownicy języka władają nie tylko własną odmianą języka i odmianą standardową.

Na przykład wśród kilkuset słów. Belgię i północne Włochy) podbiły plemiona germańskie. natomiast jeśli takich dokumentów nie ma i jeśli starsze formy językowe można odkryć jedynie za pomocą porównywania form dostępnych. Późniejsze pokolenia nie uczyły się już języka celtyckiego jako rodzimego. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym Poszukując informacji o wcześniejszych etapach rozwoju jakiegoś języka i badając zmiany. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 273 na łacina ludowa zastosowana w przekładzie Biblii stanowiły bowiem trwały standard. Kiedy zatem te różne odmiany mówionej łaciny stały się odmianami języka romańskiego? Na każdy pisany tekst odzwierciedlający późną mówioną łacinę. Mowa przybyszów. zanim sama zniknęła. są wyrazy takie jak bleu („niebieski"). Można powiedzieć. czyli wczesny język romański. Jest to typowy przykład metonimii połączonej z metaforą: garnek to prototypowy pojemnik. Są jednak dowody na to. które w nim zaszły. że wielu słowom wywodzącym się z żołnierskiego slangu udało się przetrwać w większym stopniu niż wariantom należącym do łaciny klasycznej. Do różnic społecznych i regionalnych dochodzą różnice związane z chronologią rozwoju języków. W gruncie rzeczy przez kilka wieków powstało bardzo niewiele romańskich tekstów. jardin („ogród") czy riche („bogaty"). zajęła w języku francuskim miejsce klasycznego caput („głowa"). rozwój nowych odmian łaciny rozpoczął się o wiele wcześniej niż w przypadku grupy zachodnioromańskiej. językoznawcy mają do dyspozycji dwie główne metody. Skamieniała forma łaciny klasycznej czy nawet nieklasycz9. prywatne listy bądź inne materiały. obejmującej obecnie takie języki jak hiszpański. W Italii i Dacji (dzisiejsza Rumunia). które z języka germańskich Franków przejął romański przodek języka francuskiego. 9. Powstaje tu jednak niełatwe pytanie. Jest to przykład oddziaływania językowego superstratu. Ich języki wywarły wpływ na rozwijające się na tych terenach języki zachodnioromańskie. stosowane w zależności od dostępnych danych. graffiti lub epitafiów. lecz odmiany języka łacińskiego bądź romańskiego poddanej wpływom wcześniejszego języka miejscowego.2. wniosła do języków tego regionu nowe słownictwo. mające formę napisów na budynkach. trzeba zastosować metodę rekonstrukcji.2. W późniejszym okresie obszar zachodnioro-mański (dzisiejszą Francję. gdzie z biegiem czasu powstały języki wschodnioromańskie. który zaczai symbolizować zdolności umysłowe zawierające całą empiryczną mądrość człowieka. Pisanymi dokumentami wykorzystywanymi przy zastosowaniu metody filologicznej mogą być teksty prawnicze. patrzono wówczas niechętnie jako na „złą łacinę". stosować można metodę filologiczną. dzieła literackie lub religijne. dzięki której zaczęto używać wyrazu testa. natomiast wyraz caput przetrwał w innych regionach i w ten sposób stał się na przykład podstawą słowa cabeza („głowa") w języku hiszpańskim. Ta metafora. . nowe fonemy i nowe struktury gramatyczne. portugalski czy francuski. Bez względu na rodzaj i treść tych tekstów filologowie starają się odkryć oraz wyjaśnić zawartą w nich informację językową i kulturową. W rezultacie mamy zaledwie kilka pisanych dokumentów będących małymi próbkami wczesnego języka romańskiego. Mogą to być także króciutkie teksty. które następnie tam się osiedliły.przez nich używaną. Jeśli istnieją dokumenty pisane. że w pewnym stopniu wszystkie te języki powstały jako etnolekty późnej mówionej łaciny ludowej. potocznie używanego w żołnierskim slangu na określenie głowy. część Hiszpanii. czyli praromańskiego. Pierwsze teksty pisane w tych nowych odmianach języka romańskiego lub językach romańskich pojawiły się dopiero w IX wieku. Na przykład we współczesnym języku francuskim wyraz tete („głowa") pochodzi od późnoła-cińskiego wyrazu testa („garnek").

(3) Tekst staropolski: „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (początek XV wieku) Pisownia oryginalna <G>Ofpodne da my tho wedzecz bych mógł othem czfzo powedzecz Ochlebowem ftole fgarne nafz0 wfzytko pole czfzo wftole* ywtobole Transliteracja współczesna Gospodnie. które obecnie wymagają być może wyjaśnienia. A przy tem się ma najeść. Fakt ten pozostaje w zgodzie z jedną z najbardziej podstawowych tez Whorfa. takie jak przytoczony poniżej „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (doba staropolska. da mi to wiedzieć. Poniższy fragment przedstawia inwokację. język .274 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Chociaż -jak pokazują przykłady w tabeli l -język bezustannie ulega zmianie. To wszytko na stole leże.) W tekście tym użyto pewnej liczby wyrazów. O chlebowem stole. 1150-1500). według której języki dają ich użytkownikom „konstrukcje zwyczajowe" i rozwijają się oraz zmieniają bardzo wolno (patrz rozdział 6. 1500-1750). I wiele jinych potrzeb. takich jak dzieła Jana Kochanowskiego (doba średniopolska. Podczas gdy większość form kultury podlega znacznym zmianom. Podług dostatka tego. to jednocześnie wykazuje on wyraźną historyczną ciągłość. a następnie utrzymaną w satyrycznym tonie naukę zachowania się przy stole. a nawet wieki. (Pisownia oryginalna nastręczałaby więcej trudności.1). Cso w sto<do>le i w tobole. Toż wszego myślenia zbędzie. A ma z pokojem sieść. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 275 Czfzolefz0 naniwe fw0ze tho wfzytko naftole 10fze Przetocz ftol weliky fweboda ftaye nanym pywo yvoda 10 yktemu m0fzo y chlep ywele gynich potrzeb Podług doftatka tego kthole może doftacz czego Zyutra wefzol nikt neb0dze 15 alyfz gdi zaftolem fz0dze tofz wfzego miflena zb0dze Ama fpocogem fzefcz aprzitem fz0 ma nayeftcz Amnogy ydze za ftol 20 fz0dze zanym yaco wól yakoby wzem0 vetkn01 koi Nema talerza karmenu fwemu efzby gy vcrogyl drugemu Agraby fz0 wmyfz0 przód 25 yfzmu medzwno yako mód bogday mu zaległ vfta wrzoth Aye fzmnog0 twarz0 czudn0 ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 30 Apeln0 mifz0 nadroby yako on czfzo motyk0 roby Sz0ga wmyfz0 przedrugego fzukay0 k0fza lubego nedoftoen niczfz dobrego 35 Ano wfzdy wydz0 gdze czfzny fzedzy kafzdy gy fluga nawedzy wfzytko yego dobre fprawa lepfze myfy przeden ftawa Mnodzy natem nyczfz nedadz0 40 fz0dze gdzego nepofzadz0 Csole się na niwie zwięże. A mnogi jidzie za stół. I k temu mięso i chleb.1. Treść „Wiersza o chlebowym stole" odzwierciedla rozwój obyczajowości dworskiej późnego średniowiecza. .jest tak głęboko zakorzeniony w ludzkim umyśle. że nie ulega on poważnym zmianom przez lata.teksty pochodzące sprzed około sześciuset lat. Nie tylko radzimy sobie ze zrozumieniem tekstów sprzed ponad czterystu lat.w różnym stopniu . Tak więc przy odrobinie wysiłku obecni użytkownicy języka polskiego mogą zrozumieć wiersz napisany przez Słotę na początku XV wieku. lecz ogólny sens tekstu i jego szczegóły nadal są zrozumiałe. ok.według hipotezy relatywizmu językowego Whorfa . Zgarnie na się wszytko pole. lecz rozumiemy także . 9. Bych mógł o tem cso powiedzieć.2. Aliż gdy za stołem siędzie. Z jutra wiesioł nikt nie będzie. zwłaszcza gdy przeczytają go we współczesnej transliteracji. Przetoć stół wieliki świeboda: Staje na nim piwo i woda. Kto le może dostać czego.

da = Panie.. ktokolwiek Linijka 14: wef zol / wiesioł = wesoły Linijka 15: alyfz / aliż = aż Linijka 16: zb0dze / zbędzie = pozbędzie się Linijka 23: efzby / eżby = iżby. Jakoby w ziemię wetknął kół. Kraków: Zakład Narodowy im.). 1995. Siędzie. rozmowę Linijka 35: wfzdy / wżdy = przecież. nawiedzi = go. i Lepiej by tego niechać. Wydanie II. daj Linijka 6: Czf zole / Csole = co tylko.. gdzie csny siedzi. czfzny / csny = czcigodny Linijka 36: gy. Ań mu ma przez dzięki wstać. A grabi się w misę przód. Cso na jego miasto siędzie. Iż mu miedźwno jako miód -Bogdaj mu zaległ usta wrzód! A je s mnogą twarzą cudną... Eżby ji ukrojił drugiemu.Siędzie za nim jako wół. cokolwiek Linijka 8: weliky fweboda / wieliki świeboda = (tutaj:) hojny pan Linijka 13: kthole / kto le = kto tylko. Chrestomatia staropolska: Teksty do roku 1543. Mnodzy na tem nieś nie dadzą. aby. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. gy / ji = go Linijka 24: graby f z0 / grabi się = pcha się Linijka 25: medzwno / miedźwno = miodowo. bardzo Linijka 44: mafto / miasto = miejsce Linijka 45: Ań / Ań = a on. Każdy ji sługa nawiedzi. Nie ma talerza karmieniu swemu. czyli ustalić wartości liter alfabetu w badanym języku.R. przezdzenky / przez dzięki = wbrew woli (W: Wydra.2. Warszawa. gdzie go nie posadzą. Mnogi jeszcze przed dźwirzmi będzie. nawedzy / ji. i W. Ossolińskich. Potem siędzie wielmi niżej. Wrocław. A będzie mieć rękę brudną.. Objaśnienia: Linijka 1: <G>Ofpodne da / Gospodnie. najpierw trzeba zinterpretować system pisowni. Ano wżdy widzą. Problemy ortograficzne. obsłuży Linijka 37: fprawa / sprawia = przygotowuje Linijka 39: nedadz0 / nie dadzą = nie zwracają uwagi Linijka 42: welmy / wielmi = o wiele. słodko Linijka 27: fzmnog0 twarz0 czudn0 / s mnogą twarzą cudną = z niejedną kobietą Linijka 29: ana / ana = a ona. Wszytko jego dobre sprawia. rzecz / rzecz = mowę. Sięga w misę prze drugiego. które niesie z sobą .) 9. W. Szukaję kęsa lubego. Lepsze misy przeden stawia. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego o wskazującego na uzupełnienie miejsca uszkodzonego w rękopisie. Niedostoen nieś dobrego. Rzepka (red. 276 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Cchcze* f z0 fam pofzadzycz wyfzey potem fz0dze welmy nyzey Mnogy yefcze przed dzwyrzmy b0dze czfzo nayego mafto fzedze 45 Anmu ma przezdzenky wftacz lepyey by tego nechacz Chce się sam posadzić wyżej. cso motyką robi. A pełną misę nadrobi Jako on.. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 277 Aby móc czytać takie starsze teksty.

który przyjęto za podstawę pisowni polskiej. nićmi).ten fragment „Wiersza o chlebowym stole". stosowanie różnych symboli do oznaczania tego samego dźwięku. wól (20). odpowiednio: /e/. Tabela 2. polegającą na zaniku iloczasu. /!z0(4). innymi słowy. v. f z/s/. Językoznawstwo historyczne analizuje pisane teksty i rekonstruuje gramatykę tych historycznych etapów rozwoju. c. kthole (13) Alfabet łaciński. która w przypadku języka staropolskiego została częściowo zrekonstruowana. /m'/: mógł (2). czyli opozycji fonologicznej samogłosek krótkich i długich. /a/. dobra. lecz zachowała się w różnym stopniu w polskich regiolektach. . /ś/. dawnymi czasy. góra ('góra'). /s/: czfzo (5). Na przykład od czasów doby staropolskiej pewnym zmianom uległy deklinacje. yako (25) d. Narzędnik liczby mnogiej rzeczownika w języku staropolskim Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Temat pra-słow. Jednak od polowy XVI wieku wyparła je niemal zupełnie końcówka -ami. stosowanie dwóch pisowni tego samego wyrazu: yaco (20). Wiele staropolskich rzeczowników męskich i nijakich w narzędniku liczby mnogiej ma końcówki: -y (-i). np. dłońmi. który ('który'). nie dostarczył liter oznaczających takie staropolskie typy dźwięków. Tekst Słoty został napisany przed zmianą. niegdyś ograniczona do rzeczowników żeńskich. c /k/: doftatka (12). m /m/. Przykłady staro-pol. k. karmenu (22) itd. Koń-cówka staro-pol. która we współczesnej polszczyźnie standardowej już także nie istnieje. Stara końcówka -mi zachowała się w niewielu rzeczownikach miękkote-matowych (np. np. stosowanie jednej litery lub jednej kombinacji liter do oznaczania różnych dźwięków. to między innymi: a. natomiast kontynuację końcówki -y (-i) spotykamy tylko w utartych wyrażeniach. W wierszu Słoty narzędnik liczby mnogiej dzwyrzmy l dźwirzmi (43) to oczywiście forma staropolska. Jednak bardziej niż pisownia intrygująca jest wymowa. stać. 278 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE -mi. jak na przykład samogłoski nosowe czy spółgłoski palatalne. gośćmi. ludźmi. W wyniku tego procesu opozycja ta przekształciła się w opozycję samogłosek otwartych i zamkniętych. w M: voda (9). której uległy polskie samogłoski na przełomie XV i XVI wieku. takich jak przed laty. /ó/. wfżytko (4). Różne aspekty gramatyki języka staropolskiego także można odtworzyć na podstawie źródeł pisanych. pisanie. Pisownia tego tekstu odzwierciedla wczesny etap rozwoju grafu polskiej. Na etapie rozwoju języka staropolskiego reprezentowanym przez nasz tekst litery wyróżnione tłustym drukiem w takich wyrazach jak dobre. nadal czytano jako samogłoski długie. pocogem (17) b. W niektórych staropolskich tekstach wymowę tę zaznaczano przez podwajanie liter samogłoskowych. stosowanie litery h nie reprezentującej żadnego dźwięku: tho (1).

Temat pra-słow. wilki -a-ami żonami -o-y. -mi laty -jo-mi mężmi -ja-ami duszami. Koń-cówka staro-pol. bogy-niami -jo-mi polmi -u- . Przykłady staropol. Przykłady staropol. Koń-cówka staropol. Temat pra-slow. -o-y (-i) wozy.

-mi synmi -i-mi kośćmi -n-y imiony -i-mi gośćmi -u-ami brwiami -t-y cielęty -n-mi kamień-mi -r-ami macierzami -s-y .

Pokrewieństwo tych języków dostrzec można w wielkiej liczbie wyrazów o podobnej strukturze fonetycznej. w skład której wchodzą zarówno języki indyjskie i irańskie. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 279 spokrewnione (szersze omówienie w rozdziale 10). Bardzo dużą rodziną jest na przykład rodzina języków indoeuropejskich. tzn. Tabela 3. jak i języki europejskie. bałtyckie. słowiańskie itd.2. języki germańskie.poprzez analizę najwcześniejszych udokumentowanych etapów rozwoju języków pokrewnych .„serce" śirdis „serce" srbdbce „serce" serce gi-gnosko „poznaję" co-gnosco „poznaję" zinóti „znać" znati „znać" znać agkho „ściskam" . takie jak łaciński. Takie języki tworzą rodziny językowe składające się z grup językowych.sio wy Analizując starsze teksty. Rekonstrukcja oparta jest na niewielkim zbiorze zasad związanych ze strukturą języka. która pozwala im . z upływem czasu ewoluowały z jednego prajęzyka. że niektóre języki są ze sobą genetycznie 9. takie jak wiersz Słoty. co ukazano poniżej. specjaliści z dziedziny językoznawstwa historycznego mogą dowiedzieć się wiele o dawnej pisowni. muszą zastosować metodę rekonstrukcji.dokonać ekstrapolacji wstecz i zrekonstruować prajęzyk. Jednak gdy pisany tekst nie jest dostępny. grecki. Pierwszym podstawowym założeniem jest. wymowie i gramatyce. Przykłady wyrazów pokrewnych w wybranych językach indoeuropejskich Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiewno-słowiański Polski kardia „serce" cord.

Od wymowy łacińskiego centum /kentum/ („sto") tę grupę języków nazwano umownie kentumową. realizowane na przykład w języku prabałtyckim jako */s/. italskiej i bałto-słowiańskiej (reprezentowanych tutaj przez języki grecki. należy pamiętać. italska (obejmująca łacinę). */g'/. trackoormiańska. W niej wspomniane spółgłoski palatalne uległy depalatalizacji. Powołując się na nią. celtycka i germańska. gdzie wyłoniły się grupy: indo-irańska. tzn. albańska i bałto-słowiańska. łaciński. odpowiadają (zapisanym tłustym drukiem) spirantom w językach satemo-wych. staro-cerkiewno-słowiański i polski) oraz innych grup z nimi spokrewnionych. możemy zrozumieć pewną ważną zmianę w historii języków centralnej części obszaru praindoeuropejskiego. anatolijska (obejmująca język hetycki). */g'/.) Jej wynikiem było przejście tych praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych w spółgłoski szczelinowe (spiranty). /ź/ oraz /s/. Zmiana ta nie dotarła natomiast do praindoeuropejskiego obszaru peryferyjnego. */g'h/. Porównania tego rodzaju pozwoliły na odtworzenie dziejów zmian fonologicznych i na rekonstrukcję systemu fonologicznego przodka grup językowych helleńskiej. że jest to tylko założenie. litewski. (zapisane tłustym drukiem) zdepalatalizowane spółgłoski zwarto-wybuchowe /k/. Jest to tak zwana zasada regularności i choć stosuje się do olbrzymiej liczby przypadków.ango „ściskam" ankstas „ciasny" QZT>kT> „wąski" wąski Drugim założeniem jest. Metodę rekonstrukcji zastosować można jednak także w odniesieniu do jednego języka i . (Gwiazdką oznacza się językowe formy zrekonstruowane. tę grupę języków nazwano umownie satemową. Zmiana ta znana jest jako spirantyzacja */k'/. W celu zrekonstruowania języka praindoeuropejskiego porównujemy ze sobą różne języki. */z/. /g/ w językach kentumowych. Tabela 4. Ze względu na pojawienie się spirantu między innymi w staroirańskim liczebniku satam („sto"). że w tych samych warunkach lub otoczeniu językowym dźwięk zmienia się w ten sam sposób w każdym wyrazie. */g'h/w języku prasłowiańskim Język praindoeuropejski Język prasłowiański Spółgłoski zwarto-wybuchowe palatalne: */VV */n'/ */n'h/ Spółgłoski szczelinowe dziąslowe: */«/ *hl Jak widać w zestawieniu pokrewnych wyrazów. /z/ w językach grupy bałto-słowiańskiej: litewskim (podgrupa bałtycka) oraz staro-cerkiewno-słowiańskim i polskim (podgrupa słowiańska). Tutaj są to spiranty /s/. helleńska (obejmująca grekę). */ż/. na rekonstrukcję języka praindoeuropejskiego. a w prasłowiańskim jako */s/. gdzie rozwijały się grupy je280 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE zyków: tocharska. takich jak greka czy łacina. Skutki spirantyzacji praindoeuropejskich */k'/.

Stało się tak we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej. zmiany mogą nastąpić wewnątrz sieci radialnych. istotnie ma w temacie jedną samogłoskę: (5) b. Metodę tę najczęściej stosuje 9. Typologia zmian językowych Zmiana może nastąpić we wszystkich omówionych dotąd w tej książce jednostkach języka. Dla ułatwienia analizy formy czasownika devoir przytoczone są we współczesnej francuszczyźnie: (4) a.e. Wyrazy i morfemy mogą zmienić swoje znaczenia.. takie jak szyk wyrazów. to znaczy na temat. a nie widoczna powyżej alternacja (oi: e). W pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej. . Na bardzo wczesnym.jedoisjamuszę" tu dois „ty musisz" U doit „on musi" nous devons „my musimy" vous deuez „wy musicie" ils doiuent „oni muszą" Uwzględniając zasadę regularności możemy przyjąć. W ich formach czasu teraźniejszego w trybie oznajmującym występują obecnie alternacje. Paradygmat ten widoczny jest nie tylko w przypadku de-voir. lecz także innych czasowników: je reęois l nous recevons od recevoir („otrzymać"). co doprowadziło do powstania tej nieregularności we wszystkich formach francuskich poświadczonych w dokumentach poczynając od IX wieku. Przeanalizujmy na przykład francuski czasownik devoir („musieć"). Chociaż brak dokumentów z języka praromańskiego czy też z wczesnych etapów rozwoju języka francuskiego.2. które dokonały się w paradygmatach dość dużej grupy czasowników francuskich. Może się zmienić użycie poszczególnych dźwięków. Zakłada się.wówczas mamy do czynienia z rekonstrukcją wewnętrzną. pozbawionym dokumentów etapie rozwoju języków romańskich (francuski to tylko jeden z możliwych przykładów) samogłoski w pozycji akcentowanej uległy dyftongizacji. Od czasów powstania najwcześniejszych dokumentów. samogłoska tematu nie uległa dyftongiza-cji.n. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 281 się w obrębie paradygmatów czasownikowych i rzeczownikowych..e peux l nous pouvons od pouvoir („móc"). jest o wiele późniejsze niż satemowa spirantyzacja praindoeuropejskich */kV. w tym czasowniku i w pozostałych czasownikach tej klasy samogłoska tematu we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej występuje jako dyftong (połączenie dwóch samogłosek. a w szczególności jej systemu akcentowego. Po pierwsze. gdzie w paradygmacie występuje zróżnicowanie form. mający to samo znaczenie. wcześniejsza wersja paradygmatu cechuje się jednorodnością. Przejście z łaciny do języków romańskich. gdzie akcent padał na znajdującą się przed sufiksem samogłoskę funkcjonującą jako połączenie między tematem a wykładnikiem czasu i osoby. Zmienić się mogą wzorce składniowe. */gY. je bois l nous buvons od boir („pić"). 9. 'debeo „muszę" de'bemus „musimy" 'debes „musisz" de'betis „musicie" 'debet „musi" 'debent „muszą" Dalsza analiza łaciny. Łaciński czasownik debere. datowane na okres od V do VIII wieku. */g'h/. Wspomniane dyftongi uległy w różnym stopniu dalszym zmianom. Wyróżnia się cztery rodzaje zmian.3. natomiast w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej jako (bardzo zredukowany) monoftong (samogłoska pojedyncza). że tam. tzn. która dokonała się przed 2000 rokiem p. z których jedna jest niesylabiczna). ilustrujący serię zmian. Jednak nie mamy prawie żadnych pisanych dokumentów pochodzących z wczesnych etapów rozwoju języków romańskich i możemy polegać tylko na metodzie rekonstrukcji wewnętrznej. że w pewnym momencie historii tego czasownika w całym paradygmacie istniał jeden temat czasownikowy. wskazówek w tym zakresie dostarcza klasyczna łacina. w których akcent padał na 282 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE pierwszą sylabę. pozwala sprawę wyjaśnić.

gdy pierwsze /r/ zmieniło się w /!/ i dało w wyniku późnołacińskie pelegrinus. W „Prologu" do Opowieści kanterberyjskich Geoffreya Chaucera (1387 r. Pierwotny szyk dźwięków (samogłoska + /r/) widoczny jest na przykład w łacińskim armus („ramię"). Na przykład w historii języka włoskiego dawna ła9. 9. złożeń. w wyniku której jeden dźwięk staje się mniej podobny do drugiego dźwięku będącego w jego bliższym lub dalszym sąsiedztwie.bardziej prototypowy (centralny) element jakiejś kategorii może stać się elementem peryferyjnym. może zajść zmiana w samym schemacie kategorii. brak /-g/ ryb. W dobie staropolskiej w regiolektach wielkopolskim. Po drugie. np. że w tych przypadkach zaszła zmiana w całym systemie. lecz także morfemów. Wreszcie pewna liczba zmian jest wynikiem działania analogii. by brzmiał pod jakimś względem podobnie do innego dźwięku w jego otoczeniu. staje się mniej prototypowe lub na odwrót. Po trzecie. np. spółgłoskę sonorną lub półsamogłoskę /j/ wyrazu następującego po nim. Do języka polskiego słowo to dotarło za pośrednictwem języka niemieckiego i przyjęło formę pielgrzym.3. Typologia zmian językowych 283 cińska grupa spółgłoskowa /kt/ zmienia się w /tt/. Innym rodzajem zmiany fonetycznej jest dysymilacja (odpodob-nienie). brak /-g/ ognia. W wieku XIV terminem z poziomu 284 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE podstawowego był jeszcze hound („pies"). Inne częste zjawisko to metateza. Proces ten obserwujemy na przykład w zmianie łacińskiego miraculum („cud") w hiszpańskie milagro („cud"): zmianie uległ szyk segmentów /r/ i /!/.7. a peryferyjny może stać się bardziej centralnym. w której prasłowiańskie */or/ przekształciło się w /ra/. „ogar"). 5. zmiany mogą oznaczać przesunięcia między sieciami radialnymi.3). Stało się tak na przykład w łacińskim słowie peregrinus („cudzoziemiec"). występujących w niektórych polskich regiolektach. Zmiana w sferze dźwięków może mieć charakter czysto fonetyczny i nie powodować zmian w systemie fonemicznym języka. Do takich procesów należy asymilacja (por. w wyniku czego to. fraz czy większych konstrukcji gramatycznych. w systemie fonolo-gicznym lub w systemie semantycznym.) opisana jest przeorysza i jej houndes („psy"): . Użytkownicy języka budują umysłowe kategorie lub sieci dla reprezentacji nie tylko wyrazów.) jest między innymi polska forma ramię. Innym przykładem dysymilacji jest przejście /kk/ w /tk/ widoczne w formach typu letki („lekki"). Zmiany wewnątrz sieci radialnej Zmiany wewnątrz sieci radialnej mogą zachodzić na obu końcach skali wyznaczającej poziomy organizacji języka. Wówczas elementy przechodzą z jednej kategorii lub sieci do innej. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu.1. Jednak nie możemy twierdzić. Porównaj współczesne niemieckie Hund („pies") i niderlandzkie hond („pies"). Modyfikacji uległa jedna wyizolowana kombinacja dźwięków. brak /-g/ jedzenia. co było bardziej prototypowe. Przykładem może być ewolucja angielskich wyrazów dog (obecnie: „pies") i hound (obecnie: „pies gończy".3. śląskim i małopolskim ostatnia spółgłoska wyrazu poprzedzającego została udźwięczniona przez początkową samogłoskę. w imiesłowie czasu przeszłego strony biernej factum („uczynione"). W semantyce zmiany zachodzić mogą w kategoryzacji: wewnątrz kategorii lub sieci radialnej albo też w interakcji między kategoriami. w wyniku której jeden dźwięk zaczyna być wymawiany tak. miętki („miękki"). Rezultatem metatezy z okresu rozpadu wspólnoty prasłowiańskiej (VIII-IX w. Asymilacja możliwa jest także w pozycji międzywyrazowej. który zmienił się we włoską formę fatto. w wyniku której dźwięki zamieniają się miejscami.

lecz może rasą dość często spotykaną. 1. które mogą zmieniać się także wewnętrznie lub w obrębie dwóch lub więcej sieci. formy. Było na niego takie zapotrzebowanie. zdrowy. natomiast przed /k/. Sieć radialną tych realizacji fonemu /t/ przedstawiono na rys. jak w cat-call („wygwizdanie"). wesół. poświęconym fonemom i allofonom. Jednak w niektórych dialektach /t/ pojawiające się po samogłosce w wygło-sie. a w pozycji nieakcentowanej między samogłoskami. 2.3. np.2. jak wyrazie city („miasto"). a od XVI wieku stały się one rzadkie. */godbm>-ł-jV> staropolskie godny. Pozostałe do dziś relikty. lecz mógł to być nawet mały pudel. 3 ilustruje allofony angielskiego fonemu /t/. pełny. że nawet go eksportowano i stopniowo nazwa tej bardzo prototypowej rasy psa zastąpiła nazwę całej kategorii. która była wynikiem scalenia odmiany rzeczownikowej z następującym po niej zaimkiem anaforycznym. natomiast w na-głosie akcentowanej sylaby występuje aspirowane [th] (tąp). jaką rasę psa autor miał tutaj na myśli. zwanych odpowiednio „złożoną" i „prostą". Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej Liczba realizacji fonetycznych. mastiff „dog angielski" 9. Rys. tzn. Ta z kolei w otoczeniu takim jak pretty good („dość dobry") może ulec redukcji do formy zerowej (0). jak w wyrazie beat („bić"). We wczesnym okresie rozwoju języka praindoeuropejskiego nie było różnicy morfologicznej między przymiotnikami a rzeczownikami. że mówimy o fonemach jako kategoriach. W epoce wspólnoty bałto-słowiańskiej wykształciła się złożona odmiana przymiotników. mocnego psa często używanego do pilnowania domów. gotowy. stanowią obecnie w kategorii polskiego przymiotnika zjawisko peryferyjne. Zatem obok dotąd prototypowej formy rzeczownikowej. reprezentowaną na przykład przez odmianę o nazwie mastiff („dog angielski"). lecz nie jest realizowana. . or milk and wastel-breed. wesoły. która od wieku XVI w języku angielskim brzmi dog. 9. pełen. które mają postacie oboczne: ciekaw. */godbnt/ > staropolskie godzien. W średnioangielskim dog. która istnieje pod względem strukturalnym. angielskiego lii. że stał się prototypem kategorii hound. bywa wymawiane jako [?].3. bywa realizowane jako zwarcie krtani [?] + [t]. wywodzące się z form niegdyś prototypowych. czyli allofonów danego fonemu. np. 1. tak samo jak poodle („pudel"). dużego. W podrozdziale 5. Te dwie formy wywodzą się z różnych odmian przymiotników. Nie jest jasne. Typologia zmian językowych 285 Podobny proces zmian dostrzec można także w formach gramatycznych. może przybierać formę spółgłoski uderzeniowej [r].5. zdrów. Już w języku staropolskim ujawniła się tendencja do ograniczania użycia form pierwotnej odmiany rzeczownikowej. Prototypowa wymowa/t/to nieaspirowane [t] (stop). Miała kilka małych psów. które karmiła pieczonym mięsem lub mlekiem i białym chlebem. np. Prostą odmianę przymiotników nazywamy rzeczownikową. między innymi ciekawy. pojawiła się nowa forma z końcówką pochodzenia zaimkowego. rys. Dog jako rasa psa spotykany był tak często. może być tak duża. Tę zmianę w sieci radialnej przedstawiono na rys. a jej pozostałości to formy typu ciekaw. był tylko jedną z ras. Zmiana wewnątrz sieci radialnej a) XIV wiek hound „pies" b) XVI wiek dog „pies" dog poodle spaniel greyhound mastiff poodle spaniel greyhound Aound „dog" „pudel" „spaniel" „chart" „dog „pudel" „spaniel" „chart „ogar angielski" np. We współczesnej polszczyźnie istnieje niewielka liczba przymiotników. gotów.(6) Of smalę houndes hadde she that she fedde With rosted flessh.

zrównał się z formą dopełniacza: synów. Tę zmianę oznaczającą przesunięcie do innej sieci radialnej przedstawiono na rys. Zatem użytkownicy współczesnej polszczyzny traktują żywotne rzeczowniki oznaczające osoby i żywotne rzeczowniki nie oznaczające osób jako należące do różnych kategorii. Jednak już wówczas istniały także jego bardziej specyficzne znaczenia. do oznaczania osoby. Porównaj: widzę synów (w staropolskim: widzę syny) i domy synów. Typologia zmian językowych 287 cza. Pojawiający się w wierszu Słoty wyraz twarz w znaczeniu „płeć" jest jednym z przejawów zmian. a następnie istotnej części ciała pozwalającej rozróżniać jedną osobę od drugiej. Rozróżnienie to ujawniło się formalnie tylko w liczbie mnogiej. wilki. co stworzone. 2. który w języku staropolskim zachowywał jeszcze swoje pierwotne znaczenie. Oznaczało to między innymi. 3. 3. syny. np. W „Wierszu o chlebowym stole" Sło.286 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Rys. płeć. a mianowicie oznaczał „stworzenie". Tylko to znaczenie zachowało się do okresu nowo-polskiego. Pierwszą z tych zmian zilustrować można historią polskiej deklinacji męskiej rzeczownika. „płeć" czy „forma". to znaczy w te warzystwie płci pięknej. co jednocześnie spowodowało wyodrębnienie się kategorii niemęskoosobowości.3. Porównaj: widzę wilki i ślady wilków. czyli kobiety: Ponadto już w języku staropolskim twarz to także „przednia strona głowy ludzkiej". Ana też ma k niemu rzecz obłudną. Rys. płci i formy.?cof-co«[khae?ko:l] ?t beał [bi:?t] tąp [thsep] th t stop [stop] r city [sin] (7) Aye fzmnog0 twarz0 czudno ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 A je s mnogą twarzą cudną. Znaczenie tej jednostki leksykalnej ulegało przesunięciu od oznaczania tego. Z domeny obiektów przyrody ożywionej przesunęło się ono do domeny części ciała. forma 3) przednia strona głowy człowieka W gramatyce sieć może podzielić się na dwie części lub zdarzyć się może rzecz odwrotna: dwie (lub więcej) sieci mogą połączyć się w jedną.1 ty mowa jest między innymi o zachowaniu się przy stole. np. 0 pretty good [pni gud] Przykład zmiany w sieci leksykalnej reprezentuje polski wyraz twarz. 288 . a mianowicie jej obli9. A będzie mieć rękę brudną. że w przypadku rzeczowników męskoosobo-wych pierwotny biernik. Zmiana leksykalna z przesunięciem do innej sieci radialnej Język staropolski twarz 1) stworzenie Język nowopolski twarz 1) przednia strona głowy człowieka 2) osoba. a mianowicie „osoba". Sieć radialna fonemu /t/ w języku angielskim . Porównaj no-wopolskie tworzyć („powodować powstawanie czegoś"). gdy zasiada l się doń z twarz0 czudn01 twarzą cudną (linijka 27). nadal różni się od formy dopełniacza: wilków. Natomiast w przypadku rzeczowników niemęskoosobowych biernik. W dobie nowopolskiej w obrębie rzeczowników żywotnych (rodzaju męskiego) ukształtowała się ostatecznie kategoria rodzajowa męskoosobowości.

a w deklinacji nijakiej końcówkę -om (np. kościom). czo fz0g* rofkazui0. Co <z k>siąg rozkazują. Objaśnienie: fkutki l s/rurir/(narzędnik liczby mnogiej) = czynami (W: Wydra W.] 9. Teraz pojęcie to będziemy stosować w odniesieniu do każdej kategorii językowej. Podczas gdy w języku staroangielskim oraz współczesnym niemieckim lub niderlandzkim schemat zdania jest w dużym stopniu swobodny. W formie tego przypadka nie ma już różnych kategorii odzwierciedlających rodzaj gramatyczny. latom. mężem. a szyk OPD . jak w polszczyźnie współczesnej. P a se biscop topam cyninge com. w deklinacji żeńskiej końcówkę -am (np. 20-nam.JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE W procesie odwrotnym kategorie mogą połączyć się. który odgrywa ważną rolę w składni danego języka. drugi zaś przy pomocy fonologii. polom.3.) W tekście (9) wyraz skutek nie odnosi się do rezultatu działania. Rzepka (red. cielętom). cit. wilkom. Ewolucję sieci leksykalnych .3. 9. lecz oznacza „czyn". (PDO) [Gdy biskup do króla przyszedł. a więc nie ma znaczenia takiego. synom) lub -em (np. takim jak (8)a. Przypatrzmy się znaczeniu wyrazu skutek w języku staropolskim i w polszczyźnie współczesnej. Poza elementami bardziej centralnymi lub prototypowymi. a nawet marginesowymi. Typologia zmian językowych 289 „Gdy biskup przyszedł do króla. która stosuje się do wszystkich elementów tej kategorii. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego wskazującego na uzupełnienie miejsca w rękopisie. W języku staroan-gielskim. Jegoż naśladują I skutki ukazują. natomiast szyk PDO występuje w zdaniu podrzędnym. ponieważ istnieje wiele różnych typów krzeseł. [wtedy dał on mu dom i siedzibę biskupa] „dał mu on dom i siedzibę biskupa. ba sealde hę him stówę and biscopsedl (OPD) v ! . op. gościem.R. każda kategoria ma także wysoce abstrakcyjną. W dobie średniopolskiej w celowniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów rozpowszechniła się końcówka -om. schematyczną reprezentację. Podobną ewolucję dostrzec można w sieciach niektórych wyrazów. tak jak we współczesnym języku niemieckim lub niderlandzkim.w zdaniu głównym następującym po zdaniu podrzędnym lub po okoliczniku ((8) b): (8) a. Pojawia się on między innymi w „Pieśni o Wiklefie" Andrzeja Gałki (XV wiek): (9) gegozz nafladuio. fkutki vkazui0.2.). Przyjrzyjmy się podstawowemu szykowi wyrazów w zdaniu. a zatem obecnie język polski ma jedną formę celownika liczby mnogiej rzeczowników. Pierwszy typ zmiany zilustrujemy przy pomocy gramatyki i słownictwa. elementami mniej centralnymi. We wczesnej staropolszczyźnie celownik liczby mnogiej rzeczowników deklinacji męskiej miał końcówkę -om (np. Na przykład. duszam." b. kamieniem). podstawowy szyk zdania występujący w zdaniu nienacechowanym (głównym) to POD." We współczesnej angielszczyźnie te trzy typy szyku wyrazów są zredukowane do typu POD. która łączyłaby w sobie wszystkie znaczenia. Zmiany w schematach Pojęcie „schematu" lub „znaczenia schematycznego" zastosowaliśmy dotąd w kontekście morfologii w analizie polskiego sufiksu -acz w rozdziale 3 (13) oraz w odniesieniu do pojęcia „schematu zdarzenia" w podrozdziale 4. musimy mieć abstrakcyjną ideę krzesła. schemat zdania w angielszczyźnie współczesnej jest w porównaniu z tamtymi stały i nieelastyczny.3. Zmiany w schematach mogą odbywać się dwiema drogami: schemat może rozwinąć nową formę lub też powstać może nowy schemat. Mogłaby ona mieć powiedzmy znaczenie „konstrukcja do siedzenia mająca cel użytkowy". i W.

Typologia zmian językowych 291 Tabela 5. Jedno z rozszerzeń ukazuje specjalizację w kierunku „czynu nagannego". Od polisemicznej sieci radialnej do jednoznaczności Język staropolski skutek Język nowopolski skutek „występek" „czyn „następstwo działania" „następstwo działania" „fakt" Rozwój nowego schematu może też nastąpić w wyniku rozpadu kategorii na dwie nowe lub połączenia się dwóch kategorii w jedną. czyli „występku". Przyjrzyjmy się przykładowi z historii języka polskiego. zapisywanej <f> lub <ph>. który utracił swoje staropolskie 290 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE znaczenie „sposób" oraz inne znaczenia i obecnie funkcjonuje podobnie jak słowo skutek w swoim dawnym prototypowym znaczeniu.3. Niektóre z tych wczesnych form 9. W języku prasłowiańskim i we wczesnym okresie rozwoju języków słowiańskich (a więc i we wczesnej staropolszczyźnie) fonemy /f/ i /f/ nie istniały.wyrazu skutek przedstawiono na rys. W sferze fonologii ten pierwszy rodzaj zmiany zwany jest często fonologizacją. 4. wyłania się nowy schemat. Mniej więcej w tym samym czasie zmienił się pod względem semantycznym wyraz czyn. Jak wykazano w rozdziale 5. a więc wyraz skutek nie jest już wieloznaczny. Znaczenia te pozostały żywe w dobie średniopolskiej. W języku staropolskim istnieje kilka rozszerzeń prototypowego znaczenia wyrazu skutek. Jeśli porównamy wyrazy w językach obcych z ich formami przejętymi przez wczesną staropolszczyznę (często za pośrednictwem języka staroczeskiego). wokół którego rozłożone są pozostałe allofony. a oznacza powstanie z allofonów jednego fonemu nowych fonemów. Gdy powstaje nowy fonem. W jeszcze innym znaczeniu skutek to „następstwo działania". Początkowo może on mieć tylko jeden allofon. Inne rozszerzenie to specjalizacja w kierunku „faktu". Jak widać z poniższego zestawienia. Sam fonem ma zatem charakter schematu. w polszczyźnie (i w innych językach słowiańskich) początkowo odpowiadały spółgłoski [p] lub [b]. występującej w zapożyczanych wyrazach spółgłosce [f]. który przy braku innych automatycznie staje się prototypem. Wczesne staropolskie odpowiedniki spółgłoski [f] w zapożyczeniach Źródła zapożyczeń Wczesny okres języka staropolskiego Język łaciński Język niemiecki . fonem można traktować jako kategorię głosek z prototypowym allofonem w centrum. 4. Jednak w polszczyźnie współczesnej zachowało się tylko znaczenie ostatnie: „następstwo działania". zauważymy uderzającą różnicę: w polskich słowach (podobnie jak w ich wcześniejszych czeskich formach) nie występuje spółgłoska [f]. którym był „czyn". Złożona niegdyś kategoria radialna stała się kategorią o wiele prostszą. Rys.

Fonologizacja spółgłosek [f] i [f] była wynikiem kilku procesów: a. Górnego Śląska): np. staw: *[stavb] > [stav] > [stafj. f chwała l fata: *[xvała] > [xfała] > [fała] (por. ubezdźwięcznienia w grupach spółgłoskowych: np. przetrwały do dziś (np. trawka: *[travtka] > [travka] > [trafka]. chwila l fila: *[xv'il'a] > fefila] > [fila] di zapożyczenia z języków obcych: np. ubezdźwięcznienia spółgłosek w wygłosie: np. Jednak to zjawisko nie zmieniło jeszcze systemu fonemicznego. Fabian w nazwie Pabianice. Szczepan). Sieradzkiego. Palenica.Fabianus Fabian ferala* (z łacińskiego) berło Josephus (z greckiego) Ożep Luciferus Lucyper Stephanus (z greckiego) Szczepan * Forma w języku staro-wysoko-niemieckim. kwiat: [kv'at] > [kf at] b. niemieckie Farbę > (XV wiek) * farba [farba]. berto. Lucyper. Łęczyckiego. a fonem /v'/ o wariant pozycyjny [f]. c. '!• W wyniku upodobnienia do sąsiedniej spółgłoski bezdźwięcznej oraz w wygłosie fonem /v/ wzbogacił się o wariant pozycyjny [f]. Małopolski. Nowe dźwięki uzyskały status . Jednak w dobie staropolskiej nastąpiła pod tym względem zmiana. łacińskie offerenda > niemieckie Opfer > czeskie ofe-: ra > staropolskie ofiara [of ara]. uproszczenia grup spółgłoskowych (w regiolektach Mazowsza. Falkow^ ski}.

Jednak pojawiające się w rezultacie tego przegłosu samogłoski nie były nowymi fonemami.siądę. widoczne w paradygmatach takich rzeczowników. Wskutek działania analogii miejsce starszych form żenię. utworzonej pod wpływem bezokoliczników typu siąść. Zmiana analogiczna to proces. Zmiana analogiczna Użytkownicy języka pragną.wiodę. ponieważ w temacie wszystkich przypadków upowszechniła się samogłoska. Stało się to przez analogię z formą licznych bezokoliczników 9. W jego wyniku w języku niemieckim pod wpływem sąsiedztwa samogłoski /i/ samogłoski tylne przekształciły się w samogłoski przednie bez utraty zaokrąglenia. Doszło do tego w wyniku uproszczenia grup spółgło292 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE skowych [xv] > [xfl > [fl i bcv'l > l/F l > [f] w wyrazach rodzimych oraz w rezultacie przyswajania [fj i [f] w późniejszych zapożyczeniach. sienie.las. Jednak dalsze istnienie oboczności samogłoskowych. świat (o świecie).3. We współczesnej polszczyźnie działanie analogii widoczne jest w niestandardowej formie wziąść („wziąć"). musi nastąpić bardziej lub mniej świadoma analiza rozpatrywanych jednostek. Staropolskie alternacje typu żona — o żenię. jednak potem w języku ogólnopolskim przyjęła się pierwotna forma chwila. siano — o sienie.3. wiedrze zajęły formy nowsze żonie.farba /f-/ czy wilk /v'-/ . że proces tych zmian analogicznych nie został doprowadzony do końca. Typologia zmian językowych 293 wieść . która występowała częściej. że fonemy /f/ i /f/ weszły do polskiego systemu spółgłoskowego w XIII wieku. która doprowadziła do ujednolicenia tematu niektórych rzeczowników pod względem samogłosek. sianie. dojć („dojść").widocznie dlatego. lecie . lesie . W ten sposób NI i /f/ oraz /v'/ i /f/ zaczęły kontrastować z sobą w takich parach wyrazów późniejszego okresu staropolszczyzny jak l warczeć lv-l . wiadrze. który wykazuje oboczność samogłoskową wywołaną przez dawną zmianę fonetyczną. Kolejnym procesem prowadzącym do powstania nowych fonemów jest przegłos. w nagłosie.zioło. Lucyfer. To pragnienie zaś może powodować zmiany analogiczne. to znaczy by były rozpoznawalne w większej jednostce. ujć („ujść") przekształciły swoje zakończenie na -ść. zajć („zajść").bezpośrednio z łacińskiego ferula. Użytkownicy języka taki paradygmat uważali za wygodniejszy . W wyniku tego procesu powstały oboczności samogłoskowe zachowane w znacznej mierze do dziś: żenić .żona. Stało się tak np. Dane językowe wskazują na to. (Formy ty. las (o lesie). Przegłos dokonał się także u zarania polszczyzny. gdzie <6> oznacza przednią zaokrągloną samogłoskę /oe/. gdy znalazły się w pozycji kontrastu z NI i /v'/. fe-rula . formami lub konstrukcjami i postanawiają (choć nie zawsze całkiem świadomie) jeszcze bardziej je upodobnić. wskazuje na to. wiadro — o wiedrze (będące wynikiem przegłosu) zamknęły.fila /f-/ (< chwila). Stefan) spółgłoskę [f) zachowały. siąść . w którym poszczególni użytkownicy języka zauważają podobieństwa między dźwiękami.4.l pu chwila i fila współistniały w końcowym etapie staropolszczyzny. że występuje w nim bardziej przejrzysty temat z jedną samogłoską. przyć („przyjść").) Powtórne zapożyczenia wymienionych wyrazów (Fabian. Na przykład w XVI wieku (początek doby średniopolskiej) staropolskie bezokoliczniki ić („iść"). Józef. najó („najść"). 9. Inny przykład to zmiana analogiczna. czyli zmiana wartości samogłoski. np. miara (o mierze). jak wiara (o wierze). w liczbie mnogiej rzeczownika Loch („dziura"): loch+ir > Lócher. by formy i konstrukcje były przejrzyste. ziele .lato.fonemów dopiero wtedy. Aby dokonała się zmiana analogiczna. Taki przegłos znany jest z badania rozwoju języków germańskich. a nie taki. .

idziesz. że często używana nieregularna forma może przez długi czas nie ulegać zmianom. języki angielski. W języku polskim swoistą odmianę mają czasowniki bać się. Przyczyny i przewidywalność zmiany Przedstawione wyżej przykłady pokazują. rosyjski czy polski czasów obecnych są dość odmienne od form sprzed czterystu bądź sześciuset lat. która nastąpiła w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego. lecz po mniej więcej tysiącu lat zmiana bywa tak fundamentalna. to zna je prawdopodobnie z utartych wyrażeń zawartych w powiedzeniu Ciemno choć oko wykol czy też w przysłowiu Kruk krukowi oka nie wykolę. Na przykład paradygmat czasu teraźniej294 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE szego liczby pojedynczej czasownika iść to formy idę. że zmieniają się wszystkie ludzkie instytucje. rodzaju męskiego i żeńskiego to formy: szedłem l szlam. Możemy zatem zakończyć niniejsze rozważania stwierdzeniem. francuski. Język może zmieniać się wolno. jechać.i jedynego w swoim rodzaju . W polszczyźnie standardowej te nieregularne typy koniugacji nadal opierają się zmianie na typy bardziej regularne. W tym przypadku zmianę motywowała nie tylko chęć posiadania przejrzystej formy. że język sprzed dziesięciu wieków staje się niezrozumiały. jeśli są często używane tylko we frazeologizmach. natomiast czasu przeszłego liczby pojedynczej. Podobnie dzieje się w wielu językach europejskich w przypadku na ogół dość nieregularnego czasownika odpowiadającego polskiemu być. stać. wykolesz. Osobliwe jest jednak to. . lecz także z dążenia do ustalenia relacji między formą a znaczeniem w stosunku jeden do jednego. ciąg struktur umysłowych i zjawisk o charakterze poznawczym. Nie ma na przykład dowodu na to. zadając kolejne pytanie: dlaczego język miałby się nie zmieniać? Warto też przypomnieć.Zmiany analogiczne wynikają nie tylko z dążenia do przejrzystości. lecz także chęć stosowania wyraźnego . idzie. wyklujesz. dlaczego w ogóle język się zmienia lub jakie są praprzyczyny zmiany językowej. mieć. Mianowicie rozdział końcówek -a i -u dokonał się na podstawie semantycznej. Jednak jak wykazuje analiza tekstów. że zmiana analogiczna często dokonuje się w przypadku form o średniej częstotliwości występowania i o średnim poziomie rozpo-znawalności. Jeśli na przykład użytkownik współczesnego języka polskiego w ogóle zna formy wykolę. wiedzieć itd. że wszystkie języki bezustannie się zmieniają. że inne t cechy ludzkiego umysłu pozostają niezmienne. że w czasie ostatnich wieków nastąpiła jakaś zmiana 9. w nieżywotnych zaś pozostały końcówki -a lub -u. wykolę czasownika wykłuć (używane obok form wyklują. takich jak męża. iść. możemy do tego pytania dodać zagadnienie prze-widywalności: Czy można przewidzieć. szedł l szła. Dlaczego język miałby być inny? Jednak jeśli potraktować język jako . Rozważmy na przykład analogiczną zmianę morfologiczną ze skutkami widocznymi w wieku XVI. psa. jeść. W rzeczownikach żywotnych (z wyjątkiem wołu) przyjęła się końcówka -a. wykluje). być. W ten sposób przez analogię do licznych form rzeczowników żywotnych. dawna forma dopełniacza liczby pojedynczej synu zmieniła się w syna. chcieć. kiedy zmiana nastąpi i w jakim pójdzie kierunku? Być może najłatwiej odpowiedzieć na pierwsze z tych pytań. 9. i można się z taką odpowiedzią nie zgodzić wskazując na to.wykładnika dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego należących do kategorii żywotnych.4. Przyczyny i przewidywalność zmiany 295 w pojemności ludzkiej pamięci. Pamiętając na przykład o zmianach form dopełniacza liczby pojedynczej polskich rzeczowników rodzaju męskiego. Zajmiemy się teraz bardziej fundamentalnym pytaniem.4. Ponadto bez zmian pozostają także rzadkie formy. szedłeś l sztaś.

np. aż pozostałe warianty zostaną przez użytkowników języka zapomniane. przesunął się w kierunku [ae] lub [e]. takich jak pamięć. pozycji ekonomicznej. dosłownie: „trawa"). Bez względu na to. jednego z pierwszych językoznawców. wykształcenia. Labov zauważył. do biegu rzeki. W swoich pracach Labov wskazał również na konieczność rozróżniania w analizach języka między wywołaniem zmiany. wprawdzie zmienianym przez użytkowników. Warto zauważyć. Język nie jest też instytucją społeczną. by mówić inaczej niż wczasowicze i bardziej utożsamiać się z wyspą. Okazało się. Zmianę językową porównuje on do takich zdarzeń. każda z tych odmian rozwija własną tożsamość. inni tę wymowę lub to słownictwo naśladują. nabierając jednak dodatkowej wartości społecznej. którzy posiadali lub dzierżawili tam domy. Podstawą tego poglądu jest fakt. że istniała korelacja między wiekiem a nasileniem tej zmiany (lub jej brakiem). Jedno z najbardziej znanych badań Labova dotyczy szczegółów wymowy rodowitych mieszkańców wyspy Martha's Yineyard położonej u wybrzeża stanu Massachusetts w Nowej Anglii (USA). którą jej użytkownicy mogą zmienić intencjonalnie tak. . że w wymowie stałych mieszkań296 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE ców wyspy pierwszy element owych dyftongów miał pozycję bardziej centralną niż w wymowie wielu odwiedzających wyspę latem gości. Czasem taka forma pozostaje w użyciu tak długo. W szczególności poddał on analizie stopień. że prestiż niekoniecznie (lub nieczęsto) łączy się z językiem wyższej klasy społecznej lub starszej grupy wiekowej. tym większą wagę przywiązywał do tego.Jedną z odpowiedzi na pytanie o praprzyczyny zmiany językowej znajdujemy w pracy Williama Labova. takie jak angielski wyraz grass („marihuana". tzn. Jest on raczej -jak mówi Keller . lecz nie intencjonalnie. Następnie forma ta rozpowszechnia się w społeczności językowej. czasami zupełnie blisko Martha's Yineyard. w jakim w wymowie mieszkańców wyspy przebywających na niej przez cały rok pierwszy element dyftongów /ai/ i /au/ uległ centralizacji. Widzimy tutaj. Zdaniem Keller a język nie jest podobny do zjawiska naturalnego. które początkowo było mniej lub bardziej przypadkową odmianą wymowy.1). Wówczas mamy do czynienia z prawdziwą zmianą językową. wyróżnianymi na podstawie wieku. gdy utożsamiła się z nim pewna szczególna grupa ludzi. to znaczy sposobem jej zapoczątkowania. a nawet płci. którzy wiązali zmianę językową ze zróżnicowaniem języka (patrz 9. jak można zmienić obowiązujące prawo. Niemiecki badacz Rudr Keller rozwija w swych pracach teorię wywołania zmiany. jak zjawisko. handlarzy narkotyków lub gangsterów. a resztę roku spędzali na j lądzie stałym. której w końcu może zostać przypisany pewien prestiż. a jej rozpowszechnieniem się w grupie użytkowników języka. a jego tło może być w gruncie rzeczy nieuchwytne dla analizy. Niektóre odmiany języka utożsamia się z pewnymi grupami społecznymi. co zostało powiedziane wyżej o strukturach umysłowych. a ponadto przy różnych okazjach nie formułują tych samych myśli w identyczny sposób.„zjawiskiem trzeciego rodzaju". PrzypaJr trując się bardziej szczegółowo danym zebranym wśród mieszkań-1 ców wyspy. ponieważ ludzie nie wymawiają wyrazów za każdym razem dokładnie w ten sam sposób. Im ktoś był młodszy. a nawet. Następnie rozpowszechniło się i jeszcze mocniej zakorzeniło. że stopień centralizacji był większy! w wymowie młodszej grupy użytkowników języka. Pewien rodzaj wymowy bądź wewnątrzgrupowe słownictwo. które cechuje się zmianami wywoływanymi w wyniku działania sił pozbawionych świadomości i intencji. że wymowa cechująca się dyftongami o scentralizowanym pierwszym elemencie stała się prestiżowa. Widać tu pewną paralelę do tego. mogą wywodzić się na przykład z języka punków. że języki zawsze przejawiają jakiś . który ulega zmianom w rezultacie erozji lub trzęsień ziemi.choćby niski — stopień zróżnicowania. Labov wyciągnął z tego wniosek. zazwyczaj jako jeden z kilku wariantów. nabrało prestiżu. jakie jest źródło prestiżu.

że potrafią określić zmiany. że zróżnicowanie języka doprowadzi do zmiany. upłynęło wiele czasu. Chociaż tendencja do stosowania formy dopełniacza w funkcji biernika liczby pojedynczej rzeczowników żywotnych 298 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE (rodzaj męski) miała swój początek w języku prasłowiańskim i nasilała się w dobie staropolskiej. a deszcz to zbiór zmiennych natury społecznej i poznawczej. Powróćmy teraz do modelu Labova. motywowane różnymi względami. z dwoma zupełnie różnymi wykładnikami tego czasu (infiksem oraz zmianą samogłoski w końcówce). muszą zrównoważyć potrzebę pełnego zrozumienia . jednocześnie zaś było w nim tyle innowacji. a ponadto ponieważ prawdopodobieństwo. przez całe wieki może się nie dziać nic. polski językoznawca Jerzy Ku-ryłowicz posługuje się obrazem systemu odwadniania: może się okazać. jakie się dokonają. nie widząc w nim problemu. przyczynia się w końcu do powstania zasadniczej zmiany sytuacji na jezdni. System odwadniania to przedstawione w tym rozdziale różne mechanizmy zmiany. Użytkownicy języka łacińskiego przypuszczalnie przez wieki uczyli się i używali tego trochę niewygodnego. Omawiając zmianę analogiczną. nic się nie dzieje. To właśnie owo dążenie do nowatorstwa wywołuje zmianę językową. że mogli mówiącego postrzegać jako kogoś inteligentnego lub w szczególny sposób elokwentnego. że językoznawstwo historyczne może zmiany językowe przewidywać. Nikt nie chce ich umyślnie powodować. lecz jeśli deszcz nie pada. jest niewielkie. Według tego modelu zmianę w języku wywołuje intencja jego użytkowników.jak korki uliczne. 9.a więc używania formy języka niezbyt odmiennej od formy języka słuchaczy . co widać w dokumentach pisanych.z dawką nowatorstwa wystarczającą. Następnie rozpowszechnia się ono wśród innych ludzi. Przyczyny i przewidywalność zmiany 297 słuchaczami. Jednak zanim dokonała się zmiana. Gdy użytkownik języka polskiego mówił po raz pierwszy o tym. którzy z jakiegoś powodu odmianie języka używanej w owej grupie przypisują wystarczający prestiż. że jakieś pomieszczenie pąka w szwach.4. rowy odpływowe czy kanały są na swoim miejscu. że wszystkie rury. dopóki pewien wariant formy językowej tak wyraźnie się nie zakorzeni. nie sposób twierdzić. Teorie (kognitywne lub inne) nie roszczą sobie pretensji do tego. takimi jak pragnienie uniknięcia kolizji z jadącym z przodu samochodem. Na przykład patrząc wstecz na łacinę. do dziś zachowały się frazeologiczne archaizmy takie jak siąść na koń (gdzie koń jest pierwotną formą biernika). występujący w niej sposób wyrażania przyszłości potraktować można jako przykład wysoce niestabilnego systemu morfologicznego. Ponieważ w każdej zmianie w grę wchodzą wielorakie zmienne natury poznawczej i społecznej. gdy te dwa rodzaje czynników nałożą się na siebie w odpowiedni sposób. lecz zachowanie każdego kierowcy. że przewidywania zleją się w jedno z opisem aktualnego stanu rzeczy. aby mogła się ona stać dla nich wzorcem. Nawet jeśli zespół okoliczności zdaje się gwarantować. między ciasnym ubraniem powodującym pękanie szwów a zatłoczonym pomieszczeniem dostrzec można było wystarczający stopień podobieństwa. że nadejdzie zmiana. zróżnicowanego systemu. którzy dążą do osiągnięcia sukcesu w komunikacji ze 9. Podobna sytuacja zaistniała w języku polskim. co mówią. żeby zwrócić uwagę innych na to. aby inni użytkownicy języka to wyrażenie zrozumieli. Podsumowanie .5. Nowatorskie wyrażenie naśladują jednostki należące do pewnej grupy. Zmiana może nastąpić dopiero wówczas. których dystrybucja zależy od klasy czasownika. Aby tego dokonać. Zrównanie formy biernika z formą dopełniacza tej grupy rzeczowników stało się normą dopiero w XVI wieku.

czyli odmiany zależne od wieku użytkowników języka: młodsi ludzie nie tylko wprowadzają wiele innowacji. czyli dialektów. w słownictwie. jak i historycznych. składnią i słownictwem. stosowana wówczas. zarówno geograficznych. Kategorie językowe tworzą sieci radialne. dzięki czemu nadal częściowo rozumiemy teksty sprzed czterystu. Natomiast język 9. co oznacza. najbardziej abstrakcyjną reprezentację tej kategorii. to bardziej reguły wskazujące na większościowy charakter danego zjawiska niż prawa w sensie fizycznym. Wymowa tej odmiany zwana bywa standardowym akcentem. Język ludności tubylczej danego terytorium.Językoznawstwo historyczne jest dziedziną językoznawstwa. to substrat językowy. Przy rekonstrukcji uwzględnia się nie tylko zasadę pokrewieństwa genetycznego. Tak zwane prawa głosowe. że rozumiemy biernie więcej dialektów. angielski fonem /t/ może obejmować takie allofony. a hound. jak zwarcie krtani [?] 300 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE . Substrat i superstrat wzajemnie na siebie wpływają. etno-lekty lub etalekty. Zmiany powodujące przesunięcie elementu do innej sieci zachodzą w zbiorze allofonów danego fonemu. pragermańskiego. który nawarstwia się na język ludności pierwotnej. czyli określenia regularności występujących w czasie zmian. Metody językoznawstwa historycznego to metoda filologiczna. morfologii itd. np. dysymila-cja i metateza. Zawdzięczamy to naszej kompetencji pandialektalnej. obecnie „pies gończy. mówimy o rekonstrukcji wewnętrznej. Zmianę językową można badać na jakimkolwiek poziomie języka. Jeśli rekonstrukcji dokonuje się nie przy pomocy różnych języków. Zmianę językową zrozumieć można jedynie na tle zróżnicowania języka. stosowana w przypadku wszystkich okresów i języków pozbawionych dokumentów pisanych. jak spiranty-zacja praindoeuropejskich */kV. na który nawarstwia się język ludności napływowej. lecz także rezygnują z pewnych form używanych lub tylko rozumianych przez starszych. lecz przy pomocy zjawisk tego samego języka. tzn.5 Podsumowanie 299 ludności napływowej. takie jak asymilacja. Mimo bezustannych zmian język zachowuje znaczną ciągłość. takimi jak regiolekty. W obrębie poszczególnych kategorii użytkownicy języka tworzą także schemat. socjolekty. Tutaj nastąpić mogą pomniejsze zmiany fonetyczne. Na zmianę językową szczególny wpływ mogą wywierać etalekty. morfologią. a niekiedy sprzed kilku tysięcy lat. Ten etap historii przypada czasami na czasy sprzed tysiąca. lecz składa się z pewnej liczby odmian. Użytkownicy danego języka mogą władać nie tylko odmianą standardową. tzn. Językoznawca historyczny porównuje formy językowe występujące w różnych pokrewnych językach i próbuje zrekonstruować prajęzyk (lub raczej jego część). praro-mańskiego. to superstrat językowy. */g'h/ w językach satemo-wych. lecz także jedną lub kilkoma innymi odmianami. Jedną z nich jest odmiana standardowa ze swoją wymową. prabałtyckiego czy prasłowiańskiego. najwcześniejsze stadium rozwoju jakiegoś języka. odnoszącą się do wszystkich jej elementów. */g'/. czyli pierwsze. których historyczną ewolucję można badać. jest dziś dość peryferyjnym elementem kategorii dog („pies"). Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu: np. Zmiana językowa nastąpić może wewnątrz sieci. która zajmuje się badaniem zmian językowych. ogar". gdy dostępne są teksty pisane. niż sami używamy. lecz także zasadę regularności. Pierwszym typem zmian są zmiany wewnątrz sieci radialnych. oraz rekonstrukcja. jak na przykład jest to w przypadku języków praindoeuropejskiego. Dany język nie istnieje bowiem jako monolit. a nawet sześciuset lat. w historii języka angielskiego najbardziej prototypowy element dog („dog") zastąpił całą pierwotną kategorię hound („pies"). pomiędzy sieciami oraz w schematach.

Objaśnienia: Linijka 47: mnogy l mnogi = niejeden .lub średnioangielski zróżnicowany szyk PDO. Jakie jego cechy wskazują na to. Podobnie sieć radialna wyrazu może zostać zredukowana z kilku znaczeń do jednego. w języku polskim rzeczowniki żywotne rodzaju męskiego podzieliły się na męskoosobowe (np. można znaleźć w pracach K.7. c. DPO. Pisarko-wej (1984).o żenię. 55 tho mu powe gefzdzaly To mu powie jeżdżały. ideą"). Licząc na korzyści. jak stało się to w przypadku polskiego wyrazu skutek.6. Nemofzebycz panicz taky Nie może być panie taki. Zalecana lektura 301 9. czfzo b0dze kfz0fz0tom znan Cso będzie książętom znan y zadobrego wezwań I za dobrego wezwań. co w przypadku fonemów nazywa się fonologizacją. 9. Jednak nawet wtedy. Różne kategorie mogą też połączyć się w jedną. wfzalky* Bo czego newe doma chowany Bo czego nie wie doma chowany. Ćwiczenia i zadania 1. nie musi ona zostać wywołana. staropolska forma o żenię zastąpiona została formą o żonie. mufzy gy wtem poczczycz Musi ji w tem poczcie wszelki. Nigdy jednak nie da się takiej zmiany przewidzieć. wilk). np. spółgłoskę uderzeniową [r] w pretty [pnn] lub nawet formę zerową w [pni]. syn) i niemęskoosobowe (np. 50 Ten ma f prawem wyfzey Ten ma z prawem wyżej sieść. że nie jest to tekst współczesny? Określ różnice między nim a językiem współczesnym. W dobie staropolskiej istniały odziedziczone po przedpolskim przegłosie oboczności samogłosek w temacie typu żona . Źródłem zmiany językowej jest pragnienie mówiącego. J. Walczaka (1999). Zalecana lektura Wstępne wiadomości dotyczące metod stosowanych w językoznawstwie historycznym oraz najważniejszych zmian. To jeszcze jeden oszołom („człowiek fanatycznie owładnięty jakąś sprawą.w cat-call. Wracając do początkowego pytania o praprzyczyny zmiany językowej. by przyciągać uwagę słuchaczy. 9. Tę sprawę trzeba nagłośnić („spowodować. czy zawierają one wyrazy zapisane w poniższych zdaniach kursywą lub czy podają ich współczesne znaczenia. np. Przyjrzyj się fragmentowi „Wiersza o chlebowym stole" Prze-cława Słoty (przytoczonemu w pisowni oryginalnej i we współczesnej transliteracji). który jako cecha danego wariantu pewnej formy językowej może prowadzić do jego rozpowszechnienia się. na przykład staro. fzefcz ma nań kafzdy wloCzycz czefcz Ma nań każdy włożyć cześć. w języku polskim w jedną kategorię celownika liczby mnogiej rzeczowników (z końcówką -om) połączyły się dawne kategorie celownika: męska (z końcówkami -om. fila < chwila) lub przegłos. Sprawdź w kilku starszych słownikach języka polskiego. przednia zaokrąglona samogłoska /ce/ w wyrazie Lócher („dziury"). a jednocześnie być zrozumiałym. jakie nastąpiły w rozwoju języka polskiego. Jaki możesz wyciągnąć wniosek? a. farba) i /f/ (np. -em). aby o czymś dużo mówiono"). np. w wyniku którego w języku niemieckim powstała np. Zmiany w schematach mogą spowodować redukcję zróżnicowania szyku wyrazów. lecz w wyniku zmian analogicznych w niektórych takich tematach oboczności zamknęły. Przykładem jest wyłonienie się w języku staropolskim fonemów /f/ (np. b. ODP uległ redukcji do współczesnego szyku POD jako jedynego typu zdania. Polski wyraz twarz zmienił się dość radykalnie. Mogą także powstać nowe schematy. W gramatyce jakaś kategoria może podzielić się na dwie lub trzy kategorie. 2. wśród źródeł tego procesu wymienić możemy prestiż. przechodząc z domeny „stworzenie" do domeny „część ciała". chcieli go wpuścić w maliny („świadomie wprowadzić w błąd"). Geft mnogy vbogy pan Jest mnogi ubogi pan. Strutyńskiego (1999) i B. żeńska (z końcówką -am) i nijaka (z końcówką -om). gdy obecne są wszystkie czynniki potrzebne do dokonania się zmiany.6.

Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski. R. cit. i W. Rzepka (red. bywały w świecie („Wiersz o chlebowym stole". */g'/.). Ja" .7. Wskaż w każdym z poniższych przykładów następstwa spiran-tyzacji praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych */k'/. W: Wydra W. 9. Ćwiczenia i zadania 303 Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiew-no-słowiański Polski oikhos „dom" vicus „wieś" uieśkelis „droga" vbsb „wieś" wieś granum „ziarno" źirnis „groch" ZT>rno „ziarno" ziarno ego ja" ego .) 3. op.302 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Linijka 50: fzefcz l sieść = siąść Linijka 53: gy l ji = go Linijka 55: gefzdzaly l jeżdżały = który jeździł po świecie. */g'h/ w językach satemowych i ich depalatalizacji w językach kentumowych.ja" as „ja" azj.

Porównaj staropolskie czosać l czeszą l czeszesz l czesze i nowopol-skie czesać l czeszą l czeszesz l czesze. Porównaj litewskie alkti („być głodnym") i polskie łaknąć.staropolskie jaz „ja" leikho „liżę" lingo „liżę" lieziii „liżę" lizati „lizać" lizać 4. jiż mącą <mie>. wyjaśniam"). Porównaj polskie gród i kaszubskie gard (np. obecnie: jesteś) w „Psałterzu floriańskim" (przełom XIV i XV wieku). c. g.> Utuczył jeś w oleju głowę moje. h. f. d. jakie podobne lub odmienne procesy zaszły w każdym z tych języków. .Jakie jest pochodzenie końcówki drugiej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasowników we współczesnej polszczyźnie? (Patrz rozdział 3). w Starogard). 5. „Psałterz floriański" (fragment psalmu 22) Ygotowal ies wobefrzenu moiem ftol przecywo tym gifzm00cz0.Ibel-bl b. Ytuczil ies woleiu glow0 moi0 akelich moy vpawai0czi kaco f wątli ieft <6. Porównaj łaciński sufiks przymiotnikowy -alisl-aris oraz łacińskie przymiotnikigeneralis („ogólny") i singularis („pojedynczy"). Porównaj łacińskie formy in i lustro oraz czasownik illustro („rozjaśniam. a kielich mój upawający kako światły jest.. .Czy mamy tu do czynienia z przykładem gramatykalizacji? . <7. Rosyjskie: nesti — nesu belit' — belyj c. Porównaj wielkopolsko-śląsko-małopolskie&osz /-ź/ owoców i mazowieckie kosz /-s/ owoców.Jaką rolę pełni w tym tekście wyraz jeś? . Przeanalizuj użycie staropolskiej formy jeś (druga osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika być. Porównaj wczesnoprasłowiańskie */gnetti/ i późnoprasłowiańskiej! */gnesti/ (> polskie gnieść). Jaki rodzaj zmiany ilustruje każdy z podanych przykładów? a.niosą bielić .> Ugotował jeś w obeźrzeniu mojem stół przeciwo tym.. a. Porównaj rosyjskie muz l muźestvo i polskie mąż l męstwo (/-żbs-/ > /-śs-/ > /-ss-/ > /-s-/).biały 6. b. Przytoczony fragment podany jest w pisowni oryginalnej i w transliteracji współczesnej.*lnesol *lbelitil* . Polskie: nieść . Prasłowiańskie: */nesti/ . e. Porównaj rosyjskie i polskie kontynuanty (elementy językowe będące kontynuacją) podanych niżej form prasłowiańskich i powiedz.

). jest przede wszystkim zainteresowanie kwestią pochodzenia języka oraz światowej migracji rodzaju ludzkiego. tej samej rodziny językowej i tego samego szczepu językowego. pewne grupy przeniosły się do Europy i Azji Środkowej. ewolucjonizm. typologia języków i językoznawstwo kontrastywne W rozdziale 6 wspomnieliśmy o podobieństwach i różnicach między poszczególnymi językami i wspólnotami kulturowymi pod względem słownictwa. zajmują się one także kwestią uniwersaliów językowych. etologia (nauka o zachowaniu się zwierząt). gdzie powstała jedna z największych rodzin językowych na świecie (języki indoeu-ropejskie). anatomia. całościowy opis dziedziny porównywania języków . czy dana odmiana języka jest dialektem. które dwa lub więcej języków poddaje analizie porównawczej i kontrastywnej w sposób bardziej szczegółowy niż jest to możliwe w typologii językowej.) Rozdział 10 Porównywanie języków: socjologia języka. Głównym celem socjologicznych badań języka jest opracowanie metod. do Europy.Objaśnienia: Vgotował ies l Ugotował jeś = przygotowałeś wobefrzenu l w obeźrzeniu = w spojrzeniu. Rys. Powyższe pytania są przedmiotem badań nie tylko językoznawstwa. leżą pose CL "< Sstawał w fazie uśpienia. Ludy z Afryki Wschodniej migrowały nie tylko do Afryki Zachodniej i Południowej. charakteru i ewolucji języka. pozwalających na określenie liczby języków istniejących na świecie oraz ustalenie. Z terenów Azji Środkowej coraz większe rzesze ludzi migrowały na zachód. jest w stanie opisać całość zagadnienia i dostarczyć odpowiednich Porównywanie języków jest jednym z głównych działań prowadzących do uzyskania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące pochodzenia. U podłoża językoznawstwa kontrastywnego. Czy powstanie języka zbiegło się w czasie z . Badania typologiczne natomiast próbują określić. Około 50 tysięcy lat temu rozpoczął się proces rozwoju poszczególnych języków. geografia ludności czy neurobiologia. Przyczyną. do Azji Połu-dniowo-Wschodniej. Jedynie bowiem podejście interdyscyplinarne. Rzepka (red. na jakiej podstawie pewne języki zaliczane są do tej samej grupy językowej.z punktu widzenia socjologii. 1 ukazuje ogólny kierunek ruchów migracyjnych. takich jak fizjologia. typologii oraz gramatyki kontrastywnej. dla której w różnych gałęziach wiedzy podejmuje się badania porównawcze języków. Środkowej i Południowej. która łączy w sobie wiele nauk. W: Wydra W. antropologia. op. cit. i W. Przedmiotem tego rozdziału jest systematyczny. Jest to dziedzina. ale także wielu innych nauk. inne powędrowały do Azji Północnej. Australii i Nowej Zelandii. w którym wiele dziedzin współpracuje ze sobą. w zasięgu wzroku gifz m00cz0l jiż mącą = którzy gnębią Ytuczil ies l Utuczył jeś = namaściłeś vpawai0czil upawający = hojnie pojący kaco fwatJi/ kako światły = jako jaśniejący światłem („Psałterz floriański". Podzieliwszy się na mniejsze plemiona. przez Cieśninę Beringa na Alaskę i do Ameryki Północnej. które zaczęły się rozprzestrzeniać jak ogień po stepie. gramatyki i skryptów kulturowych. R. lecz także do Afryki Północnej i na Bliski Wschód. czy też pełnoprawnym językiem.

1. Nowa Gwinea nieoczekiwanie nabiera znaczenia dla językoznawstwa. Określenie liczby języków Wciąż nie jest możliwe dokładne określenie liczby istniejących obecnie języków świata. czy językoznawcy nie mogliby wykazać się większą dokładnością.wyodrębnieniem się rodzaju ludzkiego? Według niektórych autorów miało to miejsce około 200 tysięcy lat temu w Afryce Wschodniej. czy dwie sąsiadujące ze sobą odmiany językowe stanowią dwa odrębne języki. 1. ponieważ obserwacja językoznawcza wymaga czasu. Nawet w samej Europie. częstokroć nie da się określić. To samo dotyczy wielu spośród języków afrykańskich i australijskich. jeśli natomiast warunek wzajemnej zrozumiałości nie jest spełniony. to 10. niektóre regiony świata. b) zweryfikowanie hipotez dotyczących pochodzenia i ewolucji języka ludzkiego. Szacuje się. na terenie obecnej Kenii. 10. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty Jednym z najczęściej stosowanych kryteriów określających status poszczególnych odmian języka jest ich wzajemna zrozumiałość: zakłada się. Wprowadzenie: porównywanie języków 309 mówią tym samym językiem lub dialektami tego samego języka. że na obszarze Nowej Gwinei funkcjonuje około jednej piątej wszystkich języków świata.2. Po pierwsze. gdzie w gruncie rzeczy nie ma już białych plam na mapie językowej.3. Afryka i Australia. Rozprzestrzenianie się języków Ocean Atlantycki a) przedstawienie ogólnego przeglądu kategorii i struktur językowych. wówczas są oni prawdopodobnie użytkownikami . a niektóre z nich nie zostały jeszcze ostatecznie rozpoznane. c) ustalenie zakresu opisowych modeli gramatyki języka. na wschód od Wielkich Jezior. Pojawia się zatem pytanie. że w niektórych rejonach świata istnieje ogromna liczba języków.1. czy też są re-giolektami jednego języka. Istnieją różnorakie przyczyny takiego braku precyzji.1. że jeśli mówiący są w stanie wzajemnie się zrozumieć. Wprowadzenie: porównywanie języków l z rn | y* oon R o Rys. przypisanie jakiejś odmianie statusu języka bądź dialektu tradycyjnie było. nie zostały jeszcze całkowicie zbadane pod kątem używanych tam języków. Okazuje się. funduszy oraz odpowiedniego poziomu wiedzy. np. Po wtóre. które można dzięki nim objaśnić. liczby zjawisk. tzn. że jest ich ok. Przez długie tysiąclecia język pozo10. i jest nadal. wynikiem decyzji o charakterze raczej politycznym niż językoznawczym.1. 10. 5000-6000. Wciąż brak danych na temat wielu z nich. Ostatnie badania wykazały.

z 70 milionami użytkowników. jednakże po pewnym czasie przyczynia się ono do ustanowienia reguł językowych i wzbogacenia zasobu słownictwa języka zinstytucjonalizowanego. kontaktu z nim i chęci jego zrozumienia. Tabela l pokazuje. Z punktu widzenia typologii bądź statystyki nadanie językowi statusu języka urzędowego nie jest istotne. . jak np. Mogą zdarzać się i takie sytuacje. aby zrozumieć dialogi w filmach na temat mafii. mogą one być dla siebie nawzajem zrozumiałe -jako sąsiednie elementy kontinuum dialektalnego. Natomiast linia oddzielająca dwa odrębne języki urzędowe. dlatego też jego status nie może być porównywalny ze statusem innych dialektów niemieckich. mimo że każdy mówi własnym językiem. Obok kontinuum geograficznego istnieje także kontinuum historyczne. także jako jednego z urzędowych języków Unii Europejskiej. ale nadrzędnym językiem urzędowym pozostaje standardowa odmiana malajskiego. że zrozumienie innego języka czy innego dialektu jest przeważnie ujmowane procentowo i zależy często od stopnia znajomości tego języka. jest jednak decyzją czysto polityczną.. W Azji odmiany malajskiego traktowane są zarówno jako dialekty. jawajski . które określają obowiązkowy i fakultatywny zakres wykorzystania tych języków oraz różnorakie stopnie ich urzędowego statusu. w których mniejszości narodowe posiadają autonomię językową. Komunikacja językowa w Malezji odbywa się powszechnie w oparciu o taki czy inny dialekt języka baazar-malajskiego. na obszarze przygranicznym między Niemcami a Holandią przebiega przez terytorium. luksemburski posiada bogatą tradycję literacką. że można znaleźć dowody na istnienie kontinuum dialektalnego. Tak więc wzajemnie zrozumiałe bywają także stosunkowo bliskie sobie dialekty bądź języki. Nawet wtedy.na przykład Duńczycy i Norwegowie doskonale się nawzajem rozumieją. W wielu krajach. gdy sąsiadujące ze sobą dialekty podporządkowane są różnym językom urzędowym. a w wyniku ewolucji pojawiają się nowe. zwłaszcza w telewizji.różnych języków. że językiem urzędowym nie stanie się któryś z największych języków narodowych. tj. niemiecki i niderlandzki. Jednakże. Niektóre języki zanikają. a co za tym idzie. w których tylko jeden z rozmówców rozumie drugiego. jak i występującej między nimi wzajemnej zrozumiałości. istnieją specjalne prawa językowe. Rozwiązaniem problemu granic między językami czy dialektami. na którym sąsiadujący ze sobą przez granicę mieszkańcy mogą się z łatwością porozumieć. nawet w obrębie szczegółowo zbadanego kontynentu europejskiego: na przykład w granicach obszaru niemieckojęzycznego dialekty północne są prawie całkowicie niezrozumiałe dla użytkowników dialektów południowych i na odwrót. Tak było w przypadku łaciny klasycznej. Adaptacja tego języka zakończyła się sukcesem i w chwili obecnej funkcjonuje on pod nazwą bahasa-indonezyjskiego lub też indonezyjskiego malajskiego. W Indonezji jeszcze na długo przed odzyskaniem niepodległości politycy zdecydowali. jest pojęcie kontinuum dialektalnego. jak i języki urzędowe. ale indonezyjska standardowa odmiana malajskiego.. która ostatecznie za312 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. rozciągającego się od Morza Północnego lub Morza Bałtyckiego aż po Tyrol. używa się go też w dużym zakresie w mediach. Natomiast dwa dialekty tego samego języka urzędowego oddalone od siebie geograficznie nie muszą wykazywać tej cechy. Znaczny procent wzajemnej zrozumiałości odnotowuje się również w obrębie języków skandynawskich . Kolejny problem dotyczący kwestii zrozumiałości polega na tym. Jednakże wszystkie te dialekty zestawione razem wykazują pewną ciągłość. Można jednakże dostrzec spore odstępstwa od tej reguły. w odróżnieniu od innych dialektów niemieckich. uznawany jest za dialekt języka niemieckiego. Promowanie luksemburskiego jako trzeciego języka urzędowego Luksemburga. Włosi z regionu Alp muszą korzystać z napisów na ekranie.

Najbardziej „międzynarodowe" języki świata Język Liczba rodzimych użytkowników* Liczba krajów. na których jest używany. otrzymany przez nas obraz będzie zupełnie odmienny. Jednakże. co pokazuje tabela 2. które języki na świecie mają największe znaczenie. czy też sytuacja ekonomiczna kraju jego pochodzenia (wyrażona w miliardach dolarów amerykańskich). Pod względem liczby użytkowników dominować będą języki azjatyckie. na których jest używany Produkt Narodowy Brutto w miliardach dolarów amerykańskich w głównych krajach** i angielski 300 47 5 1069 Wlk. w których dany język jest językiem urzędowym. jeśli oprócz kryterium liczebności zastosujemy także inne kryteria.w zależności od przyjętych przez nas kryteriów. 313 Tabela 2. otrzymamy różne wyniki . próbując określić. takie jak liczba krajów. Języki o największej liczbie użytkowników (w milionach osób) mandaryński chiński 885 portugalski 1175 rosyjski 'Tabela 3. liczba kontynentów. w których funkcjonuje jako język urzędowy Liczba kontynentów. Brytania ifrancuski 68 .Ogólnie rzecz biorąc.

30 3 1355 Francja sarabski 139 21 2 38 Zjedn. Emiraty Arabskie Ihiszpański 266 20 .

2 525 Hiszpania {portugalski 175 7 3 92 Portugalia miemiecki 118 5 1 2075 Niemcy iindone-ayjski 193 4 1 167 Indonezja rmalajski .

Powyższe dane liczbowe pokazują jasno. maj wspólne źródło. wydaje się oczywiste.indoeuropejskiej rc dziny języków. słowiańskie. poświęconym problemom językozna\ stwa historycznego. Rodziny językowe dzieli się następnie na gałęzie (np. gałęzie z kolei na grupy (np. język irańskie. które im odzwierciedlać relacje między członkami rodziny ludzkiej. ma to miejsce w przypadku indoeuropejskiej rodziny języków. status języka urzędowego w tak dużej liczbie krajów oraz obecność na tak wielu kontynentach. Języki J które wykazują znaczną liczbę podobieństw pod względem fonologw cznym.. ale.2. 10.1. Typologia języków 315 W tym rozdziale natomiast skoncentrujemy się na rezultatach historycznego różnicowania. Badanie procesu wyodrębniania się rodzin językc wych oznacza zatem badania historyczne oraz rekonstrukcją starł szych form językowych. grupy romańskie i germańskie gałęzi zachodnioeuropejskiej). Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii Klasyfikowanie języka ma bogatą tradycję pod względem pról określania rodzin językowych. Oba te zagadnienia! omówimy w kolejnych podrozdziałach.(^Grimes 1996. że język angielski stał się w czasach obecnych Językiem światowym". Azji i w obu Amerykach rozróżnienia te są konieczne. podkreśla ono związki wewnętrzne między członkami takiej rodziny. Tabela 5 przedstawia klasyfikację . uniwersa-lia natomiast pozwalają nam zorientować się. Nierzadko. Pojęciem centralnym pozostaje rodzina języków. hindi). Metafora rodziny sugeruje istnienie genetycznego pokrewieństwa między pewnymi językami.. wiele grup natomiast może się dzielić na podgrupy. I tak. **Fischer Weltalmanach 1997) 314 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. a także kierunkóv wielkich historycznych zmian fonetycznych czy strukturalnych. zwanych prajęzykami. k^ re powodowały różnicowanie się języków. w jaki sposób języki podporządkowują się tym ogólnym zasadom. Biorąc pod uwagę ogromną liczbę użytkowników. kryteria wewnątrzjęzykowe natomiast służą określeniu stopnia pokrewieństwa genetycznego między językami spokrewnionymi oraz uniwersalnych cech strukturalnych wszystkich języków. tzn. łacina. Oprócz pojęcia rodziny językowej.2. jak np. grupy językowej. opisane w poprzednim rozdziale. U samego jej szczytu znajduje się kategoria typu. Typologia języków Kryteria socjologiczne. że język angielski zajmuje najwyższą pozycję. w wielu bardzo złożonych sytuacjach językowych w Afryce. typologia języka stosuje obecnie bardziej złożoną systematykę. morfologicznym oraz składniowym. 10. • 10. pomagają w klasyfikacji języków pod względem aspektów zewnętrznych. gałąź zachodnioeuropejska rodziny indoeuropejskiej). Informacje na temat pokrewieństwa genetycznego języków pośrednio poszerzają naszą wiedzę na temat wzorców migracyjnych ludności. szczepu i rodziny wzajemnie się na siebie nakładają. poziomy typu. greka. czyli grupa języków należących do różnych rodzin językowych odległe ze sobą spokrewnionych. języki celtyckie. która nie jest spokrewniona z żadną inną. leksykalnym. romańskie orai germańskie należą do jednej wielkiej rodziny . Zagadnienia te były prz miotem analizy w rozdziale 9. Poziom niższy klasyfikacji stanowi szczep. jak pokazują tabele 4 i 5. niektóre języki indyjskie (np.2. Kategorie te są przedstawione i zilustrowane na przykładzie niektórych języków afrykańskich w tabeli 4.

w afrykańskich językach subsaha316 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. I tak np. Dane w tabeli 4 pokazują. tzn. datowanymi (przez Jean Aitchison) na 50 tysięcy lat p. To z kolei dowodzi.. że w przypadku języków bantu pojęcia „szczep" i „rodzina" pokrywają się. że będziemy się też odnosić do regionów geograficznych.n. Ze względu na to.e. szczep bantu sam w sobie zawiera tylko jedną rodzinę. Tabela 4. W tym przypadku ogromnej wagi nabiera pojęcie typu. l . będzie mowa także o serii typów. którzy posługują się głównymi językami zulu i xhosa. Oznacza to. że podczas gdy język bantu jest daleko spokrewniony z innymi kongo-nigeryjskimi szczepami językowymi. trzech typów oznacza.najważniejszych obszarów językowych świata. którzy mówią nieco mniej licznymi językami ndebele i swazi. Tabela 6 zawiera przegląd rodziny indoeuropejskiej. a każda gałąź z kolei zawiera dużo więcej grup i podgrup. grupa języków nguni w Afryce Południowej obejmuje większość użytkowników języków afrykańskich w tym kraju. że ludy przybyły do tych części Afryki na długo przed narodzinami języka". oraz tych. tzn. Poziomy taksonomiczne w klasyfikacji językowej (na przykładzie Typ Szczep Rodzina Gałąź Grupa Podgrupa mger-kongo benue-kongo ubongi bantu bantu północno-zachodnia pólnocno-wschodnia poludniowo-wschodnia venda tsonga sotho ngum zulu xhosa swazi ndebele ryjskich. które zostały wymienione. Tabela 5 przedstawia niektóre systemy pokrewieństwa między różnymi językami na całym świecie. khoisan [khoiń] i nilo-saharyjskim) nie ma genetycznego pokrewieństwa. że między tymi językami (niger-kon-go. Wyodrębnienie w pierwszej serii. Rodzina ta jednakże dzieli się na o wiele więcej gałęzi niż te. tych.

oraz jedną „rodzinę". tzw. I tak grupa trzecia. są rezultatem podziałów w głównej mierze geograficznych. języki nostratyckie (termin zaproponowany przez duńskiego językoznawcę Holgera Pedersena w 1903 r. rodzina nilotycka 2.3. 318 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Rodzina kuszytyjska. gdy w grę wchodzą odizolowane przypadki języków odległych od siebie geograficznie i/lub historycznie. np. Ogólnie przyjmuje się tę drugą możliwość w sytuacjach. Istnieje wiele dokumentów pisanych. jako dalece spokrewnione zbiory rodzin. Na przykład wyraz dog (ang.4. szczep i rodzina pokrywają się wzajemnie.2. Rodzina semicka. somalijskim. Na podstawie danych empirycznych przyjmuje się. Główne obszary językowe świata 1. Języki subsaharyjskie 1. Typologia języków 317 kich krewnych.). tzn.rzecz ma się odmiennie: wszystkie języki należą do jednego szczepu afro-azjatyckiego. np. hebrajski. co pozwala naukowcom zrekonstruować proces ewolucji różnych gałęzi. może okazać się użyteczne.2. np. Afryka Północna i Środkowy Wschód: szczep afro-azjatycki 2. że wszystkie języki świata są ze sobą genetycznie spokrewnione. Typ niger-kongo. Opis zawarty w tabeli 5 odzwierciedla kompromis między tymi dwoma poglądami. kategorie typ. że szczep afro-azjatycki to jedyny zbiór sześciu grup językowych. z wyjątkiem drugiej. Rodzina berberyjska . według którego wielu naukowców zakładało.1. Jak widać w tabeli 6. w obrębie których języki mają dale10. Wynika z tego. istnieje dalekie pokrewieństwo. bez konieczności określania jakiegokolwiek pokrewieństwa genetycznego między typami w danej serii geograficznej.3. np. somalijski. hebrajskim czy arabskim. np. postrzegane były przynajmniej jako „szczepy". w myśl którego wydzielenie pewnych serii geograficznych. języki etiopskie 2. wymienione w tabeli 5. Tabela 6 przedstawia typ indoeuropejski.nie mający nawet odległych związków z innymi językami. Wynika z tego. bez wskazywania na jakiekolwiek pokrewieństwo między nimi. ale dwie główne gałęzie: gałąź satemową i gałąź kentumową (por. aramejski 2. nama 1. Typ khoisan (khoiń). rodzina bantu 1.na Środkowym Wschodzie i w Afryce Północnej . Obecnie jednak znaczna liczba językoznawców domaga się solidnych dowodów empirycznych na poparcie istnienia określonego pokrewieństwa. Tabela 5. że istnieje pokrewieństwo genetyczne między prawie wszystkimi grupami języków indoeuropejskich. grup i podgrup. niespokrewniony z jakąkolwiek inną grupą czy rodziną. Typ nilo-saharyjski.W drugiej serii języków . Tradycyjnie te cztery kategorie języków nostratyckich.1. inne natomiast są kwestią przypadku. W tabeli 5 indoeuropejska rodzina języków umieszczona została wraz z kilkoma innymi typami w grupie języków nostratyckich. Oznacza to. gałąź khoekhoe. rozdział 9). Można zatem wykazać. który obejmuje tylko jeden szczep i jedną rodzinę. odzwierciedla wcześniejsze podejście do typologii języka. np. Niektóre z cech wspólnych różnym językom mogą być objaśnione na gruncie podobieństw genetycznych.2. np. Staroegipski i koptyjski: obecnie wymarłe 2. że między rodzinami i językami w tej drugiej serii. że indoeuropejska rodzina językowa stanowi jeden „typ". jeden „szczep" . grupa arabska. że wszystkie grupy wymienione w tabeli 5.

2.1. szczep parna nyungan.3.5. Typ uralski.1. Języki austryjskie 4.3.4.6.1.1. Języki południowoamerykańskie 10.1. Języki Indian Ameryki Północnej 6.2. np. Rodzina wakashan. rodzina chińska. armeńskie 3.1. Języki północnoamerykańskie (wybrane rodziny lub szczepy) 6.2. np. bengalski. Języki nostratyckie 3. Rodzina athapaskańska.1. południowokaukaski.1. łacińskie 3. np. rodzina mon-khmer 4. Typ drawidyjski. navaho 6.1. Języki australo-azjatyckie i języki Pacyfiku 5. Typ austro-azjatycki. turecki).1. kwakiutl.1. Języki indoeuropejskie szczep = gałęzie rodzina grupy (podgrupy) 3.4.1. hopi 6. albański 3. tamilski.2. np. indoaryjskie 3. telugu 4.1. germańskie — wschodniogermańskie — pólnocnogermańskie — zachodniogermańskie pojedyncze języki hindi. Typ australijski (250 języków). Grupa polinezyjska 6.1. Typologia języków 319 Tabela 6.5.2. np.2.3.1. japoński 5. np.1. Typ ałtajski. słowiańskie i— wschodniosłowiańskie h. indonezyjski. Rodzinaeskimosko-eleucka 6. grupa turecka (np. Typ indoeuropejski (por. mbabaram 5. romańskie wschodnioromańskie — ibero-romańskie — galo-romańskie — retoromańskie 3.1. greckie 3. bałtyckie 3. Języki papuaskie (750 języków w Papui Nowej Gwinei) 5.1. np. np. nootka 6. Koreański.4. irańskie 3.1. Języki mezoamerykańskie.3. estoński.1. Typ austronezyjski (800 języków).3. tabela 6) 3.2. np.4.4. nepalski.2. jawajski 5.1. lapoński. Rodzina czadyjska.zachodniosłowiańskie i— południowosłowiańskie 3.1. grupa mongolska 4.1.2.2.1.1.2. hausa 3. fiński. sanskryt (wymarły) perski. gruziński 3.2.1. kurdyjski . celtyckie Egoidelskie brytańskie 3.2a. węgierski 3. np. szczep malajski.1.3. rodzina tybetańsko-birmańska 4.2. Języki sino-tybetańskie.4. np. rodzina majańska 6.3. np. np.2. Szczep uto-aztecki.1. np. Typ kartweliański.

regulujące sposób. sufiks -i w łacińskim veni (przyszedłem) lub -is w venis (przyszedłeś). 5.3. tak jak łacina.2. wymienione w tabeli 2. Forma językowa lub kategoria wyrazu przyjęta przez daną jednostkę w którymkolwiek języku jest nieistotna. jak np. Można tu wykluczyć możliwość zapożyczenia z języka angielskiego. W tym szczególnym przypadku wnioski są niepodważalne. nie posiada rzeczowników i. wyraża odniesienie do osoby mówiącego (ja) i słuchającego (ty) poprzez afiksy dodane do czasownika. szkocki. Uniwersalia językowe jako podstawa typologu Mimo że między językami przynależącymi do różnych typów mogą istnieć ogromne różnice. W rozdziale 6 pojęcia uniwersalne. W myśl twierdzenia. serbochorwacki.litewski. albo jako afiksy (morfemy związane). sardyński hiszpański. iż w każdym języku osobno i we wszystkich językach świata razem jako pierwszy pojawia się niewielki zbiór . czy podobne elementy językowe mają znaczenie dla klasyfikacji. ilości. . białoruski.2. duński. afrikaans. kornwalijski (wymarły) gocki (wymarły) szwedzki. W tym przypadku mamy do czynienia z uniwersaliami przedstawieniowymi. ponieważ mamy obszerną wiedzę na temat języka angielskiego i jego rozwoju. co sugerowałoby. jednym z aborygeńskich języków Australii (patrz tabela 5.3). że zasady konwersacji. czeski. w jaki porozumiewamy się między sobą. Na przykład wyrażenie pojęć Ja" i „ty" nie musi mieć formy zaimka. przypadkiem ma takie samo znaczenie jak dog w języku angielskim. istnieje także zadowalające wyjaśnienie etymologiczne poprzez odwołanie się do języka praaustralijskiego. decyzja. Z kolei nootka. zachodniofryzyjski. niderlandzki. przedstawione zostały jako elementarne jednostki semantyczne: swego rodzaju „alfabet myśli ludzkiej". bretoński.1). farerski angielski. kiedy języki są słabiej udokumentowane. kataloński. łotewski rosyjski. słoweński. wszystkie języki mają pewne cechy wspólne. wschodniofryzyjski. wysokoniemiecki. Kwestia uniwersaliów wspomniana była w rozdziałach 6 i 7. Typologia języków „pies") w mbabaram. Język 321 jest przede wszystkim wykorzystywany jako środek komunikacji. ukraiński polski. dolnoniemiecki. Natomiast w innych przypadkach. Można uogólnić powyższe fakty i stwierdzić. że muszą istnieć również uniwersalia interpersonalne. 10. włoski. że pojęcia uniwersalne są językowo oddawane albo jako jednostki leksykalne (morfemy swobodne). słowacki bułgarski. to niektóre spośród uniwersaliów interpersonalnych lub pragmatycznych. norweski. które się kryje pod tym terminem.około 60 podstawowych pojęć. islandzki. może okazać się trudniejsza. gaelicki walijski. Można przyjąć. zakładanie pokrewieństwa genetycznego między językami mbabaram a angielskim jedynie na podstawie tego jednego przypadku byłoby zatem błędem. luksemburski 320 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. 10. może być także morfemem związanym (sufiksem fleksyj-nym).. przynajmniej zasady jakości. i relewancji (patrz rozdział 7.. macedoński (nowo)grecki rumuński. ludzki aparat pojęciowy rozwinął się tak.2. jeden z języków Indian Ameryki Północnej. prowansalski irlandzki. które nazywamy uniwersaliami. portugalski francuski. czy też są one jedynie zbiegiem okoliczności.

są to albo „zielony" albo „żółty". tym trzecim jest „czerwony". W językach. Jednak dwójka amerykańskich badaczy. Bardzo dobrym tego przykładem są nazwy podstawowych kolorów. jak „czarny" i „biały" (lub odcienie „ciemny" i jasny"). morfemów. że język musi posiadać minimum dwie samogłoski. W przypadku czterech lub pięciu określeń. stwierdziła po przeanalizowaniu dużej liczby języków niezwykłą regularność pod względem dystrybucji podstawowych określeń kolorów na całym świecie. następnie zaś mamy do wyboru cztery możliwości: „fioletowy". Typ uniwersaliów. Uniwersalizm fonologiczny: dystrybucja podstawowych samogłosek 10. ta opozycja jest bardziej widoczna niż rozróżnienia po322 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKAJ Tabela 7. że gdyby w jakimś języku istniały jedynie dwie samogłoski. „pomarańczowy" i „szary". tzn.. wyrazów. wyżej wymienione cztery kolory fazy 6 mogą pojawiać się znacznie wcześniej niż kolory przypisywane fazom wcześniejszym. nie są one jednak złożone wewnętrznie. Brent Berlin i Paul Kay. pod warunkiem przeprowadzenia wystarczającej ilości badań. które same w sobie mogą być postrzegane jako jasny (zielony. u/ lei . które można znaleźć we wszystkich językach świata oraz ustalić. gdyż np. albo potwierdzić. jest opozycja pomiędzy dwoma ekstremami.)". stanowią jedynie listę twierdzeń. tzn. w jakiej kombinacji czy kolejności należy je wybrać. Języki posiadają przynajmniej dwa podstawowe określenia kolorów. Liczy się jednak raczej sama zasada. Jeśli język posiada trzy określenia kolorów. które wykazują największe różnice.2. o ile w ogóle się je wybierze. „różowy". że da się zaobserwować wyraźną systematyczność w rozwoju określeń kolorów. jest znacznie bardziej złożony. Tabela 7 przedstawia podsumowanie tych spostrzeżeń. Szóstym określeniem jest „niebieski". Jedno z uniwersaliów zakłada. • i 7ńłtv szary biały ZOIt" < czerwony < lub < niebieski < brązowy < różowy czarny zielony pomarańczowy fioletowy między poszczególnymi kolorami. Podobną zasadę można by hipotetycznie zastosować w odniesieniu do systemu samogłosek w języku. Uniwersalia leksykalne: dystrybucja określeń kolorów faza l faza 2 faza 3 faza 4 faza 5 faza 6 . Kolejny kolor to „brązowy". Typologia języków /i. byłyby to dwie spośród trzech samogłosek głównych będących w największej opozycji do siebie nawzajem. niebieski itd. albo obalić w odniesieniu do 5000 lub 6000 języków świata. Porządek wzrastania liczby określeń kolorów pokazuje. Pierwotnie przyjmowano. na podstawie którego tworzy się te pojęcia. struktur składniowych itd. /a/ i | Tabela 8.Chociaż te typy uniwersaliów językowych mogą się wydawać interesujące i przekonujące. że najbardziej istotnym kryterium. fakt. Próbuje się raczej określić takie elementy spośród ogólnego systemu dźwięków. który tradycyjnie był i jest przedmiotem zainteresowania typologii językowej. Jednak badania ostatnich lat wykazały. które mają odpowiedniki jedynie dla barw „biały / czarny" lub odcieni jasny / ciemny. takie. niebieski itd. że określenia kolorów to elementy specyficzne dla danego języka i utworzone arbitralnie. Moglibyśmy pójść krok dalej i założyć. tzn.)" lub „ciemny (zielony. albo obydwa. które można. że sytuacja ta nie jest tak oczywista. nawet jeśli szczegóły nie zostały jeszcze do końca zbadane.

w przypadku pięciu . że fonologiczny system języków wykazuje podobną budowę. W przypadku istnienia trzech samogłosek. Jak w przypadku wszystkich innych kategorii. a ODP i DOP . Tabela 10. moglibyśmy ustanowić także ich hierarchię preferencyjną. a na końcu infiksów. z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością itp. W zdaniach oznajmujących z podmiotem oraz dopełnieniem w formie rzeczownika prawie zawsze dominuje szyk zdania.3) /u/ albo /a/ i N. Poniżej cytujemy cztery z pierwszych pięciu uniwersaliów z owej listy. tabela 9): najbardziej preferowane jest użycie sufiksów. w myśl której podmiot poprzedza dopełnienie bliższe. Uniwersalizm składniowy: preferencje w zakresie typów szyku wyrazów POD < PDO < OPD < ODP < DOP (13) (11) (6) (Liczby w nawiasach oznaczają częstotliwość występowania danych typów szyku wyrazów w 30 językach wybranych ze wszystkich możliwych szczepów. Zatem. .Model odwrotny. od posiadającego lub doznającego do patiensa. Greenberg nie próbuje zatem ustalić jednego wzorca szyku dla danego języka. na którym opiera się pojęcie kategoryzacji przez prototyp.orzeczenie . Przy czterech samogłoskach dodane zostaną albo lei albo /o/. tak i w odniesieniu do uniwersaliów można stwierdzić istnienie elementów centralnych (lub prototypowych). analogicznie do analizy określeń kolorów. Języki o dominującym szyku OPD są zawsze prepozycyjne..] 3. chociaż bardzo częsty. Lista ta zawiera wiele różnych ograniczeń typu prawie zawsze. tak jak to pokazano w tabeli 10. można by do nich ewentualnie dodać także morfemy nieciągłe (por. 3. Sposób myślenia leżący u podstaw uniwersaliów składniowych obecnie wydaje się bardzo podobny do tego. Wcześniejsze badania z zakresu typologii języka kładły największy nacisk na uniwersalia składniowe (lub gramatyczne). Takie uporządkowanie znajduje również odzwierciedlenie w znacznej większości preferowanych szyków wyrazów we wszystkich językach świata.dopełnienie: POD). W pierwszej kolejności przedstawiano rezultaty badań dotyczących szyku wyrazów w zdaniu (np. w którym podmiot poprzedza dopełnienie.) PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. muszą to być /a/ lii /u/. jest bardzo marginesowy: ODP występuje w coeur d'alene.będą to /i/ /a/ /u/ lei /o/. rozdz. OPD natomiast jest mniej centralny. dlatego też nie przytaczamy go w tym miejscu. mniej centralnych oraz marginesowych czy też peryferyjnych. Te trzy typy opierają się na wspólnej zasadzie. że POD i PDO stanowią prototypowe lub centralne szyki zdania. [Punkt 2 został podważony. biorąc pod uwagę możliwe szyki wyrazów.w indiańskich językach siuslaw i kuś. języku Indian Ameryki Północnej. . Jak pokazano w rozdziale 6. Tabela ta przedstawia rezultaty badań językoznawcy amerykańskiego Jo-sepha Greenberga w odniesieniu do 30 języków. Myślenie w kategoriach prototypów ujawnia się też wyraźnie w przedstawionym przez Greenberga zestawieniu 45 uniwersaliów. podmiot . Zatem. potem prefi-ksów. Podobny porządek został ustalony w morfologii dla afiksów (por. tj./a/ 323 Tabela 9. itd. 1. można hipotetycznie założyć. rozdział 3). da się tu zauważyć pewien porządek pojęciowy przepływu energii od agensa do patiensa lub jakiegoś innego związku zależności. w którym dopełnienie poprzedza podmiot. ale każdorazowo opisuje prototypowy wzorzec uniwersalnej kategorii „szyku". Uniwersalizm morfologiczny: preferencje w użyciu afiksów sufiks < prefiks < infiks < morfem nieciągły (por. Z powyższych faktów wynika.

wtedy prawdopodobnie adpozy-cja (termin nadrzędny obejmujący zarówno prepozycje. taki jak np.2 pokazaliśmy. jak np. który teoretycznie może pojawić się albo przed rzeczownikiem (prepozycyjny). często setek języków. Typy uniwersaliów 10.3). jak i postpozycje) pojawi się po rzeczowniku. że poszukiwanie uniwersaliów językowych pociąga za sobą porównanie wielu. np. np. Choć wynikiem tych poszukiwań są założenia ważne dla językoznawstwa teoretycznego oraz badań interdyscyplinarnych.3. Wówczas będzie to postpozycja (poimek). ma szyk wyrazów PDO. proponowano. ale także w językach typu ałtajskiego. że wszystkie te języki przynależą do typu ałtajskiego. w węgierskim (tabela 5.3. albo po rzeczowniku (post-pozycyjny). wówczas przymiotnik także występuje po rzeczowniku (Greenberg 1966:110). jak częste zastosowanie ma dany elePORÓWNYWANIE JĘZYKÓW. jak np. O i D będzie także określał szyk wyrazów między innymi elementami pozostałych fraz. Jeśli dany język posiada dominujący szyk POD i jeśli dopełniacz następuje po rządzącym nim rzeczowniku. Językoznawstwo kontrastywne W podrozdziale 10.3. Postpozycję są rzeczywiście powszechnie spotykane nie tylko w przypadku języków typu uralskiego. nie musi to sugerować żadnego pokrewieństwa genetycznego. np. 10. węgierski. wówczas prawdopodobnie 10. stąd możliwość większej precyzji w określaniu.interperniowe sonalne elementarne maksymy . w wyrażeniu zdobyć szczyt. Omówione wyżej typy uniwersaliów zostały podsumowane na rysunku 2. Cecha ta jednak stanowi zbyt słaby dowód na istnienie pokrewieństwa genetycznego. jeśli język.. Jeśli dany język stawia czasownik przed dopełnieniem (OD). Typ uniwersaliów od 3 do 5 to uniwersaliaimplikacyjne. szyk OPD sugeruje szyk prepozycyjny. aby uznać. W przypadku językoznawstwa kontrastywnego natomiast przedmiot badań stanowią tylko dwa lub kilka języków. Oznacza to. w którym czasownik fut pojawia się w pozycji końcowej. 3. Języki o normalnym szyku POD są z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością postpozycyjne. „Zoltan drzewem pod biegnie [on]"). Na tej podstawie w latach dwudziestych XX w. w stosunku do pozycji przyimka. a nawet w japońskim i koreańskim. analogicznie do całego zdania. w którym wyrażenie przy-imkowe a fa alatt „drzewem pod" ma postpozycję. Językoznawstwo kontrastywne 325 rzeczownik będzie poprzedzony przedimkiem. tak jak w wyrażeniu wejść szczyt na. adpozycja także pojawia się na końcu. Językoznawstwo kontrastywne 327 uniwersalia uniwersalia pojedyncze uniwersalia implikacyjne uniwersalia uniwersalia przedstawię. Ilustruje to węgierskie zdanie Zoltan a fa alatt fut (dosł. poszukiwanie podobieństw w dużej liczbie języków może oznaczać mniejszą dogłębność i precyzję badań. 5. że dany typ szyku wyrazów dla P. Jednakże. Zgodnie z punktami 3 i 4. w grupie tureckiej i językach mongolskich. 2. wejść na szczyt. a PDO implikuje szyk postpozycyjny: jeśli O pojawia się na końcu.4. tak jak w przypadku szczyt zdobyć. Nawet jeśli w kilku językach występują takie uniwersalia impli-kacyjne. SOCJOLOGIA JĘZYKA. Rys.

1. John hurt himself with a knife yesterday vs. [Hans się nożem wczoraj zranił. językoznawstwo kontrastywne może mieć bardzo praktyczne zastosowania. pój. wymagałaby zastąpienia sich formami dopełniacza odpowiednich zaimków osobowych (np. niż miało to miejsce w pierwszym z omawianych przykładów. Można zauważyć. wykonała opisaną czynność w stosunku do siebie samej.3. 1. funkcja się opisująca relację wzajemności w języku polskim wymaga użycia w każdym z pozostałych trzech języków innych form zaimkowych. [Ivan i Maria często ranią jeden drugiego. b. który wyrażałby tę samą funkcję w sposób identyczny jak w języku polskim. Ten typ wnikliwego porównania często ujawnia wielowymiarowe odpowiedniości. język niemiecki: Hans und Maria kranken oft einander. język niemiecki: Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt. lub mn. Zobaczmy. jak już powiedzieliśmy. b.jednostki konwersasemantyczne cyjne fonologia morfologia leksyko-logia składnia kolejność pojawiania się samogłosek preferowany typ afiksów kolejność prefero-pojawia. [John i Maria często ranią się. jak taki odcień znaczeniowy może być przedstawiony w pozostałych trzech językach: (2) a. że choć pozornie istnieją w tych językach jego ekwiwalenty. gdy podmiot wskazuje na istnienie dwóch agensów pozostających w stosunku do siebie w identycznej relacji. [John (z)ranił się nożem wczoraj. Badanie kilku wybranych języków europejskich w poszukiwaniu jego odpowiednika dowodzi. Ich habe mir mit dem Messer gestem uerletzt). że spośród wybranych tu języków rosyjski oddaje funkcję się w sposób najbardziej zbliżony do języka polskiego.] Jak widać w powyższych przykładach. [Hans i Maria ranią często się.] d. John and Bili hurt themselues with a knife yesterday). język polski: Jan i Maria często się ranią. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze Zacznijmy od typowego dla języka polskiego zaimka zwrotnego się (dla uproszczenia tej przykładowej analizy pominiemy tu zaimek sobie oraz jego formy deklinacyjne). w której osoba będąca agensem w zdaniu była jednocześnie doświadczającym. (1) Zaimek zwrotny się i jego odpowiedniki a. język polski: Jan zranił się wczoraj nożem. Zaimek zwrotny się w języku polskim może również oddać znaczenie relacji wzajemności w wypadku. lub mn. że trudno jest znaleźć wśród nich taki. 1. język rosyjski: Hean u Mapusi nacmo panxm ^py^ dpyza. język rosyjski: MeaH (no)panuji ce6x enepa HOSKOM. Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt vs. 10.] j c. na l lub 2 os. Użyte zaimki odzwierciedlają specyficznie relację wzajemności. podobnie w języku niemieckim zmiana z 3 os. które stwarzają nowe perspektywy poznawcze. że w każdym ze zdań mówiący opisuje sytuację. tzn. język angielski: John hurt himself with a knife yesterday.] Powyższe przykłady pokazują. Ponadto.wane szyki nią się wyrazów określeń kolorów ment w dwu lub więcej językach. pój.] d. W języku angielskim forma himself byłaby w przypadku zmiany osoby i liczby podmiotu zastąpiona innymi zaimkami zwrotnymi z morfemem wiązanym -self(np. język angielski: John and Mary often hurt each other. to okazuje się. co może być również wyra- .] c. [Ivan (po)ranił siebie wczoraj nożem.

W odniesieniu do funkcji (3) i (4) angielskie i niemieckie czasowniki leksykalne w ogóle nie wykorzystują zaimków zwrotnych.] d. 1. język angielski: John always wakes up at 7 a. jak np. Popatrzmy na poniższe przykłady: (3) a. że odpowiedniki polskich zdań obrazujących funkcje się wymienione w punktach (3) i (4) w języku angielskim i niemieckim w ogóle nie wykorzystują zaimka zwrotnego. relacja wzajemności. [Hans budzi się zawsze o 7. [Maria waha się jeszcze. w niemieckim z zaimkiem einander. 10. w przypadku czasowników opisujących zmianę stanu lub też oddających stan psychiki agensa. stan psychiki Jednocześnie mogliśmy zauważyć. tj. w znaczeniu (1) czasowniki z odpowiednimi dla danej osoby formami zaimka zwrotnego z cząstką -self w języku angielskim. co odzwierciedla się poprzez obecność sufiksu -ca dla wyrażenia zwrotności. czy z formą zaimkową ceón. zwrotność —* 5. zmiana stanu 4. jednak ten zaimek nie może zastąpić zaimka zwrotnego się.] c. b. 3. czyli zaimek zwrotny się.328 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. (inne znaczenie) \ 3.3. co widać na rys. język polski: Maria jeszcze się waha.] Przykłady te dowodzą. że jej punktem wyjścia był jeden morfem.] (4) a. Rys. b.Językoznawstwo kontrastywne 329 żonę przez polski zaimek nawzajem. zaimkiem sich lub formami dopełniacza zaimków osobowych dla l i 2 os. jako najbliżej spokrewniony z polskim spośród tych trzech języków. w przypadku języka rosyjskiego natomiast da się tu zauważyć większą analogię w stosunku do języka polskiego. Tak. podczas gdy w pozostałych językach zastosować trzeba w tym celu trzy różne warianty.] c. język angielski: Mary is still hesitating.] d. tak jak to miało miejsce w języku polskim. i mn. zmiana stanu czy też opis stanu psychiki. a jedynie go uzupełnić. język polski jest w stanie oddać wszystkie z wyżej wymienionych funkcji i znaczeń (oraz te. język rosyjski: Mean ecezda npocbinaemca e ceMb nacoe. wykazuje najdalej idące podobieństwa w relacji do niego. język niemiecki: Hans wacht immer um 7 auf. Jedynie język rosyjski. 3. [John zawsze budzi się o 7 przed południem. Wykorzystując zaimek się. jednakże opisanie jego znaczenia narzuciło konieczność włączenia do analizy kilku dodatkowych funkcji semantycznych. których nie włączyliśmy do tej skrótowej analizy). Różnorodność użycia zaimka się można zobrazować przy pomocy kategorii radialnej. np. a z formą ^py^ dpyza w języku rosyjskim. język rosyjski: Mapun eiąe KOJieóemcft. w których zaimek się ma zastosowanie w języku polskim. Dla oddania znaczenia (2) czasowniki w języku angielskim łączą się z formami zaimka zwrotnego each other (w odniesieniu do dwóch agensów) lub one another (do większej ich liczby). język niemiecki: Maria zógert noch. Można jeszcze wymienić kilka innych funkcji. w języku rosyjskim. jak fragmentaryczne i pozorne mogą okazać się domniemane podobieństwa między językami. jak w . [Ivan zawsze budzi się o 7 godzinie. Sieć radialna niektórych znaczeń polskiego zaimka się 2. wyżej wymienione: zwrotność. [Mary wciąż waha się. [Maria jeszcze waha się. w języku niemieckim. wykorzystywane były morfemy o funkcji zwrotnej. W podsumowaniu tej krótkiej analizy trzeba zauważyć. pój. język polski: Jan zawsze budzi się o 7.m. gdyż i tutaj we wszystkich opisanych wyżej przypadkach. relacja wzajemności ••— 1.

że cechy występujące w obrębie języka docelowego. jako korelat behawiorystycznei teorii uczenia się języka. To twierdzenie musiało oczywiście ulec modyfikacji w miarę lepszego poznawania natury związku między strukturą języka a trudnościami w jego uczeniu się. Konieczne są narzędzia. ale też na poziom sprawności językowej często wpływają błędy spowodowane w większym stopniu różnicami mniejszej rangi niż różnicami natury zasadniczej. Przypuszczano.języku angielskim i niemieckim. tj. Ze względu na to. To właśnie tutaj pojawia się potrzeba studiów kontrastywnych. że w procesie uczenia się języka obcego należy wziąć pod uwagę przyswojone uprzednio struktury i wprowadzone wcześniej kategorie językowe. gdzie i jakiego rodzaju odmienności należy się spodziewać oraz sprecyzować te różnice na użytek osób uczących się danego języka oraz jego tłumaczy. że dzięki temu ' uda się także przewidywać błędy pojawiające się w procesie nauki języka. Dane empiryczne wykazują.3. kategorie gramatyki tradycyjnej. „relacji i „zmiany wzajemnośc. listy wyrazów czy fraz. „ . biorąc pod uwagę np. Proces ten oznacza adaptowanie wcześniejszych reprezentacji umysłowych do konkretnych danych z języka obcego. Języki można porównywać na wiele różnych sposobów. jak i różnice między nimi. schematów i prototypów na wszystkich możliwych poziomach kompetencji językowej. 330 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA 10. który poznaje nowe dane językowe. Wyrażanie „zwrotności"'. musi nieuchronnie odwołać się do poznanych uprzednio kategorii. w rosyjskim dało się zaobserwować większą różnorodność odpowiednich form niż w przypadku polskiego się. całe słownictwo lub też zbiór tekstów. które pomogą objaśnić. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego W latach 1950—1960 językoznawstwo kontrastywne uznawane było za poddziedzinę behawioryzmu. Opis języka nie jest dokładnie tym samym. przyswajanego języka obcego. będą stanowić l poważną przeszkodę w procesie uczenia się. znacząco odbiegające od języka rodzimego lub języka wyjściowego. Uczeń. We wcześniej cytowanych przykładach wyszliśmy od modeluj morfologicznego w języku polskim (zaimek zwrotny się) i próbowali-* la u. że różnice tego typu uwypuklają istotne elementy na wielu płaszczyznach. toteż należy położyć na f nie szczególny nacisk podczas nauki. Sposób wypunktowania i wyjaśniania podobieństw bądź niezgodności określony jest przez wy-j brane ramy teoretyczne. choć faktycznie to dzięki tym ostatnim jesteśmy w stanie poszerzać nasz zasób wiedzy językoznawczej. aby w procesie analizy kilku języków określić zarówno podobieństwa. siebie czasowniki nieprze- . Wskazane jest zatem. Nie tylko nie ma korelacji między różnymi stopniami różnic językowych i koniecznym do ich opanowania wysiłkiem umysłowym.2. językoznawstwo kontrastywne stanowi ważną gałąź badań lingwistycznych. Zakładano.zmiany stanu" Stan psychiki zaimek się Zmiana stanu zaimek się Zwrotność Relacja wzajemności zaimki się. co opis stanów i procesów myślowych osoby uczącej się języka obcego.

język niemiecki zaimek 6pyz ópyza d. że niektóre wyrazy. Etap pierwszy to poszukiwanie wszelkich możliwych wariantów danego wyrazu bądź frazy w obrębie tego samego języka. w jaki sposób pojęcia zwrotności. pój. zmiany stanu czy określające stan psychiki agensa są oddawane odpowiednio w języku polskim. c. takich jak . nie wystar333 332 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. i zapytać np. typowych skojarzeń emocjonalnych. formy syntaktyczne lub wyrażenia idio-matyczne zamknęły. że aby ułatwić proces nauki języka obcego lub tłumaczenia. Można także wykonać operację odwrotną. tj. szeroki wybór tekstów pisanych lub mówionych. niemieckim i rosyjskim. Podsumowanie odpowiedzi na to pytanie znajduje się w tabeli 11. Może się okazać.chodnie czasowniki nieprzechodnie zaimki zaimki zwrotne zwrotne each z cząstką -self other i one another b. tzn. że niektóre wyrazy. Aby spełnić to zadanie. Informacja słownikowa powinna być wynikiem zakrojonej na szeroką skalę analizy wszystkich przykładów użycia jakiegoś elementu lub wyrażenia idiomatycznego (zarówno jako elementu wyjściowego. Możemy zauważyć. obejmujący możliwie najwięcej różnych odmian. inne pojawiły się. 1. język angielski czasowniki nieprzechodnie czasowniki nieprzechodnie zaimek zwrotny einander zaimek zwrotny sich oraz dopełniacz zaimka osobowego l i 2 os. szczególnie wybrane pola semantyczne oraz typy tekstów. czy polegać na kompetencji językowej jednego tylko lub nawet kilku autorów słowników ani też na wcześniejszej pracy leksykalnej. a jeszcze innych nigdy nie brano pod uwagę.. inne natomiast są tak ograniczone i specjalistyczne. które on wyraża.. że bywają używane jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach. że niektóre elementy są nieistotne pod względem statystycznym. wyrażenia. jak i proponowanego tłumaczenia). angielskim. Wydaje się też rzeczą właściwą. Musimy połączyć te źródła w starannie opracowany i stale uaktualniany korpus językowy (lub zbiór takich korpusów). za punkt wyjścia obierając kategorie pojęciowe. relacji wzajemności. należy stworzyć odpowiednie narzędzia wykorzystując znane elementy językowe. imn. Na tym etapie można też stwierdzić. formy syntaktyczne lub frazy mają tendencje do wywoływania określonych konotacji. takie jak wyrazy. język rosyjski śmy ustalić kategorie pojęciowe. że możemy je w praktyce pominąć.

Wszystkie podstawowe modele zdań mogą być postrzegane jako możliwe warianty wyrażeń z czasownikiem jako ich ośrodkiem.3. np. w celu znalezienia przynajmniej częściowo równoznacznego elementu mogącego posłużyć za punkt wyjścia. zwyczajowych połączeń słów lub wyrażeń idiomatycznych. które przeanalizowaliśmy w pierwszym języku. b. których znaczenia będzie łatwo połączyć. policzyć. 10. Zgromadziwszy odpowiednią ilość nowych potrzebnych informacji. Aby dokonać klasyfikacji połączeń pomiędzy czasownikiem a odpowiadającymi mu pod względem kategorii rzeczownikami (włączając w nie podmiot). Liczę do trzech. jak w (5)b: (5) a. tj. Pięćdziesiąt psów. b. b.odczucia negatywne. dystans. Kolejnym etapem jest kontrastowanie. próbujemy zebrać adekwatną liczbę możliwych wariantów oraz zestawień i frazeologizmów. liczyć się itp. Kontrastowanie fraz werbalnych Jak już wspomniano w rozdziale 6. W kulturach zaawansowanych nauki sformalizowane i empiryczne stworzyły zarówno szczegółowe. counting the puppies. zanim zacznę krzyczeć. jeść jak świnia. / count to three before screaming. Jeśli już wiemy. że opis tego typu jest z pewnością wykonalny. (6) a. np. otrzymujemy dwa sprzężone ze sobą zbiory danych. ale przy użyciu formy prostej czasownika. użycie (5)a z konotacją pozytywną jest niemożliwe. Biorąc pod uwagę ograniczony zasób czasowników w językach europejskich. Liczenie jest jedną z typowych czynności istot ludzkich. W języku polskim typowym przykładem pojęcia wywołującego konotację negatywną jest wyraz świnia. wliczając / licząc szczeniaki. podłożyć komuś świnię. można przyjąć. Przykładem konotacji negatywnej związanej z formą syntaktyczną jest użycie w języku angielskim formy ciągłej czasownika przy jednoczesnym wykorzystaniu przysłówka always („zawsze"). Na tym właśnie etapie rozpoczyna się właściwy proces porównawczy. (8) a. . tabu itp. gdzie rozpocząć poszukiwanie elementów o równoważnym znaczeniu w innym języku. jak w (4)a. Fifty dogs. być grubym jak świnia. jak i uogólnione definicje wszystkich operacji umysłowych odnoszących się do liczenia. The porter counłed our bags. Wychodząc tym razem od mniej złożonego pod względem morfologicznym przykładu z języka angielskiego. Bagażowy policzył nasze torby. w odróżnieniu od neutralnego wydźwięku struktury wykorzystującej ten sam przysłówek. że w zasobie słownikowym powszechnie znanych języków znajdą się konkretne grupy wyrażeń rzeczownikowych i czasownikowych. Why arę you always coming late? [Dlaczego ty ZAWSZE się spóźniasz?] b. w których ten czasownik może się pojawić. Why do you always come late? [Dlaczego ty zawsze się spóźniasz?] Innymi słowy. zaliczyć. Jeszcze inny sposób polega na przeszukiwaniu tekstów paralelnych lub porównywalnych z tekstami.3. należy podzielić wszystkie modele zdań na kategorie. entuzjazm. 334 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA (7) a. być świnią. wliczyć. spróbujemy obecnie określić (na ograniczonej liczbie przykładów) związek pomiędzy angielskim czasownikiem to count („liczyć") a polskim czasownikiem liczyć oraz jego wariantami przedrostkowymi i zwrotnymi. W wyniku przeprowadzenia równoległej klasyfikacji dla czasowników z obu języków otrzymujemy nieoceniony instrument badawczy. Można się zatem spodziewać. frazy werbalne mają decydujące znaczenie w procesie klasyfikacji semantycznej i syntaktycznej schematów wydarzeń i modeli zdań.

jeśli nie ma udziału agensa. (8) „wliczać szczenięta" (9) „ktoś liczy się jako dziecko" (10) „zaliczać kogoś do przyjaciół" agens + patiens patiens + orzecznik agens + patiens + essivus (przypadek opisujący m. Podobieństwa i różnice między językiem angielskim a polskim pokazuje przedstawiona na rys. że język polski oddaje różne znaczenia angielskiego to count poprzez większą elastyczność morfologiczną. które mogą być dodatkowo poszerzone o przyimki. za itd. niestałą cechę danego podmiotu) W rozszerzonych znaczeniach w języku polskim można użyć zarówno form liczyć. Twoje uczucia mało się dla niego liczą. kiedy weźmie się pod uwagę wyrażenie to count from l to 10 („liczyć od l do 10"). w jakich został on użyty. do. „wliczać" ((8)a) count the puppies *• . jednakże. który można określić jako „wliczyć / włączyć" (w (8)) i jako „zaklasyfikować" (w (9) i (10)). jeśli w obu można przypisać te same role semantyczne podmiotowi i dopełnieniu. w skróconej formie. b. (12) „liczyć na kogoś / coś" agens + cel . co w języku angielskim ma miejsce jedynie w niewielkim stopniu.in. Hę still counts as a child. że odpowiednikami angielskiego to count w języku polskim są cztery derywaty czasownika liczyć. count things ((6)a) W liczyć przedmioty e.wliczać szczenięta 'a. Nie zaliczam go do (moich) przyjaciół. . 0-znacza to. wraz z modelami zdań i znaczeń. Sieć radialna czasownika to count b. (12) a. możliwa jest jedynie forma liczyć się. Your feelings count little with him. 4 sieć radialna dla wyrazu to count.liczyć przedmioty agens + patiens (7) to count to three . Tak jest również w przykładzie (11). (11) a. Punktem wyjścia jest tutaj zasada. jego obecność jest jednak zawsze implikowana w sensie przenośnym. Przeanalizujemy powyższe przykłady ponownie. W pozostałych trzech przypadkach to count jest użyty w rozszerzonym sensie. np. Me licz na mnie! Powyższe przykłady pokazują. b.liczyć na kogoś 335 niony dla każdego z sześciu wymienionych wyżej znaczeń. na.(12) -jest całkowicie przenośne. count sb. jednocześnie jednak widać różnice w obrębie każdego z nich. Wyrażają się one w użyciu zaimków i przyimków w języku polskim. Warunek ten jest bardzo dobrze spełRys 4.trzy jest oczywista. / do not count him as a friend. „kto się mało liczy") nie musi być wyraźnie wskazany. że w obu porównywanych językach istnieje prosta zgodność semantyczna między odpowiednimi czasownikami.zaliczać kogoś do przyjaciół f. „być wartym" count little ((ll)a) d. (10) a. Do not count on me! b. b. (11) „mało się liczyć" patiens + doświadczający Doświadczający (czyli ten. (6) to count objects . Także ostatnie ze znaczeń . On nadal liczy się l liczony jest jako dziecko. „ufać.liczyć do dziesięciu t c. polegać na" ((12)a) count on sb. „klasyfikować" .count os a child ((9)a) liczyć (kogoś) jako dziecko d'. count to ten ((7)a) . as a friend ((10)a) . jak w przykładzie (9).liczyć do trzech agens + cel Funkcja „docelowa" three . jak i liczyć się oraz wariantów przedrostkowych.(9) a.

Jednakże z chwilą. jak i zindywidualizowanych. może się ona znacznie rozbudować zarówno pod względem leksykalnym.4. Status regiolektu lub języka urzędowego przypisywany danej odmianie języka jest często kwestią decyzji politycznych. takich jak np. a które wysoce indywidualne i przypadkowe. jaka jest liczba języków na świecie i przy zastosowaniu jakiego kryterium można je policzyć. że angielski czasownik to count odpowiada kilku formom morfologicznym w języku polskim. Bardzo istotne znaczenie mają badania interdyscyplinarne zajmujące się pochodzeniem i ewolucją języków oraz wędrówkami 10AJ^^__________ ludów i przemieszczaniem się ich języków. W każdym języku istnieje duża liczba wyrażeń idiomatycznych oraz idiomatycznych użyć czasowników i innych części mowy. Wszystkie użycia idiomatyczne stanowią jednak niezwykle istotny element języka. trzeba zdać sobie sprawę. Podsumowanie Języki porównuje się ze sobą w ramach różnych modeli teoretycznych. Kolejnym aspektem jest analiza socjologiczna. nie jest to regularny wzorzec syntaktyczny. 10. co można dostrzec dzięki wnikliwej analizie kontrastywnej kilku jedynie czasowników w języku angielskim i polskim. praindoeuropejski. Wzajemna zrozumiałość między językami nie jest kryterium w pełni wiarygodnym. W przypadku wyrażeń tego typu żadna z konfiguracji nie jest użyta w sposób produktywny. ale raczej wyrażenie wysoce idiomatyczne pod wieloma względami jednostkowe. Zastosowanie modelu sieci radialnych umożliwia adekwatne odzwierciedlenie relacji między różnymi znaczeniami słów . nawet jeśli przynależą do dwu odmiennych języków. być przygotowanym na najgorsze" zanalizować jako schemat „doświadczania" o konfiguracji ról „doświadczający + patiens". która stawia sobie pytanie. Określone zbieżności semantyczne można w pełni zanalizować jako konfiguracje ról pod względem znaczenia. ponieważ w przypadku kontinuum dia-lektalnego dwa sąsiadujące ze sobą dialekty. Należy przy tym także wziąć pod uwagę kwestię idiomatyczno-ści. czyli wyrażenie idiomatyczne.Choć ten typ analizy okazuje się bardzo przydatny w przypadku konfiguracji ról semantycznych (por. co staje się możliwe dzięki . Przykładem tego jest polskie wyrażenie liczyć się z. tak jak np. natomiast mogą go nie spełniać oddalone od siebie geograficznie dialekty tego samego języka. które używane jest w sposób idiomatyczny i może mieć konotacje nega336 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA tywne. Pokrewieństwo języków prowadzi do wyodrębnienia rodzin językowych oraz rekonstrukcji ich prajęzyków. Powyższe obserwacje to zaledwie niewielka część tego. aby tę negatywną konotację liczyć się z w znaczeniu „brać pod uwagę ewentualność negatywnego rozwoju wypadków.„być przv gotowanym na najgorsze / spodziewać się najgorszego". mogą to kryterium spełniać. może też zostać mówiącym narzucona przez obowiązujące prawa językowe. jak i gramatycznym. że nie ma on zastosowania w odniesieniu do wyrażeń idio-matycznych. jak „count" /„liczyć" zauważamy. rozdział 4). Choć możliwe jest. które są jedyne w swoim rodzaju i nie poddają się systematycznej analizie przeprowadzonej w kategoriach konfiguracji ról semantycznych. która grupuje języki na podstawie pokrewieństwa genetycznego bądź też uniwersaliów językowych. Drugi główny typ porównania językowego odbywa się w oparciu o typologię języków. Heurystyczna wartość konfiguracji ról wynika zatem z tego. że pozwala ono określić. które znaczenia danego czasownika są produktywne i regularne. ale wyłącznie ad hoc. Właśnie takie zastosowanie określane jest jako frazeologizm.zarówno produktywnych. gdy dana odmiana staje się językiem zinstytucjonalizowanym. Nawet w przypadku tak podstawowego pola semantycznego. w przypadku liczyć się z najgorszym .

Badania te mają za zadanie ustalić. da się także wyróżnić podejście kon-trastywne. Na wszystkich poziomach struktury języka można znaleźć uniwersalia implikacyjne. Ponadto. jak np. każda z gałęzi z kolei dzieli się na podgrupy. Wprowadzenie do opisu roli ję10. oprócz interdyscyplinarnego. które można odnaleźć na każdym poziomie opisu j ęzyka. Bajerowej (1972) oraz W. do jakiego stopnia elementy te są ze sobą zbieżne lub jak dalece od siebie odbiegają. oprócz pojęcia rodziny językowej.książka S. gałąź kentumowa składa się z grupy germańskiej i grupy romańskiej). przy użyciu porównywalnej formy morfologicznej lub w wyniku odmiennego ograniczenia kontekstowego. Gałąź z kolei może się składać z grup (np. (1986. np. Szczepy językowe mogą dzielić się na jedną lub więcej rodzin językowych. Wierzbickiej (1999). terpersonalne i pragmatyczne. rodzina indoeuropejska posiada dwie główne gałęzie: języki satemowe i języki kentumowe). analiza porównawcza danych elementów. Współczesna systematyka języka zakłada. Z najnowszych prac wydanych w języku polskim. może precyzyjnie określić. w jakich użyciach i znaczeniach funkcjonuje dana forma oraz w jaki sposób znaczenia te wyrażane są w języku (-ach) docelowym (-ych). W wyniku porównania wszystkich zestawień i frazeologizmów semantycznych.6. tj. socjologicznego i typologicznego porównania języków. W przypadku. Punktem wyjścia dla badań kontra-stywnych może być element języka wyjściowego. Typy językowe składają się ze szczepów językowych. Ćwiczenia i zadania . a na gruncie polskim . Na ich szczycie znajduje się typ językowy. np. tzn. Na poziomie interakcji językowej pojawiają się natomiast uniwersalia in. forma zaimka zwrotnego się w języku polskim. jak i mówionych. Jej definicja opiera się na kryteriach geograficznych lub historycznych. Grabiasa (1994). Przegląd języków indoeuropejskich podaje Bednarczuk i in. grupa języków niewykazująca pokrewieństwa z żadną inną grupą. wkraczamy w obszar idiomatycznego użycia języka. tłumaczenia oraz opracowania słowników dwujęzycznych. Lubasia (1982). czyli zbiorów. których elementy są bardzo odległe ze sobą spokrewnione. Typolodzy języka wykorzystują także pojęcie uniwersaliów językowych. patrz wybrane artykuły z tomu A. Hymesa (1971). gdy analizy opartej o konfigurację ról nie można już zastosować w sposób systematyczny. jednakże jednostkowy w użyciu i z tego względu niepodlegający istotnym uogólnieniom. N a 338 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA poziomie leksykalnym i morfologicznym rozróżniamy uniwersalia przedstawieniowe. np. Domeną językoznawstwa kontrastywnego jest praktyczne porównywanie dwóch lub więcej języków: jego celem jest wspomaganie procesu uczenia się języka obcego. 10.1988). zyka w zachowaniach społecznych ludzi stanowi klasyczna praca D. zwyczajowych połączeń słów w dwóch lub trzech wybranych językach. istnienie także innych kategorii i poziomów pokrewieństwa.5. których przykładem jest rodzina indoeuropejska. Z metodologicznego punktu widzenia badania kontrastywne wymagają dużego korpusu tekstów. pod kątem konfiguracji ról semantycznych.precyzyjnemu nakreśleniu historycznych zmian fonetycznych lub strukturalnych powodujących różnicowanie wewnątrzjęzykowe. obszar bardzo rozległy i niezwykle ważny. Zalecana lektura Informacje o klasycznych metodach stosowanych w badaniach socjolingwistycznych znaleźć można w artykułach I. elementarne jednostki semantyczne. zarówno pisanych. 10. W obrębie rodziny językowej można w dalszej kolejności wyodrębnić gałęzie (np.6.

że liczne warianty języka angielskiego używane na całym świecie nie tworzą jednego języka. jak nazywa się ta rodzina (lub nawet gałąź). Podaj. Języki wchodzące w skład jednej rodziny. gdyż nie wszystkie te odmiany są dla siebie nawzajem zrozumiałe? Porównaj ten problem z zestawieniem dialektów germańskich w tabeli 1. dlaczego jest rzeczą niemożliwą. rodziny i grupy językowe oraz poszczególne języki. Miejsce wspólnych przodków zajmuje tu prajęzyk. do jakiej rodziny językowej należy każdy z następujących trzech języków europejskich: (a) grecki.odmiennej na różnych obszarach. z którego wyodrębniają się poszczególne języki (. Czy możesz na podstawie posiadanych informacji narysować drzewo genealogiczne? Przykład: język polski należy do języków (zacho-dnio)słowiańskich. Które z europejskich języków wymienionych w tabeli 6 maj! status urzędowy. opierając się na porównaniu rodziny języków z rodziną ludzką. fiński. języki czeski i słowacki. W oparciu o tabele 5 i 6 podaj.1. (c) walijski. 2. węgierski .). im później nastąpiło oddzielenie od siebie dwu języków. Co stanowi o różnicy między nimi a językami arabskim i hj szpańskim. Dzieje języków możemy przedstawić w formie drzewa genealogicznego. Między językami jednej rodziny może zachodzić pokrewieństwo różnego stopnia. a co je od siebie różni? A może to język hiszpański jest „bardziej międzynarodowy"? Porównaj przedstawione w tabeli 3 da_ ne liczbowe odnoszące się do języka francuskiego i hiszpańskiego Wyjaśnij. a to wskutek ewolucji .. a które nie? Podkreśl wszystkie języki nieurzędo-we i podaj przyczyny. 5.. a więc takie. dla których języki te nie posiadają oficjalnego statusu. W ten sposób w obrębie rodziny rysują się grupy języków. Otóż grupę języków. że jeden system językowy może mieć większą liczbę potomków. nazywamy językami pokrewnymi. tak jak np. które wywodzą się ze wspólnego prajęzyka. Im okres ten jest dłuższy. nazywamy rodziną języków. na których był niegdyś używany. Wśród rodzin lingwistycznych wyróżnić można zatem zespoły jedno. Jaki model języka uwidacznia się za pośrednictwem tej metafory? Jakie jest twoje stanowisko w tej kwestii? Widzimy zatem. 3. W oparciu o dane z tabeli 3 wyjaśnij. Na podstawie tabeli 5 zaznacz na mapie świata przedstawionej na rysunku l najważniejsze szczepy. a te z kolei stanowią podgrupę języków bałto-słowiańskich. zależnie od długości okresu wspólnego rozwoju. Czy można dowieść twierdzenia. co można przedstawić w sposób następujący: bałto-słowiańskie i \ ': słowiańskie zachodniosłowiańskie południowosłowiańskie wschodniosłowiańskie l polski czeski słowacki górnołużycki dolnołużycki 6. (b) fiński. a różnej na różnych obszarach ewolucji jednego wspólnego prajęzyka.i wielostopniowe. (Milewski 1976:132-133) 4. które powstały wskutek nieprzerwanej. i nazwij pozostałe języki należące do tej samej rodziny. tym pokrewieństwo ich jest bliższe. Przeanalizuj poniższy fragment tekstu oraz zawartą w nim metaforę pojęciową. które tworzyły jeszcze wtedy względną jedność. dlaczego języki angielski i francuski są uważane za dwa najbardziej międzynarodowe języki 340 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA świata. gdy już między samymi grupami zachodziły duże różnice. aby język chiński (największy pod względem liczby użytkowników) kiedykolwiek otrzymał status najważniejszego języka na świecie.

licząc razem z tym. . słoweński. John L. IUR. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXX.OCIX. albański grecki wioski. Kraków: Universitas. Bajerowa. Jean. jeden czasownik oddający dosłowne znaczenie czasownika liczyć (1-2). a jeszcze inne czasowniki lub wyrażenia dla znaczeń metaforycznych (6-7)? Przedstaw wynik swej analizy w formie graficznej. Language Origin and Evolution. Bibliografia W bibliografii zamieszczono prace autorów polskich oraz tłumaczone na język polski prace autorów zagranicznych. O klamstwie i kłamaniu. Kraków. górnołużycki. Aitchison. „Impressionisme et grammaire". Awdiejew.„ — _ 7. 1999. W: Melanges d'histoi-re litteraire et de philologie offerts a M. sardyrtski U) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ai»B— niemiecki. Dzisiejszy dzień nie liczy się jako dzień pracy. Austin. Microfilm. ukraiński polski. Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne.litewski. Jeśli w twoich tłumaczeniach wykorzystujesz więcej niż jeden czasownik. Warszawa. wykorzystując do tego celu model sieci radialnej. Aleksy. Bernard Bouvier. 1993. Jean. Bally. To się nie liczy. chorwacki. czy da się na tej podstawie sformułować jakieś syste. 19912. a potem biegnij. 261279. serbski. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń. Policz do trzech. słowacki. Jolanta. czeski. 1972.* czasownik. 1996. macedoński.I. inny czasownik dla znaczeń poszerzonych (3-4-5). Charles. Musi pan wysiąść na piątym przystanku. Nasz synek umie już dobrze liczyć. zy na twoą pomo. 1920. Przetłumacz poniższe zdania na wybrany przez siebie język. Geneva: Sonor. Irena. On liczy na twoją pomoc. Aitchison. Antas. eden czasownik oddający dosłowne znarzoJeśli w IAVU». 27-39. 1987. czy da się na tej podstawie stormuiuwc^ j— matyczne reguły użycia. Cambridge: Cambridge University Press. łotewski rosyjski. Language Change: Progress or Decay? Cambridge: Cambridge University Press. np. Na liście znajdują się też wybrane oryginalne pozycje obcojęzyczne o kluczowym znaczeniu dla kognitywistycz-nego opisu języka lub bezpośrednio cytowane w tekście niniejszej książki. . „Niektóre treści i metody socjolingwistyczne w historii języka". białoruski. The Seeds ofSpeech. British Museum. Nie bylem w stanie policzyć wszystkich ludzi na zebraniu. dolnoniemiecKi. dolnołużycki bułgarski.

oryg. Szwedek) Warszawa: PWN (wyd. The Hague and Paris: Mouton. Renę i Giinter Radden (wspólpr. Comrie. 1969. Cliff i Anna Wierzbicka. Renata i Anna Pajdzińska (wyd. Anna. CA. Dariusz. 1996. 1980. Christine. Penelope i Steven C. Mass. B. Beaugrande de. „Languages of the world: Top 100 lan-guages by population". dyskurs. Basic Color Terms. Goddard. Joseph H.1988. Levinson. Dukiewicz. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Grabias. Krystyna i Stanisław Dubisz. 1996. 1999. 1981. . MA: Bradford. Teresa i Elżbieta Janus (red. Barbara F. 83-121. (red. Jerzy (wyd. Bernard (red. 1995. Amsterdam: Benjamins. Greenberg.) Język w świetle nauki. Wolfgang Hunig. 1987. Paul. 1966. Tekst i zdanie. Językowy obraz świata. 1981). 1992. (red. T. Fauconnier. W: Ethnologue. Dirven.). Robert A. Języki indoeuropejskie. 1994. W: van Dijk. Zbiór studiów. Lublin: UMCS.). I i II. Politeness. Their Universality Euolution. Greenberg. Kraków: PAN. 1985. Językowa kategoryzacja świata.Bartmiński. Bernard. Gilles. 344 Biblio! Berlin. i Wolfgang U. Leokadia i Irena Sawicka. Bednarczuk. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Warszawa: PWN. Uniuersals of Language. Cambridge: Cambridge University Press. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Soonja i Melissa Bowerman. Lublin: Wyd. Dressler. Cognitiue English Grammar. Warszawa. Dobrzyńska. Thou-sand Oaks. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 1999. Bartmiński. The World's Major Languages. 1996. Tucson. Elżbieta Tabakowska. Discourse: A Multidisciplinary Introduction. Lublin: Wydawnictwo UMCS. Semantic and Lexical Univer-sals: Theory and Empirical Findings.). A. Joseph H.).). AŻ: Sum-mer Institute of Linguistics (SIL). Wrocław: Ossolineum. 1994. Cliffi Anna Wierzbicka (red. Multilingua 13 (1/2).: MIT Press. Grzegorczykowa. Duszak. „Discourse and culture".). 1991. Cambridge: Cambridge University Press. 35-58. „Keeping the peace: A cross-cultural comparison of ąuestions and reąuests in Australian English and French". John Taylor i Marjolijn Yerspoor). W: Stanosz. Brent i Paul Kay. 1998. Leszek et al. London: Rout-ledge. Comrie. With Special Reference to Feature Hierarchies. UMCS. 91-114. Cambridge. Language Universals. 1990. Cognition 41.). 13th Edition. 1998. Chwalenie się jako perswazyjny akt mowy. Stanisław. (red. Długosz-Kurczabowa. Tekst: Analizy i interpretacje. Mental Spaces: Aspects ofMeaning Construction in Natural Language. 1987a. Język w zachowaniach społecznych.). Galasiński. Cambridge. 1986.). (red. Goddard. „Learning to express motion events in English and Korean: The influence of language-specific lexicalization patterns". Beal. „Logika i konwersacja". London and New Delhi: Sagę. Brown. Language Uniuersals and Linguistic Typology. 1983. Grice. Teun A. Martin Piitz. Lublin. Some Universalsin Language Usage. Bibliografia Griroes. komunikacja międzykulturowa. Jerzy i Barbara Boniecka (red. Warszawa: PWN. 1963. H. Gramatyka historyczna języka polskiego. Choi. Wstęp do lingwistyki tekstu (tłum. Gramatyka współczesnego języka polskiego: fonetyka i fonologia. Tekst. 1990. 1994.

Warszawa: PWN. Ronald W. 1996. Keller. Lyons. Rzeczowniki sufiksalne rodzime. Język Polski 41. Renata i Jadwiga Puzynina. Iconicity in Syntax. Renata. Berlin: Mouton de Gruyter. Zenon. Women. Władysław i Stanisław Urbańczyk (red. T. Thomas A. W: Kardela. 1997. John. Lucy.).). Ań Essay Concerning Human Under-standing. Dell. Lakoff. Semantyka. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. George. Podstawy polskiej składni. Vol. 1991. 1985. „Socjolingwistyka i etnografia mówienia". 195-252. Lyons. John. Warszawa: PWN. Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej. H.). Klemensiewicz. Warszawa. Labov. 1998. 1987. Renata i Zofia Zaron (red. Metafory w naszym życiu (tłum. 346 Bibliografia Lehrer. „Kognitywna analiza aktów mowy". 1984.). (red. Język i społeczeństwo. Krzysztof Bogacki). angielskie 1976. 1989. Wykłady z polskiej składni. Acta Linguistica 5. Lubaś. Władysław. Kraków: PWN Skrócone wyd. 1. 1984. Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Levinson (red.Grzegorczykowa. Cambridge: Cambridge University Press. Zarys słowotwórstwa polskiego. 1977. T. W: Michał Głowiński (red. Warszawa: PWN. Warszawa: PWN. John. Wstęp do językoznawstwa teoretycznego (tłum. 1976. 1945-49. 1992. Grzegorczykowa. 1994. Amster dam: Holland Publishing Company. John J. 1974. Hymes.17-34. Semantic Fields and Lexical Structure. Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi. Warszawa: PIW. Warszawa: PWN. 1973. Grammatical Categories and Cognition: A Case Study of the Linguistic Relativity Hypothesis. Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego. 1961. Adrienne. Lubaś. „Socjolingwistyka . Warszawa: PWN. II: Diachronic. Stephen C. [1971] 1980. 1974. 1972. i Stephen C. Haiman. l. 1979. Weinsberg). Current Trends in Linguistics. Gumperz. „Fleksja a derywacja". 343-354. Stanisław. Sprachwandel. Kraków. A. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego. Krzeszowski. Areal and Typological Linguistics. Cambridge: Cambridge University Press. Warszawa: PWN. 1982. London: Everyman's Library.) 1993. 1979. 1955. Lubaś. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Warszawa: PWN. Heinz. 1990. Podstawy gramatyki kognitywnej. Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. Kalisz. Langacker. . Tomasz P. Levinson. Warszawa: Wydawnictwo UW. 109116. Jodłowski. Image and Symbol. The Cognitive Ba-sis of Grammar. Concept. Historia języka polskiego. 1988. Władysław. Grzegorczykowa. Lakoff. Renata. 41-82. John. Tubingen: Gunter Narr. Rethinking Linguistic Relativity.P. John (red. Cambridge: Cambridge University Press. 2 (tłum.metoda interdyscyplinarna". Roman. Socjolingwistyka 2. „The social setting of linguistic change". W: Sebeok. George i Mark Johnson. Jerzy. 1983. Gramatyka angielska dla Polaków.). Krzeszowski). Chicago: University of Chicago Press. Grzegorczykowa. Rudi. William. 11-18. Pragmatics. „La naturę des proces dits analogiąues". Kuryłowicz. Adam. The Hague and Paris: Mouton. Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Locke.

1995. New York: Harper Perennial. Mayenowa. Schiffrin. osobowość: wybrane eseje (tłum. E. Vols. Tadeusz. Wygotsky. Kraków: Wydawnictwo Tomasz Strutyński. 1978.K. 1994. Historia składni języka polskiego. Tabakowska). London: Rout-ledge and Kegan Paul. Warszawa: PIW.). Ań Introduction to Morphological Analysis. język. 2000. Szymanek. oprać. Ossolińskich. Mayenowa. Edward. Bogusław. Steven. 243-254. i LA. Eleanor. 2000. Z rozważań nad kategorią przypadka (tłum. Linguistic Categorization.).] Lublin: Wydawnictwa UMCS. „Czym jest prototyp w semantyce diachronicz-nej". Brygida.Łozowski. W: Warren. Mass. Maria Renata. 1974. The Meaning ofMeaning.19952. 1987. 1-8. Cambridge: Cambridge University Press. Peirce. Podstawy gramatyki kognitywnej. N. A. 1931-58. B. Lublin: Katolicki Uniwesytet Lubelski. 1992. 1995. Rosch. Jef.) Cambridge. Warszawa: Instytut Badań Polonijnych PAN. I. 1998.). Ape. E. i Lew S. Warszawa: PWN. Maria Renata (red. 1984. Tekst i język. Wrocław: Zakład Narodowy im. 1994. Schiffrin. Stanosz i R. Oxford: Blackwell. rozumienie i relatywizm. Dobrzyńska. Taylor. 1989. „Human categorization". Hartshorne and p. Weiss (red. pinker. 19997. Categories and Categorization in Morphology. Oxford: Clarendon Press. 1994. Muszyński. Problemy semantyczne. Relevance. Nagórko. Brygida (red. Richards. John. New York: Academic Press 3-49. (red. Primitiue Mań and Child. Yerschueren. Podstawy leksykologii i leksykografii. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. (tłum z roś. Gramatyka i obrazowanie. Vol. Szymanek. Warszawa: PWN. Collected Papers. W. Rudzka-Ostyn. Oxford: Blackwell. Charles S. Topics in Cognitive Linguistics. W: Studia i rozprawy. 1995. Wrocław: Ossolineum.). pisarkowa. Milewski. Bib»"S^21_-_________ Ostaszewska. Miodunka. W: Kardela. Łurija. „Spójność tekstu a postawa odbiorcy". Warszawa: PWN. 1994. Zarys gramatyki języka polskiego. The Language Instinct. Kultura. 1986. C. 1987. Warszawa: PWN. Approaches to Discourse: Language as Social Interaction. Rossiter). Cambridge: Cambridge University Press. Aleksander R. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. 1993.: Harvard University Press. Deborah. Warszawa: PWN. Ogden. Deborah. C. 1976. Makowiecki. 1923. Janusz. Prototypes in Linguistic Theory. Searle. Literatura i nauka o języku. John R. Henryk (wyd. Alicja. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. Językoznawstwo. Rudzka-Ostyn. Przemysław. Axer i T. Podstawowe wiadomości z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego. 1991. Discourse Markers. Adam (red. 1977. Encyklopedia Szkolna. Bogusław. Dań i Deidre Wilson. Kraków: Universitas. Handbook of . Krystyna. Strutyński. Język.). Tabakowska. Sapir. Sperber. Zimand). Stu-dies in CrossCultural Psychology. 1988. Elżbieta. 1989. Danuta i Jolanta Tambor. Elementy gramatyki historycznej-języka polskiego. Czynności mowy. Warszawa: PWN. 1988. Communication and Cognition. znaczenie. Jan-Óla Ostman i Jan Blommaert. Warszawa: Biblioteka myśli semiotycznej. Zbysław (red. Kraków: PAN.).

234. 237.114 arbitralność/arbitralny 31. 290. 253. Warszawa: PWN. 139. myśl i rzeczywistość (tłum. 1999. 41. 211.informatywny 207-208. 1997. 237 . 172. 323.166-167. 320. Benjamin Lee. 299 . Marek. 235. 209. UMK. 125. 124. Wrocław: Ossolineum. 211. derywacja zob. 141. 335 akcent 113. 169. 155-156. 91. zmiana zob. 215. 1973.Pragmatics. 326 afiksalna. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Wiśniewski. 166-167. 229. 203.pośredni 231. 210. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. 227. 171 artykulacje dodatkowe 156. derywacjazofe.bezpośredni 230-231. W: Mayenowa. Bogdan. 119. Język-umysł-kultura. 329. Fonetyka i fonologia języka polskiego. 171 -. nazwa analogiczna. 43. „Akty mowy". akt mowy . 240 . 216. 32. 266 analityczna. 215 . 208. 92. 205-235.41 artykulacja 150. 210. Anna. Bożena. 215. ka polskiego.obligatywny 208. 234. 136. Tokarski. 215. 227. 209. 211-215. 214. Warszawa: PWN. nazwa zob. 237 . 210. 240 ~ komisywny (komisyw) 207. 264. Ryszard.170. 172.performatywny (performatyw) 206. M.169 artykulator 154. 237. 237 . miejsce 154-155.171 . Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka Toruń: Wyd. 1980. 208. 1999. Whorf. 210. 170. 324. 89. Wierzchowska. 236. derywacja agens 115. 217-226. 252. 171. Hołówka). 1982. 140. 235.171 -. A. 78. Marek. 240 ~ deklaratywny (deklaracja) 207. 86 antropocentryczna.pozycyjny 163. 77. 237 . 34. 201-219. Indeks rzeczowy A afiks 76. 237. 226-233. Toruń: Dom Organizatora. 226. 213. 208.R. 95-97. 256 ~ wyrazowy 84. Wierzbicka. 48. Język. 237. 328. 70. Wiśniewski. 237 . 348 Bibliografia Wierzbicka. 1999.konstytutywny 208. 173.fakultatywny 162.171. 235. 148 165. 232. Semiotyka i struktura tekstu.ekspresywny (ekspresyw) 207. 216. 211. 285. 210.163. 298 akt mowy 134.dyrektywny (dyrektyw) 207. 236. 209. 174. 204. derywacja anafora 251. 210. 216. 235. 240 . T. 210.jakościowa 97 alternacyjna.).155 asertywny. 209-210. Zarys dziejów języka polskiego. 135. sposób 154. 231. 233.asertywny (asertyw) 207. 208. Zadania z fonetyki i fonologii współczesnego jeży. 234. (red. 240 allofon (wariant) 161-164. 234. Wrocław: Ossolineum. 156. 209. 120. 228. 237 . 1973. perspektywa 23-24. 291 aloleks 184 alternacja ~ ilościowa 97 . 107. akt mowy 206.153. 230. 234. 331. 327. 235. 237. Walczak. 212. Fleksja polska. 281 akcent (cechy wymowy) 269 ~ standardowy 269. Warszawa: PIW. zmaina antonimia 47.

aspekt - dokonany 137-138,139,140,143 - niedokonany 138-139, 140,143 asymilacja (upodobnienie) 148,168, 170,172, 282-283, 292, 299 - postępowa (progresywna) 168,169 - wsteczna (regresywna) 168,169 350 Indeks rzec :zo\vy B bezafiksalna, derywacja zob. dery-wacja bezdźwięczne, głoski 206. głoski bezdźwięczność 150, 152, 171 bezpośredni, akt mowy 230-231, 237, 240 bezwzględny stopień najwyższy 192-193, 199 bliskości zasada zob. zasada dystansu bliższe, dopełnienie zob. dopełnienie błędne koło 182, 184,199 cel 122-123,125, 132, 141, 335 cel ważniejszy niż źródło 124, 141, 145 centralizacja 295-296 centralny, element 206. element prototypowy centrum - deiktyczne 21 - sylaby 157, 165, 172 - uwagi 252, 253, 264, 265 ciągły, morfem zob. morfem czas 136-137,138, 139, 140,142 ~ przeszły 137, 142 - przyszły 137, 143 - teraźniejszy 137, 138, 142 czas aktu mownego 136-137, 140, 142, 143 czasownik - modalny 127, 128, 136 - nieprzechodni 142 - posiłkowy 126, 127, 135 - performatywny 214, 215, 236 ~ przechodni 142 człon ~ określający 84, 85, 104-105 - określany 84, 85, 104-105 D dalsze, dopełnienie zob. dopełnienie definicja ~ klasyczna 58, 70, 72 deiksa 251, 264, 266 deiktyczna, orientacja 206. orientacja deiktyczne, centrum zob. centrum deiktyczne, wyrażenia 206. wyrażenie deklaratywny, akt mowy 206. akt mowy deklinacja (odmiana przypadkowa) 98,103-104

deontyczna (wolicjonalna), modal-ność 206. modalność derywacja 77, 78, 80, 83, 86, 89-97, 98, 99, 102, 106, 107 ~ afiksalna 97, 107 - alternacyjna 97, 99, 107 - bezafiksalna 97 - mieszana 97 ~ paradygmatyczna 97, 99, 107 - właściwa 77, 107 ~ wsteczna 99 derywat 76, 83, 84, 90, 91, 92, 93, 95, 100, 106,107, 110 ~ prosty 89, 108 - złożony 89 desygnat 49, 50-51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 67-68, 69, 105, 250, 252, 253, 254 determinizm językowy 175, 200 dialekt 268, 298, 305, 308, 309, 311, 312, 337, 339 - regionalny 206. regiolekt dialektalne, kontinuum zob. kontinuum docelowa, domena zob. domena dokonany, aspekt 206. aspekt domena _ docelowa 56, 70, 89 _ pojęciowa 59, 60, 61, 63, 64, 65, 66, 70 _ źródłowa 56, 70, 89 donośność (sonorność) 165,172 dopełnienie 26, 27, 28, 113, 125, 126,127,130, 131,142, 288, 289, 323, 324, 334 - bliższe 28, 128, 129, 130, 131, 141, 324 - dalsze 126, 128, 129, 130, 131, 132,141 doznający 120, 125, 132, 141, 324, 327,335 dwugłoska 206. dyftong dyftong 147, 157, 160-161, 171, 281, 296 ~ wstępujący 160 - zstępujący 160 dyrektywny, akt mowy 206. akt mowy dysymilacja (odpodobnienie) 283, 299 dystansu, zasada 24,27-29,41,140, 143 dystrybucja - fonemu 166 ~ komplementarna 163,171, 173 dźwięczne, głoski 206. głoski dźwięczność 151,169,171 E efekty - prototypowe 45, 52-53, 70, 163 ~ wyrazistości 60, 61, 67 egocentryczna, orientacja206. orientacja egocentryczny 20-21, 23, 41, 43 egzofora 251, 264, 266 eksplikacja 185, 187,189,192,199, 200, 202 ekspresywny, akt mowy 206. akt mowy element ~ peryferyjny (marginesowy) 37, 39, 42, 43, 45, 51, 282, 288, 323, 324

- prototypowy (centralny, maksymalnie wyrazisty) 36, 39, 42, 51, 61, 67, 282, 288, 290, 323, 324, 330 elementarne jednostki semantyczne 181,182,183,184-185,187,193, 196,198,199, 202, 320, 326 elizja 168,170,172 endofora 251, 254, 266 epenteza 168,172 epistemiczna, modalność 206. modalność etalekt 269, 298 etnocentryzm 183,184,193,199 etnolekt 269, 272, 298 etymologie ludowe 32, 56 F faktywna (prawdziwościowa), modalność 206. modalność fakultatywna, wariancja 206. wariancja fakultatywny, allofon 206. allofon fatyczna, funkcja zob. funkcja filologiczna, metoda zob. metoda fleksja 80, 84, 90,101-105 fleksyjna, forma 206. forma fleksyjna, kategoria morfologiczna 206. kategoria fleksyjny, morfem 206. morfem fleksyjny, paradygmat 206. paradygmat fleksyjny, temat zob. temat fleksyjny fonacja 150,151-153,171 353 352 Indeks rzeczowv fonem 114, 147, 149, 161-164, 166, 170,171,173, 285, 286, 290, 291, 292, 299, 300 -, dystrybucja 166 fonemiczna (fonologiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonetyka 113, 114, 147, 148-150, 171. 172 fonetyczna, transkrypcjazo6. transkrypcja fonetyczna, zasada zob. zasada fonetyczna, zmiana zob. zmiana fonetyczne, symbole 150,171 fonologia 113, 114, 147, 149, 171, 172. 175, 288, 290, 314, 326 fonologiczna (fonemiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonologizacja 290, 300 forma ~ fleksyjna 76, 80, 90, 97, 102, 103, 104, 106, 108, 113 - analityczna 104 - syntetyczna 104 - syntetyczno-analityczna 104 ~ pytająca 135, 139, 140, 231 ~ wyrazowa zob. wyraz ~ zerowa 285, 300 formalna spójność zob. kohezja formalne wyznaczniki spójności 249, 263 formotwórczy charakter 101 fortunności, warunki 210, 211, 215217, 235 fortunny 216, 235 frazeologizm zob. wyrażenie idiomatyczne funkcja - fatyczna 205, 235 - identyfikacyjna 252-253, 264 - interpersonalna 203, 235, 247 - komunikacyjna 134-135, 139, 235 - metatekstowa 247 - nieidentyfikacyjna 253, 264 - przedstawieniowa 203, 235, 247 - tekstu zob. reprezentacja tek. stu

funkcjonalny, wyraz 206. wyraz G gałąź języka 315, 316, 317, 318, 340 gatunek tekstu 256, 264, 331 genetyczne pokrewieństwo języków 278, 299, 314-320, 325, 337 głoski ~ bezdźwięczne 150, 152, 169, 291 ~ dźwięczne 150, 151, 152, 163 główny, morfem zob. morfem gramatyczna, kategoria zob. kategoria gramatyczny, morfem zob. morfem gramatyka 113-114 gramatykalizacja 91, 107, 257, 264, 303 grupa ~ językowa zob. język - nominalna 39, 79, 84, 86, 87,104, 113, 127, 128, 129, 133 ~ składniowa 77, 79, 128, 147 ~ spółgłoskowa 165, 166, 172, 173 291 ~ werbalna 125, 128, 141, 333 grzeczności (uprzejmości), zasad zob. zasada grzecznościowe, strategie zob. str tęgie grzecznościowe H hierarchia taksonomiczna 65, 66, 67, 68, 70 hierarchiczna struktura zdania zob. struktura hiperonim 88, 177, 250 relacje kontinuum -47,48,56,70 l ideacyjna, relacja zob. relacje identyfikacyjna, funkcja zob. funkcja idiom zob. wyrażenie idiomatyczne ikona 15,16-17,18,19, 41 ikoniczności, zasada zob. zasada ikoniczny, znak zob. znak iloczasu, zanik zob. zanik iloczasu ilości, maksyma zob. maksyma ilościowa, alternacja zob. alternacja ilościowa, zasada zob. zasada imienna, kategoria zob. kategoria implikacyjne, uniwersalia zob. uniwersalia implikatura 224-226, 255 - konwencjonalna 224, 225, 236, 239 ~ konwersacyjna 224-226, 233, 236, 239, 248, 256, 257, 260, 264 indeks 15,16,19,41 indeksowości, zasada zob. zasada indeksowy, znak zob. znak indoeuropejskie języki 279, 314, 315,317,319,338 inferencja 248, 263 infiks 95, 96,107, 323 informatywny, akt mowy zob. akt mowy intencja komunikacyjna 134, 142, 203, 205, 209, 210, 213, 215, 223, 224, 226, 230, 233, 234, 235, 248 interdyscyplinarne podejście 306, 325, 336 interfiks 77, 78, 86, 96,107 interfiksacja 78 interpersonalna,, funkcja zob. tunfcinterpersonalna,, relacja zob. relacje interpersonalną, uniwersalia zoo. uniwersalia intonacja 113, 135, 148, 165, 167, 172,175, 25(6 jakości, maksyma zob. maksyma jakościowa, alternacja zob. alternacja jądro 259, 26^-263, 264 język _ docelowy 3,30, 338 _ gałąź 315, 316, 317, 318, 340 J grupa 268;, 279, 305, 315, 316, ' 317, 318, 519, 337, 339

urzędowy 309. 317. kategoria kluczowe. 319. 273.klasyfikująca 103-104 ~ pojęciowa 15. 313.?. 98. 84.językowa 15.90.312.310. 288. 312. 299.332. 283. 330. 104 . 42.fleksyjna 103-104 . 317. 338 K katafora 251. 180. 339. 199 .imienna 103. 316. 297. 176. 337 -'. 89. definicja zob. 315. podgrupa.308.298.337 . 317. 305. 35. 338 . 57. kategoria morfologiczna zob. słowo zob. relacje kohezja (spójność formalna) 206. 179.314.werbalna 103 kategoryzacja 33. 235 . 142. 42. 41. relatywizm zob.wyjściowy 330. 197.299 -. 72.substrat 272. 42. 97. zróżnicowanie 268. 41. 271. 200. 139. 310 -' superstr-at272. 90. przyswajanie 259-260 godzina S79. 264. 198. 331 . 114. 339 ~. 102. 148. kategoria zob. 180. 318. 325-326. 295. 119. 298. 338 podmiana 568.321. 315. 317. 339 ~ śmierć 510 „„ _ typ 315. 112.323. 41-42. spójność .leksykalna 35. 85 .zinstytucjonalizowany 31A 354 Indeks rzeczowy indeks rzeczowy 355 -. 183. 272 295 297. spójność. 317 klasa wyrazów zob. 271.136..311. 337. 33. 136. '320. słowo koherencja (spójność właściwa) zob. 38-40. 197. wyraz klasyczna. definicja klasyfikująca. 277. 178. 58. 314. 316.104. 32. 317. 266 kategoria ~ gramatyczna 35.311.269. 36-38. 318 319 337 J typologia 305. kategoria językowy. 103. 302. 312.korpus 332. 338. prawo 312. 298 językowa. 32. 32.morfologiczna . 301 ~ kontrastywne 305. 46. 99. 268. 298. 51. 315 316. 340 -. 46. 104. 33. 323 kentumowe języki 280. 108. relatywizm językowy językoznawstwo ~ historyczne 267. 318. 337. 337. 70. 330 . używanie 204. 297. 319. 316. 340 . 337 -. 88. 45. szczep 505. 315. 314.

implikatura zob. język kotwiczenie 133-134. 83. funkcja zob. 220-221. 224.103. 223. 223. 142. 337 . 336 konstrukcja/konstruowanie 33. 70 M maksyma ~ ilości 219. 81. pogwa. 78. 321 . 236. 321 . struktura lingwistyka tekstu zob. 39. presupozycja kulturowa. 141. intencja komunikacyjna konceptualizacja 61. 236.114. wiedza kulturowe. luka leksykalna leksykalna.konwersóyjna 219-223. akt mowy kontekstowa wiedza 217. wiedza 206.178. 326 liczba 104 linearna struktura zdania zob.parawerbalna (parajęzykowa) 243.190. presupozycja zob. 69. 220.komisywny. 256. wymowa literowa ludowe etymologie zob. implikatura zob. maksyma konwersacyjna. 92. presupozycja kooperacji. 104 konotacja 332. pole 206. akt mowy zob. 226. 263 komunikacyjna. 221. 314. 124.dialektalne 309. presupozycja konwersacyjna. presupozycja zob. 236. zasada zob. 86-88. 80. 97 komunikacja . 257. akt mowy 206. 201 konceptualizator 33 konektor 255. 224. 263 . 236 kontinuum . rola semantyczna koniugacja 98.179 konwencjonalna. 175. 105.jakości 219. 326 -. 264 konfiguracja ról semantycznych zob. 258. rozbudowa 206.historyczne 309-310 ~ pojęciowe 105-106 konwencja 19. morfem leksykologia 45. 256. presupozycja 206. skrypt A-l leksem 55. 35. skrypt 206. 107 konstytutywny. 197. uwarunkowanie kulturowe kulturowy. 263 ~ werbalna 243. 75.niewerbalna 243. akt mowy kompetencja pandialektalna 271 298 kompozycja 77. implikatura konwencjonalna. pole leksykalne leksykalny. 41. 257. 321 . rozbudowa leksykalna leksykalne. implikatura konwersacyjna. maksyma zob.239. 111. 113. 321. tekst literowa wymowa 2ob. intencja zob. 224. 64. 225. 105-106.143.146 kulturowa. 335.139140. etymologie ludowe luka leksykalna 64.105 konstrukcja składniowa 76.114 leksykalna. kategoria leksykalna. funkcja komunikacyjna. morfem zob. uwarunkowanie 206.137. 80. luka zob. 226236. 176. 83-89. 20. 34. 79. kategoria 206. zasada korpus językowy zob.enie 226 ~ relewaną (stosunku) 219.

72. 71. 86. artykulacja mieszaniderywacjazob. 57. 56 motywujący wyraz 90. 89. 105.główny (rdzeń) 77. 108.97. 320. 169 nazwa .filologima 273. 91. 323. 85. 107.fakt>na (prawdziwościowa) 135.239. 86. 110 . 93.108.or 136 modalnć 135-136. 70. para minimalna modaliz. 91 metatekslwa.nief. czasownik zob. 139. 114.42 ~ nac^owana 135. 34. 96. 102. 64. 109 ~ swobodny 76. 90. 264 nadrzędny. derywacja międzynrodowy alfabet fonetyczny 150 Międzynrodowe Towarzystwo Fonetycie 150. 328. 221-223. 224. 110. modalność nadokreślenie referencyjne 253. 111. 107 N nacechowana. 90-91.107. 64. 97 . 107. 89. 80. 72 miejsce ąykulacji zob. 107 . 71. 77. 93. 80. 99. 329 ~ ciągły 96 ~ fleksyjny 80.nienacechowana 135.pojęciom.114.poboczny zob.gramatyczny 76. 99. elerent prototypowy marginesowy. element peryferjny metafora Ej. 282.171 minima'a.sposobu . 90-91. 103. rekonstrukcja metonimi 54.41. 142 . 70. 320 ~ związany 76. 97. 107. 75. 157. termin nazalizacja (unosowienie) 156. 64.222.72 motywowany 31. 327 morfologia 75. 91. 112 ~ leksykalny 76.222.tywna 135 356 Indeks rzec 357 ZOWy Indeks rzeczowy . 175. 77. 89. 80. morfem główny . 299 ~ rekons-ukcji zob. 339 metaforyzcja 56. 64. 106. modalność zob. 142 . 80. termin 206. 107. 94. 79. afiks ~ rdzenny zob. 101. 236 maksymali.19. element zob.87.93. 233 modalny. 273. 79. 85. 140.273 ~ pojęcia 64-65. 111.nieciągły 96-97. 95. 106. 323 . 79. 341 . poziom nadrzędny. 69. element 2ob. 80.e wyrazisty. 65. %2. 96. funkcja metateza83. 63. para2ob. poziom zob.233. 299 metoda . 83. 314. 283. 94. 147.70. 139. 98.139.65.. 70. 107. 78.słowotwórczy 79. 102. 140. 57. 113. 89.72/5.91.epismiczna 136. czasownik morfem 76. 90. 72. 105-107. 95. 142.deon-czna (wolicjonalna) 136.257. 89. 83. 326 motywacja 32. 142 . 63. 87. 233 . funkcja zob. 77. 107. 56.

kompetencja pandialektalna para minimalna 162. 59.deiktyczna 22.analityczna 81. derywacja 206. człon określany. 130. 70. 131. tryb zob. 125. zasada dystansu odmiana . 169 oddalenie 23 odległości.125. 98 syntetyczny 104 paradygmatyczna.171 paradygmat ~ fleksyjny 97. 72. 323. 87 ~ syntetyczna 81 negatywne. 298. 260. 261.116. człon onomazjologia 47. 254. komunikacja parataktyczne relacje 258. derywacja parafraza 181. 257. 131. czasownik perspektywizacja 254. 260. 71 nieprzechodni. funkcja niejasność 182. 300 obraz świata 176.199. 324 orzecznik 117. komunikacja zob.141. modalność 206. zasada 206.185. akt mowy oboczność 285. 312 odniesienie (referencja) 133 odpodobnienie zob. 335 performatywny. grupa nostratyckie języki 317 O obligatywny. element pierwotne samogłoski podstawowe . 129. 130. komunikacja 206. 121. tryb P palatalizacja (zmiękczenie) 156. 57. czasownik niewerbalna. 66.169 pandialektalna. modalność nieidentyfikacyjna. morfem niedokonany. aspekt niedookreślenie ~ referencyjne 253. człon 206.121. 141. 129.egocentryczna 23 _ właściwa 22 orzeczenie 26. 41 . 199 parajęzykowa.141 nieciągły. 51. 141. 201 nienacechowana.przypadkowa 206. czasownik 206. relacje 206.119. 42. akt mowy 206. relacje negatywne strategie grzecznościowe zob. 263.198 obstruenty 152.120. funkcja 206. 132. modalność 206. 58. deklinacja . 264 niefaktywna. 324.standardowa 268.. komunikacja zob. 45. 75. 271. 293. morfem 206. 335 otrzymujący 125. strategie grzecznościowe nieakomodowane uzupełnienie 129 130. 70.187 ~ redukująca 184. 292. 28. człon 206. akt mowy performatywny. czasownik 206. komunikacja patiens 115.141 oznajmujący. 264 parawerbalna (parajęzykowa). 264 peryferyjny. akt mowy 206. kompetencja 206.82 orientacja . 59-69. grupa 206. element 206. komunikacja nominalna. 184. 289. 288. aspekt 206. 48. dysymilacja określający.144. modalność nieostrość (zbiór rozmyty) 37. 264 ~ relacji 256.

morfem zob. język podmiot 23.uniwersalne 176. 280. morfem podgrupa językowa 206. wyraz zob. 333.131. 327.48. 70 polisemia 46. strategie grzecznościowe zob. 65. 324.129-130. 88. 132. metonimia zob. 285. poziom 206. 67. 337 prajęzyk 268. 87. 45.elementarne 206. 49. 99. 314. allofonzob. 41. uniwersalia zob. 127. 106. 47. 135. 107 podstawowy.198. metafora pojęciowa. 181. 70 pozycyjny. 299. samogłoski poboczny. termin 206. allofon pozytywne. 68. 20. 117. 290. 290. 175. 68. 125. 299. termin podstawa słowotwórcza 86. 288. 28. domena pojęciowa. modalność faktywna . 337 pole leksykalne 47. poziom 206. 47. 75. 57. wyraz 358 Indeks rzec. kategoria zob. 60. 64. 337 praprzyczyna 294-295. 299 prasłowiański język 279. czasownik postępowa. zasada posiadacz 120-121. 290. metafora 206. termin poziomu podstawowego podstawowy. 299 pragermański język 299 pragmatyczne. 35. 26. 325. 289. 92. 334. 96. 251 .128. 197. 64. wyraz 206. 65. 184. kategoria pojęciowa. relacje zob. 27.zob. poziom podrzędny. zowy połączenie się kategorii 288. 300 porządku sekwencyjnego. 323. 63. 111. elementarne jednostki semantyczne . asymilacja postfiks 95. 70 ~ podstawowy (termin poziomu podstawowego) 60-61. czasownik zob. 300 pogwałcenie maksym konwersacyjnych 226 pojęcie 32-33. akt mowy poziom ~ nadrzędny 63. 70 podrzędny. 142 prabałtycki język 279. akt mowy 206. język prawdziwościowa.181. 335 podobieństwo 19. wyraz motywujący podzielenie się kategorii 287. kontinuum pokrewieństwo genetyczne języków 278. uni-wersalia pragmatyka 203. 141. 283 ~ podrzędny 63. 199. domena 206. 34. 113. 119. 81. 59. modalność 206. 299.107 pośredni. 235 praindoeuropejski język 280. 48. 279. 56. 69 polisemiczny. 40. zasada zob. 314-320. 204. 299 prawa językowe 206. kontinuum 206. strategie grzecznościowe powiadomienie 134. 300 praromański język 273. metonimia pojęciowe. 59. 320 pojęciowa. 70. asymilacja zob. relacje pozytywne. 324 posiłkowy. 72. 141. 73.

funkcja 206.263.samogłosek 170 reduplikacja składniowa 29. 299. spójność206. 176-181.konwersacyjne 217. relacje ideacyjne ~ pozytywne 258. 299 przewidywalność zmiany językowej zob. 299. 70 przypadek 104 przypuszczający.172 . 91. 317 . tryb przyswajanie języka zob. 96. 70. zasada zob. tryb 206. 334. 271. 273. 314. 277. relacja zob. 264 . 97 prestiż 268.prefiks 77. odniesienie ~ anaforyczna 206. 94. 265 ~ negatywne 258. 298. 264 relacji. 308. efekty 206. anafora ~ kataforyczna zob. efekty prototypowy. 293. 64-65. 72. spójność zob. niedookreślenie relacyjna. 300 przestawienie 283. 190. 337 regresywna. język R radialna sieć 53-54. 297.interpersonalne 259.wewnętrzna 280-281. 20. 300 presupozycje . 236 ~ kulturowe 218 progresywna. 92. funkcja przedstawieniowa (ideacyjna). derywat prototypowe. zasada rekonstrukcja 268. 264.przedstawieniowe zob. 260. 191 193. 329. 323 prefiksacja 77.261. asymilacja wsteczna regularności. 340 rdzeń 206. 236 . 300.32. 296. 260. element j prototypowy. scenariusz 206. derywat zob. 269. 264 . 289.197. 283. uniwersalia zob. 109. scena-f riusz prototypowy przechodni. 95.54-55. 260.parataktyczne 258.koherencji 254-263. relacja przedstawieniowe.konwencjonalne 218. 268. 264 . 277. 283. czasownik zob. 264 . 41 przyległość 19. 285. 278. 328.regiolekt 268. 76.l milacja postępowa prosty. 274 relewancji (stosunku). 287. 299 relacje ~ hipotaktyczne 258-259. 295.199 referencja zob.260. uniwersalia przegłos 292. spójność relatywizm językowy 175. niedookreślenie zob. 107. 284. 264 . asymilacja 206. zmiana przezroczystość semantyczna 20. 286. asy. 280. 56. czasownik przedstawieniowa. element 206. 95. katafora referencyjna. morfem główny redukcja 148. 200.ideacyjne 259. 290. 336.198. 110. maksyma . spójność . asymilacja zob.

48 semiotyczny.112. redukcja 170 Sapira-Whorfa.zdarzenia zob. 125. 132. 329.107. 186 ~ „posiadanie" 116. 143. 132. 124-125. 118. 141 .105-106.zob. 70. nieostrość 359 rozpowszechnienie się zmiany zob. 287. rola zob.158-159. 305 słowo zob. 95.288. 264 satemowe języki 279. język rola semantyczna 115 ~. 338 rozbudowa leksykalna 185. 340 signifiant 49 signifie 49 składnia (syntaksa) 75. 335 rozziew 168 S samogłoski 147. 120-121. 289. 65. 290. 326 składniowa. 154. 283.170. 68-69. 323. rola semantyczna semazjologia 46. tryb rozmyty zbiór zob. 289. 67. 72. 200. 198. zdarzenie . 87. 125.201 rozkazujący. 119.zdaniowy zob. 175. 72. 157-161. 198. 132. 114. 260-263. 302. trójkąt zob. 300. konstrukcja składniowa składniowa. 200 satelita 259. 141 .„przekazywanie" 116. 171 . 336 . 121. 86. tryb2ob. 57. 125. redu-plikacja składniowa skrótowiec 100-101.wtórne 159 ~.kulturowy 193-197. przezroczystość zob.120.124. tekst rodzaj 104 rodzina językowa 2ob. 317 scenariusz prototypowy 186 schemat 95. 268. 41.299. 336. 144 . 328. 292.141 ~ „wydarzenie" 116. 334. 168. grupa zob. 123.pierwotne 158 .podstawowe 157. zmiana rozszerzenie 55—56. 254. 299. 119. 202.141 segmentacja 253. 165. 117-118. 144 . 132. 63. wyraz .„działanie" 116. 108 skrypt 249-250 .268. 65. 314. 259.171. 290. 125. 76. 75 semiotyka/semiotyczny 15. 199.330 . 132. 75. 285. 63. 120. 300. konfiguracja 335-336. 17. 70. trójkąt se-miotyczny sieć radialna 53-54. 141. 322.„bycie" 116-117.„doznawanie" 116. 124. 125. konstrukcja zob.169. 293. 48-59. 94. maksyma reprezentacja tekstu zob.141. 94. 141.„przemieszczanie" 116. 264 360 Indeks rzeczowy semantyczna. 72. 281. 153. 300. 288. 250. hipoteza 178-179. 186. 71. 286. 32. 111. 132. 326 . 125.199. 113. 122. 64. 70. 122-124. 284. grupa składniowa.87. 123. 270. 124.141. 144. zdanie . reduplikacja zob. przezroczystość semantyczna semantyczna. 280. 47. 122.„źródło-śceżka-cel" 122-124. 283. 223.

95. 141 strukturalna. 200. podstawa słowotwórcza słowotwórczy. 96. znak synonimia/synonimiczny 47. 229.132 141 środki koreferujące 253 T taksonomia hierarchiczna 206.referencyjna 250-254. 165. 291. 97 swobodny. 264. język sufiks 77. 265 . 233. 244. 97-101. 259.17.142 . 290. 263 temat fleksyjny 90.291 ucięcie 77. nazwa zob. 141 ~ linearna zdania (porządek linearny) 125-129. 73. 70 . morfem zob. 264 spółgłoska 147. 282. 80. 91. 331 -. 173 . 160. 109. 227. morfem zob. 248-249. 264.fonetyczna 150. 103. 293 termin ~ nadrzędny 63. maksyma sposób artykulacji zob. morfem słowotwórstwo 78.172. 48. paradygmat 206.169. 264. 237 ~ negatywne 232-233. grupa stan 116 standardowa. 139. język typologia języków zob. 139. 250. 85. j sylaba 147-148. 20. 254-260.poziomu podstawowego 60-61. 103. 263 ~ formalna (kohezja) 249-250. 94. maksyma zob. 298 sonorność zob. 171.kluczowe 186. 163-164.pozytywne 232-233.właściwa (koherencja) 249. 320. 230. język superstrat językowy zob. 95. 263 -. paradygmat szczep językowy 206. 292 spółgłoskowa. grupa zob. 299. 102. 172. 263 . 157. zmiana zob.139 . podstawa 206. 90. 281.podrzędny 63. 283. reprezentacja 245. 280. 136. 99-100 udźwięcznienie 169 361 uniwersalia . 107. 202 słowotwórcza. 266 .172.. 208. 240 . 64. 232 ~ rozkazujący 135. 70. 173 trójkąt semiotyczny 49 tryb 103. 81. 171. morfem .175 transkrypcja ~ fonemiczna (fonologiczna) 161-164. 69 ton 165. język szyk zdania 206. 269. 281 -. 84. 142. 195. 153.. 237 ~. zasada symboliczny. 168. 166. 302 sposobu. 67. 328.107 socjolekt 268. 140. 331 sufiksacja 78.135. 282 f symbol 15. gatunek 256.relacyjna 250.przypuszczający 136.hierarchiczna zdania (porządek hierarchiczny) 125-129. lingwistyka 243. 254-263. 283 tezaurus 47. 255. zasada zob.171. 231. 92. artykulacja spójność 249. 165-166. donośność spirantyzacja 279.167. odmiana standardowa strategie grzecznościowe 29. 70 . 240 struktura . zmiana substrat językowy zob. znak 206.oznajmujący 134. 195. 237. odmiana zob. 140. 237. 41 • symboliczności. 263. 1671 168. 234 twarz 229-230.142. nazwa syntetyczny. 154-156. zagrożenie utraty 233 i typ językowy 206. zdanie indeks rzeczowy_ Łezka 122-124. hierarchia taksonomiczna tekst 244. 19. 231. język U ubezdźwięcznienie 153. 230. 93. 69 syntetyczna. 165.

338 .141 używanie języka zob. 320-325.kulturowa 218. 245. 326. kulturowe uwarunkowanie wyrazów .implikacyjne 324-325. asymilacja uprzejmości. 69 . 263 ~ o świecie 218. 60. zasada grzeczności utraty twarzy. komunikacja wewnętrzna.deiktyczne 21. 108 wyrażenie . 97. złożenie wyrazistość 51-52. 6869. 236. język W warianty fakultatywne 206. derywacjazo6. . 67.191-193. orientacjazob. uniwersalia językowe unosowienie zob. 321. grupa 206. 314. 130. 199 uniwersalna reguła językowa 206. 337 . zasada zob. derywat ~ polisemiczny 46. 181. derywacja wygłoś 104 wymowa literowa 149 wyraz 49.131. asymilacja 206. twarz uwarunkowanie kulturowe ~ w gramatyce 190. asymilacja wsteczna. grupa werbalna. kategoria 206. 244.uwarunkowany kulturowo zob. 321. 244. 80 ~.złożony zob. 99. 236 . 106. 338 uniwersalizm językowy 176. 263 wielofunkcyjność/wielofunkcyjny 104. orientacja wolicjonalna. 41 ~ idiomatyczne (idiom) 335. 245. derywacja 206. 75 ~ funkcjonalny 79. 93. 61. 236. 81. 107 ~ pochodny zob. 108 ~ motywujący (podstawowy) 90. modal-ność deontyczna wolicjonalny 135. klasa 35.109 362 Indeks rzeczowy Indeks rzeczov 363 właściwa. allofony fakultatywne werbalna. 43. rekonstrukcja zob. zagrożenie zob. 92 wyrazotwórczy charakter 102 wyrazowiec 100. 136 wsteczna. 332. 326. komunikacja 206. kategoria werbalna. 98. 305. nazalizacja upodobnienie 206. 199 . 326. 49. 91. modalność zob. 236. 77.pragmatyczne 223.wyrazów 185-189 uzupełnienie nieakomodowane 129. rekonstrukcja wiedza ~ kontekstowa 217.przedstawieniowe 320. 236. 58. 249. 70.. derywacja właściwa. 326. 236. 338 ~ językowe 223. 38-40. 338 ~ interpersonalne 223.

69.132. nieostrość zbliżenie 230 zdanie 111. 256 .ikoniczności 20. 87. 132.ikoniczny 16-17.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem 130-131. 64.etymologiczno-morfologiczna 149 . 32. 75. 300 .177. rozpowszechnienie się 296. 136-140. 132 . 18. 96. 277. szyk 24. 70. 41. 142 ~. 41. 253.141 źródłowa. 289 .dystansu (bliskości lub odległości) 24. 65. 20. 18. 283 zmiana ~ fonetyczna 314. 20.110.199. 299. 282. 135. 41.125. 41. 141 -. 333 zero morfologiczne 98 zerowa.129133. 41.z czasownikiem nieprzechod-nim 130-131.„cel ważniejszy niż źródło" 124. 337 zagrożenie utraty twarzy 206. 83-89.porządku sekwencyjnego 24-27. 127. 128. 283.w schematach 282. 27-29. 30-32. 115-116. 70. 19. 268-273. 302 .143. 300 .140 ~. 132 . 288.112. schemat znak 15.analogiczna 282. 281. 288-292. 236. 114. 132 . 326 zdarzenie 111.z czasownikiem przechodnim z jednym dopełnieniem 130-131.300 . forma zestawienie 87.141 -. struktura linearna 125-129. 126. twarz zakorzenienie 62-63.48 związany. 226-233 .regularności 268.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami 130-131. 301. 19. domena .19. wywołanie 296-297.z łącznikiem 130-131. 337 ~ językowa 267. 255. 20. 109. 292-294. 140.41. 125. zmiana wzajemna zrozumiałość 308309. 17. 26. 19. 88-89. schemat 125. 145 .z przesunięciem do innej sieci radialnej 282. 73. 24-30. 264 wywołanie zmiany 206. 294-298. 143 . 237. 42.112.336. 233 ~ indeksowości 20-24. 142 . 338 złożenie 76. 25. 107.grzeczności (uprzejmości) 210. 285-288. 41 .wewnątrz sieci radialnej 282285. 131. 337 zmiękczenie zob. 224. 43 ~ ilościowa 24. 141. 300 -. 41. 144. 201. 68. 132 . 219-223. 49 . 18.132. palatalizacja znaczenie schematyczne 206. 226. 33. 29-30. 122. 289. schemat 111. 338 wyróżnienie 252.141.142. forma 206. 41 . 323-325. 108. 300.135. struktura hierarchiczna 125-129.strukturalna 314. 63. morfem2o6.symboliczny 15. 300. 141.145 -. 41 zawężenie 55. 17. 112. 145. 48 . morfem fj źródło 122-124.kooperacji 210. 299 . 106. 332. 72. 279. 143. 141. 132. 107. 133. 41.z czasownikiem niekonotują-cym uczestnika zdarzenia 130-131. domena zob. 40. 86. 134. 81 zanik iloczasu 277 zasada . 48 ~ indeksowy 16. 98-99 zbiór rozmyty zob. 16. 299 -. 132. 57. 31.fonetyczna 149 . 118. 299 ~ symboliczności 20.

Sejmu Śląskiego 1 40-032 Katowice-Lubelskiego Centrum Książki Krakowskie Przedmieście 53 20-076 Lublin-WSPÓŁCZESNEJ Al.POLECAMY TAKŻE: Brygida Rudzka-Ostyn Z ROZWAŻAŃ NAD KATEGORIĄ PRZYPADKA tturm.universitas.universitas. Taylor KATEGORYZACJA JĘZYKOWA. Anny 6 31-008 Kraków SKARBNICA Os. Tomasza 30 31-027 Kraków Antykwariatu BIBLIOFIL Szpitalna 19 31-024 Kraków POD GLOBUSEM Długa! 31-147 Kraków LOGOS Franciszkańska 1 31-004 Kraków Wydawnictwa Zielona Sowa Pl.00 a 16.C. Agnieszka Pokojska John R.com.com.00: (012) 413 • składając zamówienie pocztą: KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA: 31-426 Kraków. Racławickie 22 20-037 Lublin-EZOP-2 Krakowskie Przedmieście 62 20-076 Lublin-PWN Więckowskiego 13 90-721 Łódż-OMEGA Rynek 19 . Anna Skucińska Justyna Winiarska OPERATORY METATEKSTOWE W DIALOGU TELEWIZYJNYM KSIĘGARNIA INTERNETOWA • www. Rynek Główny 17 31-008 Kraków AKADEMICKIE J Św.pl • przesyłając faks: (012) 413 91 25 • dzwoniąc między 8.C. PROTOTYPY W TEORII JĘZYKOZNAWCZEJ tłum. Podwale6 31-118 Kraków HETMAŃSKIEJ S. Elżbieta Tabakowska W PRZYGOTOWANIU: Renata Przybylska POLISEMIA PRZYIMKÓW POLSKICH W ŚWIETLE SEMANTYKI KOGNITYWNEJ Elżbieta Tabakowska JĘZYKOZNAWSTWO KOGNITYWNE A POETYKA PRZEKŁADU ttum.com. Żmujdzka 6b ' i i% ?{ "7 T2 <? ? ZAPRASZAMY DO KSIĘGARNI LECTURA Lubelska 30 22-109 Chełm'PWN Korzenna 33/35 80-851 Gdańsk-MENTOR Nowy Świat 28/30 62-800 Kalisz-Głównej Księgarni Naukowe) S. Wszystkich Świętych 7 31 -004 KrakówLIBER Bankowa 11 40-007 Katowice-ORPAN Bankowa 11 40-007 Katowice-LIBELLA Pl.pl • wysyłając zamówienie pod adresem: box@universitas. ul. Centrum C bl 1 WiślnaS 31-007 Kraków ZNAK Stawkowskal 31-014 Kraków PWN Św.pl • zawsze dostępna pełna oferta naszych książek • zakupy przez Internet w systemie OnetPortfel • autoryzacja kart kredytowych on-line • krótkie terminy realizacji zamówień Jak zamawiać książki wydawane przez UNIN/ERSITAS? • wypełniając zamówienie znajdujące się na naszej stronie: www.

com. tel. 266-20-1 ZAPRASZAMY DO NASZEJ KSIĘGARNI INTERNETOWEJ www. Al. Sobieskiego 3 33-100 Tarnów STUDENCKA Fosa Staromiejska 3 87-100Toruń-UMK Reja25 87-100Toruń-Gtównej Księgarni Naukowej im. Niepodległości 4 61-712 Poznań-UNIWERSYTECKIEJ Kościuszki 1 69-100 Slubice-EUREKA Długa 1 58-100 Świdnica-OŚWIATOWA Pl.41-015 Opole-SPOTKANI A Słowackiego 11 35-060 Rzeszów JEDYNKA Marcinkowskiego 21 61-745 Poznań-Fundacji UAM Księgarni Uniwersyteckiej Zwierzyniecka 7 60-813 Poznań-Poznańskiej Księgarni Naukowej KAPITALKA Mielżyńskiego 27/29 61-725 Poznań.universitas. Łódź.(012)4139136 fax (012) 413 91 25 e-mail:box@universitas.com.pl Drukarnia Wydawnictw Naukowych S.A. Bolesława Prusa. 30-382 Kraków. ul. Żmujdzka6B 31-426 Kraków tel. ul.pl Skład komputerowy: „QUAD". Kobierzyńska 93/85.com.universitas. Krakowskie Przedmieście 7 00-068 WarszawaNAUKOWEJ Kuźnicza 30/33 50-140 Wrocław PWN Kuźnicza 56 50-140 Wrocław SFERA Szczytnicka 50/52 50-028 Wroclaw POD ARKADAMI Świdnicka 49 50-028 Wrocław POD PATRONATEM Rynek 6 50-106 Wrocław Nasza strona internetowa www.pl DYSTRYBUCJA TAiWPN UNIVERSITAS KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA ul. Żwirki 2 .

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->