Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa REDAKCJA Elżbieta Tabakowska Kraków Tytuł oryginału Cognitive.

Exploration of Language and Linguistics EuroPillProject (Socrates for Youth, Montoyerstraat 70, B-1040 Brussels, Contract no. 34969) Książka dotowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej © Copyright for the Polish edition by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYERSITAS, Kraków 2001 © Copyright for the Polish translation by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYVERSITAS, Kraków 2001 ISBN 83-7052-635-7 TAiWPN UNIYERSITAS Projekt okładki Ewa Gray SPIS TREŚCI 1 Przedmowa .............................. 11 : Rozdział 1: Kognitywne podstawy języka: język i myśl .... 15 1.1. Wprowadzenie: systemy znaków ................ 16 1.2. Zasady strukturyzacji w języku ................. 20 1.2.1. Zasada indeksowości w języku ............. 20 1.2.2. Zasada ikoniczności w języku . ............. 24 1.2.3. Zasada symboliczności w języku ............ 30 1.3. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe ........... 32 1.3.1. Kategorie pojęciowe ................... 32 1.3.2. Kategorie leksykalne .................. 36 1.3.3. Kategorie gramatyczne ................. 38 1.4. Podsumowanie .......................... 40 1.5. Zalecana lektura ......................... 42 1.6. Ćwiczenia i zadania ....................... 42 Rozdział 2: Co zawierają słowa: leksykołogia .......... 45 2.1. Wprowadzenie: słowa, znaczenia i pojęcia ........... 45 2.2. Od słów do znaczeń: semazjologia ............... 48 2.2.1. Wyrazistość: prototypowe znaczenia słów i prototypowe desygnaty ...................... 51 2.2.2. Relacje między znaczeniami wyrazów: sieci radialne . 53 2.2.3. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów . 57 2.3. Od pojęć do słów: onomazjologia ................ 59 2.3.1. Wyrazistość w obrębie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego ........ 60 2.3.2. Połączenia w obrębie domen pojęciowych ....... 63 2.3.2.1. Taksonomie hierarchiczne .......... 63 2.3.2.2. Metafora i metonimia ............. 64 2.3.3. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczne ......................... 66 2.4. Wnioski: współzależności między semazjologia i onomazjologia 68 2.5. Podsumowanie .......................... 69 2.6. Zalecana lektura . . 2.7. ćwiczenia i zadania

Rozdział 3: Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia . . . 3.1. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej ...... 3.1.1. Morfemy główne i afiksy ............... 3.1.2. Słowotwórstwo a nadawanie nazw .......... 3.2. Kompozycja .......................... 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych ............ 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych . . . 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy 3.3. Derywacja ........................... 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne ..... 3.3.2. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja ...... 3.3.3. Znaczenie i produktywność afiksów ......... 3.3.4. Rodzaje afiksów .................... 3.4. Różnorodność procesów słowotwórczych ........... 3.5. Fleksja ............................. 3.6. Wnioski: morfologia, leksykologia i składnia ......... 3.7. Podsumowanie ......................... 3.8. Zalecana lektura ........................ 3.9. Ćwiczenia i zadania ...................... Rozdział 4: Łączenie treści informacyjnych: składnia .... 4.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka ............ 4.2. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników . . . 4.2.1. Schemat „bycie" .................... 4.2.2. Schemat „wydarzenie" ................ 4.2.3. Schemat „działanie" .................. 4.2.4. Schemat „doznawanie" ................ 4.2.5. Schemat „posiadanie" ................. 4.2.6. Schemat „przemieszczanie" .............. 4.2.7. Schemat „przekazywanie" .............. 4.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania .......... 4.3.1. Hierarchiczny porządek składników zdania ..... 4.3.2. Podstawowe schematy zdaniowe ........... 4.4. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . 4.4.1. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie, pytanie, rozkazywanie ........................ 4.4.2. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: mo-dalność .......................... 4.4.3. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego . 4.4.4. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany .... 4.4.5. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany ....... 4.4.6. Kotwiczenie zdarzeń: synteza ............. Podsumowanie .......................... Zalecana lektura ......................... Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 5: Dźwięki języka: fonetyka i fonologia ........ Wprowadzenie: fonetyka i fonologia .............. 5.1.1. Pisownia a wymowa ................... 5.1.2. Symbole fonetyczne ................... Jak powstają dźwięki mowy ................... 5.2.1. Fonacja ..........................

5.2.2. Artykulacja ....................... Spółgłoski ............................ 5.3.1. Miejsca artykulacji ................... 5.3.2. Sposób artykulacji .................... 5.3.3. Artykulacje dodatkowe ................. Samogłoski ............................ 5.4.1. Samogłoski podstawowe ................ 5.4.2. Samogłoski polskie ................... 5.4.3. Dyftongi języka polskiego ................ Fonemy i allofony; transkrypcja fonemiczna .......... 5.5.1. Definicje ......................... 5.5.2. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna 5.5.3. Zasady transkrypcji ................... Większe jednostki fonologiczne ................. 5.6.1. Sylaba .......................... 5.6.2. Akcent, ton, intonacja .................. Dźwięki w kontekście ...................... 5.7.1. Epenteza ......................... 5.7.2. Elizja ........................... 5.7.3. Asymilacja ...... 5.7.4. Redukcja samogłosek 5.7.5. Procesy złożone . . . Podsumowanie ........ Zalecana lektura ....... 5.10. Ćwiczenia i zadania Rozdział 6: Język, kultura i znaczenie: semantyka międzykul-turowa ..................-.••••••••••••• 6.1. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm . .... 6.1.1. Relatywizm językowy i kulturowy ........... 6.1.2. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych......... 6.2. Wyrazy uwarunkowane kulturowo ............... 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce ........... 6.4. Skrypty kulturowe ........................ 6.5. Wnioski: język, kultura i myśl ................. 6.6. Podsumowanie ...................••••••• 6.7. Zalecana lektura ......................... 6.8. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 7: Działanie za pomocą słów: pragmatyka ...... 7.1. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? ............. 7.1.1. Intencja komunikacyjna i akty mowy ......... 7.1.2. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy ......... 7.2. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności ...... 7.2.1. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy ..... 7.2.2. Warunki fortunności .................. 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji......... 7.3.1. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.3.2. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne ..... 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.4. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności .........

7.4.1. Różnica pomiędzy pytaniami, które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy 7.4.2. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy ....... 7.5. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy ....................... 7.6. Podsumowanie . . . 7.7. Zalecana lektura . . 7.8. Ćwiczenia i zadania Rozdział 8: Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu .... 8.1. Wprowadzenie: komunikacja, tekst i lingwistyka tekstu . . . 8.2. Funkcja przedstawieniowa tekstu ............... 8.3. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 8.4. Spójność referencyjna ...................... 8.5. Spójność relacyjna ........................ 8.6. Przegląd relacji koherencji ................... 8.7. Podsumowanie .......................... 8.8. Zalecana lektura ......................... 8.9. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 9: Język w czasie: językoznawstwo historyczne . 9.1. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Metody stosowane w językoznawstwie historycznym . . , Typologia zmian językowych ............... 9.3.1. Zmiany wewnątrz sieci radialnej .......... 9.3.2. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej , 9.33. Zmiany w schematach ............... 9.3.4. Zmiana analogiczna ................. Przyczyny i przewidywalność zmiany ........... Podsumowanie ....................... Zalecana lektura ....................... Ćwiczenia i zadania ..................... 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. Rozdział 10: Porównywanie języków: socjologia języka, typologia języków i językoznawstwo kontrastywne . . . . . 10.1. Wprowadzenie: porównywanie języków ............ 10.1.1. Jaki jest cel porównywania języków? ......... 10.1.2. Określenie liczby języków ................ 10.1.3. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty ......................... 10.1.4. Socjologiczny status języków .............. 10.2. Typologia języków ........................ 10.2.1. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii . 10.2.2. Uniwersalia językowe jako podstawa typologii .... 320 10.3. Językoznawstwo kontrastywne .........•••••••• 325 10.3.1. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze . . 326 10.3.2. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego 330 10.3.3. Kontrastowanie fraz werbalnych ............ 333 10.4. Podsumowanie ..............-...-••••••• 33^ 10.5. Zalecana lektura .................•••••••• 338

Nowa Zelandia) Vazquez-Orta.•••••••• Bibliografia . Johan (Gandawa. ale także stwarza warunki dla dalszego rozwoju takich wymian. Renę (Duisburg. Autorzy niniejszej książki reprezentują wiele języków i wiele kultur.. John (Otago. Willy (Bruksela. We j wszystkich stadiach pracy nad książką korzystano obficie z bogatych] doświadczeń pedagogicznych profesora Giintera Raddena. Australia) Winters.. Stefan (Leuven. Dirk (Leuven. Niemcy) Radden. a następnie ponownie opracowane przez oryginalnych autorów (których nazwiska umieszczo-l no na pierwszym miejscu)... grecka. USA) Jak widać z tej listy.] zbiorowej.. .w mniejszym lub większym stopniu -l starając się utrzymać jednolity styl i spójność treściową całości.. Holandia) Wierzbicka. którego celem było przygotowanie podręcznika umożliwiającego uniformizację kursów uniwersyteckich w krajach Unii Europejskiej. program nie tylko wspiera wymiany studentów między uczelniami Europy. Giinter (Hamburg. Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom. Zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka. Marjolijn (Groningen. a także z je-j go trafnych intuicji i zamiłowania do porządku.. Poszczególne rozdziały] zostały napisane przez następujących autorów: . a obecnie polska) powstały przy wydatnej pomocy Biura Programu SOCRATES przy Unii Europejskiej. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi. Australia) Grondelaers.10. Takie podejście znane jest w językoznawstwie jako podejście kognitywne. Anna (Cranberra. Każdy z rozdziałów został na-1 pisany przez jednego lub dwóch autorów. holenderska.. Ralf (Giessen. Indeks rzeczowy przedmowa Język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli.. Holandia) Taylor. międzynarodowej współpracy. Belgia) Soffritti. na których pracują: De Caluwe. Niemcy) 12 przedmowa 13 Serniclaes. Belgia) Goddard. niemiecka.. Ignacio (Saragossa.6. Cliff (Metz. Wersja oryginalna (angielska) oraz kolejne wersje językowe (francuska. Wydawcy tomu poddali poszczególne partie] tekstu dalszym przeróbkom . Hiszpania) Yerspoor. Niniejsza książka przyjmuje przede wszystkim taką właśnie perspektywę: pokażemy w niej. włoska. Książka powstała w ramach sponsorowanego przez Unię Europejską projektu EUROPILL.. emocje. Margaret (Carbondale. Ćwiczenia i zadania . . w jaki sposób język służy wyrażaniu myśli. Dwie pierwsze wersje zostały J drobiazgowo przedyskutowane przez cały zespół. Poniżej podano w porządku alfabetycznym ich nazwiska i uniwersytety. niniejsza książka jest owocem intensywnej. na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania.. procesy abstrakcji i rozumowania. hiszpańska.. 111.. Włochy) Spooren. Belgia) Dirven. Marcello (Bolonia.. Wilbert (Tilburg. Belgia) Pórings. Niemcy) Geeraertes.

przedmiotem jej badań są także systemy komunikacji w świecie zwierząt.obce wyrazy i zwroty przytaczane w tekście. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor (redaktorzy wersji angielskiej) Elżbieta Tabakowska (redaktor wersji polskiej) Lista symboli i konwencji: .zgodnie z zamierzeniami jego twórców . a sam projekt . pisane są WERSALIKAMI . dostosowując je do wiedzy i potrzeb polskiego czytelnika. którzy pełnili funkcje koordynatorów podczas pracy nad oryginalną wersją książki. pragniemy w tym miejscu wyrazić nasze serdeczne podziękowania.. podobnie jak cytowane przykłady.zdania uznane za niepoprawne lub niegramatyczne oznaczono gwiazdką: * . Ralf Póringsfj Wilbert Spooren. Stefan Grondelaers. Marjolijn Yerpoor (Jerzy Świątek) Rozdział 8: Wilbert Spooren (Andrzej Pawelec) Rozdział 9: Margaret Winters.zgodnie z przyjętą konwencją-gwiazdką: * ~ zdania o wątpliwym statusie semantyczno-gramatycznym oznaczono pytajnikiem transkrypcję fonemiczną ujęto w nawiasy ukośne: /. . ! Rozdział l Kognitywne podstawy języka: język i myśl Niniejszy rozdział zawiera wstępne wiadomości o niektórych pod: stawowych aspektach języka i wiedzy o języku.Rozdział 1: Renę Dirven i Giinter Radden (Elżbieta Tabakowska)! Rozdział 2: Dirk Geeraerts. Rysunki wykonał Łukasz Tabakowski. wyróżniono kursywą. O . Jak wszystkie takie syste| my> Język posługuje się znakami. zgodnie z przyjętą konwencją. C . Renę Dirven. W ten sposób liczba autorów książki wzrosła. gdyby nie ofiarna praca Ulrike Kauzner (Bolonia) i Ralfa Póringsa (Giessen).metafory pojęciowe.orzeczenie. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor | (EwaWillim) Rozdział 4: Marjolijn Yerspoor.formy zrekonstruowane oznaczono . Wprowadzili oni do tekstu wiele nowych przykładów i ćwiczeń. która bada werbalne i niewerbalne systemy komunikacji używane przez istoty ludzkie. Renę Dirven (Jerzy Krzyszpień) Rozdział 10: Marcello Soffritti. którzy nie szczędzili czasu i trudu. Renę Dirven (Marta Dąbrowska) W nawiasach podano nazwiska autorów polskich wersji poszczę-1 gólnych rozdziałów: zespołu pracowników Instytutu Filologii Angiel-j skiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. V . Wersja polska nie mogłaby powstać. . Renę Dirven. Willy Serniclaes (Janina Ozga) Rozdział 6: Cliff Goddard i Anna Wierzbicka (Władysław Chłopicki)| Rozdział 7: Ignacio Vazquez-Orta. Giinter Radden j (EwaWillim) Rozdział 5: John Taylor. dodatkowo wyróżniając w nich tłustym drukiem omawiane fragmenty ./ transkrypcję fonetyczną ujęto w nawiasy kwadratowe: [ ] ~ w tekście książki używa się następujących skrótów: P . których praca często] wykraczała daleko poza obowiązki tłumacza. D dopełnienie.samogłoska. Wszystkim. Renę Dirven| i Marjolijn Yerspoor (Grzegorz Szpila) Rozdział 3: Johan De Caluwe. współpracując przy realizacji kolejnych etapów projektu.wzbogacił się o jeszcze jeden język i o jeszcze jedną kulturę.spółgłoska.. Analizowaniem znaków zajmuje się semiotyka. Całość sprawdziła pod względem merytorycznym i ujednoliciła od strony stylistycznej dr Justyna Winiarska z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego.znaczenia obcojęzycznych słów oraz treść przytaczanych pojęć podano w cudzysłowach .terminy naukowe zostały w tekście wyróżnione tłustym drukiem. Najpierw przyjrzymy się językowi jako systemowi komunikacji.podmiot.

W najszerszym znaczeniu. o tym. mosty.„obraz" jest to wizualny. Ce ten można osiągnąć na różne sposoby. Znak ikoniczny jest podobny przedmiotu. Wszystkie te środki wyrazu są dla nas „znakami" czegoś. Wspomniany powyżej gest rąk rysujących w powietrzu wizerunek kobiety lub .daje początek kategoriom językowym. Obraz ten oczywiście tylko w ogólnych zarysach przedstawia rzeczywisty stan rzeczy. jeśli zostanie zamierzone na przykład jako wyraz protest Powyższe trzy przykłady reprezentują trzy możliwe typy znaków znaki indeksowe. że wykorzystuje wszystkie trzy zasady strukturyzacji. ale także Wrzucają określony sposób pojmowania otaczającego nas świata. ścieżki rowerowe.to też znak inde ksowy. który reprezentuje. ponieważ w jakimj określonym momencie przez ulicę może przebiegać tylko jedno dziec ko albo większa grupa dzieci. chociaż może nabrać takie funkcji. ale także stanowią odbicie świata ludzkich pojęć. Na przykład znak drogowy ustawie ny w pobliżu szkoły i ostrzegający kierowców. Znak indeksowy. że powinni uważać n^ przechodzące przez drogę dzieci. Ciężarówki.„palec wskazujący". co się dzieje w ich umysłach. serpentyny — wszystko to też zazwyczaj przedstawia się w postaci ikon. zakręty na drodze. rysujemy dłońmi w powietrzu kształty kobiece go ciała. przedstawia dwójkę dzieci przekra czających jezdnię po pasach. Jego znaczenie można przedstawić następująco: „Żeby sil dostać do Myślenic. Język ludzki wyróżnia się spośród innych systemów komunikacji tym. które stanowią system o wiele bogatszy od systemu znaków językowych.na przykłaq Myślenice. Świat ten obejmuje. spadaI iace kamienie. Wprowadzenie: systemy znaków Ludzie są istotami społecznymi i pragną się nawzajem informc wać o tym.na przykład uniesienie czy zmarszczenie brwi . wskazuje na coś. traktory. Bardzo wiele kategorii pojęciowych . także przedstawiane jest za pomocą znaków ikonicznych — wizerunków krowy czy jelenia. Pojęcie zagrożenia. co widzą. Dajemy wyraz naszemu zdzi| wieniu unosząc brwi. Najbardziej oczywistym przykłal dem takiego znaku jest ustawiony na poboczu drogi drogowskaj wskazujący kierunek i nazwę najbliższej miejscowości . używane w nim znaki są jednak przede wszyst| kim znakami symbolicznymi. co chcieliby robić i co robią w danym momencie. fonetyczny lub jakiś inny podlegający percepcji wij zerunek oznaczanego przedmiotu. ponieważ „wskazuje" na stan emocjonalny osoby: zdziwieni^ lub gniew.Semiotyka wyróżnia trzy typy znaków: indeksy. czyli indeks. ikoniczne i symboliczne. Są one odbiciem trzech odmiennych zasad strukturyzacji. mimo to. rządzących połączeniami formy i treści.choć z pewnością nie j Wszystkie .1. między innymi. co rozumiemy jako jej znaczenie. co znajduje w jego bezpośredniej bliskości. wyrażamy myśli słowami. które nie tylko umożliwiają komunikację. W dalszej części rozdziału przyjrzymy się cechom języka. należy jechać w tym kierunku". czyli ikona (od greckiego wyrazu eikon . Kategorie języko-We z kolei nie tylko umożliwiają nam porozumiewanie się. Znak ikoniczny. samochody. motocykle i rowery. która reprezentuje „coś innego" coś. w co wierzą co wiedzą i czują. Ale wyraz twarzjl . znak możm zdefiniować jako określoną formę. podczas gdy wycierani^ nosa nie jest na ogół uważane za „znak". 16 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MYŚfi l Wprowadzenie: systemy znaków 17 1. ikony i symbole. Tak na przykład uniesieni^ brwi jest rozumiane jako znak zdziwienia. kategorie pojęcio-we. jakie stwarzają dla kierowcy wybiegs iace na jezdnię zwierzęta. zgodnie z etymologią łacińskiego w} razu index . jego ogólne znaczenie jes oczywiste.

u jego podstaw nie tkwi żaden naturalny związek między formą i znaczeniem „ustąp pierwszeństwa". w których zwierzę szczerzy zęby. aby . itd. Co więcej. o symbolu amerykańskiego dolara ($). W odróżnieniu od znaków indeksowych i ikonicznych. nawti sama indeksowość znaków tego Języka" jest ograniczona do wymiar poziomego. Związek ten jest czysto konwencjonalny.na przykład przełamany na dwie połówki pierścień. więź ta jest jedynie konwencjonalna. w jakiej znajduje i źródło nektaru oraz o jego jakości. ale semiotyka zajmuje się także innymi for-mami zachowań komunikacyjnych ludzi i innych stworzeń: bada gesty. Wszystkie te systemy komunikacji składa się niemal wyłącznie ze znaków indeksowych. Przykładem takiego symbolu jest znak drogowy przedstawia| jacy odwrócony „do góry nogami" trójkąt. odległość między rozmówcami. jeśli te połówki do siebie pasowały i dały się z powrotem połączyć w jedną całość. za pomocą których potrafią przekazj wać sobie informację o niebezpieczeństwie: informują inne małj o tym. a także niektóre inne system] znaków i inne obszary komunikacji .na przykład reklama. choć biologom jeszcze nie udało się tych k| munikatów rozszyfrować. znak symboliczny.na mocy powszechnego porozumienia . że wieloryby porozumiewają się za mocą całego systemu pieśni. To samo można powiedzieć o emblematach wojskowych. To znaczenie przymiotnika „symboliczny" wywodzi się od pierwotnego znaczenia greckiego wyrazu symbolem: był to „znak rozpoznawczy".ludzie „zgodzili się" kojarzyć określoną formę z określonym znaczeniem. który umieszczono na szczycik Wszystkie trzy typy znaków są zróżnicowane pod względem st pnia abstrakcji. który pozwalał dwojgu ludziom rozpoznać się nawzajem po długiej nieobecności. Zwierzęt^i także posługują się bardzo złożonymi 18 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l . czyli symbol. Dwie połówki pierścienia są nierozłączne .podobnie jak i°rma wyrazu i jego znaczenie. o niemal wszystkich flagach państwowych. w jakim się go używa w językoznawstwie oznacza. i oczywiście także o większości znaków językowych. język znaków drogowych. w jakiej odległości znajduje się źródło zagrożenia i jak duże je niebezpieczeństwo. małpy używają systemu złożonej z dziewięciu rodzajów okrzyków. ^prowadzenie: systemy znaków 19 systemami znaków. Dyscypliną naukową zajmującą się badaniem systemów wszelkich typów znaków jest semiotyka (od greckiego wyrazu semeioticos ~ "dotyczący znaku"). używany między dwojgiem znajomych lub przyjaciół . Wiadomo. że źródło może się kiedyś w przyszłości okazać obfitsze. sytuacje. ponieważ są ograniczone do „tui i „teraz". że . natomiast nie potrafi wyrazić swojego przekonania. nie opiera się na naturalnym związku między formą a reprezentowanym obiektem. Znaki indeksowe są najbardziej „prymitywne" i ma ją najbardziej ograniczony zasięg. Na przykład pszczoły porozumiewają się mi sobą za pomocą skomplikowanych układów tanecznych. Przeprowadzony w Pizie eksperyment wykazał. Nie ma żadnego naturalnego związku między formą wyrazu „zdziwienie" a jego znaczeniem. Język ludzki jest oczywiście najbardziej złożo-nym z takich systemów. Tak więc pszczoła moź się porozumieć z inną pszczołą co do źródła nektaru znajdującego w pobliżu. pszczoły znajdujące się u stóp Krzywej Wieży nie potrafiły poinfoij mować koleżanek o obecności miodu. stroje.odwzorowanie za pomocą ruchu palca ciągu spiralnych schodów to oczywiście także znaki ikoniczne. składa się z nic język ciała. Sam| produkty są najczęściej zbyt prozaiczne. Termin „symboliczny" w takim sensie. informujjj w ten sposób inne pszczoły o kierunku i odległości. Mimo to ludzie powszechnie ich używają.

Rolnicy od stule| wprowadzają tę zasadę w życie. Najbardziej złożonym systemem znaków symbolicznych jest język naturalny we wszystkich swoich formach. 1.mogą się nawzajem zastępować. ponieważ stosunek między wyrazami i znaczeniami wyra zów nie jest oparty na przyległości lub podobieństwie (może z wyjąt kiem słów naśladujących odgłosy wydawane przez zwierzęta). która ukazuje także ogólne zasady łączenia ze sobą form i znaczeń.ale może też być dość abstrakcyjny -jak na przykład schems tyczne sylwetki mężczyzn i kobiet na drzwiach toalety albo sylwett samochodów czy samolotów przedstawione na znakach drogowych Ikony nie występują prawdopodobnie w świecie zwierząt.w sensie dosłownym lub w przenośni . Zasady strukturyzacji w języku Jak już powiedzieliśmy. Obraz może być dośf podobny do obiektu . które ludzie na całym świecie stworzyli na potrzeby komunikowania innym ludziom tego wszystkiego. Związki leżące u podstaw trzech typów znaków Indeksy Ikony Symbole powiązanie powiązanie powiązanie formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem oparte na przyległości oparte na podobieństwie oparte na konwencji Znaki indeksowe są odbiciem bardziej ogólnej zasady.przyciągnąć konsumer tów .tak jak to się dzieje w przypadku wizerunkowi świętych postaci będących przedmiotem kultu w religii prawosła\ nej . a sowa . Trzy typy znaków przedstawiono w tabeli l. o swojej nadziei na światowy pokój. o obiektach. Tabela 1. I wobec tego róża może się stać sj bólem miłości. którą zajmiemy się w następnym podrozdziale. które ptaki biorą za swoich prawdziwych wrogów. Znaki ikoniczne są bardziej złożone. które opierają się głównie na konwencjonalnych połączeniach gestów i znaczeń. Obserwator musi sobil uświadomić ikoniczny związek podobieństwa.leżą u podstaw str kturyzacji języka.symbolem mądrości. Formą najbardziej uniwersalną jest język mówiony.muszą się kojarzyć z czymś bardziej atrakcyjnym. o czym myślą.2. który je wykonał. Natomiaijj znaki symboliczne pozwalają umysłowi człowieka wyjść poza ograr czenia. Znaki symboliczne są wyłączną domeną istot ludzkich. itd. ludzie chcą także mówić l o rzeczach bardziej abstrakcyjnych . na pewnym etapie rozwoju cywilizacyjnego i intelektualnego pojawia się pisana forma języka. ponieważ aby je zrozumie trzeba rozpoznać określone podobieństwo. i wobec tego możemy powiedzieć: Chciałbym obejrzeć Malczew-skiego. Te trzy zasady zasadj indeksowości. istnieją trzy typy znaków: indeksowej ikoniczne i symboliczne. jakie narzucają mu zasady przyległości i podobieństwa.o przeszłych i przyszłych wyda-1 rzeniach. ki nim umysł może ustanawiać związki symboliczne między dowoln| formą i dowolnym znaczeniem. Na przykła papierosy Marlboro kojarzone są na zasadzie związku indeksowegjj z pełnym przygód życiem amerykańskiego kowboja. w myśl kto20 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l MYJB j 2 7asady^trukturyzacji w języku 21 rej wizerunek obiektu może zastąpić sam obiekt. ikoniczności i symboliczności . \ec\ na konwencji. Ludzie nie-słyszący wypracowali na własne potrzeby systemy języków migo-| wych. Ale w złożonym . w myśl której obiekty przylegające do siebie . To zaś można osiągnąć jedynie za pomocą symboli. które są od nich znacznie oddalone. Znaki ikoniczne są odbiciem ogólniejszej zasady. Język ma niemal w całości charakter symj boliczny. Potrzeby l komunikacyjne ludzi wykraczają poza konieczność wskazywania na l rzedmioty czy tworzenia ich wizerunków. ustawiając na polach strachy wróble. Tak na przykład ludzie mają silną tendencję do kojarzenia dzieła sztuki z artystą.

mówimy „wtedy".2. teraz. Wielka manifestacja jutro o dziesiątej. Ego jest także „centrum deiktycznym" pozwalającym zlokalizować obiekty w przestrzeni. dziś. Wszyscy się tu spotykamy!. a następnie sytuuje rower za drzewem. ten ktoś kreśli wyimaginowaną linię prowadzącą od niego do 22 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MY.systemie symboli. jak i do przyszłości. Podobnie o czasie innym niż ten. ten. a nie gigantyczna budowla. na przykład. a nie z pozycji słuchacza. jakie opisują. w którym formułuję ten komunikat. Drzewa różnią się od wytworów ludzkich rąk . Robią to regularnie na przykład prze-wodnicy wycieczek. O miejscu.do czasu. Zasada indeksowości w języku Dzięki zasadzie indeksowości posiadamy umiejętność „wskazyl wania" obiektów. Interpretacja wyrażeń deiktycznych zależy od sytuacji. w której zostały użyte.takiii jak budynki czy samochody — które ze względu na swój charakt mają właściwy dla siebie i . egocentryczny sposób widzenia świata znajduje odbicie także w sj sobie. kiedy mówią: Zbliżamy się do Wawelu. w których się znajdujemy. mówiący może także przy-J3c perspektywę słuchacza. Bez znajomości kontekstu sytuacyjnego apel o przyłączenie się do manifestacji wypisany na ulotce znalezionej w pociągu. Jeśli powiem Nasz sąsiad jest tu teraz. wtedy. Kiedy o czymś mówimy. znaczy naprawdę niewiele.ja" (ego). jest stałym punktem od-niesienia w świecie. które znajdują się w polu naszego zainteresowania] A ponieważ uważamy siebie samych za centrum wszechświata. zmienia się taki jego orientacja deiktyczna: rower jest teraz przed drzewem. Mówiąc. jak w zdaniu Wtedy się pobrali. Istnieją na przykład takie słowa. w którym : właśnie się znajduję. drzewa. „wskazujący") odnoszą komunikat do mówiącego . Niektóre typy zdań wykazują ikoniczne „po dobieństwo" do stanów rzeczy. podobnie jak zaimki osobowe —ja. jak w zdaniu Wtedy będą mieli dzieci. co może się odnosić zarówno do przeszłości. jutro. nasza pozycj^ w przestrzeni i czasie służy jako punkt odniesienia. w którym się znajdujemy mówimy „tu". względem któi go sytuujemy w czasie i w przestrzeni inne przedmioty. że to on. Ale patrząc na świat. których znaczenie jest wyraźni^ dostrzegalne. jak na przykład w zdaniu Ten dom jest przede mną. w którym się znajdujemy. on czy my — nazywamy wyrażeniami deiktycznymi. że „tu" odnosi się do miejsca. że Pałac Kultury znajduje się dokładnie przede mną. Ib. Ego służy także jako punkt odniesienia przy sytuowaniu jednych Przedmiotów względem innych. W ten sposób bywają lokalizowane nawet przedmioty znacznie przewyższające ego rozmiarami. które narzuca światu swoją własną perspektywę. Wyrażenia deiktyczne (od greckiego wyrazu deiktikos. główne WeJście na zamek mają państwo po lewej stronie. tam. mój słuchacz będzie wiedział. w którym się znajdujmy mówimy „teraz". mówimy „tam" lub —jeśli są znacznie oddalone od nas — na przykład „hen". li Kiedy mówiący przechodzi na drugą stronę ulicy. autor wypowiedzi udaje. o czasie. przyjść i odejść. O miejscach innych od tych. Ponadto. używając terminologii językoznawczej powiemy. że one semantycznie przezroczyste. co pokj żuje rys. nz wszystko co nas otacza patrzymy z własnego punktu widzenia. ilustruje to rys.1. który nazywamy j^ zykiem. których wyłączną funt cją jest „wskazywanie". wybrane niej gdyś w sposób arbitralny formy wyrazów (symbole) można ze sobg zestawiać. Kiedy ktoś mówi: Rower jest za drzeern. Takie wyrazy jak tu. tamten. ty. 1. Pozostanie to prawdą nawet w przypadku międzymiastowej czy międzypaństwowej rozmowy telefonicznej: w dalszym ciągu będzie mowa o miejscu i czasie określanym z pozycji mówiącego. w jaki używamyjęzyka. możemy także dostrzec działanie zasad ikoniczności i sym| boliczności. a „teraz" . tworząc nowe wyrazy.

angielskie hę i she w opozycji do it). rower zawsze będzie za samochodem. natomiast ponieważ nie wydaje się prawdopodobne. Tylko jeśli chcemy szczególnie podkreślić wagę jakiegoś przedmiotu. rower przed samochodem Bez względu na to.ludzie zawsze zajmujemy we wszelkich opisach zdarzeń pozycję uprzywilejowaną. który jest zarezerwowany dla pozostałych przedmiotów odniesienia (np. Psychiczna bliskość. jako podmiot zdania. ich przeżyciami. Ona naprawdę zna ten wiersz na pamięć. Ic. góry i dołu. każe nam przyjmować perspektywę antropocentryczną (od greckiego wyrazu anthropos . im właściwych. „bezpłciowy". prawej i lewej strony. raczej nie powiemy: Te zadania zostały przeze mnie rozwiązane. i dokładnie w tal lt2. czy posiałem jest istota ludzka (np. przedmiotami. domach i innych przedmiotach: przyznajemy im prawo do posiada-|nja własnych. My . itd. c. samochodach. Orientacja deiktyczna (a. poniewe myślimy o tej właśnie części samochodu jako o jego „tyle". w których wyrazy określające istoty ludzkie pełnią funkcje podmiotów: (1) a. krzesłach. Jeśli w jakimś zdarzeniu bierze udział istota ludzka. ruchami ich ciała. rower przed drzewem c. 1.„człowiek"). d. powie: Na jutro te zadania mają być rozwiązane. którą przyznajemy obiektom będącym wy-j tworami naszych rąk .„płaszcz . angielskie the man's coat . d) a. podot nie jest z lewą i prawą stroną samochodu oraz z jego tyłem. Zgubiłem soczewki kontaktowe. Nasz^ ciało ma przód i tył. j Antropocentryczna perspektywa wobec świata wynika z faktu. to najczęściej ona właśnie będzie wymieniona na pierwszym miejscu.dający się łatwo wyróżnić „przód" i „ty Wobec tego położenie roweru względem. na przykład. polskie kto i co) czy różne sposo-y Wyrażania stosunku posiadania. przodów i tyłów. Ic. Na innych obszarach gramatyki także przyznaje się istotom ludzkim szczególnie uprzywilejowaną pozycję. Marek życzy sobie.ilustrują| rys. osobne aimki pytajne dla osób i rzeczy (np. żeby mu dolać trochę mleka do kawy. Wiele języków ma osobne zaimki odnoszące się do istot płci żeńskiej i męskiej oraz trzeci za-lmek. Tak więc nauczyciel. górę i dół. prawą i lewą stronę. gdzie stanie mówiący w przypadku przedsta| wionym na rys. Orientacja właściwa. że jesteśmy najbardziej zainteresowani istotami ludzkimi podobnymi do nas samych: ich działaniami. b. gdzie znajduje się przód kierowcy. które do nich należą. rower za drzewem b. ów przedmiot zostaje wyniesiony do rangi podmiotu zdania. b) i właściwa (c. Na poziomie bardziej ogólnym przenosimy własną egocentryczną orientację na istotę ludzką jako taką. Ten normalny sposób mówienia o zdarzeniach i stanach ilustrują następujące przykłady. ich myślami. w zależności od tego. aby ktoś chciał stwarzać dystans w stosunku do samego siebie. Rys. który pragnie stworzyć dystans między sobą a swoimi uczniami. rower za samochodem d. jaką odczuwamy wobec innych ludzi.takim jak na przykład samochód -jest sweg rodzaju rozszerzeniem sposobu pojmowania naszego własnego i samochód ma „przód" tam. Zasady s trukturyzacji w języku 23 sam sposób mówimy o swoich koszulach. samochodu i ulega zmianie wraz ze zmianą perspektywy mówiącego .

zwyciężyłem". Odwróceni| porządku pozbawiłoby takie wypowiedzi sensu. b.2. ich rzeczy-isty porządek odzwierciedla dopiero liniowy układ obu zdań składowych. Edyta po tym jak urodziła dziecko wyszła za mąż. zobaczyłem. Zmieniaj liniowy porządek zdań składowych w przykładzie (3)a. „przyszedłem. W swojej najprostszej formie. Ten typ ikoniczności pojawia się także w obrębie struktury zdania. choć w innych kor tekstach zmiana szyku jest oczywiście zupełnie możliwa. w odróżnieniu od funkcji gatunkującej. z którym ta forma jest kojarzc na. b. dzień i noc. na taką interpretację wskazuje pozycja przymiotnika charakteryzującego. Edyta wyszła za mąż i urodziła dziecko. Zasada ikoniczności określa też porządek elementów w wyraże-niach „binarnych". że zupa dopiero zrobiła się zimna (prawdopodobnie na skutek nagannej opieszałości kelnera). który w języku polskim normalnie pojawia się przed rzeczownikiem.24 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l M^J Zasady struktury zacj i w języku ' ""Hf-^^^^B «-^" _—-—-——————— 25 tego pana"). odzwierciedlających sekwencję czasową: \'> a. Edyta wyszła za mąż zanim urodziła dziecko. Na przykład dwa podane poniżej zdania składają się z tych samych wyrazów. Ale gdybyśmy zamiast spójnika „i" wybrali jakiś spójnik wyrażający relację czasową . wyszła za mąż. Mniej oczywiste przypadki antropocentryzmu ilustrują następ| jące przykłady: (2) a. kiedy regułą jest właśnie pozycja po określanym rzeczowniku) sugeruje. wcześniej czy później.. albo też zrezygnować z ikoniczności (5) i zbudować konstrukcję. b. Dom został splądrowany (= Ktoś splądrował dom) b. w której brak byłoby ikonicznego związku: (4) a. Wom został zagrzybiony (=? Ktoś zagrzybił dom) c.„dach tego domu". b. Natomiast zmieniona pozycja tego samego przymiotnika (nadal w tej samej funkcji. vici. W zdaniu (6)a zupa zapewne miała być zimna z założenia (chłodnik?). kup".2. nie *the house's roof). automatycz nie otrzymujemy inny porządek zdarzeń ((3)b): (3) a. 1. Ikoniczność może się przejawiać jako jedna z trzech zasad niższe go rzędu: może dotyczyć porządku sekwencyjnego. Edyta urodziła dziecko po tym jak wyszła za mąż. Sam spójnik „i" nie mówi nam nic o sekwencji zdarzeń. natomiast wydaje się mnie poprawna w zdaniu (2)b (co zostało zaznaczone za pomocą pytajnik i całkowicie niepoprawna w zdaniu (2)c (co oznaczyliśmy gwiazdką| Ocena ta wyraźnie zależy od tego. jak i elementów składowych konstrukcji jęzj kowych. zasada ikoniczności decydujlf na przykład o kolejności zdań składowych w obrębie zdania złożone go . tak aby porządek liniowy odpowiadał porządkowi zdarzeń. rano i wieczorem. jaki stopień udziału w opisyws nych zdarzeniach jesteśmy skłonni przypisać istotom ludzkim. obejrzyj. czy też nie (the roofofthe house . np. Kelner podał nam zimną zupę. Zanim Edyta urodziła dziecko. teraz albo nigdy. Zasada ikoniczności w języku Zasada ikoniczności pozwala nam dostrzegać podobieństwo dzy formą językową a przedmiotem. Kelner podał nam zupę zimną. Edyta urodziła dziecko i wyszła za mąż. ale przekazują różne znaczenia: (6) a. Zasada porządku sekwencyjnego dotyczy zarówno zdarzeń ZE chodzących w czasie. mdi.przykładem może tu być historyczne oświadczenie Juliusza C zara Veni.na przykład „zanim" lub „po tym jak" to moglibyśmy całe zdarzenie przedstawić albo w sposób ikoniczny (4). dystansu lub ilo| ści. (5) a. woda mineralna. *Dom został zawalony (ale: Dom się zawalił) Powyższe trzy zdania wykazują wyraźną gradację pod względeij stopnia poprawności: strona bierna z czasownikiem dokonanym „ stał" jest całkowicie poprawna w (2)a. początek i koniec . lul współczesny slogan reklamowy „Wstąp.

c. a nie prokurator). mają tendencję do występowania obok siebie także w strukturze wyrażeń językowych. Adwokat napisał pismo. które rutynowo następują po s| bie w tej samej kolejności.. że elementy. DO i ODP. Większość opowiedziała się za wcześniejszymi wyborami b. b. orzeczenia i dopełnienia. ale go nie wysłał). choć niektóre występują częściej niż inne: (9) a. które pojmujemy jako od siebie oddalone. Obiekt działający wyrażany jest w formie podmiotu zdania. Język angielski i języki romańskie mają sztywny szyk wyrazó w zdaniu i dopuszczają tylko kombinację POD. . Dalszych przykładów tego typu ikoniczności dostarcza szyk głó^ nych elementów zdania: podmiotu. PDO. c. Pierwsze trzy formuły odpowiadają trzem najpowszechnii używanym wariantom szyku (uwaga: w poniższych przykładać zdania polskie są dosłownymi tłumaczeniami zdań zaczerpniętyc z innych języków): (8) a. natomiast te. DPO. które polegają na oddziaływaniu jednego obiektu na inny obiekt. Język polski wykazuje jeszcze mniej ograniczeń. OPD. Zdarzenia są najczęściej opisami działań. d. Natomiast języki ni miecki i niderlandzki oraz języki skandynawskie wykorzystują taki że dwie inne możliwości: oprócz szyku POD w zdaniach głównyc ((8)a). OPD: Napisał adwokat pismo. Wreszcie napisał adwokat pismo. jedz i pij. są także odległe w sensie językowym. że adwokat pismo napisał. PDO: (Er weiss. On wie. nic dodać nic ująć. dopuszcza wszys kie możliwe układy. POD: The lawyer wrote the letter. przewaga występowania podmiotu w pozycji przed dopełnieniem wjelu językach świata motywowana jest sposobem naszego postrzegania wewnętrznej struktury zdarzeń. bierz i jedz. wszystkich niemal językach świata podmiot występuje w pożyć przed dopełnieniem. występuje także szyk PDO w zdaniach podrzędnych ((8) i szyk OPD po określeniach przysłówkowych ((8)c). jaki pojawia się w następujących dwóch zdaniach: (10) a.b. . przyczyny i skutki. OPD: (Endlich) schrieb derAnwalt den Brief. podczas gdy wyrażenia należące do drugil grupy ((7)b) opisują serie zdarzeń. DOP: Pismo napisał adwokat (.chyba że zależy nam a szczególnych efektach komunikacyjnych. f. ODP: Napisał pismo adwokat. Można w ten sposób wyjaśnić kontrast gramatyczny.2. Efektem istnienia zasady dystansu jest fakt. załatw sprawę i żegnaj. ale go nie wysłał). Zasady strukturyzacji w języku 27 osiągnąć zwracając szczególną uwagę słuchacza na dane wyrażeni| Wyrażenia podane w pierwszej grupie ((7)a) odnoszą się do sekwet cji wyłącznie czasowych. Wszystkie tego typu wyrażenia mają stały szyk: z reguły nie po-lerny *nigdy albo teraz czy *koniec i początek . a samo działanie poprzedza swój skutek. dass) derAnwalt den Brief schrieb. które znajdują się w pobliżu siebie w sensie pojęciowym. b. .podmi( (P). PDO: Adwokat pismo napisał (. DPO: Pismo adwokat napisał (. orzeczenie (O) i dopełnienie (D) . itp. Trzy podstawowe elementy zdania .mogą teoretycznie wystąp: w sześciu różnych konfiguracjach: POD. POD: Adwokat napisał pismo. w jakiej zostały wymienione. e. Większość ankietowanych opowiedziało się za wcześniejszymi wyborami. którym jest zmiana stanu obiektu stanowiącego przedmiot działania. które zamierzamy 26 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l 1.

Romeo wystał swojej dziewczynie walentynkę. Zachęcałem Marię do odejścia. Mniejsza odległość między orzeczeniem i dopełnieniem w zdai-(13)a sugeruje. a lot ofpeople („wielu ludzi") . Romeo wysłał do swojej dziewczyny walentynkę. Miałem nadzieję. W zdaniu (12)a podmiot (/ .„Marię") i wobec tego odległość między obyd\ ma czasownikami została zredukowana do minimum. I encouraged Mary to leaue. b.. na co wskazują polskie odpowiedniki przykład^ (12)a-c. W języku angielskim analogiczny kontrast pojawia się z jeszcze większą ostrością: ^1) a. że dziewczyna Romea rzeczywiście dostała wysłał przez niego walentynkę. (13)b) . a number ofstudents („pewna liczba stu6ntów"). ^asada dystansu wyjaśnia także pewne warianty strukturalne kaniach podrzędnych występujących po orzeczeniu zdania głów-80. (13)a) b Romeo sent a ualentine card to his girlfriend (por. a w (13)bj dopełniacz. Użycie czasownika w liczbie mnogiej po wyrażeniach z niektóry-! kwantyfikatorami . Hałaśliwa grupa kręciła się koło baru. który teraz .pod wpływem bliskości dopełniacza liczby mnogiej „ankietowanych" -przybiera formę nieosobową.np. wyrażającą w języku polskim nieokre-śloność co do liczby. Jako ostatni przykład ikonicznego dystansu rozważmy następi jące dwa zdania: (13) a. I hoped that Mary would leaue. b. c.jest dziś w języku angiel^In normą gramatyczną. Zasady strukturyzacji w języku 29 4) a Romeo sent his girlfriend a valentine card (por.w jl zyku polskim. wyrażający jedynie niesprecyzowany „punkt odniesii nią"): 1. b.W zdaniu (10)a rzeczownik w liczbie pojedynczej („większość") zgadza się w liczbie i rodzaju z następującym bezpośrednio po nim czasownikiem. wyznaczający „najbliższe otoczenia odbiorcy przedmiotu wyrażonego dopełnieniem bliższym. Kazałem Marii odejść. mo że interpretacji znaczeń nie wspomagają dodatkowo znaczei przypadków (w (13)a celownik.ja") wywiera bezpośredni wpływ inną osobę (Mary . że Maria odejdzie. Natomiast w zdaniu (10)b rzeczownik „większość" znalazł się w pewnej odległości od czasownika. Kontrast jest także wyraźnie widoczny na przykład w języku angielskim. czy adresatka istotnie otrzymała przesyłkę. A group of noisy youngsters were hanging around the bar. Analogiczne zjav sko występuje także . I madę Mary leave. A noisy group icas hanging around the bar.choć mniej wyraziście i systematycznie . natomiast większa odległość między obiei częściami zdania w przykładzie (13)b pozostawia pewną wątpliwe co do tego. * Grupa hałaśliwych młodych ludzi kręcili się wokół baru. Natomiast w (10)c takiego wpływu nie ma wcale i wobec tejj dystans między czasownikami jest największy. Język angielski ma na przykład trzy możliwości tworzenia 28 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK j zdań podrzędnych: za pomocą bezokolicznika bez cząstki to ((lii bezokolicznika z cząstką to oraz zdania podrzędnego ze spójni that („że"): (12) a.2. W zdf (12)b działanie podmiotu mogło jedynie wywrzeć jakiś pośre wpływ na Marię i wobec tego zwiększa się dystans między czasowi karni.

w języku afrikaans plek-plek (od angielskiego „place-place") oznacza „tu i ówdzie. b. symboliczne sposoby wyraI żania znaczenia mnogości. które na przykład pojęcie mnoI gości wyrażają przez kilkakrotne powtórzenie odpowiedniego słowa: Popatrz tatusiu drzewo. tym mniej znaczenia. drugie drzewo i jeszcze drugie drzewo. Or twierdzi zresztą.Ikoniczność oparta na zasadzie ilościowej przejawia się jako tendencja do zaznaczania proporcjonalnego stosunku „ilości" formy do ilości" znaczenia.Uprasza się podróżnych o niepalenie. Na przykład wydłużając samogłoskę u w zdaniu Mówił nudno i strasznie dłuuugo. Przeciwko takiej pretensjonalności stylu i przeciwko „pustosj wiu" stale występują krytycy literaccy i językowi puryści. e. Jego dziewczyna też. tym więcej znaczenia i odwrotI nie: im mniej formy. Nie palić. bardziej skuteczne. AngielS odpowiednik zdania (16)b pojawia się w eseju Orwella („Politj a język angielski") jako przykład językowego nadużycia.) niż dziej wyrazistych (np.użycie zaimków.jeśli chcesz być grzeczny.. Wiele zjawisk syntaktycznych . b. Nie jest to oczywiście zbyt oszczędna metoda wyrażania pojęcia „większa ilość". (17)a. Karol ma czerwoną kurtkę. Wiele języków wypracowało sobie wobec tego inne. iż. to będą one . Proszę nie palić. Na przykład coraz większa długość podanych poniżej wypowiedzi odpowiada coraz większemu szacunkowi mówiącego w stosunku do odbiorcy komunikatu: |(!5) a. Miałem wielki zaszczyt poznać go osobiście. itd. Strategię tę wykorzystuje w sposób systematyczny wiele języków: l na przykład w języku zulu cow-cow oznacza „krowy". Karol ma czerwoną kurtką i jego dziewczyna ma czerwoną' kurtką. jeśli redundantne zdania (np. Tego rodzaju ikoniczne powtórzenie nosi nazwę reduplikacji. w różnych miejscach". że przemówienie istotnie trwało „strasznie długo". b. ponieważ dym może przeszkadzać innym naszym gościom. Modulant „też" w zdaniu (17)a zastępuje całą grupę orzeczeni która mogłaby się pojawić po podmiocie wyrażonym zwrotem Je| dziewczyna". powiedz trochę więcej". d. która zostaje uznana za redundantną. ikonicznie wyrażamy pojęcie. Tak więc l dziemy używać raczej form mniej wyrazistych (np. Moim zdaniem nie jest nieuzasadnione założenie. Dziękujemy Państwu za przychylenie się do naszej prośby. wil-wil (od anI gielskiego „wheel-wheel") to w języku tok pisin „rower". jak w (17)b) jednak \ pojawią w wypowiedzi. Zasada ilościowa każe nam jednak także wyrażać mniejszą ile znaczenia za pomocą mniejszej ilości formy. Zasada ikoniczności ilościowej uwidocznia się także w werbalj nych strategiach grzecznościowych. (Napis w eleganckiej restauracji) 30 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Mył Zasady strukturyzacji w języku 31 Używanie takich skomplikowanych długich fraz może też świj czyć o wielkiej wadze. jaką mówiący przywiązuje do treści swojej powiedzi: (16) a. T. Dotyczy to oczywiście 1 części informacji. (17)b): (17) a. Tę samą zasadę stosują małe dzieci. że łatwiej wyprodukować zdanie tego rodzaju powiedzieć Myślę.Uprzejmie prosimy P.. redi: cja pełnych zdań -jest wynikiem działania zasady ikoniczności ii ściowej. c.Uprasza się podróżnych o powstrzymanie się odpalenia tytoniu na pokładzie samolotu. klientów o ograniczenie palenia cygar i fajek przy stolikach. zgodnie z zasadą . im więcej formy. Z kolei.

włoski lub hiszpański wyraz casa.3. Tak na przykład używany od niedawna w żargonie komputerowym zwrot garaż na mysz („przytwierdzony do obudowy monitora zabudowany uchwyt. dziś naciska się guziki z od-owiednimi cyframi. co wersja krótsza. ponieważ związek między formą i znaczeniem powstał tylko na 32 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK 11 Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 33 zasadzie konwencji. Jako termin przyj ety w j ęzykoznawstwie. że ktoś „wykręcił numer" lub „odwiesił iłuchawkę". Na przykład nazwę Częs\ chowa wywodzono od tego. Często znaki. jeśli [nie jest ona w danym momencie używana") został utworzony przez analogię do istniejącego wcześniej zwrotu garaż (na pojazd). dla których związek po-iędzy formą i znaczeniem znaków symbolicznych został nazwany irbitralnym. motywacja oznaczai stepowanie niearbitralnych związków między formą a-znaczeni^ wyrażeń językowych. (Dziś wiadomo. z biegiem czasu nabiera-ą charakteru znaków arbitralnych. angielski wyraz house. że nadaje się ona do wyrażania takiego właśnie lojęcia. co . widać. Natomiast połączenie obu tych elementów arbitralne nie jest. które niegdyś wy-azywały znaczący związek formy z treścią. które fonetycznie przypomina włoskie casa.wprawdzie wyrażać to samo zni czenie. natomiast niemiecki wyraz Dom nie znaczy „dom". itd. Jeśli się przyjrzeć nowym słowom w jakimś języku oraz star-izym wyrazom. iecz się je „kładzie". w którym umieszcza się mysz. ale znaczenie to zostanie wzbogacone o elj menty emfazy czy ironii lub nabierze negatywnego zabarwienia. Na przykład telefony rzadko już lają tarczę do „wykręcania" numerów. francuski wyraz maisor ' ki wyraz talo. Jest to jeden z powodów. które z czasem nabrały nowych znaczeń. tworząc „ludowe etymologie". Jest to mechanizm działający zarówno u wiących. oznaczają one obecnie określone akcesoria komputerowe.przed oczyma nadchodzącego pis grzyma. O ile pojęcie arbitralności z pewnością ma zastosowanie w odnie-ieniu do większości prostych słów w języku. Ferdinand de Saussure. urobionego od staropolskiego imienia Czesi staw).2. lecz „kocioł katedralny". że w gruncie rzeczy nazwa ta pochodzi zdrobnienia Czestoch. Celem słuchającego jest odnalezienie i su wyrażeń językowych . a słuchawek najczęściej już się nie „odwiesza". o tyle jest ono sprzeczne jz naszą tendencją do dopatrywania się znaczenia we wszystkich for-Imach. jak i u słuchaczy.zwłaszcza jeśli te wyrażenia są dla nie nowe. niemiecki wyraz Haus. Nie jest to jednak znak arbitralny. W żadnej z tych form nie ma oczywiście nic.rzesądzałoby o tym. W niektórych przypadkach będzie się tego sensu usilnie szukiwał. Pierwotne znaczenia wyrazów garaż i mysz uległy rozszerzeniu. Co więcej. Na przykład pojęcie „domu" wyraża polski i rosyjski wyra dom. ponieważ daje w efekcie całkowicie przezroczyste znaczenie. że rzekomo miejscowość ta się „częs| chowa" . . znaczy ser". może się zdarzyć. 1. holenderski wj raz huis. Na przykład niderlandzJe słowo kaas. Zasada symboliczności w języku Zasada symboliczności dotyczy konwencjonalnego łączenia foi i znaczeń. ponieważ j łączenie formy z treścią jest motywowane. Nowo powstały zwrot garaż na mysz jest złożonym znakiem symbolicz-nyni. uwidocznia się ona regularnie w słownictwie każdego jj zyka. Złożony znak garaż na pojazd składa się z połączenia dwóch elementów składowych. Nowe słowa i wyrażenia są w zajadzie tworzone z istniejącego już w języku materiału i jako takie są dla nas znaczące. że w jakimś innym języku każda nich będzie znaczyć coś zupełnie innego. Mimo to nie zastanawiamy się wcale nad tymi mianami i dalej mówimy.za lasami i wzgórzami . Nazwę tę wprowadził twórca współczesnego języko-inawstwa. że iększość z nich jest motywowana. z których każdy jest sam w sobie znakiem całkowicie lub częściowo arbitralnym.

Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 1. która istnieje sama w sobie i sama dla siebie. w jakie ten świat n\ daje kształt znakom. Te kategorie pojęciowe.1. czyli przez sposób postrzegania. przez nasze ludzkie doświadczenie. że nawet ta osoba przyporządkowuje dany przedmiot raz do jednej katego-ii a raz do innej. Złożony jest on albowiem z wyrazów 'pies i 'jęk'. ktoś inny natomiast . jakiego ów człowiek oświadcza. Taki model świata pojęć świata języka wyjaśnia także. czyli znakami językowymi. 2. "Wzajemne związki między konceptualizatorem. klasycznej itd. wiedzę.W tym samym duchu tłumaczył Cyprian Norwid pochodzer wyrazu piękno: „U Polaków określnik 'piękno' dwa nosi brzmier i rozwija się w trzecie.3. JE istnieje . P_ojec. z reguły automatycznie przyporządkowu-emy go do określonej kategorii. Taki wybór spośród różnych możliwości nazywa się .iaJJttóre. ukształtowany w. Ponieważ język istnieje nie w słownikach lecz w umysła^ jego użytkowników. Świat nie jest zatem dla nas jakąś obiektywną eczywistością. Język obejmuje jedynie część świata pojęć.że ten sam kieliszek nie 'st jeszcze pusty. Termin pojęcie należy rozumieć jako „czyjeś wyobrażenie o czym j _cojstnieje wijswiecie". automatycznie klasyfikujemy ją jako należącą do muzyki rocko-ej. takim ogólnym pojęciem na przykład pojęcie Jarzyny". Model świata pojęć . Wszelki całościowy obraz ęzyka jako systemu znaków musi zatem uwzględniać także człowieka. Kategorie pojęciowe W dotychczasowych rozważaniach semiotycznych skupiliśmy i na związku formy i znaczenia znaków realizowanych jako wyrażer językowe. Sens tego pojęcia staje się bardziej oczywisty. że kieliszek. Hiszpańsko-karaibski wyraz o niejasr etymologii hamaca („wiszące łóżko") został zapożyczony do jęzj angielskiego. język niderland2 przekształcił go w semantycznie przezroczysty zrost hangmat („v szący dywan"). co Anglik opisuje jako „but dla konia" (horse34 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Rys. 2. jak jabłka czy gruszki. dlaczego różni ludzie odmiennie kategoryzują te same przedmioty i dlaczego zdarza się. dokonują po-ziału rzeczywistości na^en. gdzie otrzymał formę hammock. że tworzymy na własny użytek jakąś subiektywną rzeezywi.. cebula.sjowrj?. pojęcia mogą się odnosi |est o poszczególnych bytów .J?dn. ale za-sze zostaje .w ludzkich umysłach. Jak wynika z rys. zgadzamy się co do naszych wspólnych. 2. Po-itrzegając jakiś przedmiot. 1.krótko mówiąc.l noszą nazwę kategorii. ponieważ zawierają się w nim takie przedmio-jak marchewka. z którego upito połowę wi-a> nie jest już pełny. Mówiąc dokładniej. ategoria jjpjęciowa ujmuje dany zbiór elementów jako całość.albo do całych zbiorów bytów. znaki są odzwierciedleniem kategorii pojęcio-ych. należy przyjrzeć : także strukturze świata pojęć oraz sposobom. jeśli po-'ównamy ze sobą nazwy tego samego przedmiotu w różnych języ-:ach.wyniku podejmowanego przez nas irocesu kategoryzacji. a zamienia się jakby w trzeci wyraz 'poijękność' i jakoby n^ boleścią tryumf'znaczący'".. Ktoś powie. są kategoriami językowymi.Q§tki. poitawy . inter-ubiektywnych doświadczeń. które trafiają do języka.na przykład może to być moje wyobraże-o matce . natomiast nie obejmuje ta-ich obiektów. Nie zna-:zy to.lub jaki mógłby istnieć . który z kolei stał się źródłem dla niemieckiego Ha gematte. których kor żenię tkwią w umyśle konceptualizatora i jego do-•wiadczeniach w kontakcie ze światem.°nstrukcją. kategoiami pojęciowymi i znakami językowymi ukazano na rys. Tak na przykład słysząc jakąś melo-ę. aby zrozumieć jego naturę.3. Na przykład to. kapusta itd.. óry odgrywa rolę „konceptualizatora" oraz świat.J tość: jako wspólnota. Pojęcie tego typu ma własną we-nętrzną strukturę.

co je ochrania. co zostało w kute i umocowane od spodu" (podkowa). z którego przedmiot zł stał zrobiony._V „^aw^a gje ^a gama k& We wszystkich trzech ^^^^^ w postaci dwóch ksykalna życie. zaś polski wyraz fortepian . Kto powiedział. podczas gdy francuski wyraz trottoir (utworzony od czasownika trotter . zwracając uwal na sposób jego wykonania.podobnie jak zapożyczony od niego polski wyraz trotuar i jego rodzimy odpowiednik chodnik . które pojawiają się w postaci wyrazów. kłusować") . f ancuskie piano d ąueue („pianino z ogonem") i niemieckie Flugel ( skrzydło") skupiają się na metaforycznym podobieństwie instru. czyli kategorii leksykalnych. natomiast kategorie strukturalnych dla treści ^syka? na życie może zostać „oprawiona w turze z . została ona jednak jkons czasowmk (w różnych klas wyrazów: jako rzeczowmk (w^ jako zarowno (18)b). Niemieq jako „żelazo do kopyta" (Hufeisen). ro y strukturze zdamakaz-jeszcze jeden ważnyfakt dotyczący języKa. czną da kategoria leksykalna jest ^oc Kategorie leksykalne są zdefiniowane semantyczną. Dotychczas przyglądaliśmy się odpowiednikom kategorii pojęciowych.we fragmencie w^rsza Sz^n Hasy ^ rzeczownik. Francuz widzi jako „żelazo dla konia" (/er a cheval).„biec. a Polak -jako „coś. Kto powiedział. jak i czasownik (*^™^e przykłady ilustrują zów są kategoriami gramatycznym.„ mentu do zwierzęcia lub ptaka. Niemiec odnosi ten przedmiot do odj wiedniej części ciała konia. Przykłady odmiennych sposobów ko1 struowania tego samego pojęcia ukazano na rys. Polak wreszcie . Wszystkie te znaki są moti wowane: Anglik i Francuz dostrzegają relację między całym zwierz ciem i czymś. język angielski wreszcie przyjmuje antrf pocentryczny punkt widzenia. Podobnie angielski wyraz pavement (pochodzący od łacińskiego pavimen-tum „ubita podłoga") wysuwa na pierwszy plan właściwości obiektu. i. że życie ma być odważnie przeżyte? • . Kto powiedział. 3. Ponadto języki francusl i niemiecki bezpośrednio nazywają materiał. lub . że człowiek ma żyć odważnie? c. że ludzkie życie ma być odważne? b.nojęciowe mogą się jednak przejawiać także w postaci kategorii gramatycznych.skupiają się na jego funkcji. język polski czyni to tylko pośrednio. Kategorie .na ro-dzaiu wydobywanych z niego dźwięków („mocnolub-cicho"). W podanych poniżej przykładach różnice w wyrażaniuTnniej więcej tej samej myśli wynikają z zastosowania odmiennych kategorii gramatycznych: (18) a.do charakteru nazyw nego przedmiotu i do jego umiejscowienia. Rys. Natomiast niemiecki wyraz Burgersteig („część drogi przeznaczona dla mieszczan") zwraca naszą uwagę przede wszystkim na użytkowników określonego obiektu. 3. Odmienne sposoby konstruowania pojęcia „podkowa" horseshoe fer a cheval Hufeisen podkov KategońejW^^^________ Tako kolejne przykłady wszechobecnego zjawiska różnic w konstruowaniu sceny mogą posłużyć pojęcia „fortepian" i „trotuar".konceptualizator l świat będący przedmiotem doświadczenia l pojęcia / kategorie myśli pojęcia w języku 4 znaki forma znaczenie shoe). An-S' Iski wyraz grand piano zwraca uwagę na rozmiary instrumentu.

zwanym elementem prototypowym lub maksymalnie wyrazistym. (Cyt.1 zapewne narysujemy raczej stół kuchenny niż stół laboratoryj-c'zy warsztatowy. ponieważ brak mu większości cech stołu (jadalnego czy kuchennego): jest niższy.. Ksiądz na manowcach. ma blat i cztery nogi. abyśmy narysowali . stolik pod telewizor).takimi jak na przykład stół prezydialny . podczas gdy jej pogranicza są rozmyte i nakładają się na obszary peryferyjne sąsiednich kategorii. f) baśniowe. k) rysowane delikatnym pędzelkiem na wielbłądziej skórze. określoną treść dostarczają ram goria leksykal-gramatycznej 36 JKOGNTTYWNE PODSTAWYJIĘZYKA::)ĘZYK I Ml^l rie językowe a kategorie pojęciowe rzeczownika lub czasownika (lub dokładniej. w przykładzie (18)c| imiesłowu biernego). Natomiast do kategorii tej zdecydowanie nie należy stolik. 1) et cetera. który zostaje przywołany jako pierwszy. wynika z tego. dla innej może być „stolikiem". e) syreny. z którego go wykonano i kształt. Wybór prototypowego elementu wiąże się także iego funkcją: jest to typ stołu. d) świnie mleczne. za Louisem Borgesem wg J. 4 są stołami. j) niezliczone. będziemy skłonni nazywać je wszystkie wa żonami. s. że centrum kategorii leksykalnej jest wyraźnie określone i stałe. jest podtyp. że oprócz elementów prototypowych i mniej prototypowych mamy do czynienia także z elementami hardziej peryferyjnymi czy marginesowymi . Mog się one od siebie bardzo różnić pod względem kształtów. 1. Pomyślmy dla przykładu o rozmaitych ii pach i funkcjach przedmiotów. m) które przychodzą rozbić dzban. Rys. Tischner.3. skonstruowaną dla żartu jako fikcyjny cytat z nieistniejącej chińskiej encyklopedii: (19) Napisano na owych stronicach. b) pachnące.kilka możliwych rodzajów w OĄ rębie tej kategorii zilustrowano na rys.. mogłyby przypominać kategorię „zwierzęta". Kraków 1999. h) zawarte w niniejszej klasyfikacji.{ gramatyczną. których przynależność do tej kategorii może się wydawać wątpliwa -jak stół warsztatowy. jaki mu został nadany. ale dopóki służą do umiesl czania w nich kwiatów. iż zwierzęta dzielą się na: a) należące do Cesarza. które nazywamy „wazonami". itd. Dla większej jasności kategorie leksykalne i tegorie gramatyczne zostaną omówione osobno. Jeśli nas poproszą. przy którym jemy lub na którym przygotowujemy potrawy. c) obłaskawione. i to co dla jednej osoby jest „stołem". z jakiego je wykonano. Kategorie leksykalne \ Treść pojęciowa kategorii leksykalnej obejmuje z zasady wie rozmaitych przypadków. Gdyby kategorie leksykalne były tworzone przypadkowo i okazjonalnie. Ale granice dzielące kategorię stołów od kategorii stolików bynajmniej nie są ustalone raz na zawsze. Stół laboratoryjny czy prezydialny jest nieco mniej prototypowy niż stół kuchenny. Ważny jest także materiał. Podobnie jest ze „stołami" . Wybrane elementy kategorii leksykalnej „stół" stół kuchenny stół prezydialny stół warsztatowy 't 'l \ *0\ o) stół kreślarski stół laboratoryjny stół operacyjny Najlepszym elementem danej kategorii. Znak. mniejszy i służy do innych celów (por. 221) . Natomiast wszystkie przedmioty pokazane na rys. np.czy wręcz takimi.2. Na ogół okazuje się. Prototypowy stół jest drewniany. n) które z daleka są podobne do much. g) psy na wolności. 4. i) które poruszają się jak szalone. rozmiarowi materiału. 4.

Nietrudno znaleźć przykłady. Tymczasem tak samo jak prototypowe i peryferyjne okazy stołów podpadają pod jedną wspólną kategorię „stół". Strasznie spartaczyli robotę. co zostało później przetłumaczone na inne języki. liczebnik: siedem. półtora k. wesoło. a więc jego znaczenie przypomina znaczenie czasownika.że w zdaniu. wykrzyknik: hej!. bogaty. ale. ptak. natomiast zbiór d) z pewnością nie wyda naj się dobrym elementem tej kategorii. ju że owe klasy są same w sobie łatwo definiowalne i że wszystkie wyrazy danego języka dadzą się im jednoznacznie przyporządkować. modulant: właśnie. Nadali im nazwę parłeś orationis. itd. czasownik: mówić. znaczenia elementów peryferyjnych nawzajem się zazębiają. Kategoria gramatyczna klas wyrazów jest w użyciu do dziś. . ty. Wyraz telefon jest prototypowym rzeczownikiem: odnosi się do konkretnego materialnego przedmiotu. b.3. Wyrażenie biuro (obsługi klienta) jest mniej prototypowym reprezentantem swojej kategorii. który c. której funkcją jest zastępowanie rzeczownika lub grupy rzeczownikowej". spójnik: i. e. d. szczęśliwy e. nie mówiąc już o pozostałych. zaimek . pięcioro. która oznacza osobę. on. nuże!. Na przykład w zakres kategorii „rzeczownik" wchodzą. podczas gdy rzeczownik nieprofesjonalność ma znaczenie zbliżone do znaczenia przymiotnika. dla których warto w języku utrzymać . następujące rozmaite typy rzeczowników: (21) a. w tym także na język polski: części mowy. a zatem jest jeszcze mniej prototypowym przedstawicielem kategorii rzeczownika. nadzieja b. Kategorie gramatyczne W skład rani strukturalnych tworzonych przez kategorie grami tycżńe" wchodzą abstrakcyjne rozróżnienia między klasami wyra zów. rozważać d. Zadzwoniliśmy do biura obslugi klienta. Ktoś mi ukradł portfel zaimki mi i ktoś „zastępują" • kiś 'określony rzeczownik czy grupę rzeczownikową. Każda klasa wyrazów sama w sobie stanowi kategorią W zależności od przyjętych definicji. ale definicje pojęciowe podawane przez tradycyjne gramatyki nierzadko nie zgadzają się z danymi językowymi. ktoś. ach! j. różnice liczby (pojedynczej i mnogiej).3. Z kolei rzeczownik robota oznacza działanie. Tradycyjne definicje klas wyrazów opierały się na błędnym zało-. przez g. jeść.Powyższa kategoria „zwierząt" wraz z jej zmyślonymi elementami jest pozbawiona sensu. odnosi się natomiast do instytucji. Można sobie wyobrazić takie lub inne powody kulturowe.ait6^_j^_________ . Zainstalowali nam go w poludnie. b) i c). ponieważ nie określa żadnego konkretnego przedmiotu. szczególnie Większość klas wyrazów wprowadzili i opisali gramatycy starożytnej Grecji i Rzymu. do jednej kategorii gramatycznej mogą należeć różne typy wyrazów. na. ale. dla kto\: JĘZYK I \n rych można by włączyć w zakres jednej kategorii elementy wyliczoJ w punktach a).:! 1. rzeczownik: matka. przyimek: przy. partykuła: no. które podważają prawdziwość tych definicji: nie można na przykład powie1 3. Na takich tradycyjnych definicjach nadal opierają się współczesne słowniki: na przykład rzeczownik bywa w nich definiowany jako „wyraz lub grupa wyrazów. zwłaszcza. która istnieje w sposób konkretny. Znaczenia tradycyjnie kojarzone z klasami wyrazów odnoszą się jedynie do prototypowych przedstawicieli poszczególnych kategorii. przecież h. przymiotnik: duży. między innymi. bardzo f. dla języka polskiego można wj różnić następujące kategorie tego rodzaju: (20) a. czasu gramatycznego it| W tym miejscu zajmiemy się jedynie gramatyczną kategorią kła wyrazów. zaimek: ja. czemu nie przysługuje taki rodzaj istnienia. Wciąż nie mogę się nadziwić ich nieprofesjonalności. ponieważ brak jej wszelkiej systematyczności. K. Mimo to jednak istnieją ważne powody. przysłówek: szczęśliwie.jako Jedna z klas wyrazów. Rzeczownik południe z kolei oznacza coś. Potrzebny nam był nowy telefon. miejsce lub przedmiot". c. ponieważ i.

c. Hę picked up the paper. ____^ lwy -j * co oznaczają. Znak zawsze zastępuje coś innego. Podsumowanie Wszelka komunikacja ._„ konwencjonalną relację między formą znaku i jego znaczeniem. Ponadto mogą się one znacznie różnić w poszczególnych językach. i pozostałe klasy nie muszą mieć odrębnych wykładników.Jest piękna . Między znakiem i jego znaczeniem zachodzą trzy typy relacji. a w języku polskim .^. Badaniem znal 4.zarówno między zwierzętami. czyli symbole . Tak przykład język angielski . dostarczaj ą wyobrażeń te--"or-7.Się singt schon Klasa partykuł przysłówkowych odgrywa istotną rolę w języku angielskim. podczas gdy czasowniki. które przypominają poszczególne typy znaków: zasada in-deksowości działa. natomiast nie występuje ona w językach romańskich. mówiący „konstruuje" działania i właściwości jako trwałe zjawiska o chara40 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Ml kterze przedmiotów i w ten sposób wypowiadając zdanie (21)d (21)e nadaje większą wagę wyrażeniu własnego niezadowolę z opisywanego zdarzenia. Na przykład język francuski używa jednego wyrazu na określenie akcji „brania" i miejsca. przymiotniki i przysłówki odnoszą się do zjawisk natury przejściowej. Taki właśnie zbiór znaków jest wynikiem działania zasad rządzących procesami ludzkiego poznania. czyli ikony. kategorie gramatyczne nie mają tak wyraźnie określonych granic. co oznaczają.aia. które często stanowią odbicie egocentrycznego i antropocentrycznego sposobu patrzenia na świat. II ramassait le Journal. przymiotnik: She is beautiful .ja") stanowi centralny punkt odniesienia dla wyrażeń .odbywa się za pośrednictwem znaków.4. czyli symbole . znaki ikoniczne. 1. znaki symboliczne. Wokół opartych na gramatyce języka łacińskiego podziałów' zów na klasy narosło wiele nieporozumień. Jak widać z powyższego krótkiego omówienia. b. jak dawniej sądzono._„ go. co nowi jego znaczenie.czasownik i umieszczony przed nii przedrostek: (23) a. Taki i. natomiast w języku angielskim wyrażeniu tych dwóch pojęć służą dwa wyrazy .. . ponieważ w różnych jęz kach poszczególne klasy wyrazów miały przecież odmienny stat^j jako kategorie gramatyczne. czyli indeksy. We wszystkich językach istnieją rz czowniki i czasowniki. większość języków ma także przymiotniki. Rzeczowniki prototypowe oznaczają zjawiska trwałe. Używając w przytoczonych wyżej zdaniach wyrazów robota i nieprofesjonalność jako rzeczowników (raczej niż jako czasowników czy przymiotników). Ego (. dzięki którym umysł porządkuje swoje światy i swoje doświadczenia w kontakcie z tymi światami. w którym zabierany przedmiot znajduje się w efekcie tego działania.pojęcie klas wyrazów.podobnie jak języki romańskie i słowie skie — sygnalizuje różnicę między przymiotnikami i przysłówkar natomiast zjawisko to nie zachodzi w innych językach germańskie (22) a. „wskazują" na to co oznaczają. gdy mówiący używa słów „wskazujących". znaki iKomc*.wyrażają czysto r-~~« "nakuiiego znaczeniem. przysłówek: She sings beautifully . jak i między ludźmi . znaki symboliczne.Się ist schón b.czasownik i partykuła przysłówkowa.Pięknie śpiewa .\vyia^UJ^ . podsumowanie^________________ zajmuje się semiotyka. Znaki indeksowe. W obrębie systemu znaków zwanego językiem rozróżniamy pewne zasady. Podniósł gazetę.

Arbitralne znaki językowe występuj ą bardzo licznie. in" zaś . Pojęć i myśltjeat o wiele więcej niż wyrażeń językowych. Im bardziej oddalamy się centrum kategorii w kierunku jej peryferii. ślubna obrączka k.ma (jak zobaczymy w dalszych rozdziałach) charakter niearbitralny: są one semantycznie przezroczyste.złożeń. W szczególności trzeba tu zwrócić uwagę na fakt. Łozowski (1994| 1. płacz niemowlęcia h. Większość znaków językowych denotuje szczegółowe ści semantyczne.dku sekwencyjnego. Znak* językowe są częścią świata pojęć ludzkiego umysłu. znak ukazujący spadające z góry kamienie c. w jaki ludzki umysł kons uje owe treści. nie powinno to jednak umniejszać roli. Na temat kształt wania się prototypów kategorii językowych. Wnikliwe analizy dotyczące związków między kat goriami pojęciowymi i językowymi a kulturą przynoszą artyku^ A. Może ona przybierać postać zasady porza.5. srebrne kółeczko w nosie (u dziewczyny) a . tworzą kategorie pojęciowe. zamieszczon| w tomie Językowa kategoryzacja świata (1996). językoznawcy mówią o arbitralnym charakterze znaków symbolicznych lub o arbitralności języka. które utrwaliły się w języku. Tabakom skiej (1995).na przykład krzesła czy samochody . jaką odgrywają w języku znaki niesymboliczne . Wskazując na ten związek. Zalecana lektura Ogólne informacje o psychologicznych podstawach kategoryzac i o kategoriach prototypowych znaleźć można w pracy E. podczas gdy mniej liczne kategorie gramatyczne nadav językowi ramy strukturalne. zasady dystansu lub zasady ilości. że niektóre przedmioty . Kategorie pojęciowe mogą być także wyrażane w postaci kategorii grama42 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I M tycznych. potrząsanie w powietrzu zaciśniętą pięścią 1. pies machający ogonem i. zwrotów lub zdań . wskazania szybkościomierza w samochodzie f. 1. czyli odnoszą się do całych zbiorów. że większość złożonych form . ukazując nam sposób. Należy jednak pamiętać. prehistoryczne wizerunki zwierząt na ścianach jaskiń j. Zasada ikoniczności przejawia się w podobieństwie między kolejnością zdarzeń i szykiem wyrazów w zdaniach. które nadają strukturę światu naszych myśli. znaki alfabetu Morse'a d. Elementy danej kategorii mają na og niejednakowy status: niektóre są elementami prototypowymi. Określ typ. znak drogowy w kształcie odwróconego trójkąta b. który reprezentują poniższe znaki: a.mają swoją własną (właściwą) orientację. Pojęcia. Natomiast te pojęcia. których używamy opisując te zdarzenia. syrena alarmu przeciwwłamaniowego g. Ćwiczenia i zadania 1. patrz P. tym bardziej kategoria nabiera charakteru zbioru rozmytego.peryferyjnymi dla danej kategorii. składają się na sumę znaczeń tego języka. Treści semantyczne przyjmują kształt kategorii ^ ksykalnych.6. Zasada symboliczności leży u podstaw czysto konwencjonalnej zależności między formą i znaczeniem znaków.zwłaszcza indeksowe i ikoniczne. Wierzbickiej (1999) oraz prace polskich badaczy.deiktycznych i dla deiktycznej orientacji przedmiotów w przestrzeni. czyli motywowane. zamarznięte szyby samochodu e.

to i tamto. w języku Krio: shaky-shaky („trzęsienie ziemi": ang. możemy przechodzić od formy wyrazu do jego rozmaitych znaczeń. ludzie i zwierzęta. do jakich klas i leżą wyróżnione tłustym drukiem wyrazy w poniższych parach zda 1. b. Wprowadzenie: słowa. W poniższej parze zdań (a) jest bardziej prawdopodobne niż (b). Zjawisko to występuje powszechnie w języku angielskim. Ale możemy także pójść w przeciwnym kierunku i wychodząc od danego pojęcia określić synonimiczne środki językowe. w języku japońskim: ie („dom"). jakie zachodzą między znaczeniami stów oraz między słowami i obiektami naszego świata pojęć. 2. bylo minęlo b.eniach'. Z tego też powodu odpowiedź na pytanie postawione "w tytule rozdziału. Ta sama forma może należeć do kilku różnych klas wyrazów. aby w końcu zbadać jej elementy peryferyjne i ich nieostrość. shake = „trząść (się)") . wody tej różnicy częstotliwości. egocenfcyczności i antropo-centryzmu w ustaleniu się sztywnego szyku w następujących parach wyrazów: a. które na pierwszy rzut oka ma niewielki sens. Wyrażenia wyróżnione tłustym drukiem są peryferyjnymi elementami swoich kategorii. b.) Trzeba ten kamień stąd wytentegomać. za króla i ojczyznę c. Dlaczego? a. ieie („domy") e. Potrzeba jest matką wynalazków. kochaj albo rzuć. ponieważ kategorie mają wyraźnie określone centrum. Wyjaśnij rolę zasad ikoniczności. całą prawdę i tylko prawdę" 3. tu i tam.?Nasze oczekiwania nie zgadzają się z wynikami przeprowadzonych badań. czyli systematycznej analizy relacji. b. Najbardziej lubię podróżować nocą. Wyniki przeprowadzonych badań nie zgadzają się z naszymi oczekiwaniami.choć rzadko . mówić i mówić" (reklama telefonów komórkowych) c ^o bitki i do wypitki" (w wierszu Mickiewicza o dobrym kompanie) d. a następnie podaj. b. zwyciężyć lub zginąć 4. Czytać w łóżku jest przyjemnie.2. 2. potem zajmiemy się relacjami pomiędzy elementami w obrębie kategorii.1. pojawia się 44 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK If jednak . Na początku przyjrzymy się centralnym elementom kategorii i efektom prototypowym. a. Spróbuj wyjaśnić. c. znaczenia i pojącia W rozdziale l ustaliliśmy. wóz albo przewóz. wydaje się dość pro- . co zawierają słowa. kobiety i dzieci d. V\JM". lecz rozmyte granice. (pot.Która z zasad ikoniczności została pogwałcona w zdaniu (b)? Gdyby mówiący jednak postanowił wybrać zdanie (b). Przyjmując takie stanowisko. „Przysięgam. że język pomaga nam kategoryzować doświadczanie świata. Jest to przedmiot leksykologii. Rozdział 2 Co zawierają słowa: leksykologia W tym rozdziale zajmiemy się badaniem znaczeń i struktury wyrazów. Syty głodnego nigdy nie zrozumie. „Zobaczyć Neapol i umrzeć" f. kobiety i śpiew. jakie byłoby jego snaczenie? a. Na realizację tego projektu potrzeba o wiele więcej czasu.także w języku polskim. a. 2. Każde z tych podejść zakłada tę samą ogólną procedurę metodologiczną. że będę mówił prawdę. ludzie i miejsca. To było na krótko po zrównaniu dnia z nocą. nami możesz mówić. jakimi dysponujemy odnosząc się do obiektów w naszym świecie pojęć. 6. 5.

czyli antonimią. c.jedno słowo. majętność. której przypisane są jej różne zna| czenia. a mianowicie metodę onomazjologiczną (z greckiego ónoma „nazwa" oraz logos nauka"). pokłosie. ubóstwo. śliwka: kosz jabłek. orzech. Analizując słowa możemy też przyjąć inną metodę. które zostało zakoda.) kontrastują z rzadkimi ((l)e). p/on. punkt wyjścia stanowi pojęcie lub znaczenie. zwykle soczysta i słodka część rośliny".z niemieckiego. d. Podsumowanie podejścia semazjologicznego i onomazjologicznego przedstawia tabela 1. rezultat. Semazjologia (z greckiego semasia „oznaczenie oraz logos „nauka") to nauka o formie wyrazu badająca jego polisę*! mię i związki zachodzące pomiędzy jego różnymi znaczeniami. b. „część rośliny zawierająca nasiona": owoce kasztanowca.mn. jak na przykład mors oznaczający dużego ssaka morskiego (odobenus) oraz mors oznaczający rodzaj alfabetu. które służą określaniu danego pojęcia lub pojęć podobnych. czj bal. Są to prawdopodobnie doświadczenia mające szczeg nie istotne znaczenie dla danej społeczności kulturowej. cytrus. l Jak wynika z tego przykładu. np. takich jak „owoc". a k słowo reprezentuje jedną kategorię pojęciową -jedno znaczenie.46 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL sta: zawierają cały świat. zamożność. b. pestkować śliwki. płody. miłości: „dziecko". czna" lub „obrobiony z czterech stron pień grubego drzewa". efekt. . Mogłoby się wydawać. ten sposób prezentacji ilustruje semazjologiczne podejście di semantyki wyrazu. (zwykle w l. „rezultat. f b. formami posiadającymi znaczenia przeciwstawne. Taki opis słownictwa znajdujemy w słowniku typu tezaurus. oraz związkami znaczeniowymi pomiędzy wyrazami. c) są podawane przed znaczeniami przenc_ nymi ((l)d. w definicji słownikowej główn miejsce zajmuje forma wyrazowa. drugi . Pierwj 47 v wyraz pochodzi z języka francuskiego. bogaty i zamożny. żniwo. Ilustracją niech będzie wj polisemiczny opisany poniżej. strąk. ziarno. i szuka synonimicznych wyrazów lub wyrażeń. mandarynka. wynik. język tak nie działa. jabłko. które tworzą pole leksykalne. bogaty oraz ubogi. Przy podejściu onomazjologicznym przyjętym w tezaurusie. wynik czyjejś pracy. czenia dosłowne ((l)a. d. t banan. reprezentujący dwa odmienne znaczenia: „huczna zabawa tan. Wyraz mający kilka różnych powiązanych ze sobą znacz zwany jest wyrazem polisemicznym (od greckich słów poly „wie oraz sema „znak". do którego następnie dopasowane są wyrazy lub wyrażenia służące jego opisywaniu. czyli występowaniem jednej formy graficz-• reprezentującej dwa lub więcej mespokrewmonych ze sobą słów.) „płody drzew lub krzewów owocowych": pora zbioru owoców. np. towana jest przez jedną kategorię językową . Onomazjologia zajmuje się więc formami posiadającymi podobne znaczenia. e). „znaczenie"). Dla słowa owoc możemy przytoczyć następujące wyrazy o pokrewnym znaczeniu. jagoda. np. czyli zjawiskiem synonimu. warzywo. Wyrazy posiadają zwykle więcej niż jedno z czenie. żniwo b. e. owoc małżeństwa. w którym wyrazy zebrane są w grupy z innymi wyrazami o pokrewnych znaczeniach. ne w języku. Tezaurus to słownik. Dobry słownik z reguły podaje kil znaczeń danej jednostki leksykalnej. Zjawi-ko to nazywamy homonimią. iż każda kategoria pojęciowa repr. plon. wysiłku": owoc długoletnich wysiłków. Jadalna. bogactwo. c. lub przynajmniej całe nasze doświadczę zdobywane poprzez obcowanie ze światem. Onomazjologia wychodzi od pojęć. pochodzące od jego znaczenia dosłownego ((l)a-c) i przenośnego ((l)d-e): (2) oiuoc a. Znaczenia występujące bardziej powszechnie ((l)a. takimi jak bieda. Czasami ta sama forma w rzeczywistości reprezentuje dwa zupełnie odmienne słowa. (1) owoc a.

zadanie 2 na końcu tego rozdziału). koncentrując się na tym. lecz go tylko symbolizuje. przy określaniu isto| naszych doświadczeń możemy zastosować podejście semazjologic ne. pojęciem lub znaczeniem. które jest znakiem symbolicznym. b w przykładzie (2) synonimia. co łączy i co dzie różne słowa. odniesienie) iQ9S roku przez Ogdena i Ri^s^^-s zaiieg"——. którą widzimy? Wyraz nie jest oczywiście samym przedmiotem. Jak się to dzieje. przy takiej strukturze słownika. duży i maty. Od słów do znaczeń: semazjologią Załóżmy. Synonimia: dwa wyrazy posiadają takie samo lub prawie takie samo znaczenie. polisemia. (por. i 2. antonimia Semazjologia Forma wyrazu (np. oraz elementem pojęciowego i doświadczanego świata) zostały przedstawione na rysunku 2 w rozdziale 1. owoc) • znaczenia a. np. gruby i cienki. że wymawiane przez nas słowo odnosi się do rzeczy. Możemy więc wskazać na jabłko (znak indeksowy). np. żywy i martwy. iż chcemy zakomunikować komuś. możemy przedstawić ten owoc na rysunku (znak ikoniczny) lub też wypowiedzieć słowo jabłko. nastrój. Forma wyrazu a znaczenia i pojęcia Onomazjologia pojęcie (np. a to pojęcie odnosi się z kolei do całej kategorii elementów w świecie pojęciowym i doświadczanym.2. siada aż siedem różnych znaczeń.2. lub też _ dejście onomazjologiczne. Te dwa podejścia zostaną dokładniej omówione w _ rozdziałach 2. homonimią 48 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKO! Poniżej podano definicje czterech terminów użytych w tabeli 1. koncentrując się na wielu różnych znaczeniach słów. że słowo p0. np. Tak więc. Polisemia: wyraz posiada dwa lub więcej powiązanych ze sobą znaczeń. mors w znaczeniu „duży ssak morski . oraz mors „rodzaj alfabetu". że widzimy jabłko. Znak symboliczny to określona forma. .4 natomiast przyjrzymy współzależnościom między semazjologią i onomazjologią. która symbolizuje lub zastępuje pojęcie (lub znaczenie).3. atmosfera. może się zdarzyć tak. Trójkąt semiotyczny pojęcie lub znaczenie B A/-----symboKforma) element świata pojęciowego i doświadczanego (desygnat.odobenu.' W rozdziale l omówiliśmy trzy semiotyczne sposoby przekazywania takiej informacji. co ilustruje przykład (1). klimat. co symbolizuj ? cją świata) nie jest natorn^t bezp semiotyczny 3^J^ kto. Antonimia: dwa wyrazy posiadają przeciwstawne lub niemal przeciwstawne znaczenia. W podrozdziale 2. 2.^oświadczanego mentemświata^--^ światapoJS^0 ^ przerywana dzy A (formą) a C (fe™ średni. Odpoi fragment tego rysunku powtarzamy poniże dla przypomnie.Tabela 1. Homonimia: dwa wyrazy o odmiennym źródłosłowie posiadają t samą formę. czego przykładem jest wyraz 606-ka. „owoc") a. Relacje pomiędzy tymi trzema jednostkami (formą.

które znajdują się wewnątrz arbuza. łać słowo n|WniK. czyli do innego zbioru desyg-natów. pestki arbuza W każdym użyciu tego wyrazu reprezentowane jest inne jego zr czenie. calosć. al\dku orzecha ia _ jest °-OC^o:ny. miękkich i jadalnych rzeczy. czyli „część rośliny zawierająca nasiona". W swoim specjalistycznym znaczeniu „część ra ny zawierająca nasiona" (d)b). Z kolei.2.pra w sobie wszyst^. ioc. jeśli używamy słowa owoc w jego podstawowym znaczeniu „słodka. Sg desygnatem^jest ^ ^y arfeuz (w dr ^^ .2).^ t ig. jadalna część rośliny". bywają ic zdefiniować (2 0^ v . wynik < pracy. czyli na przykład pestki. k^du. czenie „płody" ((l)c) i odnosi się do wszystkiego. z ziarnem i warzywami. w jakim jak trudno je czasem 2. słowo owe nosi się do przedmiotów. miękka. które na ogół nie występują w codzieij komunikacji.kl6g0 kolejny f^l^gnatem będzie raczej ^czeniu po-znacZeniu). kilkaf nych jego znaczeń. banany i wiele innych słodkich. Jednakże nasienną część może stanowić cały owoc.acvm wewnątrz kategon centralne IV ^^ kategorn chodzącym wewnątr jakie zwi: Ł (2.————— ^^^-^~ -wdopodob--^^ . ktoi iste (2. Rys. miłości ((1) e).ujmując rzecz z techniczego punkryeń' semazjologia^___———. każde znaczenie można traktować jako odnoszące si do innej grupy przedmiotów w świecie.=5"-="SŁ=-——— ^& 50 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL zwykle słodka część rośliny ((l)a). t przywo. ' Elementy ka^eg°^.uv» "-° ' >chy przedmiotów. ndSt owocem w potowym ^. l. Jeśli natomiast używamy słowa owoc w znaczeniu drugim. ukazanego na rys. Omawiane słowo posiada jeszcze bardziej ogólne . Na przykład. Upraszcza . pomarańcze. . ukazanym na rys. co wydaje natu| cznie np. jego desygn st w swol] ^tem 3dku wraz z «^^ miązsz.1. w skład którego wchodzą jabłka. 2b. Desygnaty wyrazu „owoc" a. jaką jest rozsiewanie nasion..2. W ten sam sposób słowo rzeczyw relacjom za-S kategorii. przywołujemy na myśl funkcję owocu.zapisywaćbędztemygoku^^ ^ określenie ka. tzn.2.e istniec w swie { nieistme-wszystkie rzec.dego ^5=^=^322^^^^ przykład wyraz (forma wyr podrozdziale S?. rojeniu.e repre-t0rmy nazwaćprzedmiotlub ^^ ^ ^^ kategom są OD czynnosci. wysiłku" (d)d) oraz nieco przestarzałe znaczenie „dzii w wyrażeniu owoc małżeństwa. przekrojona pomarańcza b. a w przyp . jak w przypadku orzecha włoskiego. które ^^ przyjrzymy si^^^tantów W następnych podrozdz ślimy. opisujemy nim zbiór desygnatów. ł arbuz to rac2 Steń jego fragment.w drugim znaczeniu).—'-przywoi^ Kategoria ^woc zaw-ra^ ^ k^e ir?^^el iące realnie jabłka czy P krasnoiudek służy ieistniec. znaczenie „rezultat. W prz. 2. Oprócz znaczeń dosłownych! dujemy znaczenia przenośne. który .1). 2a.

3. oznaczającym dawniej „ptaka". które -jak współczesne słowa niemieckie Tier („zwierzę") i niderlandzkie dier („zwierzę") oznaczało kiedyś „zwierzę". filozofii itp.„szkoła biznesu") lub specjalistycznych kursów ((3)f .i kategoru .„rodzaj kursu" i-„zmuszanie kogoś do wysiłku" ^ 7 2 Od stów do znaczeń: semazjologia 55 kcvinych. Siec'radialna g. Do procesu zawężania się znaczenia angielskiego słowa corn możemy porównać analogiczny proces. o których będzie mowa w podrozdziale 3. owsa (Szkocja) lub kukurydzy (USA). znaczenie to zachowały do dziś niemieckie i niderlandzkie słowa Yogel i vogel (por. W języku angielskim słowo corn oznaczało w przeszłości każdy rodzaj ziarna. Pierwszy z tych procesów uwidocznia się w znaczeniu „instytucja kształcenia wyższego" ((3)e) i „rodzaj kursu" ((3)f).„instytucja kształcenia" . sposób działania" ((3)h)." ((3)g) oraz „opinia. wobec tego orototypowe . Innym przykładem . Oznaczało ono kiedyś „zboże". podstawowe znaczenie słowa szkoła . tak aby służyło określaniu mniejszego zbioru szczególnych desygnatów.. Odwrotnością procesu zawężenia jest proces rozszerzenia. które ze ^a^0^Tlstniejątrzypo^u^^^ centralnym. które przy pozwalające ^^y wziąć pod uwagę ^y statystycznie stości znaczenia. takich jak czas czy przyczyna. Słowo gueen w angielskim uległo podobnej ewolucji: początkowo oznaczało kobietę lub żonę. filozofii itp. 3.^J ^ sposoby my.3. podrozdział 9. oraz fowl („ptactwo domowe"). literaturze. Słowo żona odnosiło się kiedyś do kobiety.1). literaturze. którego przykładem są znaczenia „kierunek w sztuce. aby wyraz ten mógł odnosić się do instytucji specjalistycznego kształcenia ((3)e .„szkoła rodzenia"). l*^!** kategorii desygnaty wykazaliśmy na ] czyli centralne W Podrozdziale ^ Ynty protot' widłowosc ocV „stół". któremu podlegała semantyka polskiego słowa żyto.IiteraturZe. prot ^^powe znaczenie. stopniowo to znaczenie zostało zawężone do współczesnego znaczenia „gatunek zboża . ^znaczenie." ((3)g) oraz „opinia.secale". a z czasem zostało zawężone do znaczenia „kobieta zamężna". Przykładów zawężenia znaczenia znajdujemy w językach bardzo wiele.„uczniowie/ nauczyciele" f. we współczesnej angielszczyźnie zaś ma specjalistyczne znaczenie „żona króla" lub „koronowana władczyni". Kolejne znaczenia słowa szkoła powiązane są z centrum dzięki procesom zawężenia i rozszerzenia znaczenia. filozofii" sposób działania" . Tak więc. iż ^tegone posiadają marginB80W? ^ P do rózny h oraz elementy P6^^^ całej kategon^ nie: skądwie-nosi się nie tylko do de^» zku Z^J znaczeniem znaczeń jednego dowa-Po^ np. „lderunekwsZtuce. Podobnie rzecz się ma z angielskimi leksemami deer (Jeleń"). sposób działania" ((3)h). później jego znaczenie uległo uszczegółowieniu i obecnie odnosi się w zależności od wariantu języka angielskiego do pszenicy (Anglia). tak aby oznaczało „kierunek w sztuce. moz^ierwszej kolejności"1 chodzi nam na mysi wpierw 54 .zostało tak zawężone i uszczegółowione. W tym wypadku podstawowe znaczenie „instytucja oświatowa"((3)a) zostało rozszerzone. Natomiast w procesie zawężenia znaczenie podstawowe słowa ulega uszczegółowieniu.

żjca praca. Procesem odpowiedzialnym za stworzenie połączenia radialnego z centrum semantycznym kategorii school jest proces metaforyzacji. Analizując odpowiednik słowa szkolą w języku angielskim. jak w przypadku metonimii. obecnie zaś posiadające znaczenie rozszerzone: „mo i banknoty każdego rodzaju". Słowo school ml ce znaczenia identyczne jak polskie szkoła jest homonimem sł|« school w znaczeniu „ławica ryb". „instytucja oświatowa" b. Dla podsumowania na rys. łacińskiego (schola). lecz wywodzi się ze staroangielskiego słowa sco lu znaczącego „grupa". Obecnie użytkownicy języka angielskiego mo gą jednak postrzegać znaczenie słowa school 2 jako rozszerzenie zna czenia „instytucja oświatowa". Rys. np. podobieństwa występują tam. Jest ona motywowana podobieństwem między grupą uczniów Pod kierunkiem nauczyciela a ławicą ryb płynących za przewodnikiem. Analogiczny związek podobieństwa występuje między podstawowym znaczeniem polskiego słowa szkolą ((3)a) a desygnatem słowa szkolą w znaczeniu (3)i. To ostatnie znaczenie nie jest rilszerzeniem znaczenia słowa school. czyli znaczenia słów z innej dziedziny. semantycznego rozszerzenia i metafory. napotykamy jeszcze inne zjawisko. Metafora (z greckiego metapherein „przenosić") opiera się na postrzeganym podobieństwie między dwiema rzeczami. Tak na przykład opisywanie gałęzi drzewa jako jego korony opiera się na postrzeganiu podobieństwa miedzy ozdobą głowy monarchy a kształtem górnej części drzewa. „lekcje" UOGÓLNIENIE . dyscyplina. gdzie je dostrzegają użytkownicy języka. które jest słowem pochodzeń!. czyli podstawowym znaczeniem jakiegoś słowa. oznaczające kiedyś drą monetę. Na podstawie etymologii ludowe: można więc określić to znaczenie mianem school 2 i potraktować je jako jedno ze znaczeń school 1. Związek ten nie jest dany obiektywnie. Podobieństwo jest wynikiem subiektywnego postrzegania rzeczywistości. Wszystkie one tworzą kategorię radialną z centrum semantycznym i odchodzącymi od niego w różnych kierunkach promieniami. wysiłek umysłowy lub fizyczny. gdzie relacja przyległości konstytuowana jest na bazie obiektywnego związku między desygnatami. Znaczenia wyrazu powiązane są ze sobą nawzajem siecią połączeń. odnoszących się do części drzewa. Metafora posługuje się domeną źródłową. 4. zmęczenie . np. „t d. Dostrzegany związek podobieństwa między szkołą kojarzoną negatywnie a doświadczeniami o podobnych cechach pozwolił przenieść na te ostatnie nazwę szkolą. Mechanizmy rozszerzenia znaczenia słowa szkolą METONIMIA a.CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOŁ tego procesu jest polskie słowo pieniądz. ^ wyraz school. korona. W podobny sposób można wyjaśnić wyczuwalną obecnie relację semantyczną między znaczeniami homonimów school l i school 2 w języku angielskim. 4 przedstawiono zbiór znaczeń słowa szkolą połączonych różnymi relacjami: metonimii. co pozwala przenieść element terminologii atrybutów monarszych na zjawiska ze świata roślin. semantycznego zawężenia. Tutaj jednak proces przeniesienia nie opiera slów do znaczeń: semazjologia 57 a fizycznym podobieństwie desygnatów.. lecz na asocjacjach ze koła Zostały uwypuklone raczej negatywne cechy tej instytucji: . w celu opisywania domeny docelowej.

literaturze. Zjaw sko to. W rozdziale l zwróciliśmy jednak 58 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLg uwagę na fakt. należy stwierdzić. sposób działania" c. KaŁ gorie mogą mieć wyraźnie określone centrum. granice kategorii mogą być niewyraźne. Cechy te potraktowane jako zbiór nie są jednak wystar. Istnieje jednak pewna liczba cech koniecznych. „miękkość". zgodnie z klasyczną definicją znaczenia. „zmuszanie kogoś do wysiłku" 2.g. Przygotowując je do innego spożycia niż na surowo. Muszą dojrzeć. Ponieważ zna czenia symbolizują kategorie pojęciowe. czy tq nie. Klasyczne definicje sprawdzają się np. takich jak np. nazywa się nieostrości?. figura.3. w których słodki smak jest dominujący. w przypadku kategorią matematycznych. owoce awokado nie zawsze muszą być miękkie. filozofii" h. na drzewach lub roślinach". a nie w ziemi. wspomniane w podrozdziale 1. odnoszącego się do „wielokąta mającegd trzy boki i trzy kąty. Mogą też posłużyć jako dodatek do potraw. Tak więc cecha „mający trzy boki i trzy kąty" jest w definicji trój-j kąta konieczna i zarazem wystarczająca figura z trzema bokami i trzema kątami jest zawsze trójkątem. użyjemy przede wszystkim cukru. Jednak nie są one konieczne.ćdo słów: onomazjologia 59 • oo p-dvż nie eliminują migdałów. wybór cech „słodkość". Jeśli spróbujemy określić warunki konieczne lub cechy kategorii owoc. gdyż na przykład cytryna nie jest słodka. iż nie jest możliwe określenie ntralnego znaczenia słowa owoc w klasycznym rozumieniu defini-ii leksykalnej. jak również odróżnia figury nazywane trójkątami od innych. podsumowując. które powinny zostać do kategorii włączone a jednocześnie wyłączały te elementy. który zazwyczaj przygotowuje się z cukrem. „instytucja kształcenia wyższego" f. a banan nie posiada łatwo dostrzegalnych nasion. Wszystkie owoce „rosną nad ziemią. kich trójkątów. jak gdyby były one precyzyjnie od siebie oddzielone.1. „kierunek w sztuce. Ilustracją zjawiska nieostrości niech będzie próba precyzyjnegi wydzielenia centrum znaczeniowego słowa owoc. „uczniowie/ nauczyciele" USZCZEGÓŁOWIENIE e. iż znaczenia odwzorowują kategorie pojęciowe. „rodzaj kursu" METAFORA i. Jest to widoczne na przykład przy definiowaniu znaczenia słowa trójkąt. decydujących o tym.> B J. ale ich granice bywźfl rozmyte. tzn. . że t ostatnie nie mogą być definiowane w taki sposób. To centrum znaczę niowe mogłoby być określone. orzechów czy też rabarbaru. nie należy się dziwić. gdyż określa cechę wspólną wszysfr.2. która posiada tylko jeden kąt i dwa boki. „opinia.3. aby zawiera} wszystkie desygnaty. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów Do tej pory traktowaliśmy znaczenia słowa. czająLt. Jednak w przypadku kategorii naturalnych najczęściej dzieje się inaczej. która obejmowałaby cechy konieczne i wystarczające oraz oddawała wszystkie możliwości rozumienia słowa owoc przez . nieostre. które do tej kategorii nie nale żą. czy dany obiekt może być elementem danej kategorii. kategorie mogą także w części na siebie zachodzić. których suma równa się 180°". Zawarty w te definicji warunek jest konieczny. za pomocą cech koniecznych i wystarczających. aby nadawały się do konsumpcji. „posiadanie nasion" jako wyrazistych wydaje się uzasadniony.

że nasz mentalny obraz owocu jest bardzo precyzyjnie określony i że użytkownicy języka pytani o wymienienie owoców podadzą tę samą listę desygnatów. Może się zdarzyć. czyli to. gdyż opisują rzeczy należące do domeny pojęciowej „posiłki". Efekt ten może zadziałać również w grupie słów posia-ł dających ten sam status w hierarchii. Poniżej omówimy wyróżnione wcześniej dwa typy wyra-1 zistości.jako wybrane z kilku możliwych .choroba". jak „. jak na przykład chart. tabela 2) mającej kilka poziomów najogólniejsza katego-WSnstanowi poziom najwyższypa kategoria maksymalnie szczegółowa . Głównym celem analizy onomazjologicznej jest ustalenie modeli relacji w grupie słów powiązanych ze sobą pojęciowo. „podróż". Niektóre rasy psów pojawiać się mogą częściej od i innych.3. szybkość". Wybór tego terminu ilustruje efektl wyrazistości. owcza-m rek. ^zapach". którą nazywamy polem leksykalnym. Nie znaczy to jednak. Inne typowe przykłady pola leksykalnego reprezentu. jako przychodzą! cego nam na myśl najszybciej. wilczur. „ubranie". iż rej cje między elementami pola leksykalnego są analogiczne do relad które cechują znaczenia poszczególnych słów: efekty wyrazistoś połączenia i nieostrość. Jaki jest cel analizy onomazjologicznej? Przede wszystkim pozwala ona ustalić.poziom najniższy.3.użytkowników języka.1. że tak stworzony obraz owocu nie będzie pasować w równym stopniu do każdego elementu kategorii. które ze znaczeń danego słowa lub które z jego desygnJ tów są najwcześniej przywoływane na myśl lub najczęściej używani obserwowane jest również w ono-mazjologii. Od pojąć do słów: onomazjologia Podczas gdy analiza semazjologiczna za punkt wyjścia przyjmuje słowo. l CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOGlĄ W związku z tym nasuwa się pytanie o miejsce i status pojedyn. podwieczorek czy kolacja możemy uznać za znaczeniowo powiązane i zaklasyfikować je do jednego pola leksykalnego. W domenie pojęciowej (zob. „ciało ludzkie". wyżet. Wyrazistość w obrąbie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego Znane w semazjologii zjawisko efektów wyrazistości. aby potem określić. jak śniadanie. które słowa służą jego wyrażaniu. jak powstają (nowe) jednostki leksykalne oraz jakie mechanizmy rządzą wprowadzaniem do języka nowych słów służących opisywaniu jednego i tego samego pojęcia. Potoczna klasyfikacja domen biologicznych zazwyczaj odpowiada ogólnej zasadzie organizacji rzeczywistości przez ludzki umysł.i ją takie domeny pojęciowe. Zgodnie z tą definicją takie słowa. czworonóg. musi być koniecznie nieostre czy niedefiniowalne. które . Na przykład porządei słów w grupie: zwierzę. „przepisy ruchu drogowego" itp. pozwalaj! ce ustalić. w analizie onomazjologicznej rozpoczynamy od danego pojęcia. że nasze pojęcie owocu. Celem następnego podrozdziału jest wykazanie. Nazywając coś co na nas szczeka. „barwa". 2. Domena pojęciowa to z kolei każdy wewnętrznie spójny fragment przestrzeffrpof jęciowejr taki jak ^posiłki". którego granice wytycza znaczenie słowa posiłek. System klasyfikacyjny składa się z co najmniej trzech poziomów. Musimy jednak pogodzić się z tym. drugie śniadanie. którego różne znaczenia odkrywane są podczas badań. czych słów w polu leksykalnym. 2. „gr1**^ „wiedza" itp. Termin poziomu podstawowego jest słowem. obiad. z pewnością użyjemy słowa pies. Pole leksykalne to zbiór słów nazywających rzeczy należące do jednej domeny pojęciowej.używane jest . od najbardziej ogólnego do najbardziej konkretnego. co tworzymy w umyśle myśląc o owocach. pies oddaje hierarchiczny ukłal słów od terminu najogólniejszego do szczegółowego. nasz mentalny jego obraz.

Od poj«ć do słów: onomazjologia 61 h anie. natomiast różnią się w zasadniczy sposób od elementów podstawowych innych kategorii. wilczur. Dla przykładu. terminy odstawowe są zwykle krótkie i morfologicznie niezłożone.najczęściej do opisania danego zjawiska. ieżarówka. spódnice i płaszcze. dżinsy. owoc lub szczegółowych typu dąb.3. każdjej kategojiiposzcze-gólne elementy posiadają wiele wspólnych cech. Na poziomie podstawowym. reprezentujące najwyższy poziom w hierarchii. w której efekty wyrazistości są najbardziej widoczne. samochód. zwierzę. Wiele wskazuje na to. Natomiast z punktu widzenia konceptualizacji. pies. takie jak drzewo. O wiele trudniej natomiast doszukać się wielu wspólnych cech między elementami kategorii „spódnica" a jednostkami kategorii „sweter" czy „spodnie". posiadają zaledwie jedną.„warstwa ubrania". mogą być uważane za jednostki podstawowe. Wszystkie elementy kategorii „spódnica" mają następujące cechy wspólne: (1) zwykle są noszone przez kobiety. iż terminy pozio-Hiu podstawowego są bardziej wyraziste od innych. pojazd. (4) zwykle zakrywają przynajmniej górne partie ud. Z kolei elementy kategorii „ubranie" lub „bielizna". (3) okrywają ciało od pasa w dół. Z językowego punktu widzenia. złota reneta. 2. jabłko. (2) nie okrywają każdej z nóg osobno. takie jak spodnie. spodnie. zanim nauczą się słów bardziej ogólnych typu roślina. Potoczna klasyfikacja domen pojęciowych Poziomy Domeny pojęciowe poziom ogólny roślina zwierzę ubranie pojazd owoc poziom podstawowy drzewo pies spodnie samochód jabłko . Tabela 2. W domenie pojęciowej „ubrania" elementy garderoby. Podczas nauki języka obcego dzieci przyswajają sobie terminy pozio-Olu podstawowego. terminy poziomu podstawowego tworzą klasę słów. dość ogólną cechę wspólną .

że słowa mogą przybierać nowe znaczenia w wyniku procesów metonimii. Te procesy można także zaobserwować w onomazjologii. Na przykład w przeszłości w języku polskim istniały dwie formy tworzące czas przeszły złożony. Kategorie z kolei nie są jednostkami izolowanymi. grupa słów może przekształcić się w pojedyncze wyrażenie i zostać na tyle zakorzeniona w leksykonie języka. byli jeśmy. 5. w jaki sposób nowe wyrażenia są tworzone i utrwalane w języku. poświęconym relacjom między znaczeniami słów (związkom semazjologicznym). lecz łączą .L Taksonomie hierarchiczne W podrozdziale 2. Jakie kryteria rządzą naszym wyborem jednego terminu spośród kilku równie precyzyjnie opisowych? Rys. onomazjo-logia zajmuje się relacjami między nazwami nadawanymi kategoriom. Części damskiego ubrania spódnica plisowana mim-(spódniczka) spódnica-spodnie spódnica kopertowa Nasz wybór można wyjaśnić zjawiskiem zwanym zakorzenię-! niem. leksem minispódniczka) jest bardziej zakorzeniony. który termin tego samego poziomu jest preferowany i częściej używany. Pojęcie to wprowadzono do opisu jeżyka w celu wyjaśnienia. ustaliliśmy.poziom szczegółowy dąb wilczur dżinsy ciężarówka złota reneta Model poziomu podstawowego okazuje się przydatny.2. zawężenia i rozszerzenia znaczenia. iż specjaliści od mody wybierają w takim wypadku termin minispódniczka). Taki sam proces można zaobserwować w wyborze jednego elementu kategorii kosztem innych. Z synchronicznego punktu widzenia. czka)? Jak najprawdopodobniej nazwiemy tę część ubrania? Badania wykazują. które z czasem utworzyły jedną byliśmy. iż zapomniano o jej etymologii. że w żurnalu mody oglądamy krótką spód62 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLCK niczkę składającą się z dwóch luźno związanych ze sobą z warstw materiału. który poziom w potocznej klasyfikacji jest maksymalnie wyrazisty. np. gdyż jest częściej stosowa^j^ssssr^1* mniej ue—232 Połączenia w obrębie domen pojęciowych 232. Czy jest to spódnica kopertowa czy mini(spódni. Forma ta była tak często używana. Nie można jednak z jego pomocą określić.2. że staje się jego regularną i utrwaloną jednostką. Innymi słowy. metafory. Wyobraźmy sobie. Jak stwierdziliśmy wcześniej. gdyż dzięki niemu można przewidzieć.

łóżka. e. W pewq grupach słów. c. ujawnia się ono w takich wyrażeniach. . używając elementów innej domeny. 2. ustąpić pola. Rys.zawężenia.2). f. przegrać w sporze. nóą łóżka (por. 6. OPAKOWANIE ZA ZAWARTOŚĆ: Ten pucharek jest wyśmienity. metaforą pojęciową. brakuje w nich terminu podstawowego. (Stosując konwencję Lakoffa. podnóże góry). /4) a OSOBA ZA NAZWĘ: Nie ma mnie w książce telefonicznej. sweter. b. stąd nazwy jego części: wezgłowie (poprzez przen] sienie pierwotnej nazwy wezgłowia „poduszka" na część łóżka). metonimia pojęciowa nazywa element lub aspekt jednej domeny za pomocą elementu lub aspektu należącego do innej domeny i pozostającego do niego w relacji przyledo słów: onomazjologia 65 ł 4ci Poniżej podano kilka typowych przykładów metonimii pojęciowej. jak wygrać spór. koszula. na dolnych . Metafora i metonimia Wraz z rozwojem ludzkiej myśli i kultury nie tylko tworzymy j leksykalne i taksonomie. W takiej hierarchii poziom wyższy. złożyć broń. tzn. W domenie pojęciowej. zwłaszczaj pomocą metafory czy metonimii. takim jak „meble". czyli nadrzędny jest poziomem ogólnym. obejmującym wszystkie pojęcia poziomu niższego.się w domeny pojęciowe. takiej jak „ludzkie ciało". kipieć ze złości.3. często poddaje się pr cesom pojęciowej metaforyzacji. istnieje także hierarchia taksonomiczna owych poziomów. pojęciową strukturę metafory będziemy tu przedstawiać za pomocą zapisu wersalikami). w polu „ubranie". AUTOR ZA DZIEŁO: Obecnie czytamy Tuwima. np. ale także inne typy połączeń. Nasze rozumienie abstrakcyjnych domen poj ciowych. MIEJSCE ZA LUDZI: Moja wioska głosuje na Zielonych. np. która nadaje strukturę do menom pojęciowym. Czasami używamy jednej dom< do strukturyzowania naszego pojmowania innej domeny (por. WŁAŚCICIEL ZA WŁASNOŚĆ: Mój bagażnik jest pusty. Językoznawca amerykański George Lakoff. W każdym polu leksykalnym. poza różnicami między poziomem ogólnym. zawrzeć ze złości. Taksonomie hierarchiczne POZIOMY Poziom nadrzędny Poziom podstawowy części garderoby 64 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL Hierarchia taksonomiczna jest specyficznym rodzajem pols ksykalnego. żerny wyróżnić trzy poziomy: na górnych poziomach hierarchii ob wujemy zjawisko rozszerzenia. W tym przypadku domena poj| ciowa obejmująca części ciała ludzkiego użyta jest do opisywania i| nej domeny .2. nogi stołu.2. Natomiast poziom podstawowy mieści w sobie szczegółowe pojęcia poziomu podrzędnego. nazwał ten rodzaj metafor. i dlatego mówimy: gotować się z oburzenia. Lakoff opisał metaforę pojęciow|| SPÓR TO WOJNA. 6. występuje luka leksy na. Hierarchię tę ilustruje rys. T-shirt. 01 wienie zjawiska metafory w podrozdziale 2. podstawowym i szczegółowym. podstawowego. w którym jednostki leksykalne uporządkowane są rarchicznie. takich jak „myślenie" czy „uczucia". Negatywne uczucia z kolei kon-ceptualizowane są jako WYSOKA TEMPERATURA CIECZY W POJEMNIKU. d. Na przykład w je ku polskim budowa łóżka konceptualizowana jest na podobieńst ciała ludzkiego. Na podobieństwo metafory pojęciowej. kt< ry zaobserwował ten proces umysłowy. która stanowi podłoże naszego metaforycznego myślenia o sporze.2. PRODUCENT ZA PRODUKT: Mój Bosch działa bez zarzutu.

Zjaw. pies. Przyległość (styczne z czymś) Metonimiczne rozszerzenie znaczeń (szkolą jako instytucja -zajęcia . „posiłki") 2. w której każdy element zajmuje wyraźnie sprecyzowane miejsc . Jednakże istnieje kilka powodów. Relacje pojęciowe w semazjologii i onomazjologii Relacje pojęciowe W semazjologii (relacje między znaczeniami jednego słowa) W onomazjologii (relacje między pojęciami i słowami lub wyrażeniami) 1. przedstawiona . Tabela 3 podsumowuje relacje pojęciowe ujawnione w badaniach semazjologicznych i onomazjologicznych. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczni W podrozdziale 2. 7 pokazuje. sko nieostrości obrzeży kategorii obserwujemy podczas analiz onomazjologicznej.3. w (4)b . pola leksykalne (np.Bagażnik w moim samochodzie jest pusty. SPÓR TO WOJNA) 66 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOll 2. Rys. Nie zawsze na przykład można jednoznacznie określić.2. W każdym z nich rozróżniamy relacje hierarchiczne (od bardziej ogólnych do specyficznych). Tabela 3. Na przykład pomidory mogą być klasyfikowane jako owoce lu: warzywa w zależności od tego. dla których musimy zakwestionować tę pozorną klarowność struktury. żi trudność ta często pojawia się w materiale językowym. Hierarchia (góra/dół) Rozszerzenie i zawężenie szkolą filozofii. po wnikliwej analizie dojdziem do wniosku. związki podobieństwa oraz związki przyległości. kto tej kategoryzacji dokonuje. mozaikową struktu rę.3 stwierdziliśmy. Na przykłai ponieważ szorty. iż przy kategoryzowaniu r< dzajów naturalnych musi wystąpić zjawisko nieostrych granic katf gorii. spodnie noszone są zarówno przez kobietj jak i mężczyzn. itd. I tak w (4)a można by powiedzieć Mojego nazwiska nie ma w książce telefonicznej. na jakim miejscu w hierarchii należy umieścić daną jednostkę. o której mowa. Podobieństwo (podobne do czegoś) Metaforyczne rozszerzenie znaczeń (szkolą — „zmuszanie do wysiłku") Metafora pojęciowa (np. użytkownik języka podkreśla raczej cechy bardziej wyraziste niż cechy specyficzne nazywanych przedmiotów. dżinsy. Jeśli dla przykładu spojrzymy na model poziomu podstawoweg przedstawiony w podrozdziale 2. Wybierając opis metonimiczny.W każdym z tych przykładów można by użyć nazwy. w (4)c . wilczur).nauczyciele) Metonimia pojęciowa (np.Obecnie czytamy wiersze Tuwima.3. w danej taksonomii.1. iż leksykon języka ma przejrzystą. AUTOR ZAMIAST DZIEŁA) 3. zwierzę. szkolą biznesu Domeny pojęciowe: taksonomie (np.3.

Taksonomia o nieostrych granicach obszarów ubranie garnitur spódnica mini. słów-nictwa nie można przedstawiać w postaci pojedynczego drzewa taksonomicznego z wieloma rozgałęzionymi węzłami. i stąd trudno precyzyjnie umieścić ją w hierarchii taksonomicznej. na równi tel1 Mnica i spodniami. w języku niderlandzki^ zaś obok spódnicy. a irianowicie broekrok (dosłownie . można stwierdzić. Ze swej natury te wyraziste elementy są lepszymi przedstawicielami kategorii niż te.j kład pojęcie „ubrania damskiego". szortów. po-i winno ono być postrzegane jako system zależności z częściowo zacho-! dzącymi na siebie obszarami. 7.legginsy szorty dżinsy kopertowa (spódniczka) ubranie damskie ubranie męskie Szczegółowa analiza słownictwa odzieżowego ujawnia następującą komplikację: na którym z poziomów taksonomicznych powinniśmy umieścić słowo spódnica-spodnie (zob. iż elementy kategorii preferowane i pojawiające się najczęściej są maksymalnie wyraziste na przykład słowa spodnie czy spódnica występują o wiele częściej niż wyrażenie spódnicaspodnie. słowo podkreśla cechę „bycia spodniami" tego elementu garderoby. 8)? loży & Byś. powinno być . Podczas gdy polski. Podsumowując. czy spódnica-spodnie jest bardziej spodniami czy spódnicą. które cechy wyrazistości nie posiadają. 5)? Czy wyraz 2 3. wyżej. jak na przy. Rys. noszonego wyłącznie lub zazwyczaj przez kobiety. jako termin podstawowy ubranie zasłaniające nogi spódnica (damska) b. czyli jest terminem podstawowym. Spódnica-spodnie a. rys. jako termin podrzędny spódnica-spodnie (damskie) spódnica spodnie (damskie lub męskie) spódnica kopertowa mini-(spódniczka) spódnica-spodnie Problem z umiejscowieniem danej jednostki na odpowiednim poziomie pozostaje w ścisłym związku z semazjologicznym zjawiskiem efektów wyrazistości. czy też na-26 SPTumieścić na poziomie niższym jako jednostkę podrzędną (rys. Od P°J?Ć do stów: onomazjologia 67 iduie się na ogólniejszym poziomie taksonomicznym. Chociaż model poziomu podstawowego sugeruje coś innego. to na przykład niderlandzki odpowiednik spódnicy-spodni. podkreśla ceclę „bycia spódnicą Tak więc w różnych językach słowo odnoszące sę do tego samego desygnatu może znajdować się na innym poziomie w taksonomii: w języW polskim obok spodni. Można się zastanawiać. 8. mini(spódniczki).poniżej taksonomia ubrań powinn uwzględnić obszary wspólne dla ubioru damskiego i męskiego.spodnie-spódnica"). że me sposób jednoznacznie określić. Przeciwnie. Wcześniej stwierdziliśmy. legginsów.

Innymi słowy. Wyrazistość semazjologiczna oznacza. Innymi słowy. wybór danej jednostki leksykalnej jako nazwy danego desygnatu jest zdeterminowany zarówno przez wyrazistość semazjologiczna. Oprócz zjawiska polisemii i sy70 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOr . Jak pokazuje rys. gdzie pojazdy tego typu jeżdżą po drogach od dawna i są samochodami rodzinnymi. jako że odnosi się w równym stopni spódnicy. który podobny jest w równym stopniu do samochodu i do furgonetki? Wybór słowa samochód uzależniony jest zapewne od tego. Uznanie tego za fakt wskazuje na zintegrowaną koncepcję leksykologii. gdy a reprezentuje kategorię bardziej zakorzenioną w języku niż b. klasyfikacja oparta na podziale damskie/męskie nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości.posiadaj ą po kilka różnych pokrewnych znaczeń. natomiast wyrazistość onomazjologiczna określana jest przez stopień zakorzenienia nazwy danej kategorii w języku. poświęconego semantyce leksykalnej. pozycja taksonomiczna terminu ubrań' damskie jest niedookreślona. że wybór danej jednostki leksykalnej uzależniony jest od wyrazistości zarówno semazjologicznej. Podstawową zasadą takiej pragmatycznej odmiany onomazjo-logii jest to. Wyrazistość onomazjologiczna można zdefiniować w następujący sposób: dany desygnat nazywany jest przy użyciu wyrazu a. Dla-0 Europejczycy nazywają samochodem niodel Renault Espace. Zjednej strony. jak i onomazjologiczna. przyjęła się nazwa mini-furgonetki — ang. jeśli to coś jest dobrym reprezentantem danej 25. słowa są polisemiczne . pokusimy się o wyjaśnienie. wyrazistość semazjologiczna determinowana jest przez stopień podobieństwa znaczenia lub przedmiotu do prototypu danej kategorii. 2. Jak stwierdziliśmy wyżej. Takie słowa zebrane są w tezaurusie. spodni i garnituru. skoncentrujemy się na praktycznych aspektach wiedzy o znaczeniu i nazywaniu. mini-van). uwzględniającej zarówno podejście semazjologiczne. Wobec tego w sytuacji.podsumowanie_ 69 teeorii. że coś zostanie nazwane przez określone słowo. taki pojazd nazywany jest samochodem.4. Podsumowanie W badaniach słów i znaczeń ujawniają się dwa przeciwstawne zjawiska. że pomimo Dosiadania cech samochodu i furgonetki Renault Espace lepiej reprezentuje kategorię „samochody". Z drugiej strony. Natomiast typowa europejska furgonetka przewozi głównie towary. czasami synonimicznych.5. gdyż niektóre ubrania noszone są zarówno przez kobiety. Zilustrujemy to zjawisko na przykładzie „pojazdów". ale czasami o wiele bardziej ogólnych lub bardziej szczegółowych. Wnioski: współzależności pomiędzy semazjologią i onomazjologią Do tej pory zajmowaliśmy się semazjologią i onomazjologią z punktu widzenia teorii. pod warunkiem że nazwa ta jest bardziej zakorzeniona niż spódniczka kopertowa. albowiem bardziej przypomina prototypowe samochody niż furgonetki. a nie wyrazu b. jaki onomazjologiczne. dlaczego użytkownicy języka w określonej sytuacji wybierają takie a nie inne słowo. (Warto w tym miejscu zaznaczyć. jak i mężczyzn. W zakończeniu mniejszego rozdziału. 2. Podsumowując.reprezentowane w taksonomicznym modelu słownictwa. że Stanach Zjednoczonych. nazwa minispódniczka) będzie wciąż używana na określenie tej spódnicy-hybrydy. jak i onomazjologicznej. 7. w celu nazwania jednej rzeczy używamy wielu różnych słów. gdy spódniczka kopertowa przypomina w równym stopniu spódnicę kopertową co mini(spódniczkę) i nie istnieje motywacja semazjologiczna wyboru jednej z kategorii. gdyż należy do właściciela indywidualnego i służy do przewozu osób prywatnych. spróbujemy dać odpowiedź na pytanie o czynniki wpływające na nasz wybór jednostek leksykalnych. W związku z tym.

Jeśli brakuje dla danej kategorii terminu podstawowego. rozszerzenia i zawężenia tworzą wspólnie sieć radialną. Zalecana lektura leksykalnej . mamy do czynienia z metaforą pojęciową. nie) odpowiedzialne za powstanie pozostałych znaczeń. Gdy cała domena jest przenoszona na inną domenę. które można uznać za prototypowe oraz pro sy zmiany znaczenia (metafora. samochód. czyli prototypowe. które ujmują istotne rozróżnienia w domenach pojęciowych rozpoznawane przez daną społeczność językową. niż inne. znaczenia (a) „matka ojca lut ' kie stożka 72 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLO Wskaż znaczenie.harakteryzują się*" 26 ' . te dwa podejścia do znaczenia leksyk? nego i nazw przedmiotów mają cechy wspólne. Wśród kilku nazw na określenie danego przedmiotu zawsze istnieje nazwa prototypowa. np. zawężenie. nazywana terminem poziomu podstawowego. ryba itp. ale te ostatnie wyróżniają się niższym stopniem zakorzenienia. jedne znaczenia są zawsze bardziej centralne. mówimy o luce leksykalnej. lub terminów podrzędnych. Pośród wielu znaczeń wyrazu. rozszer. które cechuje maksymalna wyrazistość. takich jak ubranie. są nieostre i rozmyte. Należy również pamiętać. drzewo. że hierarchie taksonomiczne kategorii leksykalnych nie tworzą klarownych taksonomii o przejrzystym układzie rozlecz c .nonimii wyróżniamy zjawiska antonimii i homonimii. Jeśli część jednej domeny wykorzystana jest do opisu całości. Uzasadnij! swoją odpowiedź. Dwa głóv kierunki badań słów i ich znaczeń to semazjologia i onomazjolog. f łączeń semantycznych czy nieostrości. z wyjątkiem zamieszczanych w słownikach wysoce specjalistycznych definicji. metafory. w metaforze zaś na bazie podobieństwa elementów lub sytuacji należących do różnych domen. metonimia. Chociaż z gruntu odmienne. a zwłaszcza obrzeża różnych kategorii znaczeniowych. czego nie mogą opisać klasyczne definicje znaczenia. Wyrazy łączą się w pola leksykalne. domena źródłowa „ciało ludzkie i domena docelowa „meble". które definiowane są w stosunku do prototypu i peryferii danej kategorii. Wszystkie znaczenia wy razu powstające na bazie procesów metonimii. kojarzone jest z daną formą wyrazową częściej od innych jego znaczeń.7. mówimy o metonimii pojęciowej. jabłko. Termin zakorzenienie odnosi się do zjawiska utrwalania się w języku danej formy. ponieważ stosując napotykamy podobne zjawiska w sferze efektów prototypowych. Granice między znaczeniami w obrębie sieci radialnej. np. Zamiast terminów poziomu podstawowego możemy używać terminów nadrzędnych. W metonimii związki między znaczeniami ustanawiane są na podstawie relacji przyleglo-ści. ćwiczenia i zadania n3łowa głowa anie" uczesanie owadź głową wie. To znaczenie słowa. spodnie. W jakiej zależności semantycznej pozostają znaczenia (d) i (g) w stosunku do znaczenia prototypowego (a)? . takich jak dżinsy czy minispódniczka).

Poniżej przytoczono kilka wyrażeń ze słowem czarny.2). fruit (b) „nasienna część rośliny. Sporządź schemat Sieci radiaJnej dla pomnych »«d *w^ fJ^^^^J^r*^^^!*1 " ' . miękka.(• Przedstaw na rysunku sieć radialną słowa babka. Po wprowadzeniu pewnych rozróżnień. vrucht. Które z tych słów jest semazjologiczną. że różne jednostki leksykalne mogą wyrażać te same pojęcia (onomazjologia). czy też z metaforą lub metonimia pojęciową. »•!. czy w tych przypadkach mamy do czynienia z metaforą lub metonimia językową. a które metonimicznym '•• z wyrazem owoc? Uzasadnij swoją odpowiedź. (d) Marcin poderwał na dyskotece dwie laski z PWST. W zbiorze terminów bliskoznacznych wyrazu owoc przytoczo-1 nych w przykładzie (2) znajdujemy słowa żniwo oraz plon dla znaczenia dosłownego i przenośnego tego wyrazu. metafory oraz metonimii. będących nazwami rzeczy i zachodzących między nimi relacji.'] minów pozostaje w związku metaforycznym. Ekwiwalenty dwóch centralnych znaczeń polskiego słowa ów brzmią inaczej w języku niemieckim i niderlandzkim: owoc (a) „słodka. a także. niderl. Frucht. -.3. Obst. Pokazaliśmy też. często powiązanych ze sobą znaczeń (semazjologia). drzewa": niem.Które ze znaczeń można opisać za pomocą klasycznej definiti znaczenia.„ cnnrtowe. (e) Ojciec skrzyczał mnie za kolejną laskę z angielskiego. jak w przypadku nóg łóżka (por. 6. tradycyjnie stosowanych w morfologii. które mogą odgrywać rolę w procesie tworzenia wyrazów. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej Morfologia jest nauką o wewnętrznej strukturze wyrazu. nauce o elementach składowych jednostek leksykalnych i wykładnikach ich połączeń w konstrukcjach na poziomie składni. a które nie? Uzasadnij swoją odpowiedź. „ 3.. która w wypo76 . że te same mechanizmy odgrywają rolę w morfologii. o . . że można określić powiązania między różnymi znaczeniami tego samego wyrazu lub różnymi znaczeniami jednostek leksykalnych należących do tego samego pola semantycznego odwołując się do mechanizmów zawężenia lub rozszerzenia znaczenia. (b) Do naszego ciasta przydałaby się laska cynamonu. Określ. 4. Wyraz jest to abstrakcyjna jednostka leksykalna (leksem). 5.^ Aairnterm^y jak ska. jak w przypadku słowa szkoła. W tym rozdziale przekonamy się. Które z tych dwóch ter. że jednostki leksykalne mogą mieć kilka. (c) Portal kościoła zdobiony był laskami z piaskowca.. ^^działów l i 2Rozdział 3 Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia W rozdziale 2 dowiedzieliśmy się. 2. przyjrzymy się czynnikom. niderl. W każdym przypadku wskaż motywację użycia słowa czarny. (a) Starszy pan podpierał się laską. a które onomazjologiczną próbą rozwiązania problemu kategoryzacji? Uzasadnij swoją odpowiedź. jadalna część rośliny": niem.

czyli morfemy. morfemu pobocznego. Możi) je porównać do wyrazów z tego względu.właściwe końcówki osobowe. Do najważniejszych sposobów tworzenia wyrazów zaliczamy dery wacje. zgodnie. natomiast kompozycją . na przykład. drugą . jakie wyrazy przybierają wchodząc w związki syntaktyczne z innymi elementami wypowiedzenia lub do łączenia form w wypowiedzeniach. Mówiąc najogólniej. ucięcie (np. dom —> domek. który zachodzi między wyrazami w danym wy-powiedzeniu (np. W języku polskim rzadkie jest tworzenie wyrazów złożonych przez połączenie dwóch morfemów głównych bez wiążącego je afiksu (np. żeńska)). odwrotnie niż np. Potrze ny nam jest termin obejmujący zarówno te składniki wyrazów. itd.„kształt. zegar + mistrz).). nazywamy morfemami swobodnymi. albo związane. długowłosy). w obrębie tej samej części mowy. jak i na poziomie zdania. zwanego też rdzeniem. na warny morfemami związanymi. ca znaczenie leksykalne lub pełniąca funkcję gramatyczną. -ek w domek. postać"). Derywacją nazywamy tworzenie-wy*azów pochodnych na bazie jednego morfemu głównego. lać —> odlać) i kompozycje. Przyjrzyjm się teraz. które odróżniają wyraz pochodny.1.+ -ak). w domek. W języku polskim morfemem głównym może być morfem swobodny (np. Morfemy. właściwą (np. fem gramatyczny. PAN. Pierwszą określa się terminem morfem leksykalny. które wys pują wyłącznie przyłączone do innego morfemu lub morfemów. Rzeczowniki przybierają właściwe końcówki przypadkowe. a także. Morfemy. W rozdziale 2 koncentrowaliśmy się na wyrazach. kot + ka) lub też łączyć dwa i więcej morfemy główne (np. Morfemy główne i afiksy . definiil się jako najmniejsze jednostki języka posiadające znaczenie. ale olbrzymia większość morfemów głównych to morfemy związane (npryb. żelbet. Związany morfem poboczny może być dodany do jednego morfemu głównego (np. Sanepid. morphe . Tworzenie nowych wyrazów odbywa się ponadto przez przeniesienie wyrazu z jednej części mowy do innej (np. Morfem może być jedynym składnikiem wyrazu lub jego składowym elementem. które wchodząc ze sobą w różne związki. Natomiast pflj stawowe jednostki analizy morfologicznej.)). (np. gimbus. zwanego też afiksem. prosta (przym. domisko. jak forma wyrazu służy wyrażenu związku składniowego wiążącego wyrazy w konstrukcjach. w odróżnieniu. jak i te formy. w jaki sposób z morfemów tworzy się wyrazy. PKO. któ są konieczne i od których wywodzą się wyrazy pochodne (np. 3. udomowić itd.tworzenie wyrazów na bazie ćtwóch i więcej morfemów głównych. Zarówno morfemy leksykalne. głosek lub fragmentów wielowyra-zowych nazw (np. od którego ten derywati pochodzi (np. których wykładnikami są morfemy gramatyczne.1. Zacznijmy od przyjrzenia się. woźny (deki. czasowniki . tworzą radialne sie< znaczeń. jak od wyrazów można tworzyć wyrazy pochodne lub łączi je w wyrazy złożone. że tak jak wyrazy mógł mieć znaczenia prototypowe (podstawowe) oraz poboczne (peryferyj ne).). przyrostek -ąc w śpiewającĄ spójnik zdaniowy że). gdzie morfem główny jest . Terminem tym jest morfem (od greckiego. wczoraj -> wczorajszy). z klasy wyrazów o jednym typie odmiany do innego typu odmiany (np. czyli derywat. najmniejsza jednostka języka posiadają-.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL wiedzeniach występuje w różnych formach fleksyjnych. gułami łączenia wyrazów w konstrukcje składniowe. męska) -> woźna (deki. wyraz pochodny powstaje przez przyłączenie do morfemu głównego. jak i formy służące! wyrażaniu związku. w języku angielskim. końcówka -u w domku. czyli podstawowego składnika wyrazu. Relacje syntaktyczne. dług + o + włosy).) —sprosta (rzecz. połączenie w wyraz liter. które mogą wystąpić samodzielnie jak wyrazy. od wyrazu. od języka angielskiego. specjalista -> spec). don. PZMot) itd. jak i morfemy gramatyczne mogą być albo swobodne.terminem mor-. Morfemy gramatyczne służą do tworzenia form. zachodzą zarówno na poziomie grup składniowych. -isko w domisko itd.

p. stojące ifliędzy morfemami głównymi. Symbol „m. Ze względu na położenie względem morfemów głównych w wyrazach pochodnych. Dział morfologii zajmujący się wyrazami pochodnymi nazj jest słowotwórstwem. oraz in-terfiksy.gł. np. morfemy ^^ zi gwobodnego zwi Jak już ne lub związane.-^y.zwykle morfemem swobodnym (np. Wstawi( nie interfiksu między dwa morfemy rdzenne nosi nazwę interfij cji. m. fish + -ery . beczkowóz. Proces morfologiczny Przyłączający prefiksy nazywamy prefiksacją. su-fiksy (przyrostki). m. stojące po morfemie głównym. Morfemy gramatyczne podane są w nawiasach: (Da.gł. a symbol „m. „ryba" + -ery). .p. jest spójnik matycznego która poza amatycznego fcmu gradomem). . np. .rybi"(dosł.morfem poboczny. m. dług -odystans -ow(y) (kompozycja z interfiksacją + derywacja) historyczny językowy -0"160 -y" równaj forro^^amatycZną (porównaj formę Morfempis* ————— grama" morfem wyrażający tryb przyp tyczne." oznacza morfem główny.„rybołówstwo" (dosł. Wyrazy pochodne Procesy słowotwórcze morfem główny zlew kompozycja morfem morfem poboczny główny derywacja -ozmywak morfem główny ogród morfe: pobo -nik Derywacja i kompozycja nie są oczywiście jedynymi procesami słowotwórczymi. stojące przed morfemem głównym. nożyk. morfemy poboczne dzieli się zasadniczo na prefi-ksy (przedrostki). niezły. Słowotwórczą strukturę wyrazów przedstawiono w formie wykresów. Rys.p. 1. długodystansowy m. Nazwy procesów słowotwórczych podano w nawiasach.gł. wyraz pochodny może być utworzony przez zastosowanie jednego lub więcej procesów słowotwórczych. Poniższe przykłady ilustrują budowę kilku wybranych wyrazów pochodnych.„ry60" + -y)). na78 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: tomiast proces przyłączający sufiks nazywamy sufiksacją. np." . Co więcej. fish + -y -..

Typy morfemów gramatycznych przedstawiono na rys. Wyobraźmy sobie. W sytuacji. kiedy istnieje kilka możliwości. cellular phone („telefon 81 („telefon . nieokreślona) książka").. gramatyczny (m. .x. nie da się z góry przesądzić. dlaczego język używa takiego a nie innego sposobu tworzenia nazw. Swobodne " j •— — tworzenia puszczenie. czyli ^kon^ ^^ składnikiem ^t«^ Hadnikiem 80 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpQLoc na) książka". 2. mogą użyć wielu określeń. Powstaje więc pytanie. Ale tworzenie nazw może się odbyć także drogą połączenia wyrazów w konstrukcjach składniowych. 2. że grupa pracowników dużej amerykańskiej firmy elektronicznej zgromadziła się przy stole konferencyjnym dla| omówienia nowego typu telefonu.ęzykach pe nią Na pr składniowych i ^ trukcja skła-pa nominalna. ny) w języku norweskim. który sposób wyrażania danego znaczeniaj ustali się w języku. w języku l • ___ Ir-t-rirPI określoności lub p p yP rówmez na rozaj .„(jakaś. swobodny m. pr^. Mówiąc o takim urządzeniu. 2. morfologiczny. Rys.2. Typy morfemów gramatycznych Składniki analizy gramatycznej związki składniowe i formy fleksyjne morfem leksykalny fakt. ze związanych morfemów fleksyjnych nazywamy formami fleksyjnymi Tworzeniem form fleksyjnych zajmuje się dział morfologii znany jako fleksja. poza morfemami głównymi.. 3.1.> ^ rze. że w łączeniu wy kład. na przykład mobile phone („telefon ruchomy"). fleksyjny) -yml-ego itd. Stowotwórstwo a nadawanie nazw Poznaliśmy dotąd dwa różne sposoby służące tworzeniu nazw: kompozycję i derywację. a book . atyczne ***** sluzyć do funkcjonale mog? knstrukcji «^^^e ważną role . wykładnik ten może być morfemem związanym. w których określoność grupy nominalnej ma wykładni]. W innych je zykach. gramatyczny (wyraz funkgonalny) morfem leksykalny prost związany m. Porównaj huset (dosłownie dom + określo.——— Rys. który nie jest podłączony do l gniazdka. Tvnv mnr-fior». która poza PTZ czownika. Formy wyrazów składające się. Rozpatrzmy przykład nazwy niedawno wprowa^ dzonej do wielu języków. łączanym do rzeczownika. .

lecz również odmiany języków różnią się między sobą co do tego. jak to miało miejsce w przodku portable w języku angielskim. Po pewnym czasie nowa nazwa zakorzenia się i zostaje wprowadzona do systemu języka. tworze jednowyrazowe nazwy syntetyczne. reczności i jako nazwę takiego telefonu prrzyjęto ein Handy. natomiast nazwy ai parking garage w odniesieniu do budynku przeznaczonego do parrkowania samochodów.r mochód czterodrzwiowy ze stałym dachiem.) „kran" washing-up liąuid dish-washing liajuid „płyn do naczyń" cutlery siluerware „sztućce" fish-slice spatula (z hiszp. aiutomobile („samochód"). Natomiast \w odmianie brytyjskiej * f niła się nazwa podkreślająca możliwcość korzystania z telefo-wrochu. Jej część może nawet ulec ucięciu i tak skrócony wyraz. właściwvą przedmiotowi cechę. Jest oczywiste. (3) BrE AmE oven cooker „kuchenka" łap faucet (z franc. Wymieniliśmy nasz kolorowy telewizor na czarno-biały. określenie wzorowane na zapożyczonym z angielskiego słowie handy ( poręczny"). Na przykład. lub też carphonie („telefon samochodo-W>1 W ięzyku niemieckim przeważył aspelkt łatwości w obsłudze. ° gkiąj odmianie języka angielskiego przyjęła się nazwa budowie sieci stacji radiowych (odbierających i przeka-ły elektromagnetyczne: cellmlar phone. Z kolei w niderlandzkim używa się een gsm. zarówno w amerykańskiej (AmE). przez co nie daje się już użyć na oznaczenie nowych przedmiotów. and bcought a black and white portable. jak i bry skiej (BrE) odmianie języka angielskieego wyraz car używany j w odniesieniu do pojazdu z silnikiem imechanicznym. digital phone portable phone („telefon iprzenośny") itd. kiabriolet"). Jednakże częściej jest stosowany w BrE niż w ArrnE. Każde odz'wierciedla inny sposób konstruowania treści poję-dkreśla pewną wyrazistą. „budynek przeznaczony do parkowania samochodtów"). W AmE używa się nazwy a parking lot w odniesieniu do miejssca (zwykle placu) wyznaczonego do parkowania.mobile phone. języka francuskiego. ale obecnie używany jest prawie wyłącznie w ocdniesieniu do przenośnego odbiornika telewizyjnego.. Nie tylko języki. przenośny. Przykładami nazw analitycznych. co pokazuje poniższy przykład. gdzie używa się albo v razu o szerszej treści informacyjnej. a! wyrazów o bardziej wyspecjalizowanej 1 treści takich jak sedan (. skrótu od angielskiej nazwy global system for mobile communication („globalny systtem komunikacji mobilnej") lub też een draagbare telefoon („telefoin przenośny"). (2) We swapped our colour television. przynajmniej w tym samym języku. sklep spożywczy -> spożywczy itd. limuzyna") czy conva ible („samochód ze składanym dachem. Miejsce do park wania samochodu nazywa się w BrE cair park („parking".komorka").) „łopatka kuchenna" bin waste-basket „kosz na śmieci" tea-towel dishcloth „ścierka do naczyń" Etymologia niektórych nazw używaniych w . jakie wyrazy przyjmują si^ w nich jako nazwy przed82 WEWNĘTRZNA STraUKTTJRAWYRAZU|MOpi^u miotów. zwany też ^ Zar (. W języku francuskim weszła \w użycie nazwa un portable oddającej przenośny charakter urządzania. Kolejnym przykładem tej „walki" są nazwy przedmiottów i urządzeń kuchennych używane w BrE i AmE. sam staje się nazwą danego przedmiotu.nocket phone („telefon kieszonkowy"). czyli określeń pojedynczych przedmiotów lub pojęć składających się z dwóch i więcej wyrazów. są w polszczyźnie kotlet schabowy -> schabowy. które podlegają skróceniu. Angielski wyraz portable jest starym zapożyczeniem z.. że przyjęcie się nowego wyraztu dla określenia nieznanych dotąd przedmiotów pojawiających się w rróżnych kulturach jest wynikiem „ścierania się" czynników onomazjcologicznych. pociąg pośpieszny -» pośpieszny.

Dlatego też badanie procesów nadawania rzeczom nazw jest ściśle powiązane z badaniem kuiltury dominującej w społeczeństwie posługującym się danym językiiem lub jego odmianą. twiej można się o tym przekonać badające różne języki. Ła-. że tworzenie nazw do pewnego stopnia odzwierciedla wielokuliturowość amerykańskiego społeczeństwa. W tabeli l podsumowano różne sposoby tworzenia nazw.amerykańskiej odmianie języka angielskiego wyraźnie pokazuje. Gramatyczna klasyfikacja nazw (b) złożenia (c) derywaty (d) typ mieszany (c+b. odzwierciedlaj ącyclh różnice w budowie wyrazów pochodnych. Przykłady zostały podzielone na sześć klas. b+c) (e) konstrukcje syntak(T) inne (np.rmi-strzowski pociąg pośpieszny bus beczkowóz mówca długodystansowiec pasta do zębów pekaes kulturalno- .ga. skróty) tyczne prostokąt opiekacz ze. !.

wyrazy niepodzielne dom kot W dalszej części tego rozdziału omówimy szerzej dwa najważniejsze procesy słowotwórcze, kompozycję (3.2) oraz derywację (3.3). Następnie przyjrzymy się innym sposobom tworzenia słów (3.4) oraz morfemom gramatycznym (3.5). W każdym z tych podrozdziałów rozpatrzymy różne znaczenia przysługujące morfemom, a także zastanowimy się nad rolą, jaką odgrywają one w procesie nadawania nazw. 3.2. Kompozycja W tym podrozdziale zapoznamy się z regułami tworzenia wyrazów złożonych, czyli złożeń, porównamy wyrazy złożone z połączeniami wyrazów w konstrukcjach składniowych, a następnie zastanowimy się, jakie typy wyrazów złożonych upowszechniają się i wchodzą do systemu języka oraz czemu służy proces kompozycji. 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych Tworzenie wyrazów złożonych odbywa się na podstawie ścisłych zasad. Złożenia budowane są na zasadzie szeregowej lub hierarchicznej; większość tworzona jest z członów, które pozostają do siebie w stosunku nierównorzędnym, czyli hierarchicznym. Układy szeregowe powstają przez zespolenie dwóch (i więcej) członów znaczeń wo równorzędnych, np. sprawozdawczo-wyborczy (tzn. „sprawc dawczy" i „wyborczy"). W układach szeregowych człony mogą zost przestawione bez zmiany podstawowego znaczenia (wyborczo-spr wozdawczy). Układy hierarchiczne powstają przez połączenie § mantycznie nierównorzędnych członów w układzie podrzędno-na rzędnym. Człon podrzędny jest członem określającym, natomia człon nadrzędny jest członem określanym, np. jasnozielony. W języku polskim wyrazy złożone charakteryzuje brak odmiar pierwszego członu (np. dobrobyt, dobrobytu, dobrobytem, *dobregt bytu, *dobrymbytem), oraz, w mniejszym stopniu, niesamodzielnej akcentowa pierwszego członu. Większość złożeń ma jeden akcei główny, podobnie jak wyrazy słowotwórczo niepodzielne oraz der waty (np. dalEko widzi —» dalekOwidz, stAry drUk —» starOdrw ale: biAło-czerwOny). Te same kryteria, gramatyczne i fonologiczm odgrywają rolę również w języku angielskim. Przykładowo, wyra; złożony ma w angielszczyźnie zwykle jeden akcent wyrazowy, któr pada na pierwszy człon złożenia. Drugi człon nie jest akcentowany (np. blAckbird - dosłownie czarny + ptak, „kos"). Dla porównanie, w grupie nominalnej składającej się z rzeczownika i przymiotnika, główny akcent pada na drugi składnik, ale akcentowany jest, choć słabiej, również pierwszy składnik (np. a blAck blrd „czarny ptak"). Człony wyrazu złożonego mogą należeć do różnych kategorii leksykalnych. W języku polskim należy zwrócić uwagę na towarzyszą ce kompozycji procesy słowotwórcze i fleksyjne. Podane poniżej przy kłady to rzeczowniki złożone, w których drugim członem jest rzeczownik, a pierwszym kolejno rzeczownik, liczebnik, przymiotnik i czasownik. (4) a. rzeczownik + rzeczownik = beczkowóz, kręgosłup b. liczebnik + rzeczownik = stulecie, czterowiersz c. przymiotnik + rzeczownik = płaskostopie, starodruk d. czasownik + rzeczownik = śpiwór, przebiśnieg Znaczenie rzeczowników złożonych zależy od znaczeń ich

składników. Relacje wyrażane przez człon określający w stosunku do członu określanego są różnorodne. Człon określający może wyrażać środek umożliwiający czynność typowo wykonywaną przez człon określony 3 2. narostatek, rentgenoterapia), składnik członu określanego (np. iobeton, motorower), obiekt czynności wykonywanej przez człon \ eślany(np. projektodawca, powieściopisarz) itp. Interpretacja złożeń zależy od naszej wiedzy pozajęzykowej. Ponieważ wiemy, że pojazdy mogą być napędzane przez silniki parowe, elektryczne lub spalinowe, w złożeniach takich jak parowóz, elektrowóz, spalinowóz interpretujemy pierwszy człon jako określający rodzaj czynności wykonywanej przez pojazd. Wiemy jednak, że beczka nie może być napędem, podobnie jak nie może nim być radio. A zatem w złożeniach beczkowóz i radiowóz interpretacja członu określającego musi być inna. Jaka dokładnie jest ta interpretacja, wynika z naszej wiedzy pozajęzykowej. Podobnie jest w innych językach. Na przykład w języku angielskim, gdzie zdecydowana większość morfe-mów leksykalnych to morfemy swobodne i dlatego też kompozycja jest znacznie częściej stosowanym procesem słowotwórczym niż w polszczyźnie, w złożeniu leather shoe (dosłownie skóra + but, „skórzany but") człon podrzędny określa materiał, z jakiego but jest wykonany. W złożeniu tennis shoe (dosłownie tenis + but, „tenisówka/but do tenisa"), człon podrzędny określa, do wykonywania jakiej czynności używany jest taki but. W złożeniu alligator shoe (dosłownie aligator + but, „but ze skóry aligatora") człon alligator nie może określać czynności, ponieważ wiemy, że aligatory nie noszą butów, oraz że nie ma specjalnych butów używanych w czynnościach dotyczących aligatorów. Bardziej prawdopodobna jest więc relacja materiałowa, przy czym rozumiemy, że but nie jest wykonany z całego aligatora, lecz jedynie z jego skóry. Przymiotniki złożone mogą powstać przez kompozycję dwóch przymiotników semantycznie równorzędnych (np. głuchoniemy) lub semantycznie nierównorzędnych (np. staroangielski), w których pierwszy, podrzędny człon modyfikuje znaczenie drugiego, nadrzędnego członu. Również przysłówek może być zespolony z przymiotnikiem w jeden wyraz złożony (np. krwistoczerwony). W tym przypadku przysłówek jest członem podrzędnym i modyfikuje znaczenie przymiotnika, określając stopień cechy wyrażanej przez przymiotnik. Wiele przymiotników złożonych tworzonych jest od związków składniowych, złożonych z wyrazów należących do różnych kategorii leksykalnych (np.płaskie dno -»płaskodenny, strzela szybko -> szyb86 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MOBPn kostrzelny, lubi ciepło -> ciepłolubny itd.). Procesowi kompozycji 0X1-gatoryjnie towarzyszy w takich przypadkach derywacja, tworzą przy pomocy morfemu słowotwórczego (np. (o)n(y), -(o)w(y) oraz i,? terfiksu) przymiotnik złożony z morfemów głównych zespolonych w jedną podstawę słowotwórczą. Kompozycji może towarzyszyć zmiana znaczenia członów. IW, kładowo, wyraz gród używany jest w odniesieniu do pierwotnej os^ dy, siedziby wodza bądź władz, lub miasta. Wyraz ciemnogród nie jest jednak używany w odniesieniu do zabudowanego obszaru, lecz metonimicznie, w odniesieniu do społeczeństwa, ogółu ludzi, nie tyle nawet zamieszkujących ten sam gród (ani nawet ten sam obszar), co połączonych określonymi poglądami. W wyrazie ciemnogród człon ciemny nie oznacza braku światła, lecz - przez metaforyczne rozszerzenie znaczenia - brak oświaty, zacofanie. Widać więc wyraźnie, że w trakcie procesu kompozycji uległy zmianie podstawowe znaczenia obu morfemów leksykalnych stanowiących człony złożenia. Podobnie wyraz złodziej jest starym złożeniem o budowie i znaczeniu analo gicznym do wyrazu złoczyńca, antonimem wyrazu dobroczyńca. Zawężenie znaczenia członu zło do występku polegającego na kradzież) spowodowało, że z czasem złodziej zaczął

oznaczać już tylko tego, ktc dopuszcza się kradzieży. Podobnie jest w innych językach. Użycie członu alligator w angielskim złożeniu alligator shoe w odniesieniu nie do całego zwierzęcia, lecz tylko do jego skóry, to kolejny przykład metonimii. Z kolei w angielskim złożeniu horse shoe (dosłownie koń + but, „podkowa końska") użycie członu shoe na określenie rodzaju zabezpieczenia mocowanego do kopyta końskiego jest przykładem metaforycznego rozszerzenia znaczenia jednego z członów złożenia. 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych Przez konstrukcje składniowe rozumie się połączenie wyrazów w stosunku szeregowym, czyli współrzędnym (np. ciepły i ładny, mężczyźni, kobiety i dzieci), lub w stosunku hierarchicznym, czyli niewspółrzędnym, opartym na jednym z możliwych związków składniowych, np. związku zgody, w którym składnik podrzędny zgadza się ze składnikiem nadrzędnym pod względem rodzaju, osoby, liczby i przypadka (porównaj formę przymiotnika w grupach nominalnych miły chłopak i miła dziewczyna). Ogólnie mówiąc, w odróżnieniu od «<??^?^E?^i^i—*». S?:^^^t^5?5??s; Scej8składniowo mazanych wyr fereśtorstó czy stotófepa. S, pojęcia, np. wcześniej wspomn y ^ ^.^ . .„V*P ,zeru;ona porzeczK ,^ ^J^. analitycznymr. Są to styku ^US^n-1 *"- BLJf Niektóre złożenia tyczną, czego nik złożony ziuu^-s/-wyrazów jako złożeń zy. Na przykład, an^ z grupy nominalnej tunek rośliny „otw" Ze względu na jem L swoją przejrzystość _ix_ wyhnieniony wcześniej rzec^ow. ' vwnicy języka nie postrzegają jiakim z czasem ulegająca. - ' stokrotka") wykształca się lUBlu,^;,"oko dnia"), określają^ ga. ," wczesinym porankiem. . • —._-_._,^4.0ść semantyczną, z\oze. tworzenia naz\^. p0— i, • pretacyjnycn, J dwuznaczny itd., czy midorowa, gazeta nika ze zmian se mantycznego zawężenia, równaj białoskórnictwo ^ ; 2 jagodami ~ "" o. trata przejrzyStości wy-^ ich skła^,. se. metafory oraz metom^ (po. i czarny ch^akter> angielskim seitianty. złenia app^e tree (doslownie ^ WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOl niej blackbird, niemniej w przypadku tego drugiego, związek serru ; tyczny pomiędzy obu członami nie jest na tyle wyraźny, aby możr było stwierdzić, do jakiej podkategorii odnosi się ta nazwa. Znacs nie przymiotnika w połączeniu ze znaczeniem rzeczownika rue wskazuje jednoznacznie, o jaki gatunek ptaka chodzi. Kos niekoniecznie nawet jest koloru czarnego i mówiący może sobie wyobrażać, że taki ptak jest brązowy. Ponieważ samiczki tego gatunku ptaków faktycznie są brązowe, możemy użyć w odniesieniu do nich pozornie tylko paradoksalnego określenia brown blackbird („brązowy kos"). 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy Złożenia, a w języku polskim również zestawienia, odgrywają główną rolę w tworzeniu taksonomii w obrębie leksykonu. Jak już powiedzieliśmy w podrozdziale 2.3, w taksonomii wyróżnia się kategorię pojęciową stanowiącą podstawę klasyfikacji oraz nazwy nadrzędne (ogólniejsze) i nazwy semantycznie podporządkowane (bardziej szczegółowe). Nazwy ogólniejsze umieszczone są ponad nazwami poziomu podstawowego, natomiast nazwy bardziej szczegółowe -pod nimi. Główną fuiikcjajsłożenia, a także zestawienia, jestmtwo-

rzenie w obrębie danej kategorii pojęciowej nazwy jednostki podporządkowanej, o węższej treści informacyjnej. Zgodnie z naszymi rozważaniami w rozdz. 2.3, motopompa to określony typ pompy, chemioterapia to pewien rodzaj terapii. Podobnie jest z zestawieniami. List gratulacyjny to szczególny rodzaj listu, analiza stylistyczna jest szczególnym rodzajem analizy. Kiedy pojawia się jakaś nowa rzecz, funkcją języka jest utworzenie dla niej nazwy. Przykładem złożenia stosunkowo niedawno wprowadzonego do języka polskiego jest par~ kometr, a do języka angielskiego motorway (dosłownie silnik (mechaniczny) + droga, „autostrada"). Przykładami niedawno wprowadzonych zestawień są w języku polskim karta bankomatowa, telewizja kablowa czy też wanna z hydromasażem. Ogromna ilość złożeń i zestawień potrzebna jest na określenie nowych, bardziej szczegółowych pojęć w obrębie różnorakich kategorii pojęciowych, a także dla wskazania relacji pomiędzy parami hiponi-mów i hiperonimów takimi jak adres elektroniczny i adres. Gdyfcy-śmytażde nowe bardziej szczegółowe pojęcie chcieli nazwać przy pomocy nowego, słowotwórczo niepodzielnego wyrazu, przekroczylibyśmY pojemność pamięciową umysłu i zaburzyli hierarchii113- f ru~ kturę leksykonu. Wprowadzenie do systemu języka sW^010.20 niepodzielnych wyrazów na określenie tysięcy nowych zjais .^>0-'a" wiających się rok w rok w naszej kulturze wydaje się nimoz iwe' Dla przykładu, do niedawna list (zwykle kartkę papieru wr^z koPCT~ tą) wysyłaliśmy pocztą. Od niedawna nie musimy korzysic z us u^ tradycyjnej poczty, bowiem list można wysłać bez pisanii^0 na Pa~ pierze i wkładania do koperty, korzystając z poczty elektrłlczneJ' Interpretacja nowych złożeń i zestawień jest łatwa. ?amy z^a" czenie podstawowe poszczególnych członów, dostrzegam' Jaka Jes między nimi zależność semantyczna, a ponadto wiemy,a ^. zna" czenie podstawowe członów uległo metaforyzacji i potraf^ zmter~ pretować te nowe znaczenia przenosząc, na przykład, znczem(~ wy-razu poczto z jego domeny źródłowej do domeny docelow'^' czy a" tegorii pojęciowej wyrazu elektroniczny. Jako użytkowej •'5Z/. f' należymy do określonej społeczności kulturowej i wiem' . ^a 1C nowych pojęć odnoszą się nowe nazwy. Tak więc, dla celw interpi"e-tacji nowych nazw posługujemy się wiedzą o zasadach t\Przenia w^~ razów w komponencie słowotwórczym, ogólnymi strateiiami łt°Sni" tywnymi, takimi jak metaforyzacja, oraz kulturowo uwrunliowana. wiedzą pozajęzykową. 3.3. Derywacja W tym podrozdziale przyjrzymy się dwu różnym bPom allllsoy oraz pokażemy, jak wyrazy przekształcają się w afiks^' as ^pnif omówimy pokrewieństwo znaczeniowe niektórych m(rtemowi ic funkcję „uogólniającą". Przyjrzymy się również rodz^0111 anksow słowotwórczych. 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne O ile wyraz złożony (tzw. derywat złożony) najczęś(!ej ZDUQ°wany jest z dwóch morfemów leksykalnych, derywat pros^ zbudowany J—- leksykalnego oraz jednego luf W1^cej morfe: — r.._i,^; oł;>wotworczei od 90 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG). wcześniej — o morfemach słowotwórczych, używanych do tworzenia nowych wyrazów, i o morfemach fleksyjnych, używanych do tworze--1 nią form wyrazów w konstrukcjach gramatycznych. Morfem słowotwórczy, np. -ek, dodawany jest, mówiąc najogólniej, do wyra motywującegoTpbdstawowego, czyli wyrazu, od którego derywat po-chodzi. Wyraz podstawowy zawiera zasadniczy składnik, czyli mor-fem główny (rdzeń), stanowiący o podstawowym znaczeniu wyrazu (np. dom - w wyrazie domek) (por. 3.1.1). We fleksji używa się również na określenie tej części wyrazu odmiennego, która pozostaje po odcięciu końcówki fleksyjnej, terminu temat fleksyjny (np. dom(e)k jest tematem fleksyjnym w

Utratę przejrzystości etymologicznej wyrazów i ich zmiany znaczeniowe obserwujemy również w języku polskim. Mamy więc w języku polskim czytać . na przykład. Ponieważ w zasobach leksykalnych polszczyzny znajduje się wyraz brak. niepusty itd. drugie mogą być przyłączone do praktyćzriie^wsźystkićh morfemów leksykalnych w obrębie danej kategorii gramatycznej. nie (jest) długi.? Aby wyjaśnić.oraz dlaczego pewne przymiotniki o sensie przeczenia tworzy się w inny sposób. natomiast odpisać utworzony został pisarz. domkiem. że albo z punktu widzenia kategorii pojęciowych nie ma potrzeby zastosowania tego właśnie procesu słowotwórczego. Istotna różnica między morfemami słowotwórczymi i fleksyjnymi wynika z faktu. nie (jest) słuszny itd. a nie *pisacz. podczas gdy końcówka fle-ksyjna wyrażająca kategorię liczby mnogiej może być dodana do tematów wszystkich rzeczowników policzalnych.*musienie. nie *biegarz. takich jak polski. Znaczenie i produktywność afiksów Dla zanegowania cechy wyrażanej przez przymiotnik w języku polskim najczęściej dołączamy do takiego przymiotnika prefiks nie-. nie (jest) równy. Z czasem wykształciło się znaczenie „starego niedołęgi lub żebraka". „kęs"). nierówny. Tylko wtedy będziemy mogli wytłumaczyć. który pierwotnie występował w wyrazach złożonych takich jak mouthful (dosłownie usta + pełny. dlaczego przymiotniki zaprzeczone najczęściej tworzy się przez dodanie prefiksu nie. beautiful („piękny). domku itd. Podobnie jest.3. np. Jako sufiks powoli nabrał znaczenia „posiadania jakiejś cechy w znacznym stopniu". tworząc przymiotniki zaprzeczone. że o ile pierwsze przyłączane są zawsze do ograniczonego zbioru morfemów leksykalnych. w języku angielskim. won-derful („cudowny"). Jaka jest różnica pomiędzy tymi derywatami a zaprzeczonym predykatem przymiotnikowym. jest fakt. tzn. wyrażającego brak danej cechy. „pełna łyż(ecz)ka") itd. Przykładowo. Obecność wyrazu przymus eliminuje *musienie. bielizny z białym strojem anipiumicy z piwem. albo też w ogóle nie istnieje potrzeba utworzenia nowego wyrazu. 3.). zastanówmy się nad ogólnym znaczeniem prefiksu nie-. Od czasowników można tworzyć rzeczowniki oznaczające wykonawcę czynności. Wyraz ciefeaioy dawniej znaczył „skłonny do cieknięcia. etymologicznie związany jest z przymiotnikiem fuli („pełen. utworzonego od larm („szkoda. 3 3. pisać . itd. Sens ten zachował się w wyrazie wycieczka.formach fleksyjnych domkowi.2. pełny"). niesprawiedliwy.3. jak perywacja__________________ orzypadku wyrazu harmless („nieszkodliwy"). ale nie musieć . krzywda"). Podobnie rzeczownik dziad nazywał na początku „ojca ojca lub matki".pisanie. dla których często nie tworzymy wyrazu pochodnego w pewien określony sposób. Na przykład angielski morfem -ful. W odczuciu współczesnych użytkowników polszczyzny nie ma też (oczywistego) związku miednicy z miedzią. niesłuszny.czytanie. Termin ten używany jest głównie w analizach morfologicznych języków fleksyjnych. morfem słowotwórczy -anie l -enie l -cię może zostać dołączony do tematów tylko niektórych czasowników. czy to o funkcji słowotwórczej. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja Gramatykalizacjąnazywamy proces przemiany swobodnego morfemu głównego w morfem poboczny. spoonful (dosłownie łyżka + pełny. z jakimi wyrazami ten prefiks się łączy. Znaczenie nie-można przedstawić w następujący sposób: 92 . występujący w takich wyrazach jak careful („uważny"). gdzie obecność wyrazu ugly („brzydki") eliminuje potrzebę utworzenia wyrazu *beautiless z morfemu leksykalnego beauty („piękno") i morfemu słowotwórczego -less. Jednym z głównych powodów. takie jak niedługi. Znaczenie współczesne rozwinęło się w wyniku metaforyzacji. prędkiego poruszania się". niedojrzały. Jednak od biec utworzony został biegacz. nie ma potrzeby tworzenia wyrazu *brakowanie. czy gramatycznej.

osoby spełniającej . lecz raczej nazwę wykonawcy zawodu lub zajęcia (np. np. buyable („dający się kupić"). cuttable („dający się kroić"). wybielacz. wyrażający niemożność wykonania wspomnianych czynności.3. urządzenia lub środka. spawacz. wyraża też „niedanie uczciwej lub równej szansy". jest szersze. paintable („dający się namalować"). urzeczywistnienia"). by od czasowników wyrażających te czynności utworzone zostały przymiotniki z -able. że dany afiks może być dodany do danej podstawy słowotwórczej. lodołamacz. że połączenie znaczeń daje się ująć w pewien schemat interpretacyjny. np. np. ste-alable („dający się ukraść"). Derywacja 93 mantycznie wyrazisty. lecz rzeczownik knowledge („wiedza"). Dotyczy to.„z natury swej nadający się do tego.+ przymiotnik] . Podobnie jak morfemy rdzenne.„nieposiadający cechy wyrażanej przez przymiotnik. ale. a więc osoby zawodowo lub zwyczajowo wykonującej daną czynność. niedojrzały oraz niesamolubny. dlaczego do systemu języka polskiego należą formacje typu nieuczciwy. krojenie czy też malowanie. który ma kilka znaczeń. jak poprzednio. Również w tym przypadku mamy do czynienia ze stałymi. patrząc na tę kwestię z ogólniejszego punktu widzenia. czasownik. ale. tak jak w poprzednim przykładzie. oraz w znaczeniu nieosobowego wykonawcy czynności. knowledge-able („znający się na czymś") to ktoś zdolny do udzielenia informacji na jakiś temat. Ta zasada tłumaczy. przy pomocy którego wykonywana jest czynność. Podana poniżej parafraza oddaje jego możliwy sens: (6) [temat czasownika + -able] .„mięso niedające się pokroić"). Możemy przyjąć jako ogólny warunek tworzenia wyrazów zasadę. niemające znaczenia „możliwości zrobienia czegoś". W odróżnieniu od drinkable („pitny") bądź re-alizable („możliwy do zrealizowania.„obrazy. wiele teoretycznie możliwych formacji z tym sufiksem odbierane jest jako niezwykłe bądź dziwaczne. np. którą nazywa przymiotnik słuszny. writable („dający się napisać"). zakraplacz. istotnymi cechami. jak w przypadku połączenia niesłuszny awans. których nie można kupić" oraz uncuttable meat . więc takie formacje są znacznie bardziej prawdopodobne (porównaj unbuyable paintings . włamywacz. produktywnego polskiego morfemu słowotwórczego -acz. np. a nawet wyrażający cechę przeciwną względem znaczenia przymiotnika" Na przykład derywat niesłuszny nie tylko wyraża brak cechy. w znaczeniu narzędzia. biegacz. Znaczenie sufiksu -able daje się określić nie tylko jako „coś. Zauważmy przy tym.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA (5) [nie. że morfem -acz użyty do utworzenia nazwy wykonawcy czynności nie tworzy nazwy osoby aktualnie wykonującej daną czynność. sayable („możliwy do wypowiedzenia"). W tym przypadku wyrazem motywującym jednak nie jest. To właśnie uogólnione znaczenie „posiadania naturalnej zdolności" przynależne angielskiemu sufiksowi -able umożliwia rozszerzenie jego schematu słowotwórczego na mniej prototypowe derywaty. badacz. co może być zrobione". na przykład. i dlatego też nie jest prawdopodobne. o ile jego uogólnione znaczenie jest dobrane do któregoś ze znaczeń wyrazu podstawowego tak. jak w przypadku połączenia niesłuszne wzbogacenie się. również morfemy afiksalne mogą mieć znaczenia bardziej prototypowe i znaczenia bardziej peryferyjne. by coś zostało z nim zrobione" Większość przedmiotów nie ma naturalnie przypisanych właściwości umożliwiających ich kupno. przycinacz. gracz). Natomiast sposób konstruowania treści semantycznej oparty na potencjalnym przymiotniku poszerzonym o ogólne znaczenie prefiksu negacji un-. jest se3. Ten sam argument można odnieść do angielskich przymiotników zakończonych na -able. spychacz. a nawet „bycie niezgodnym z prawem". Derywaty z -acz występują głównie w znaczeniu nazw wykonawców czynności. jako że wyrażony jest stały brak cechy charakteryzujący dany przedmiot.

zagajacz) lub osoby o określonych cechach (np. gdzie -acz nie jest sufiksem agentywnym. że w tym ostatnim przypadku -acz nie derywuje rzeczownika od czasownika. Taka radialna sieć znaczeń przedstawiona jest na rys. nawilżacz. słuchacz czy też gracz to określenie roli. części maszyn. Morfem -acz występuje także w nazwach narzędzi. chwytacz. 3. kudtacz. jak we wszystkich poprzednich przypadkach. dziurkacz. Peryferyjne. a w wyrazach takich jak brodacz czy też gto-wacz nosiciela cechy. co urządzenia samodzielnie wykonujące dane czynności. co posiada zdolność wywołania czynności wyrażonej przez czasownik" Ta parafraza jest na tyle ogólna. które określają nie tyle narzędzie używane do wykonania czynności wyrażonej przez mor-fem rdzenny.określoną funkcję (np. napinacz. biegacz nieosobowy wykonawca czynności (urządzenie): zgniatacz 95 Narzędzie nazwa narzędzia służącego do wykonania czynności: dziurkacz nazwa środka używanego przy wykonywaniu czynności: odplamiacz . są jego znaczenia w wyrazach pochodnych typu posiadacz oraz brodacz. czy wykonawca miałby być osobowy. wyjadacz). substancji. np. czy też nieosobowy. która wiąże się z posiadaniem charakterystycznej części ciała. odrdzewiacz. 94 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG Znaczenie osobowego wykonawcy czynności przeniesione jest n nieosobowego wykonawcę czynności i zastosowane w nazwach urza dzeń wykonujących dane czynności. używanych do wykonywania czynności. w porównaniu ze znaczeniami morfemu -acz występującymi w nazwach osobowych i nieosobowych wykonawców czynności i nazwach narzędzi i środków czynności. glowacz Wykonawca czynności nosiciel stanu: posiadacz wykonawca zawodu lub zajęcia: spawacz. odkurzacz. wykraczające poza określenie konkretnej osoby przypadkowo wykonującej daną czynność w danej chwili. np. Dlatego też podstawowe znaczenie formacji z morfemem -acz można przedstawić w następujący sposób: (7) [temat czasownika + -acz] — „ktoś. niezależnie od tego. W wyrazie posiadacz (a także w neologizmach typu stacz). czego przykładami są spychacz zgniatacz. nosiciela stanu. morfem -acz jest wykładnikiem tzw. 3 Sieć radialna znaczeń sufiksu -acz Rys posiadanie nazwa posiadacza czegoś: brodacz. odczu-lacz. takie jak w przypadku spychacz czy zgniatacz. ale od rzeczownika. Do różnicy znaczeń sufiksu -acz możemy podejść dwojako: albo potraktujemy każde znaczenie jako znaczenie odrębnego morfemu. tworząc wspólnie system znaczeniowy tego morfemu.„coś. w jakiej ktoś występuje w danej sytuacji. np' strugacz. albo uznamy różne znaczenia za tak blisko ze sobą związane. np. Zauważmy przy tym. że obejmuje metonimiczne lub metaforyczne rozszerzenie znaczenia formacji z morfemem -acz. kto zwyczajowo lub zawodowo wykonuje czynność wyrażoną przez czasownik" Zgodnie z definicją podaną w (6). W tych przypadkach znaczenie formacji z morfemem -acz daje się przedstawić jako: (8) [temat czasownika + -acz] . że każde z nich mieści się w obrębie uogólnionego znaczenia jednego i tego samego morfemu. aparatów.

stołówka") dla wytworzenia washeteria („pralnia samoobsługowa"). Rodzaje afiksów W pewnych językach. vinc-it („zwycięża"): vic-tt („zwy-ciężył"). werbunek.3. wyróżnia się również morfemy nieciągłe. Schemat jest na tyle abstrakcyjny. meble-gate. w łacinie CZY polszczyźnie. fan-bloody-tastic (dosłownie „fan-choler-nie-tastyczny"). z nazwy własnej Watergate wydzielona została cząstka -gate. czy też powielenie schematu słowotwórczego wyrazu cafeteria („bufet. itd. Interesujące jest. warunek. odróżniający temat fleksyjny czasowników w czasie teraźniejszym od tematu fleksyjne-go w innych czasach w łacinie.„osobowy wykonawca lub inny czynnik sprawczy funkcjonalnie związany z czynnością wyrażoną przez czasownik" Uogólnienie znaczeń morfemu podane w (8) nazywane jest schematem. która doprowadziła do upadku prezydenta Nixona.Możemy teraz wykonać następny krok i połączyć różne wyodrębnione znaczenia sufiksu -acz w jedno uogólnione znaczenie: (9) [temat czasownika + -acz] . Również język angielski wykształcił rodzaj infiksu. jest przykładem infiksu. postfiksami i infiksa-mi. że pozwala na włączenie wszystkich wyodrębnionych znaczeń morfemu. sufiksami. Przejawem tendencji do tworzenia infiksów w angielszczyźnie może być również włączanie do rdzeni poszczególnych wyrazów używanych w slangu wyrazów nieprzyzwoitych typu bloody („cholerny") czy też fucking („pieprzony"). Przykładami morfemów nieciągłych są morfemy tworzące formę imiesłowu w językach niderlandzkim i niemieckim. 3. Różnon . według którego utworzone jest w języku angielskim słowo automat. że człon -gate został w znaczeniu „afera" zapożyczony do języka polskiego i użyty w złożeniach takich jak Społem-gate. Poza prefiksami. Włączony do morfemu rdzennego element -n-. przez co nazywa się je morfemami ciągłymi. Innym przejawem tendencji do tworzenia nowych wyrazów z morfemów głównych zaadaptowanych do funkcji morfemów pobocznych są słowa typu laundromat („pralnia samoobsługowa"). np. a-bloody-mazing (dosłownie „z-cholernie-dumiewa-jący"). spirytus-gate. 3. dlaczego w odniesieniu do osoby właśnie jedzącej rybę me użyjemy w polsz-czyźnie derywatu takiego jak zjadacz (ryby). W innych językach.4. odróżnia się więcej typów afiksów. Po aferze politycznej.4. Na pewnym etapie rozwoju polszczyzny morfem -unek wykształcił się w funkcji morfemu słowotwórczego ze składnika wyrazów zapożyczonych z języka niemieckiego. Schematyczna definicja przedstawiona w (9) pozwala również wytłumaczyć. w języku angielskim. afiksy słowotwórcze dzielą się na prefiksy i sufiksy. które nie tworzą takiego nieprzerwanego ciągu. wizerunek. zippergate w odniesieniu do „afery rozporkowej" prezydenta Clintona itd. np. Przykładem postfiksu jest 96 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLO 'GIĄ w polszczyźnie morfem -kolwiek występujący w formacjach typu kt kolwiek. która w funkcji afiksu o znaczeniu „afera polityczna. np. np. urobione zgodnie ze schematem słowotwórczym. np. interfiksami. np. sprawunek itd. Przyłączony do rodzimych rdzeni wytworzył pocałunek. w wyrazie speedometer („szybkościomierz") wydzielić można składnik -o-. niezgodne z prawem działania polityczne" zastosowana została do utworzenia nazw takich jak Irangate w odniesieniu do sytuacji. która wywołała kryzys w stosunkach amerykańsko-irańskich. które charakteryzują się stałym umiejscowieniem względem morfemów głównych i które są realizowane jako nieprzerwane ciąg1 elementów.

derywujący czasowniki rozmyślić lię rozmówić się. np.. poza derywacją afiksalną. Proces zmieniający paradygmat fleksyjny wyrazu. Derywacją paradygmatyczną może również Warzyszyć np. alternacja ilościowa). derywujący wyrazy domyślić się. Natomiast w polszczyźnie przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej jest sygnalizowane innym zespołem końcówek fleksyjnych. czyli wzór jego odmiany. pojęcie miejsca. W przypadku. zgęstnieć od gęsty. dające w rezultacie wyraz pochodny szafir. zostało przeniesione na samą operację. doprosić się. się. Derywacją alternacyjna polegać może na wymianie elementu występującego w podstawie (tzw. tworzącą np. np. którego jedynym wykładnikiem jest zmiana jakościowa lub ilościowa w wyrazie motywującym. logika-^ logik. bank. np. np.. markiz -4 markiza. itd.4. kauf(„kup-"): ge-kauf-t. czy też do-. W polszczyźnie.. gdzie wyrazy naleWEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL żące do poszczególnych kategorii gramatycznych nie mają zespół form odmiany (deklinacji w przypadku rzeczowników i przymiotni ków oraz koniugacji w przypadku czasowników). z Je<inej kategorii gramatycznej do innej występuje również nnych językach. jak w przypadku człowiek -4 uczłowieczyć. dźwigać -» dźwig. prefiksalnopostfiksalne morfemy Twotwórcze takie jak roz-. się. mięso -4 mięcho. erywacja nowych wyrazów polegająca na przenoszeniu wyraw. pisarz od pisać. tworzącą np. przeniesieniu wyrazu szafirowy . gdzie odbywa się operacja. lub odwrotnie. rozlać od lać. d ik funkcji gramatycznej występuje po obu stronach morfe-leksykalnego. brak fleksyjnych wykładników przeniesienia wyrazu do danej kategorii gramatycznej Stąd proces przenoszący wyraz z jednej kategorii gramatycznej do innej może nie mieć żadnego wykładnika morfologicznego. afiksacji. wyróżnia się także inne sposoby tworzenia nowych wyrazów. gdy wyraz przenoszony jest z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. zwykle prefiksacją. W polszczyźnie za mUrfemy nieciągłe uważa się np. Proces tworzenia wyrazów. utworzonego od rzeczownika król. Takie typy dery-acJi nazywamy derywacją mieszaną. gdy na skutek derywacji tworzony jest od rzeczownika czasownik. a tym samym zespół wszystkich jego form fle-ksyjnych. sufiksacją. np. W języku takim jak angielski. Na przykład w derywacji czasownika bank („przeprowadzić transakcję bankową") w języku angielskim od rzeczownika bank („bank"). derywacji alternacyjnej. tzn. lub w obrębie tej samej kategorii grama-ycznej z jednego paradygmatu fleksyjnego do innego. polegająca na przeniesieniu jednego aspektu zjawiska na całe zjawisko.. Odróżniający brak morfemu sygnalizującego proces słowotwórczy nazywa się zerem morfologicznym.•odność procesów słowotwórczych 97 . 3. nazwa osoby zostaje przeniesiona na nazwę czynności funkcjonalnie związanych z tą osobą. lub ucięciu elementów występujących w podstawie (tzw. specjalista -» spec. Na przykład czasownik clean („czyścić") pochodzi od przymiotnika clean („czysty"). lub równoczesną prefiksacją i sufiksacją. rozpłakać się. Procesowi zmieniającemu kategorię gramatyczną wyrazu (oraz jego paradygmat fleksyjny) często towarzyszy metonimiczna zmiana znaczenia wyrazu pochodnego w stosunku do wyrazu motywującego. człowiek -» człowieczy. w przypadku czasownika królować. ategorii przymiotników do kategorii rzeczowników towarzyszy cięcie. tworzącą np. ponieważ od nazwy osoby lub przedmiotu . wyraz pochodny ma zwykle znaczenie szersze od wyrazu motywującego. Derywacją paradygmatyczną występuje. np. nazywamy derywacją al-ternacyjną. nazywamy derywacją paradygmatyczną. do których zalicza się różne typy derywacji bezafi-ksalnej. alternacja jakościowa). oraz kompozycją. Różnorodność procesów słowotwórczych W języku polskim.

znaczenie morfemu głównego zosta-. wyraża określone narzędzie czynności pisania. intensywności cechy ( miły —> milutki. television -» telly („telewizja") lub też może być ucięty ocześnie początek i koniec podstawy. śliczny ~* prześliczny). trudno rezultat tej czynności nazwać wykopem. Podobnie dzieje się w języku polskim. natomiast sama czynność pisania wyrażona przez morfem rdzenny czasownika może być wykonana przy pomocy różnych narzędzi. beczka -> beka. np. obiekt. ale o ile po to. czasownika stage-manage. batalion -> baon. musimy wykopać w ziemi mały dołek. piłka -^piła. czołgać się -» czołg. np. żeby wsadzić do ziemi krzaczek azalii. derywacji paradygmatycznej tworzącej rzeczownik szafir od przymiotnika szafirowy. gdzie poza ucięciem elementu -ów. .dyr. nazywającego w języku angielskim osobę odpowiedzialną za to. gmach -> gmaszysko). dla wyrażenia czynności polegających na zorganizowaniu publicznego występu* jakim jest na przykład konferencja prasowa. utworzonego w amerykańskiej odmianie języka angielskie^0 3. Kolejnym przykładem może być utworzenie od rzeczownika stage-manager (dosł. Termin ten może być mylący. Szczególne miejsce w systemie słowotwórczym języka polskiego zajmuje w porównaniu z innymi językami derywacja tworząca wyrazy pochodne. spokoj~* sP°ko. albo na końcu podstawy. co się dzieje na scenie w trakcie przedstawienia teatralnego. narzędzie itd. na początku podstawy. co ilustruje przykład The press-conference was cleverly stagemanaged („Konferencja pra" sowa została zręcznie wyreżyserowana"). jej lec. Palec -» paluch. Ucięcia mogą być jedynym wykładnikiem derywacji (np. np. w przypadku taa. określenie rozmiaru (dom — » domek. np. Derywacji towarzyszyć może również zawężenie znaczenia pod" stawy. lecz tworzymy wyraz pochodny krótszy w stosunku do wyrazu motywującego. np. nrodnoścprocesów słowotwórczych 99 zownika author („autor").następuje przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej. np. ponieważ w trakcie tego procesu nie cofamy się do wyrazu. stosunku emocjonalnego mówiącego (baba -» babsko. Również w języku angielskim ucięty ze być początek podstawy. Ucięciu podstawy nie towarzyszy zmiana kategorii gramatycznej w takich przypadkach jak piłka — » piła. W przypadku czasownika author („pisać scenariusze film0" we"). itd. dyrektor . telephone -» phone („telefon"). dziecko -> dziecina) itd. P. który pojawił się w systemie języka wcześniej. gdzie rzeczownik wyraża rezultat czyn-ści kopania. których znaczenie różni się od znaczenia podstawy o aspekt uszczegółowienia. w skład którego wchodzi morfem rdzenny czasownika (pis-). „kierownik sceniczny").4.tworzymy wyraz wyrażający czynność przebiegającą w czasie. np. dwójka -» dwója) lub mogą towarzyszyć innym typom derywacji. np. refrigerator -> fridge 100 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORPOL . Z kolei w przypadku długo pisze -> długopis rzeczownik złożony. Wyrazy utworzone przez ucięcie awy nazywamy ucięciami. -a]j wykopać -> wykop. derywacji alternacyjnej oboczności ilościowe mogą wystąpić ewnątrz podstawy.autobus -» bus. Bezafiksalna zamiana czasowników na rzeczowniki z towarzyszącym ucięciem podstawy nazywana jest derywacja wsteczną. która ma wykonawcę.

a którego najnowsze słowniki języka angielskiego nie klasyfikują jako skrótowca. 3 5. wykracza poza odcinek czasowy integralnie związany z kategoryzacją posiłku jako śniadania. pochodny od greckiego wyrazu metropolis. definiując ten wyraz jako „sposób określania pozycji przedmiotów takich jak samoloty lub rakiety przez wysyłanie fali radiowych". Wyrazowce utworzone z fragmentów dwóch i więcej wyrazów są skrótowcami. Fleksja Współczesne społeczeństwa opierają się na działaniu wyspecjali-ch j współdziałających struktur. UNESCO. Dobrze zadomowione w języku skróty po pewnym czasie tracą swą etymologiczną przejrzystość i postrzegane są jako wyrazy niepo-chodne. Zlewanie się dwóch podstaw w jeden wyraz jest często odbiciem procesu zlewania się dwóch pojęć w jedno. który ma cechy śniadania. pochodzący od tatarski befsztyk. czego przykładem może bv' w polszczyźnie tatar. i używany w odpowiedzi na pytanie. PKOlpekao. Social. czy ONZ. oraz skróty nazw organizacji międzynarodowych. W polszczyźnie przykładem tego zjawiska jest wyraz pecet. nej w metropoliach. Ucięcie charakterystyczne jest dla tzw.5. W polszczyźnie w takim przypadku używamy (I) tak i nie. np. jak i kultury. od The United Nations Educational. Acquired Immune Deficiency Syndrome. czego przykładem może być wyraz AIDS. czyli wyrazów utworzonych przez skrócenie podstaw dwóch i więcej wyrazów tworzących nazwę i połączenie ich w jeden wyraz. do których zalicza się również wyrazy powstałe z poł3" czenia w jeden wyraz liter lub głosek wyrazów wchodzących w skład jednej nazwy. Używa się go w odniesieniu do posiłku spożywanego w późnych godzinach rannych. jako że spożywany jest jako pierwszy posiłek w ciągu dnia. Fleksja . powstały z połączenia elementów dwóch wyrazów ja („tak") oraz nein („nie"). Pojęcie uzależnienia wyodrębnione zostaje z wyrazu alkoholik jako cząstka -holik i włączone w wyrazie pracoholik do kategorii semantycznej wyrazu praca. kalki z angielskiego workaholic. Nie ożna ciągle odnosić się do tych wszystkich instytucji i organizacji żywając ich pełnych nazw. 3. Powszechnie znanymi przykładami są skrócone nazwy państw. W tym przypadku dochodzi do zatarcia się granicy odróżniającej dwa pojęcia. na które rozmówca chce jednocześnie odpowiedzieć potwierdzająco i przecząco. nauki. Wyraz brunch odnosi się bowiem do posiłku. np. ZSSR. jako połączenie śniadania i obiadu. Potrzebne nam są formy krótsze. utworzony z pierwszych liter nazwy choroby wirusowej polegającej na załamaniu się odporności organizmu. Skróty pojawiają się w każdej dziedzinie życia. używanego dla określenia osoby uzależnionej od pracy tak. Dzięki skrótowi termin medyczny upowszechnił się w wielu językach. Wyrazy ucięte mogą się tak bardzo upowszechnić \v • zyku. Dobrym przykładem tego zjawiska jest historia wyrazu radar. czy internacie nalizm typu metro. Podobnie w języku angielskim wyraz brunch powstał przez połączenie elementów dwóch słów breakfast („śniadanie") oraz lunch („obiad"). którv został metonimicznie przeniesiony na system komunikacji podziem. a wraz z nim wiedza o tej chorobie rozpowszechniła się na całym świecie. USA. że użytkownicy mogą nie postrzegać związku słowotwórcze miedzy podstawą i derywatem. ułatwiające ich zapamiętanie i szybkie przywołanie z pamięci. Zwykle są to litery lub głoski początkowe. np. jak alkoholik jest uzależniony od alkoholu. zarówno w dziedzinie portyki wojskowości. który wszedł do systemu języka angielskiego jako skrót określenia ra(dio) d(etecting) a(nd) r(anging) („wykrywanie i określanie odległości za pomocą radia"). Podobne formalne i pojęciowe „zlewanie się obserwujemy w przypadku wyrazu pracoholik. and Cultural Organization. czego przykładem jest niemiecki wyrazowiec Jein. niemniej ponieważ jedzony jest zwykle koło południa. Struktury te są corocznie Z erzane o nowe instytucje i organizacje. wyrazowców.(„lodówka"). żelazo + beton -> żelbet. spraw społecznych. np.

Dany morfem fleksyjny może wystąpić w formie fleksyjnej tylko raz. o ile zbiór morfemów fleksyjnych właściwy jest każdemu wyrazowi odmiennemu we wszystkich jego znaczeniach. Odmiana wyrazów dzieli się na deklinację i koniugację. przyimki oraz spójniki zdaniowe. jakkolwiek morfem słowotwórczy -acz jest wykładnikiem wykonawcy czynności. sygnalizujący P^J^ do pełnienia odpowiednich funkcji syntaktycznych w wypo 102 ^EWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpOL 103 wiedzeniach. prawdę. pos rzający zasoby leksykalne języka. Natomiast proce słowotwórczy może pFzemeść wyraz z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. Ponadto. morfemy słowotwórcze nierzadko tworzą wyraz pochodny nawiązujący tylko do jednego znaczenia podstawy. t l i w wyrazie wyjątkowość sufiks -ow(y) poprzedza sufiks -ość. Dlatego też morfemy fleksyjne cechuje większa częstotliwość występowania w wypowiedzeniach niż morfemy słowotwórcze.. to obecność danego wyrazu w zasobach leksykalnych języka nie musi wyznaczać zespołu wyrazów od niego pochodnych. W tjmpod.in. Wobec tego fleksja. Na przy . wyrazie mniejszościowy.in. znaczenie wyrazu biegacz nie jest prostą sumą znaczenia czynności wyrażonej przez czasownik motywujący ten rzeczownik i znaczenia wykonawcy tej czynności. ale nie musi. niezmiennym członem wyrazu. W językach fleksyjnych . które charakteryzują wyraz pod względem formalnym i są wymienne Morfemy gramatyczne wskazują na przynależność wyrazów do kategorii gramatycznych oraz. a także grzechy. który wyraża ich znaczenie leksykalne i jest stałym. że jest zdobywcą. przymiotniki oraz czasowniki. rozdziale zajmiemy się zagadnieniamijnorjfolpjnjęksyjnej która na Pierwszy rzut oka wygląda podobnie. ny jest zespół morfemów fleksyjnych właściwy dla kategorii gramatycznej. Jak już powiedzieliśmy wcześniej (3. przez co interpretacja form fleksyjnych wyrazów jest w pełni przejrzysta. język polski . do wyodrębnionych klas gramatycznych. morfemy fleksyjne występują w formach fleksyjnych w stałym porządku. o ile każdemu wyrazowi odmiennemu przypisa. Przykładowo.takich jak np. podczas gdy ten sam morfem słowotwórczy może być użyty w'Wyrazie pochodnym więcej niż jeden raz. Z kolei morfemy słowotwórcze mogą być funkcjonalnie niejednoznaczne. czyli odmian wyrazów. a także.: szesz^io dwie formy fleksyjnje czasownika pisać. motywować inne. uczucia. występuJe wyłącznie przed końcówkami osobowymi. rzeczowniki. Jednak wyznawca to osoba wyznająca jakąś religię lub zwolennik jakichś poglądów. Tak więc relacje wyrażane przez morfemy fleksyjne są całkowicie regularne i jednoznaczne. Można o kimś powiedzieć. Ponadto. według których odmieniają się wyrazy. sufiks -ość poprzedza sufiks -ow(y). partykuły. Do kategorii nieodmiennych należą m.3. PipzęĄ.wyrazy od-• nne użyte w wypowiedzeniach składają się z dwóch części: temafleksyjnego. oraz z morfemów gramatycznych. ale nie prawdy czy grzechów. Do kategorii odmiennych w polszczyźnie należą m.3). do której ten wyraz należy. w derywaćji wyrazu całościowóść morfem słowotwórczy -ość użyty został dwukrotnie-Ponadto. słowotwórstwo ma charakter wyrazotwórczy. teorii. Między tymi dwoma głównymi fałami morfologii występują jednak istotne różnice.W podrozdziale 3. że zdobył biegun. Natomiast porządek P0' szczególnych morfemów słowotwórczych może być zmienny. że zdobył bilety na koncert.3 przyjrzeliśmy się słowotwórstwu. w obrębie kategorii gramatycznych. a tym samym . Po pierwsze 0 ile fleksja ma charakter formotwórczy. Na przykład sufiks czasu przeszłego. np. nigdy nie zmienia ich kategorii gramatycznych. przysłówki. Dany wyraz może. -t-. ale tylko w tym drugim wypadku o osobie tej możemy mówić. wyznawać można poglądy. Podział ten odpowiada różnicom we wzorach.

będzie pisała). liczby oraz przyn A ka. natomia t dla rzeczowników niepoliczalnych. trzy najbardziej typowe kategorie imienne. znaczenie rzeczownika. w deklinacji żeńskiej forma celownika jest taka sama jak forma miejscownika. Koniuga-cjato odmiana czasowników. ńlemających form liczby mnom • (np. Rodzaj gramatyczny jest kategorią klasyfikującą. w tym rodzaj gramatyczny wyrazu. rodzaj gramatyczny i liczba. siedem form przypadkowych w liczbie pojedynczej i siedem w liczbie mnogiej. to kategorie werbalne. to morfologiczne kategorie imienne. W deklinacji rzeczownikowej o doborze poszczególnych końcówek decyduje wiele czynników. Jest to odmiana oparta na morfologicznej kategt»rii"przypadka i dlatego też nazywana jest odmianą przypadkową. co oznacza. Dla rzeczowi/ ków policzalnych kategoria liczby jest kategorią fleksyjną. Kategorie morfologiczne przysługujące wyrazom należącym do poszczególnych kategorii gramatycznych mają charakter klasyfikujący lub fleksyjny. właściwości zakończenia tematu (tzw. wyraz we wszystkich swoich formach fleksyjnych ma określoną wartość danej kategorii morfologicznej. Oparta jest na morfologicznej kategorii czasu i osoby. będzie widać). polegające] na sygnalizowaniu związków składniowych między składnikami wypowiedzenia. Przypadek. spod nie). aspekt oraz strona. jest to kategoria klasyfikująca. Przykładem klasyfikującej kategorii morfologicznej s rodzaj gramatyczny rzeczowników. W pierwszym przypadku. czasowniki niedokonane mają paradygmat syntetyczne-analityczny (np. a także. natomiast niektóre czasowniki niefleksyjne mają paradygmat analityczny ((jest) widać. końcówka -u to jedna z form dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika w rodzaju męskim. Rzeczowniki nie odmieniają ? przez rodzaj: niezależnie od tego. Każdyj-zeczownik odmienny ma czternaście form fleksyjnych.różnicom form fleksyjnych. Nanuast w przypadku fleksyjnej kategorii morfologicznej jej wartość l~y^ różna dla poszczególnych form fleksyjnych danego lekse: * ' ^zykładowo. przymiotników. Niekiedy kategorie gramatyczne nie mają wykładnika: na przykład w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczownik rodzaju żeńskiego kobiet-(a) przybiera formę kobiet. rzeczownik może być w zdaniu użyty w liczbie poZ się ° ^rzyk*ad odmiennej kategorii gramatycznej rozważymy flek-eczowników w języku polskim. Ze względu na swą budowę. np. jego budowa słowotwórcza oraz postać mianownika liczby pojedynczej. syntetycznoanalityczne oraz analityczne. W koniugacji. W obrębie grupy nominalnej rodzaj gramatyczny (a także liczba i przypadek) rzeczownika determinuje . formy fleksyjne dzielą się na syntetyczne. zaufanie) lub też mających tylko formy liczby mnogiej (np. Odmiana przypadkowa jest przykładem paradygmatu syntetycznego. a także tryb. liczebników i zaimków. Rodzaj gramatyczny rze' czownika to kategoria zasadniczo o funkcji składniowej. było widać. są przykładami zazębiania się kategorii pojęciowych i gramatycznych w systemie języka. np. żeJtoń-cówki przypadkowe są przyłączone do tematu. Jednak tylko część tych form jest formalnie różna. Końcówki fleksyjne rzeczowników są wielofunkcyjne i poza przypadkiem mogą również wyrażać kategorię liczby i rodzaju. liczba i przypadek. jego rodzaj gramatyczny jest stały. Rzeczownikom przysługują 104 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpoi morfologiczne kategorie rodzaju gramatycznego. Deklinacja to odmiana rzeczowników./»-sata. Czas i osoba. wygłosu). w jakiej formie fleksyjnej rze-wnik jest użyty w zdaniu. Rodzaj gramatyczny. ponieważ końcówki niektórych przypadków są takie same.

leksykologia i składnia W rozdz. musimy nsekwentnie przyjąć. że wszystkie formy językowe. 2 zajmowaliśmy się leksykologia. że istnieje zasadnicze podobieństwo między symern pojęciowym i znaczeniami. rodzaj grama-nY nie wyraża we współczesnej polszczyźnie odniesienia do rze-vwistości pozajęzykowej. Zakres materiału omówionego w tych trzech rozdziałach może sugerować. W tej funkcji. 3. członu określającego w grupie nominalnej : morfologia. Takie jest w istocie podejście w językoznawstwie współczesnym. w tym rozdziale przyjrzeliśmy się morfologii. są wyraźnie od siebie odgraniczone i zupełnie od siebie niezależne. w tym oraz w poprzednim rozdziale. przymiotnika. Nie jest to jednak podejście w pełni słuszne. mianownik). mają wspólną podstawę pojęciową. Widać więc. Jak przekonaliśmy Sle. a więc także ^zki składniowe. np. że morfemy fleksyjne zwykle wyrażają treści informacyjne o wysokim stopniu abstrakcji. och końcach tego kontinuum znajdujemy stopniowo różni-s*ę rodzaje konceptualizacji: od nazw przedmiotowych w le106 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFQLon Rysunek 4.Jeśli założymy. które komunikujemy. Niemniej nie ma tej funkcji kategoria liczby w przypadku takich rzeczowników jak drzwi czy sanie. że tworzą pojęciowe kontinu-cui a . a w rozdziale następnym omówimy składnię. Natomiast w przypadku nazw osobo-ch rodzaj gramatyczny wskazuje na płeć. tak w leksykologii jak w m°rfologii związkiem między formą i treścią rządzą podobne za-Y. toksykologia i składnia 105 eczownika. że wymienione aspekty języka. jej członu określanego. czyli sygnalizuj' zależność przymiotnika. inne są klasyfikowane jako inherentne wykładniki treści semantycznych. Różnice mię-• ^°Szczególnymi parami form językowych i znaczeń wcale nie są Urn \r e' ^ozna raczej powiedzieć. czyli na rodzaj natural-v j tym samym wyraża odniesienie do rzeczywistości pozajęzyko-wei Liczba rzeczownika jest z kolei kategorią prymarnie semantyczną informującą o liczbie desygnatów rzeczownika w rzeczywistości pozajęzykowej. zapoczątkowanym przez de Saussure'a (1916).wartości tej kategorii dla członów zależnych. Wnioski: morfologia. Jakkolwiek pewne formy przypadkowe można postrzegać jako wykładniki wyłącznie związków składniowych (np. Kontinuum poszczególnych obszarów języka i typów pojęć Leksykologia Morfologia Składnia 107 forma szyk fleksyjna Firma Czy tu zbudowała można most zbudować . a także działy językoznawstwa zajmujące się nimi.6. Jedną z ich funkcji jest wyrażanie sposobu konstruowania treści pojęciowych przez mówiących.

Poszczególne stopnie przechodzą jeden w drugi.7. czy stanowią one są modzielne składniki wypowiedzeń. Pomimo tych różnic. mniejsze jednostki języka. Do głównych procesów słowotwórczych zaliczamy derywację. Derywacja to tworzenie wyrazu pochodnego od innego wyrazu. Jednocześnie obserwujemy stopniowe przechodzenie od pojęć jednostkowych. że więcej je łączy niż dzieli-Każdy typ morfemu stanowi kolejny krok w tym procesie i odzwierciedla inny stopień abstrakcji. v morfemami. Uogólnianie przebiega stopniowo.uszcze.w składni. poprzez pojęcia o węższej treści informacyjnej w przypadku złożeń. abstrakcyjnych w derywacji właściwej i dalej. Podsumowanie Morfologia jest nauką o elementach składowych wyrazów.most? pojęcie pojęcie o wysokim o najwyżstopniu szym abstrakcji stopniu abstrakcji Rodzaje wyraz złożenie derywat morfemów podstawowy prosty (ta) buda tańcbuda zbudować Typy pojecie pojęcie pojęcie pojęć zindywidua. Oznacza to. Morfemy dzielą się na swobodne. do pojęć o najwyższym stopniu abstrakcji . wszystkie morfemy są w swej istocie podobne. do pojęć uogólnionych. czyli niesamodzielne. Uogólniony opis wszystkich znaczeń danego morfemu nazywamy jego schematem. ponieważ wszystkie są wynikiem procesu abstrakcji ludzkich doznań i doświadczeń. Morfemy przyłączane do . oraz na ^ zane. właściwą oraz kompozycję. czyli takie. czy też wchodzą w ich skład.bardziej lizowane gółowione ogólne lub (hipero. bez względu na to.abstraknim) cyjne ksykonie do stosunków między wyrazami w składni. Dział morfologii zajmujący się spo-IV"h mi tworzenia wyrazów pochodnych to słowotwórstwo. 3. Morfemy wyrażać różne znaczenia. Z^ mogą występować w wypowiedzeniach samodzielnie.

nazywamy derywacją paradygmatyczną. nazywamy rdzeniem. np. Zalecana lektura Podstawowe terminy z zakresu morfologii podane są w Encyklopedii Szkolnej. jamnik 1. 5) skrótowce. nazywamy morfemami słowotwórczymi. morfemy dzielimy na prefiksy. Pu-zyniny (1979). Podstawowy składnik wyrazu. czarna magia b. R. rego wykładnikiem są morfemy słowotwórcze (afiksy). gruz odgruzować. mydło k.in. pekaes f ktoś g. Morfemy nieciągłe to morfemy reprezentowane przez elementy nie tworzące nieprzerwanego ciągu. wyrażają treści o węższej. Typowo tworzą formy fleksyjne wyrazów. Morfemy poboczne mogą wywodzić się od morfemów głównych. czyli stałe połączenia wyrazów w nazwę jednego przemiotu. matma o.9. Szymanek (1989). przymiotniki i czasowniki. motywujących. którego jedynym wykład108 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL niklem są oboczności ilościowe i/lub jakościowe. Proces m J3 W^rczy> którego jedynym wykładnikiem jest zmiana zestawu zn •6lnow ueksyjnych. stanowiące składnik wyrazu. Mako-wieckiego oraz w podręczniku A. lub jakościowe. 3) derywaty proste. Do odmiennych kategorii gramatycznych. domysł e. 3. kot -> kocię. a także artykuły w tomie pod redakcją R. wyrażający jego znaczenie leksykalne. domofon p. prace R. klucha m. Grzegorczykowej i J. Zjawisko przekształcania się morfemów głównych w morfemy poboczne nazywamy gramatykalizacją. recenzent d. czyli morfemy poboczne włączane do morfemu rdzennego. Rozwój fleksji i słowotwórstwa polskiego przedstawia w ujęciu diachronicznym praca Z. Złożenia to wyrazy składające się z dwóch i więcej podstaw słowotwórczych niezwiązanych składniowo. Heinza (1961). rozszerzające rdzeń. Analizę różnic w podejściu do słowotwórstwa w językoznawstwie polskim i angielskim przedstawia B. złożenia zwy-.wyrazów podstawowych. Grzegorczykowej i Z. sufiksy. Klemensiewicza (1974). np. Zwykle są wykładnika mi relacji syntaktycznych danego wyrazu z innymi w wypowiedzeniach. infiksy. krzesło elektryczne . Kognitywne podejście do natury kategorii derywacyjnych przedstawia praca Szymanka (1988). oraz postfiksy. Proces słowotwórczy. czyli gramatycznych klas wyrazów występu-jących w wypowiedzeniach w różnych formach fleksyjnych. liczebniki. W wyrazie pochodnym część derywatu wspólna z wyrazem motywującym to podstawa słowotwórcza. Zaron (1997). modnisia j.8. stojące pomiędzy dwoma morfemami rdzennymi. 6) konstrukcje lub derywaty składniowe: 109 a. określa się terminem derywacja alternacyjna Morfemy gramatyczne są zwykle morfemami związanymi a] mogą być również morfemami swobodnymi. Pozostałe morfemy to morfemy poboczne. R. Literatura i nauka o języku pod redakcją A. interfiksy. rywala afiksalna to proces tworzenia wyrazów pochodnych. Zaklasyfikuj poniższe przykłady jako 1) wyrazy niepodzielne. Tak jak zestawienia. np. przedszkole n. panna młoda c. Grzegorczykowej (1972). występujące po rdzeniu. przejechać i. . Nagórko (1998). należą rzeczowniki. Tokarskiego (1973) oraz A. Ćwiczenia i zadania 1. dwójka -> w' matematyka -» matma. oraz alternacje ilościo-sj ' nPSrebro -» srebr-n-y. stojące przed rdzeniem. Szczegółowym zagadnieniom z zakresu słowotwórstwa i fleksji polskiej poświęcone są m. wyspecjalizowanej treści informacyj-neJ. np. Ze względu na położenie względem rdzenia. 2) złożenia. 4) wyrazowce. 3.Od konstrukcji składniowych złożenia odróżniają kryteria fono-logiczne i gramatyczne. ale występujące po końcówce fleksyjnej. Afiksacji może towarzyszyć zmiana zestawu morfe-w"eksyjnych wyrazu. np. palić —>palacz. tny -»znajoma.

-enie lub -cię. np. ąuasi-złożenia. ywadnikiem jakich innych znaczeń mogą być te sufiksy? s°wii'iI. drogopojny e."> awowym morfemem słowotwórczym tworzącym od cza-°w abstrakcyjne nazwy czynności. częstochłody f. bezinteresowny. beż 3. Nazwy czynności tworzy również od czasowników morfem -anina. procesów i stanów jest 110 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA morfem o trzech odmiankach kontekstowych. Czy jest jakaś zasada odróżniająca przymiotniki zaprzeczone na nie. złożenia jednostronnie motywowane. °ry prefiks zostanie użyty dla wyrażenia znaczenia przeczenia? • Wykładnikiem nazwy wykonawcy czynności może być sufiks z> a także sufiks -arz. podob-n* jak -acz. jedzenie. bieganina. Nie jest to jednak jedyny morfem słowotwórczy o funkcji przeczenia. Jeśli tak. Jakie jest znaczenie (lub znaczenia) tego morfemu w podanych przykładach? Podaj inne przykłady. Podane poniżej przykłady to zapomniane wyrazy złożone pochodzące z XVIII-wiecznej polszczyzny. -^ wykładnika wykonawcy czynności w języku polskim. W obrębie wyrazów złożonych wydziela się tzw. 9. Przymiotniki zaprzeczone derywowane są głównie przy pomocy prefiksu nie-. czyli wyrazy powstałe przez połączenie dwóch podstaw. bezołowiowa (benzyna). które mogą wystąpić Wylrł V11. samoobsługa c. badanie. rozmarzyć się e. -anie. które dodane do rdzenia czasownikowego utworzą czasowniki o przeciwstawnych znaczeniach. Przymiotniki zaprzeczone mogą być również derywowane przy pomocy prefiksu bez-. W jakim znaczeniu mogły być wtedy (i mogłyby być dziś) używane? a. z których jedna powtarza się w innych wyrazach złożonych i jest członem niesamodzielnym. Dla jakiego rodzaju słownictwa charakterystyczne są ąuasi-złożenia? Jakie mogą być tego powody? 4. Omów zmiany znaczeniowe. Czy sufiks -arz jest wielofunkcyjny.od przymiotników zaprzeczonych na bez-? Jakie względy mogą decydować o tym. duszotowca d. kaczor b. bezkrytyczny. przydomowy f. Czasowniki zakręcić i odkręcić wyrażają przeciwstawne czynności. oraz tzw. procesów lub stanów? Zastanów się nad tym pytaniem rozważając rzeczowniki takie jak zaproszenie. wyjątek g. jakie aspekty znaczenia odróżniają te dwa typy słowotwórcze? 8. geografia. wszechświat. czyli złożenia. czy derywaty z -anie /-enie /-cię różnią się od derywatów z -anina pod względem znaczenia. Z jakimi innymi rdzeniami czasownikowymi mogą się łączyć te prefiksy w tej samej funkcji? Podaj przykłady innych par prefi-ksów. chmurobtędny c. Określ. wielkosily b. beztroski. siedzenie. Podaj po pięć przykładów złożeń jednostronnie motywowanych oraz ąuasi-złożeń. bezcukrowa (dieta). wygrana h. przy pomocy jakich procesów słowotwórczych utworzono następujące wyrazy: a. Czy rzeczowniki utworzone od czasowników przy pomocy mor-femu -anie /-enie /-cię zawsze są nazwami czynności.h. mieszkanie. uwodziwołek 11. czarnowidz . 10. konina 2 Określ. bijatyka d. pranie. Podaj dziesięć przykładów takich derywatów. np. jakim uległy elementy składowe poniższych przykładów: a. np. których oba człony są niesamodzielne. np. marzenie. czy też nie? wt'f° trZy Przykłady innych sufiksów.

ptasie mleczko i. lewy świadek d. Odpowiedniej morfemy gramatyczne oraz środki leksykalne służą podkreśleniu l gdzie i kiedy zdarzenie ma lub miało miejsce. badania nad językiem wykazują. jak i stany. poświęconych leksykologii i morfologii. procesie lub stanie oraz o przynajmniej jednym jego uczestniku lub nosicielu. Każdy ogólny typ zdarzeniowy przybiera charakterystyczną postać zdaniową o określonym szyku wyrazów. Definicja ta odzwierciedla tradycyjne w badaniach językoznawczych powiązanie języka i myśli. martwa piłka m. W obrębie konstrukcji zdaniowych można wyróżnić kilka warstw lub poziomów. jak pojęcia mogą być ze sobą łączone w celu przekazania komunikatu językowego informującego o fragmentach rzeczywistości pozajęzykowej. szczyt ekonomiczny h. czyli leksemy i morfemy gramatyczne. czarnorynkowy c.wyrażeniu pewności lub przypuszczenia mówiącego. różowe okulary j.1. w którym mówiący znajduje się w chwili przekazywania swojej wypowiedzi Zdanie. że zdarzenie ma. a czasem i miejscem. gdzie przez zdarzenie będziemy rozumieć zarówno czynności i procesy. Na płaszczyźnie językowej. rozumiane jako komunikat o danym zdarzeniu. czyli zdarzeniach pozajęzykowych. który odzwierciedla wzajemne relacje między uczestnikami. wielkoświatowy 1. kropka lub znak zapytania). na których elementy składowe wypowiedzi wchodzą ze sobą w związki. Na płaszczyźnie kognitywnej. niepowtarzalnym wycinkiem rzeczywistości. miało lub będzie miało miejsce w przy 4. żąda lub pyta) o wyróżnionej przez siebie czynności. poprzez wykładniki kategorii gramatycznych. strukturę składniową. Jakkolwiek każde zdarzenie jest konkretnym. zdanie wyraża zdarzenie w całej jego złożoności. Zdanie_to_adgraniczony prozodycznie odcinek tekstu. tak jak postrzega je mówiący. małosolne ogórki n. a w przypadku zda' rżeń hipotetycznych . czyli . że mówiący ujmują zdarzenia w formie kilku typów. Zamkniętej intonacji zdania w pIsmie~oćTpowiadają znaki graficzne (np. gołe niebo f. zwanych „schematami zdarzeniowymi". w której dane zdarzenie ma miejsce.b. mówiący orzeka (czyli stwierdza. że zdanie ma określony schemat zdarzeniowy. Określone środki językowe pomagają mówiącym „ulokować" dane zdarzenie w sto112 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI* sunku do nich samych oraz do czasu wypowiedzi. dobrowolny Rozdział 4 Łączenie treści informacyjnych: składnia W poprzednich rozdziałach. z których budowane są jednostki o szerszej treści informacyjnej. ty tym rozdziale przyjrzymy się. występujących w określonym porządku linearnym. O zdarzeniach informujemy używając wypowiedzi (zdań). W poprzednich rozdziałach omówiliśmy główne typy jednostek niższego rzędu. złożone jest z kilku powiązanych ze sobą elementów o treści informacyjnej. badaliśmy związki między pojęciami i morfemami. liczba pierwsza e. Forma osobowa czasownika informuje. Zdanie jest zespołem wyrazów treściowo i gramatycznie od siebie zależnych. małoduszny g. oraz że jest osadzone w określonym kontekście pragmatycznym. Wprowadzenie: składnia i gramatyka Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka definiuje zdanie jako „myśl wyrażoną słowami". W ujęciu gramatyki kognitywnej zdanie stanowi całość z punktu widzenia językowego i kognitywnego. złotousty k. jaka jest zależność między czasem i miejscem w rzeczywistości pozajęzykowej. Przyjmiemy tutaj.

że znamy ogólne reguły składniowe i schematy zdaniowe naszego języka. Termin syntaksa wywodzi się z greckiego wyrazu syntaksis („zestawienie. natomiast w formie pisanej bez szerszego kontekstu przykład ten jest niejednoznaczny.w bierniku lub. Dziecko powąchało cielą. składnię oraz fonetykę i fo-nologię. Dział językoznawstwa zajmujący się regułami Radowania zdań z wyrazów nazywamy składnią lub syntaksą. Przykładowo. Określony porządek wyrazów może wyrażać różne treści. dopełnieniem jest grupa nominalna w bierniku (rzadziej w dopełniaczu. pozwala nam rozumieć myśli wyrażone przy pomocy gdań. jednostka tekstu przedstawiona w przykładzie (l)a może być interpretowana dwojako. gramatyka obejmuje wszystkie elementy systemu językowego: leksykologię. Przy swobodzie w porządkowaniu wyrazów w zdaniu. uszeregowanie"). Dziecko zostało powąchane przez cielę. ponieważ może on realizować więcej niż jeden schemat zdaniowy lub różnie szeregować uczestników zdarzenia. Wiedza o kategoriach gramatycznych języka. zaś wyraz lub wyrazy oznaczające jej obiekt (odbiorcę) . że formy fleksyjne występujących w nim rzeczowników są identyczne w mianowniku i bierniku. Cielą zostało powąchane przez dziecko. czyli znajomość gramatyki języka. Składnia (syntaksa) „zestawia" ze sobą wyrazy zgodnie z regułami składniowymi i schematami zdaniowymi. W mowie. w dopełniaczu. morfologię. interpretację przykładu (l)a jako (l)b lub (l)c ułatwia odpowiednia intonacja i różnica w położeniu akcentu zdaniowego. b. l Wprowadzenie: składnia i gramatyka 113 To. o których będzie mowa w następnym rozdziale. Czasownik wąchać ze względu na treść pojęciową. niezależnie od pozycji. W języku polskim wyraz lub wyrazy oznaczające wykonawcę czynności (sprawcę) zwykle występują w mianowniku. Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) morfologia morfemy (afiksy) . Zwykle forma fleksyjna danego rzeczownika jednoznacznie identyfikuje jego funkcję składniową. Niejednoznaczność przykładu (l)a wynika z faktu. którą wyraża. którą zajmuje on w zdaniu. rzadziej. implikuje dwóch uczestników: wykonawcę czynności i jej obiekt. w połączeniu z wiedzą o schematach zdaniowych i regułach ich przekształcania i rozwijania. podmiotem zdania jest grupa nominalna w mianowniku. celowniku lub narzędniku. Mówiąc ogólnie. albo jako dopełnienie (obiekt). każdy z rzeczowników w przykładzie (l)a może być interpretowany albo jako podmiot (sprawca). Tak więc. c. celowniku lub narzędniku). 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Tabela 1. stanowi naszą wiedzę gramatyczną. tak jak pokazują to parafrazy (l)b i (l)c: (1) a.szyku.

co się stało. Szyba się stłukła.2. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. . W podrozdziale 4. Kiedy nauczyciel wraca fl° sy. Konflikt zaostrza się do tego stoP ' że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod "^ i rzuca nim w Michała. które dotyczą nas samych. Marek zbił szybę. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. 4.) schematy fonologiczne (np. Marek rzucił mikroskopem w Michała. To wina Marka. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zob. e. Michał się naśmiewał z Marka. 4.2. W podrozdziale 4. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. co możemy zilustrować następującym P. b. Mikroskop trafił w szybę. a wyjątkowo czterech. kładem.2 przyjrzymy się bliżej temu. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. samogłoski itd. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości.2. f. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być przy pomocy języka na różne sposoby. Podrozdział 4.1). asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. których liczba zwykle nie przekracza trzech. zależnie od naszego roz" nią danego zdarzenia. c. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochód scysji między dwoma uczniami.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. Są to zwykle osoby. kładącą nacisk na tf inny aspekt zdarzenia: (2) a. zwierzęta lub też przedmioty związane z człowiekiem. g. od każdego z uczniów może usłysz60' J mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. na pytanie. Jednak chybia i mikroskop trafia w $ * ' która rozbija się na drobne kawałki. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty. ia <*Je .procesy morfologiczne (np. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. d.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. 1. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji.

nią. o których informujemy. -tiuiie Schemat pojęciowy zdarzenia. ten uczestnik. których zdarzeniach.) . Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. czyli poddawaniu się jej. lub *e^i Dier-la może być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności l ^ja^ nym odbieraniu czynności. . uczestniczy ze_ e 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNu Tabela 1. tzn.pt'yywj^gj-. "? bowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). tzn. oD ^ . których uczestnicy odgrywają różne role semantyczn^' ae . osobowym sprawcą czynności. a których role się od sie . procesu lub stanu oraz tych jego uczestnik" ' ^ rży są niezbędni do jego zaistnienia. który zostaje uderzony.Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzefl ' każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekd6. Na P niiia-w schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnikjvl~ _ . Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) "" ~ morfologia morfemy (afiksy) procesy morfologiczne (np. nią te pokazują. rodzaj czynności. samogłoski itd. nfl . Że knnceptuallzacja_r7. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. Jak zobaczymy w dalszym ciągu7 istnieją różne schen*3 „ . i zwany jest patiensem. jest „odbiorcą" czyn*10 który jej podlega. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. schemat zdarzenia. _ rżeń.nśri pnzalgzl oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych.^ cy uderzenie jest agensem.

tzn. jest „odbiorcą" czynności. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. ak zobaczymy w dalszym ciągu. e. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. g. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zot)' 1.stopki oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. Schemat pojęciowy zdarzenia. patiensowi. co się stało. natomiast uczestnik. Konflikt zaostrza się do tego stopnia. być osobowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzenia. że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod oknem i rzuca nim w Michała. procesu lub stanu oraz tych jego uczestników. ale każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekcie. schemat zdarzenia. W innych . Podrozdział 4. którzy są niezbędni do jego zaistnienia. od każdego z uczniów może usłyszeć inną./ywj .2. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochodzi do scysji między dwoma uczniami.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. a których role się od siebie różnią.2.2 przyjrzymy się bliżej temu.1). Mikroskop trafił w szybę. których liczba zwykle nie przekracza trzech. 4. i zwany jest patiensem.2. uczestniczy agens przekazujący energię innemu uczestnikowi. czyli poddawaniu się jej. Jednak chybia i mikroskop trafia w szybę. obejmuje rodzaj czynności. który podlega je' działaniu.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. tym. b. że knn rpptuaUzacja rzpr. Marek rzucił mikroskopem w Michała.schematy fonologiczne (np. zależnie od naszego rozumienia danego zdarzenia. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. Kiedy nauczyciel wraca do klasy. To wina Marka. Zdania te pokazują. na pytanie. Są to zwykle osoby. f. c. mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. W podrozdziale 4. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. d. co możemy zilustrować następującym przykładem. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. a wyjątkowo czterech. który zostaje uderzony. zwierzęta lub tez przedmioty związane z człowiekiem. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. tzn. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. Szyba się stłukła. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. istnieją różne schematy zda-' których uczestnicy odgrywają różne role semantyczne. W podrozdziale 4. lub też jego roa moze być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności lub bieryni odbieraniu czynności. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty-które dotyczą nas samych. 4. Michał się naśmiewał z Marka. W nie-r zdarzeniach. Marek zbił szybę. Na przykład schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnik wykonuj ąy uderzenie jest agensem. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być wyrażone zv pomocy języka na różne sposoby. która rozbija się na drobne kawałki. o których informujemy. y^jej podlega. osobowym sprawcą czynności. kładącą nacisk na ten lub inny aspekt zdarzenia: (2) a.

gdzie orzecznik nie odsyła do . W Afryce jest pewna pustynia. lub Jaki jest ktoś / Jakie jest coś? Co się dzieje? Co ktoś robi? Czym się ktoś zajmuje? Co ktoś czuje. Czasowniki te mogą posłużyć jako nazwy typów zdarzeń. widzieć itd. Schemat „przekazywanie' Kto / co to jest?. Rolę głównego uczestnika określimy jako roi? patiensa. Schemat „bycie" 2. Schemat „posiadanie" 6. czy też jego brak. ulokowaniu w przestrzeni (& lub jedynie stwierdzeniu jego istnienia ((3)e): (3) a. dziać się. W przykładzie (3)a mówiący identyfikuje dane miejsce na mapie używając nazwy własnej (Sahara). Wyróżnimy więc następujące schematy zdarzeń: 1. który obiekt chce zidentyfikować. które wymaga minimalnego zaangażowania. Schemat „doznawanie" 5. (charakterystyka) d. Należą do nich: być. że można zmienić położenie rzeczowników bez zmiany podstawowego znaczenia. Schemat „bycie" Główną funkcją schematu „bycie" jest przypisanie jakiejś cechy lub innej kategorii pojęciowej obiektowi. omówimy schematy zdaniowe oraz szyk wyrazów charakterystyczne dla schematów zdarzeniowych. w zależności od tego. które wyrażają. zależy wyłącznie od tego. Takie sytuacje nazywa się stanami. który nie odgrywa domu10" jącej roli w tej relacji. Schemat „wydarzenie" 3. w podrozdziale 4. scharakteryzowaniu ((3)c). czasowniki te nie są charakterystyczne wyłącznie dla języka polskiego i można znaleźć ich odpowiedniki we wszystkich językach. Schematy zdarzeń można opisać przy pomocy najbardziej prototypowych czasowników. Zdanie (3)b to przykład. rozumiejąc przez nią takie „uczestnictwo" w relacji. Sahara jest pustynią. czy też użyje zdania Sahara to jest ten duży obszar na mapie. To. robić. Relacja „bycia" może być uszczegółowiona różnorako.2. Sahara jest niebezpieczna. Następnie. 4. (identyfikacja) b. powiązany z patiensem za pomocą łącznika być. Schemat „przemieszczanie" 1. czy mówiący wypowie zdanie podane w przykładzie (3)a. Uszczegółowienie może polegać na identyfikacji obiektu ((3)a). jakich używamy pytając o typ zdarzenia Jak zobaczymy w rozdziale 6. (lokalizacja) e. odczuwać.3. (stwierdzenie istnienia) C• r ' --f „ Wszystkie wymienione powyżej role semantyczne wyrażane są przez orzecznik.? Co ktoś / coś ma / posiada? Gdzie / skąd / dokąd ktoś / coś porusza się? Kto co komu daje? Omówimy teraz po kolei każdy z tych schematów. zaklasyfikowaniu go do jakiejś kategorii ((3)b). czy prototypowe wyrażają przepływ energii. Zarówno bowiem Sahara jak i ten duży obszar na mapie mogą pełnić funkcję identyfikującą. Czasowniki dzielą się na różne klasy. widzi itd. (przynależność do klasy rzeczy) c.zdarzeniach nie następuje przepływ energii między uczestnikami. Charakterystyczne dla konstrukcji identyfikującej desygnat obiektu jest to.1. Ta pustynia jest w Afryce Pólnocnej. Ten duży obszar na mapie to jest Sahara. Schemat „działanie" 4.

że nim samo miejsce zdarzenia. dlaczego schemat „działanie" jest prawie zawsze powiązany z agensem. Jest on raczej odbiorcą tej energii i stąd uczestnik w schemacie „wydarzenie" jest bardziej prototypowym patiensem niż nosiciel stanu wyrażonego przez schemat „bycie". gdzie się nie pojawia (np. lecz raczej do całej klasy rzeczy i klasyfikuje patiensa (Sahara) jako jednostkę w obrębie kategorii pojęciowej „pustynia". W pierwszym lcn. Kamień spada. Pies skamle. Z kolei w (3)d wyrażenie przyimkowe w funkcji orzecznika lokalizuje patiensa w przestrzeni. jakąś własność. Schemat „wydarzenie" O ile schemat „bycie" odnosi się do stanu. Schemat „działanie" W sytuacjach typu „wydarzenie" (takich jak w (4)) zwykle nie można zapytać „Co X robi?" Oczywiste jest jednak. że kiedy pies szczeka. który sam nie jest źródłem energii wytwarzanej w rozwijającym się procesie. : ^aniach. (4)c i d. Jednakże sam uczestnik procesu niekoniecznie musi brać w nim tywny udział i dlatego jest jednocześnie patiensem.3. w schemacie „wydarze-me na plan pierwszy wysuwa się odbywający się proces i jego uczest-IK. W dwóch następnych przykładach. patiens jest 118 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA zjawiskiem atmosferycznym. które omówimy w następnym podrozdziale. którego określamy jako tego uczestnika sytuacji. a w (4)fosobą. czym świadczy następujący szereg przykładów.uczf§tni kiem żywotnym ale nieosobowym. Można powiedzieć. że pytamy o nie przy pomocy zdania „Co się dzieje z tym obiektem?" Nawet pytanie „Co się dzieje z tym psem?" nie brzmi śmiesznie w kontekście skomlącego psa. Odruch ten jest silniejszy od samego psa. (4) a. (4)b. do którego odnosi się wyraz Sahara. c. Procesy takie nie podlegają kontroli ze strony człowieka. jest orzekanie o „byciu" patiensa. (4)a. Zasadniczą funkcją orzecznika. w przykładzie (4)e . 4-2. W schemacie „działanie" jeden z uczestników postrzegany jest jako źródło generowanej energii i tym samym jako obiekt zapoczątkowujący czynność. Różnica ta pozwala wytłumaczyć. f. podmiot nie jest oddzielony od orzeczenia. jest przedmiotem nieożywionym. Rola patiensa pełniona przez wszystkie podmioty w przykładach sprawia.konkretnego obiektu. Pogoda się psuje. b. że to człowiek im podlega. że nad zachowaniem psa możemy mieć kontrolę. Chłopiec rośnie szybko l dochodzi do zdrowia. Podmiot orze-a a może być wyrażony w zdaniach typu (Powietrze) ochłodziło się. możemy zapytać „Co pies robi?" czy też „Co pies zrobił. i stąd należy ono jako peryferyjne do dwóch schematów zdarzeniowych. W innym kontekście szczekanie psa może jednak być innym typem zdarzenia. a więc jako kontrolowaną czynność raczej niż podleganie instynktowi. że pies jest obiektem bardziej autonomiczym niż woda w czajniku ((4)d) czy spadający kamień ((4)c). który . które nie mogą zareagować na nowy bodziec i których uczestnictwo w procesach może powstrzymać jedynie jakaś nowa siła. Patiens może wykazywać rosnący stopień autonomii w stosunku do procesu. jako że sądzimy. niezależnie od jego szczegółowej roli semantycznej.2. 4. można przyjąć. d. Odruchowa energia skomlenia jest również silniejsza od fizycznego i/lub psychicznego procesu wzrastania czy też chorowania lub dochodzenia do zdrowia. W zdaniu drugim. Grzmil Dnieje l Ochłodziło się. W każdym z powyższych procesów mamy do czynienia z obiektem. e. Szczekanie psa możemy postrzegać jako „robienie czegoś". W (3)c mówiący przypisuje obiektowi.2. Oczywiste jest jednak. Nawet skomlenie psa można rozumieć i tłumaczyć jako skutek wywołany przez energię wytworzoną w instynktownym odruchu psa. także jeśli pies nagle zaczyna głośno szczekać bez wyraźnej przyczyny. Grzmi). kiedy kazałeś mu siedzieć cicho?". Wreszcie (3)e jest przykładem stwierdzenia istnienia danego obiektu (Sahara) w danej przestrzeni (Afryka). Woda na herbatą gotuje się.

W (5)d podmiot wytwarza produkt. jakie tu omawiamy. w rezultacie podjętej przez podmiot czynności powstaje nowy obiekt . takie jak widzieć. Namalował też obraz. Schemat „doznawanie" Kategoryzacja pojęciowa zwykle zależy od doznań. przez co (często) nie może on wystąpić jako podmiot zdania w stronie biernej (por. wyłączne generowanie energii. (oddziaływanie na obiekt) d. oraz sytuacje pośrednie ilustrują następujące przykłady: (5) a. w jaki sposób został wyrażony. Jasio wie. Różnica między patiensem występującym w zdaniach realizujących schemat „działanie" a patiensem w zdaniach należących do schematu „doznawanie" polega na tym. który wymaga obecności agensa. czuć. procesów intelektualnych. Aspekty tego rozumowania wyrażają czasowniki postrzegania zmysłowego i stanów intelektualnych. W odróżnieniu od schematu „działanie". Kiedy to robi. że uda mu się to. będący źródłem energii. Schemat „posiadanie" Schemat „posiadanie" ma kilka odmian. Wydaje mu się. c.5. 4. społecznych i kulturowych. Doznania mogą być rozumiane w najbardziej ogólny sposób i dotyczyć doznań fizycznych.4. w schemacie „doznawanie" główny uczestnik ani nie jest bierny jak patiens. W kontekście schematów pojęciowych. b. że wąż jest niebezpieczny. jak w (5)a lub też generowanie i przekazywanie energii innemu obiektowi. Całe rano malował. Uczestnika takiego nazywamy doznającym. jest wiedzione przez Jasia). (oddziaływanie na obiekt) W przykładzie (5)b nie jest wymieniony obiekt czynności. Potem zniszczył ten obraz. wąskim znaczeniu. (brak obiektu odbierającego energię) b. wyraża on związek pomiędzy osobowym posiadaczem i obiektem posiadanym. Główna różnica między schematami „wydarzenie" i „działanie" polega na roli. e. często przekazywana jest patiensowi. Przez schemat „doznawanie" rozumiemy pojęciowe przetwarzanie informacji o naszych kontaktach z rzeczywistością pozajęzykową. jeśli szybko chwyci węża rękoma. Pomalował kuchnię. myśleć. d. jakim ludzie podlegają w otaczającym ich świecie fizycznym i kulturowym. jest natomiast „centrum rejestrowania" owych wrażeń zmysłowych.w tym konkretnym przypadku obraz. Energia. albo też jakieś inne zdarzenie. tzn. Pomimo to. chcieć itp. Jan wstał wcześnie rano. ale relacja ta może również wiązać ' zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 121 . wyrażone w przykładach (6)b—d zdaniem podrzędnym (z osobową formą czasownika albo z bezokolicznikiem). W (5)c wymieniony jest obiekt. jest patiensem. 4. że wąż jest niebezpieczny. ani też nie odgrywa aktywnej roli jak agens. termin „doznanie" użyty jest jednak w szczególnym. Drugim obok doznającego uczestnikiem w zdaniach realizujących schemat „doznawanie" może być albo materialny obiekt (wąż). jaki zajęło jej wykonanie. a więc tym. Drugi uczestnik. W najbardziej prototypowym przypadku. emocji. chęci. tzn. Oba ekstrema schematu „działanie". którą generuje agens. że na tego drugiego nie oddziałuje czynność. Doznający zaangażowany jest w działanie o charakterze umysłowym.świadomie powoduje czynność wyrażaną przez czasownik. (wytworzenie obiektu) e. którą spełnia agens. jak w (5)e. jako że mówiący skupia swą uwagę na samej czynności i czasie. który świadomie zapoczątkowuje czynność. niezależnie od tego.2. nagle czuje ostry ból. Maty Jasio widzi węża. (obiekt odbierający energię jest nieistotny) c. (6) a. chce go złapać.2. *To. który istniał niezależnie od czynności malowania i który podlega zmianom towarzyszącym energii wygenerowanej przez podmiot dla jej przeprowadzenia. wiedzieć.

Mogłoby się wydawać. W naszym codziennym sposobie doświadczania rzeczywistości poza-językowej elementy schematu „źródło-ścieżkacel" są silnie zhierarchizowane. W odróżnieniu od schematu „bycie". Ten rodzaj schematu „posiadanie" znany jest jako relacja własności. np. Ten stół ma trzy nogi. d. W konceptualizacji czynności z osobowym sprawcą cel jest zwykle bardziej istotny niż źródło. kobieta z ładnym psem. a źródło i cel są zwykle ważniejsze niż ścieżka (zasada „cel ważniejszy niż źródło"). Ale schemat „posiadanie" nie zawsze może być wyrażony przez wyrażenie przyimkowe (*dziewczyna ze świetnymi pomysłami. (posiadanie obiektu fizycznego) b. który jest posiadaczem czegoś i który przekazu-. 124 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA piątej rano do dwunastej w nocy. lecz raczej jest nosicielem stanu lub posiadaczem jakiegoś obiektu. Schemat „przekazywanie" Podobnie jak schemat „przemieszczanie". 4.obiekt będący w posiadaniu czegoś z przyczyną wywołującą ten stan. (posiadanie obiektu abstrakcyjnego) c. *kobieta zjedna siostrą) ani też nie zawsze posiadacz może pełnić gramatyczną funkcję orzecznika (porównaj Ten pies jest Małgosi z *Te nogi są stołu oraz *Ta siostra jest jej l Małgosi). pacjent z paskudną grypą.przyczyna stanu) d. oraz Przeszukiwali pokój do dwunastej w nocy brzmią bardziej naturalnie niż zdanie Przeszukiwali pokój od piątej rano. schemat „przekazywanie" jest połączeniem różnych schematów: schematu „posiadanie". co świadczy o tym. „wydarzenie" lub „działanie" oraz „przemieszczanie". Schemat „przekazywanie" obejmuje dwa stany. Elżbieta często ma świetne pomysły. Ona ma jedną siostrę. Prezes przekazał prokuratorowi wszystkie dokumenty. Mniej prototypowe są obiekty abstrakcyjne ((7)b) oraz przyczyny stanów ((7)c). Stań końcowy to stan. Zasada ta rządzi również kontekstami abstrakcyjnymi. (7) a. Prezes przekazał wszystkie dokumenty do prokuratora. je swoją własność innemu uczestnikowi. stół z trzema nogami. grypa Jasia. że schematy „bycie" oraz „posiadanie" są jakoś ze sobą powiązane. np. (związek pokrewieństwa) Prototypowe uszczegółowienie schematu „posiadanie" wyraża związek pomiędzy posiadaczem i fizycznym obiektem posiadanym.relacje typu „całość-część" ((7)d) oraz związki pokrewieństwa ((7)e). Jasio ma paskudną grypę.7. który może zmieniać położenie oraz posiadacza. *Prezes dał wszystkie dokumenty do prokuratora.2. (całość . W stanie wyjściowym wyróżniony jest jeden uczestnik. niemniej są to w istocie dwie zupełnie różne relacje. (nosiciel stanu .część) e. w schemacie „posiadanie" możliwe jest odniesienie się do nosiciela stanu lub posiadacza obiektu przy pomocy wyrażenia z przyimkiem oznaczającym stosunek przynależności. w schemacie „posiadanie" również nie zachodzi rzeczywisty przepływ energii pomiędzy uczestnikami. że poszczególne uszczegółowienia schematu „posiadanie" różnią się między sobą. Prezes dał prokuratorowi wszystkie dokumenty. świetne pomysły Elżbiety. Tak samo jak w przypadku schematu „bycie".| w którym drugi z uczestników posiada przekazaną mu własność. . możemy powiedzieć Pogoda zmieniła się na słoneczną lub też Wypogodziło się. Małgosia ma ładnego psa. a także całość i części składowe lub osoby powiązane ze sobą pokrewieństwem. Dlatego też rola posiadacza zbliżona jest do roli patiensa. Wniosek ogólny płynący z powyższej analizy jest następujący. b. Po-: niżej podano przykłady procesów przekazywania obiektów: (9) a. c. wskazując na barometr. Przykładowo. ponieważ podmiot nie podejmuje żadnych świadomych działań. Relacja posiadania może być również wyrażona przy pomocy wyrażenia z rzeczownikiem w dopełniaczu. pies Małgosi. a najbardziej peryferyjne . ale nie powiemy *Pogoda zmieniła się z pochmurnej. jej siostra.

Szyk stanowi linearną strukturę schematu zdaniowego.3. kolejność (oraz składniowy status) składników zdania oddaje zależności pomiędzy uczestnikami zdarzeń. j ee! nie jest równocsesme Tabela 2. zdanie ma również porządek hierarchiczny. Zanim spróbujemy odpowiedzieć na pytanie. O ile w przypadku sytuacji wyrażonej przez zdania (9)a i (9)c prezes staje się posiadaczem dokumentów. że prokurator „szedł w posiadanie dokumentów w rezultacie czynności wyko* w . . Zdania (9)a. W polszczyźnie zależności zdaniowe mogą się realizować w różnych układach linearnych. Pomiędzy zdaniami (9)a i (9)b zachodzi pewna subtelna różnica znaczeniowa. prokurator wchodzi w ich posiadanie. uzupełnienie czasownika. c są więc przykładami schematu „przekazywanie". Przyjrzymy się teraz najważniejszym aspektom hierarchicznego porządku zdania. Poza porządkiem linearnym. W wypowiedzeniu abstrakcyjny szkielet konstrukcyjny zdania realizowany jest przez ciągi linearne wyrazów stojących obok siebie. Schemat „działanie" 4. Przez porządek-hierarchiczny rozumiemy tu sieć zależności zdaniowych. Również (9)b wyraża przekazanie obiektu będącego własnością agensa. tworzy z czasownikiem jeden składnik zdania. jak schematy zdaniowe przedstawione w poprzednim podrozdziale są realizowane . czyli dopełnienie. Hierarchiczna i linearna struktura zdania Jak wspomnieliśmy wcześniej.1. 126 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ inaczej niż np. W rezultacie czynności wykonanej przez prezesa.W przykładach (9)a oraz (9)c prezes jest w posiadaniu wszystkich dokumentów. Schematy zdarzeń 1. Schemat „posiadanie' 6. Schemat „przekazywanie" Pierwszy Patiens Patiens Agens Doznający Posiadacz (Agens) Agens Uczestnicy j Drugi l Trzeci Orzecznik (Patiens) (Patiens) Patiens Patiens Patiens l Otrzymujący Patiens 4. Przykładowo. przypadek (9)b dopuszcza możliwość. Schemat „doznawanie' 5. Schemat „przemieszczanie' 7. Poza grupą werbalną znajduje się jednak podmiot.3. W (9)a prezes przesyła. Schemat „bycie" 2. 4. Schemat „wydarzenie' 3. a w (9)c daje dokumenty prokuratorowi. grupę werbalną. gdzie funkcja składniowa składnika zdania zależy od jego pozycji. w języku angielskim. Hierarchiczny porządek składników zdania — Jednym z największych osiągnięć języka jest „przełożenie" struktury myśli na porządek linearny w komunikacie językowym lub w piśmie.

„On dał je swojej siostrze / On je dał swojej siostrze. Jak przekonamy się w rozdziale 6. Nawet w blisko ze sobą związanych językach. Er hat się seiner Schwestergegeben. w jaki mówiący kategoryzują zdarzenia. najpierw powinniśmy ustalić. Tabela 3. c. może do pewnego stopnia zależeć od natury poszczególnych języków. jak tworzone są układy liniowe. Hę hasgiven them to his sister. Porównajmy następujące przykłady: (10) a." Teoretycznie składniki zdania mogą zajmować różne pozycje i każdy język indywidualnie określa. takich jak angielski. co pokazuje tabela 3. 77 les a donnes a są sceur.przez związki składniowe. francuski i niemiecki. układy liniowe tych samych schematów zdaniowych są znacząco różne. Pozycje w układach liniowych schematów zdaniowych Hierarchiczna i linearna struktura zdania 127 S 2 3 i e o i 01 N U rv* 0) . b. Natomiast układy liniowe składników zdania mogą się różnić pomiędzy językami w znacznym stopniu. już sam sposób. które składniki mogą wystąpić w której pozycji schematu zdaniowego.

S efl N M S3 S 'g cd N d T3 o 03 N "ć3 ••a cu Q 0 0. Q o i—i Q Q angielski She has .

given them to his sister francuski II les a donnes a są sceur niemiecki Er hat się seiner gegeben .

ich nie mogą znajdować się na początku zdania i zwykle unika się ich również na końcu zdania. Poza podmiotem. Realizowanie schematu zdaniowego nie polega wyłącznie na umieszczeniu poszczególnych składników zdania w odpowiednich pozycjach. oczekujemy jego dalszych elementów. oczekuje czasownika głównego w formie bezokolicznika. ci.) oczekuje bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego czasownika głównego. go. na pierwszym miejscu w zdaniu może wystąpić podmiot. tak jak w języku niemieckim. Przykładowo. mię. 128 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ ale mogą też. gdzie układ liniowy zdania jest jeszcze bardziej swobodny niż w wyżej omówionych językach. zuriickgegeben. pewne składniki mają stałe pozycje. Inaczej jednak niż w innych językach. sam czasownik lub okolicznik. Mówiąc ogólnie.Schwester Składnikiem zdania. jest dopełnienie wyrażone zaimkiem." Również w języku polskim. „On zwrócił Jane wszystkie jej listy bez słowa / nie mówiąc ani słowa. mu. Z kolei w języku niemieckim słuchacz spodziewa się w takiej sytuacji. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). Napotykając dany składnik zdania. słowa powiedzieć zwrócił. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: . Natomiast w języku niemieckim czasownik posiłkowy i czasownik główny umieszczane są w pozycjach nie sąsiadujących z sobą. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. w niezmiennej pozycji w układzie liniowym występuje również tzw. będziemy itd. cię. że czasownik główny usłyszy na końcu zdania. W językach angielskim i francuskim czasownik posiłkowy nie może być oddzielony od czasownika głównego dopełnieniem. Przykładowo. czy czasownika typu zacząć. takiego jak chcieć. Podobnie słysząc formę będę (będzie. dopełnienie wyrażone grupą nominalną bądź wyrażeniem przyimkowym. Użytkownik języka polskiego. nieakcentowane formy zaimków mi. użytkownik języka angielskiego słysząc czasownik posiłkowy spodziewa się w dalszej kolejności czasownika głównego w odpowiedniej formie. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. ohneein on Jane wszystkie jej listy bez jednego Wort zu sagen. tak że mogą być od siebie oddzielone dowolną liczbą innych składników zdaniowych: (11) Er hat Jane alle ihre Briefe. czasownik posiłkowy. Jednostki te mogą wystąpić bezpośrednio po sobie (będę rysować ł rysowała). co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. po usłyszeniu w zdaniu czasownika modalnego. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. który ma największą swobodę szyku w omawianych językach.

Ze względu na własności konotacyjne. oraz takie uzupełnienie. orzecznik. Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem modalnym. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Porządek linearny Ii Jan chce podarować Marii kwiaty czasownik dopełnienie dopełnienie główny dalsze bliższe podmiot czasownik Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. tzn. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania. za przypadek szczególny. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. czasownik) nie ma wymagań formalnych. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. dopełnienie bliższe. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania.). W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. wobec którego nadrzędnik (np. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe.3. Jan jej chce dać kwiaty itd. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Podmiot. czyli uzupełnienie nieakomodowane. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników.2. tworząc orzeczenie. podmiot. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. Mianownikowy pod129 128 . Jeśli uznać łącznik być. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. Schematy zdaniowe to rodzaj szkieletu konstrukcyjnego. 4. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). orzeczenie. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach! zależnych.Rys. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. 2. dopełnienie dalsze.

tak jak w języku niemieckim.3. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych.). tworząc orzeczenie. Mówiąc ogólnie. Hierarchiczna i linearna struktura zdania modalnym. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem 4. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach zależnych. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. 4. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Jan Porządek linearny podmiot chce l podarować Marii kwiaty czasownik czasownik główny dopełnienie dopełnienie dalsze bliższe Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). . czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. 2. Schematy zdaniowe to ro-dzaj szkieletukonstrukcyjnego. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania.2. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. Jan jej chce dać kwiaty itd. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane.3.ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA "i ale mogą też. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: Rys.

Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. Podstawowe schematy zdaniowe w języku polskim a. 4.1). Film byt (podmiot łącznik interesujący orzecznik) Schemat z łącznikiem c.Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. oraz takie uzupełnienie. Dziecko wstało (podmiot czasownik) . tzn. np. Ze względu na własności konotacyjne. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. wobec którego nadrzędnik (np. Orzecznik może być wyrażony różnymi kategoriami gramatycznymi (zob. za przypadek szczególny. czyli uzupełnienie nieakomodowane. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. stanie lub właściwości obiektu. liczbę (oraz rodzaj) osobowej formy czasownika. czasownik)jue_ma wymagań formalnych. Jeśli uznać łącznik być. oraz dopełnienie dalsze. Odróżnia się dopełnienie bliższe. Aresztowali wszystkich włamywaczy: Wszyscy włamywacze zostali aresztowani) i które zwykle występuje w bierniku. podmiot. które nie może stać się podmiotem zdania przy zamianie strony czynnej na bierną i które występuje we wszystkich przypadkach zależnych. Tabela 4. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. łączącymi się z podmiotem za pomocą łącznika być. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. Za dopełnienie uważa się ten człon zdania. z przyimkiem lub bez niego. Dnieje (czasownik) Schemat z czasownikiem uczestnika zdarzenia niekonotującym b. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. który uzupełnia treść czasownika przechodniego i którego forma uzależniona jest od czasownika. stać się. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. do którego odnosi się podmiot. które przy zamianie formy czasownika z czynnej na bierną może się stać podmiotem zdania (por. dopełnienie dalsze. Podmiot. orzeczenie. dopełnienie bliższe. Orzeczenie to ten człon zdania. określa osobę. tzn. Mianownikowy pod130 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA miot wyznacza formę orzeczenia. orzecznik. oraz innymi czasownikami o tej funkcji.2. za pomocą którego orzeka się o czynności.

dop. np. Hierarchiczna i linearna struktura zdania 131 a) Schemat z czasownikiem niekonotującym uczestnika zdarzenia składa się z jednego obligatoryjnego członu. czyli czasownika. Zuzanna ubiera się elegancko. On gardzi pieniędzmi. c) Schemat z czasownikiem nieprzechodnim składa się z dwóch członów. podmiotu i czasownika. b) Schemat oparty na łączniku być lub innym czasowniku łącznikowym. Mdli mnie. . Piotr lubi Elę. podmiotu. bliższe dalsze Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami i przechodnim uzupełnieniem 4. ale również w przypadku zależnym. np. np. bezokolicznikiem. Jan zaprosił (podmiot czasownik kolegów dopełnienie bliższe) Schemat z czasownikiem z jednym dopełnieniem przechodnim e. łącznika oraz orzecznika. Oni lękają się o swoje życie. Mama przełożyła (podmiot czasownik na parapet uzupełnienie nieakomodo-wane) książki z półki dop.3. np. np. Dziecko śpi.Schemat z czasownikiem nieprzechodnim d. podmiotu (najczęściej w mianowniku. np. d) Schemat z czasownikiem przechodnim składa się z_raasQwixika. składa się z trzech członów. My chcemy wyjechać. itd. ale może też być w przypadku zależnym. Lekarz mu doradził (podmiot czasownik wyjazd dop. np. bliższe dalsze) Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami przechodnim f. czy też uzupełnieniem nieakomodowanym. okazać się. np. Podmiot jest zwykle w mianowniku. Piotrowi żal Eli) oraz z dopeł-iuejjiajv przypadku zależnym lub wyrażonego grupą przyimko-wą. dop.

Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 133 czywistości konkretnych przypadków jest znacznie więcej. 4. Z natury swej schematy „doznawanie" oraz „posiadanie" otwierają dwie pozycje: dla doznającego lub posiadacza oraz obiektu doznania lub obiektu posiadanego. Rzadziej obok dopełnienia bliższego występuje uzupełnienie nieakomodo-wane. Istnieje systematyczne powiązanie między pewnymi schematami zdarzeniowymi i pewnymi schematami zdaniowymi. czy następuje przepływ energii do odbiorcy. Opisując jakieś zdarzenie. b. co pokazuje przykład (12)b. Ona ma piękne mieszkanie. np.e) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami składa się z czasownika przechodniego. ale w komunikacie językowym musimy je ująć w jeden z podstawowych schematów zdaniowych. Mężczyzna pomalował drzwi. użyjemy raczej schematu z czasownikiem przechodnim konotującym dopełnienie dalsze z przyimkiem. jeśli chcemy wyrazić. W większości wypadków te schematy zda-rzeniowe realizowane są przez schematy zdaniowe z czasownikami przechodnimi. Schemat „wydarzenie" oraz schemat „działanie" mogą być realizowane zarówno przez schematy zdaniowe z czasownikami nieprzechodnimi jak i przechodnimi. np. np. Jan wdrapał się na dach. w jaki myślimy o tym zdarzeniu. Na przykład orzecznik może wystąpić tylko w połączeniu z łącznikiem. ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA (12) a. W tym drugim przypadku poza dopełnieniem bliższym występują dwa dopełnienia dalsze.4. Przykładowo. ale nie sposób je tutaj wszystkie omówić. Chłopiec spaceruje. Jeśli w trakcie czynności obiekt powstaje lub czynność na niego oddziałuje w inny sposób. którym przekazywana jest w trakcie czynności energia sprawcy.j 4. podmiotu oraz dwóch dopełnień. lub czasu. Dali jej bukiet kwiatów.4. W przykładach tych szyba oraz drzwi są obiektami. Dzieci mówiły o wierszach przez całą iekcję. Niekiedy też rola dopełnienia dalszego bliska jest roli orzecznika. np. i stąd użycia schematu z dopełnieniem dalszym. że Maria była winna spowodowania wypadku. Dzieci mówiły wiersze przez całą lekcję. użyjemy raczej schematu z dopełnieniem bliższym w bierniku. gdy parafraza zdania pozwala na zastosowanie schematu z łącznikiem. Liczba konkretnych zdarzeń jest oczywiście w gruncie rzeczy ogromna. czy też nie. Dyrektor przeniósł spotkanie z poniedziałku na wtorek. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . np. Dzieje się tak w przypadkach. zbliżone ze względu na wyrażane znaczenie są zdania Sąd uznał Marię winną spowodowania wypadku oraz Sąd uznał. Wybór zależy od tego. ścieżki lub celu. f) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem nieakomodowanym jest najrzadszy. np. że dana czynność nie oddziałała na dany obiekt. Mama oceniła nowych sąsiadów pozytywnie. że schematy zdaniowe tworzą szkielety konstrukcyjne dla podstawowych schematów zdarzeniowych. W rze. W drugim przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem nieprzechodnim. Z każdym schematem zdaniowym związane jest swoiste znaczenie. Schematy „przemieszczanie" oraz „przekazywanie" mogą wymagać realizacji źródła. Pies skamle. Można powiedzieć. Omówione tutaj przypadki ujmowania poszczególnych schematów zdarzeń w schematy zdaniowe to tylko typowe przykłady j łączenia typów zdarzeń z typami schematów składniowych. np. Poza podmiotem czasownik konotuje dopełnienie bliższe oraz dwa uzupełnienia odnoszące się do miejsca. np. Kamień rozbił szybę. najczęściej dopełnienia bliższego i dalszego. używamy takiego schematu zdaniowego. W pierwszym przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem przechodnim z dopełnieniem bliższym. który najlepiej oddaje sposób. Jan poczuł nagły ból w kolanie. Firma przeniosła biuro z Krakowa do Warszawy. jak w przykładzie (12)a.

Danielu. muszą być nie tylko osadzone we właściwej ramie przestrzenno-czasowej. Stwierdzanie istnienia określonych sytuacji w rzeczywistości pozajęzykowej. prośbę o informację ((13)b) oraz żądanie ((13)c). Mówiący. jest zasadniczą funkcją trybu oznajmującego. uczestnicy zdarzeń muszą zostać umiejscowieni w czasie i przestrzeni. wyrażają one trzy różne intencje mówiącego wobec komunikatu językowego: stwierdzenie faktu ((13)a). o których informują komunikaty językowe. formie i liczbie składników zdania. którą przekazuje. czy też wyraża tylko hipotezę. Wyznaczanie odniesienia grup nominalnych do obiektów w rzeczywistości-pozajęzykowej nosi nazwę odniesienia (referencji).W poprzednim podrozdziale pokazaliśmy. pytanie. 2). w które wydarzenie zostaje „opakowane" w komunikacie językowym. ty.do„mówia}iiiicL^^ komunikat językowy właściwie przekazał pożądane treści informacyjne. dobrze?) Jakkolwiek wszystkie powyższe zdania dotyczą tego samego zdarzenia. zaś tamte l tamta l tamto oraz tamci l tamte .na obiekty od mówiącego oddalone. czy opisuje zdarzenie przebiegające w czasie. rys. że wypowiadane zdanie jest prawdziwe. Ale kiedy opisujemy zdarzenia. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie. np. w którym one zachodzą. Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem. nie jedź dziś do szkoły motorowerem! (Danielu.4. b. ma jakiś określony cel. wypowiadając zdanie . bądź też. czyli zgodne z rzeczywistością. zaznaczyć. Może chcieć powiadomić słuchacza o istnieniu danej sytuacji w rzeczywistości poza-językowej. przyczynowym) danego zdarzenia z innymi. Zdarzenia. tzn. określić. Czy Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem? c. mówiący musi zasygnalizować. my) oraz określeń typu najwyższy chłopiec w klasie. 4. aby słuchacz doprowadził do jej zaistnienia. czy żąda jego zajścia. uzyskać od niego informację dotyczącą tej sytuacji lub też żądać czy też życzyć sobie. poinformować o związku czasowym (lub innym. czy stwierdza pewien stan rzeczy. zgodnie z kulturą danego języka. w którym wypowiadany jest komunikat językowy. czyli do samego zdarzenia (zob. rozkazywanie Przede wszystkim. Mówiący musi się także ustosunkować do treści informacyjnej. Teraz przyjrzymy się wspomnianym aspektom wypowiedzi. Osadzanie zdarzeń w rzeczywistości pozajęzykowej w sj?SjonJoŁ. Innym sposobem identyfikacji obiektu jest użycie nazw własnych. jak różne typy zdarzeń mogą być realizowane przy pomocy kilku podstawowych konstrukcji zdaniowych. np. co ilustrują poniższe przykłady: (13) a. są to także elementy kotwiczące. Większość powyższych aspektów ko134 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNr munikatu językowego ma wykładniki gramatyczne lub morfologicz ne. zaimków osobowych (ja. czy o danym stanie rzeczy jest przekonany.1. Bardzo często różnicom w ustosunkowaniu nadawcy do treści komunikatu towarzyszą różnice w układzie. Najczęściej za punkt odniesienia w^czasie i przestrzeni przyjmowany jest moment i miejsce. Omówimy to zjawisko szerzej w rozdziale 8. itp. istotna jest również. zdanie pełni funkcję komunikacyjną. czy o ten stan pyta. informacja o miejscu i czasie. Zaczniemy od warstwy najbardziej zewnętrznej i stopniowo dojdziemy do zrębu komunikatu. Ponadto. dokonując aktu mownego. a więc powiadomienie słuchacza. które potraktujemy tu jako kolejne warstwy. Przykładowo. czy dokonane uprzednio w stosunku do danej chwili. nie jedź dziś do szkoły motorowerem. wyrazy takie jak ten/talto oraz cii te wskazują na obiekty znajdujące się w bliskim sąsiedztwie mówiącego.

np. Warunkiem wyrażenia modalności niefaktywnej jest istnienie danej sytuacji w momencie dokonywania aktu mowne-' a ^c Jej charakter hipotetyczny lub wolicjonalny. musi użyć specjalnych środków języ-°wych. szyk zdania oznajmującego (10)a z szykiem pytania Has hegiven them to his sister?).4. Jak pokażemy w rozdz. jak w tym właśnie przypadku.(13)a. Natomiast jeśli mówiący chce jedynie wskazać stopień prawdopodobieństwa danego zdążenia. Wyrażaniu intencji mówiącego. modalizatorów. itd. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: modalność Kolejną warstwą jest informacja o określonym stosunku mówiącego do opisywanego przez niego zdarzenia. służy tryb rozkazujący ((13)c). W innych jękach. Zwykle mówimy o zdarzeniach. wy). powinien. związek między trybem gramatycznym i funkcją komunikacyjną zdań w określonym trybie nie jest absolutny.-——-. Krzysiu. ale również w przeszłości (Daniel pojechał wczoraj do szkoły motorowerem) lub przyszłości (Daniel p°Je' dzie jutro do szkoły motorowerem). Może być przekonany o prawdziwości własnej wypowiedzi.2. być może odbywa się w teraźniejszości lub potencjal-e °dbędzie się w przyszłości. że według niego istnieje tylko możliwość zaistnienia danej sytuacji. żeby jego słuchacz doprowadził do zaistnienia pożądanej sytuacji. inwersja czasownika posiłkowego i podmiotu (por.. Jeśli intencją mówiącego jest uzyskam6 informacji o określonym wycinku rzeczywistości pozajęzykowej. Charakterystyczne dla trybu rozkazującego w polszczyźnie są końcówki czasowników. Dlatego wszystkie rodzaje modalności niefaktywnej są na-echowane. 4. 7. Tryb oznajmujący służy więc do wyrażenia powiadomienia. np. trzeba. w języku angielskim. gdyby była pogoda) lub trybu rozkazującego. Każdy z nich wyraża nieco inną postawę modalną mówiącego: (14) Osadzanie zdarzeń w kor. okoliczników lub czasowników typu prawdopodobnie. możesz już iść. ale może również informować.—————— _ _ _ ——————————_? jr. Różnica między traktowaniem przez mówiącego sytuacji jako prawdziwych lub jako hipotetycznych to różnica w modalności. a także niewyrażenie podmiotu zdania (ty. pytania odróżnia od powiadomień zvk wyrazów w zdaniu. a w szczególności tzw. uży4 osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 135 a on formy pytającej ((13)b). W polszczyźnie. oraz środków leksykalnych w postaci tzw. pytania wyróżniają * obecnością partykuły pytającej czy (oraz intonacją). mówiący stwierdza istnienie opisywanej sytuacji w teraźniejszości. Taka modalność Jest nienacechowana: zawierające ją zdania nie charakteryzują się żadnymi specjalnymi środkami językowymi.te^ście^ragiiiatycznyrn „ . np. a więc powiedzieć. Mówiący bierze na siebie odpowiedzialność za prawdziwość swoich wypowiedzi. chyba. -J a. które istniały lub istnieją w rzeczywistości pozajęzykowej. Zdania stwierdzające istnienie sytuacji mają modalność faktywną (lub prawdziwościową). że dane zdarzenie mogło mieć miejsce w Przeszłości. w postaci trybu przypuszczającego (np.-—— ——— . Pojechalibyśmy jutro na wieś. 136 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Dla zaznaczenia hipotetycznego lub wolicjonalnego charakteru wypowiedzi. (pozwolenie) . Określony tryb może być peryferyjnie użyty w funkcji spełnianej prototypowe przez inny. zapewne. tryb oznajmujący może służyć wyrażeniu rozkazu (żądania). . mówiący używa specjalnych środków gramatycznych.

przed nim (w przeszłości) albo potencjalnie mogą zaistnieć po nim (w przyszłości). czasowniki dokonane (por. Krzyś musi być w tej chwili w pracy. czy też oczekujemy. d). Marek będzie czytał książkę. Każdy czas gramatyczny ma właściwą sobie formę. co pokazują podane niżej przykłady. d. złożonych z czasownika być w czasie przyszłym oraz imiesłowu przeszłego czynnego lub bezokolicznika czasownika głównego. Krzysiu. b. informujący o czynności zamkniętej. musisz już iść. c. nazywa się modalnością episte-miczną((14)c. przeszły oraz przyszły. zdarzenie jest za każdym razem przedstawiane z innej perspektywy czasowej.4. nazywanym czasem aktu mownego. niemającego związku z czasem aktu mownego. że zaistnieją.li sygnalizowanie sytuacji pożądanej. Natomiast przekonanie nadawcy o faktyczności zdarzenia. sytuację „zakupu nowego samochodu" mówiący może ująć w następujące wyrażenia zdaniowe: (16) a. nie mają tzw. Firma właśnie zakupiła nowy samochód. że opisywane zdarzenie ma miejsce.. Marek czytał książką. zakończonej.czy. jak i słuchaczowi. Zdarzenia mające zajść w przyszłości jedynie przewidujemy. że form czasu przyszłego. Również w (16)b czynność jest miniona. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego Gramatyczna kategoria czasu służy wyrażeniu pojęciowej kategorii czasu. Zanim zbankrutuje. (przekonanie) Jak pokazują powyższe przykłady. W przykładzie (16)a sytuacja zakupu nowego samochodu widziana jest jako zamknięte zdarzenie. będę czytał / czytać: *będę przeczy tał/przeczy tac). (możliwość) d. (czas przyszły dokonany) 4. (czas przyszły) d. Marek czyta książką. (czas przeszły) c. Określa ona relacje między zdarzeniem zachodzącym w czasie w rzeczywistości pozajęzykowej a czasem komunikatu językowego. b). Firma zakupiła nowy samochód. Jakkolwiek we wszystkich powyższych zdaniach występuje czasownik dokonany. zdania z czasownikami mo-dalnymi cechuje niejednoznaczność. Odniesienie się do danego zdarzenia z perspektywy czasowej jakiejś innej sytuacji lub punktu (okresu) w czasie późniejszego w stosunku do czasu. jest funkcją aspektu dokonanego. czasownik móc wyraża słabszą.. że chce. (15) a. firma i tak zakupi nowy samochód. Mówiąc ogólnie. 138 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI .4. jako że znany jest zarówno mówiącemu. W polszczyźnie odróżnia się czas teraźniejszy. Przykładowo. Polszczyznę charakteryzuje fakt. co odbywa się w czasie aktu mownego lub do innego punktu odniesienia w czasie. Przykłady (14)c i d oddają różnicę w przekonaniu mówiącego.4. Przekonanie 0 pQwinności. Tak jak poprzednio. Pragnienie mówiącego jest słabsze w przypadku czasownika modalnego móc w przykładzie (14)a niż w przypadku czasownika modalnego musieć w przykładzie (14)b. firma zakupiła nowy samochód. by zaistniała dana sytuacja. Krzyś może być w tej chwili w pracy. w jakim miało miejsce opisywane zdarzenie. czyli sygnalizowanie stopnia przekonania mówiącego o prawdziwości jego komunikatu językowego. Tuż zanim zbankrutowała. a czasownik musieć silniejszą postawę modalną mówiącego. Rozróżnienie to znajduje odzwierciedlenie w systemie języka.b. opisywane z perspektywy jakiegoś momentu późniejszego na osi czasu. (czas teraźniejszy) b.3. Czas aktu mownego najlepiej określa współrzędne na osi czasu. Zdarzenia mogą zachodzić jednocześnie z aktem mówienia (w teraźniejszości). Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany Kolejny element kotwiczenia zdarzeń jest związany ze sposobem odniesienia danego zdarzenia do tego. 4. W przykładach (14)a i (14)b mówiący komunikuje. tylko zdarzenia zachodzące w przeszłości lub teraźniejszości traktujemy jako fakty. Traktujemy je więc jako fakty potencjalne. nazywa się modalnością deontycz-ną ((14)a. Marek przeczyta książką. (nakaz) c.

tzn. zamknięte z perspektywy innego zdarzenia w przeszłości. mówiący opisuje zdarzenie jako toczące się w czasie wyznaczonym przez kategorię czasu gramatycznego . nosić wyraża czynność wielokrotną. Zdarzenie jest więc opisane niejako od wewnątrz i ukazuje sprawcę (Marysia) w trakcie wykonywania czynności wyrażonej przez czasownik (rozmawiać). b.6.zamknięta. *Firma zakupuje w tej chwili nowy samochód). istotną cechą aspektu dokonanego jest ujmowanie zdarzenia z punktu widzenia momentu przyszłego w stosunku do samego zdarzenia. cor^^ 139 darzenie mające punkt początkowy i końcowy. Kotwiczenie zdarzeń: synteza W tym podrozdziale przyjrzeliśmy się elementom kotwiczenia wyrażającym związek między zdarzeniem opisywanym przez mówiącego w akcie mownym i dokonywaną przez niego kategoryzacją rzeczywistości pozajęzykowej. Następną warstwę . czas gramatyczny. tzn. że aspekt dokonany nie może wyrażać zdarzenia odbywającego się w momencie mówienia (por. W zdaniach z czasownikiem nieść czynność ukazana jest od wewnątrz. a elementy kotwiczenia to kolejne nakładające się na siebie warstwy „łusek".w tym przypadku w czasie teraźniejszym. nierozciągniętą w czasie. O ile nieść wyraża jednorazową czynność niedokonaną. P0' wtarzającą się w pewnych odstępach czasu. Mary is talking on the phone („Maria rozmawia przez telefon"). W innych językach. mówiący pomija oba te momenty i bierze pod uwagę tylko jego przebieg czasowy. Czynność przebiegająca w czasie może wystąpić jeden raz lub też może wystąpić wielokrotnie. w języku angielskim. czyli tryb oznajmujący lub rozkazujący lub forma pytająca. W języku polskim niektóre czasowniki niedokonane mają dwie formy. 4. Mary talks on the phone (a lot) („Maria rozmawia przez telefon (dużo)"). aspekt dokonany i niedokonany. Janek niesie torbę. O ile aspekt dokonany ukazuje czynność jako zamkniętą.4. Jego część zasadniczą stanowi samo zdarzenie. Janek nosi okulary. Jest więc jasne. Zdanie opisujące daną sytuację porównać możemy do cebuli. Do elementów kotwiczenia należą tryby^Ulodalnaść. 4. wyraża się używając innych form czasownika. wyrażające różnice w przebiegu ilościowym czynności. przez które przebiega. dokonana z perspektywy innego zdarzenia w przyszłości. np. np. o określonym początku i punkcie końcowym. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany Ostatnim już elementem kotwiczenia jest przebieg czasowy zdarzenia. jak pokazuje to rys. np.4. 3. które ponadto 'powtarza się w czasie: (18) a. Wreszcie w przykładzie (16)d czynność pokazana jest jako zamknięta. Istotne jest w tej wypowiedzi to. jednak obejmuje swymi skutkami uogólniony moment aktu mówienia. aspekt niedokonany ukazuje ją jako będącą w toku. jako czynność zwartą. powtarzającą się. tzn. przy czym to inne zdarzenie nastąpi w momencie późniejszym niż sama czynność zakupu. że firma ma w t ' chwili nowy samochód. W strukturze zdania jest on uzewnętrzniony jako intencja mówiącego. np. Z powodu swojej złożoności zdarzenia „opakowane" są w kilka warstw elementów kotwiczących. z perspektywy wszystkich momentów w czasie.5. pojęcie trwania czynności typowo wyraża się odpowiednią formą czasownika. W (16)c zdarzenie kupna nowego samochodu jest dokonane. Czynność niedokonaną widzianą jako całość. rozwijającą się: (17) Marysia rozmawia przez telefon. Używając w powyższym przykładzie czasownika niedokonanego. Natomias w przypadku czasownika nosić czynność jest ukazana „od zewnątrz . Najbardziej zewnętrzną warstwę zdania stanowi akt mowny o określonej funkcji komunikacyjnej. Jakkolwiek rozmowa przez telefon jest pojmowana jako zdarzenie ograniczone czasowo. Jak widać. nieść: nosić.

3 ukazuje. komunikuje aspekt dokonany. Jakkolwiek w schemacie „wydarzenie" może wystąpić przepływ energii. który wraz e swoim dopełnieniem lub dopełnieniami. zwykle nie generuje jej niezależny agens. wśród których rozróżniamy schematy „bycie". tworzy grupę werbalną. Pierwszy przypadek nienacechowany i nie wymaga użycia specjalnych środków języ-wych. Uprzedniość zdarzenia. otrzymujący oraz patiens.2). który jest odbiorcą energii. Ooisywane przez nas zdarzenia zostają sklasyfikowane w obrębie iczonej }iczby typów zdarzeń i wraz z ich uczestnikami zostają te w odpowiednie schematy zdarzeń. Zdanie jak cebula ZDARZENIE aspekt niedokonany 141 zdarzenia. 4. czy też nie. dopełnienia bliższego. Kolejna warstwa to czas danego 140 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁAD Rys. Następną warstwę stanowi moment cza-ok '1W którym wypowiadany jest komunikat. Jako składnik zdania Pa werbalna funkcjonuje jako orzeczenie. określony w stosunku do momentu mówienia lub innego zdarzenia. czy też uzupełnieniem leakornodowanym.2. em' Schematy zdaniowe powstają przez określenie niewielkiej y możliwych połączeń podmiotu. Taki przepływ energii charakteryzuje schemat „działanie". albo też traktuje je jako hipotetyczne. w jaki nasz opis zdarz6 nią powiązany jest w jednostce języka nazywanej zdaniem z naszy mi intencjami oraz elementami kotwiczenia zdarzeń w czasie i Ta złożona treść informacyjna przekładana jest na porządek Serarchiczny i linearny zdania. do patiensa. tzn. wyróżniamy . „posiadanie" oraz „doznawanie". awcY musi być zakomunikowany przy pomocy odpowiedniego admka leksykalnego.jądro" w postaci samego wydarzenia oraz otaczające je warstwy „elementów kotwiczących". że zdarzenie. czyli modal-nosc. schemat „przemieszczanie" oraz schemat „przekazywanie". dalszego. pod-j. Uczestnikami schematu „przekazywanie" są agens. dopeł-y . zależy ono od tego. Rys. ścieżką oraz/lub celem. Całkowity brak przepływu energii charakteryzuje stany. Ustalenie owych schematów darzeń odbywa się na podstawie określenia semantycznej roli uczestników danego zdarzenia oraz ustalenia. 1. . W schemacie „bycie" orzecznik wchodzi w związek z patiensem. że przekładając strukturę pojęciową zdarzenia na wyrażenie zdaniowe. Konceptualizacja zdarzeń wraz z ich uczestnikami ujęta jest w języku w pewien szkielet konstrukcyjny o określonym porządku hierarchicznym i liniowym. Mówiący jest albo przekonany. stopień pewności są-. Jego jądro stanowi czasownik. które opisuje jest em. Podsumowanie Składnia zajmuje się badaniem sposobu. Schemat „przemieszczanie" jest połączeniem dwóch schematów. czy ma miejsce przepływ energii. Moment ten jest es ony przez czas gramatyczny. nacechowanym. orzecznika oraz uzupełnień .5. „wydarzenie" lub „działanie ze źródłem. czyli uczestnika podejmującego świadome działanie. rozdz. jak ścisły jest związek pojęciowy danej „warstwy" z samym wydarzeniem.stanowi stosunek mówiącego do prawdziwości wypowiadanego przez niego komunikatu językowego. Dystrybucją uczestników schematu źródło-ścieżka-cel często rządzi zasada „cel ważniejszy niż źródło". Wzajemne położenie warstw określa zasada bliskości lub odległości (zob. W schemacie „posiadanie" patiens związany jest z posiadaczem. 3. rozwijanie się czynności w czasie komunikowane jest przez najbardziej wewnętrzną warstwę struktury pojęciowej sytuacji. w drugim przypadku. Prototypowe energia przepływa od agensa. Orzeczenie wchodzi wiązek składniowy z drugim głównym składnikiem zdania. Przebieg. jego „zamknięcie" w stosunku do wybranego punktu odniesienia. W schemacie „doznawanie" patiens powiązany jest z (osobowym) doznającym. Uczestnicy schematów zdarzeń są ze sobą powiązani w sposób charakterystyczny dla danego schematu.

Na różnicy między czasem aktu mownego i czasem komunikowan sytuacji pozajęzykowej opiera się gramatyczna kategoria czas Czas teraźniejszy służy wyrażaniu zdarzeń odbywających się w & mencie mówienia. a czas przyszły wyraża sytuacje. S. konotującyn. w którym mówimy przekazuje słuchaczowi komunikat językowy o danym zdarzeniu-Czas przekazania komunikatu nazywamy czasem aktu mownego. Podejście najbliższe stanowisku prezentowanemu w niniejszej książce zawierają klasyczne tradycyjne opisy składni języka polskiego . Sygnalizowaniu stopnia przekonania mówiącego co do rzeczywistości sytuacji służy tryb przypuszczający oraz przeróżne wykładniki leksykalne (chyba. patrz Grzegorczykowa (1998). Aspekt niedokonany służy sygnalizowaniu. jest modalnością nienacechowaną. Ćwiczenia i zadania . że to. 4. Informowanie o słabszym lub silniejszym przekonaniu mówiącego co do rzeczywistości danej sytuacji. które muszą być komunikowane w języku przy pomocy specjalnych wykładników leksykalnych lub gramatycznych. czas przeszły komunikuje zdarzenia uprzedn sunku do tego momentu. aby zaistniał dany stan rzeczy. one zostają na podstawie wymagań semantyczno-składnio-czasownika. Modałność faktywna.np. Na temat składni współczesnej polszczyzny. to modalności nacechowane. chce uzyskać informację dotyczącą jakiejś sytuacji lub życzy sobie albo żąda zaistnienia jakiejś sytuacji. Współrzędne czasowe danej sytuacji w rzeczywistości pozajęzyK°" wej typowo ustalone zostają względem momentu. przypuszczalnie). Taki czasownik jest również podstawa schematu z trzema oraz czterema uzupełnieniami konotowanymi Pozycje składniowe wypełniane przez poszczególne składniki zdania odpowiadają wszystkim możliwym uczestnikom zdarzeń na poziomie schematów znaczeniowych. co mówi jest prawdą. Aspekt dokonany ł żv wyrażeniu czynności widzianych jako wewnętrznie niepodziel-fakty. Powiadomienia. Schemat z jednym konotowanym uzupełnieniem 142 ŁĄCZENIE TREŚCIINFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ opiera się na czasowniku nieprzechodnim. Komunikowaniu faktów służy w języku zasadniczo tryb o-znajmujący. Warstwy te są wobec siebie uporządkowane zgodnie z zasadą pojęciowej bliskości lub oddalenia. Schemat z łączniki być jest szczególnym przypadkiem schematu z dwoma konotowany mi uzupełnieniami. wyrażająca sąd mówiącego. które zaistniały uprzednio w stosunku do czasowego punkodniesienia. Sygnalizowaniu sytuacji pożądanej służy tryb rozkazujący. czyli prawdziwościowej. pytania oraz rozkazy wyrażają określony stosunek mówiącego do komunikatu językowego. że dana czynność postrzegana jest jako fakt wewnętrznie podzielny. a także wyrażenie. rozwijający się przez wszystkie momenty czasu. Na temat kulturowych uwarunkowań gramatyki. które W vDUSZCzalnie) odbędą się po tym momencie. czyli semantyczna treść zdarzenia. Wszystkie te elementy kotwiczenia tworzą kolejne warstwy. Mówiący stwierdza fakt.nieakomodowanych. że mówiący chce.7. dopełnienie lub dopełnienia. Prototypowy schemat z dwoma uzupełnienia™1 konotowanymi opiera się na czasowniku przechodnim. 4.6. w jakie zostaje „opakowana" centralna część zdania. jak • czas innego zdarzenia. Tryb rozkazujący jest wykładnikiem modalności depntycznej (wolicjonalnej). którym może być zarówno czas aktu mownego. jak i wyrażenie hipotezy to odmiany modalności epistemicznej. Zalecana lektura Ogólne podstawowe wiadomości na temat polskiej gramatyki podaje Encyklopedia szkolna (1995). w którym się odbywa. Zdarzenia wymagają zakotwiczenia. patrz Wierzbicka (1999). Elementy kotwiczące również zależą od czasownika i wyrażają postawy modalne czy też komunikacyjne intencje mówiącego. Jodłowskiego (1977). Zarówno powiadomienie o faktach.

. . mam straszną migrenę. d. c. Muł nie jest ani koniem. Janek łaskotał swojego brata. „ścieżka ważniejsza niż cel"? . V Dziś Janek będzie czytał Biblię. Nie. d. ~ podaj schematy zdarzeń. . ' Graliśmy wtedy sztuką Czechowa. <•• Mój brat jest lekarzem. od którego ao którego uczestnika? . Chłopak rysował pociąg na tablicy. Śpiewaliśmy w chórze. Ta zabawka jest zepsuta. O jakie typy „posiadania" chodzi w poniższych przykładach? a. Przyjrzyj im się ponownie. Brat mi dał wszystkie swoje pieniądze. Krystyna jest o rok młodsza od swojego brata. f. c. „źródło ważniejsze niż cel". Przeanalizuj poniższe przykłady tak. a potem odpowiedz na następujące pytania: Który ze składników zdania może zostać opuszczony. ćwiczenia Uadania_ 145 b Dziś Janek będzie czytał z Biblii. g. e. 2. Marek ogląda dużo filmów. f. f. f. Potem wytarł ją do sucha. Przeanalizuj następujące zdarzenia a następnie . Nie mam zielonego pojęcia. 4. Gdybyś chciała spróbować. b.Drzewo przewróciło się wczoraj w nocy. 3. e. Śpiewaliśmy chórem. b. Dzieci umyty wanną. Zmoczył tablicę wodą. . czy następuje przepływ energii i jeśli tak. 1 On jeździ do Anglii. Brat się śmiał. 144 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: e. d. a który nie może bez wpływu na gramatyczność zdania? Czy można znaleźć potwierdzenie zasad „cel ważniejszy niż źródło". Czy któreś z opisanych zdarzeń nie realizuje schematu „działanie"? a.1. <ł>. Jest jeszcze wiele gór do zdobycia. ani osłem. Określ poszczególne relacje semantyczne „bycia" wyrażane przez orzecznik w następujących zdaniach: a. 6 Poniżej powtórzono przykłady podane w tekście jako (8). Mój przyjaciel jest teraz w domu. c> Graliśmy wtedy w sztuce Czechowa. b. Zosia jest moją siostrzenicą. d' Dzieci umyły się w wannie. Masz ochotę na odrobinę wina? e. Ta butelka ma ładną zakrętkę. c. a'. *• Ojciec musi naprawić telefon. Czy masz jeszcze trochę czerwonego wina? b.0 ~ Jakie są semantyczne role uczestników opisanych zd«^en. realizowane przez poszczególne zdania. Profesor nie weźmie do Anglii żadnych książek. mam świetne lekarstwo na 5. Określ szczegółowe typy zdarzeń realizujących schemat „działanie" w poniższych przykładach. Potem zmazał rysunek z tablicy.określ. jak w ćwiczeniu l-różnią się znaczenia zdań tworzących pary? a.

Mama może w tej chwili odebrać telefon. Kombinacje głosek tworzących Sylaby w danym języku podlegają specyficznym dla tego języka ogra148 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKAIFQNOLOn[ . każda z tych jednostek ma znaczenie na swoim własnym poziomie. e. a. Mama odebrała właśnie telefon. dyf-tongów (czyli dwugłosek) i spółgłosek. (źródło + cel) b.w odróżnieniu od morfemów -^Jednostkami czysto fonetycznymi. Głoski łączą się w sylaby. (źródło + ścieżka + cel) c. juarek rzucił mikroskopem w Michała. Mama odbiera telefon w naszym domu.a. kiedy zadzwonił dzwonek do drzwi. Fonetyka opisuje cechy fizyczne głosek. w innym może być uważane za dwa warianty tego samego dźwięku.Szyba się stłukła. czyli głoskom. (początek + koniec) e. d. (stan wyjściowy + stan końcowy + czas trwania) i. Podane poniżej przykłady różnią się elementami kotwiczeń' Wyjaśnij. Mama właśnie odebrała telefon. które . Głoski same w sobie nie mają znaczenia. Mlchał się naśmiewał z Michała. Określ zdarzenia i schematy zdaniowe dla poniższych zdań: *• To wina Marka. Rozdział 5 Dźwięki jązyka: fonetyka i fonologia W poprzednich rozdziałach mówiliśmy o jednostkach języka posiadających znaczenie: grupy syntaktyczne składają się z wyrazów. Jan wdrapał się z pokoju po drabinie na dach. 146 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADN 8. ^rek Się zdenerw°wał i chciał zbić Michała. Mama musi w tej chwili odebrać telefon. odbierz telefon! Mama często odbiera telefon w domu b. Pogoda zmieniła się z pochmurnej w słoneczną w ciągu zaledwie godziny. Mama odebrała właśnie telefon. b. gdyż systemy fonologiczne poszczególnych języków różnią się od siebie i to. W tym rozdziale przyjrzymy się częściom składowym morfemów: dźwiękom języka. c. p+a+s : b+a+s). z czego te różnice wynikają. Wprowadzone zostanie również rozróżnienie pomiędzy głoską a fonemem oraz opisem fonetycznym i fonemicznym. Policja przeszukiwała dom od piątej rano do dwunastej w nocy. (stan wyjściowy + stan końcowy) 7. a te z kolei składają się z morfemów. W niniejszym rozdziale omówimy budowę narządów mowy i przedstawimy charakterystykę artykulacyjną głównych typów głosek: samogłosek. Mama odbiera telefon w tej chwili. ale w połączeniach z innymi mogą decydować o różnicach znaczenia (np. Dźwiękami języka zajmują się dwa działy językoznawstwa: fonetyka i fonologia. co w jednym języku uznaje się za dwa r°żne dźwięki.Małgosia z brzyduli wyrosła na prawdziwą piękność. (początek + czas trwania + koniec) d. Jabłko spadło z drzewa na trawę. Mama odebrała wczoraj dziwny telefon. natomiast fonologia bada ich funkcje w poszczególnych językach. • Mikroskop trafił w szybę. Marek zbił szybę. jak różni się znaczenie przykładów w poszczególnych D rach i określ. Mamo. Spotkanie trwało od dziesiątej wieczór bez przerwy do drugiej nad ranem.

Jeśli się wymówi ten sam wyraz kilka razy lub jeśli się poprosi o jego wypowiedzenie różne osoby. że wyraz ten został wymówiony „tak samo".Wpr°' T* tym właśnie zasadza się różnica pomiędzy fonetyką i fonolo-• Fonetyka bada głoski jako dźwięki. jak wiemy.5). „pierwszą literę alfabetu". hotentoc-ko-buszmeńskie języki Afryki Południowej (Khoiń). niezależnie od roli. Na przykład Tajowie słyszą różnicę między „p" w angielski słowach pie (wymawiane z przydechem) i spy (bez przydechu). Sylaby tworzą wyrazy. które są budowane według Okr słonych wzorców akcentowych. ą. Pisownia a wymowa Niektóre języki (np. mają ponad sto fonemów. które rozróżniają użytkownicy innego J? zyka.1.1. Ale w języku polskim relacja między wymową a pisownią jest. rz). Są również problemy z oznaczaniem nosowości. wyjaśnimy w podrozdziale 5. znaków diakrytycznych. redukcja itp. miękkości i dźwięczności. a wśród nich skomplikowany system tzw. np. daleka od jednoznacznej odpowiedniości. Wyrazy z kolei łączą się w zdani które mają typowe dla danego języka kontury intonacyjne. np. u i ó.1. Natomiast fonologia bada głoski według tego. choć Francuzi siy między tymi dźwiękami różnicę. 5. Niektóre języki mają mniej fonemów (japoński około 20).form dźwiękowa poszczególnych słów może się znacznie zmienić wskutek takich procesów jak upodobnienie (asymilacja). Wprowadzenie: fonetyka i fonologia Ludzie potrafią wymówić praktycznie nieograniczoną liczbę głosek. W języku polskim est około 40 kategorii funkcjonalnych jednostek dźwiękowych zwa-iych fonemami (dlaczego „około". jest więcej fonemów niż liter alfabetu (mimo że język polski wzbogacił alfabet łaciński przez wprowadzenie nowych liter np. w całej ich złożoności i róż-^orodności. ch i h. a mianowicie z kategoryzacją. rz i ż. np.1. czyli każdy fonem jest zawsze reprezentowany przez tę samą literę i odwrotnie. t. tj. Zasada fonetyczna pole- . jak są kategoryzowane rzeź rodzimych użytkowników danego języka. mlasków. W skali światowej liczba ta lokuje go mniej więcej pośrodku. Kategorie dźwięków jednego języka niekoniecznie odpowiadają tym. hiszpański) mają system graficzny. Jednakże pomimo tych różnic uznajemy. Po nie Japończycy nie słyszą różnicy między dźwiękami „l" i „r > na _ miast Polacy postrzegają je jako różne. np. Procesy te umożliwiają szybkie i skuteczne wytwarzanie i przekazywanie mowy.niczeniom. Podobnie jest z językiem pisanym. jaką pełnią w danym języku. Z kolei dla Polaków samog ski w wyrazach ten i cień brzmią identycznie. oraz dwuznaków. Znajomość danego języka polega między innymi na umiejętności kategoryzowania dźwięków: przyporządkowania wielkiej ich różnorodności do określonych kategorii. który jest (niemal) fonemiczny. Po pierwsze. w ć. Niektóre fonemy reprezentowane są przez kilka znaków.grupach wyrazowych lub zdaniach . Są rozmaite tego przyczyny. Bywa też odwrotnie: litera i reprezentuje dwa fonemy /i/ oraz /i/. Choć symbole podane poniżej mają różne kształty. Pisownia polska opiera się przede wszystkim na dwóch zasadach: onetycznej i etymologiczno-morfologicznej. 5. 5. inne. za każdym razem wymowa będzie nieco inna. uważamy. że wszystkie one reprezentują ten sam element graficzny. czyli umiejętnością postrzegania różnych form jako przedstawicieli tej samej kategorii. W wi kszych jednostkach . ż. wadzenie:foiiet^arfonologia_ 149 Aa A Mamy tu do czynienia z pewną bardzo ogólną umiejętnością poznawczą. K o-rej nie dostrzegają rodzimi użytkownicy języka angielskiego. sz.

W powszechnym użyciu jest międzynarodowy alfabet fonetyczny ustalony przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (API). nie poczujemy żadnej wibracji. kasa. [d]. 5. wiązadła głosowe muszą się zsunąć^ Powietrze wydobywające się z płuc napotyka tę przeszkodę rośnie zatem ciśnienie powietrza pod nią. ustnej i nosowej) i ruchy narząd0 mowy: języka. Natomiast gdy powiemy pss*/. doprowadzając do gwałtownego rozsunięcia wiązadeł. Głośnia to szczelina pomiędzy wiązadłami głosowymi . w fonetyce stosuje się system transkrypcji.fałdami mięśni (ściślej mówiąc pasemkami tkanki łącznej stanowiącymi zakończenia fałdów). Wracają one następnie do pozycji wyjściowej. Artykulacja to tworzenie barwy poszczególnych dźwięków. w której każdemu symbolowi odpowiada określona wartość dźwiękowa. które mogą się zsuwać lub pozostać rozchylone. ale juror. np. ławka a] bo ława. poloniści na ogół preferują alfabet slawistyczny i nim posługiwać się będziemy w niniejszym rozdziale. przechodzenie powietrza przez przewód głosowy 5. [o] i [m] są głoskami ^wiecznymi. podniebienia miękkiego.2. szczęki. Jak powstają dźwięki mowy W procesie wytwarzania dźwięków mowy można wyróżnić dwa główne stadia: fonację i artykulację. jabłko. ławek. Niekiedy piia uwarunkowana jest tradycją (król. U mężczyzn częstotliwość waha się między 80 a 150 cykli na sekundę (czyli ner-u kobiet między 120 a 300 herców.powstają głoski bezdźwięczne. O barwie danego dźwięku decyduje specyficzne ukształtowanie Ka-nału głosowego (jamy gardłowej. Zasada etymologiczno-morfologiczna polega na uI n5 ^u powiązań pomiędzy formami wyrazowymi. sinus).1 Fonacja Trzymając rękę na szyi podczas wymawiania słowa dom możemy poczućVibrację To drgają struny głosowe.powstają głoski dźwięczne.3). morze bo morski. może bo mogę. ipj.Sa na stałej odpowiedniości między fonemami i literami. 5. za tzw. Gdy powietrze przechodzi swobodnie przez otwartą głośnię . . 0„naf Aby powstała dźwięczność.1. Poniż przedstawimy bardziej szczegółowy opis aparatu fonacyjnego i ar y kulacyjnego. a w wypadku zayczeń stopniem przyswojenia obcej wymowy (jury. Choć używa go część autorów polskich. wziął */jabuko/ */vziouu/ (dalsze przykłady podano w podrozdziale 5. Używanie wymowy literowej w języku poi150 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOG) skim jest często objawem hiperpoprawności (przesady poprawnościowej). Jeśli powietrze drga wskutek szybkiego i wielokrotnego zsuwania i rozsuwania wiązadeł . warg itd.2. Rys!. ts] i [t] to głoski bezdźwięczne. np.2. Fonacją nazywamy modulowanie przepływającego przez głośnię powietrza. agan. brzeg). Symbole fonetyczne Ponieważ pisownia nie reprezentuje wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. rudy. 'eastng. „jabłkiem Adama"). Omenie ponownie wzrasta i cykl zostaje powtórzony Pojedynczy ^kl otwierania i zamykania głośni trwa bardzo krótko.4. u dzieci może być jeszcze . jest t™ P^ywrócenia odpowiedniości między wymową a pisownią ten/ f ' Wymowa^terowa>nP-wymawianie angielskiego wyrazu of3n/ zamiast /ofn/. Powietrze wydychane z płuc przechodzi przez głośnię (umiejscowioną w krtani.. np. której efektem są formy błędne. a drganie ^ nazywane jest w fonetyce dźwięcznością.

że przy ich wymawianiu powietrze napotyka przeszkody (łac. gdy wiązadła głosowe są całkowicie rozchylone. [n]. brzmiący. Tworzą one klasę tzw. [n]. obstruens „zagradzający. tym wyższy ton. Percepcja wysokości dźwięku jest zatem zależna od częstotliwości podstawowej tonu krtaniowego. Z oczywistych względów nie można mówić o wysokości tonu głosek bezdźwięcznych (a także szeptu). nazwanych tak z racji tego. [ć'] Chile. Należą tu nosowe [m]. Powietrze docierające z płuc do krtani nie napotyka żadnej przeszkody i swobodnie przepływa przez głośnię. np. Częstość drgań decyduje o wysokości dźwięku: im wyższa częstotliwość. [v'] willa. Jak powstają dźwięki mowy Rys. rozlegający się"). obstruentów (spółgłosek właściwych). Bezdźwięczność ma miejsce wtedy. Oto przykłady: [m] matka [n] natka 5 2. zatykający"). Kanał głosowy i miejsca artykulacji 153 jama nosowa podniebienie twarde palatalne dziąslowe wargi wargowe . [ń]. nie można ich również intonować. Oto wykaz polskich obstruentów: dźwięczne [b] bas [d] dom [d] drzeć [g] góra [v] waza [z] zad [ż] żal [r] klechda [3] dzwon [3] radży [ź] ziać [3] dzień [g] gitara bezdźwięczne [p] pas [t] tom trzeć kura faza sad szal wachta cwał raczy siać W [k] [f] [s] [S] [x] [c] [5] [ś] [ć] [K] cień kita Ostatnie trzy pary to spółgłoski miękkie. [n]. które są z zasady dźwięczne można je nucić (łac. płynne [r] i [1] oraz glajdy [i] i [u]. Druga ważna grupa spółgłosek to sonoranty (półotwarte). wszystkie inne występu-} ją też w wersjach zmiękczonych. Wiele głosek występuje w parach dźwięczna: bezdźwięczna. 2. sonorus „dźwięczny.152 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIĄ wyższa. czyli modulować ich wysokości.

r. które dzielą się na: . które utrudniają przepływ powietrza. Spółgłoski opisuje się za pomocą dwóch parametrów: miejsca artykulacji. c. l. . 154 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA 5. i] . luJ pomyśl).3.2. czyli stopnia i typu zbliżenia narządów mowy.2. Ze względu na miejsce artykulacji spółgłoski polskie dzielą się na: dwuwargowe [p. mogą też być ubezdzwięczmone (np. ń. Spółgłoski Spółgłoski i samogłoski różnią się od siebie głównie stopniem zbliżenia narządów mowy w kanale głosowym. s. d. n. [H list)'.nos nosowe ——— zęby zębowe szczęka krtań ^podniebienie miękkie welame języczek /uwularne (języczkowe) jama ustna jama gardłowa przełyk andrzejki koń bank reszta laska laska bajka one. Drugim podstawowym komponentem w wytwarzaniu mowy jest stępnych podrozdziałach. 3. Y.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka a tylną częścią podniebienia twardego welarne (tylnojęzykowe) [k. ruchomy narząd mowy (czyli arty-kulator . ź. występują również w wersjach (np. b. ć.zwarcie/szczelina między przodem języka a dziąsłami palatalne (twardopodniebienne.3. u] . Artykulacja . velum). czyli miejsca maksymalnego zbliżenia narządów mowy i sposobu artykulacji. górnych zębów lub jakiejś części podniebienia).zwarcie lub zbliżenie między tyłem języka i podniebieniem miękkim (łac. ż. m] . v] — szczelina między dolną wargą i górnymi zębami zębowe [t.palatum). 3] . Spółgłoski cechuje obecność zapory lub przewężenia.1. s. x] . .zwarcie/szczelina między przednią krawędzią języka a górnymi zębami dziąstowe [t. . oprócz glajdu [i].zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka i przednią częścią podniebienia twardego -postpalatalne [?. g. 3] . 5. g. g.zazwyczaj wargi lub jakaś część języka) zbliża się do arty-1 kulatora nieruchomego (np. Miejsca artykulacji Przy wymawianiu spółgłosek.zwarcie pomiędzy górną i dolną wargą wargowo-zębowe [f.prepalatalne [ś. x. przy stosunkowo niewielkim zakłóceniu przepływu powietrza i szerokim kanale głosowym. n. d. z. które przedstawiają charakterystyk sp głosek i samogłosek. ć. 5. Samogłoski natomiast cechuje charakterystyczne ukształtowanie jamy ustnej. od łac.

artykułowane przez zwężenie szczeliny miedzy tyłem języka a języczkiem. g] . ć. głoską uderzeniową (np. np.krótkie. \V tradycji polonistycznej stosuje się często bardziej rozbudowane nazwy miejsc artykulacji. przy jednoczesnym opuszczeniu bocznych krawędzi języka . 5. d.3. 3. Y] . prepalatalne nazywane są środkowo-językowo-prepalatalnymi. k. 3. powietrze przeciskające się przez nią wywołuje charakterystyczne tarcie zwarto-szczelinowe (afrykaty) [c.zwarcie między przednim brzegiem języka i dziąsłami. 5. tył języka). q] . amerykański „flap" [r] . 156 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOGIA Tabela 1. mamy do czynienia z tzw.przepływ powietrza przez jamę ustną jest zablokowany. ś. ć.ruchomy artykulator (czubek języka w polskim. jeśli uderzenie jest jednokrotne. x. d. t. w których po głosce zwartej następuje natychmiast szczelinowa w tym samym miejscu artykulacji: zwarcie przechodzi stopniowo w szczelinę. ń. n.1).W różnych językach występują spółgłoski uwularne (języczkowe). s. 3] . jednakże funkcjonujące w sylabach jako spółgłoski (por. b. powodując zamiast eksplozji charakterystyczne dla szczelinowych tarcie nosowe [m. ź. Polskie spółgłoski Miejsce artykulacji Sposób artykulacji dwu-war-gowe war-gowo-zębowe zębowe dzią-słowe prepa-latalne .szczelina między arty-kulatorami. z.głoski dwufazowe.2.występujący między samogłoskami wariant fonemu /t/) glajdy (półsamogloski) [i.powietrze wydostaje się przez powstałe szczeliny wibracyjne (drżące) [r] . łut [uut]. [i] jest niezgłoskotwórczą wersją [i]. Takie samogłoski nazywamy niezgłoskotwórczymi. francuskie [R]. np. Ze względu na sposób artykulacji wyróżnia się następujące kategorie spółgłosek: zwarto-wybuchowe [p. np. t. s. u] . n. niestabilne dźwięki o cechach samogłosek.zwarcie między artykulatorami (a następnie gwałtowne rozwarcie) szczelinowe (trące) . a [u] — niezgłosko-twórczą wersją [u]. które w wymowie niektórych Polaków zastępuje W. Sposób artykulacji Sposób artykulacji określa stopień zbliżenia narządów mowy. v.[f. kij [kil). np. wydobywa się ono przez jamę nosową dzięki opuszczeniu podniebienia miękkiego boczne (lateralne) [\] . wielokrotnie uderzając o artykulator nieruchomy (dziąsła. ż. we francuskim [R] języczek) drga w wypływającym strumieniu powietrza.6.

postpa-latalne welar-ne zwarto--wybuchowe P b t d t 4 * kg 9 szczelinowe f v s z s ż ś ź X TT zwarto--szczelinowe c 3 e 3 ć 3 .

nosowe m n n ń g boczne 1 wibracyjne r .

Ponieważ język jest głównym narządem determinującym kształt jamy ustnej. artykulacje dodatkowe (sekundarne. Artykulacje dodatkowe O barwie spółgłosek decydują obok miejsca i sposobu artykulacji tzw. Samogłoski trudniej jest dokładnie opisać. welaryzacja dodatkowe podniesienie tyłu języka do podniebienia miękkiego. Nie umieszczono ich w tabeli l. [paiski].dodanie rezonansu nosowego przez opuszczenie podniebienia miękkiego. labiali-zacja . 5. o mniejszym zbliżeniu artykulatorów niż w artykulacji prymarnej (welarnej). a różne samogłoski zawdzięczają swoją barwę temu. Dla języka polskiego charakterystyczne są: palatalizacja (zmiękczenie) .odmiany polszczyzny różnią się w warstwie dźwiękowej przede wszystkim samogłoskami. często trudno jest opisać dokładnie kształt przyjęty przez jamę ustną.3. Samogłoski Jak pamiętamy z poprzedniego podrozdziału.3.1. np. męski. w języku angielskim. samogłoski opisuje się przede wszystkim za pomocą terminów określających położenie masy języka.2. (c) samogłoski mają wiele regionalnie i społecznie uwarunkowanych wariantów.dodatkowe zaokrąglenie warg. w artykulacji spółgłosek strumień powietrza natrafia w kanale głosowym na jakąś przeszkodę.4. różnych od wymowy standardowej . towarzyszące). jak wspomniano w podrozdziale 5. wszystkie polskie spółgłoski twarde mają swoje zmiękczone warianty. a to z trzech powodów: (a) ponieważ w kanale głosowym nie ma zwarcia ani wąskiej szczeliny. artykułowanymi przy stosunkowo szerokim kanale. Ważne są tu dwa parametry: (a) przednie / tylne: w najwyższym położeniu znajduje się przednia lub tylna część języka . Samogłoski są natomiast dźwiękami otwartymi. (b) kategorie samogłoskowe mają znacznie większą niż spółgłoski skłonność do nakładania się na siebie i zlewania.dodatkowe podniesienie środka języka ku podniebieniu twardemu.glajdy i y 5. np. pański [meuski]. w języku polskim występują nosowe glajdy [I]. tak samo dzieje się np. aby uwydatnić prymarne cechy artykulacyjne nazalizacja (unosowienie) . że jama ustna przyjmuje wiele różnych kształtów. [u].

Omówimy również dyftongi (dwugłoski): połączenia samogłosek stanowiących wspólnie centrum sylaby. S^fos° Pamiętajmy.(b) wysokie / niskie (lub też przymknięte / otwarte): stopień wzniesienia języka. Ponadto bierze się pod uwagę następujące czynniki: (a) układ warg: mogą być zaokrąglone. Biorąc pod uwagę cztery skrajne pozycje języka na osi przód-tył i nisko-wysoko otrzymujemy: [i] wysoka i przednia [u] wysoka i tylna [a] niska i przednia [a] niska i tylna Można to przedstawić graficznie za pomocą czworoboku samogłoskowego. 5. natomiast pomiędzy [u] i [a] ustalono pozycje dla [o] i [D]. Jeśli jednak samogłoski te wymówimy z układem warg odwrotnym. Samogł°^i do rcłl) takich j L. że przy szeroko otwartych ustach język ma mniejsze pole manewru na osi przód-tył. że charakteryzujemy poisKie iu w . „idealnym" oraz samogłoskom standardowej polszczyzny. Pierwotne samogłoski podstawowe l W czasie wymawiania kolejnych samogłosek pierwotnych wargi stopniowo zmieniają układ od najbardziej płaskiego do najbardziej zaokrąglonego.4. Samogłoski podstawowe Ze względu na trudności z dokładnym określeniem pozycji języka fonetycy odwołują się do tzw. czyli stopniowo zmieniając go od najbardziej zai turecki.4. Mimo że oznaczania samogłoseK są w LA i est identyczna z podstawosamogłoska w polskim wyrazie Wn ^d^kmusimy pamię-wym W. co odzwierciedla fakt. spłaszczone lub neutralne (b) iloczas: samogłoski mogą być długie lub krótkie (w polskim nie jest to istotna cecha) (c) nazalizacja (unosowienie): samogłoski mogą być ustne lub nosowe. Pomiędzy pozycjami dla [i] i [a] ustalono dwie dodatkowe równoodległe pozycje reprezentujące [e] i [e].2. Tabela 3. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się tzw. Tabela 2.^°8^^?^i^. które są punktami odniesienia stanowiącymi podstawę klasyfikacji wszystkich innych samogłosek. 158 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOG 159 IĄ 5.mołW«yctego«yn^ do samogłoski tac.4. ^bole używane do głoskę w relacji do tych J^^ie kwestiąkTnwencji. ze Bamogodbp«dat a ^ ^ i gdy opisujemy B. samogłosek podstawowych. ściśle określone pozy-cje. Według przyjętej konwencji ma on krótszą podstawę.1. W efekcie otrzymano osiem pierwotnych (prymarnych) samogłosek podstawowych. Przy ich wymawianiu język przyjmuje pewne typowe. Wtórne samogłoski podstawowe y ie20 uzyskamy osiem wtórnych i 5. samogłoskom podstawowym.

[t] nieaspirowane. którymi określa się „rodziny dźwięków" i kontekstom. Fazy przejściowe nie są jednak percep cyjnie istotne . aby uważać te dwa różne fonetycznie „t" za warianty tego samego dźwięku. wymówione z przydechem. istnieją istotne powody.4.półsamogłoskę). Często dyftongi te słyszy się wym hjperpoprawnej" wymowie takich wyrazów jak gąbka [gompka]. Definicje W języku angielskim dźwięk „t" w wyrazie top brzmi inaczej niż „t" w wyrazie stop: ten pierwszy to [th] aspirowane. Przybliżone pozycje samogłosek polskich na czworoboku samori skowym Ponadto w obustronnym sąsiedztwie spółgłosek miękkich oraz [i] występują podwyższone i uprzednione [a] (niania). scentralizowane i podwyższone [o] (ciocia). zmienia się stopniowo barwa dźwięku. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się terminom.1. w których mogą wystąpić „członkowie" danej „rodziny".podstawowej. Jednakże o dyftongach mówi się tylko w niesieniu do realizacji fonetycznej tzw.głosek zapisywanych w ortografii jako ą wygłosie (na końcu wyrazu) i przed spółgłoskami szczelinowy 5. [e] . w którym są użyte. Ponieważ podobne konwencje ^ą ^. tędy [tendy] : *[goupka]. Podobnie jest z dźwiękami: mogą one mieć wiele wariantów zależnych od kontekstu. we francuskim i słowackim natomiast spotykamy dyl-tongi wstępujące. a [monka]. 5. to drugie . gdzie bardziej wyrazisty jest komponent drug1-Gdy język zmienia pozycję w czasie wymawiania dyftongu.ważna jest tylko jakość początkowa i końcowa. 5. W języku angielskim i niemieckim wyrazistszy jest komponent pierwszy . Jeden z komponentów dyftongu jest mocniejszy i bardziej donośny niż drugi (ten słabszy często symbolizowany jest przez glajd . W języku polskim można by potraktować jako dyftong każde wy stepujące w obrębie jednej sylaby zestawienie samogłoska + SlaJ lub glajd + samogłoska.mamy tu do czynienia z dyftonganu zstępującymi. awia się je jako dyftongi [ou]. transkrypcja fonemiczna Jeden wyraz może mieć wiele różnych znaczeń i dokładne znaczenie danego wyrazu nie jest zupełnie jasne dopóki nie użyje się go w kontekście. samogłosek nosowy Współczesna polszczyzna nie ma w żadnym kontekście jednogw wej realizacji [5]. konwencie są stosoware w innych językach. jak zobaczymy. *[teudy]. 5 5. scentralizowane [ii] (Józio) oraz podwyższone [e] (cień). Jednakże. Termin fonem odnosi się do tej bardziej abstrakcyjnej . *[mouka].5.5.^ w ^ «" polski ma pujące samogłoski: [i] kit [y] byt [e] sen [a] Zaś [o] rok [u] but d160 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLon Tabela 4 przedstawia przybliżone umiejscowienie tych głosek czworoboku samogłoskowym.3. [eu]. Fonemy i allofony. Dyftongi języka polskiego Dyftong (dwugłoska) to sekwencja dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby. a Tabela 4.

czyli użycie któregokolwiek z nich nie wpływa na znaczenie wypowiedzi. np. Para minimalna to para wyrazów. fonemy umieszcza się w nawiasach ukośnych //. w pat. Mamy wtedy do czynienia z dystrybucją komplementarną. Jeśli w wyrazie lado wymówi się [d]. Polega on na wyszukiwaniu par minimalnych. że [ph ] i [p] nie należą w angielskim do różnych fonemów. dźwięki A i B należą do różnych fonemów. W języku angielskim aspirowane i nieaspirowane bezdźwięcznt spółgłoski zwarto-wybuchowe traktowane są jako warianty tego sa| mego fonemu. /phaa/ „rozdzielać" i /paa/ „las". 5. będzie to inny wariant wymowy tego wyrazu.5. I tak para minimalna pat „klepać" : bat „nietoperz" potwierdza. języczkową drżącą [R] i szczelinową [K]. np. czy dwa dźwięki w danym języku należą do jedne-' go fonemu. Głoski[d] ^l („seplenione" [z]) występują w angielskim i hiszpańskim. Różne języki klasyfikują swoje dźwięki w różny sposób. a allofony takie nazywamy pozycyjnymi. w różnych kontekstach: gdzie występuje jeden. Rys. Fonem i jego allofony t (fonem) [th] (allofony) w . ale nie zmieni znaczeń tych wyrazów. Zgodnie z konwencją. do „strona" [laóo]. W języku niemieckim fonem /r/ może być fakultatywnie reprezentowany przez drżącą zębową [r]. a w tej samej pozycji drugiego wyrazu występuje dźwięk B. cat.w nawiasach kwadratowych [ ]. 3. Allofony fakultatywne spotykamy również w języku polskim. Podobnie będzie w polskim. że /p/ i /b/ to różne fone-my języka angielskiego (podobnie w polskim pas : bas).jednostki. Ula rodzimych użytkowników języka angielskiego te głoski są różne (są kategoryzowane jako dwa różne fonemy) i rozróżniają znaczenia wy162 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA razów (den „nora" vs. tam nigdy nie po-'a\vi się drugi i odwrotnie. W hiszpańskim są to jedynie warianty tego samego fonemu: [d] występuje w nagłosie (na początku wyrazu). gdy allofony pojawiają . Oto kilka przykładów: (a) w języku angielskim aspirowane bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe. występujące na początku sylab i nieaspirowane. then „wtedy"). uderzeniowy flap [r]. sceniczne [ł] i zmiana ta nie powoduje zmiany znaczenia. występujące po [s] są pozycyjnymi . Natomiast niemożliwość skontrastowania (ułożenia w pary minimalne) [sph ai] i [spai] czy [ph ai] i [pai] potwierdza. czy też do dwóch różnych fonemów. Przykład ten ilustruje prosi sposób ustalania. tat) nie jest fonologicznie istotny. wyraz głowa może mieć zamiast glajdu [u] tzw. natomiast w syjamskim należą one do różnych fon< mów. Mówimy.2. a allofony (albo ogólniej mówiąc głoski rozpatrywane w ich aspekcie fonetycznym) . że [t] i [th] to allofony tego samego fonemu /t/. Jeżeli tej różnicy odpowiada różnica w znaczeniu wyrazów. jeśli zamienimy [e] w set i podwyższone [e] w sieć będzie to może trochę dziwnie brzmiało. a [o] pomiędzy samogłoskami. Głoski o różnym stopniu aspiracji są wariantami (allofonami) fakultatywnymi swoich fonemów. że w pewnej pozycji pierwszego wyrazu występuje dźwięk A. donde „gdzie" [donde] i la. np. ale nie inny wyraz. r""-"_j__________ Z inną sytuacją mamy do czynienia wtedy. które różnią się jedynie tym. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna Stopień nasilenia przydechu (aspiracji) w wymowie angielskich zwarto-wybuchowych (np. Podobnie zastąpienie [r] języczkowym „francuskim grasejowanym" [R] nie będzie różnicowało znaczeń. której [t] i [th] są realizacjami.

Jeśli zatem wyrazy angielskie pie i spy zapisane zostaną fonemicznie jako /pai/ i /spai/. które w innych interpretacjacł traktowane bywa jako wariant fonemu /u/. [t ] występuje przed [i] oraz [i] (tik. Transkrypcja fonetyczna jest bowiem bardzo szczegółowa. (b) w języku polskim głoski [t]. wariant pozycyjny [e] (sieć. których są allofonami. angielskie samogłoski są dłuższe przed spółgłoskami dźwięcznymi niż przed bezdźwięcznymi: warianty dłuższe i krótsze są zatem w dystrybucji komplementarnej. którą zyskuje się przez długą praktykę. Zasady transkrypcji To. centralne (wariant podstawowy) i allofony bardziej peryferyjne. W wielu analizach językoznawczych wystarcza odwołanie się do transkrypcji fonemicznej (fonologicznej). Słuszne wy-| daje się przyjęcie listy 40 fonemów: /i/ /u/ /y/ Id /o/ lal lii /u/ t\J /u/ " NI Kl /z/ M Izl /s/ /ź/ /ś/ /x/ /b/ /p/ /d/ /t/ /g/ /kV /g/ /k/ /3//C//3//C//3//Ć/ Czterdziestym fonemem jest /V. Mówiący zazwyczaj nie uświadamiają sobie w pełni. /k/.5. a ponadto całą serię wariantów fakultatywno-pozycyjnych unosowionych i ubezdźwięcznionych.fakultatywnie przed dziąsło-wym [sl (trzeba). •i'' 164 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGU celem jej jest oddanie jak największej liczby szczegółów i zapisanie wszystkich cech fonetycznych głosek. (c) polski fonem Id ma wariant podstawowy [e] (set. a [t] . że /p/ w nagłosie sylaby akcentowanej jest aspirowane. obligatoryjnie między spółgłoskami miękkimi oraz między miękką a /i/. Uzupełnieniem zapisu fonemicznego. Inwentarze fonemów w językach świata nie są duże: zasób fonemów większości języków mieści się w przedziale 30-50. to reguła realizacyjna przypomni nam. Intuicje rodzimych użytkowników danego języka odzwierciedlają bowiem bardziej znajomość jego struktury fonemicznej niż jego materii fonetycznej. /t/.3. że polski ma około 40 fonemów: mimo że językoznawcy odwołują się do intuicji i świadomości językowej rodzimych użytkowników języka. Podobnie ma się rzecz w wypadku polskich wyrazów set /set/ i sieć /śeć/: reguła realizacyjna przypomni nam. tiara). Posługiwanie się tym zapisem wymaga wprawy. [t ] i [t] to allofony pozycyjne fonemu /t/: [t] jest wariantem podstawowym (swobodnym). jest w rzeczywistości transkrypcją fone-miczną. Widzimy tu działanie efektów prototypowych: fonem jako „rodzinę dźwięków" postrzega się jako kategorię. „szerokiej" transkrypcji głoski reprezentowane są przez symbole tych fonemów. Anglicy uważają /p/ w pie i /p/ w spy za „ten sam" dźwięk: dopiero po zdobyciu pewnej wiedzy z zakresu fonetyki zaczynają postrzegać między nimi różnicę. Powiedzieliśmy wcześniej. (d) w języku niemieckim fonem /r/ ma wokaliczny (samogłoskowy) wariant pozycyjny [w] po długich samogłoskach na końcu wyrazu i przed spółgłoskami. w którym jeden symbol] odpowiada jednemu fonemowi. której elementami są allofony prototypowe. 5. jak wiele al-lofonów istnieje w ich języku. w słownikach dla cudzoziemców. jeść). jest zestaw reguł realizacyjnyc określających jak dany fonem jest realizowany w danym kontekście (który allofon go tam reprezentuje). to jednak podaj? własne propozycje w kwestii statusu fonologicznego niektórych gło sęk. Inwentarz polskich fonemów waha się od 37 do 41. np. że Id pomiędzy spółgłoskami miękkimi jest podwyższone. jest to zatem allofon „fakultatywno-pozycyjny". jeśli nie poprzedza go /s/. . W tej mniej szczegółowej.allofonami /p/. jest). co zwykle nazywane jest transkrypcją fonetyczną.

W takich językach nie mogą wystąpić obok siebie dwie spółgłoski.zależnie od kontekstu . które w angielskim nie 168 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGI. rozziewem. W pisowni hiszpańskiej nie oznacza się różnicy między [d] i [6]. z grupami spółgłoskowymi mogącymi wystąpić i w nagłosie (na początku).6. np. u/. Takie opuszczenie głosek. /kt/. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. W niektórych językach w centrum sylaby mogą wystąpić również spółgłoski sonorne (ang. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczeniowej)./u/. Większe jednostki fonologiczne j* • Opisując system fonologiczny jakiegoś języka. Z kolei angielski dopuszcza sylaby o dość skomplikowanej budowie.7. jak dźwięki łączą się w większe jednostki. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. wypowiedzenie) to te odcinki ciągu mowy. j. czyli wstawienie dodatkowej głoski aby uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. upraszczanie wymowy. r. zdjąć. ko. Jedną z nich. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . Język polski może mieć w nagłosie także /z/ + dźwięczna zwarto-wybuchowa = A. który może być otoczony przez elementy o mniejszej sonorności (spółgłoski). splice. spray. mającą fundamentalne znaczenie we wszystkich językach.as. ton i intonacja. które posiadają ośrodek (centrum. np. nazywamy elizją.fonemiczna w angie. nie wystarczy podać listy fonemów i ich allofonów. Sylaba Trudno jest podać dokładną definicję terminu „sylaba". Dopuszcza również w nagłosie /gd/. /pt/. ze szkoły (nie z sklepu. Aby go uniknąć. zbroja. np. 5.7.2. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). /tk/. naiwny /naiivny/.a Uwzględniona w pisowni. /kn/. np.si. W pisowni angielskiej nie oznacza się aspiracji. Konieczne jest również opisanie. ponadto każda sylaba musi kończyć się samogłoską. little [litl]. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczenie„ Nat„m. i.1. W ciągu mowy występują zatem przemiennie elementy o większej i mniejszej donośności. i. zwłaszcza w wymowie potocznej.\ operacja /ko?operacia/ i glajd /U. jakie mogą w nich wystąpić. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie.un i wobec tego 2osta. spray /sprei/. angielskie słowo handbag/h&ndb&g/ „torebka"' może w szybkiej wymowie brzmieć /hsembasg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —»/mb/. jest sylaba. mamy do czynienia z tzw. i w wygłosie (na końcu): np. twelfths /tuelfBs/. Sylaba i inne jednostki suprasegmentalne (wyraz. u/. zdławić. Niemniej jednak nie każda kombinacja spółgłosek jest możliwa: grupa nagłosowa 3-spółgłoskowa może składać się tylko z /s/ + bezdźwięczna zwarto-wybuchowa + /1. fraza. i mniej starannej. Elizją Głoski często bywają opuszczane. np. Może to być przejaw wymowy . 5. 5. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe.Transkrypcja fonemiczna jest jakby „idealnym" zapisem ortograficznym. Języki różnią się między sobą co do rodzaju sylab.6. zgładzić. w obrębie których funkcje fonologiczne pełni akcent. /i/. ale ze sklepu. swobodnej. r. czeskie krk [krk]). który dopuszcza tylko sylaby o strukturze (C) V: fakultatywna spółgłoska (C) i obligatoryjna samogłoska (V). szczyt) samogłoskowy o maksymalnej donośności (sonorno-ści). Można myśleć o sylabach jako jednostkach. Epenteza Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. z szkoły). Istnieją języki takie jak maoryski.1. 5.

wymowa warszawska: [but meuski]. po dźwięcznych jako /z/ dogs /dogz/. 5. np. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. że jedna głoska czyni głoskę sąsiednią podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodobnienie całkowite). kwas [kvas] > [kfas]. w języku polskim socjalizm *[socialis]. sześćdziesiąt *[seśĆ3eśont] zamiast [seźśeśSnt]. tik [t'ik]. [but olka]. 168 : FONETYKA I FONOLOGIĄ 5. natomiast jeśli wpływa na głoskę następującą po sobie . a w welarne przed we-larnymi good girl [gud ga:l] > [gug ga:!]. mamy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. jest to proces polegający na tym. Asymilacja Asymilacja.1. W języku polskim /vl ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. rozdźwięk [roz3vieqk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pses sybe]. np. np. Dźwięki w kontekście 169 i mniej starannej. please you [pli:z iu] > [pli:3u]. but Olka [bud olka]. /z/: did you [did iu] > [did 3u]. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. np. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub N wywołuje zmiękczenie. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruenty ulegają udźwięcznieniu.7. Opisane w podrozdziale 5.z asymilacją postępową (progresywną). Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. Epenteza . 5. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. w polskim dialekt [d'ialekt].•• __ Asymilację postępową ilustruj ą oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języku angielskim. np.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. szansa [śansa]/[sausa]. W wy głosie fakulta-tywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr].3. róg ulicy [rug ul'icy] (por. czyli upodobnienie. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach /t/. W angielskim zmiany pod wpływem l\/ są jeszcze bardziej widoczne. a niekiedy wręcz niepoprawne. zjadł [zjatu]. np. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie.7. pism [pism]. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim. w angielskim can't [ka:nt]. np. które zmieniają się w dwuwargowe przed dwuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. /s/. /d/. np.niestarannej. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. Uzwiv^. angielskie słowo handbag/hsndbceg/ „torebka" może w szybkiej wymowie brzmieć /hasmbaeg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —> /mb/. W wymowie krakowsko-poznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [pupm]. jabłko [japuko].7. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ cats /ksets/. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów.3. róg Basztowej [rug bastovei]. mań [mam]. [ruk ul'icy]. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle].ifeanie [ukańe]. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. but zimowy [bud źimovy].

w polskim dialekt [d'ialekt]. czyli upodobnienie. W wygłosie fakultatywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. W angielskim zmiany pod wpływem /i/ są jeszcze bardziej widoczne.3. np. W wymowie krakowskopoznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. Opisane w podrozdziale 5. ^st to proces polegający na tym. po dźwięcznych jako Izl dogs /dogz/. np.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. natomiast j?li wpływa na głoskę następującą po sobie .Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. róg ulicy [rug uPicy] (por. np. a w welarne przed we-larnymigoodgirl [gud gs:ł] > [gug gs:l]. np! w języku polskim socjalizm *[socialp].7. mań [mam]. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . kwas [kvas] > [kfas]. /i/. Może to być przdaw wymowy niestarannej. np. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. rozziewem. (progresywną). zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach/t/. w angielskim can't [ka:nt]. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. Asymilacja Asymilacja. tik [t'ik]. 5. /d/. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe.zjadł [zjatu]. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. [but olka]. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ c<its /kasts/. które zmieniają się w dwuwargowe przed dtyuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. łkanie [ukańe].7. pism [pism]. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii.2. . wymowa warszawska: [but meuski]. m^iy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). but zimowy [bud źimovy]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [puprn]. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub /i/ wywołuje zmiękczenie. szansa [śansa]/[sausa]. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. że jedna głoska czyni głoskę sąsiedną podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodbnienie całkowite).z asymilacją postępów. nazywamy elizją. Aby go uniknąć./u/. zwłaszcza w wymowie potocznej. ze szkoły (nie z sklepu. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji.3. W języku polskim M ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. 5. np sześćdziesiąt *[seśĆ3eśontf zamiast [śeźśeśónt]. ale ze sklepu. m^my do czynienia z tzw.pleaseyou [pli:z iu] > [pli^u]. z szkoły). np. swobodnej. /s/. Elizja GHoski często bywają opuszczam. np. Izl: didyou [did iu] > [did y\]. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. but Olka [bud olka]. naiwny /naiiyny/. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). upraszczanie wymowy. Takie opuszczenie głosek. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruen-ty ulegają udźwięcznieniu.zależcie od kontekstu . czyli wstawienie dodatkowej głoski abv uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. [ruk ul'icy]. a niekiedy wręcz niepoprawne. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. rozdźwięk [rozjyienk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pseś sybe]. n>. Asymilację postępową ilustrują oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języka angielskim. jabłko [japuko]. . W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. róg Basztowej [rug bastovei]. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. kooperacja /ko?operacia/ i glajd /i/. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim.

nakładanie się fonemów nie stanowi problemu. Przy wymawianiu samogłosek i dyftongów (dwugłosek. Spółgłoski charakteryzuje się ze względu na miejsce artykulacji i sposób artykulacji. czyli układ narządów mowy charakterystyczny dla poszczególnych głosek.170 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAf Wydaje się. często występują łącznie. Redukcja występuje też w języku rosyjskim (np. np. zatem fonem to kategoria o charakterze bardziej psychologicznym niż fizycznym.7. Jeśli dwie różne głoski powodują różnicowanie znaczenia. „akanie"). natomiast w polskim tylko wyjątkowo (np. photoGRAphic [fouta'graefik]. czy wargowo-zębowa nosowa [m] w takich wyrazach angielskich jak comfort ['kAnjfat] i infant ['infant] powinna być włączona do fonemu /m/ czy /n/). Porównajmy staranną. np. w wymowie mniej starannej. Podsumowanie 171 5.8. że w licznych przykładach podanych powyżej wywołane przez procesy asymilacyjne zmiany w formach dźwiękowych wyrazów zmieniają strukturę fonemiczną tych wyrazów. dochodzi do zaniku samogłosek. Procesy złożone Procesy. w którym nieakcentowane samogłoski tracą swoją charakterystyczną barwę i przyjmują barwę centralnej słabej samogłoski [3]. w parze minimalnej . potoczną. Pomocne jest tu odwołanie się do systemu samogłosek podstawowych o ustalonych pozycjach masy języka na osiach wyso-ka-niska i przednia-tylna. oryginalny [orginalny]. Redukcja samogłosek Redukcja samogłosek to proces. czyli dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby) w jamie ustnej nie ma żadnej przeszkody i dlatego opisanie ich artykulacji jest trudniejsze niż w wypadku spółgłosek. phoTOgrapher [fa'tografa]. powolną wymowę angielskich fraz boys and girls. nawet niedbałą: [boiz aend ga:lz] [g3:lz aend boiz] [boiz and ga:lz] [ga:lz and boiz](redukcja samogłosek) [boiz an gs:lz] [ga:lz an boiz] (elizja) [boiz ag garlz] [ga:lz ang boiz] (asymilacja pod względem miejsca artykulacji) 5. Różne głoski mogą być wariantami tego samego fonemu. 5. Podsumowanie Fonetyka opisuje cechy fonetyczno-artykulacyjne głosek występujących w językach świata. Samogłoski podstawowe (czworobok samogłoskowy) tworzą układ odniesienia stanowiący podstawę klasyfikacji wszystkich samogłosek. w polskim [bud meuski] zamiast allofonu fonemu /t/ w wygłosie wyrazu /but/ pojawia się allofon fonemu /d/. np. angielskie wyrazy PHOtograph ['foutagra:f]. które wpływają na dźwiękową formę wyrazów w dłuższej wypowiedzi. W językoznawstwie kognitywnym. Biorąc pod uwagę takie i podobne przykłady (np. w fonetyce i fonologii stosuje się symbole fonetyczne ustalone przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne.4. mniejsze lub większe zwężenie.8. gdzie postuluje się płynność granic kategorii. wczoraj [fćorei]). która decyduje o dźwięczności lub bezdźwięczności głosek i artykulacje. niektórzy językoznawcy zakwestionowali teoretyczny status fonemu w ujęciu tradycyjnym. Fonologia zajmuje się opisem systemów fonologicznych poszczególnych języków (opisem systemu fono-logicznego danego języka). Funkcją fonemu jest rozróżnianie znaczeń. 5.7. np. prezydent [prezdent]. W opisie dźwięków uwzględnia się fonację. tzw. por.5. zwanej szwą. girls and boys z wymową szybką. Czasem. Ponieważ systemy graficzne wielu języków nie reprezentują wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. W angielskim przykładzie [gub boi] (<[gud boi]) allofon fonemu /d/ został zastąpiony allofonem fonemu /b/. zwarcie.

Są to allofony pozycyjne. to są one allofonami jednego fonemu. gdyż mogą pojawić się w określonych. L. Wierzchowskiej (1980). które zawierają również wprowadzenie do fonetyki ogólnej i zasady opisu fonologicznego. Które z podanych poniżej grup spółgłoskowych mogą wystąpić w nagłosie polskich sylab? rt.tkr.10. Zapisz w transkrypcji fonemicznej: wata łata chata sień jedz 2. Zalecana lektura Podstawowe wiadomości na temat fonetyki i fonologii znaleźć można w pracy B. 172 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAl Obok głosek w systemach dźwiękowych języków ważne są większe jednostki.pstr. Sylaba składa się z samogłoskowego szczytu (ośrodka) o największej donośności i (fakultatywnie) jednej lub więcej spółgłosek przed i/lub po samogłosce. Która wymowa poniższych wyrazów i fraz jest poprawna? (A może obie lub żadna z nich?) umysł [umysu] [umys] lipa [lypa] [lipa] lwowski [lvoski] [lvofski] trzy [cy] [esy] już zjadł Ijus zjat] [juś zjad] pięćdziesiąt [pieuśeśSnt] [pieńśeśout] na wiosnę [na v'iosneu] [na v'iosne] wiosną [v'iosn5u] [v'iosnom] brat Zenka [brat zeqka] [brad zerjka] 5.bg. Dukiewicz i I. Ćwiczenia i zadania 1. Urbańczyka (1990). 5. Na określone sylaby w wyrazach pada akcent wyrazowy. Polacy wymawiają nazwę czeskiego miasta Brno inaczej niż Czesi. natomiast akcent i ton są cechami sylab. Intonacja to melodia wypowiedzeń (fraz. znikają (elizja) albo też upodobniają się całkowicie lub częściowo do swoich sąsiadów (asymilacja). Lubasia i S. allofony są wariantami fakultatywnymi. [e] we wszystkich innych wariantach. wskutek których forma fonetyczna sylab i wyrazów może ulec zmianom i modyfikacjom. w obrębie których funkcjonuje akcent. M.grd.Ir. wzajemnie się wykluczających kontekstach: [e] między spółgłoskami miękkimi. Zapisz ortograficznie następujące wypowiedzenie: [ńenr rńnerixo] 4.pas i bas. zdań). [e] w ten i [e] w cień.Iś6. Podaj pisownię następujących wyrazów: /3ećak/ /3ez/ /Kędy/ /bemben/ /cyi/ 5. Do zapisywania allofonów używa się transkrypcji fonetycznej. Jeśli kontekst nie jest istotny. W rozwiązywaniu zadań pomocny może być słownik wymowy W. Wiśniewskiego (1997 i 1999). Na czym polega różnica? . I tak pojawiają się głoski dodatkowe (epenteza). natomiast do zapisywania fonemów -fonemicznej. W dłuższych wypowiedziach występują rozmaite procesy.rl.9. 5. w której każdy allofon otrzymuje odrębny symbol. jeśli dwie różne głoski nie różnicują znaczeń.je. Sa-wickiej (1995) to opracowania dotyczące języka polskiego. ton i intonacja. w której poszczególne symbole reprezentują fonemy. np. Ćwiczenia i zadania 173 3. głoski ulegają redukcji. Spółgłoski w nagło-sie i wygłosie sylab mogą występować w specyficznych dla poszczególnych języków grupach spółgłoskowych. to są to allofony (warianty) różnych fonemów. występujące w dystrybucji komplementarnej.10. Ostaszewskiej i J. Tambor (2000). D.

które znajdują wyraz na wszystkich poziomach struktury języka. czyli nie mają kontekstów wspólnych. kultura i znaczenie: semantyka miądzykulturowa W poprzednich rozdziałach wykazaliśmy wielokrotnie. Ta prawidłowość odnosi się do pojęć. Czy zatem powinny być uznane za allofony pozycyjne tego samego fonemu? Jakie dodatkowe kryterium decyduje o włączeniu głosek do określonych fonemów? 8. a w najbardziej radykalnej postaci — jako determinizm językowy. Pierwsze znane jest pod nazwą relatywizmu językowego. tzn. Drugie nazywane jest stanowi176 JĘZYK.1. a nawet fonologii. czy różnice w konceptualizacji językowej odgrywają centralną rolę w języku i strukturach myślowych. W języku angielskim głoski [h] i [n] występują w dystrybucji komplementarnej. Ten rozdział zawiera systematyczny przegląd typów między-kulturowych odmienności semantycznych. KULTURA I ZNACZENIE skiem uniwersalistycznym i zakłada. Jak zaakcentujesz następujące wypowiedzenia? (a) Daj mi go (b) Daj go mnie (c) Jego nie chcą Rozdział 6 Język. na poziomie morfologii. Co mówią nam one o interpretacji fonologicznej tego samego materiału fonetycznego? 9. Zwolennicy wersji skrajnej utrzymują nawet. Te pojęcia uniwersalne można przyjąć za „neutralny fundament i następnie przy jego pomocy parafrazować ogromnie zróżnicowany wachlarz pojęć typowych dla poszczególnych języków i kultur. Pomimo nieprzysta-walności skrajnych wersji obu teorii. że cały rodzaj ludzki łączy pewna „psychiczna więź" i że ponieważ język jest odzwierciedleniem ludzkiej myśli. bank. jak .7. że kon-ceptualizacja językowa może być radykalnie odmienna w różnych. wszystkie języki są w sposób istotny podobne do siebie. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm Podstawowe pytanie dotyczy tego. nawet blisko spokrewnionych językach. jeśli weźmiemy pod uwagę ich kategorie pojęciowe. zarówno teoria relatywizmu językowego. poprzez ton głosu i intonację. w leksykonie. wąski A oto te same wyrazy w transkrypcji fonemicznej: (a) /moqka/ /baqk/ /vouski/ (b) /mouka/ /bauk/ /vouski/ 174 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIA Skomentuj różnice między tymi transkrypcjami. a więc. że konceptualizacja językowa jest zasadniczo taka sama we wszystkich językach. W tym rozdziale proponujemy kompromis pomiędzy tymi skrajnościami: większość pojęć jest rzeczywiście typowych dla poszczególnych języków. ale istnieje także niewielka liczba pojęć uniwersalnych. które występują we wszystkich językach. Jak zapiszemy ortograficznie wypowiedzenie [to jest kod ali]? 10. składni. Obydwa stanowiska znalazły w przeszłości swoich zwolenników. Przedstawiamy w nim metodę wyszukiwania różnic semantycznych i określania stopnia ich znaczenia dla danej kultury. że wszyscy ludzie na świecie w zasadzie myślą tak samo. 6. Oto transkrypcja fonetyczna kilku polskich wyrazów: [mdqka] [baqk] [vouski] mąka. czy też mają znaczenie raczej marginesowe.

Kamień spada.. że rozróżnienia. 4. pięcio-. mogą być całkowicie nieznane w języku będącym odbiciem całkiem odmiennego typu kultury i odwrotnie.. przymiotników. 6. dwu-. ogólnych kategorii czy też pojęć nadrzędnych (hiperonimów). Zdaniem Łurii i Wygotskiego. że Lapończycy (czyli lud Sami).2). czy był to jeden ka178 JĘZYK. z dedukcji czy ze słyszenia lub określenie. i na koniec kulturowych wzorców zachowania. Ten sam punkt widzenia bywał później wielokrotnie wyrażany w okresie niemieckiego romantyzmu. stwierdził. W roku 1690 angielski filozof John Locke zaobserwował. rdzenna ludność zamieszkująca północ Norwegii. np. że każdy język wyraża odmienny punkt widzenia na 6. Edward Sapir stwierdził. który zapoczątkował w tym kraju badania w dziedzinie antropologii kulturowej i językoznawczej. Otóż w języku kwakiutl (używanym w kanadyjskim stanie British Columbia) istnieje rozróżnienie co do tego. kilkanaście słów oznacza różne rodzaje lodu i różne stopnie zimna. które wyrosły ze „zwyczajów i sposobu życia" danego narodu. Natomiast kwakiutl nie określa. Różnice już w samym słownictwie okazały się wielkie. Zilustrujemy tę metodę najpierw na przykładzie pojęć leksykalnych. południe. że w każdym języku istnieje „ogromna różnorodność słów. Sapir podaje przykład tego. są odpowiednikami pewnych „złożonych idei". Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 177 świat (Weltsicht). KULTURA I ZNACZENIE . Wbrew ich głębokim przekonaniom. Takie słowa typowe dla danego języka. czy nie.1. które są odpowiedzialne za zachowanie przedstawicieli różnych kultur. który ich zdaniem jest w tym zakresie zbyt ubogi. że istnieją języki pozbawione znanych im kategorii poli-czalności i niepoliczalności. ale często brakuje im bardziej abstrakcyjnych. którzy odkryli. Relatywizm językowy i kulturowy W jakim stopniu język wpływa na nasz sposób myślenia? Jak głęboko język i kultura przenikają się wzajemnie i na siebie wpływają? Jest to jedno z pytań. okazało się. która powoduje. cztero-. uzależnienie od faktu. czy były dostrzegalne dla mówiącego.1. które najbardziej chyba w historii idei fascynowało myślicieli i językoznawców. zwłaszcza w pismach Johanna Gottfrie-da Herdera i Wilhelma von Humboldta. słuchacza czy osoby trzeciej.i siedmioletnich. które różniły się ogromnie od języków i kultur Europy. czasów i przypadków. Systemy gramatyczne języków Nowego Świata także okazały się szokujące dla Europejczyków. posiadają ogromnie bogate słownictwo.i uniwersalizm zawierają więc elementy prawdziwe. Ten pogląd przywędrował do Stanów Zjednoczonych wraz z Franzem Boasem. Mają na przykład cały wachlarz terminów określających różne gatunki renifera: istnieją specjalne słowa na określenie reniferów rocznych. którzy uważali język za pryzmat lub sieć rozpostartą nad przedmiotami istniejącymi w świecie. Podobne obserwacje poczynili w latach 1930. naukowcy rosyjscy (np. W USA Boas i jego uczniowie napotkali języki i kultury. trzy-. itd. takie jak powtórzenie wydarzenia czy czynności w przestrzeni lub w czasie. umiejscowienie ich na północ. właśnie z tego powodu Lapończycy przeciwstawiają się próbom zmuszenia ich do posługiwania się językiem norweskim. wschód czy zachód od mówcy. l. potem pojęć gramatycznych. Łurija i Wygotski). którym nie odpowiadają żadne w innym [języku]". czy kamień był widoczny czy niewidoczny dla mówcy w momencie mówienia i czy był on najbliżej mówcy. które wydają się konieczne użytkownikom jednego języka. a za to bogato wyposażone w egzotyczne rozróżnienia. czy mówca zna je z własnej obserwacji. sześcio. co określa się jako schemat „zdarzenia" (por.

podobne wyrażenie nie zawiera żadnego odpowiednika rzeczownikowego kamienia. który oznacza ruch ku dołowi. ale ostatnio wysuwa się przekonujący argument. W języku nutka. że wzorce językowe rzeczywiście wpływają na ludzkie sposoby percepcji i kategoryzacji. nie sposób uniknąć wniosku. co Whorf naprawdę chciał powiedzieć. aleje. a jedynie formę czasownikową. który odnosi się do istoty ruchu. jak powietrza. Ostatnio jednak przedstawiono tego rodzaju dowód. . Umowę tę zawarliśmy implicite i nigdy nie została ona spisana. To znaczy./' warunki obowiązują bezwzględnie — nie jesteśmy w stanie mówić bez zaakceptowania ustanowionych przez nią klasyfikacji danych i ich uporządkowania (Whorf 1982: 284-285). które podpowiadają nam przyjęte zwyczajowo struktury rodzimego języka. umowy. Benjamin Lee Whorf. mniej wygodnych wyrażeń niż te. że nie istnieje niezależny dowód na to. że ich zdaniem (a) i (b) są w grupie określonej przyimkiem in. które wymagają porównania i pogrupowania różnych czynności. Badacze języka dziecka (Choi i Bower-man) wykazali. że tylko bardzo niewielu z jego dawnych krytyków przeczytało i zrozumiało. angielskie (a więc i indoeuropejskie) pojęcie kamienia. jako przedmiotu istniejącego niezależnie od upływu czasu. Ale można to czynić jedynie płacąc określoną cenę używając dłuższych. zaś status kamienia jako rzeczy jest implikowany przez element czasownikowy. że umowa obowiązuje w całej społeczności w sposób „absolutny".i koreańskojęzyczne w wieku 20 miesięcy. by czynić to tak właśnie. (b) włożenie zabawek do pudełka. która składa się z dwóch elementów: jednego. że jeste6. czyli w okresie. że język wpływa na myśl aż tak intensywnie. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 179 śmy równie nieświadomi takich konwencji językowych. Whorfa zaj adle krytykowano i atakowano za twierdzenie. Ten pogląd określany jest jako hipoteza Sapira-Whorfa. wyjaśnił go w sposób następujący: Dokonujemy segmentacji natury tropami wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste. reagują różnie w czasie eksperymentów. Dzieci anglojęzyczne klasyfikują relacje między elementami układanki a ich z góry ustaloną pozycją jako relację in [w]. więc konsekwentnie zaliczają (c) i (d) do grupy określonej przez przyimek on [na]. Nie określa też czasu upadku. Jednym z najistotniejszych zarzutów było. który pierwszy zaproponował termin „relatywizm językowy". a nawet zmuszają osoby nimi mówiące do widzenia świata w specyficzny sposób. ponieważ jesteśmy sygnatariuszami umowy. o którym jest mowa. (d) włożenie czapki na głowę lalki. takich j ak (a) ułożenie elementów układanki. (c) założenie zatyczki na pióro. że dzieci anglo.1. stosując różne parafrazy i określenia opisowe. czy kilka. przypisujemy mu sens w określony sposób. Wpływ rodzimego języka na utrwaloną zwyczajowo percepcję i sposób myślenia jest zwykle jednak tak silny. kiedy dzieci zaczynają mówić. Whorf zapewne przesadził mówiąc. i drugiego. Dzielimy świat na części.. że różne kategorie gramatyczne w różnych językach skłaniają. Oceniając tego rodzaju przykłady. Z kolei ustaloną relację zatyczki do pióra oraz „luźną" relację czapki do głowy uznają za należące do innej grupy. porządkujemy go za pomocą pojęć. który określa ruch lub położenie kamienia lub przedmiotu „kamieniopodobnego". jest nieobecne. Zawsze możemy przecież ominąć kanoniczne „warunki umowy".mień. W języku najbliższych sąsiadów plemienia kwakiutl. nutka. a nie inaczej. bardziej skomplikowanych. według Sapira. podobnie jak „luźną" relację pomiędzy zabawkami w pudełku.. która obowiązuje w naszej społeczności językowej i którą skodyfikowano we wzorcach naszego języka. którym oddychamy. tak że tę konceptualizację można w języku polskim wyrazić następująco: Kamieniuje w dół.

jako należące do pierwszej {grupy. które oznacza likwidację stanu ścisłego przylegania. kkita. i różnych innych czasowników oznaczających przedmioty.Zauważmy. że klasyfikację taką narzuca dzieciom kontrast pomiędzy angielskimi ^przyimkami inion.w konsekwencji traktują czynności (a) „ściśle przylegające <do siebie" i (c) „ściśle nałożone" razem. zaś (b) „luźno przylegające do siebie" i (d) „luźno nałożone" ja180 JĘZYK. E . Klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania dokonana przez dzieci koreańsko. co jest „mocno umocowane" lub „ściśle Iprzylegające". KULTURA I ZNACZENIE Tabela 1.i angielskojęzyczne DZIECI ANGIELSKOJĘZYCZNE IN ON D putinltakeout put on/take off Z relacja „zawierania" „kontakt I powierzchniowy. które oznacza coś. które nauczyły się innych słów -1tzn. Natomiast dzieci koreańskie. 'które są w sposób luźny wkładane do lub kładzione na innych przed-Jmiotach . ppayta.

podparcie" C ŚCISŁE PRZYLEGANIE I a) element/układanka c) zatyczka/pióro zdjęcie/portfel pokrywka/słoik K ręka/rękawiczka rękawiczka/ręka 0 książka/regał R .

E kkita magnes/powierzchnia A „ścisłe przyleganie lepiec/powierzchnia Ń i przymocowanie" S ppayta klocki Lego razem/ K „zlikwidować ścisłe osobno O przyleganie" .

J LUŹNE PRZYLEGANIE Ę b) zabawki/torba lub d) z pudełko wkładanie/ściąganie Y klocki/kojec ubrania (czapki.) N inne czasowniki wchodzenie siadanie/wstawanie . Z butów. płaszcza itp.

1. istnieją dla wszystkich kategorii językowych. zdaniem skrajnych uniwersalistów. 6. że dzieci budują relacje pomiędzy przedmiotami w świecie na podstawie kategorii typowych dla swojego języka. pokoju ko drugą grupę. Płynie stąd wniosek. znalazł istotne różnice w sposobie. a nie na podstawie pewnych uniwersalnych kategorii pojęciowych. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 181 Inny badacz.E do/wychodzenie z krzesła z wanny wchodzenie do/wychodzenie z domu. które. zaś użytkownicy języka . Użytkownicy angielszczyzny przywiązują większe znaczenie do liczb i mają tendencję do klasyfikowania rzeczy według kształtów. John Lucy (1992). w jaki dorośli użytkownicy języka angielskiego i języka Majów yucatec przetwarzają informacje o konkretnych przedmiotach.

kulturą i myślą nie wypracowano odpowiednich metod analizy podobieństw i różnic pomiędzy systemami semantycznymi poszczególnych języków.2. MYŚLEĆ. afiksy rzeczowników. LUDZIE. Przy pomocy tych pojęć możemy teraz przedstawić nasze podejście do semantyki porównawczej i międzykulturowej. co można byłoby przewidzieć na podstawie różnic językowych: język angielski posiada wyznaczniki gramatyczne liczby.yucatec klasyfikują przedmioty kierując się zwykle substancjami. DZIAĆ SIĘ. żeby pojęcia istniejące w różnych językach były takie same? Stwierdzenie istnienia różnic pomiędzy językami to jedna sprawa. W istnienie grupy pojęć uniwersalnych filozofowie wierzyli już od wieków. WIDZIEĆ. Arnauld i Leibniz nazwali je „ideami prostymi". który pozwala na osiągnięcie koniecznej precyzji. czyli zestawienie ze sobą innych słów. WSZYSTKIE Czasowniki wyrażające doznania WIEDZIEĆ. co ma za zadanie wyrażenie „tego samego". Współcześni językoznawcy określają je jako elementarne jednostki semantyczne. Ale skoro języki są tak różne od siebie. Jednym ze sposobów opisu znaczenia słowa jest parafraza. Pascal. CHCIEĆ. zaś yucatec posiada klasyfikatory. Różnice te korelują bezpośrednio z tym. JEDEN. CIAŁO Elementy określające TEN. SŁYSZEĆ Działania i procesy ROBIĆ. TY. narzuca się pytanie. DUŻO. 6. jest oparcie metody analizy semantycznej na pojęciach uniwersalnych. Podstawowym środkiem. RUSZAĆ (SIĘ) Pojęcia dotyczące mowy MÓWIĆ. DWA. zaś określenie ich istoty to zupełnie coś innego. NIEKTÓRE. jak to możliwe. gdy do utworzenia parafrazy używa się słów 182 JĘZYK. SŁOWO. PRAWDA Istnienie i posiadanie BYĆ. CZUĆ.1. Elementarne jednostki semantyczne Pojęcia określające byty JA. INNY. według którego wszyscy ludzie na świecie myślą w podobny sposób. KTOŚ. Dotychczas ujawniono około 60 pojęć elementarnych. Parafrazowanie działa skutecznie jedynie wtedy. COŚ. które można uznać za pojęcia uniwersalne lub podstawowe „atomy" znaczenia i z których buduje się setki tysięcy złożonych znaczeń. Kartezjusz. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 2. z jakich są one zrobione. tzn. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych Tradycyjnym poglądem na ludzką myśl był uniwersalizm. TEN SAM. które przypisują je do pewnych kategorii. W przeszłości w badaniach relacji pomiędzy językiem. MIEĆ .

DUŻY. zanim takie koło się zamknie.]". B przy pomocy C. i posiada on dwa słowa. dla ścisłości trzeba dodać. PRZED. Angielski wyraz hand odnosi się tylko do dłoni wraz z palcami. ale tylko na dwie . Niekiedy. Z kolei w języku ma-lajskim nie ma odpowiednika angielskiego pojęcia break („łamać"). Na przykład gastrulacja to według Słownika języka polskiego „proces przekształcania się zarodka zwierząt i człowieka ze stadium blastuli w gastrulę [. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm lania się ciepła i światła towarzyszące paleniu się ciał [!]. Zastępują one problem zrozumienia jednego nieznanego słowa problemem zrozumienia innego. PO. że angielskiego rzeczownika arm używa się czasem potocznie na oznaczenie całej ręki). Definicje słownikowe często jednak naruszają tę zasadę. pojawia się trzeci problem. UMRZEĆ Ocena i opis DOBRY. trzeba wykonać kilka kroków: słowo A definiuje się przy pomocy B. Kiedy próbujemy opisać znaczenia słów języka innego niż własny. od barku do palców. pieczenia itp. „Definiując" słowa w ten okrężny sposób nie można oczywiście osiągnąć zbyt wiele. TERAZ. ZŁY. bezpośredniego odpowiednika polskiego wyrazu ręka czy rosyjskiego ruka. STRONA Pojęcia opisujące relacje czasowe KIEDY. Odnosi się to nawet do pozornie prostych. BARDZO. a drugiego za pomocą pierwszego. TUTAJ. na przykład. NAD. czy częściowe.. które (przynajmniej w potocznym użyciu) odnoszą się do całej kończyny. nadłamaniu (częściowym). Jeżeli ktoś nie rozumie słowa gastrulacja. łatwiej zrozumiałych niż słowa definiowane. Na przykład Słownik języka polskiego definiuje czasownik palić jako „rozniecanie i podtrzymywanie ognia w celu ogrzania wnętrza. CZĘŚĆ. w zależności od tego.". TAK JAK 183 prostszych. POD. gotowania. PRZEZ PEWIEN CZAS Elementy relacyjne RODZAJ. popadając w niejasność. przełamaniu się (całkowitym. czyli definiowanie jednego słowa za pomocą drugiego. to jak ma zrozumieć słowo blastula czy gastrula. konkretnych słów. DŁUGO. BLISKO. a pozostałe fragmenty ręki w tym języku to arm („ramię") i forearm („przedramię". l. postrzegane w postaci płomienia i żaru". a C znów przy pomocy A.Życie i śmierć ŻYĆ. Większość słów nie posiada dokładnych odpowiedników w innych językach. zaś ogień jako „zjawisko wydzie6. KRÓTKO. ręka czy łamać. putus ipatah. które są częścią definicji? Niejasne definicje utrudniają odkrywanie i wyjaśnianie znaczeń. np. WIĘCEJ. czy złamanie jest całkowite.. Po polsku mamy nawet więcej pojęć: mówimy o złamaniu (całkowitym). WEWNĄTRZ. Niejasności towarzyszy często zjawisko błędnego koła. MAŁY Pojęcia opisujące relacje przestrzenne GDZIE. DALEKO. Język angielski nie posiada.

aloleksach (przez analogię do alofonów). gdy pojęcie zostaje scharakteryzowane w pełni przy pomocy uniwersalnych jednostek semantycznych. bongo bongo czy jakimkolwiek innym. z których tworzy się wszystkie inne. dziać się l zdarzy ć się. Z parafrazą zredukowaną maksymalnie mamy do czynienia wtedy. Takie zróżnicowanie wśród języków niesie ze sobą niebezpieczeństwo etnocentryzmu (czyli patrzenia z punktu widzenia danej kultury) w semantyce. że elementarne jednostki semantyczne nie są „prywatną własnością" jednego języka. każde pojęcie elementarne można czasem wyrazić różnymi słowami w różnych kontekstach. a nie tylko pojedyncze słowa. Pojęcia zestawione w tabeli 2 można by równie dobrze przedstawić w języku angielskim. o których warto wspomnieć. W przeciwieństwie do fachowych opisów mogą je zrozumieć także osoby niebędące ekspertami. słowa posiadają zwykle więcej niż jedno znaczenie. ponieważ rozkłada on (czyli redukuje) znaczenie złożone na zbiór znaczeń prostszych. podczas gdy angielskie fingers to tylko cztery palce u rąk (bez kciuka . Na przykład byłoby etnocentryzmem tłumaczenie pojęcia hand jako „części ręki składającej się z dłoni razem z palcami". Metoda ta niesie jednak ze sobą kilka trudności. Po pierwsze. wyłamaniu (przy użyciu siły) czy dołamaniu (całkowitym.2. lodu. który jest zgodny z tą zasadą. Podobnie polskie pój ecie palca odnosi się do wszystkich palców u rąk i nóg. ale można je znaleźć w każdym ludzkim języku.thumb i palców u nóg . definiowalne przy pomocy znaczeń elementarnych. być/istnieć czy nad/powyżej/ponad. ponieważ będziemy narzucać obcemu językowi nasze własne kategorie pojęciowe. złożone znaczenia.toes). mostu czy dachu). Elementarne jednostki semantyczne stanowią słownik pewnego rodzaju mini-języka. nasz opis będzie w sposób nieunikniony wykrzywiał obraz rzeczywistości. że stosowanie pojęć elementarnych skutecznie minimalizuje i ten problem. np. KULTURA I ZNACZENIE Jak można poradzić sobie z tymi problemami? Chcąc uniknąć niejasności i błędnego koła w definicjach. Zasada takiej parafrazy zakłada więc istnienie pojęć elementarnych. nie powodując istotnej zmiany znaczenia. Daję słowo. ale tylko osłabionego już elementu). Formułowanie definicji przy pomocy pojęć elementarnych stanowi sposób uniknięcia niejasności i błędnego koła. Oni są już po słowie. które są typowe dla języka polskiego. który jest znakomitym narzędziem do analizy semantycznej i pojęciowej. Po drugie. w niektórych językach odpowiednikami pojęć elementarnych mogą być afiksy lub całe wyrażenia. Na przykład w języku polskim alole-ksami są ty l Pan. 184 JĘZYK. tzw. 6. Opis znaczenia wyrazu. musimy formułować opisy znaczeń wyrazów przy pomocy pojęć prostszych od definiowanych. Ale jak poradzić sobie z trzecim wspomnianym wyżej problemem: z etnocentryzmem? Wydaje się. co dodatkowo komplikuje sytuację. ponieważ badania wykazały. niemniej takie właśnie tłumaczenie jest również etnocentryczne.części). Pełna analiza semantyczna słownictwa danego języka powinna przynieść jako wynik zestaw znaczeń „atomowych". ponieważ angielskie pojęcie nie zawiera odniesienia do polskiego potocznego pojęcia ręki. Na przykład pojęcie słowo ma przynajmniej trzy znaczenia wyrażone następującymi kontekstami zdaniowymi: (1) a. japońskim. c. Po trzecie. Tworzone przy pomocy pojęć elementarnych parafrazy (zwane też eksplikacjami) można tłumaczyć z jednego języka na drugi. . Jeżeli w opisie jakiegoś języka używamy pojęć. Jedno słowo i wylatujesz stąd! b. nazywamy parafrazą redukującą. załamaniu (całej powierzchni. że nic nie wziąłem. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 185 z których tylko to pierwsze znaczenie może być uznane za pojęcie elementarne.

które odnoszą się do danej domeny.za Anną Wierzbicką (1999) . języki europejskie posiadają bardzo duży zasób wyrażeń dotyczących mierzenia i oznaczania czasu (np. Bóg. Kiedy język posiada stosunkowo dużą liczbę wyrazów odnoszących się do jednej domeny. podczas gdy happy wyraża stosunek bardziej osobisty i introspektywny. Dla zilustrowania. tytułach książek itd. które nie istnieją w angielskim. minuta. musimy koniecznie coś takiego sobie myśleć. wtorek. że „zdarzyło się coś złego". często występują w przysłowiach. Na przykład polskie pojęcie smutku jest generalnie uczuciem „niedobrym". Niektóre bardzo wyraziste i głęboko zakorzenione w danej kulturze słowa można określić jako słowa kluczowe dla danej kultury. kto coś takiego myśli. styczeń. Ogromna większość słów w każdym języku posiada złożone i zwykle typowe dla danego języka znaczenia. sekunda. beras to ryż łuskany. Istnieje także trzecia . Z pewnością nie jest przypadkiem to. honor. luty itp. nieprzypadkowo język polski nie posiada słowa odpowiadającego japońskiemu miai. data. Ojczyzna stanowią słowa kluczowe w kulturze polskiej. choć kulturowo uwarunkowany sposób. co często można traktować jako odzwierciedlenie specyficznego doświadczenia historycznego i kulturowego danej społeczności językowej. zaś nasi to ryż gotowany. Na przykład można by argumentować. Takie słowa są zwykle bardzo często używane. które łączy się z myślą. jak w praktyce działa taka metoda. oznaczający silny napój alkoholowy wyrabiany z ryżu. Poza różnicami w specyficznych dla poszczególnych kultur zasobach leksykalnych. w malajskimpadt to ryż niełuskany. że za każdym razem. np. powiedzeniach. złe. że odczuwać smutek to znaczy czuć się tak. że słowa work. albo że słownik japoński zawiera wyraz sake. spróbujmy zgłębić .2. w porównaniu z wieloma kulturami świata. Bardzo prozaiczne przykłady możemy znaleźć w domenie pożywienia. Zwyczaje i instytucje społeczne są także źródłem licznych przykładów specyfiki leksykalnej.subtelną różnicę znaczeniową pomiędzy angielskimi słowami happy ijoyful (lub joy). że uniwersalny zestaw elementarnych jednostek semantycznych jest tak niewielki (niemal na pewno nie przekracza 100 słów) stanowi dowód na istnienie bardzo dużych różnic pojęciowych pomiędzy językami. żejoy wyraża większą spontaniczność i intensywność. Dlatego mówimy o kulturowym uwarunkowaniu wyrazów. dlaczego wiele języków azjatyckich posiada szereg słów na określenie ryżu. poniedziałek. że domena ta została rozbudowana pod względem leksykalnym. Stanowią też punkty centralne dla dużych grup frazeologizmów. tydzień. love i freedom należą do słów kluczowych dla głównego nurtu kultury krajów anglojęzycznych. kalendarz. neutralne) z prototypowym scenariuszem. przyjrzymy się niektórym pojęciom określającym emocje w kilku językach europejskich. Dwie z tych różnic polegają na tym.). której dotyczą. Wyrazy uwarunkowane kulturowo Fakt. które odnosi się do pierwszego oficjalnego spotkania przyszłej panny młodej i jej rodziny z panem młodym i jego rodziną. Znaczenie tych pojęć można w sposób najbardziej ogólny opisać. KULTURA I ZNACZENIE" jest. Z drugiej strony. Nie oznacza to jednak. zaś wolność. że język polski posiada specjalne słowa na bigos. przynajmniej w dziedzinie. który zawiera schematy „działania" lub schematy doznań („myśleć". wyrazy takie jak zegar. kiedy odczuwamy smutek. języki często różnią się liczbą wyrazów. Zrozumiałe f!r 186 JĘZYK. Oznacza to jedynie. Zjawisko to odzwierciedla często fakty typowe dla danej kultury.6. „chcieć"). a słownik polski go nie zawiera. w jaki sposób słowa w różnych językach mogą się różnić semantycznie w subtelny. Na przykład. ale niegotowany. jak ktoś. mówimy. łącząc określenie uczucia (dobre. piosenkach. Chcąc zobaczyć. barszcz czy powidła.

Poza różnicą w częstotliwości występowania. podczas gdyjoy i słowa z niego utworzone są bardziej literackie i stylistycznie nacechowane. ale także. w tym kontekście nie da się wstawić słowa joyful zamiast happy. Warto zwrócić uwagę na to. Nie. Natomiast (2)b. Różnica między elementami „chcę tego" (przyjoy) a „chciałem tego" (przy happy) odzwierciedla większą spontaniczność pojęcia joy. Na przykład w języku niemieckim czasownik sich freuen i odpowiadający mu rzeczownik Freude (czyli.3. E:No. W wielu innych językach europejskich jest inaczej: słowa bliższe znaczeniowo dojoy są znacznie częstsze w języku potocznym.różnica: mianowicie happy (w przeciwieństwie dojoy) sugeruje znaczenie zbliżone do „zadowolenia". The children were playing joyfully. happy) i rzeczownika Glilck. sugeruje znacznie większą aktywność z ich strony. Nawiasem mówiąc. Różne sformułowania eksplikacji uwidaczniają poszczególne różnice znaczeniowe. jak to: „stało mi się coś dobrego chciałem tego nie chcę nic innego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje (5) EksplikacjaX/eeZsjoy: czasami ludzie myślą coś takiego. Dzieci bawiły się wesoło. joy) występują bardzo często. Zdanie (3)a. że były w pełni zadowolone z tego. Te różnice ujęte są w poniższych eksplikacjach (czyli parafrazach dokonanych wyłącznie przy pomocy pojęć elementarnych). jestem całkiem zadowolony tu. z grubsza biorąc. że podobieństwo znaczeniowe pomiędzy glucklich i happy (czy też pomiędzy francuskim heureux i happy) ma . które wyrażają się w nakładających się na siebie. trzeba podkreślić. b. z grubsza. I am guite happy where I am. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 187 (2) a. że happy jest dziś często używanym. w codziennym użyciu. co robią (polskie tłumaczenie nie w pełni wyraża ten kontrast). Dzieci bawiły się radośnie. które w słowniku Longman Dictio-nary of Contemporary English zostało zaliczone do tysiąca najczęstszych słów. The children were playing happily. w przeciwieństwie do przymiotnika glucklich (czyli. (4) EksplikacjaX/eeZs happy: czasami ludzie myślą coś takiego. choć różnych zakresach użycia tych wyrazów. A:Arę you thinking ofapplying for a transfer? Czy myślisz o przeniesieniu się? b.2. jak to: „dzieje się coś bardzo dobrego chcę tego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje Różnica pomiędzy elementami „coś dobrego" (przy happy) a „coś bardzo dobrego" (przy joy) odzwierciedla większą intensywność pojęcia joy. Różnica ta jest widoczna jeszcze wyraźniej w poniższych zdaniach: (3) a. gdzie jestem. że dzieci dobrze się bawiły. implikuje nie tylko. na przykład w odpowiedzi na pytanie (2)a można odpowiedzieć zdaniem (2)b: 6. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 189 jak również przyczynia się do wyrażenia jego większej intensywności. 188 JĘZYK. codziennym słowem angielskim. KULTURA I ZNACZENIE l 6.

tylko bardzo ogólny charakter. Mianowicie, angielskie pojęcie happy wyraża „słabszą", mniej intensywną emocję niż glucklich czy heureux. Używając metafory, można powiedzieć, że emocje, takie jak Gliick czy bonheur, wypełniają odczuwających je ludzi bez granic, nie zostawiając miejsca na żadne inne pragnienia czy życzenia. Bardziej ograniczony charakter happy znajduje nawet wyraz na poziomie składniowym; na przykład w języku angielskim można powiedzieć / am happy with his answer („Jestem zadowolony z jego odpowiedzi"), gdzie dopełnienie with his answer wyznacza ograniczenie zakresu pojęcia happi-ness - stąd też polski odpowiednik zadowolony. W języku francuskim czy niemieckim nie można w ten sposób użyć słów glucklich czy heureux: zamiast nich trzeba byłoby zastosować słabsze semantycznie, wyrażające mniejszą intensywność słowa, takie jak zufrieden czy satisfait lcontent (czyli właśnie zadowolony). Znaczenie glucklich i heureux można ująć przy pomocy następującej eksplikacji: (6) Eksplikacj a Xjest glucklich (heureux): czasami ludzie myślą coś takiego, jak to: „stało mi się coś bardzo dobrego chciałem tego wszystko j est dobrze nie mogę chcieć czegokolwiek innego" z tego powodu czują coś bardzo dobrego X czuje coś takiego, jak to Ta eksplikacja zawiera nowy element „wszystko jest dobrze" (co implikuje doświadczenie „całościowe"). Zawiera ona też intensyfika-tor bardzo (tak jak przy joy, ale nie przy happy). Co więcej, końcowa „myśl" wyrażona jest słowami „nie mogę chcieć czegokolwiek innego" (a nie „nie chcę nic innego", jak przy happy). Te różnice sugerują intensywne, choć uogólnione i niemal euforyczne przeżywanie swojej bieżącej egzystencji. Jeżeli rozejrzymy się po innych językach europejskich, zobaczymy, że większość z nich posiada słowa, które są podobne (jeżeli nie identyczne) znaczeniowo do opisanych powyżej pojęć glucklich / heu-reux. Na przykład włoski ma słowo felice, rosyjski szczastliv, a po polsku określamy ten stan słowem szczęśliwy. Język angielski, ze swoim mało wyrazistym słowem happy, jest tu najwidoczniej wyjątkiem. Ten fakt ma zapewne jakiś związek z tradycyjną wśród Anglo-, sasów niechęcią do skrajnych emocji. Istnieją w tym języku słowa bardziej wyraziste (takiejak joy, bliss czy ecstasy), ale ich względna rzadkość jedynie wzmacnia wrażenie, że w języku angielskim, w porównaniu z wieloma innymi językami Europy, dyskurs emocjonalny ma charakter wyraźnie przytłumiony. Stąd też wyraz joy można znaleźć na przykład w kontekstach sarkastyczno-emocjonalnych: (7) A: It's starting to rain. Zaczyna padać. B: Oh,joy! Fvejust hung out the washing. A to świetnie! Właśnie wywiesiłem pranie. 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce W każdym języku istnieją takie aspekty gramatyki, które są mocno nacechowane kulturowo. Zwolennicy relatywizmu językowego, 190 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE tacy jak Sapir czy Whorf, skupiali się na wszechobecnych cechach gramatycznych, np. na zróżnicowaniu przez gramatykę języka odniesienia do pojedynczych przedmiotów lub większej ich ilości, na względności odniesień do czasu wydarzeń (czyli czasach gramatycznych) czy też na źródłach informacji potrzebnych do wygłoszenia opinii itp. Język nieustannie zmusza swoich użytkowników do zauważania tych lub innych różnic, w sposób nieunikniony narzucając nam pewne subiektywne doświadczenia świata i nas samych. Słynny przykład tego zjawiska przytoczył Whorf, który dostrzegł kontrast pomiędzy sposobem, w

jaki język angielski i język hopi (język Indian z północno-wschodniej Arizony) konceptualizują czas. W języku angielskim i w innych językach Europy czas jest bardzo często opisywany w ten sam sposób, jak policzalne przedmioty materialne. Tak jak mówimy jeden kamień l pięć kamieni, mówimy też jeden dzień/pięć dni, rozszerzając użycie liczebników głównych z przedmiotów materialnych na niematerialne. Oznacza to, że nasza konceptualizacja czasu opiera się na doświadczeniu przedmiotów materialnych, które są dostępne naszej percepcji wzrokowej - a więc „obiektywizujemy" czas. Jednostki czasu są jednak fundamentalnie różne od przedmiotów. Pięciu dni nie da się jednocześnie „zobaczyć", można ich jedynie doświadczyć w ciągu czasowym. W niezobiektywizowanym obrazie czasu, jaki mają użytkownicy hopi, pojęcie „pięciu dni" nie ma sensu. Jeżeli mówiący chce wyrazić takie pojęcie, użyje liczebników porządkowych, tzn. powie np. „piąty dzień". Zdaniem Whorfa, podstawową konceptualizacja czasu u członków plemienia Hopi jest następstwo dnia i nocy, ale te cykle nie są traktowane jednakowo na wzór przedmiotów materialnych. Nie trzeba jednak aż tak oddalać się od Europy, aby zauważyć związek między kategoryzacją językową a kulturą. Często pojawiają się opinie, że np. w gramatyce niemieckiej widać mocniejsze niż we francuskiej zakorzenienie w „realności", że gramatyka angielska jest specjalne wyczulona na niuanse motywacji ludzkich zachowań i manipulacji, zaś rosyjska posiada szereg konstrukcji, które wykazują ścisły związek z tradycyjnym rosyjskim fatalizmem. Nie będziemy tu wchodzić w szczegóły tych zjawisk. Ograniczymy się jedynie do podania paru przykładów kulturowych uwarunkowań 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 191 gramatyki na podstawie języka włoskiego. Chociaż omawiane tu konstrukcje nie są tak wszechobecne i fundamentalne jak sobie wyobrażał to Whorf, są jednak bardzo częste, wręcz dominujące, stanowiąc ważny element doświadczenia rzeczywistości przez Włochów. Skupimy się na dwóch konstrukcjach gramatycznych, które spełniają funkcję ekspresywną i są w pełni zgodne z duchem kultury włoskiej. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o zjawisko reduplikacji składniowej, czyli powtórzenia przymiotników, przysłówków, a nawet rzeczowników nierozdzielonych pauzą, np. w wyrażeniach bella bel-la, adagio adagio, subito subito (bella - „piękna", adagio - „wolno", subito -„natychmiast"). Jest to konstrukcja gramatyczna typowa dla języka włoskiego, która różni się od służącego intensyfikacji powtórzenia pewnych wyrażeń, występującego czasem w języku polskim, np. szybko, szybko czy nie, nie, nie, nie; najbardziej chyba przypomina polskie papa czy angielskie bye-bye. Wspomniane włoskie wyrażenia opisuje się zwykle właśnie jako nośniki intensyfikacji. Tak więc można by zasugerować tłumaczenie bella bella jako „bardzo piękna" czy adagio adagio jako „bardzo wolno". Ale pojawiają się tu dwa problemy. Po pierwsze, zakres użycia włoskiej konstrukcji jest szerszy niż zakres użycia przysłówka bardzo, np. trudno byłoby przetłumaczyć subito subito jako „bardzo natychmiast". Po drugie, ścisłym włoskim ekwiwalentem bardzo jest molto, a pomiędzy molto bella a bella bella istnieją dwie różnice. Po pierwsze, reduplikacja składniowa w języku włoskim wyraża mocne przekonanie, że powtórzone słowo zostało odpowiednio dobrane. Reduplikacja bella bella mówiący podkreśla, że uważa słowo bella za zastosowane odpowiedzialnie, ściśle i dokładnie (zwraca na to uwagę właśnie powtórzenie tego słowa). Tak więc wyrażeniu bella bella bardziej odpowiada tłumaczenie „prawdziwie piękna", zaś wyrażeniu caffe caffe - „prawdziwa kawa". Istnieje tu jednak jeszcze inny komponent - emocjonalny. Zdanie takie jak Yenga subito subito („Przyjdź tu natychmiast natychmiast") wymaga w wypowiedzi wysoce ekspresywnego, emocjonalnego tonu głosu. Nawet kiedy powtórzony jest przymiotnik czysto opisowy, taki jak duro („twardy") czy leggera („miękki"), zwykle kontekst wyraźnie wskazuje na podtekst emocjonalny. Na przykład, kiedy boha-

192 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE 6.4. Skrypty kulturowe 193 ter powieści, który doświadcza wielkiego kryzysu emocjonalnego, leży nocą w łóżku i przewraca się z boku na bok, wydaje mu się, że łóżko stało się duro duro („okropnie twarde"). W dalszym ciągu tej samej powieści bohater pragnie niepostrzeżenie przeprawić się przez rzekę łodzią rybacką, ponieważ stara się uciec przed policją. Zwraca się do rybaka głosem, który jest leggera leggera („ledwo ledwo słyszalny"). Znaczenie wyrażone przez reduplikację składniową można określić następująco: (8) Eksplikacja włoskiej reduplikacji przymiotników / przysłówków: kiedy wymawiam to słowo (np. bella, duro, blanco) dwa razy chcę, abyś wiedział, że chcę powiedzieć to słowo, nie żadne inne czuję coś, myśląc o tym Drugą typowo włoską konstrukcją gramatyczną jest bezwzględny f stopień najwyższy (superlativus absolutus), który tworzy się za pomocą końcówki -issimo (w odpowiednim rodzaju i liczbie), na przykład bellissimo („najpiękniejszy"), uelocissimo („najszybszy"), bian-chissimo („bielutki"). Ta konstrukcja jest bliska wyrażeniom z molto („bardzo"; molto bella - „bardzo piękna" itp.); obydwie ograniczają się do wyrażenia jakości, ściślej mówiąc jakości stopniowalnych i porównywalnych. Nie można, na przykład, powiedzieć *subitissimo (*„najbardziej natychmiast"). Superlativus absolutus jest spokrewniony ze zwykłym stopniem najwyższym, który w języku włoskim tworzy się przy pomocy pili (np. piu bello „najpiękniejszy"). Pewne podobieństwo łączy go także z reduplikacją składniową -niektóre włoskie gramatyki nawet traktują te dwie konstrukcje jako alternatywne. W przeciwieństwie do reduplikacji składniowej, bezwzględny stopień najwyższy nie ma dokładnie odzwierciedlać rzeczywistego stanu rzeczy. Przeciwnie, zakłada zwykle oczywistą przesadę, której funkcja jednak ma coś wspólnego z reduplikacją, ponieważ ma za zadanie wyrazić postawę emocjonalną mówiącego. Myśl ta została ujęta w następującej eksplikacji: (9) Eksplikacja włoskiego bezwzględnego stopnia najwyższego - jest X-issimo: : jest bardzo X chcę powiedzieć więcej niż to z tego powodu mówię: nie mogłoby być bardziej X czuję coś, myśląc o tym Podobieństwo z wyrażeniami z molto jest wyrażone przez obecność przysłówka bardzo w pierwszej linijce powyższej formuły. Podobieństwo ze zwykłym stopniem najwyższym z kolei widać w trzeciej linijce: dokonuje się tu pewnego rodzaju pośredniego porównania ze stopniem najwyższym („nie mogłoby być bardziej X"). Natomiast podobieństwo z reduplikacją składniową pokazane jest w ostatniej linijce („czuję coś, myśląc o tym"). W sumie, bezwzględny stopień najwyższy umożliwia użytkownikom języka włoskiego wyrażenie czegoś w rodzaju „ekspresywnej przesady". Takie konstrukcje jak reduplikacją składniowa i bezwzględny stopień najwyższy z pewnością łączą się z czymś, co nazywa się czasem „teatralnością życia Włochów", o której mówią cudzoziemcy odwiedzający Włochy. Takie ożywienie oraz umiłowanie głośności i demonstracji uczuć tłumaczą w istotnym stopniu znaczenie omówionych tu ekspresywnych konstrukcji gramatycznych dla kultury włoskiej. 6.4. Skrypty kulturowe W różnych społeczeństwach ludzie nie tylko mówią różnymi językami, ale także używają ich na różne sposoby, stosując się do różnych norm kulturowych. Kulturowe normy komunikacji opisuje się zwykle przy pomocy wieloznacznych terminów, takich jak „bezpo-.. średniość", „oficjalność" czy „grzeczność". Pomimo pewnej użyteczności, terminy te są rzeczywiście

dość niejasne i różni badacze przypisują im różną treść. Mogą także prowadzić do etnocentryzmu, ponieważ nie są zwykle przetłumaczalne na język narodu, którego kultura jest przedmiotem opisu. Problemów tych można w dużym stopniu uniknąć, stosując elementarne jednostki semantyczne przy formułowaniu opisów kulturowych norm komunikacji. Opisane w ten sposób normy określane są jako skrypty kulturowe. 194 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE W tym podrozdziale omówimy skrypty kulturowe określające sposób „mówienia o tym, czego się pragnie". Na początek przyjrzyjmy się pokrótce kulturze, która nie ma wiele wspólnego z Europą. Kultura japońska jest szeroko znana z lakoniczności, w szczególności w odniesieniu do wyrażania osobistych pragnień, co łączy się z wyznawanym przez Japończyków ideałem enryo „powściągliwości, rezerwy". Łatwo się przekonać, że Japończycy niechętnie bezpośrednio wyrażają swoje preferencje. Umawiając się na spotkanie, często odmawiają odpowiedzi na pytanie, co im odpowiada, używając np. wyrażeń Czas nie gra roli czy Każde miejsce mi odpowiada. Bezpośrednie wypytywanie o czyjeś osobiste życzenia jest w Japonii nie do przyjęcia. Z wyjątkiem kręgu rodziny i najbliższych przyjaciół, niegrzecznie jest w języku japońskim zadawać takie pytania, jak Co ma pani i ochotą zjeść? czy Co pani i lubi? Uprzejmy japoński gospodarz nie proponuje też gościowi nieustannie różnych smakołyków; jego obowiązkiem jest przewidzieć z góry, co może mu sprawić przyjemność, więc po prostu podaje dania i napoje, zachęcając gości do ich spożywania przy pomocy standardowego wyrażenia: „bez enryo". Podsumowując, można powiedzieć, że kultura japońska mocno zniechęca ludzi do jasnego wyrażania życzeń czy pragnień. Zalecaną strategią jest wysyłanie różnego rodzaju pośrednich sygnałów, w nadziei, że adresat na nie odpowie. Tę postawę kulturową można ująć w formie następującego skryptu: (10) Japoński skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": kiedy czegoś chcę nie jest dobrze powiedzieć innym ludziom: Ja tego chcę" mogę powiedzieć coś innego jeżeli powiem coś innego, inni ludzie mogą dowiedzieć się, czego chcę Postawy angielskie i amerykańskie w tym względzie są, oczywiście, zgoła odmienne. Zgodnie z anglosaskimi ideałami wolności indywidualnej i autonomii jednostki, ceni się tam to, że ludzie otwarcie wyrażają swoje preferencje: (11) Angloamerykański skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": każdy może powiedzieć innym ludziom coś takiego, jak to: 6.4. Skrypty kulturowe 195 „chcę tego", „nie chcę tego" Z drugiej strony, ten sam ideał autonomii jednostki zniechęca przedstawicieli głównego nurtu kultury angloamerykańskiej do używania samego trybu rozkazującego i mówienia bez ogródek Zrób to!, zachęcając ich w zamian do stosowania strategii grzecznościowych (omówionych szerzej w rozdziale 7). Dlatego używają zwykle bardziej wyrafinowanych zwrotów, takich jak Czy mógłbyś to zrobić?, Czy byłbyś tak uprzejmy to zrobić? itp. Przesłanie „chcę, żebyś to zrobił" jest wtopione w bardziej złożoną konfigurację, która potwierdza autonomię adresata, zachęcając go do określenia, czy zgadza się spełnić prośbę, czy też nie. Te normy można ująć w następującą parę skryptów: (12) Angloamerykański skrypt uniemożliwiający „rozkazywanie przez tryb rozkazujący": jeżeli chcę, żeby ktoś coś zrobił, nie mogę tej osobie powiedzieć czegoś takiego, jak to: „chcę, żebyś to zrobił; z tego powodu musisz to zrobić"

Jak wyjaśnił autorowi pracy na ten temat dyrektor pewnej francuskiej firmy (Beal 1994: 51). Nie można ich lekceważyć. Wnioski: język. Nasze zachowanie językowe przypomina chyba trochę zachowanie Francuzów. kiedy traktuje się go uprzejmie i uważa za „pana". przynieś to. Metoda ta umożliwia nam postulowanie skryptów kulturowych bez odwoływania się do języka fachowego i pojęć 6. KULTURA I ZNACZENIE normalnie obyliby się. zdania takie nie są traktowane jako rozkazy. W pracy mówimy czasem Zrób to. Mimo występującego w nich trybu rozkazującego. a czasem Czy mógłbyś to zrobić?. że rutynowe instrukcje udzielane w miejscu pracy będą miały formę bardziej bezpośrednią niż jest to do przyjęcia w języku angielskim. W nowej pokomunistycznej rzeczywistości szybko wracają dawne tradycje w rodzaju Witam szanownego pana. że pracownikowi chce się pracować. jakie niesie ze sobą komunikacja międzykulturowa. kultura i myśl 197 typowych dla danego języka. że skrypty kulturowe głównego nurtu kultury anglosaskiej są „typowo europejskie". i problemów. Zatrudnienie bowiem nie oznacza u nas automatycznie. do której się zwraca. jak wygląda sytuacja w języku polskim. nie wchodzącą w normalny zakres obowiązków osoby. Zastanówmy się. że istnieją spore różnice w normach j rządzących prośbami w języku niemieckim i angielskim. zaś użycie struktur pytających jest bardziej ograniczone.(13) Angloamerykański skrypt „rozkazywania przez pytanie": jeżeli chcę powiedzieć komuś coś takiego. Oczywiście takie uwagi są „komentarzem anegdotycznym" i nie prowadzą do precyzyjnych uogólnień. bez których Francuzi 196 JĘZYK. Stanowią jednak pewien dowód sposobu widzenia świata przez ludzi żyjących w społecznościach wielonarodowych. lecz trzeba interpretować w ramach spójnego i opracowanego niezależnie systemu oceny. Według angielskiego badacza. Wśród języków i kultur Europy (tak jak gdzie indziej) panuje pod tym względem znaczna różnorodność.5. Normalnie mówi po prostu Proszę zrób to. a rzadko Musi pan tu podpisać. na przykład niemiecki urzędnik w banku zwykle powie raczej Się miissen hier unterschreiben („Musi Pan/i tu podpisać") albo Unterschreiben się bitte („Proszę tu podpisać") niż Wiirden Się bitte hier unterschreiben? („Czy był(a)by Pan/i uprzejm(y)a tu podpisać?"). jeszcze kiedy indziej Byłbym wdzięczny. gdybyś to zrobił. gdyż Polak lubi.'? uchodzi we Francji za podważanie własnego autorytetu. czy to zrobisz" Byłoby jednak błędem wyciągnięcie wniosku. Johna Phillipsa. Zwrot Czy byłbyś uprzejmy. Francuz używa takich środków bezpieczeństwa tylko prosząc o przysługę. W banku urzędnik powie nam Bardzo proszę tu podpisać lub też Czy byłby pan uprzejmy tu podpisać?. jak to: „chcę. Na koniec warto zauważyć.. Co zechce pan dziś u mnie kupić?. Słowo miissen („musieć") należy do języka potocznego i nieustannie pojawia się w sytuacjach. a trochę Anglików. Francuzi oczekują na przykład. żebyś to zrobił" dobrze jest powiedzieć w tym samym czasie coś takiego. że skrypty kulturowe mogą okazać się przydatne przy opisywaniu nie tylko . jego anglojęzyczni pracownicy (Australijczycy) stosowali „retoryczne środki bezpieczeństwa" (precaution oratoire). a mimo to w sposób jasny i przystępny. zaś jak Niemcy zachowujemy się rzadko.. takiego jak system skryptów kulturowych pisanych przy pomocy pojęć elementarnych. w których nie wystąpiłoby w języku angielskim. więc czasami trzeba go do spełniania jego obowiązków zachęcić — tak zachęcony czuje się lepiej i chętniej je spełnia. W większości z nich bezpośrednich form rozkazujących używa się częściej niż w angielszczyź-nie. jak to: „nie wiem. Wiadomo także powszechnie.

ponieważ zawsze istnieją alternatywne sposoby wyrażania myśli. sprowadzając je do przetłumaczalnej konfiguracji uniwersalnych pojęć elementarnych. W ostatecznym rozrachunku. owe idee kształtującym. KULTURA I ZNACZENIE 1 ich mocnym wpływem. programem i przewodnikiem aktywności umysłowej. ale i zróżnicowania i zmienności norm kulturowych. lecz czynnikiem . choć perspektywa pojęciowa pozostaje pod widocznym wpływem języka ojczystego. Nie twierdził on. Teoretycznie.ciągłości.i koreańskojęzyczne stosują wzorce pojęciowe typowe dla swojego języka. W wyniku tych zainteresowań. że wszelkie myślenie jest zależne od struktury języka. że całe ludzkie poznanie opiera się na tym samym fundamencie pojęciowym. że struktury naszego języka ojczystego w sposób nieunikniony narzucają nam pewne zwyczaje myślowe. co może stanowić ważną praktyczną pomoc w komunikacji międzykulturowej. Podsumowanie Związek pomiędzy językiem a kulturą fascynował filozofów. istnienie wspólnego zasobu elementarnych jednostek semantycznych we wszystkich językach świata oznacza. W tym celu również potrzebny będzie rygorystyczny. Indywidualny styl komunikacji językowej nie jest rygorystycznie zdeterminowany przez skrypty kulturowe. system językowego zaplecza (innymi słowy gramatyka) nie jest po prostu . Natomiast w odniesieniu do „myślenia językowego" Whorf argumentował. jak i jednostki musi pozostać pod silnym wpływem „kulturowych reguł" komunikacji.5. Lecz styl komunikacyjny zarówno społeczeństwa. kultura i myśl ' W znanym powszechnie cytacie Whorf (1982: 284) w następujący 4jJosób wyjaśniał swój pogląd na wzajemne relacje języka i myślenia: . obraz świata danego społeczeństwa nie jest nigdy w pełni „zdeterminowany" przez zestaw narzędzi konceptualizacji. Uwarunkowane kulturowo słowa i struktury gramatyczne języka są narzędziami kształtowania pojęć. że kategorie pojęciowe języka ojczystego stanowią wzorce dla kategoryzacji już od bardzo wczesnego dzieciństwa. które są niezależne od języka i które z tego powodu nie podlegają „kształtującemu" wpływowi języka. Podobnie obraz świata. pewnym reproduktywnym narzędziem wyrażania idei. analizy doznań i syntezy intelektualnej każdego z nas. Przeciwnie. Jak wspomnieliśmy powyżej. 6. jaki posiada jednostka. poetów i językoznawców od wieków. 6. takie jak uwaga czy percepcja wzrokowa. natomiast z pewnością znajduje się pod 198 JĘZYK. nie jest nigdy w pełni zdeterminowany przez jej język ojczysty. Zawsze jest miejsce na zróżnicowanie indywidualne i społeczne oraz na wprowadzenie zmian. powstała . ale i dogłębny system analizy. Podobnie ma się rzecz ze stylem komunikacyjnym. że istnieją różne procesy umysłowe. które odzwierciedlają doświadczenie historyczne społeczeństwa dotyczące pewnych sposobów działania i myślenia. każde pojęcie charakterystyczne dla jakiejś kultury można przybliżyć osobom z nią niezwiązanym. w okresie romantyzmu niemieckiego. W miarę rozwoju społeczeństwa. Wnioski: język. przeprowadzone niedawno badania wskazują. nie będzie nigdy lepszego sposobu zrozumienia wewnętrznych zasad funkcjonowania danej kultury niż nauczenie się języka. Wykazano mianowicie. W tym sensie. mówienie nim i życie w środowisku ludzi mówiących tym językiem. uważał. jakie to społeczeństwo ma do dyspozycji. Poglądy Whorfa na relatywizm językowy były często źle rozumiane. te narzędzia mogą stopniowo ulegać modyfikacji lub zostać odrzucone. Ponieważ jednak każdy język działa jak niezwykle złożona integralna całość. które jednostka przyswoiła sobie żyjąc w danej kulturze. że już w wieku 20 miesięcy dzieci anglo.6.

które wspólnie tworzą pełną ekspli-kację danego pojęcia. tylko polega się na pośrednich sygnałach. dopóki wszystkie elementy pojęciowe danego wyrażenia nie zostaną zanalizowane przy pomocy pojęć elementarnych. uniwersaliści twierdzą jedynie. 6. Zalecana lektura Więcej wiadomości na tematy poruszane w niniejszym rozdziale znaleźć można w pracy A. Redukująca parafraza prowadzi często do sformułowania prototypowego scenariusza.teoria. że język wywiera wpływ na myślenie. iż radykalne wersje teorii relatywizmu językowego czy też językowego determinizmu. tzn.?). podobnie jak szereg przytoczonych w tekście przykładów. Na przykład w kulturze japońskiej nie mówi się otwarcie o tym. Przykładami kulturowego uwarunkowania gramatyki są włoskie konstrukcje: reduplikacja składniowa i bezwzględny stopień najwyższy. np. zaś w kulturze angloamerykańskiej można swobodnie powiedzieć.7.. od nazwisk jej twórców. W ten sposób unika się także niebezpieczeństwa et-nocentryzmu. Metodę parafrazy zredukowanej do pojęć elementarnych można zastosować do analizy kulturowych uwarunkowań na poziomie leksykonu i gramatyki. patrz J. 6. metoda eksplikacji wyrażeń i skryptów kulturowych. nazwanych elementarnymi jednostkami semantycznymi. wspólne dla wszystkich języków. pochodzi z prac tej wybitnej badaczki związków języka z kulturą. czego się chce. narzucania kategorii własnego języka przy opisie innego. zwany uniwersalizmem. Na temat relacji między kulturą i językiem polskim. zgadza się. Co do leksyki. tzn. Would you mind . co umożliwia pokonanie dwóch wad tradycyjnego podejścia do definicji opartego na parafrazie: niejasności i błędnego koła. Pojęć elementarnych można używać w opisach semantycznych. poglądu. istnieniem bardzo dużej ilości słów na określenie pewnych zjawisk. że reprezentują one pojęcia uniwersalne. znanej także. tzn. W wersji mniej radykalnej. Postuluje się. Bartmiński . choć najlepiej zrobić to bez narzucania swojej woli (stąd częste w języku angielskim użycie pośrednio wyrażonych próśb. W Ameryce odkrycie w językach Indian kategorii pojęciowych radykalnie różnych od indoeuro-pejskich spowodowało rozwój tej teorii i powstanie teorii relatywizmu językowego.. to słowa danego języka stanowią zwykle odbicie doświadczenia historii i życia w określonym środowisku. Zawartość pojęciową kategorii gramatycznych i kulturowych wzorców postępowania (czyli skryptów kulturowych) można również ukazać przez sparafrazowanie ich przy pomocy pojęć elementarnych. Proponujemy tu stosowanie techniki parafrazy redukującej. że ludzka myśl jest zasadniczo wszędzie taka sama. należy podkreślić. cieszą się dziś niewielką popularnością i wielu badaczy przyjmuje bardziej realistyczną wersję teorii relatywizmu. Wierzbickiej (1999). co znajduje odzwierciedlenie w języku. że formy naszej myśli są ściśle determinowane przez kategorie językowe. W ostatnich latach wyodrębniono zbiór około 60 fundamentalnych elementów znaczenia. że każdy język posiada swój własny obraz świata. Obydwie postawy kontrastu200 JĘZYK. pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa.6. Kultury wyrażają swoje główne normy i wartości przy pomocy pewnych słów kluczowych. utrzymuje. że istnieją pewne podstawowe elementy znaczenia. KULTURA I ZNACZENIE ją z bezpośrednim stylem udzielania instrukcji praktykowanym na przykład we Francji. dlatego w najbardziej kluczowych domenach mamy często do czynienia z rozbudową leksykalną. a hipoteza ta jest obecnie sprawdzana na szerokim spektrum języków. składającego się z kilku schematów zdarzeń. Podsumowanie 199 Przeciwstawny pogląd filozoficzny. Konkludując. co się chce osiągnąć. tzn. a także do analizy skryptów kulturowych.

co stwarza mu szansę . czasowniki występują bez podmiotów? 6. irytacji złość.2. Zgadzałoby się to z poglądem Whorfa. Jakie to może być znaczenie? (d) Odpowiednikami europejskich terminów fachowych. gdzie omawiamy schemat „zdarzenia").gwałtowna reakcja na jakiś przykry bodziec zewnętrzny.stania się odrębnym logicznym systemem ujmowania niektórych aspektów rzeczywistości.8. wybuch gniewu 4. upatruje często .czynności i sil tam. Czy zgadzasz się z tym stanowiskiem? 2. gdzie należałoby raczej widzieć pewne stany.gniewne podniecenie. na przykład.podobnie jak my wszyscy . denerwowanie się 202 JĘZYK. Podane poniżej stwierdzenie Whorfa (1982: 328) stanowi dosyć radykalne sformułowanie językowej teorii względności i zawiera pewne przesadne uogólnienia: W języku hopi mogą istnieć i istnieją czasowniki nie wymagające podmiotu. w których. tak jak w hopi. Muszyńskiego (1991).(1990). Whorf (1982). Czy te definicje sfor-iinułowane są w sposób niejasny lub okrężny? Czy możesz zasugerować. it w angielskim wyrażeniu It flashed czy też się w polskim wyrażeniu Błysnęło się mają jakieś znaczenie.2. nazewnictwo grzybów? Aby się o tym przekonać. oburzeniem irytacja . gdzie może chodzić jedynie o siłę. wyrażająca się podnieceniem. Czy polska klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania wyrażona przyimkami byłaby podobna do klasyfikacji angielskiej.stan irytacji. Które z tych konceptuali-zacji zakładają obecność „siły" pochodzącej od podmiotu? (Porównaj rozdział 4. porównaj język polski z jeszcze innymi językami. (a) Czy istnieją jakieś języki europejskie. Szerzej o hipotezie Sapira i Whorfa piszą autorzy prac zamieszczonych w tomie artykułów pod redakcją Z. zaczerpnięte ze Słownika języka polskiego. nie rzeczowniki. ściśle odwzorowując zachodnie języki indoeuropejskie. Patrz też Sapir (1978). spróbuj przetłumaczyć na znany Ci język obcy (oczywiście posługując się dostępnymi . (a) klocek/układanka (b) zdjęcie/portfel (c) ręka/rękawiczka (d) książka/regał (e) zabawka/pudełko (f) zatyczka/pióro (g) czapka/głowa lalki : 3. w jaki sposób można je sformułować jaśniej i bardziej zrozumiale? i' gniew . 6. Współczesna nauka. KULTURA I ZNACZENIE nienawiść . rozdrażnienie. (c) Z kognitywnego punktu widzenia. Ćwiczenia i zadania 201 (b) Po polsku mówimy Światło błysnęło. wzburzenia. Czy w języku polskim istnieją domeny szczególnie rozbudowane leksykalnie? Czy za taką domenę można by uznać. po angielsku A light flashed lub It flashed. czy koreańskiej? Jeśli potrafisz. Ćwiczenia i zadania 1. To znaczy. zaś w hopi wystarczy powiedzieć rehpi („błyska" lub „błysnęło"). gniew. jakie byłyby polskie odpowiedniki przykładów zawartych w tabeli l i powtórzonych poniżej. w języku nie istnieją „puste" słowa.która zapewne nie zostanie nigdy wykorzystana . że np. Poniżej podajemy definicje kilku związanych ze sobą określeń śemocji. w języku hopi są czasowniki. że języki europejskie widzą stan tam. Błysnęło się albo Błysnęło. elektryczność. pasja. np. Zastanów się.uczucie silnej niechęci i wrogości do kogoś zdenerwowanie — stan rozdrażnienia nerwowego. niezadowoleniem.8.

występowania w zwrotach frazeologicznych. Jeśli chodzi o potrzeby poznawcze. „Robiąc coś" przy pomocy języka dokonujemy różnego rodzaju aktów mowy. zebranie. W tradycji polskiej powiedzenie za wolność naszą i waszą ma znaczenie szczególne i stanowi z pewnością pewną normę kulturową. aby interakcja była skuteczna. jak i na odbiorcę przekazu.opisz zwyczaj językowy w Twoim regionie)? 7. Funkcja ta. opisy i omówienia oraz pytania. Jakie przyczyny kulturowe leżą u podstaw tak rozpowszechnionego zdrabniania (mogą tutaj wystąpić różnice regionalne . aktów z którymi mamy do czynienia. Są to zatem wszelkie prośby. co „robimy" przy pomocy języka w bezpośredniej interakcji z odbiorcą przekazu językowego. Łódź 1993). do których się uciekamy. maślak. że w ogóle mówimy. kurka. Częściej jednak mamy bardziej konkretne zamiary. Pyczewskiej-Pilarek. na przykład używając zbyt bezpośredniego języka. Inną. będąca przedmiotem rozważań w tym i następnym rozdziale. Zastanów się nad rolą słów Bóg. a użycie języka służy osiągnięciu określonych celów. których źródłem są określone potrzeby poznawcze lub stany wolicjonalne. J. które l muszą zostać spełnione. ale fakt. Kiedy przewodniczący mówi Niniejszym zamykam. Słownikiem współczesnego języka polskiego pod red. jakie znaczenie w języku polskim ma użycie zdrobnień rzeczowników pospolitych (np. aby nie wykraczać przeciwko określonym nor. która przy pomocy pojęć elementarnych wyjaśniałaby istotę tego skryptu kulturowego. w jaki sposób język używany jest do bezpośredniego oznaczania elementów rzeczywistości pozajęzykowej. kozak. aby pokazać. np. podgrzybek. którego istota sprowadza się do wzajemnego oddziaływania rozmówców na siebie. Ojczyzna i honor z punktu widzenia częstotliwości ich użycia. rydz. opieńki i in. których ce.„chcę"). B. . oraz słownikiem przysłów. powiedzeniach i przysłowiach (posłuż się w tym celu dużym słownikiem języka polskiego. równie ważną funkcją jest takie użycie języka. kiedy wypowiedzenie pewnych słów w określonej sytuacji. Rozdział 7 Działanie za pomocą słów: pragmatyka W dotychczasowych rozważaniach zajmowaliśmy się głównie tym.J lem jest uzyskanie wzajemnego zrozumienia oraz na strategie. determinuje tę sytuację.słownikami) następujące nazwy grzybów jadalnych: prawdziwek. Nie liczy się wtedy to. np. Przysłowie prawdę ci powie: przysłowia i cytaty: antologia od Ado Z pod red. kawka zamiast kawa czy gazetka zamiast gazeta). nazywana jest interpersonalną funkcją j ęzyka. które jeszcze lepiej ilustrują zjawisko leksykalnej rozbudowy domen w języku polskim? 5. Akty te realizują intencje komunikacyjne. Stany wolicjonalne są ujawniane poprzez nakładanie określonych zobo204 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA wiązań zarówno na nadawcę. Ta funkcja języka nazywana jest przedstawieniową funkcją języka. W niniejszym rozdziale zwrócimy także uwagę na warunki. Dunaja. Skąd mogą wynikać trudności w tłumaczeniu? Czy istnieją jakieś inne domeny. kania.| mom zwyczajowym. Spróbuj napisać eksplikację. to realizowane są one przez wymianę i uzyskiwanie różnego rodzaju informacji. Niekiedy rozmawiamy ze sobą tylko po to. W tym rozdziale skoncentrujemy się na tym. Takie akty tworzą (nową) rzeczywistość w jej społecznym wymiarze. volo . Jest jeszcze trzecia grupa aktów mowy. co mówimy. na przykład przez przewodniczącego na końcu zebrania. na sposoby f kooperacji między uczestnikami aktu komunikacyjnego. rozkazy i propozycje. Czy słowa te zasługują na miano słów kluczowych dla kultury polskiej? Dlaczego? 6. czyli akty woli (łac. gołąbek. Są to zatem wszelkie stwierdzenia. że zauważamy się nawzajem. zebranie zostaje zakończone. Czy stosowanie zdrobnień można uznać za cechę specyficzną gramatyki polskiej? Postaraj się wyjaśnić przy pomocy eksplikacji.

to po prostu staram się.jak tam? Widzę. czy też. u znajomych czy w kościele. jak pokazuje przykład (1). nakazując. jest to jedynie określona forma zachowania towarzyskiego. Przez całe wieki głównym.1. namawiając. co sądzi. które mogą skłaniać ludzi do powiedzenia czegoś oraz zaproponujemy klasyfikację aktów mowy z perspektywy kognitywnej. Dzięki.7. w jaki sposób ludzie wypowiadają prawdziwe stwierdzenia oraz jak można określić warunki prawdziwości tego. autor wydanej w roku 1952 pracy pod tytułem How to dóthings with words? („Jak działać słowami"). przyniosę jutro. nie tylko „mówimy" coś. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? Pragmatyka jest nauką. zwrócił uwagę. Przy pomocy słów możemy spowodować. Dosyć często rozmawiamy tylko po to. że można na ciebie liczyć. aby przekazać drugiej stronie. Jednym z głównych instrumentów takiego oddziaływania jest rozmowa. Konkretne słowa. że została zauważona. w przysłowiowej „rozmowie o niczym" naszym głównym celem nie jest przekazanie informacji czy wyrażenie przekonań lub potrzeb. w co wierzy. które chcemy osiągnąć za pośrednictwem języka informując. Austin. po pracy idą do znajomych. wychodzą do pracy czy szkoły.. l. ale także „robimy" wiele innych rzeczy przy pomocy słów. która bada. Jeżeli. B: Co mam narzekać? A: No pewnie. aby zakomunikować określony stan swego umysłu. że inni ludzie będą świadomi tego. dla przykładu. d. są treścią aktu mowy. Ludzie żyją. Wszelkie cele.L. jak w przykładzie (2)a. co zamierza i czuje . Wiedziałem. Wiele 7. b. itd. który w rzeczywistości nie wygląda najlepiej. innymi słowy. mówię do mojego wujka. zasiadają z rodziną do śniadania.innymi słowy. Język użyty w ten sposób spełnia funkcję fatyczną (od greckiego phatós „powiedziany"). Dla przykładu. Bardzo dobrze dziś wyglądasz. w jaki sposób ludzie oddziałują na siebie przy pomocy języka. którym zajmowali się filozofowie języka. Mógłbyś pożyczyć mi swój laptop na parę dni? c. zachęcając itp. (1) Fragment zasłyszanej rozmowy A: Noo. Oznacza to. Intencja komunikacyjna i akty mowy Nie zawsze celem rozmowy jest wyrażanie określonych zamiarów. że nasze wypowiedzi to nie tylko akty informacyjne. w pracy czy w szkole. B: Ludzie to tylko narzekają. co dzieje się w naszych umysłach. Mój komputer nie działa. wyrażam swój zamiar dodania mu otuchy. aby poczuł się lepiej. w pracy i szkole spotykają się ze swoimi kolegami. to co widzi..1. ludzie nieustannie oddziałują na siebie. co można uznać za prawdę lub fałsz. a niekiedy nawet jedynym zagadnieniem. czego chce. jakie wypowiadamy dla wyrażenia określonej intencji komunikacyjnej. Jednak w większości sytuacji człowiek podejmuje próby komunikowania się. Wstają rano. co się mówi. na ulicy. tzn. jak pokazują przykłady (2)b-d: 206 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (2) a. w domu. że pragmatyka pojmuje używanie języka jako jeden z elementów interakcji międzyludzkiej. . tramwajów i pociągów. W każdym z tych kontekstów społecznych. aby porozmawiać. Dobrze. wsiadają do autobusów. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 205 z naszych rozmów służy wyłącznie temu. było ustalenie. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się różnymi motywacjami.1.można nazwać intencją komunikacyjną. 7. co się dzieje w jego umyśle. w mieście czy na wsi. . prosząc. mijają po drodze sąsiadów. Dopiero brytyjski filozof J.. że nieźle. pracują i oddziałują na siebie nawzajem w określonych kontekstach społecznych. aby przekazać to.

takie jak (2)a i (3)a. Nadaję ci imię „Batory". Nadawca mógł przecież po prostu zapomnieć włączyć komputer do sieci. Kategorie te to asertywy ((3)a). dyrektywy ((3)b). dyrektywy: c. że akty mowy można przypisać do pewnych . Powstaje teraz pytanie. że. Matka chrzestna statku nie wyraża w wypowiedzi (2)e obiektywnego stanu rzeczy. albo deklaratywne akty mowy. Wydaje się zatem. że jutro przyjdę. Wyjdź stąd! Obiecuję. Deklaracje.perform „wykonywać. asertywy: b. dokonujemy aktu mowy. kiedy coś mówimy. później jednak doszedł do przekonania.2. Zadania tego podjął się uczeń Austina. deklaracje: Jurek dużo pali. jak i fałszywe. że zawsze. (3) a. W pozostałych aktach mowy (2)b-d nadawca nie jest już zainteresowany prawdziwością czy fałszem tego. Przykłady z ostatniej serii (3) odpowiadają mniej więcej przykładom z serii poprzedniej (2). prosimy kogoś o coś. Komisywne akty mowy to obietnice ((3)c). obiecujemy coś komuś. Na początku Austin nazwał takie akty mowy jak (2)e performa-tywnymi aktami mowy (albo performatywami. ani nie jedynie. że wypowiedzi to nie przede wszystkim. nadawca najpierw wyraża uczucie wdzięczności. Dyrektywne akty mowy są środkiem do wydawania poleceń ((3)b) lub wyrażania próśb ((2)b).1. ekspresywy ((3)d) oraz deklaracje ((3)e). Są one elementem takich ceremonii jak zaślubiny ((3)e) czy też nadanie nazwy podczas wodowania statku ((2)e). dokonywać"). Rozważmy z kolei przykład (2)e: (2) e. a (2)c -obietnica. Chociaż spodziewamy się. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 207 że każda wypowiedź to w pierwszym rzędzie określony akt mowy. nadawca komunikatu językowego .1. ekspresywy: e. że to stwierdzenie jest prawdziwe. (2)b to prośba o zrobienie czegoś skierowana do odbiorcy. komisywy: d. Ekspresywny akt mowy służy do wyrażania gratulacji ((3)d). który bez owej deklaracji nie może zachodzić. (2)c) oraz propozycje. a następnie chwali partnera. takie jak na przykład wypowiedź (2)e. ale 7. muszą być obecni inni ludzie i musi zostać zachowany pewien ceremoniał. kwestia prawdy i fałszu. komisywy ((3)c). ale także coś robimy. aby ten fakt mógł zaistnieć. o czym jest przekonany. od ang. które nakładają na nadawcę komunikatu określone zobowiązania. filozof John Searle. proponując typologię opartą na pięciu kategoriach aktów mowy. w rzeczywistości może ono być zarówno prawdziwe. w których szczególnie istotny jest stan wolicjonal-ny nadawcy. Mamy tu do czynienia z dwo-1 ma aktami mowy. Moje gratulacje z okazji urodzin. co mówi. składamy podziękowanie itd. stwierdza to. Na przykład. służą zadeklarowaniu czy też ukonstytuowaniu jakiegoś (nowego) faktu społecznego. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy Niektóre z pięciu kategorii aktów mowy zaproponowanych powyżej (3)są do siebie bardziej zbliżone niż inne. Asertywne akty mowy. co widzi albo to. że to coś zostanie zrobione. matka chrzestna rozbija o burtę statku butelkę szampana. musi to być sytuacja oficjalna. informując j o tym odbiorcę. w jaki sposób można opisać różne rodzaje aktów mowy. Wypowiadając (2)d. Austin był pierwszym filozofem języka. służą do wyrażania stwierdzeń. 7. a więc.Wypowiadając zdanie (2)a. po wypowiedzeniu zwyczajowej formuły (2)e. że używając słów nie tylko coś mówimy. ponieważ robimy coś używając słów: wyrażamy przekonanie. który zdał sobie sprawę. ale tworzy nowy fakt poprzez wypowiedzenie słów podczas uroczystego wodowania. Ponadto. uczucia wdzięczności lub pochwały ((2)d). Biorę sobie ciebie za męża i przysięgam. przekazywania opisów stanów rzeczy i zdobywania informacji za pomocą pytań. i w których na partnera (2)b lub na samego mówiącego (2)c zostaje nałożone określone zobowiązanie.

Na przykład asertywne akty mowy mają wiele cech wspólnych z pytaniami zadanymi w celu uzyskania informacji (Czy Jurek dużo pali?).zwykle stosowanym w przypadku poleceń . które służą przekazaniu odbiorcy informacji. Celem . Podobnie dyrektywy i komisywy mogą utworzyć wspólną kategorię. dlaczego nadawca zadaje pytanie. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: Marek i Piotr wychodzą z przyjęcia. Piotr (podając kluczyki): W porządku. Czy może mi pani powiedzieć. co sądzą.1. a następnie zamiast zapytać wprost Gdzie jest dworzec?. Marek nie chce. (4) a. Zauważmy. Informatywne akty mowy obejmują wszystkie akty mowy. albo na siebie samego (komisywy). i że on sam nie zna odpowiedzi. może powiedzieć: (5) a. Informatywne akty mowy są nie tylko bardzo zróżnicowane. które do nich należą. a konkretnie. jak i spodziewany wynik interakcji są zupełnie inne. które służy uzyskaniu informacji ((4)b). w którym chodzi o uzyskanie informacji i. uzyskaniu informacji od odbiorcy lub też stwierdzeniu. jak dostać się do dworca? c. Marek. sprawdza jednocześnie (Czy może mi pani powiedzieć). na przykład. Możemy je nazwać obligatywnymi aktami mowy.w celu przekazania informacji. albo na odbiorcę (dyrektywy). Wydaje się dość oczywiste. Marek: Daj mi kluczyki. ponieważ w obu przypadkach nadawca nakłada jakieś zobowiązanie. czy odbiorca jest w stanie udzielić tej informacji ((4)b). Przyjrzymy się teraz bliżej tym trzem głównym kategoriom oraz różnym typom aktów mowy. ale interpretuje je jako pytanie. przekazujemy pewien społecznie rozpoznawalny sygnał. Informacja może dotyczyć tego. ale też opierają się na wielu dodatkowych założeniach . że nie ma prostej zależności między formą wypowiedzi językowej (w tym przypadku trybem rozkazującym) a intencją komunikacyjną. Niech pan skręci w lewo. kto ma właśnie urodziny.nadrzędnych kategorii na podstawie występowania określonych podobieństw. a robiąc to. złożyć gratulacje z jakiejś okazji.na przykład na założeniu. z okazji urodzin komuś. żeby dał mu kluczyki od samochodu. informację. Ja poprowadzę. o czym są przekonani lub też co czują. dlaczego zadaje pytanie ((4)a). ale żeby coś zrobił. W przypadku obligatywnych aktów mowy zarówno motywacja. bez obligowania odbiorcy do zrobienia czegokolwiek. chce prowadzić. Ponieważ Marek nie wypił tyle alkoholu co Piotr. że mówiący nie ma pewnych informacji. Możemy. w którym akty te mają zostać spełnione. że druga osoba nie odpowiada na zadane jej pytanie po prostu tak. jeśli potrafi. aby Piotr mu coś powiedział. którą ta forma realizuje. że odbiorca może chcieć wiedzieć. Tak. że ten ktoś jest nam bliski i że nie zapomnieliśmy o uroczystym dla niego dniu. np. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 209 jącym . Nie znam za dobrze tego miasta. obiecuję. b. Dlatego też w powyższej krótkiej rozmowie nadawca najpierw wyjaśnia. Zwróćmy też uwagę. Dworzec będzie po lewej stronie. oczywiście. Następnym razem moja kolej. Przykład ten ilustruje tezę. co rozmówcy wiedzą. Jedne i drugie można przypisać do nadrzędnej kategorii informatywnych 208 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktów mowy. Eks-presywne i deklaratywne akty mowy można zatem włączyć do nad-1 rzędnej kategorii konstytutywnych aktów mowy. że prośba wyrażona w (5)a jest zupełnie inna niż pytanie. potem jeszcze raz w prawo. stara się tę informację przekazać. b. Ekspresywy i deklaracje również mają podstawową wspólną cechę: w obu przypadkach wymagany jest pewien usankcjonowany tradycją rytuał społeczny. W wypowiedzi Marka ((5)a) można wyróżnić dwa akty obligatyw-ne: dyrektywę i komisywę. że nadawca odpowiedzi ((4)c) posługuje się trybem rozkazu7.

gdy coś zostaje wypowiedziane przez właściwą osobę. Podobnie wygląda wypowiedź Piotra ((5)b). 1. l zestawiono podstawowe trzy kategorie aktów mowy-oraz ich podkategorie. które są używane w konkretnych wypowiedziach. (3)d) i deklaratywne akty mowy ((2)e). że zrobi. nie tyle używając słów. ł tylko panna młoda może dopełnić aktu zaślubin. kiedy ktoś ma urodziny. w obu przypadkach wymagane są te same warunki skuteczności czy adekwatności aktu mowy. chociaż ekspresywne akty mowy ((2)d. gdy ten ktoś coś dla nas zrobił lub też obiecuje. ale też chce on podać powód swojej prośby i dlatego proponuje. że usiądzie za kierownicą. (3)e) wyrażają różne intencje komunikacyjne. Wiedziałem. że Piotr przekaże mu kluczyki. Na rys. Marek zobowiązuje się. które 210 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA muszą zostać spełnione dla takich konstytutywnych aktów mowy jak deklaracje. że poprowadzi następnym razem. o co go prosi. a także pokażemy. które tworzą rzeczywistość społeczną. jakimi są podziękowania ((2)d: Dzięki. a potem obiecuje. Rys. aby zrobił to. przez co zobowiązuje się do określonych działań w przyszłości. Dzieje się tak jedynie wtedy. pod warunkiem.. Najpierw przychyla się on do prośby. Kategorie i podkategorie aktów mowy akty mowy konstytutywne informatywne obligatywne ekspresywne deklaratywne asertywne dziękowć chwalić przepraszać pozdrawiać nazywać poślubić skazywać ogłaszać twierdzić wyrażać opisywać zakladać pytania o informacje pytać dyrektywne komisywne prosić obiecywać kazać proponować proponować radzić 7.jego wypowiedzi jest po pierwsze zobligowanie Piotra. W następnych podrozdziałach poświęcimy więcej uwagi tym podstawowym kategoriom. Jedynie matka chrzestna może nadać nazwę wodowanemu statkowi. mają jedną cechę wspólną. Zaczniemy od konstytutywnych aktów mowy. takie jak prośby. Jak widać. Nadawca zobowiązuje odbiorcę lub siebie samego do pewnych działań w przyszłości. muszą być spełnione także w odniesieniu do ekspresyw-nych aktów mowy. że to właśnie on poprowadzi. propozycje i obietnice.2. Dziękujemy komuś i chwalimy kogoś jedynie wtedy. ile po prostu przekazując kluczyki. Zgłaszając tę propozycję. że. Jest tak zapewne w przypadku deklaracji (2)e: Nadaję ci imię „Batory" oraz (3)e: Biorę sobie ciebie za męża. zwane warunkami fortunności. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności . A zatem. Tak samo gratulujemy z okazji urodzin tylko właśnie wtedy. Warunki. że można na ciebie liczyć) czy gratulacje ((3)d: Moje gratulacje z okazji urodzin). wszystkie obli-gatywne akty mowy. Konstytutywne akty mowy to akty. i przysięgam. w określony sposób i w odpowiednim momencie.. jaki wpływ na akty mowy mają warunki fortunności tych aktów oraz zasady kooperacji i grzeczności. a także typowe czasowniki.

gratuluję. Porównajmy konstytutywne akty mowy z inną formą działania. muszą zostać spełnione pewne warunki fortunności aktu mowy. który został zgłoszony. Ten pierwotny sens został tak mocno zakorzeniony w wyrażeniu językowym. komplementy. jak i deklaratywnych aktów mowy. Wiele z nich odnosi się do emocjonalnej strony ludzkiego życia. jest ono nośnikiem istotnych. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności Kiedy ktoś wyraża swoje uznanie mówiąc Moje gratulacje albo gdy dokonuje deklaratywnego aktu mówiąc Ogłaszam was mężem i żoną. zdrowie. Cechą charakterystyczną takich zrytualizowanych aktów mowy jest to. Wartości te dają się szczególnie odczuć. powiedzmy. Wystarczy. trzeba także rzeczywiście przekazać pieniądze. wystarczy właściwie tylko przekazać pieniądze. aby sędzia użył zwyczajowej krótkiej formuły w odpowiednim momencie rozprawy sądowej. Skrócona forma strony biernej w wypowiadanej frazie Sprzeciw oddalony jest usankcjonowanym tradycją odpowiednikiem zdania w stronie czynnej Oddalam sprzeciw. Wysoki Sądzie! Sprzeciw oddalony. takich jak cześć. która wyrażana 212 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA jest w zachowaniach zarówno werbalnych. obligatywnych i konstytutywnych . a mianowicie: 1) akt musi być dokonany we właściwych okolicznościach i 2) wystarczy jedynie wypowiedzieć odpowiednią formułę bez robienia czegokolwiek. jak wiele można zdziałać przez konstytutywny akt mowy ((6)b) jest znana z anglosaskiej praktyki sądowniczej poniższa wymiana zdań: (6) a. życzenie. Nie wystarczy po prostu powiedzieć Niniejszym zwracam ci 1000 złotych. że są to często formy skrócone: dzięki (zamiast „dziękuję"). Większość ekspresywnych aktów można realizować za pomocą krótkich. nie szkodzi itd. to mamy do czynienia z sytuacją odwrotną. takie jak Dzień dobry. począwszy od bardzo potocznych i swobodnych. pożegnania.211 7. Adwokat: b. niczego przy tym nie mówiąc. społecznie uznawanych wartości. Nawet najbardziej powszechne pozdrowienia. należą do kategorii ekspresywnych aktów mowy. Sędzia: Sprzeciw. że niekoniecznie jest rozpoznawalny. Każdą kulturę charakteryzuje wielka różnorodność zachowań rytualnych. niech Bóg nad tobą czuwa. a skończywszy na formach oficjalnych i zinstytucjonalizowanych. przepraszam. dobranoc (zamiast „dobrej nocy"). przeprosiny itd. Używane jeszcze pożegnalne pozdrowienie Z Bogiem. 7. przez wypowiedzenie zwyczajowych słów. Natomiast jeśli chodzi o konstytutywne akty mowy. Dobrym przykładem pokazującym. Ten sam rytuał obejmuje wiele zachowań językowych. śpij dobrze. pocieszenia. na przykład. kiedy. W tym przypadku sędzia. nieźle.2. dzięki. do zobaczenia. transakcją finansową.2. podziękowania. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy Spośród trzech nadrzędnych kategorii aktów mowy . pa. aby w tym dniu przytrafiały się tylko dobre rzeczy. zwięzłych wyrażeń językowych. dź'ń dobry . gratulacje.ta ostatnia ma prawdopodobnie najwięcej podkategorii.informa-tywnych. Odnosi się to zarówno do eks-presywnych. a samo wyrażenie jest po prostu zrytualizowa-nym pożegnaniem.1. Co więcej. aby sprzeciw został rzeczywiście oddalony. na razie. taką jak na przykład oddawanie długu. w naszej kulturze ludzie często podają sobie ręce w geście powitania. jak i niewerbalnych. Dla przykładu. Samo wypowiedzenie zwyczajowej formuły we właściwych okolicznościach może zmienić sytuację. Ich pierwotną funkcją było przecież życzenie dobrego dnia. Do potocznych wypowiedzi należy duża ilość zwyczajowych aktów mowy obejmujących codzienne pozdrowienia. konstytuuje określony fakt mający moc prawną. hej. Niemniej jednak. to skrócona formuła wyrażająca życzenie Niech cię Bóg prowadzi. ludzie postanawiają nie pozdrawiać się nawzajem.

że ubolewamy z jakiegoś powodu. cześć. który nazywa akt mowy i jednocześnie go wyraża. po czym rozpętała 7. że autorem kierowały jeszcze inne motywy. że niektórzy ludzie mogli się poczuć urażeni.. ale tylko dla mediów elektronicznych. że występują one także w połączeniu z wykrzyknikami: a.czy też po prostu dobry (zamiast „dzień dobry"). Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 213 się burza. nie reaguje. Co tam u was? Przykłady bardziej oficjalnych ekspresywnych aktów mowy są również powszechnie znane. powtórzenia. jeżeli nie ma się takiego zamiaru. przynosi jednak pewne ważne informacje i ważne opinie. na przykład zamiast standardowych pozdrowień na powitanie możemy usłyszeć No. a użycie czasownika w pierwszej osobie liczby mnogiej zmienia to przekonanie w pewność. Publiczne przeprosiny wypowiedziane w czyimś imieniu każą nam się domyślać. to dojdziemy do wniosku.wysoce sformalizowane wyrażenia. jak leci? Używając języka potocznego w typowych sytuacjach dnia codziennego. jako całość. co pokazuje lista czasowników w tabeli 1. że ich nadawca został do wyrażenia przeprosin upoważniony. że jest nam przykro. przepraszam. które są wypowiadane tylko przez . jest nam bardzo przykro i przepraszamy w imieniu autora tekstu. że jest nam przykro w czyimś imieniu. Dlatego też czasownik przepraszać określany jest jako czasów214 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA nik performatywny. które zabraniałyby publikacji tego typu. Publikacja naszego kolegi nie musi się podobać. Sam akt nie zostaje nazwany eocplicite przez użycie wyrażenia jest mi przykro. pewny swoich racji. oraz poglądów kolidujących z moralnością i dobrem społecznym. pozostaje nam czasownik przepraszać. Redaktor X nie miał zamiaru nikogo obrazić. Ustawa o radiofonii i telewizji zabrania propagowania działań sprzecznych z prawem. jak na przykład cześć. Redaktor naczelny przyznaje. czyli taki. Inaczej jest w przypadku użycia czasownika przepraszać. Używając obu wyrażeń dajemy do zrozumienia. natomiast redaktor naczelny zabiera głos w jego imieniu: (7) W Polsce nie ma żadnych przepisów. Mówiąc przepraszam. Jeżeli jednak przyjrzymy mu się bliżej. niemniej jednak wyrażenie jest mi przykro jest aktem mowy dokonanym nie wprost (wypowiadając te słowa wyrażamy ubolewanie i jednocześnie przepraszamy). Fragment ten. jest ekspresywnym aktem mowy. i ich właśnie przeprasza „w imieniu" dziennikarza. Są pewne ograniczenia.2. Co tam.. stąd też stosunkowo częste pojawianie się nowych form. którego istota sprowadza się do przepraszania. To rozróżnienie pozwala wyjaśnić. pa. Na biegunie przeciwnym do bieguna grupującego wyrażenia potoczne znajdziemy deklaratywy .. Ostatnie zdanie wypowiedzi redaktora pozwala nam zwrócić uwagę na jeszcze jedno rozróżnienie dotyczące aktów mowy. dlaczego możemy powiedzieć. możemy sobie łatwo pozwolić na pewną kreatywność. że istnieją zarówno akty mowy dokonywane wprost i akty mowy dokonywane nie wprost. oraz to. ale nie. cześć czypa. hej. jak tam?. Czasowniki performatywne występują. Jeśli zatem chcemy przeprosić w czyimś imieniu. żyjemy jakoś?. oj. Wyra-żeniaprzepraszamy i jest nam bardzo przykro są dobrą ilustracją faktu. Dziennikarz. we wszystkich trzech nadrzędnych kategoriach aktów mowy. oczywiście. Wyrażenie jest mi przykro może służyć jedynie wyrażaniu. a nie nazywaniu aktu przeprosin. jeżeli jednak ktoś poczuł się urażony. jednocześnie z nazwaniem aktu mowy podejmuję działanie. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: pewien dziennikarz wyraził się w dość ostrych słowach na temat działań podjętych przez pewną grupę społeczną. jako że intencją komunikacyjną autora są przeprosiny. Najpierw informuje on czytelników o podstawowym założeniu dotyczącym przeprosin: nie można obrazić nikogo.

aby akt mowy był rzeczywistym działaniem językowym. W ceremonii chrztu. Amen. udzielanie nominacji. które określają czas i miejsce performatywnego aktu mowy. czyli jest aktem informatywnym dokonanym w stosunkowo oficjalnym kontekście. takie jak na przykład niniejszym.2.. która o to prosi. Typowe konteksty dla takich aktów mowy to na przykład sędziowanie w rozgrywkach sportowych. tak jak w przypadku wyrażenia Sprzeciw oddalony. zapisywanie spadku. H' Warunki fortunności są jednak szczególnie wyraźnie określone iprzy deklaratywnych aktach mowy.musi przede wszystkim sam posiadać pewne wiadomości na temat pacjenta.na przykład lekarz . Przykład ten nie jest aktem wyrażającym zaistnienie „stanu zaręczyn". udzielanie chrztu czy ślubu. Warunki fortunności można sformułować w odniesieniu do wszystkich typów aktów mowy. a dopiero potem przystępuje do oficjalnego chrztu: (8) a. 7. Rodzice i rodzice chrzestni. na które oni odpowiadają twierdząco. Te wysoce sformalizowane wyrażenia często także zawierają czasownik performatywny. Piotrze Andrzeju. Przykład (8) pokazuje. Ponadto. czy chcecie. musi być upoważniony do przekazania tych informacji osobie. że wyrażenia te mogą zawierać przysłówki i wyrażenia przysłówkowe. aby wasze dziecko.nadawca musi być osobą. mogą być użyte na wiele sposobów. w których nadawca komunikatu językowego może użyć pewnych wyrażeń tak. jako że w konstytutywnych aktach mowy wypowiadanie określonej formuły jest jednocześnie kreowaniem rzeczywistości. na przykład ogłaszać. że określone akty mowy nie stanowią izolowanych działań. że czasowniki performatywne. Natomiast w wypowiedzi (10) ten sam czasownik jest użyty w innym kontekście i służy jedynie do „opisu" określonej sytuacji.. . 7. składanie zeznań. ustanawiać. Pytanie z przykładu (8)a poka216 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA . zwykle jest to zaimek osobowy lub forma czasownika w pierwszej osobie liczby pojedynczej. która dokonuje określonego aktu.2. Zawierają one odniesienia do osoby. W wypowiedzi (9) czasownik performatywny ogłaszać został użyty do realizacji intencji komunikacyjnej polegającej na „ustanowieniu nowej jakościowo rzeczywistości". W większości kultur pracownicy i dzieci nie mają prawa wydawać poleceń * pracodawcom czy rodzicom. ogłaszanie wojny i wiele innych. albo są to wyrażenia użyte w stronie biernej. a są z reguły elementem szerszych zrytualizowanych zachowań. W przypadku dyrektywnych aktów mowy .na przykład przy wydawaniu poleceń . Deklaratywne akty mowy z reguły charakteryzuje mocno „skostniały" styl. ksiądz najpierw zadaje szereg pytań skierowanych do rodziców i rodziców chrzestnych ((8)a). ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. ? b. której ze względu na swoją pozycję czy funkcję społeczną przysługuje takie prawo. a po wtóre. takie jak ogłaszać. Warunki fortunności Warunki fortunności określają wymagania w odniesieniu do okoliczności. jak ilustrują kolejne przykłady ((8)i (9)). Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 215 (9) Niniejszym ogłaszam stan wojenny na terenie całego kraju. Przykład (9) pokazuje. prowadzenie rozpraw sądowych. stanowić itp. Spójrzmy na kolejny przykład: (10) W zeszłym miesiącu ogłosili zaręczyny. a służy jedynie jako ilustracja faktu. W przypadku informatywnego aktu mowy nadawca . czasowniki użyte w takich wyrażeniach muszą mieć formę czasu teraźniejszego.2.określonych ludzi w ramach społecznie usankcjonowanych instytucji.

3. aby taki akt miał miejsce. mąż wcale nie pogratulował swojej wybrance z okazji urodzin. Zawsze stię tam dobrze bawią. akt mo7. wyrok sądu niższej I instancji nie ma mocy prawnej. Maria: Cześć. w odniesieniu do aktów mformatywnych i obligatywnych obowiązują jeszcze inne warunki. ślubu czy awansu. Warunki fortunności obowiązują w odniesieniu do wszystkich trzech nadrzędnych kategorii aktów mawy. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji Wymiana informacji obejmuje zarówno przekazywanie. że warunki skuteczności aktów mowy nie są jedynie warunkami. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne Z pewnością nikt z nas nie zwróciłby się z poniższym pytaniem (12)a do zupełnie obcej osoby. Żona: Ty chyba nigdy nie zapamiętasz.3. kochaj nie. jeżeli spełnione są wszystkie warunki. nie zrobimy tego zwracając się do niewłaściwej osoby. gratulując bez okazji albo w nieodpowiednim czasie. że po to. Piotr: Chyba do parku. takie postępowanie można określić jako „nieudaną" próbę gratulacji. Zarówno „mówienie". muszą zostać spełnione | różnego rodzaju warunki. że nie został przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi zasadami. jak i „działanie" może odnieść określony skutek. że nastąpiły pewne l uchybienia proceduralne w rozprawie sądowej. jeżeli dokonują się we właściwym czasie i miejscu oraz jeżeli nadawcą komunikatu jest właściwa osoba. (11) a. co partner już wie. Mąż do żony: Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. Ponadto. Jeżeli jeden z tych warunków nie zostanie | spełniony. Gratulacje były „nieudane". W przeciwnym razie nie ma „działania". Aby komunikacja była maksymalnie efektywna. która jest do tego upoważniona .ślub taki nie ma mocy prawnej. a więc co nadawca może zakładać. by nadawca i odbiorca przekazu mogli korzystać z racjonalnych przesłanek pozwalających im domyślać się.księdza. ważne jest. Sformułowanie takiego pytania jest możliwe tylko przy założeniu. W kolejnych podrozdziałach zajmiemy się bliżej pre-supozycjami i implikaturami. Podobnie jest w przypadku zawierania ślubu. Mówiąc inaczej. które muszą być spełnione.były aktami fortunnymi. które są . . Trzeba jednak podkreślić. b. Jeżeli zatem chcemy pogratulować komuś z okazji urodzin. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 217 wy nie dokonuje się. Właś. jak i uzyskiwanie informacji. że akty takie mają sens.na przykład |j udzielanie chrztu .żuje. że wiemy <o sobie nawzajem dość dużo: (12) a. a co odbiorca musi sam wywnioskować. aby zrytualizowane akty społeczne .J nie tak się dzieje w przypadku niektórych apelacji do sądu wyższej instancji.„nie na miejscu". a nie tylko aktów konstytutywnych. Jeżeli sąd wyższej instancji uzna. dzięki którym możliwe jest racjonalne komunikowanie się. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku wszelkich aktów konstytutywnych. a także sposobami współdziałania pomiędzy nadawcą i odbiorcą. jak zobaczymy w dalszych rozdziałach. aby deklaracje były wiążące. a zatem że z prawnego punktu widzenia w ogóle nie zaistniał. kiedy są moje urodziny! | Pomimo dobrych intencji komunikacyjnych.3. Obowiązują one także w odniesieniu do codziennych zwyczajowych zachowań wyrażanych przez ekspresywne akty mowy. jeżeli nie zostanie on udzielony przez osobę. dokąd dzisiaj zabierasz dzieci? b. l kierownika urzędu stanu cywilnego. 7.1. kapitana statku czy samolotu fj lub ambasadora . a rozprawa musi zostać przeprowadzona ponownie. cały akt można zakwestionować i w konsekwencji uznać. ponieważ nie zostały zachowane wszystkie warunki niezbędne. Zdrowy rozsądek podpowiada nam. a mamy do czynienia jedynie z wypowiadaniem rytualnych zwrotów i wyrażeń. 7. a zatem wcale nie były gratulacjami.

Weźmy pod uwagę następujący fragment wypowiedzi polityka. których źródłem jest wspólna wiedza kulturowa. że istnieje jakieś inne rozwiązanie. jak choćby to.Musimy założyć. ale którzy należą do tej samej grupy narodowościowej czy kulturowej. A jednak udaje nam się to. nazywamy wiedzą kontekstową. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 219 7. którzy nie znają się osobiście. że zarówno Piotr jak i Maria wiedzą lub mogą się domyślić. Dzieje się tak dlatego. które mogą być uznane za oczywiste ze względu na sytuację komunikacyjną. dokąd iść tego dnia. Ponieważ ten rodzaj wiedzy wynika z określonych wyborów gramatycznych. że przy interpretacji wypowiedzi posługujemy się pewnymi „niepisanymi" regułami czy zasadami. instytucji i zwyczajów politycznych. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne Biorąc pod uwagę. ale zastanawia się nad pójściem do parku. ale wobec braku wymaganej wiedzy może nie pomyśleć.3. podzielają także pewne presupozycje kulturowe. komunikacja międzyludzka oparta jest na następującej nadrzędnej zasadzie kooperacji: . kiedy słyszymy wiele innych wypowiedzi. ale także wtedy. Paula Grice'a. że w pobliżu jest park. Takie oczywiste założenia przyjmowane w interakcji nazywamy pre-supozycjami konwersacyjnymi. iż Piotr regularnie wychodzi z dziećmi. Porównajmy do jakiegoś parku). Można je uznać za podzbiór presupozycji konwencjonalnych. Ten rodzaj wiedzy to wiedza o świecie. w której zinterpretuje ona tę wypowiedź jako opis działań pewnej małej Magdaleny. że tak wiele przyjmuje się za wiedzę oczywistą oraz że tak wielu rzeczy nie należy brać dosłownie. Ten rodzaj wiedzy dotyczącej rzeczywistości. i to nie tylko w tym przypadku. W tym przypadku musimy założyć. 7. do którego Piotr zwyczajowo zabiera dzieci itd. oznacza to. że nawet w tak krótkiej wypowiedzi jak wypowiedź (13) zawarte jest tak wiele informacji. że w ogóle ktoś jest w stanie tę wypowiedź właściwie zinterpretować. o który konkretnie park chodzi (ten. ale zupełnie nie orientuje się w najnowszej historii kraju. którą można uznać za oczywistą. że w komunikacji z członkami tej samej społeczności kulturowej czy narodowej posługujemy się wieloma presupozycjami. że Maria wie. o której świadczą określone wybory gramatyczne. Jeżeli wyobrazimy sobie osobę. który jest niedaleko. Z pewnością zdziwi ją. Wypowiedź ta może być zinterpretowana tylko przy przyjęciu określonych presupozycji kulturowych obejmujących wiedzę na temat historii Polski ostatnich lat.3. może zdumiewać fakt. Jeżeli Piotr mówi do parku. które rozmówcy przyjmują za znane drugiej strome lub też takie. że partnerzy uczestniczący w tej krótkiej rozmowie znają się oraz że już wcześniej spotykali się i rozmawiali ze sobą. tradycji narodowej itp. Piotr nie zdecydował jeszcze. możliwa jest sytuacja. która jest stosunkowo jasna dla polskiego odbiorcy: (13) Magdalenka postawiła pod znakiem zapytania czystość intencji obozu solidarnościowego.2. założenia przyjmowane na tej podstawie nazywamy presupozycjami konwencjonalnymi. Według brytyjskiego filozofa języka. wydarzeń historycznych. i że jest to odpowiednie miejsce na spacer z dziećmi. która stosunkowo dobrze zna język polski. Ludzie. zwanymi również maksymami. ten. Przykład ten pokazuje. że jakaś niepoważna „Magdalenka" została zestawiona z oficjalnym zwrotem „postawić pod znakiem zapytania". W każdej zwykłej wymianie komunikacyjnej mamy do czynienia z założeniami. jest to wiedza dotycząca określonych miejsc. Oboje uznaj ą za oczywiste wiele innych 218 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA faktów.

(14) Wnoś swój wkład w interakcję komunikacyjną tak, jak tego w danym jej stadium wymaga przyjęty cel czy kierunek wymiany [komunikacyjnej] Użycie trybu rozkazującego do sformułowania zasady kooperacji (14) nie oznacza, że rozmówcy muszą się do niej bezwzględnie stosować, ale że jest to pewna zinternalizowana zasada, która umożliwia współdziałanie podczas komunikacji. Ta nadrzędna zasada daje się rozbić na bardziej szczegółowe reguły zwane maksymami konwersa-cyjnymi, które według Grice'a rządzą racjonalnym zachowaniem w ogóle. a. MAKSYMA JAKOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był prawdziwy 1. Nie mów czegoś, co uważasz za nieprawdę 2. Nie mów czegoś, czego nie możesz poprzeć dowodami b. MAKSYMA ILOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile tego wymaga cel wymiany werbalnej, oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż to jest konieczne c. MAKSYMARELEWANCJI: Bądź relewantny (mów na temat) d. MAKSYMA SPOSOBU: (i) Wyrażaj się jasno (ii) Unikaj niejasnych sformułowań 220 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (iii) Unikaj niejednoznaczności (iv) Bądź zwięzły (v) Mów w sposób uporządkowany Spróbujmy teraz przyjrzeć się tym maksymom z bliska, zaczynając od maksymy jakości. Nakłada ona na nas obowiązek podawania prawdziwych informacji — takich, które możemy poprzeć dowodami. Załóżmy, że pytamy kogoś o wynik wczorajszego meczu piłkarskiego, mówiąc na przykład Wiesz może, kto wczoraj wygrał?, a nasz partner nie zna rezultatu i podaje jedną z poniższych odpowiedzi: (15) a. Nie. b. Założę się, że „Wisła", c. „Wisła". Udzielając pierwszej odpowiedzi, partner jest „prawdomówny", ponieważ mówi, że nie posiada wymaganych informacji. Udzielając drugiej, nadal jest „prawdomówny", jako że użycie czasownika zakładać się wskazuje pośrednio, że nie zna odpowiedzi, ale że ma swoje powody, aby sądzić, że wygrała „Wisła". Tylko w przypadku trzeciej odpowiedzi nasz partner nie jest „prawdomówny", ponieważ przedstawia rzeczywistość tak, jakby był w posiadaniu wymaganych informacji. Zwróćmy uwagę, że niekoniecznie oznacza to, iż kłamie; może jedynie podawać jako prawdziwe coś, na co nie ma dowodów. Kolejna maksyma konwersacyjna to maksyma ilości. Zobowiązu-ie ona do przekazywania wszystkich niezbędnych informacji, któ-'-1'* możemy, tak aby zaspokoić „potrzeby informacyjne" ~~4° 3a dużo, nie za mało, lecz w sam raz. Za-samochodzie kończy się benzyiacja benzynowa jest czynna. Pyta K? Pasażer może udzielić jednej "S? ® •T CC N zesta^ .o? .S ale wob?? § jakieś inrit? G-z członkami^ gujemy się wit wiedza kulturow? vc? ^ 3 w niedzielę jest zamknięta. Następna knięta w niedzielę, ale jak masz kartę, 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 221

Jeżeli pasażer wie, że stacja za rogiem jest nieczynna w niedzielę i udziela odpowiedzi (16)a, przekazuje zbyt mało informacji i tym samym nie przestrzega maksymy ilości. Tylko pozostałe odpowiedzi, (16)b i (16)c, są odpowiedziami w duchu kooperacji. Trzecia maksyma to maksyma relewancji, którą sam Grice nazywa „maksymą stosunku". Zastosowanie tej maksymy można najlepiej pokazać na przykładzie krótkiej interakcji, która wydaje się odbiegać od typowej wymiany komunikacyjnej. Jednak w odpowiedzi na pytania dosyć często nie odpowiadamy wprost - albo dlatego, że nie znamy odpowiedzi, albo dlatego, że wiemy, iż osoba zadająca pytanie może łatwo zinterpretować naszą odpowiedź. Na pierwszy rzut oka odpowiedź (17)b udzielona na zadane pytanie nie wydaje się re-lewantna: (17) a. Syn: W którym roku został założony Uniwersytet Jagielloński? b. Ojciec: Encyklopedia jest na półce. Rzeczywiście może się wydawać, że nie ma oczywistego związku między pytaniem syna a odpowiedzią ojca. Jeżeli jednak przeanalizujemy tę odpowiedź, to zgodzimy się z Grice'em, że rozmówcy zawsze starają się postępować według zasady kooperacji, nawet jeśli nie wydaje się, że tak jest. Przy założeniu kooperacji ze strony ojca i uznaniu tym samym, że jego odpowiedź jest relewantna, można wywnioskować na podstawie maksymy relewancji, że encyklopedia jest właściwym źródłem, po które powinien sięgnąć syn. Funkcjonowanie ostatniej maksymy - maksymy sposobu - również najlepiej można zilustrować przykładem, który pozornie może sugerować postępowanie niezgodne z tą maksymą. Przykład pochodzi z książki Lewisa Carolla O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra w tłumaczeniu Macieja Słomczyńskiego. Wydaje się, że pierwszą wypowiedź w poniższej rozmowie należałoby uznać za przykład braku kooperacji, jako że nie jest przestrzegane żadne z zaleceń maksymy sposobu. Na pierwszy rzut oka wypowiedź (18)a nie jest w pełni jasna (i), nie jest jednoznaczna (ii), nie jest zwięzła (iii) ani też nie jest uporządkowana (iv). (18) a. -A, jak wiesz, tylko jednego dnia można otrzymać prezent urodzinowy. Oto i koniec twojej chwały! (powiedział Humpty "f Dumpty) 222 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA b. - Me rozumiem, co masz na myśli, mówiąc „chwały'"? - powiedziała Alicja. c. Humpty Dumpty uśmiechnął się pogardliwie. - Oczywiście, że nie rozumiesz... i nie zrozumiesz, póki ci nie powiem. d. Mówiąc to, chciałem powiedzieć: „Oto nokautujący argument w rozmowie z tobą". e. - Ale „chwała" nie ma nic wspólnego z „nokautującym argumentem" i oznacza co innego - zaprotestowała Alicja. f. - Gdy ja używam jakiegoś słowa - powiedział Humpty Dumpty z przekąsem - oznacza ono dokładnie to, co mu każę oznaczać... ni mniej, ni więcej. Ta rozmowa może rzeczywiście sugerować brak kooperacji, ponieważ wypowiedź jednego z partnerów nie jest zrozumiała dla drugiego. Takie wrażenie odnosimy jednak wtedy, gdy podobnie jak Alicja - przyjmiemy założenie, że język powinien być dosłowny, że użycie jakichkolwiek metafor nie należy do repertuaru zwykłych strategii kooperacyjnych. Humpty Dumpty w rozmowie z Alicją sugeruje, że dobra argumentacja może być źródłem chwały. Punktem odniesienia jest w tym przypadku metafora pojęciowa SPÓR TO WOJNA, a zatem dobry argument jest jak nokautujący cios zadany przeciwnikowi podczas dyskusji i, podobnie jak zwycięstwo w starciu czy wojnie, dobra argumentacja może okryć zwycięzcę w debacie chwałą. W wypowiedzi (18)e Alicja krytykuje metaforyczne użycie języka. „Chwała" rzeczywiście nie oznacza „nokautującego argumentu", tak jak uważa Alicja, ale „nokautujący

argument" może być powodem do chwały. W rzeczywistości mamy tutaj do czynienia z dwiema metaforami pojęciowymi: SPÓR TO WOJNA oraz ZWYCIĘSTWO W WOJNIE / SPORZE TO CHWAŁA. Kiedy używamy takich amalgamatów metafor, wcale nie zaciemniamy sensu tego, co chcemy przekazać, ale przekazujemy sens jakościowo różny i niemożliwy do wyrażenia za pośrednictwem jedynie języka dosłownego. Gdybyśmy rozumieli sens maksymy sposobu Grice'a w zawężonym zakresie, jej praktyczne implikacje na niewiele by się zdały. Jeżeli jednak założymy, że zarówno metafora, jak i metonimia są naturalnymi elementami codziennego języka oraz że są one często niezbędne do wyrażenia zamierzonego sensu, musimy uznać, że wiele 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 223 wypowiedzi, które na pierwszy rzut oka wydają się niejasne i niezrozumiałe, wcale takimi nie są. Musimy zatem dojść do przekonania, że praktyczne rozumienie maksymy sposobu musi być rozszerzone tak, aby obejmowało znaczenia przenośne. Trzeba także pamiętać, że praktyczne implikacje wynikające ze stosowania maksymy sposobu są uwarunkowane kulturowo, a zatem każda kultura ma swoje odmienne normy i sposoby interpretacji wypowiedzi, wynikające z przestrzegania maksymy sposobu. Dla przykładu (jak widzieliśmy w rozdziale 6.4) w różnych kulturach obowiązują różne kulturowo uwarunkowane stereotypowe scenariusze (skrypty) służące do wyrażenia zasadniczo takich samych sytuacji. Podsumowując, należałoby powiedzieć, że chociaż zasada kooperacji i reguły konwersacji mogą mieć różne uwarunkowane kulturowo praktyczne implikacje, to jednak wydaje się możliwe, że zasada kooperacji jest regułą uniwersalną i że maksymy konwersacyjne stanowią podstawowe uniwersalia pragmatyczne lub interpersonalne. 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne Pierwsza maksyma konwersacyjna, maksyma jakości, mówi, że współpracujący ze sobą rozmówcy powinni mówić prawdę. Bez tego założenia rozmowa nie byłaby możliwa. Gdyby rozmówcy zaczęli wypowiadać na przemian twierdzenia prawdziwe i fałszywe, nie wskazując przy tym, które twierdzenia są prawdziwe, a których nie należy brać zbyt dosłownie, komunikacja prawdopodobnie nie byłaby możliwa. Ale czy rzeczywiście wymagane jest, aby rozmówcy mówili całą prawdę? Czy powinni w swych wypowiedziach zawierać tyle prawdziwych informacji, ile potrafią dostarczyć, tak jak to wynika z maksymy ilości (staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile jest to wymagane oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż jest to konieczne). Chyba jednak nie. Nasuwa się pytanie, dlaczego tak jest. Gdyby rozmówcy zbyt wyraźnie określali swoje intencje komunikacyjne, z pewnością ułatwiałoby to odbiorcom rozumienie tych intencji, ale z drugiej strony nadmiar informacji mógłby wyzwolić u nich poczucie niedowartościowania i dyskomfortu psychicznego. 224 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA Z tego względu w interakcji komunikacyjnej nie należy nikogo zanudzać nadmiarem informacji, a odbiorcy muszą się starać wywnioskować, do jakiego stopnia informacja jest pośrednio zawarta w przekazie. Typowym przykładem ukrywania intencji komunikacyjnych są różne codzienne narzekania, które znamy z życia rodzinnego: (19) Żona do męża: Zostawiłeś otwartą lodówkę. Posługując się maksymami relewancji, ilości i sposobu, odbiorca* „odczyta" w takiej wypowiedzi znacznie więcej niż to, co zostało powiedziane explicite. Wypowiedź zostanie odebrana raczej jako prośba, aby coś zostało w danej sytuacji zrobione, a niejako opis tej sytuacji. Opis wyraża odstępstwo od pewnej typowej ogólnej sytuacji, w której lodówki

zostawia się zamknięte, a przez to nawołuje do podjęcia działania zmierzającego do przywrócenia stanu normalnego. Czasami kolejne wypowiedzi wydają się nie mieć żadnego związku z poprzednimi. Ale nawet wtedy - jak twierdzi Grice - takie pozorne pogwałcenie reguł konwersacyjnych należy tłumaczyć jako działanie kooperacyjne. Spójrzmy na kolejny przykład. (20) a. Ania: Jak ci się podoba moja nowa fryzura? b. Jacek: Chodźmy już! Radykalna zmiana tematu ze strony Jacka to oczywiste pogwałcenie reguły, że rozmówcy powinni mówić „tylko prawdę i nic więcej". Gdyby Jacek miał udzielić odpowiedzi zgodnie z zasadą kooperacji, powiedziałby Fantastyczna! Naprawdę mi się podoba albo Okropna. Jak mogłaś coś takiego ze sobą zrobić. Takie rażące naruszenie reguł nie jest jednak przypadkiem nieporozumienia, ale ma swój głęboki sens. Jacek wyraźnie unika udzielenia relewantnej odpowiedzi, z czego Ania może wywnioskować, że taka odpowiedź mogłaby być dla niej zbyt bolesna. Wnioski, które można formułować na podstawie maksym konwersacyjnych, nazywane są implikaturami. Jest kilka rodzajów im-plikatur, ale dwa z nich są szczególnie ważne: implikatury konwer-sacyjne i implikatury konwencjonalne. Implikatura konwersacyjna to informacja, którą można wywnioskować z wypowiedzi, ale która nie jest dosłownie zawarta w akcie mowy. Implikatury w przykła7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 225 dach (17), (19)i (20)są związane z konkretnymi wypowiedziami, a przez to są uzależnione od kontekstu. Należy nadmienić, że implikatury nie muszą być prawdziwe, albo, mówiąc inaczej, mogą zostać unieważnione. Encyklopedia z przykładu (17) może nie zawierać wymaganych informacji, chociażby dlatego, że ktoś wcześniej mógł zniszczyć właściwą stronę albo że jeden z tomów został komuś pożyczony i teraz go nie ma na półce. Implikatura konwencjonalna to implikatura, której źródłem są formy językowe wypowiedzi. Z tego względu implikatura konwencjonalna nie może zostać unieważniona. Jednym z przykładów implikatury konwencjonalnej, który podaje Grice, jest kontrastywne znaczenie spójników przeciwstawnych, takich jak angielskie but lub polskie lecz, ale, a. Zależność od kontekstu jest w tym przypadku wyraźnie widoczna w następujących przykładach: (21) Flaga jest czerwona, ale nie całkiem czerwona. (22) ? On jest politykiem, ale jest uczciwy; i nie uważam, że istnieje sprzeczność między byciem politykiem a byciem uczciwym. W przykładzie (21) ale pojawia się po to, aby unieważnić implika-turę wynikającą z pierwszego zdania, mianowicie, że flaga jest w całości czerwona. To samo można powiedzieć o zdaniu poprzedzającym średnik w przykładzie (22). Jest ono źródłem implikatury konwencjonalnej o istnieniu sprzeczności między uczciwością i karierą polityczną. Zatem zdanie po średniku stoi w sprzeczności ze zdaniem wcześniejszym i całość wydaje się trudna do przyjęcia (stąd znak zapytania). Spójrzmy teraz na jeszcze jeden przykład, w którym źródłem implikatury jest spójnik przeciwstawny a. Wyobraźmy sobie dwóch znajomych, Andrzeja i Grzegorza, grających w tenisa. Po jakimś czasie Andrzej mówi: (23) Słuchaj, to co trzymasz w ręce to rakieta tenisowa, a nie grabie. Andrzej użył konstrukcji, którą można schematycznie zapisać w ten sposób: nie A lecz B. Taką konstrukcję stosujemy wtedy, kiedy chcemy wprowadzić jakieś poprawki. Wypowiedź Andrzeja to wyraźne pogwałcenie maksymy ilości, ponieważ wie on doskonale, iż 226 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA

że ze wszystkich maksym konwersacyjnych. w których chodzi o uzyskanie informacji. szydzić z czegoś"). 7. żebyś zamknął drzwi! Polecenie (24)a można zaakceptować jedynie w bardzo nielicznych przypadkach. jakby to były grabie. Różnica pomiędzy pytaniami.nikt nie przypuszcza. zawsze mamy do czynienia z kooperacyjnym użyciem języka. Jest jednak jeszcze jedna istotna zasada obowiązująca w procesie komunikowania się. że Grzegorz posługuje się rakietą tak. maksyma relewancji „bądź relewantny" (mów na temat) jest najważniejsza. występują w tym względzie różnice motywacji oraz różnice wynikające ze spodziewanych rezultatów. dlaczego zasada grzeczności jest tak ściśle związana z obligatywnymi aktami mowy. ale stąd. iż posługuje się grabiami. że zagadnięta osoba nie mówi prawdy: . które nie posłuchało wcześniejszego polecenia. 7. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności Dotychczas koncentrowaliśmy się głównie na przestrzeganiu zasady kooperacji w odniesieniu do informatywnych aktów mowy. jest formułowana w sposób podobny do przykładu (25)a. lub też przy składaniu propozycji i obietnic 7. polecenia z przykładu (24)są w większości sytuacji uznawane za bardzo niegrzeczne. że przedmiot. i w znacznej mierze jest to kwestia intonacji. Można zatem uznać. Zwróćmy uwagę. najbardziej daje o sobie znać przy obligatywnych aktach mowy. (24) a. mianowicie zasada grzeczności. że pogwałcenie reguł konwersacyjnych nie jest tym samym. co oszukiwanie. zakładając. że nadawca przestrzegał maksym konwersacyjnych. przy wpływaniu na innych. gdy ktoś zwraca się do dziecka. a jednak mówi rzecz dla wszystkich oczywistą. które są źródłem implikatur lub naruszają maksymy konwersacyjne. Absurdalność sugestii. który Grzegorz trzyma w ręce. W powyższych przykładach implikatury konwersacyjne nie pochodziły stąd. Grzegorz z pewnością wywnioskuje. które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy Chociaż różne strategie grzecznościowe stosowane są w większości aktów mowy. We wszystkich przypadkach metaforycznego użycia języka oraz w przypadkach wypowiedzi. to grabie. Powiedziałem ci. nie może mieć całkowitej pewności. Z tego względu większość pytań. że postępuje on zgodnie z zasadą kooperacji. że odbiorca posiada informacje. które pozwolą mu udzielić zadowalającej odpowiedzi.4. z którego odbiorca nie zdaje sobie sprawy i przyjmuje przekazywane treści w dobrej wierze. że zostały one pogwałcone (Grice używa angielskiego terminu flout . a nadawca nie ma powodów. że Andrzej nie przestrzega maksymy celowo i. która godzina? Kiedy nadawca zadaje pytanie dotyczące konkretnej informacji. Pogwałcenie reguł konwersacyjnych jest jawne. Drzwi!!! b. jest źródłem ironii w wypowiedzi Andrzeja. aby uważać. że nie jest w stanie przekazać informacji. a więc oczywiste dla odbiorcy. czyli bez wymaganego wyczucia. Jeżeli odbiorca odpowiada.4. podczas gdy oszukiwanie jest ukrytym pogwałceniem reguł.1.4. a (24)b zapewne tylko wtedy. że nie posiada wymaganych informacji ((25)b). Dla ilustracji. aby za pośrednictwem dyrektywnych aktów mowy coś dla nas zrobili. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 227 zrobienia czegoś dla innych za pośrednictwem komisywnych aktów mowy. będzie próbował wywnioskować intencję komunikacyjną swojego partnera. nie można go winić za to.„drwić. I chociaż odgrywa ona również pewną rolę w przypadku innych aktów mowy. W kolejnych podrozdziałach spróbujemy się zastanowić. Najbardziej prawdopodobna interpretacja to sugestia. że Grzegorz mógłby pomyśleć. tzn. które chcemy osiągnąć używając na przykład dyrektywy w rodzaju Możesz mi podać sól? czy pytań w rodzaju Przepraszam. o ile wypowiedź nadawcy jest relewantna (zgodna z wymogami maksymy relewancji).

które nie nakładają zdecydowanych zobowiązań na odbiorcę. że jego rozmówczyni rzeczywiście nie wie. Zbyszek nie odpowie w ten sposób. Zbyszek: c. w zasadzie nie są problematyczne. Ola zakłada. aby używać konstrukcji gramatycznych. w (26)c. nie mogę.2. Teraz. niestety. Zadawanie pytań zmierzających do uzyskania informacji nie jest odbierane jako narzucanie się w takim stopniu. co określeni ludzie mogą i zechcą dla niej zrobić oraz wiedzy dotyczącej tej konkretnej sytuacji.4. tak jakby to było w przypadku użycia trybu rozkazującego: Przyjdź jutro do mnie na urodziny.. Dlaczego? Już jestem spóźniony. że Zbyszek będzie skłonny do kooperacji i pomoże jej. Ala: Jutro mam urodziny. Przyczyny powstrzymywania się od przekazywania informacji mogą 228 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA obejmować: chęć dochowania tajemnicy lub dotrzymania obietnicy. że chyba nie dam rady. kiedy odjeżdża autobus.. aby zareagował słowami Nie chce mi się ((26)b) . aby pozwolić Ali zachować „twarz". ale mam tyle pracy. A zatem. jak w przypadku próśb i poleceń. niestety. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 229 (27) a. posłużmy się kolejnym przykładem: 7. aby unikać nieprzyjemnych sytuacji. Na podstawie ogólnej wiedzy. Przyjdziesz? b. Małgorzata: Naprawdę bardzo bym chciała. Starsza pani: Oj. aby to kwestionować.(25) a. jak zrobiła to Ola w przykładzie poprzednim ((26)a)? Aby to wyjaśnić. W tej krótkiej interakcji obie uczestniczki rozmowy pozwalają drugiej stronie „zachować twarz". nawet jeśli Zbyszek nie chce wykonać polecenia lub spełnić prośby Oli. Jeżeli jednak tego nie zrobi. I jeśli odbiorca powie. Zrób to sama. uzna on prawdopodobnie. którą Ola posiada na temat tego. Ola: e: Zbyszek: Zbyszek. Po pierwsze. Spójrzmy na przykład (26): (26) a. Ucieka się za to do pośredniej dyrektywy w formie zdania pytającego.. o którą prosił Michał. Michał: Może mi pani powiedzieć. Rozmówcy mogą uciekać się do różnych strategii. nie przypuszczamy. Ala nie narzuca się za bardzo. Ola oczekuje. dobrze? INie chce mi się. nie wiem. Nie udziela bezpośredniej odpowiedzi. Natomiast w innych typowych sytuacjach w zasadzie nie odczuwamy żadnych ograniczeń. ponieważ taka odpowiedź mogłaby zranić . jeżeli chodzi o wykonanie ciężkiej pracy. a nie że powstrzymuje się od przekazania informacji z jakichś innych powodów. że nie zna odpowiedzi. a także chęć powstrzymania się od przekazania informacji dotyczących własnego życia osobistego lub spraw finansowych. pozbieraj te śmieci. Ola: b. Zbyszek: d. nie ma powodów. Małgorzata także zachowuje się tak. jeśli chodzi o informacje. że poda jakieś wyjaśnienie. unikając użycia dyrektywy wprost. kiedy odjeżdża następny autobus? b. dopóki odnoszą się do tak prostych czynności jak na przykład podanie solniczki.stąd znak zapytania na początku wypowiedzi. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy Dlaczego tak ważne jest. takie jak np. Również prośby. 7. które niekiedy towarzyszą dyrektywnym aktom mowy. że nie może przekazać informacji. bo zapewne nie chce uchodzić za niegrzecznego. za pomocą którego przekazuje zaproszenie. które chcemy uzyskać. We wszystkich tych przypadkach zasada grzeczności nakazuje nam powstrzymanie się od zadawania pytań.. Ponieważ starsza pani odpowiedziała. natomiast sprawa się komplikuje.4. że się jej dochowa.

aby wziąć pod uwagę to. o której tu mowa.uczucia Ali. aby odbiorca zrobił coś dla nas. aby przekazać drugiej osobie. jest chęć przekazania innym tego. czyli posługujemy się takim aktem. po to. aby kreować swój własny wizerunek. aby tę tożsamość uszanować. co do siebie mówią. co się czuje. Zasadniczym powodem. co chcę powiedzieć. W tej fatycznej fazie interakcji możemy przystąpić do zwykłej rozmowy towarzyskiej na takie tematy jak pogoda lub zdrowie czy też ponarzekać na uciążliwości życia. Niemniej jednak większość rozmów nie ogranicza się jedynie do „bezpiecznych tematów". kiedy do niej mówimy. Każdy „mniej bezpieczny" akt mowy to potencjalne zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. które są stosunkowo neutralne. Na początku rozmowy zwykle korzystamy z tradycyjnych zwrotów w rodzaju Jak się masz? Miło cię znowu widzieć itp. Mamy nadzieję. ponieważ niezależne od niej okoliczności zmuszają ją do odrzucenia propozycji. żeby zrobili inni. a nie utracić jej. W akcie komunikacyjnym staramy się zbudować swój dobry wizerunek oraz zachować twarz. tryb rozkazujący w (28)a dokonujemy bezpośredniego aktu mowy. Widać wyraźnie. aby przedstawić się w określony sposób w oczach innych. żeby oni dalej ze mną rozmawiali? Pytania tego typu wpływają na nasze wybory leksykalne i gramatyczne w każdej sytuacji komunikacyjnej. Na przykład za pomocą obligatywnego aktu mowy chcemy coś zrobić sami albo chcemy. tzn. bez względu na to. co chcemy zrobić sami lub co chcielibyśmy. Czy on się nie obrazi. ale także swoje wzajemne relacje. jakby nie miała możliwości przyjęcia zaproszenia. zechcieć i pomyśleć. co druga osoba może poczuć. które wprost oddają cel wypowiedzi -jak np. ale są bardzo ważne do stworzenia dla niej właściwego klimatu. aby dobrze czuli się nasi partnerzy. stosujemy pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe. zachować/stracić twarz). aby zaznaczyć. w jaki sposób różne strategie komunikacyjne stosowane są w rozmowach w celu zmniejszenia dystansu miedzy rozmówcami („zbliżenie"). Przekazujemy w ten sposób sygnał. aby uznać ich autonomię i uszanować ich jako partnerów. Chcemy być lubiani i chcemy czuć się dobrze. jest zwykle określana jako twarz (ta najbardziej charakterystyczna część ludzkiego ciała metonimicznie oznacza całą osobę i jej tożsamość. chce czy myśli. ponieważ uczestnicy każdej interakcji chcą. Jeżeli przekazujemy to używając form gramatycznych. Próbuje zatem przedstawić swoją sytuację w taki sposób. jeśli chodzi o zasadniczy przedmiot rozmowy. kiedy powiem to. ważne jest także. czy też obligatywnym akcie mowy. co myślimy. co naprawdę chcę powiedzieć? Czy ona dalej będzie miała o mnie dobre zdanie i nie przerwie rozmowy? Jak mogę powiedzieć to. w którym otwarcie i bezpośrednio wyrażamy swoją intencję komunikacyjną. W większości przypadków chcemy także. możemy poruszyć tematy. Zobaczmy teraz. mówimy coś dodatkowo. Aby to osiągnąć. z którymi rozmawiamy. jak i w celu zwiększenia tego dystansu („oddalenie"). jeśli chodzi o potrzeby i uczucia obu uczestników aktu komunikacyjnego. tzn. Przykład ten pokazuje wyraźnie. Takie działanie może stanowić zagrożenie dla poczucia niezależności i autono- . Tożsamość. kiedy rozmawiamy. że na230 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA sze potrzeby i uczucia będą brane pod uwagę przez osoby. dla którego podejmujemy rozmowy różnego rodzaju. Ważne jest nie tylko.. czy zwracamy się do niego w informatywnym. że Małgorzata nie chce iść na urodziny. że kanał komunikacyjny został otwarty i wyrażamy chęć komunikowania się. A zatem akt komunikacyjny to także okazja. por. że w interakcji komunikacyjnej ludzie nie tylko negocjują znaczenie tego. że szanujemy potrzeby partnera wynikające z jego chęci „zachowania twarzy". Ludzie biorący udział w akcie komunikacyjnym mają własną tożsamość i chcą. Takie „bezpieczne tematy" nie mają większego znaczenia. aby wyrazić zainteresowanie drugą osobą i tym samym ustanowić wspólną podstawę do mającej nastąpić rozmowy.

7. to nie jest ono na miejscu. A przecież nawet użycie trybu rozkazującego nie jest samo w sobie zagrożeniem „utraty twarzy". można się uciec do sformułowań. Zamknie pan li drzwi? f. Zamkniesz drzwi? d. nawet w kryzysowych sytuacjach ułatwiamy odbiorcy zachowanie „twarzy". otworzy drzwi biura i na skutek przeciągu wszystkie dokumenty zaczynają fruwać po pokoju. sekretarka zapewne krzyknie: Drzwi! W tej kryzysowej sytuacji. Grzeczny policjant może zwrócić się do kierowcy na przykład tak: Tutaj nie parkujemy. b. Co ciekawe. wydaje się więc. jak widać. Na przykład nadawca może użyć formy czasownikowej wskazującej na zbiór osób obejmujących jego samego i odbiorcę ((28)f): Zamykamy. Jeżeli zobaczymy. które wymagają użycia dyrektywnych aktów mowy w takiej właśnie formie. Kiedy na przykład ktoś. e. W podrozdziale 6. kiedy nadawca i odbiorca nie znają się dobrze albo gdy odbiorca ma wyższy status społeczny lub wyższe stanowisko. Zamknij drzwi. że ktoś obcy wchodzi na ulicę wprost pod nadjeżdżający tramwaj. dobrze? albo Chyba powinniśmy zamknąć drzwi. czyli pośrednich aktów mowy. (28) a.4 zwróciliśmy uwagę na to. Sama . przy użyciu pośrednich aktów mowy ((28)d. c. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 231 mii odbiorcy. Użycie trybu rozkazującego (Zamknij drzwi) to najsilniejszy sposób oddziaływania na odbiorcę. Jak pokazują przykłady (28)a—e. Można sobie wyobrazić przeróżne sytuacje. ale nie jest on zwykle stosowany. stosując formy bezosobowe zamiast trybu rozkazującego w drugiej oso232 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA bie czy nawet konstrukcje bezczasownikowe. prawda? Takie wypowiedzi mogą nawet wyrażać zakazy. ale z dwu równej długości form: Uważaj tramwaj! i Uwaga tramwaj! wybierzemy zapewne tę ostatnią.4. które w normalnej sytuacji byłyby traktowane jako bardziej niegrzeczne niż użycie formy Niech pan zamknie drzwi! Albo weźmy pod uwagę instrukcje komputerowe w rodzaju: Zaznacz wyrazy i naciśnij „szukaj". Straszny tu przeciąg. istnieje wiele możliwości wyboru wypowiedzi. Pozytywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. e. Inne strategie polegają na prawieniu komplementów: Pięknie pachnie. Trudno sobie wyobrazić. dobrze? g. Możesz zamknąć drzwi? c. f). Zamykamy. że nadawca bierze pod uwagę potrzeby odbiorcy. że bezpośredni akt mowy może być odebrany jako niebezpieczeństwo „utraty twarzy". f). Chociaż użycie trybu rozkazującego ((28)a) jest zupełnie naturalne w rozmowie między dobrymi znajomymi. aby w takiej sytuacji nadawca uciekał się do jakichś strategii grzecznościowych. W sytuacji bardziej oficjalnej prośba o zamknięcie drzwi może być wyrażona jeszcze inaczej. które stanowią mniejsze zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. mamy możliwość wyboru jednego z wielu „ukrytych" aktów dyrektywnych. d. powiedzmy kierownik. Czy może pan/i zamknąć drzwi? e.| pewne krzykniemy: Tramwaj! albo Uwaga! Wybór krótkiej formy jest podyktowany ograniczeniem czasowym. że nie przestrzegamy maksymy ilości. że w naszym kręgu kulturowym obowiązuje zasada wykluczająca użycie trybu rozkazującego ((28)a) w różnych sytuacjach i postulująca użycie form pytających ((28)b. to za. Możemy wyróżnić w tym przypadku dwa podstawowe rodzaje strategii grzecznościowych. Zatem jeżeli podejrzewamy. W takich wyrażeniach wypowiadamy więcej niż jest to wymagane.

albo też na formułowaniu przekazu. Wnioski: zależności pomiądzy strukturą zdania i typem aktu mowy W rozdziale 4 (4.4. z powodu niewłaściwego zachowania. 2 Zdania orzekające Zdania pytające Zdania żądające Konstytutywne akty mowy Informatywne akty mowy -^ Obligatywne akty mowy której opisujemy określony stan rzeczy. Stosując zarówno pozytywne. to. jest przekazanie ukrytego zamiaru komunikacyjnego tak. jak w przykładach (28)c i e. jak w przykładzie (28)g: Straszny tu przeciąg. to forma służąca do zadawania pytań . że nadawca i odbiorca należą do pewnej wspólnej grupy: Pomóż nam wszystkim. nikt prawdopodobnie nie zdecyduje się na wypowiedzenie na głos prośby o zamknięcie drzwi. Im-plikatury tego typu odkrywane są na zasadzie relacji metonimicznej. Podobnie jak w analizowanych przykładach (19) i (20). jakaś ważna osoba wygłasza przemówienie. tzn. że pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe odzwierciedlają ikoniczną zasadę ilości. czy odbiorca ma zamiar lub ochotę coś zrobić. można powiązać z określonymi formami wypowiedzi: (a) zdanie orzekające to nienacechowana odmiana zdania. 7. Jeżeli. odbiorca przekazu musi wywnioskować im-plikatury konwersacyjne.zrobiłaś? Mogę kawałeczek?. takie jak. ale zastępuje on niejako całość. nie zdecyduje się na akt mowy. które jest przedmiotem ukrytej prośby. że trzy podstawowe typy zdań wyróżnione ze względu na modalność. Zagrożenie utraty twarzy jest nadal konsekwencją aktu mowy. że w niektórych przypadkach wyrażenie prośby może stanowić tak duże zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy (a także. tzn. aby mu się nie narzucać. że ma on prawo do tego. tym grzecz-niejsze wydaje się samo wyrażenie. (b) zdanie pytające. w tym sensie. że prośba może nie być w ogóle sformułowana.5. ale jest to zagrożenie. które w największym stopniu wyrażają troskę o zachowanie twarzy odbiorcy. Ponadto należy zauważyć. która została omówiona w rozdziale 1: im więcej materiału językowego zawiera dane wyrażenie. ile pyta. dla „twarzy" nadawcy). który wskazuje na to. przy pomocy 234 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA J Rys. Negatywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. 7. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy 233 Jedną z form pośrednich aktów mowy. Jeżeli spojrzymy na wyrażenia z przykładu (24). że drzwi mają być zamknięte. podjęcie i wykonanie działania. na przykład pytanie o rozstrzygnięcie z partykułą czy lub pytanie intonacyjne. mianowicie powód do podjęcia działań. ale podejmie sam określone działanie i po prostu zamknie drzwi. czy odbiorca jest w stanie coś zrobić. na przykład. W tym przypadku nadawca ogranicza się do podania powodu podjęcia aktu mowy. W przykładach (28)b i d Czy możesz l może pan/i zamknąć drzwi? nadawca nie tyle wydaje polecenie. jak i negatywne strategie grzecznościowe mówimy więcej niż naprawdę potrzeba. czyli intencje nadawcy. czy odbiorca jest w stanie albo zechce podjąć jakieś działanie i w efekcie nie powinien się czuć w ogóle zobowiązany. że nadawca szanuje autonomię odbiorcy i uznaje.5. to zauważymy. aby uchronić odbiorcę przed utratą twarzy. jest wyrażony w sposób jawny.1) zwróciliśmy uwagę na fakt.. że tylko jeden element sytuacji interakcyjnej. które ujawnia się w sposób pośredni. Jeszcze grze-czniejsza forma to forma trybu przypuszczającego: Zamknąłbyś drzwi? Czy mógłby pan zamknąć drzwi? W tym przypadku nadawca wyraża niejako powątpiewanie odnośnie do tego. Inna możliwość to pytanie o to.

zamknij drzwi! W tym rozdziale jednak. Zagadnienia tego typu stanowią istotę pragmatyki. w których intencja komunikacyjna nadawcy nie da się jednoznacznie powiązać z określonym typem zdań. za pomocą linii przerywanej. że są one najczęściej używane . widzimy. które służy do wydawania poleceń: (29) a. działu językoznawstwa zajmującego się działaniem za pomocą języka. może wyrażać ukryte polecenie „Zamknij lodówkę". Podsumowanie 235 z których każdy ma określoną wartość stylistyczną i wywołuje określony efekt. Rys. na przykład zawierające czasowniki w trybie rozkazującym. Szczególnie w przypadku obligatywnych aktów mowy uciekamy się do różnych form wypowiedzi.zaznaczone są za pomocą linii ciągłej. (30) a. Wśród konstytutywnych aktów mowy możemy wyróżnić codzienne.6. a te. które są mniej prototypowe. Posuwając się od prawego górnego rogu tabeli w dół. które ujawniają się w aktach mowy. informatywne akty mowy oraz obligatywne akty mowy.takie jak przeprosiny czy skazywanie pod-sądnego. pojawiło się wiele przykładów. Marysiu. 7. podczas gdy informatywne akty mowy mogą być wyrażone przy użyciu zarówno zdań orzekających. Zdanie orzekające Akt konstytutywny: Akt informatywny: Akt obligatywny: b. jak język jest rzeczywiście wykorzystywany w sytuacjach komunikacyjnych. stosujemy zdania orzekające lub pytające.6. Czy Marysia zamknęła drzwi? c. Wiesz. takie jak gratulacje. we właściwym czasie i przez odpowiednią osobę stanowi zarazem dokonanie określonego aktu. Podsumowanie W rozdziałach od l do 6 koncentrowaliśmy się na przedstawieniowej funkcji języka. że wypowiedzenie właściwych słów. ogłaszanie zebrania za zamknięte. potoczne ekspresywne akty mowy. pytających i żądających. a obligatywne akty mowy dają się wyrazić przy użyciu wszystkich trzech typów zdań: orzekających. Zdanie żądające Akt obligatywny: Nadaję ci imię „Batory". Trzy główne rodzaje „działań językowych" to konstytutywne akty mowy .chociaż niekoniecznie oznacza to. które są . jak i pytających. Ich wspólną cechą jest to. że konstytutywne (deklaratywne i ekspresywne) akty mowy mogą być wyrażone jedynie przy użyciu zdań orzekających. przeprosiny. nie chcąc wyrażać poleceń czy próśb wprost. W rozdziale 7 główny nacisk został położony na interpersonalną albo komunikacyjną funkcję języka. warunków. kiedy odchodzi autobus? Mógłbyś zamknąć drzwi? Zamknij drzwi! 7. Oznacza to zatem. to typ zdania. Na przykład zdanie orzekające. Zostawiłeś otwartą lodówkę.oraz (c) zdanie żądające. Pomijając funkcją fatyczną. że dokonanie aktu mowy zależy w sposób zasadniczy od spełnienia warunków fortunności aktu. pocieszenia oraz bardziej oficjalne deklaratywne akty mowy. język używany w konkretnej sytuacji służy do wyrażania określonych intencji komunikacyjnych nadawcy. zwracając baczniejszą uwagę na to. Marysia zamknęła drzwi b. tzn. 2 pokazuje niektóre z możliwych kombinacji: te najbardziej typowe . Mój komputer nie działa. takie jak np. Poniższe przykłady ilustrują możliwe połączenia typów zdań przedstawionych w tabeli 2 z odpowiednimi typami aktów mowy. takie jak Zostawiłeś otwartą lodówkę. Zdanie pytające Akt informatywny: Akt obligatywny: c.

7. Zalecana lektura Ogólny wstęp do zagadnień pragmatycznej interpretacji wypowiedzeń zawiera praca A. albo samemu nadawcy (ko-misywne akty mowy) i dlatego wymagają taktu i zachowania pewnych norm grzecznościowych. Inny rodzaj presupozycji to presupozycje konwencjonalne. wyrażając swoje intencje komunikacyjne nie wprost. która pozwala określić presupozycje konwersacyjne implikowane przez nadawcę. patrz J. GalasińsWego (1992). Searle'a (1987). które umożliwiają odbiorcy „przełożenie" tego. ilości. szczególnie w przypadku użycia trybu rozkazującego. zwane także uniwersaliami interpersonalnymi. Na temat strategii grzecznościowych.7. Awdiejewa (1987). albo też uzyskiwaniu informacji. Przy interpretacji wielu wyrażeń nie tylko korzystamy z czterech maksym konwersacyjnych. co jest dosłownie wypowiedziane a tym. a maksymy konwersacyjne za uniwersalne reguły pragmatyczne. W obu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego wykorzystują wiedzę kontekstową. co jest komunikacyjnie implikowane. aby pozwolić odbiorcy zachować twarz. Kalisz (1994). J. Zasadę kooperacji można uznać za uniwersalną regułę językową. natomiast przy pozytywnych strategiach grzecznościowych nadawca może zaproponować wspólne podjęcie określonych działań (Chyba powinniśmy zamknąć drzwi). dlatego w wielu sytuacjach. W przypadku informatywnych aktów mowy mamy często do czynienia z ogromną różnicą pomiędzy tym. co dosłownie wypowiedziane na sens komunikacyjny wypowiedzi. Analizę chwalenia się jako aktu mowy zawiera praca D. nazywamy je implikaturami konwencjonalnymi. jak i do opisu tego j aktu mowy. stosowane są pośrednie akty mowy. Grice'a (1980). . jeżeli zależą one bezpośrednio od konkretnego aktu mowy. które nie są wyrażone wprost. czasownik taki określany jest jako czasownik performa-tywny. które implikowane są na podstawie określonego kodowania przekazu (idę do parku i idę do jakiegoś parku) i ogólnej wiedzy o świecie czy też wiedzy kulturowej. jak to się dzieje w przypadku asertywnych aktów mowy. patrz także prace A. 7. 7. może oznaczać zbyt otwarte narzucenie woli nadawcy. Antas (1999). W wielu przypadkach czasownik określający typ konstytutywnego bądź innego 236 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktu mowy może być użyty zarówno do wyrażenia. Zalecana lektura 237 Obligatywne akty mowy służą narzucaniu pewnych zobowiązań albo odbiorcy (dyrektywne akty mowy). ale nawet wtedy przestrzegają zasady kooperacji. Zakłada ona. jeżeli natomiast zależą od użytych form gramatycznych i są ogólniejszej natury. Austina (1993) i J. Pełny wykład teorii aktów mowy znajduje się w pracach jej twórców. Przy pomocy negatywnych strategii grzecznościowych nadawca koncentruje się na możliwościach i chęci odbiorcy do spełnienia prośby. Informatywne akty mowy służą albo przekazywaniu informacji. których celem jest pozyskanie informacji. Informacje tego typu nazywamy implikaturami konwersacyjnymi. aby akt mowy był fortunny. W wielu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego zdają się otwarcie naruszać maksymy konwersacyjne. Maksymy te to maksymy jakości.niezbędne. Przełomowa praca na temat maksym kooperacji to praca P. O kognitywnej analizie aktów mowy pisze R. że uczestnicy aktu komunikacyjnego w pełni współdziałają ze sobą w określony sposób oraz że postępują według pewnych reguł zwanych maksymami konwersa-cyjnymi. Grice postuluje zasadę kooperacji. Aby wyjaśnić procesy poznawcze. którą nadawca ma prawo uznać za wiedzę oczywistą. Wierzbickiej (1973). Bezpośredni akt mowy. bardzo często musimy odkrywać informacje. relewancji i sposobu. jak to się dzieje w przypadku zadawania pytań.

a które pośrednimi aktami mowy. c. Ćwiczenia i zadania 239 c. Na wstępie muszę przeprosić za zwłokę w odpowiedzi na Pański list. Prezydent wyraził swoje podziękowania za pracę odchodzącego ministra. . Takie zachowanie jest niewybaczalne. że ją uderzyłeś.1 zwróciliśmy uwagę na to. oraz (iii) czy sposób użycia tych wyrażeń wydaje ci się właściwy w tych konkretnych sytuacjach? a. Wielkie dzięki za ten prezent. Spróbuj odpowiedzieć (i) co jest powodem. Spójrzmy raz jeszcze na fragment książki Lewisa Carolla O tym. Spróbuj określić. dziękuję. dziękuję! e. oraz dlaczego tak jest. używając czasownika performatyw-nego. że pierwszy jest częściej używany i należy do zwrotów mniej oficjalnych niż drugi. d. w którym się pojawiają oraz ich wpływem na stopień oficjalności przekazu. 4. czy też jest to pytanie o informację wyrażone nie wprost? Jak można dokonać tego aktu mowy w sposób bardziej bezpośredni? . (ii) czy sytuacja jest nieformalna. Powiedzieliśmy również. podziękowania wypowiadane są w różnych sytuacjach i z różnych powodów. czy też z jakiej okazji użyte są te wyrażenia. a. (Na drzwiach sklepu): Przerwa 12. że możemy. Czy poprzez wypowiedź (b) Alicja dokonuje asertywnego aktu mowy. czy w poniższych przykładach mogą być użyte oba zwroty. .Jak tam wycieczka do Paryża? . gdzie jest dział językowy? d. O Boże! To znowu on! g.8. W poniższych przykładach słowa dzięki.8. W podrozdziale 7. to zauważymy. (ii) komisywów bądź dyrektywów oraz (iii) asertywów i pytań o informacje. (ii) obli-gatywnych lub (iii) informatywnych. którego dokonujemy. Żądam przeprosin. Ćwiczenia i zadania 1. Niniejszym ogłaszam zebranie za zamknięte. że ekspresywy mogą różnić się od siebie pod względem stopnia oficjalności. Marysia podała mu masło.00 f. b. b. Idź i przeproś siostrę za to. . d. a. co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra (18) i spróbujmy przeanalizować. Spróbuj także sformułować ogólne wnioski na temat zależności między częstotliwością występowania tych zwrotów. jaką rolę odgrywa język przenośny w przekazywaniu informacji. Mam Ci podać trochę kawy? b. Przykro mi. czy też bardziej oficjalna. które z obligatywnych aktów mowy są bezpośrednimi. nazwać akt mowy. Dlaczego informacja przekazana w (a) jest dla Alicji niejasna? Jaka relacja pojęciowa pojawia się tutaj pomiędzy zastosowaniem przekonywającej argumentacji i „chwałą"? b. a. 7. bardzo dziękuję.Dziękuję bardzo. Zdecyduj także. .Mogę Cię podrzucić do miasta? . Nie możecie zachowywać się trochę ciszej? 2. A cóż ty robisz w moim pokoju? h. Najpierw przyporządkuj je do głównych typów aktów mowy: (i) konstytutywnych. a następnie do poszczególnych podkategorii: (i) deklaratywów bądź ekspresywów. (W księgarni): Przepraszam. Przyjrzyj się poniższym wypowiedziom.2. (W restauracji): Podać już kawę? e.O. 238 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. Jeżeli porównamy użycie zwrotów przepraszam i jest mi (bardzo) przykro.W porządku. kontekstem.Dziękuję -powiedział Michał. 3.00-14. że się spóźniłem.7.

Jaką metaforę pojęciową wykorzystuje Humpty Dumpty w wypowiedzi (d)? e. nie teraz. która jest godzina? E:Tak. Spróbuj określić. O jakiej ogólnej zasadzie językowej. że po prostu jesteśmy zajęci? 7. a. aby ich rozmówcy nie odłożyli słuchawki. kto idzie. Do której strategii grzecznościowej ucieka się matka? Kolejne wypowiedzi są coraz mniej grzeczne. Mogłabyś mu powiedzieć. c. że Humpty Dumpty używa języka w bardzo nietypowy sposób. Dlaczego Alicja go nie rozumie? f. Wypowiedź (f) zdaje się sugerować. Powiedzmy mu. szybko! Zobacz. Jaka jest ogólna cecha pozytywnych i negatywnych strategii grzecznościowych? Spróbuj określić.. Poniżej przedstawiono dwa przykłady takich instruktażowych rozmów. d. A: Wstawiłeś pieczeń do piekarnika? B: Tak. Przestaniesz wreszcie. Jak leci? B: No cóż. Wypowiedzi przedstawione poniżej to wypowiedzi matki skierowane do małego dziecka w kilkuminutowych odstępach czasu. . jaki rodzaj strategii wybrali nadawcy poniższych wypowiedzi i uzasadnij swój wybór.. z jakimi aktami mowy mamy w nich do czynienia (obliga-tywne. podczas których uczą się stosowania pewnych aktów mowy i strategii komunikacyjnych po to. co nadawca ma na myśli. w jaki sposób to się dzieje. Jaki rodzaj implikatury (konwer-sacyjną czy konwencjonalną) wykorzystuje on przy interpretacji? W tej samej wypowiedzi (c) Humpty Dumpty przekazuje informację. A: Co jadłeś na obiad? B: Rybę. dobrze? b. A: Cześć. Jak dobrze pójdzie. informatywne czy konstytutywne) oraz dzięki jakim innym strategiom druga rozmowa jest lepszym przykładem rozmowy z potencjalnym klientem niż pierwsza.8. że mamy ważne spotkanie. spróbuj wyjaśnić. Wiesz jak to jest z tą reformą służby zdrowia. że mnie tutaj nie ma? c.c. dopóki on nam tego nie powie. Pracownicy firm zajmujących się oferowaniem usług i sprzedażą przez telefon przechodzą specjalne szkolenia. że Humpty Dumpty właściwie interpretuje wypowiedź Alicji. Wypowiedź (c) wyraźnie sugeruje. A: Możesz mi powiedzieć. Przestałbyś już się tak bawić. Pracownik: Nazywam się Andrzej Wiśniewski i dzwonię do pana z firmy XXX. Chodź. Przestań.. Nie rozumiesz? d. Ćwiczenia i zadania 241 a. e. Humpty Dumpty zapomina? 5. a. że nie możemy wiedzieć. 240 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. Do tego czasu to już pewnie sama wyzdrowieję albo. e. Której z dwu typów implikatur Humpty Dumpty nie bierze pod uwagę w tej wypowiedzi? d. b. f. Która z maksym konwersacyjnych została naruszona w poniższych interakcjach komunikacyjnych? a. Byłby pan tak uprzejmy i przytrzymał to dziecko? d.. 7. 6. A może by mu tak powiedzieć. Muszę zaraz iść do kierownika. ale się nie mieści. A: Masz trochę czasu? B: Jeśli masz pieniądze. z której zresztą cały czas korzysta. Słyszysz? Dość! 8. Biorąc pod uwagę ilość słów w wypowiedziach matki oraz różnicę między bezpośrednimi i pośrednimi aktami mowy. Już mówiłam. b. to będę miała termin dopiero w lipcu. Przepraszam. w poniedziałek byłam u lekarza i wysłał mnie do specjalisty.

z której mógłby się pan dowiedzieć. która pozwala uzyskać odsetki znacznie wyższe niż inne lokaty. morfem. Pracownik: Jestem przedstawicielem XXX. wyraz twarzy i mowa ciała to przykłady komunikacji niewerbalnej. komunikat nie ogranicza się do słów -wypowiedź nie jest tylko komunikacją werbalną . zdanie czy akt mowy. Pracownik: Ano właśnie. rytm i tempo emisji. lecz w związkach pojęciowych między rozmaitymi bytami oraz zdarzeniami. aby uzyskać wyższe odsetki? Rozdział 8 Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu Dotychczas zajmowaliśmy się pojedynczymi wyrażeniami językowymi. to tylko jedna z trzech form ekspresji. drugim jest mentalny bagaż. 244 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU 8. czy byłby pan zainteresowany uzyskaniem od nas broszury informacyjnej. W postaci mówionej tekst. tekst i lingwistyka tekstu Kiedy posługujemy się pismem. prawda? Jan Kowalski: Chyba tak. 7 zbadaliśmy. co nie zdarza się często? Jan Kowalski: No. do których tekst nas odsyła. W tym kontekście przekonujemy się. nie wiem. W rozdz. jak rozmówcy interpretują wyrażenia jako składniki większej całości. Do widzenia. że mógłby pan być zainteresowany lokatą. dzięki którym uzyskałby pan oprocentowanie wyższe od przeciętnych? Jan Kowalski: Nie bardzo. jak ulokować swoje pieniądze.. tzn. Tak powstaje nasze odczytanie tekstu. Wreszcie gesty. lingwistyka tekstu musi także uwzględnić naszą interpretację tekstu oraz jej podstawy.Jan Kowalski: Tak? Pracownik: Czy byłby pan zainteresowany lokatami terminowymi. Wprowadzenie: komunikacja. czyli wypowiadane słowa. Składające się na tekst słowa i zdania to jeszcze nie wszystko. a także znajomość kultury i rzeczywistości. Z kolei kiedy mówimy.lecz obejmuje jeszcze głośność. Natomiast w postaci pisanej tekst to niemal cały przekaz. Wydaje mi się. Zgodzi się pan. Jest to komunikacja werbalna. W gruncie rzeczy spójność tekstu nie tkwi więc w pierwszym rzędzie w wyrażeniach językowych. . spójna interpretacja całości łącząca składniki tekstu i nasze wyobrażenia o świecie. a nawet inne formy inwestycji kapitałowych. takimi jak słowo. idee i uczucia. że tekst niemal nigdy nie zawiera wszystkich wskazówek niezbędnych do jego interpretacji.1. w jaki sposób w danej sytuacji komunikacyjnej można interpretować poszczególne wypowiedzi jako określone akty mowy. Pracownik: Proszę mi powiedzieć. z którym słuchacz lub czytelnik przystępuje do interpretacji tekstu. W obydwu przypadkach tekst jest wszakże tylko jednym aspektem bądź składnikiem aktu komunikacji. Bagaż ten obejmuje jego własny świat.. aby zobaczyć. b.| nie bądź całkowicie za pomocą słów. że przy dzisiejszej stopie inflacji korzystna lokata terminowa to coś. komunikacja dokonuje się głów. w tym procesie znacząco uzupełniamy tekst na podstawie naszej znajomości danej kultury i świata. Pytanie brzmi więc następująco: w jaki sposób elementy języka są ze sobą powiązane w ramach tekstu? Tekst stanowi ustne bądź pisemne przywołanie jakiegoś zdarzenia bądź serii zdarzeń. Te elementy towarzyszące słowom określa się mianem komunikacji paraj^zykowej (bądź parawerbał-nej). W tym rozdziale przekroczymy poziom pojedynczych wypowiedzi językowych. Właściwie nie mam co odkładać i nie interesuje mnie to.

którymi się posługują. gdyby kobiety sprzymierzywszy się z niepiśmiennym motłochem nie zagroziły buntem. tzn. w jaki sposób nadawca (mówiący bądź piszący) i odbiorca (słuchający bądź czytający) komunikują się za pośrednictwem tekstów. 1. jak wykraczają poza słowa. nieprzejednanymi nieprzyjaciółmi nauki są prostacy. 1. Przedstawiono wówczas środek zaradczy w postaci przedmiotów.2. co w następstwie przyczynia się do skrócenia nam życia. a nie może pozwolić sobie na jednego lub dwu krzepkich służących. Tak nieugiętymi. o której chcieliby rozmawiać. aby dostrzec relacje między zdaniami. Wielu jednak z najuczeńszych i najmędrszych stosuje nowy sposób wyrażania się przez przedmioty. . otwierali je i rozmawiali przez godzinę. gdy człowiek ma 246 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKST Rys. W postaci schematycznej definicję przedstawia rysunek 1. jak to czynili przodkowie. Komunikacja. że tekst obejmuje jedynie stronę werbalną aktu komunikacji (pomijamy więc komunikację parawerbalną i niewerbalną). Poniższy fragment dotyczy drugiego z tych projektów. Funkcja przedstawieniowa tekstu W trzeciej części Podróży Guliwera Jonathana Swifta główny bohater opisuje projekty naukowe.2. Często widywałem dwu takich mędrców uginających się pod uciskiem owych brzemion. Wynalazek ten z pewnością wprowadzono by w życie z wielką wygodą i poprawą zdrowia poddanych. co sprawia kłopot jedynie wówczas. Gdy napotkali się na ulicy. Definicja uwzględnia także wiedzę o kulturze i o świecie.Możemy zatem zdefiniować tekst jako zbiór wyrażeń językowych używanych w akcie komunikacji wraz z ich interpretacją dokonaną przez słuchacza bądź czytelnika. 8. by później spakować narzędzia i pomógłszy sobie nawzajem w dźwignięciu brzemienia. jak i pisanej. Lingwistyka tekstu bada. bez której tekst nie mógłby zostać zinterpretowany. rozejść się. Słowa są jedynie ich nazwami. którymi zajmowała się Akademia na wyspie Lagado. która zasługuje na odrębne potraktowanie . zakładamy ponadto.obok relacji wyższego rzędu występujących w tekście i w typach tekstu. który miał na celu całkowite wyeliminowanie słów. tylko za pomocą przedmiotów do załatwienia wielkie. tekst i wiedza kulturowa komunikacja świat mówiącego/słuchacza niewerbalne parajęzy-kowe werbalne idee i uczucia wiedza o kulturze i świecie WSKAZÓWKI INTERPRETACYJNE mówione pisane TEKST PODSTAWA INTERPRETACJI 8. kładli na ziemię swe toboły. Drugi [projekt] zakładał odrzucenie wszystkich w ogóle słów. jak u nas wędrowni kramarze. Powyższa definicja odnosi się zarówno do komunikacji w formie mówionej. W tym rozdziale ograniczymy się zasadniczo do relacji między zdaniami. że każde wypowiedziane przez nas słowo nadgryza w pewnym stopniu nasze płuca i powoduje ich ubytek. ustępami itd. Funkcja przedstawieniowa tekstu 245 Rys. co zalecano jako wielce korzystne z punktu widzenia zdrowia i zwięzłości. akapitami. Tworzą one skomplikowaną sieć. jeśli nie zezwoli im się przemawiać własnymi językami. Gdyż jest rzeczą jasną. gdyby nosili przy sobie przedmioty konieczne dla wyrażenia sprawy. wygodniej więc byłoby dla wszystkich. Rozmowa mędrców bez słów. zróżnicowane sprawy i musi dźwigać na grzbiecie większy tobół z przedmiotami.

zgodnie z którą język naturalny niezbyt dobrze nadaje się do formułowania dokładnych opisów rzeczywistości.że służy jedynie przedstawianiu stanów rzeczy. WL. że silnik zepsuł się w samochodzie i że w tym samochodzie znajdował się nadawca wypowiedzi. Przyjechaliśmy spóźnieni. Innym powodem fałszywości lagadyjskiej koncepcji komunikacji . Istnieją jednak przekonujące racje. że ludzie woleliby rozmawiać ze sobą za pomocą „rzeczy". Jak widzieliśmy. że język to tylko narzędzie opisu . by pogląd ten odrzucić. do niedawna była ona niemal jedynym przedmiotem badań semantycznych. (1) a. ponieważ jest wieloznaczny i myjący.2. całe znaczenie rozmowy można tu utożsamić z zestawem „rzeczy" przyniesionych przez jej uczestników. Podróże do wielu odległych narodów świata. jak pisane składają się ze zdań albo raczej jednostek znaczenia. co więcej. Teksty zawierają liczne wskazówki dotyczące roli mówiącego bądź piszącego oraz poszczególnych zdań -w rozdziale 7 nazwaliśmy ten wymiar funkcją interpersonalną. Innymi słowy.nazywane inferencjami - . a nie „słów". pomysł. gdyż mają taką samą zawartość przedstawieniową. Dlatego też potrzebne nam jest bardziej precyzyjne narzędzie do przedstawiania świata. W przykładzie (l)a. Oczywiście jest to rola istotna. Mogłabyś podać mi masło? b. może się nam wydać dziwaczny. W rozdz. Funkcja przedstawieniowa tekstu 247 istotnymi względami od tekstów naturalnych. by uznać interpretację tekstu za sumę interpretacji poszczególnych zdań. W postaci naukowej akceptował go Leibniz. tymczasem rzeczywiste teksty . 248 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU W tej sytuacji rodzi się pokusa. a zatem każde słowo reprezentuje bezpośrednio jakiś element rzeczywistości. (3) W drodze na przyjęcie zepsuł nam się silnik. gdyż pomaga czytelnikowi w przetwarzaniu informacji. Te milczące założenia . 200-201) Rzecz jasna. nie ograniczają się jedynie do opisywania. Pierwszym błędem lagadyjskiej koncepcji języka jest założenie. s. ile pod względem grzeczności. 7 tę rolę określiliśmy mianem funkcji przedstawieniowej. iż „słowa to po prostu nazwy rzeczy". Czytelnicy bądź słuchacze wiedzą też o istnieniu związku przyczynowego miedzy awarią silnika a spóźnieniem się na przyjęcie. w trakcie przetwarzania tekstu czytelnicy dodają do zdań rozmaite informacje. (2) W następnym rozdziale zajmiemy się krótko historią mechaniki samochodowej. tłum. protestując przeciwko tak nienaturalnemu pomysłowi.zarówno mówione. Z kolei analizy logiczne Bertranda Russella opierają się na „hipotezie niejednoznacznej formy". Jak pokazuje przykład (3). W tym rozdziale postaramy się pokazać. Poproszę o masło.(Jonathan Swift. a mianowicie logiczna forma zdań.ta funkcja nosi miano metatekstowej. że komunikacja oparta na „nowym sposobie wyrażania się przez przedmioty" różni się pod 8.wytwarzania i interpretacji tekstów -jest błędne pojmowanie znaczenia. Niemniej jednak kiedy ludzie wytwarzają teksty. a „kobiety [wraz] z niepiśmiennym motłochem" miały całkowitą słuszność. b. c poszczególne zdania różnią się nie tyle pod względem treści. autentyczne teksty cechuje miedzy innymi różny stopień uprzejmości. Maciej Słomczyński. Na przykład takie zdanie jak (2) nie dodaje wiele do zawartości przedstawieniowej tekstu. W tekście nie ma jednak o tym mowy. niemniej jednak satyra Swifta nie zdołała go pogrzebać. Kraków 1979. Proponowany sposób porozumiewania się polega więc na użyciu zbioru przedmiotów. a mimo to odgrywa ważną rolę. Koncepcja ta zakłada. c. Uczestnicy rozmowy domyśla się bez trudu. Podaj masło! Teksty mogą również zawierać informacje dotyczące ich własnej struktury .

Tego tworu nie da się wszakże zrozumieć w pełni. Fakt. Mimo to można je łatwo zrozumieć. że znaczenie tekstu jest bardziej ograniczone niż suma takich jednostkowych interpretacji.poziom reprezentacji tekstu. Na przykład zaimki jego bądź ty znajdują w tekście odniesienie. lecz pewne wyobrażenie o niej mogę zaproponować. (Stanisław Leni. jeśli ograniczymy się do samej informacji językowej. W tym przypadku posługujemy się „skryptem morderstwa". 7 implikatury konwer-sacyjne stanowią podzbiór tego zbioru). 10 kwietnia (c) Mieszkaniec Brighton został skazany w Londynie na dwanaście lat więzienia za udział w morderstwie. jaki jest związek między sytuacjami opisanymi w (c) i (d). Termin skrypt oznacza tutaj typowe 250 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU morderstwo i jest użyty w nieco ogólniejszym znaczeniu niż w rozdz. czy też poza nią. tzn. odwzorowanie to jest zapośredniczone przez poziom pojęciowy . Cecha ta jest szczególnie 8. to właśnie ta wiedza kulturowa pozwala . Oto przykład takiego tekstu: (4) O robotach pisano w fantastyce naukowej. (d) Ofiara została śmiertelnie ranna podczas zeszłorocznej strzelaniny w restauracji w Winchester.3. Wyjaśnienie jest następujące: brakujące ogniwa pochodzą z zasobów naszej wiedzy kulturowej. że kluczową cechą języka naturalnego jest brak bezpośredniego odwzorowania między intencjami komunikacyjnymi a wyrażeniami językowymi.zazwyczaj opierają się na wcześniejszych doświadczeniach odbiorcy (omówione w rozdz. Choć ten króciutki tekst wydaje się całkiem spójny. 8. ofiary. Spójność jest tym. zdania (c) i (d) nie są spójne formalnie. iż tekst nie jest tylko sumą interpretacji poszczególnych zdań składowych. jeśli jestem w stanie skonstruować jego sensowną reprezentację. Z reguły teksty interpretujemy w określonym kontekście. Inaczej mówiąc.3. co odróżnia tekst od przypadkowego ciągu zdań. to nie znajdujemy w nim słów. s. 85) W powyższym przykładzie wyróżniono kilka elementów.są to formalne wyznaczniki spójności. motywy. By ten zamiar zrealizować. WL 2000. 6. którego mogą nie mieć w pojedynczych zdaniach. gdzie wyrażenie skrypt kulturowy odnosiło się jedynie do przyjętych norm zachowania. Nasza teza głosi więc. który nazywamy tekstem. miejsca zbrodni i tak dalej. Natomiast obecnie rozpoczęła się już istna wielogatunkowa radiacja. Reszta rozdziału będzie w dużej mierze poświęcona analizie tego pojęcia. jest dowodem na to. Na koniec streśćmy powyższe uwagi. Trzeba też wziąć pod uwagę związane z tekstem reprezentacje tworzone przez nadawcę i odbiorcę. ale nikt nie traktował ich przewidywanej lub zmyślanej obecności całkiem serio. zapewniające kohezję tekstu. nadawca formułuje przekaz składający się z wyrażeń językowych. narzędzia przestępstwa. Z drugiej strony można też powiedzieć. której dokładnie opisać nie umiem. które wiążą dane zdanie proste z otaczającym je tekstem . które wyjaśniłyby nam. A oto kolejny przykład spójnego tekstu. Wiemy z doświadczenia. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 249 istotna w przypadku podstawowej właściwości tekstów naturalnych. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) Tekst nazywamy spójnym. który może nam pomóc rozstrzygnąć wieloznaczności bądź rozjaśnić niejasne aluzje zawarte w poszczególnych zdaniach. (5) (a) Dwanaście lat więzienia (b) Londyn. że podczas interpretacji tekstu wyciągamy wiele takich wniosków. Nadawca tekstu mówionego bądź pisanego ma zamiar zakomunikować jakiś przekaz odbiorcy. że w przypadkach morderstwa pojawiają się mordercy. Okamgnienie. a mianowicie ich spójności. od bardzo dawna. wiedzy o świecie.

Typowe wyrażenia referencyjne to zaimki (ona.głównie powtórzeń.nam skonstruować spójną reprezentację tekstu (5). takie jak jednorożec czy święty Mikołaj. można powiedzieć. które nadawca i odbiorca wytwarzają na jego podstawie. Spójność tekstu może być sygnalizowana formalnie na wiele sposobów . 8. jak w przykładzie (9) -jest to referencja kataforyczna. jak „przyczyna-skutek" bądź „przeciwstawienie" . [One] są naprawdę piękne. że spójność jest nie tyle własnością samych wyrażeń językowych składających się na tekst. Spójność referencyjna 251 8. jak w przykładzie (8) -jest to referencja anaforyczna. Odniesienie do pojęć wymienionych w tekście nazywamy endoforą. że spójność tekstu nie jest uzależniona od spójności formalnej. Przykład (7) jest oczywistym przypadkiem egzofory: (7) [Żona do męża. samo występowanie takich sygnałów nie gwarantuje spójności tekstu: (6) Kupiłem forda. Tekst zawiera wyrażenia referencyjne. ile przedstawień.np. czyli „obiektów mentalnych" -jest to spójność referencyjna. Spójność referencyjna Spójność tekstu wynika po części z faktu. Rozmowy między prezydentami zakończyły się w zeszłym tygodniu. Za pomocą tych terminów — anafora i katafora — opisuje się na przykład użycie zaimków odsyłających do rzeczownika. Ponieważ wyrażenia endoforyczne nie są zrozumiałe poza tekstem. mój) i pewne frazy imienne (tąpani z drugiej klatki). (wg Enkvist 1978: 110). Dlatego właśnie możemy nazywać obiekty. albo wiążąc fragmenty tekstu w całość za pomocą takich relacji. Przykład ten dowodzi. Możemy więc stwierdzić.4.4. Wycieraczka ma jedenaście liter. czyli deiksy.w tym przypadku mówimy o spójności relacyjnej. Jest to typowe dla egzofory. jak pokazuje poniższy przykład. iż te wyrażenia odnoszą się nie tyle do rzeczy w świecie zewnętrznym. za pomocą powtórzeń dosłownych bądź przy użyciu terminów o szerszym (hiperonimy) lub węższym zasięgu (hiponimy) -lecz. który występuje przed nimi lub po nich. albo następującego po nim. iż dotyczy on jakiegoś zestawu pojęć i ich odniesień. Takie zwierzę ma cztery nogi. które w rzeczywistości nie istnieją. był czarny. a odniesienie do czegoś poza tekstem nazywamy egzoforą lub deiksą. Mimo to bardzo trudno znaleźć dla niego jakąś spójną interpretację. Jednym z osiągnięć współczesnego językoznawstwa jest odkrycie. W tym tekście znajdujemy wiele przejawów kohezji . Samochód. Dzień w dzień karmię kota. Wytrzyj nogi na wycieraczce. b. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. Tydzień ma siedem dni. Czarny wtorek to temat nieustających debat. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się kolejno tymi dwoma mechanizmami spójności. w którym prezydent Wilson jechał przez Pola Elizejskie. Spójność możemy osiągnąć na dwa sposoby: albo ponownie odnosząc się w tekście do tych samych desygnatów. a potem zamknęli mi jeszcze most]. ile do ich reprezentacji w ludzkim umyśle. W poniższych przykładach wyróżniono klamrami wyrażenia referencyjne oraz ich odniesienia. Słyszałeś [najnowsze wiadomości]? [Clinton może stracić urząd]. przyczyniają się one do jego spójności. (8) W zeszłym roku byliśmy w [Alpach]. Natomiast przypadki endofory są interpretowane na podstawie tekstu: albo poprzedzającego dane wyrażenie. ale mogą być przedmiotem wyobrażeń. (9) a. wskazując na sufit] Czy rozmawiałeś z tymi na górze? Wypowiedź żony nie będzie w pełni zrozumiała poza kontekstem sytuacyjnym. 252 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU . [Taki] pech: [najpierw złapałem gumę.

[0] Był bardzo ubogi . które pozwala8.Nie wszystkie przedmioty odniesienia. choć końcówka czasownika -tak jak w poprzednim przypadku . W języku polskim nieokreśloność nie jest kodowana gramatycznie. gdzie ma szukać odpowiedniego desygnatu. Gdybyśmy chcieli w kolejnym zdaniu przenieść uwagę na ten właśnie obiekt. [Goethe] był jednak nie tylko artystą. wymaga wprowadzenia.zazwyczaj używa się w takich przypadkach wyrażeń nieokreślonych. tym mniej materiału językowego potrzeba. Stała ona nad brzegiem morza. Każde zdanie tego fragmentu opowiada o Goethem.miał tylko starą chatę.w celach identyfikacyjnych wystarczyłaby forma „zero zaimka".zawiera dość informacji identyfikujących: (10) b. pieśni. maksym i krótkich esejów. W tym przykładzie w centrum uwagi znajduje się „rybak". czyli desygnaty. ale również wybitnym fizykiem.mogą się pojawić na przykład na początku bajek: (10) Dawno. Niektóre są przywoływane nieustannie. bo o nim opowiada zdanie. więc rybak mógł/mógł on obserwować swoją zatokę przez okno. że formy odniesienia do danego pojęcia zależą od stopnia jego wyróżnienia. Był bardzo ubogi . natomiast „chata" jest mniej wyróżniona. Dla przykładu: jeżeli coś pojawia się w tekście po raz pierwszy. tzn. Wnikliwe badania funkcji identyfikacyjnej wyrażeń referencyjnych uświadomiły filozofom i językoznawcom. a w języku polskim również eliptyczną formą „zero zaimka". by go zidentyfikować. dramatów. Niedawno językoznawcy odkryli. a jeszcze inne odgrywają rolę drugorzędną. inne pojawiają się w jakimś punkcie wypowiedzi. W ostatnim zdaniu mamy do czynienia z nadokreśleniem. więc bez wątpienia to właśnie on pozostaje w . użylibyśmy w piśmie formy pełniejszej: (10) c. to na ogół posługujemy się zaimkami. można się do niego odwoływać na wiele sposobów w zależności od stopnia jego wyróżnienia. Kiedy dany obiekt został już wprowadzony. Jeśli znajduje się on w „centrum uwagi". że wyrażenia anaforyczne mogą być wykorzystywane w innych celach: spełniają one również funkcje nieidentyfikacyjne. Stanowią więc one sygnał dla odbiorcy. [Jego] idee. w którym ostatnie zdanie zawiera przykład nadokreślenia: (11) Fascynowała [go] ludzkość i jej dokonania. odsyłających do tego samego obiektu. Spójność referencyjna 253 ją wyróżnić dowolny składnik zdania i skupić na nim uwagę słuchacza. użylibyśmy raczej zaimka. są w tekście równie ważne. gdyż wystarczające informacje o desygnacie (liczba i rodzaj) przekazuje końcówka czasownika. gdybyśmy chcieli w dalszym ciągu opowieści wrócić do rybaka. ale tylko w mowie -dzięki elementom parawerbalnym. gdyż zamiast pełnej formy . Jak widzieliśmy.w tym przypadku nazwiska . Ponieważ w danym momencie w centrum uwagi może się znajdować tylko jeden obiekt. Dawno. W językach naturalnych -przynajmniej zachodnioeuropejskich . Stała ona nad brzegiem morza. istnieje wyraźna zbieżność między stopniem wyróżnienia desygnatu a formą wyrażeń referencyjnych. Powyższe przykłady ilustrują funkcję identyfikacyjną wyrażeń referencyjnych. utworów prozatorskich. a analogiczne środki leksykalne nie są w takich przypadkach obligatoryjne . zawierających przedimek nieokreślony.miał tylko starą chatę. pytania i wątpliwości przybierały kształt wierszy. Oto fragment hasła z encyklopedii. Im bardziej jest on wyróżniony. W rozmowie Lagadańczyków odpowiednikiem tej sytuacji byłoby wyjęcie przedmiotu z worka. W takim przypadku istnieje pewna swoboda wyboru środków koreferujących. W takich przypadkach ich forma może być nadmiernie określona albo niedookreślona.4. dawno temu był sobie pewien rybak. Forma eliptyczna jest tu również możliwa. dawno temu byt sobie pewien rybak. tzn. takim jak akcent. A zatem dalszy ciąg naszej bajki może brzmieć tak: (10) a.

5. takich jak akapit. jeśli nie odczyta zależności między poszczególnymi zdaniami. ale też mogą być domyślne. W szczególnych przypadkach można osiągnąć inne cele. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. Jednakże dzięki niemu tekst staje się żywszy: oglądamy to zdarzenie niejako oczami ofiary ataku. „przeciwstawienie" czy „potwierdzenie".centrum uwagi. Jest to kolejny powód ograniczający użyteczność Języka" la-gadyjskiego. [.. Uderzył ją kilkakrotnie w głowę żelazną rurą i próbował udusić. Tuż przed północą w środę pewien mężczyzna zaatakował w Osace dwudziestotrzyletnią Mayumi Sanda na jednej z ulic jej dzielnicy (Oyodo-cho. Z tego powodu niemożliwe są też relacje miedzy zdaniami. W rozmowie za pomocą przedmiotów brak obiektów. że w systemie komunikacyjnym Lagadańczyków nie dałoby się realizować większości tych celów. Efekt przedstawienia sceny z czyjegoś punktu widzenia określamy mianem perspektywizacji. ponieważ był samotny.5. Mogą one być wyrażone leksykalnie. (skutek-przyczyna) (14) Małgosi musi zależeć na awansie.2). tzn. W poprzednim akapicie desygnat został już bowiem wprowadzony i w tym miejscu pojawienie się wyrażenia nieokreślonego jest zaskakuje. wskazywać początek większych jednostek pojęciowych. że pojawienie się w tym miejscu nazwiska przygotowało czytelników na wprowadzenie nowego wątku. dowiedzieliśmy się. Badania eksperymentalne potwierdziły. za pomocą takich słów jak ponieważ czy chociaż (13.] Wyróżniona fraza może się wydać dość dziwna. takie jak segmentacja tekstu czy perspektywizacja. Trzy dni z rzędu zostawała po godzinach. jak w (14). 8. Łatwo dostrzec. czyli nie ma tam zdań przedstawiających pewne schematy zdarzeń. np. (potwierdzenie) (15) Chociaż Greta Garbo była nazywana symbolem urody. Spójność relacyjna Odbiorca tekstu nie jest w stanie zrozumieć go w pełni. ile podaje fakty potwierdzające hipotezę na'temat Małgosi. Oyodo-ku). Spójność relacyjna 255 tekstu. W przykładzie (14) drugie zdanie nie tyle wskazuje na przyczynę pewnego stanu rzeczy. W gazetach brytyjskich i amerykańskich taki sposób relacjonowania dramatycznych wydarzeń stał się niemal normą. nigdy nie wyszła za mąż. 4. Odniesienie endoforyczne służy zasadniczo identyfikacji desygnatów. takich typów związków koherencyjnych jak „przyczynaskutek". Autor posłużył się nazwiskiem po to. który wykracza poza interpretację poszczególnych zdań prostych. jak to ma miejsce w języku naturalnym (por. Reasumując. W przykładzie (15) mamy do czynienia z . że wybór odpowiednich środków dokonuje się zazwyczaj w zgodzie z informacyjnymi potrzebami odbiorcy. W ten sposób można wprowadzać do tekstów segmentację. Poniżej przedstawiamy kilka takich relacji. którą mu wcześniej wyrwała. jeśli w analizie tego tekstu ograniczymy się do celu identyfikacyjnego. które odpowiadałyby całym sytuacjom i zdarzeniom. dla której napastnik jest w tym momencie nieznanym mężczyzną. by zaznaczyć pojawienie się nowego wątku: zasygnalizować zmianę tematu. 254 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU Przypadki niedookreślenia służą do uzyskania efektów innego rodzaju: (12) Kobieta rozprawia się z napastnikiem W środę w nocy dzielna młoda kobieta pokonała złodzieja jego własną bronią: ogłuszyła go żelazną rurą. a następnie przekazała go w ręce policji. (przeciwstawienie) W przykładzie (13) drugie zdanie składowe podaje powód śmierci jednorożca. rozdz.. co oznacza. 15). Chodzi tu o ten aspekt interpretacji 8. (13) Jednorożec zdechł.

7). Rozmówcy nie muszą wypowiadać wszystkich informacji. jak się wydaje.odrzuceniem w drugim zdaniu implikacji pierwszego. W jaki sposób możemy wyjaśnić pojawianie się niedookreśleń koherencji? W rozdz. Słowa wyrażające zależności między zdaniami to konektory. które niezbyt dobrze „pasują" do danej relacji spajającej. lecz) i wyrażenia spajające (w rezultacie. iż na owej stacji sprzedają benzynę — chociaż stwierdzenie to w rozmowie nie pada. redakcja została zasypana listami od rozzłoszczonych czytelników. Użył jednak . chociaż). które ukazało się w nekrologu Grety Garbo wydrukowanym przez holenderską gazetę De Yolkskrant. Oto przykład: (17) a) Jan Kaaljest od l czerwca redaktorem naczelnym miesięcznika O. w związku z czym pozostają one często niedookreślone. nadawcy odwo. Ta kategoria obejmuje spójniki podrzędne (ponieważ. W tekstach narracyjnych odbiorca zakłada istnienie związków przyczynowych między zdarzeniami. rozdz. a nawet całe ustępy. za pomocą słów „relacyjnych". takich jak para: niektórzy. Jeśli na stwierdzenie: Skończyła mi się benzyna ktoś odpowiada: Tu za rogiem jest stacja benzynowa (por. takie jak akapity. iż te same relacje.". przestrzegając zasady kooperacji. a drugi analizę tej hipotezy) sygnalizuje czasem całe zdanie (Ten problem domaga się pilnego rozwiązania). albo za pomocą akcentu i intonacji. że napisał krytyczny artykuł. Spójność relacyjna 257 mówca jest przekonany o tym. 7 wprowadziliśmy pojęcie implikatury konwersa-cyjnej. ale manier to on nie ma. A zatem niedookreśloność koherencji można wyjaśnić jako przypadek implikatury konwersacyjnej opartej na maksymie relewancji. Ponieważ zawiera ono implikaturę: „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż". nawet jeśli wypowiedział zdanie prawdziwe. . Samo czasowe uporządkowanie zdarzeń .. więc.I ni. to na gruncie maksymy relewancji można spokojnie założyć. \ Te ograniczenia nakładane przez kontekst są bardzo zróżnicowa. jeżeli. że drugi roz8. W przeciwnym razie można by mu zarzucić brak współdziałania.. ponieważ mogą liczyć na to. Istnieją również bardziej subtelne sposoby sygnalizowania koheren256 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU cji.i łują się do niego tylko wtedy. in. która sugeruje kontrast. Z tego powodu koherencję zachodzącą między dwoma akapitami (z których pierwszy zawiera np. ne. utrudniać interpretację tekstu.5. które zamierzają przekazać. b) W zeszłym roku zaproponował mu tę posadę wydawca pisma. a nie przyczynowej między obydwoma zdarzeniami. konektora kiedy. którzy krytykowali staroświecki światopogląd autora. kiedy kontekst pozwala odbiorcy wyciągnąć właściwe wnioski. Na l przykład w (16) akcent na „napisać" i „manier" wskazuje na relacj0 " przeciwstawienia. (16) Może i Jan napisał znaną książkę. rzecz jasna. To zjawisko może. spójniki współrzędne (i. sami wyciągną właściwe wnioski. które tworzą koherencję miedzy zdaniami prostymi. co w dużej mierze eliminuje niedookreślenia. Maurice Keizer. np. c) kiedy Kaal napisał w NRC Han-delsblad krytyczny artykuł o pierwszym numerze tego periodyku. w przeciwieństwie do tego). że partnerzy rozmowy. mogą również łączyć większe segmenty tekstu. Z kolei na przykład w zeznaniach obie strony zakładają możliwie pełną jednoznaczność wypowiedzi. Współczesne teorie lingwistyki tekstu zawierają interesującą tezę. hipotezę. Niewątpliwie autorowi chodziło o to. który wskazuje jedynie na istnienie relacji czaso-wej. że Kaal jest teraz redaktorem naczelnym dlatego. Mamy tu do czynienia z niedookreśleniem relacji. Jest to zresztą słynny przypadek zdania. Jednym z istotnych czynników jest gatunek tekstu. Czasami nadawcy używają konektorów.

(21) a. Inne kryterium podziału opiera się na relacjach składniowycł miedzy zdaniami prostymi. (19) Kiedy grał telewizor. c.stanowi ona negację zależności przedstawionej w zdaniu. d) zajmują w tekście taką samą centralną pozycję (22) a) Zagotuj wodę z mlekiem.choćby dlatego.niemal nigdy nie jest wystarczająco istotne. Franek wyskoczył przez okno. c) wsyp d) i wymieszaj kaszę mannę. że w takich przypadkach mamy do czynienia z meto-nimią. np. W najnowszej literaturze ich liczba rośnie w postępie geometrycznym . Jak pokazuje lista typów koherencji przedstawiona w podrozdziale 8.3). 3. Ang. obecnie również: „ponieważ". chyba że ich współwystępowanie okazuje się sprzeczne z oczekiwaniami. Jeden ze sposobów ograniczenia jej rozmiarów polega na wyróżnieniu wśród takich relacji na podstawie odmiennych parametrów pewnych ogólnych kategorii i uznaniu.konektory czasowe otrzymują interpretację przyczynową: (18) Gdy Janek wszedł do pokoju. które zaczyna oznaczać przyczynę). lecz. dlatego właśnie . c. jak w przykładzie (15). jak i peryferyjne.3. dlaczego konektory łączne są interpretowane jako wyznaczniki relacji przeciwstawienia: (20) Ma dopiero siedem lat i już gra sonaty Beethouena. że z tą tendencją należy walczyć .niektóre zestawienia zawierają ponad 300 przypadków! Niemniej jednak istnieje powszechna zgoda co do tego. że każda z nich zawiera zarówno przypadki centralne. dientengevolge (pierwotnie: „następnie". że implikatury konwersacyjne zostały wraz z upływem czasu zakodowane w języku. Wydaje się.negatywnymi. Można powiedzieć. Relacje następstwa czasowego i równoczesności to metonimie odpowiadające relacji przyczynowo-skutkowej i relacji przeciwstawienia. STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU d. Franc. obecnie również: „w rezultacie". rozdz. w jaki sposób w normalnych warunkach komunikacyjnych nadawca i odbiorca umieliby dokonywać wyborów z tak tasiemcowej listy zgoła abstrakcyjnych relacji. b) dodaj suszone drożdże. W literaturze przedmiotu pojawia się podział na relacje pozytywne. weil (pierwotnie: „podczas gdy". co wyjaśnia. Niderl. ponieważ wszystkie zdania proste ((22)a. oraz negatywne. równoległość czasowa przechodzi w przyczynowość). równoczesność przechodzi w stan niezgodności z oczekiwaniami). Typowym przykładem jest relacja potwierdzenis . obecnie również: Jednak". Relacje tego rodzaju nazywa się „wielojądrowymi". Podobnie sama równoczesność stanów rzeczy nie jest na ogół wystarczająco istotna. Zdanie (13) opiera się na założeniu: „samotność może prowadzić do śmierci".co ilustrują przykłady (18) i (19) .6. still (pierwotnie: „do tej pory". a takie jak w (15) . Te drugie można na ogół wyrazić za pomocą spójników przeciwstaw^ nych. Relacje parataktyczne łączą współrzęd-1 ne zdania proste. b. cependant (pierwotnie: „tymczasem". Ta zależność jest wyrażona eocplicite za pomocą konekto-ra przyczyny. Natomiast relacje hipotaktyczne łączą zdanie podrzędne ze zdał niem niezależnym. W przykładzie (15) relacja „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż" jest założona implicite . Typowym przykładem takiej relacji jest sekwencja jak w (22). jak w przykładach (13) i (14). b. Dlatego właśnie relacje takie jak w (13) nazywa się pozytywnymi. istnieje wiele różnych rodzajów takich relacji. Niem. Jest to kolejny przypadek gramatykalizacji (por. iż w wielu językach można odnaleźć ślady analogicznej ewolucji znaczeń. równoczesność zaczyna oznaczać niezgodność z oczekiwaniami). że kognitywna teoria języka nie potrafi wyjaśnić. Tę hipotezę sugerującą metonimiczną zmianę znaczenia na gruncie implikatur potwierdza fakt. obecnie również: jednak". nie mogłem pracować. uporządkowanie przestrzenne staje się uporządkowaniem czasowym. gdzie zdania proste opisują kolejne zdarzenia.

gdzie nadawca najpierw wyraża pewne przekonanie. gdyż zawiera opis tła.. tak jak w (13) . W późniejszym wieku te same zdarzenia byłyby opowiedziane również za pomocą konstrukcji hipotaktycznych: (26) b.zdanie proste zawierające informację główną ((23)a) .. a następnie je uzasadnia. Zanim poszliśmy do delfinów. b) bo od tygodnia nie widziałem go z papierosem. Relacje te mogą być wyróżnione na wiele sposobów. (26) a to dziecięcy opis wizyty w zoo składający się z konstrukcji parataktycznych: (26) a. gdy treść zdań prostych odnosi się do tej samej rzeczywistości. Trzy dni z rządu zostawała po godzinach). że powyższe rozróżnienia nie są tylko konstruktem teoretycznym. a satelita przez zdanie podrzędne.8. a potem zjedliśmy kanapki. Wprawdzie na ogół znajduje ono odzwierciedlenie na poziomie składni: jądro jest wyrażone przez zdanie główne. Na rzecz tego rozróżnienia przemawia następujący fakt: jeśli usuniemy z tekstu wszystkie satelity. (25) Skoro już o tym mowa. dlaczego nadawca uważa za stosowną treść wyrażoną w drugim zdaniu prostym. Inny przypadek relacji interpersonalnej zawiera przykład (25): pierwsze zdanie proste wyjaśnia. Przegląd relacji koherencji . które składają się na tekst. Należy podkreślić. to otrzymamy całkiem przyzwoite streszczenie.5. W takich przypadkach odbiorca odwołuje się do pragmatycznych implikatur. że sprowadzają je do ograniczonej liczby kategorii. gdzie najpierw oglądaliśmy lwy. Trzeci sposób podziału relacji koherencji polega na rozróżnieniu poziomów. a potem. np. Reasumując: interpretacja tekstu wymaga odczytania relacji koherencji między elementami tekstu.do samej wypowiedzi. a dopiero później abstrakcyjne: pozytywne relacje koherencji pojawiają się w języku przed relacjami negatywnymi. kiedy w domu rozpętało się prawdziwe piekło. że to rozróżnienie dotyczy zasadniczo poziomu reprezentacji tekstu i chodzi o rozróżnienie między myślą główną a myślą poboczną. Relacja hipotaktyczna wiąże jądro . że dziecko opanowuje najpierw relacje 260 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU I konkretne.Jednorożec zdechł. ale czasami -jak w przykładzie (24) -to właśnie zdanie główne jest satelitą. zjedliśmy kanapki. Relacje koherencji można dzielić na kategorie według kryteriów różnego typu. Nadawca i odbiorca potrafią sobie radzić z ogromną liczbą relacji koherencji najprawdopodobniej dlatego. które występują w danym zdaniu. a drugie .z satelitą. Spójność relacyjna 259 (23) a) Janek chyba rzucił palenie. że wyróżnione kategorie są istotnymi poznawczo determinantami języka potocznego.gdzie drugie zdarzenie („zdechł") jest bezpośrednią konsekwencją pierwszego (Jednorożec był samotny"). a zdanie podrzędne jest jądrem: (24) Ledwie zacząłem czytać gazetę. Poszliśmy do zoo i widzieliśmy lwy. Powyższe przykłady wskazują na to. ponieważ był samotny . Natomiast relacje interpersonalne występują w przypadku. przedstawia rozumowanie nadawcy. ale przejawiają się również w rzeczywistości językowej nadawców i odbiorców. gdy jedno ze zdań prostych odnosi się do rzeczywistości. 8. Kategorie te zapewne pomagają użytkownikom języka w interpretacji bardzo licznych relacji zachodzących między zdaniami. tak jak w przykładzie (14) (Małgosi musi zależeć na awansie.wtedy. Poszliśmy do zoo. Np.6. a potem oglądaliśmy delfiny. badania dotyczące przyswajania języka pokazały. to dlaczego nie kupiłeś mi wtedy tego futra? Wiele przemawia za tym. lecz często pozostają niedookreślone. a para-taktyczne przed hipotaktycznymi. Z relacjami ideacyjny-mi mamy do czynienia.

a. Williama Manna i Sandrę Thompson. b. który jest przedmiotem kontrastu. [satelita] PRZECIWSTAWIENIE: Istnieje potencjalna lub pozorna sprzeczność między stanami rzeczy przedstawionymi w jądrze i w satelicie. a. oto klucz. niż potrzebują na rynek wewnętrzny. [satelita] OCENA: W satelicie nadawca ocenia sytuację opisaną w jądrze. weźmie udział 300 językoznawców z 23 krajów. Ijądro] b. [satelita] 8. Bergoss zdobył dwanaście punktów. zdarzył się zeszłej zimy [jądro]. Następna konferencja ICLA odbędzie się w 1999 roku w Sztokholmie. Ijądro] KONTRAST: (relacja parataktyczna: dwa jądra) Sytuacje przedstawione w jądrach są pod wieloma względami podobne. Stany Zjednoczone produkują więcej pszenicy. [jądro] b. [satelita] b. Negocjacje pokojowe między Izraelem a Palestyną zakończyły się podpisaniem nowego traktatu. Mógłbyś otworzyć drzwi? [jądro] b. to u ludzi nie stwierdzono żadnych poważnych skutków. a. Chociaż w przypadku niektórych zwierząt jest to materiał toksyczny [satelita]. jaki znam. powinieneś niezwłocznie powiadomić towarzystwo ubezpieczeniowe.Poniższa lista relacji koherencji została zaproponowana przez dwójkę amerykańskich badaczy. które odbywa się co dwa lata. b. 262 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU a. [jądro] WARUNEK: jądro przedstawia stan rzeczy. Dwudziestoletni Bili Hamers zamordował swojego ojca. [satelita] POTWIERDZENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma uwierzyć w informację przekazaną w jądrze. Inne państwa powinny tu przyjść z pomocą. W tym spotkaniu. by skłonić mieszkańców do kontroli urodzeń. [satelita] . Ijądro] ROZWINIĘCIE: Satelita zawiera dodatkowe szczegóły na temat (jakiegoś aspektu) sytuacji przedstawionej w jądrze. sytuacja przedstawiona jest bardziej istotna z punktu widzenia nadawcy. [jądro] b. a. Proszę. W krajach Trzeciego Świata trzeba walczyć z nędzą. a. którego urzeczywistnienie jest uzależnione od zaistnienia sytuacji opisanej w satelicie. Holec i Smit-Tak. kiedy zachorowała połowa uczniów w klasie. [satelita] STWORZENIE MOŻLIWOŚCI: Informacja przekazana przez satelitę pozwala odbiorcy wykonać czynność opisaną w jądrze.6. Z tego powodu eksportują nadwyżki. a. Prawdopodobnie najgorszy przypadek grypy. Natomiast Philips stracił dziesięć punktów. [jądro] PRZYCZYNA: Satelita opisuje stan rzeczy. Przegląd relacji koherencji 261 b. To najlepszy z możliwych rezultatów ostatniej inicjatywy pokojowej Stanów Zjednoczonych. a różnią się tylko w tym zakresie. TŁO: Informacja przekazana w satelicie pomaga w zrozumieniu jądra. Świadkowie widzieli go na miejscu zbrodni. [jądro] OKOLICZNOŚCI: Satelita przedstawia kontekst. w którym odbiorca ma zinterpretować informację przekazaną w jądrze. który spowodował sytuację przedstawioną w jądrze. [jądro] b. a. a. b. podobnie jak Van Hattum. a. Kiedy twoja sytuacja osobista ulegnie zmianie [satelita].

a. Zadbany samochód świadczy o swoim właścicielu. pominęliśmy więc stronę parawerbalną i niewerbalną aktów komunikacji. Podsumowanie 263 SKUTEK: Jądro opisuje sytuację. Spójność referencyjna spełnia zasadniczo funkcję identyfikacyjną.7. Relacje koherencji są często sygnalizowane przez formalne wyznaczniki spójności zapewniające kohezję. tzn. Eksplozja zniszczyła fabrykę i wiele okolicznych budynków.7. tzn. a. Tekst staje się zrozumiały dla odbiorcy głównie dzięki jego wiedzy kulturowej i wiedzy o świecie. tym krótsza bądź nawet eliptyczna jest identyfikująca go forma językowa. Kup książkę „Toksyczni rodzice". Twój samochód mówi wiele o tobie. a ponad 200 jest rannych. co określa się mianem katafory. która spowodowała stan rzeczy przedstawiony w satelicie. Aby otrzymać najnowszą wersję programu [satelita]. która polega'1 na ciągłym odsyłaniu odbiorcy do tych samych obiektów przywołanych przez tekst. [satelita] CEL: Satelita przedstawia stan rzeczy. [jądro] b. Można odsyłać do obiektów już wymienionych. Pojedź z nami na wycieczkę nad jezioro. a. tzn. wydział przestępstw gospodarczych. wykonując czynność opisaną w jądrze. [jądro] ROZWIĄZANIE: Sytuacja opisana w jądrze stanowi rozwiązanie problemu przedstawionego w satelicie. [jądro] 8. co określa się mianem anafory. [jądro] b. Fasolę zalać wodą i zostawić na noc. dzięki wskazywaniu obiektów w świecie. Spójność referencyjna powstaje albo w wyniku użycia egzofory. [satelita] b. powiązania między rozmaitymi stanami rzeczy. czyli deiksy. takie jak zaimki czy powtórzenia. Odbiorca konstruuje własną reprezentację tekstu dzięki inferencjom. oraz spójność relacyjna. aż będzie miękka. b. r 264 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKS! Istnieją dwa typy koherencji: spójność referencyjna. który należy urzeczywistnić. Gotować.UZASADNIENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zaakceptować prawo nadawcy do przedstawienia informacji przekazanej w jądrze. Ich obecność nie gwarantuje jednak samoczynnie spójności tekstu. [jądro] ZACHĘTA: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zyskać motywację do wykonania czynności opisanej w jądrze. Zginęły 23 osoby. Porucznik Kowalski. Będzie fajnie. która urzeczywistnia się na poziomie pojęciowym. lecz przede wszystkim ich interpretacją. a. a. a. Podsumowanie Zdefiniowaliśmy tekst jako werbalny aspekt komunikacji. a. Lingwistyka tekstu zajmuje się zatem nie tylko wyrażeniami językowymi składającymi się na tekst. które dopiero się pojawią w tekście. [satelita] PARAFRAZA: Satelita podaje w innej formie informację przedstawioną w jądrze. tzn. Istnieją również funkcje nieidentyfi- . Aby odbiorca był w stanie stworzyć sensowną reprezentację tekstu. Nie możesz sobie poradzić z własnymi dziećmi? [satelita] b. im silniej jest wyróżniony. bądź do obiektów. musi on być spójny. [jądro] b. tzn. Im bardziej dany obiekt znajduje się w centrum uwagi. proszę wysłać wypełniony blankiet. powiązany pojęciowo. [jądro] b. albo za pomocą endofory. [satelita] NASTĘPSTWO: (relacja parataktyczna) Jądra przedstawiają kolejne zdarzenia. Jest pan aresztowany. [jądro] 8. dzięki odsyłaniu do obiektów figurujących w tekście.

Mayeno-wa (1993). Nieraz o tym myślałem. Europa. a. Przypadki tego rodzaju są ściśle powiązane z gatunkami tekstu. 8. W procesie rozwoju języka te niedookreślone relacje. że są to przypadki pewnych kategorii ogólnych. 8. zobacz Bartmiński i Boniecka (1998). Relacje te mogą być tylko implikowane bądź też zasygnalizowane za pomocą konektorów. której zadaniem jest powiązanie obiektów w tekście.którego głównym zadaniem jest segmentacja tekstu. Dlatego należy założyć. Formowała się pod batem brutalnego ojca. relacje parata-ktyczne i hipotaktyczne czy relacje przedstawieniowe i interpersonalne. choć nie najnowszej pracy z tej dziedziny: Beaugrande i Dressler (1990). takich jak relacje pozytywne i negatywne. Natomiast niedookreślenie referencyjne służy często perspektywizacji. Duszak (1998). takich jak spójniki. Dobrzyńskiej i E. Doktor Kępińska powiedziała. Jakimi środkami w poniższych fragmentach została osiągnięta spójność relacyjna? Spróbuj zidentyfikować odnalezione relacje koherencji. toteż możliwość osiągnięcia przez człowieka nieśmiertelności ważyilf . Obok spójności referencyjnej. wierzę jej na słowo. Zalecana lektura 265 8.„zero zaimka" bądź zaimek pojawiają się w przypadku obiektów znajdujących się już w centrum uwagi. zamiast zaimka pojawia się pełna nazwa . pierwotnie oparte na impli-katurach konwersacyjnych. Zobacz także Dobrzyńska i Janus (1983). Jakich form można by oczekiwać w poniższych przykładach? Dlaczego? Jaki efekt wywołałoby użycie formy alternatywnej? a. istnieje również spójność relacyjna. że posługiwanie się nimi wszystkimi byłoby niemożliwe dla użytkowników języka. formy zredukowane . Kraków 1998) 2. Jak widzieliśmy w tym rozdziale. Czasami mamy do czynienia z nadokreśleniem referencyjnym .kacyjne wyrażeń referencyjnych. Kiedy konektory nie wyrażają właściwej dla nich relacji koherencji. Kiedy ona l pani doktor to mówi. natomiast pełne wyrażenia odsyłają zazwyczaj do obiektów mniej wyróżnionych. Liczba możliwych relacji koherencji jest tak wielka. Z nowszych prac dotyczących analizy tekstu (także literackiego). że potrzebuję więcej ruchu.8. Zalecana lektura v W języku polskim istnieje przekład ważnej. ale brakowało mi odwagi poruszenia tak niesamowitej sprawy. ćwiczenia i zadania 1. Janus (1983). Jeśli idzie o relacje hipotaktyczne. mamy do czynienia z niedookreśleniem relacji. mogą w wyniku gramatykalizacji stać się elementami konwencjonalnego znaczenia wyrażeń danego języka. Ale widziałem Woltera". oraz zbiór prac pod redakcją tej samej autorki (Mayenowa 1974). nawet jako predykcji pełnej wątpliwości.9. To założenie zostało potwierdzone przez badania nad przyswajaniem języka. Przy jakiejś okazji [0] l Fryderyk powiedział: „Urodziłem się za wcześnie.kiedy np. czyli relacje koherencji między stanami rzeczy. Prace polskich językoznawców zawiera tom wydany pod redakcją T. (Norman Davies. b. to odzwierciedlają one rozróżnienie pojęciowe między jądrem a satelitą: jądro zawiera na ogół informacje należące do głównej treści tekstu.8. który swego czasu zmusił go l osiemnastoletniego syna do oglądania egzekucji jego przyjaciela Kattego i który przez lata więził go w nadodrzańskiej twierdzy Kostrzyn. Osobowość Fryderyka Wielkiego była jednym z cudów epoki. Przez całe jego panowanie huk armat i dochodzące z pola bitwy jęki mieszały się z kapryśnymi dźwiękami królewskiego fletu i paplaniną „les philosophes".

Ćwiczenia z logiki. przede wszystkim w teraźniejszości. lecz także okresy wcześniejsze.266 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU łem się wyrażać tylko w otulinie fantastycznej groteski. Kraków 2000) b. ale jest. z po«) mocą przychodzi językoznawstwo historyczne. wlewać cienkim strumieniem syrop.06. dziwimy się. lecz że istnieje w rozmaitych odmianach pokoleniowych. Bada ono nie tylko etapy rozwoju danego języka udokumentowane w piśmie. Ponieważ tylko ludzie bezkrytyczni wierzą we wszystko i tylko w to. (Michał Komar. zaimki. Stanąć na nogi. — Doktorze Sacks! . nie wiedzieć po co. trzeba przede wszystkim zdać sobie sprawę z tego. że Potrzebujemy jeszcze więcej objaśnień. Gorące zsuwać ostrożnie na stolnicę uważając. czy w danym przypadku mamy do czynienia z informacją nową. za co i dlaczego. Stosuje w tym celu naukowo opracowane metody.Znajdź przykłady wyrażeń kataforycznych i anaforycznych. że tak wiele jeszcze potrafimy zrozumieć. Aby jednak zrozumieć wszystko. a które endoforyczne? . Ubić pianę. pełne nazwy). Upieczone krążki przełożyć masą z piany. (Oliver Sacks. Nie powinno tak być. Podejmowane są również próby wyjaśnienia przyczyn zmian językowych oraz ich przewidywalności. Zjawiskiem tym zajmuje się językoznawstwo historyczne. Każda może spowodować pojawienie się w języku ogólnym nowych form lub nowych znaczeń bądź też doprowadzić do zaniku starszych. Macham tym gipsem na wszystkie strony. że język używany przez daną społeczność nie jest jednolity. że człowieka trzymają się różne głupoty. Aby zrozumieć zmianę językową. Myślałam. Przeanalizuj poniższe fragmenty pod względem spójności referencyjnej. a. a potem wykonaj następujące zadania: . można powiedzieć. co nie odpowiada jego życzeniom. Poznań 1996) Rozdział 9 Język w czasie: językoznawstwo history czne Dotychczas przyglądaliśmy się różnym formom językowym i ich użyciu w określonym momencie.Które z tych wyrażeń referencyjnych są egzoforyczne. Okamgnienie. lub wierzy w coś. (Stanisław Lem. upiec 5 równych krążków w tortowni-cy. więc każdy krytyczny człowiek nie wierzy w coś. co odpowiada jego życzeniom. a pan ani słowem się nie odezwał. musimy sięgnąć po objaśnienia niektórych słów lub wyrażeń. Gdy skutki takich procesów zostaną powszechnie zaakceptowane. Cofając się jeszcze dalej. społecznych. czy już wprowadzoną. . ciągle szybko ubijając.Odpowiedz za każdym razem. Warszawa 1980) 3. Do jego zadań należy l rekonstruowanie prajęzyka będącego .2000) c. aby się nie połamały. że dokonała się zmiana językowa.Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. W tym rozdziale zajmiemy się zagadnieniem zmiany języka z upływem czasu. Być może jednak hamował mnie zbytek ostrożności. Warszawa 1987) b. Niech mi pan tylko nie mówi.Podkreśl formy i wyrażenia referencyjne (forma „zero zaimka". (Barbara Stanosz. Ręce mnie już bolą. co odpowiada ich życzeniom. „Tygodnik Powszechny" 25. Przybrać osaczonymi owocami z kompotów lub konfitur. że pan zasnął. (Kuchnia polska. Każdy krążek piec 15-20 minut. odkrywamy. Gdy przechodzimy do odleg268 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE l łych okresów historii. regionalnych bądź etnicznych. . że nic pan nie czuł. z których nie zachowały się żadne teksty. Gdy przyglądamy się niezbyt odległym etapom rozwoju znanego nam języka. Przygotować kruche ciasto.

administrację. że istnieją odmiany związane z wiekiem użytkowników języka. Grupy różniące się pod względem społecznym mają swoje socjolekty. robotniczej. jest to zapożyczenie z angielskiego slangu: (1) A: Jak było na imprezie? E: Cool! W mowie młodych ludzi powszechne jest dziś także nowe słowo spoko. tak jak mowa ich rodziców. mówiącą. co mówią ich dzieci.najwcześniejszym przodkiem i jakiejś grupy języków. Nasuwa się także pytanie o przyczynę zmiany językowej. czyli w schemacie. Jednak w językoznawstwie termin „dialekt" nie jest już zarezerwowany wyłącznie do określania dialektów regionalnych. Oprócz regiolektów i socjolektów istnieją także etnolekty. W języku dzisiejszego młodszego pokolenia Polaków sporą popularność zyskało słowo cool używane między innymi w znaczeniu „bardzo dobrze. że zmiany językowe dokonują się we wszystkich przypadkach.a czasami także w innych odmianach . z których każda ma swój dialekt. składnię. Natomiast odlot i ściemniać należą do starych wyrazów. opartego na regiolektach wielkopolskim i małopolskim. Występuje w formie mówionej (mniej znormalizowanej i odznaczającej się różnicami regionalnymi) oraz pisanej (o większym stopniu normalizacji). dotyczyć przesunięcia z jednej sieci do innej lub zachodzić w reprezentacjach umysłowych całej kategorii. który to termin wywodzi się z łacińskiego wyrazu aetas („wiek"). a więc formy i znaczenia występujące w tej odmianie . . i dlatego nie można jej z całą pewnością przewidzieć. lecz stał się synonimem jakiejkolwiek odmiany języka. To można załatwić. Tak więc są grupy regionalne. angielszczyzna pendżabska (Punjabi English) i wiele innych etnicznych odmian języka angielskiego w Wielkiej Brytanii. l. lecz zawiera liczne.mogą wejść do języka ogólnego. zwane czasami etalektami. 9. Jest to odmiana polszczyzny upowszechniana przez szkołę. standardowa polszczyzna.zwłaszcza z uwagi na zmianę językową -jest to. Dialekt regionalny zwany jest dlatego również regiolektem. Dzieci zaś nie chcą. wywodzi się z języka dworu pierwszych książąt i królów polskich. możemy dokładniej określić zmianę językową. Najważniejsze zaś . Otóż w jakimś okresie rozwoju języka jedna z jego odmian może się cieszyć największym prestiżem. średniej lub wyższej. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Zmiana językowa jest bardzo mocno związana ze zróżnicowaniem języka.fonem. na przykład socjolekt klasy niższej. Ponieważ wszystkie elementy języka można traktować jako kategorie i ponieważ kategoria . wspaniale". takie jak angielszczyzna ludności czarnej (Black English) i angielszczyzna latynoska (Hispanic English) w Stanach Zjednoczonych lub angielszczyzna jamajska (Jamaican English). zmiana nie musi się dokonać. Są to odmiany języka używane przez poszczególne grupy etniczne. wyraz lub konstrukcja syntaktyczna . by ich mowa brzmiała „staroświecko". Tak więc np. Język ogólny ma swoje standardowe słownictwo. Żaden język nie jest jednolitym czy jednorodnym systemem. których znaczenie uległo rozszerzeniu o pewne innowacje: (2) a. A: Chyba nigdy tego nie zdobędę. morfem. zwanej językiem literackim. Cechy wymowy traktowane są czasami oddzielnie jako akcent i wówczas mówi się o akcencie standardowym. Odmiana standardowa danego języka jest 9. lekko lub mocno różniące się od siebie podsystemy lub odmiany. B: Spoko. morfologię i wymowę. które spełniają te same określone warunki. Rodzice często twierdzą. literaturę i środki masowego przekazu. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 269 często socjolektem klasy wyższej (związanym z pewnym regiolektem) lub w takim socjolekcie ma swoje źródło. Odmiana języka obejmuje wszystkie zjawiska występujące w języku pewnej grupy jego użytkowników. Może się ona dokonywać wewnątrz sieci radialnej. Jednak nawet jeśli zaistnieją wszystkie potrzebne warunki.ma najczęściej formę sieci radialnej. Przy próbach takiej rekonstrukcji przyjmuje się zasadę regularności.1. zwana w polskiej literaturze językoznawczej językiem ogólnym. że nie rozumieją.

jakim ulegają wyrazy i wyrażenia. "' forma spoko nie nastręcza starszemu pokoleniu trudności ze zrozumieniem. odlot czy ściemniać. w jakim stopniu dana forma (lub znaczenie) w języku pewnej grupy wiekowej jest czynnie używana lub też tylko biernie rozumiana. zaraz zaraz bądź spokojnie. zostało rozszerzone metaforycznie w kierunku tracenia kontaktu z rzeczywistością. zwłaszcza w starszym wieku. Aby to znaczenie zrozumieć. Zatem znaczenie podstawowe. przedstawiciel starszego pokolenia potrzebuje prawdopodobnie szerszego kontekstu. A: Jak by to na koncercie? o B: Totalny odlot! c. jak spoko. będący poufałym rodzajem pozdrowienia. Chociaż wyraz ten ze swoim nowym znaczeniem nie należy do aktywnego słownictwa starszego pokolenia. Słowo ściemniać ((2)c) także przeszło metaforyczne rozszerzenie podstawowego znaczenia i odnosi się tutaj do mówienia niecałej prawdy. Wydaje się. a tym bardziej używa. Jest 9. takich jak wolnego. używa formy powstałej przez ucięcie ostatniego z nich. Są to przykłady zmian. Zamiast starszych wyrazów lub wyrażeń. Znaczenie wyrazu odlot ((2)b) to „stan uniesienia. ponieważ większość ludzi. Proces odwrotny ilustrują formy takie jak wyraz serwus. ponieważ są bardziej zrozumiałe zarówno dla ludzi w starszym wieku. prawdopodobnie rzadko je słyszy. mają większe szansę się przyjąć. Słowo! Słownikowe nowości tego typu są w większym lub mniejszym stopniu zrozumiałe dla osób starszych. Słowo takie jak cool nie zakorzeni się chyba szybko w języku ogółu. ale nie ściemniaj! B: Powiem dokładnie. nawet jeśli osoby starsze jej nie używają. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 271 Tabela 1. A: Opowiadaj. W (2)a młody człowiek uspokaja kogoś popadającego w pesymizm lub zniecierpliwionego. Poniższa tabela przedstawia możliwości dokonania się zmiany językowej w pol-szczyźnie przy uwzględnieniu wybranych cech języka dwóch grup wiekowych. że ze względu na podobieństwo do swojego źródła. związane z odrywaniem się od ziemi. jego zrozumienie nie nastręcza chyba większych trudności. którzy ich używają. jak było. Zagadnienie w dużej mierze sprowadza się do tego. l. upojenia spowodowany alkoholem. Inne wyrazy. Możliwości dokonania się zmiany językowej Formy Zastosowanie w języku nastolatków Zastosowanie w języku osób w starszym wieku aktywne bierne nieznane aktywne . narkotykami lub mocnym przeżyciem".270 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE J b. jak i młodszych.

bierne nieznane cool / / spoko / / odlot / / ściemniać / .

hiszpański. Rodzimy język jakiejś grupy ludności.nowe pokolenie nastolatków po prostu wcale jej nie używa i w coraz mniejszym stopniują rozumie.choć jest albo jeszcze używana. regionów. włoski czy rumuński. miał swoje źródła w jednej ze społecznych odmian łaciny. którego struktury wywierają wpływ na narzucony jej lub przyjęty przez nią nowy język. ponieważ . używany przed podziałem na różne języki romańskie. Wynika z tego. które należały do cesarstwa l rzymskiego. Język ten używany był przez lud i obejmował wiele odmian regionalnych (zobacz przegląd podany w rozdziale 10. chociaż czasami wymaga to trochę wysiłku. lecz że także znają biernie inne odmiany. tabela 6). takich jak francuski. zwany jest substratem językowym. Wiedza ta zwana jest kompetencją pan-dialektalną i -jak zobaczymy w dalszej części tego rozdziału może obejmować bierną znajomość niezbyt odległej w czasie odmiany historycznej. Późny język łaciński lub wczesny romański. Powstanie regiole-któw ludowej łaciny jest po części wynikiem kontaktów rzymskich żołnierzy oraz urzędników z użytkownikami różnych języków i z róż272 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE nymi kulturami na obszarach Europy. klas społecznych i grup etnicznych zazwyczaj się rozumieją. tzn. zachowując liczne elementy wymowy i gramatyki swoich rodzimych języków celtyckich i tworząc w ten sposób nową odmianę łaciny. często wyuczoną w szkole. Pomimo takich różnic przedstawiciele różnych pokoleń./ serwus / / to forma obecnie zanikająca. Olbrzymi wpływ zróżnicowania języka na zmiany językowe widoczny jest na przykład w ewolucji języków romańskich. odmianę . albo też biernie rozumiana przez starszych użytkowników języka polskiego . portugalski. Belgii i części Szwajcarii) nauczyli się posługiwać nowym dla nich językiem łacińskim. Na przykład mieszkańcy Galii (obecnej Francji. że rodzimi użytkownicy języka władają nie tylko własną odmianą języka i odmianą standardową. a mianowicie w potocznej mowie żołnierzy.

zanim sama zniknęła. Skamieniała forma łaciny klasycznej czy nawet nieklasycz9. że wielu słowom wywodzącym się z żołnierskiego slangu udało się przetrwać w większym stopniu niż wariantom należącym do łaciny klasycznej. . W gruncie rzeczy przez kilka wieków powstało bardzo niewiele romańskich tekstów. Bez względu na rodzaj i treść tych tekstów filologowie starają się odkryć oraz wyjaśnić zawartą w nich informację językową i kulturową. portugalski czy francuski. są wyrazy takie jak bleu („niebieski"). Są jednak dowody na to. obejmującej obecnie takie języki jak hiszpański. Pisanymi dokumentami wykorzystywanymi przy zastosowaniu metody filologicznej mogą być teksty prawnicze. rozwój nowych odmian łaciny rozpoczął się o wiele wcześniej niż w przypadku grupy zachodnioromańskiej. potocznie używanego w żołnierskim slangu na określenie głowy. który zaczai symbolizować zdolności umysłowe zawierające całą empiryczną mądrość człowieka. Pierwsze teksty pisane w tych nowych odmianach języka romańskiego lub językach romańskich pojawiły się dopiero w IX wieku. Na przykład we współczesnym języku francuskim wyraz tete („głowa") pochodzi od późnoła-cińskiego wyrazu testa („garnek"). Można powiedzieć. Na przykład wśród kilkuset słów. natomiast wyraz caput przetrwał w innych regionach i w ten sposób stał się na przykład podstawą słowa cabeza („głowa") w języku hiszpańskim.2. lecz odmiany języka łacińskiego bądź romańskiego poddanej wpływom wcześniejszego języka miejscowego. Jeśli istnieją dokumenty pisane. Ta metafora. nowe fonemy i nowe struktury gramatyczne. Jest to przykład oddziaływania językowego superstratu. Kiedy zatem te różne odmiany mówionej łaciny stały się odmianami języka romańskiego? Na każdy pisany tekst odzwierciedlający późną mówioną łacinę. Mogą to być także króciutkie teksty. W późniejszym okresie obszar zachodnioro-mański (dzisiejszą Francję.2. stosować można metodę filologiczną. 9. Ich języki wywarły wpływ na rozwijające się na tych terenach języki zachodnioromańskie. które w nim zaszły. Do różnic społecznych i regionalnych dochodzą różnice związane z chronologią rozwoju języków. dzieła literackie lub religijne. natomiast jeśli takich dokumentów nie ma i jeśli starsze formy językowe można odkryć jedynie za pomocą porównywania form dostępnych. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 273 na łacina ludowa zastosowana w przekładzie Biblii stanowiły bowiem trwały standard. patrzono wówczas niechętnie jako na „złą łacinę". stosowane w zależności od dostępnych danych. dzięki której zaczęto używać wyrazu testa. Mowa przybyszów.przez nich używaną. mające formę napisów na budynkach. że w pewnym stopniu wszystkie te języki powstały jako etnolekty późnej mówionej łaciny ludowej. gdzie z biegiem czasu powstały języki wschodnioromańskie. W Italii i Dacji (dzisiejsza Rumunia). wniosła do języków tego regionu nowe słownictwo. część Hiszpanii. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym Poszukując informacji o wcześniejszych etapach rozwoju jakiegoś języka i badając zmiany. Późniejsze pokolenia nie uczyły się już języka celtyckiego jako rodzimego. trzeba zastosować metodę rekonstrukcji. Powstaje tu jednak niełatwe pytanie. Jest to typowy przykład metonimii połączonej z metaforą: garnek to prototypowy pojemnik. czyli wczesny język romański. które z języka germańskich Franków przejął romański przodek języka francuskiego. czyli praromańskiego. zajęła w języku francuskim miejsce klasycznego caput („głowa"). prywatne listy bądź inne materiały. jardin („ogród") czy riche („bogaty"). Belgię i północne Włochy) podbiły plemiona germańskie. W rezultacie mamy zaledwie kilka pisanych dokumentów będących małymi próbkami wczesnego języka romańskiego. które następnie tam się osiedliły. graffiti lub epitafiów. językoznawcy mają do dyspozycji dwie główne metody.

Tak więc przy odrobinie wysiłku obecni użytkownicy języka polskiego mogą zrozumieć wiersz napisany przez Słotę na początku XV wieku.według hipotezy relatywizmu językowego Whorfa . 1150-1500).teksty pochodzące sprzed około sześciuset lat. Kto le może dostać czego. zwłaszcza gdy przeczytają go we współczesnej transliteracji. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 275 Czfzolefz0 naniwe fw0ze tho wfzytko naftole 10fze Przetocz ftol weliky fweboda ftaye nanym pywo yvoda 10 yktemu m0fzo y chlep ywele gynich potrzeb Podług doftatka tego kthole może doftacz czego Zyutra wefzol nikt neb0dze 15 alyfz gdi zaftolem fz0dze tofz wfzego miflena zb0dze Ama fpocogem fzefcz aprzitem fz0 ma nayeftcz Amnogy ydze za ftol 20 fz0dze zanym yaco wól yakoby wzem0 vetkn01 koi Nema talerza karmenu fwemu efzby gy vcrogyl drugemu Agraby fz0 wmyfz0 przód 25 yfzmu medzwno yako mód bogday mu zaległ vfta wrzoth Aye fzmnog0 twarz0 czudn0 ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 30 Apeln0 mifz0 nadroby yako on czfzo motyk0 roby Sz0ga wmyfz0 przedrugego fzukay0 k0fza lubego nedoftoen niczfz dobrego 35 Ano wfzdy wydz0 gdze czfzny fzedzy kafzdy gy fluga nawedzy wfzytko yego dobre fprawa lepfze myfy przeden ftawa Mnodzy natem nyczfz nedadz0 40 fz0dze gdzego nepofzadz0 Csole się na niwie zwięże. A mnogi jidzie za stół. a nawet wieki. (Pisownia oryginalna nastręczałaby więcej trudności. a następnie utrzymaną w satyrycznym tonie naukę zachowania się przy stole. I wiele jinych potrzeb. To wszytko na stole leże. Treść „Wiersza o chlebowym stole" odzwierciedla rozwój obyczajowości dworskiej późnego średniowiecza. . język . Nie tylko radzimy sobie ze zrozumieniem tekstów sprzed ponad czterystu lat. ok.274 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Chociaż -jak pokazują przykłady w tabeli l -język bezustannie ulega zmianie. takich jak dzieła Jana Kochanowskiego (doba średniopolska. Aliż gdy za stołem siędzie. Przetoć stół wieliki świeboda: Staje na nim piwo i woda. 9. Podczas gdy większość form kultury podlega znacznym zmianom.2.1). Bych mógł o tem cso powiedzieć. Z jutra wiesioł nikt nie będzie. Zgarnie na się wszytko pole. A ma z pokojem sieść. I k temu mięso i chleb. (3) Tekst staropolski: „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (początek XV wieku) Pisownia oryginalna <G>Ofpodne da my tho wedzecz bych mógł othem czfzo powedzecz Ochlebowem ftole fgarne nafz0 wfzytko pole czfzo wftole* ywtobole Transliteracja współczesna Gospodnie. według której języki dają ich użytkownikom „konstrukcje zwyczajowe" i rozwijają się oraz zmieniają bardzo wolno (patrz rozdział 6. takie jak przytoczony poniżej „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (doba staropolska.w różnym stopniu . lecz ogólny sens tekstu i jego szczegóły nadal są zrozumiałe. to jednocześnie wykazuje on wyraźną historyczną ciągłość. Toż wszego myślenia zbędzie.) W tekście tym użyto pewnej liczby wyrazów. Poniższy fragment przedstawia inwokację.1. że nie ulega on poważnym zmianom przez lata. które obecnie wymagają być może wyjaśnienia. da mi to wiedzieć. 1500-1750). Cso w sto<do>le i w tobole. lecz rozumiemy także . O chlebowem stole. A przy tem się ma najeść. Podług dostatka tego.jest tak głęboko zakorzeniony w ludzkim umyśle. Fakt ten pozostaje w zgodzie z jedną z najbardziej podstawowych tez Whorfa.

gdzie csny siedzi. 1995.. Jakoby w ziemię wetknął kół. bardzo Linijka 44: mafto / miasto = miejsce Linijka 45: Ań / Ań = a on. ktokolwiek Linijka 14: wef zol / wiesioł = wesoły Linijka 15: alyfz / aliż = aż Linijka 16: zb0dze / zbędzie = pozbędzie się Linijka 23: efzby / eżby = iżby. Wszytko jego dobre sprawia. Wydanie II.. A pełną misę nadrobi Jako on. Wrocław. W. i Lepiej by tego niechać. i W. czyli ustalić wartości liter alfabetu w badanym języku. Objaśnienia: Linijka 1: <G>Ofpodne da / Gospodnie. rzecz / rzecz = mowę. da = Panie. nawedzy / ji. Szukaję kęsa lubego..2. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. Ossolińskich. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 277 Aby móc czytać takie starsze teksty.. A grabi się w misę przód. nawiedzi = go. A będzie mieć rękę brudną. cso motyką robi. cokolwiek Linijka 8: weliky fweboda / wieliki świeboda = (tutaj:) hojny pan Linijka 13: kthole / kto le = kto tylko. przezdzenky / przez dzięki = wbrew woli (W: Wydra. Niedostoen nieś dobrego. Chrestomatia staropolska: Teksty do roku 1543. Sięga w misę prze drugiego. które niesie z sobą . Potem siędzie wielmi niżej. obsłuży Linijka 37: fprawa / sprawia = przygotowuje Linijka 39: nedadz0 / nie dadzą = nie zwracają uwagi Linijka 42: welmy / wielmi = o wiele. 276 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Cchcze* f z0 fam pofzadzycz wyfzey potem fz0dze welmy nyzey Mnogy yefcze przed dzwyrzmy b0dze czfzo nayego mafto fzedze 45 Anmu ma przezdzenky wftacz lepyey by tego nechacz Chce się sam posadzić wyżej.Siędzie za nim jako wół. Siędzie. najpierw trzeba zinterpretować system pisowni. Kraków: Zakład Narodowy im. Ań mu ma przez dzięki wstać. gy / ji = go Linijka 24: graby f z0 / grabi się = pcha się Linijka 25: medzwno / miedźwno = miodowo.) 9. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego o wskazującego na uzupełnienie miejsca uszkodzonego w rękopisie. słodko Linijka 27: fzmnog0 twarz0 czudn0 / s mnogą twarzą cudną = z niejedną kobietą Linijka 29: ana / ana = a ona. Problemy ortograficzne. Iż mu miedźwno jako miód -Bogdaj mu zaległ usta wrzód! A je s mnogą twarzą cudną. Eżby ji ukrojił drugiemu. Mnodzy na tem nieś nie dadzą.R. gdzie go nie posadzą. Ano wżdy widzą. Lepsze misy przeden stawia. Mnogi jeszcze przed dźwirzmi będzie. czfzny / csny = czcigodny Linijka 36: gy. Warszawa. Cso na jego miasto siędzie.. Każdy ji sługa nawiedzi. Nie ma talerza karmieniu swemu. daj Linijka 6: Czf zole / Csole = co tylko.).. Rzepka (red. aby. rozmowę Linijka 35: wfzdy / wżdy = przecież.

dłońmi. Pisownia tego tekstu odzwierciedla wczesny etap rozwoju grafu polskiej. stosowanie dwóch pisowni tego samego wyrazu: yaco (20). której uległy polskie samogłoski na przełomie XV i XVI wieku. Na przykład od czasów doby staropolskiej pewnym zmianom uległy deklinacje. niegdyś ograniczona do rzeczowników żeńskich. stosowanie litery h nie reprezentującej żadnego dźwięku: tho (1). np. Przykłady staro-pol. który ('który'). kthole (13) Alfabet łaciński. /m'/: mógł (2). W niektórych staropolskich tekstach wymowę tę zaznaczano przez podwajanie liter samogłoskowych. Jednak od polowy XVI wieku wyparła je niemal zupełnie końcówka -ami. góra ('góra'). wól (20). Jednak bardziej niż pisownia intrygująca jest wymowa. nie dostarczył liter oznaczających takie staropolskie typy dźwięków. .ten fragment „Wiersza o chlebowym stole". yako (25) d. /ś/. gośćmi. innymi słowy. W wyniku tego procesu opozycja ta przekształciła się w opozycję samogłosek otwartych i zamkniętych. stać. Stara końcówka -mi zachowała się w niewielu rzeczownikach miękkote-matowych (np. pocogem (17) b. /a/. m /m/. W wierszu Słoty narzędnik liczby mnogiej dzwyrzmy l dźwirzmi (43) to oczywiście forma staropolska. 278 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE -mi. f z/s/. np. Tekst Słoty został napisany przed zmianą. dobra. która w przypadku języka staropolskiego została częściowo zrekonstruowana. polegającą na zaniku iloczasu. czyli opozycji fonologicznej samogłosek krótkich i długich. nićmi). karmenu (22) itd. v. w M: voda (9). k. stosowanie jednej litery lub jednej kombinacji liter do oznaczania różnych dźwięków. ludźmi. pisanie. natomiast kontynuację końcówki -y (-i) spotykamy tylko w utartych wyrażeniach. Językoznawstwo historyczne analizuje pisane teksty i rekonstruuje gramatykę tych historycznych etapów rozwoju. /s/: czfzo (5). Na etapie rozwoju języka staropolskiego reprezentowanym przez nasz tekst litery wyróżnione tłustym drukiem w takich wyrazach jak dobre. c. wfżytko (4). który przyjęto za podstawę pisowni polskiej. takich jak przed laty. nadal czytano jako samogłoski długie. /ó/. Koń-cówka staro-pol. /!z0(4). Tabela 2. Narzędnik liczby mnogiej rzeczownika w języku staropolskim Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Temat pra-słow. lecz zachowała się w różnym stopniu w polskich regiolektach. c /k/: doftatka (12). Różne aspekty gramatyki języka staropolskiego także można odtworzyć na podstawie źródeł pisanych. która we współczesnej polszczyźnie standardowej już także nie istnieje. dawnymi czasy. odpowiednio: /e/. Wiele staropolskich rzeczowników męskich i nijakich w narzędniku liczby mnogiej ma końcówki: -y (-i). to między innymi: a. jak na przykład samogłoski nosowe czy spółgłoski palatalne. stosowanie różnych symboli do oznaczania tego samego dźwięku.

-mi laty -jo-mi mężmi -ja-ami duszami. Koń-cówka staro-pol. Koń-cówka staropol. Przykłady staropol. -o-y (-i) wozy. wilki -a-ami żonami -o-y. Przykłady staropol. bogy-niami -jo-mi polmi -u- .Temat pra-słow. Temat pra-slow.

-mi synmi -i-mi kośćmi -n-y imiony -i-mi gośćmi -u-ami brwiami -t-y cielęty -n-mi kamień-mi -r-ami macierzami -s-y .

bałtyckie. Rekonstrukcja oparta jest na niewielkim zbiorze zasad związanych ze strukturą języka. Takie języki tworzą rodziny językowe składające się z grup językowych. takie jak łaciński. Przykłady wyrazów pokrewnych w wybranych językach indoeuropejskich Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiewno-słowiański Polski kardia „serce" cord. z upływem czasu ewoluowały z jednego prajęzyka. co ukazano poniżej. Jednak gdy pisany tekst nie jest dostępny.dokonać ekstrapolacji wstecz i zrekonstruować prajęzyk. jak i języki europejskie. Pierwszym podstawowym założeniem jest. która pozwala im . Pokrewieństwo tych języków dostrzec można w wielkiej liczbie wyrazów o podobnej strukturze fonetycznej. specjaliści z dziedziny językoznawstwa historycznego mogą dowiedzieć się wiele o dawnej pisowni. języki germańskie. wymowie i gramatyce. muszą zastosować metodę rekonstrukcji.sio wy Analizując starsze teksty. Tabela 3. w skład której wchodzą zarówno języki indyjskie i irańskie.„serce" śirdis „serce" srbdbce „serce" serce gi-gnosko „poznaję" co-gnosco „poznaję" zinóti „znać" znati „znać" znać agkho „ściskam" . takie jak wiersz Słoty. Bardzo dużą rodziną jest na przykład rodzina języków indoeuropejskich.poprzez analizę najwcześniejszych udokumentowanych etapów rozwoju języków pokrewnych . słowiańskie itd. grecki. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 279 spokrewnione (szersze omówienie w rozdziale 10). tzn.2. że niektóre języki są ze sobą genetycznie 9.

anatolijska (obejmująca język hetycki). */ż/. helleńska (obejmująca grekę). realizowane na przykład w języku prabałtyckim jako */s/. odpowiadają (zapisanym tłustym drukiem) spirantom w językach satemo-wych. trackoormiańska. albańska i bałto-słowiańska. (zapisane tłustym drukiem) zdepalatalizowane spółgłoski zwarto-wybuchowe /k/. */g'/. tę grupę języków nazwano umownie satemową. Zmiana ta nie dotarła natomiast do praindoeuropejskiego obszaru peryferyjnego. Porównania tego rodzaju pozwoliły na odtworzenie dziejów zmian fonologicznych i na rekonstrukcję systemu fonologicznego przodka grup językowych helleńskiej. Powołując się na nią. gdzie rozwijały się grupy je280 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE zyków: tocharska. Od wymowy łacińskiego centum /kentum/ („sto") tę grupę języków nazwano umownie kentumową. możemy zrozumieć pewną ważną zmianę w historii języków centralnej części obszaru praindoeuropejskiego. staro-cerkiewno-słowiański i polski) oraz innych grup z nimi spokrewnionych.ango „ściskam" ankstas „ciasny" QZT>kT> „wąski" wąski Drugim założeniem jest. litewski. Zmiana ta znana jest jako spirantyzacja */k'/. że w tych samych warunkach lub otoczeniu językowym dźwięk zmienia się w ten sam sposób w każdym wyrazie. */g'h/. Tutaj są to spiranty /s/. a w prasłowiańskim jako */s/. takich jak greka czy łacina. italskiej i bałto-słowiańskiej (reprezentowanych tutaj przez języki grecki. na rekonstrukcję języka praindoeuropejskiego. Jest to tak zwana zasada regularności i choć stosuje się do olbrzymiej liczby przypadków. gdzie wyłoniły się grupy: indo-irańska. tzn. Metodę rekonstrukcji zastosować można jednak także w odniesieniu do jednego języka i . W niej wspomniane spółgłoski palatalne uległy depalatalizacji. italska (obejmująca łacinę). że jest to tylko założenie. należy pamiętać. /g/ w językach kentumowych. */g'/. */z/. Tabela 4. (Gwiazdką oznacza się językowe formy zrekonstruowane. */g'h/w języku prasłowiańskim Język praindoeuropejski Język prasłowiański Spółgłoski zwarto-wybuchowe palatalne: */VV */n'/ */n'h/ Spółgłoski szczelinowe dziąslowe: */«/ *hl Jak widać w zestawieniu pokrewnych wyrazów. Ze względu na pojawienie się spirantu między innymi w staroirańskim liczebniku satam („sto"). Skutki spirantyzacji praindoeuropejskich */k'/. W celu zrekonstruowania języka praindoeuropejskiego porównujemy ze sobą różne języki. /ź/ oraz /s/. celtycka i germańska. łaciński.) Jej wynikiem było przejście tych praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych w spółgłoski szczelinowe (spiranty). /z/ w językach grupy bałto-słowiańskiej: litewskim (podgrupa bałtycka) oraz staro-cerkiewno-słowiańskim i polskim (podgrupa słowiańska).

2. w których akcent padał na 282 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE pierwszą sylabę. Dla ułatwienia analizy formy czasownika devoir przytoczone są we współczesnej francuszczyźnie: (4) a. Wyróżnia się cztery rodzaje zmian.n. W ich formach czasu teraźniejszego w trybie oznajmującym występują obecnie alternacje. istotnie ma w temacie jedną samogłoskę: (5) b. z których jedna jest niesylabiczna). datowane na okres od V do VIII wieku.e. tzn. gdzie akcent padał na znajdującą się przed sufiksem samogłoskę funkcjonującą jako połączenie między tematem a wykładnikiem czasu i osoby. ilustrujący serię zmian. jest o wiele późniejsze niż satemowa spirantyzacja praindoeuropejskich */kV. w tym czasowniku i w pozostałych czasownikach tej klasy samogłoska tematu we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej występuje jako dyftong (połączenie dwóch samogłosek. które dokonały się w paradygmatach dość dużej grupy czasowników francuskich. Paradygmat ten widoczny jest nie tylko w przypadku de-voir. że w pewnym momencie historii tego czasownika w całym paradygmacie istniał jeden temat czasownikowy. że tam. która dokonała się przed 2000 rokiem p. wcześniejsza wersja paradygmatu cechuje się jednorodnością. to znaczy na temat. samogłoska tematu nie uległa dyftongiza-cji. Typologia zmian językowych Zmiana może nastąpić we wszystkich omówionych dotąd w tej książce jednostkach języka. Zakłada się. */g'h/. wskazówek w tym zakresie dostarcza klasyczna łacina. Wspomniane dyftongi uległy w różnym stopniu dalszym zmianom. 'debeo „muszę" de'bemus „musimy" 'debes „musisz" de'betis „musicie" 'debet „musi" 'debent „muszą" Dalsza analiza łaciny. mający to samo znaczenie. pozbawionym dokumentów etapie rozwoju języków romańskich (francuski to tylko jeden z możliwych przykładów) samogłoski w pozycji akcentowanej uległy dyftongizacji.wówczas mamy do czynienia z rekonstrukcją wewnętrzną. Chociaż brak dokumentów z języka praromańskiego czy też z wczesnych etapów rozwoju języka francuskiego. 9. Metodę tę najczęściej stosuje 9. zmiany mogą nastąpić wewnątrz sieci radialnych.. Zmienić się mogą wzorce składniowe.3. a nie widoczna powyżej alternacja (oi: e). Jednak nie mamy prawie żadnych pisanych dokumentów pochodzących z wczesnych etapów rozwoju języków romańskich i możemy polegać tylko na metodzie rekonstrukcji wewnętrznej.. . Po pierwsze. je bois l nous buvons od boir („pić"). W pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej. Od czasów powstania najwcześniejszych dokumentów. gdzie w paradygmacie występuje zróżnicowanie form.jedoisjamuszę" tu dois „ty musisz" U doit „on musi" nous devons „my musimy" vous deuez „wy musicie" ils doiuent „oni muszą" Uwzględniając zasadę regularności możemy przyjąć. natomiast w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej jako (bardzo zredukowany) monoftong (samogłoska pojedyncza). co doprowadziło do powstania tej nieregularności we wszystkich formach francuskich poświadczonych w dokumentach poczynając od IX wieku.e peux l nous pouvons od pouvoir („móc"). */gY. a w szczególności jej systemu akcentowego. lecz także innych czasowników: je reęois l nous recevons od recevoir („otrzymać"). takie jak szyk wyrazów. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 281 się w obrębie paradygmatów czasownikowych i rzeczownikowych. Stało się tak we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej. pozwala sprawę wyjaśnić. Wyrazy i morfemy mogą zmienić swoje znaczenia. Przejście z łaciny do języków romańskich. Na bardzo wczesnym. Może się zmienić użycie poszczególnych dźwięków. Przeanalizujmy na przykład francuski czasownik devoir („musieć"). Łaciński czasownik debere.

Przykładem może być ewolucja angielskich wyrazów dog (obecnie: „pies") i hound (obecnie: „pies gończy". w wyniku której jeden dźwięk zaczyna być wymawiany tak. w wyniku czego to. Do takich procesów należy asymilacja (por. brak /-g/ ryb. Zmiany wewnątrz sieci radialnej Zmiany wewnątrz sieci radialnej mogą zachodzić na obu końcach skali wyznaczającej poziomy organizacji języka. lecz także morfemów. Proces ten obserwujemy na przykład w zmianie łacińskiego miraculum („cud") w hiszpańskie milagro („cud"): zmianie uległ szyk segmentów /r/ i /!/.3). W dobie staropolskiej w regiolektach wielkopolskim. Stało się tak na przykład w łacińskim słowie peregrinus („cudzoziemiec"). co było bardziej prototypowe. Typologia zmian językowych 283 cińska grupa spółgłoskowa /kt/ zmienia się w /tt/. w której prasłowiańskie */or/ przekształciło się w /ra/. staje się mniej prototypowe lub na odwrót. który zmienił się we włoską formę fatto. spółgłoskę sonorną lub półsamogłoskę /j/ wyrazu następującego po nim. W wieku XIV terminem z poziomu 284 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE podstawowego był jeszcze hound („pies"). W „Prologu" do Opowieści kanterberyjskich Geoffreya Chaucera (1387 r. miętki („miękki"). Po drugie. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu. że w tych przypadkach zaszła zmiana w całym systemie. Asymilacja możliwa jest także w pozycji międzywyrazowej. Jednak nie możemy twierdzić. zmiany mogą oznaczać przesunięcia między sieciami radialnymi. Użytkownicy języka budują umysłowe kategorie lub sieci dla reprezentacji nie tylko wyrazów. Inne częste zjawisko to metateza. w imiesłowie czasu przeszłego strony biernej factum („uczynione").3. 5. brak /-g/ ognia. Wówczas elementy przechodzą z jednej kategorii lub sieci do innej. śląskim i małopolskim ostatnia spółgłoska wyrazu poprzedzającego została udźwięczniona przez początkową samogłoskę. a peryferyjny może stać się bardziej centralnym. Na przykład w historii języka włoskiego dawna ła9. „ogar"). Porównaj współczesne niemieckie Hund („pies") i niderlandzkie hond („pies").bardziej prototypowy (centralny) element jakiejś kategorii może stać się elementem peryferyjnym. brak /-g/ jedzenia. Rezultatem metatezy z okresu rozpadu wspólnoty prasłowiańskiej (VIII-IX w. 9. Pierwotny szyk dźwięków (samogłoska + /r/) widoczny jest na przykład w łacińskim armus („ramię"). by brzmiał pod jakimś względem podobnie do innego dźwięku w jego otoczeniu.7.) opisana jest przeorysza i jej houndes („psy"): . np. Innym przykładem dysymilacji jest przejście /kk/ w /tk/ widoczne w formach typu letki („lekki"). w systemie fonolo-gicznym lub w systemie semantycznym.1. Modyfikacji uległa jedna wyizolowana kombinacja dźwięków. Innym rodzajem zmiany fonetycznej jest dysymilacja (odpodob-nienie). złożeń. gdy pierwsze /r/ zmieniło się w /!/ i dało w wyniku późnołacińskie pelegrinus. np. fraz czy większych konstrukcji gramatycznych. Do języka polskiego słowo to dotarło za pośrednictwem języka niemieckiego i przyjęło formę pielgrzym. Zmiana w sferze dźwięków może mieć charakter czysto fonetyczny i nie powodować zmian w systemie fonemicznym języka. W semantyce zmiany zachodzić mogą w kategoryzacji: wewnątrz kategorii lub sieci radialnej albo też w interakcji między kategoriami. występujących w niektórych polskich regiolektach. Wreszcie pewna liczba zmian jest wynikiem działania analogii.3. w wyniku której dźwięki zamieniają się miejscami.) jest między innymi polska forma ramię. w wyniku której jeden dźwięk staje się mniej podobny do drugiego dźwięku będącego w jego bliższym lub dalszym sąsiedztwie. Po trzecie. może zajść zmiana w samym schemacie kategorii.

pojawiła się nowa forma z końcówką pochodzenia zaimkowego. 1. które mają postacie oboczne: ciekaw. która była wynikiem scalenia odmiany rzeczownikowej z następującym po niej zaimkiem anaforycznym. np. które mogą zmieniać się także wewnętrznie lub w obrębie dwóch lub więcej sieci.2.3. Prostą odmianę przymiotników nazywamy rzeczownikową. Te dwie formy wywodzą się z różnych odmian przymiotników. jaką rasę psa autor miał tutaj na myśli.3. gotowy. 1. Tę zmianę w sieci radialnej przedstawiono na rys. mastiff „dog angielski" 9. W epoce wspólnoty bałto-słowiańskiej wykształciła się złożona odmiana przymiotników. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej Liczba realizacji fonetycznych. natomiast przed /k/. był tylko jedną z ras. Już w języku staropolskim ujawniła się tendencja do ograniczania użycia form pierwotnej odmiany rzeczownikowej. które karmiła pieczonym mięsem lub mlekiem i białym chlebem. rys. Zatem obok dotąd prototypowej formy rzeczownikowej. a w pozycji nieakcentowanej między samogłoskami. jak wyrazie city („miasto"). może być tak duża. Prototypowa wymowa/t/to nieaspirowane [t] (stop). dużego. Rys. angielskiego lii. gotów. bywa realizowane jako zwarcie krtani [?] + [t]. jak w wyrazie beat („bić"). a od XVI wieku stały się one rzadkie. 3 ilustruje allofony angielskiego fonemu /t/. W średnioangielskim dog. Pozostałe do dziś relikty. wesół. reprezentowaną na przykład przez odmianę o nazwie mastiff („dog angielski"). Sieć radialną tych realizacji fonemu /t/ przedstawiono na rys. Zmiana wewnątrz sieci radialnej a) XIV wiek hound „pies" b) XVI wiek dog „pies" dog poodle spaniel greyhound mastiff poodle spaniel greyhound Aound „dog" „pudel" „spaniel" „chart" „dog „pudel" „spaniel" „chart „ogar angielski" np. Dog jako rasa psa spotykany był tak często. formy. zdrowy. tak samo jak poodle („pudel"). We wczesnym okresie rozwoju języka praindoeuropejskiego nie było różnicy morfologicznej między przymiotnikami a rzeczownikami. np. która istnieje pod względem strukturalnym. lecz mógł to być nawet mały pudel.(6) Of smalę houndes hadde she that she fedde With rosted flessh. tzn. wywodzące się z form niegdyś prototypowych. wesoły. Typologia zmian językowych 285 Podobny proces zmian dostrzec można także w formach gramatycznych. zdrów. bywa wymawiane jako [?]. czyli allofonów danego fonemu. że stał się prototypem kategorii hound. jak w cat-call („wygwizdanie"). zwanych odpowiednio „złożoną" i „prostą". W podrozdziale 5. 9. która od wieku XVI w języku angielskim brzmi dog. Miała kilka małych psów. Nie jest jasne. poświęconym fonemom i allofonom. */godbnt/ > staropolskie godzien. natomiast w na-głosie akcentowanej sylaby występuje aspirowane [th] (tąp). */godbm>-ł-jV> staropolskie godny. lecz może rasą dość często spotykaną. np. mocnego psa często używanego do pilnowania domów. 2. że nawet go eksportowano i stopniowo nazwa tej bardzo prototypowej rasy psa zastąpiła nazwę całej kategorii. . między innymi ciekawy. Było na niego takie zapotrzebowanie. We współczesnej polszczyźnie istnieje niewielka liczba przymiotników. a jej pozostałości to formy typu ciekaw.5. może przybierać formę spółgłoski uderzeniowej [r]. lecz nie jest realizowana. pełen. Jednak w niektórych dialektach /t/ pojawiające się po samogłosce w wygło-sie. or milk and wastel-breed. stanowią obecnie w kategorii polskiego przymiotnika zjawisko peryferyjne. że mówimy o fonemach jako kategoriach. pełny. Ta z kolei w otoczeniu takim jak pretty good („dość dobry") może ulec redukcji do formy zerowej (0).

Oznaczało to między innymi.3. Rys. np. a następnie istotnej części ciała pozwalającej rozróżniać jedną osobę od drugiej. Tę zmianę oznaczającą przesunięcie do innej sieci radialnej przedstawiono na rys. Rozróżnienie to ujawniło się formalnie tylko w liczbie mnogiej. co stworzone. Tylko to znaczenie zachowało się do okresu nowo-polskiego. to znaczy w te warzystwie płci pięknej. wilki. płci i formy. W dobie nowopolskiej w obrębie rzeczowników żywotnych (rodzaju męskiego) ukształtowała się ostatecznie kategoria rodzajowa męskoosobowości. 3. np. do oznaczania osoby. 3. Jednak już wówczas istniały także jego bardziej specyficzne znaczenia. czyli kobiety: Ponadto już w języku staropolskim twarz to także „przednia strona głowy ludzkiej". Z domeny obiektów przyrody ożywionej przesunęło się ono do domeny części ciała. Zmiana leksykalna z przesunięciem do innej sieci radialnej Język staropolski twarz 1) stworzenie Język nowopolski twarz 1) przednia strona głowy człowieka 2) osoba. Natomiast w przypadku rzeczowników niemęskoosobowych biernik. Pojawiający się w wierszu Słoty wyraz twarz w znaczeniu „płeć" jest jednym z przejawów zmian. zrównał się z formą dopełniacza: synów. że w przypadku rzeczowników męskoosobo-wych pierwotny biernik. Zatem użytkownicy współczesnej polszczyzny traktują żywotne rzeczowniki oznaczające osoby i żywotne rzeczowniki nie oznaczające osób jako należące do różnych kategorii. Pierwszą z tych zmian zilustrować można historią polskiej deklinacji męskiej rzeczownika. 288 . Porównaj: widzę synów (w staropolskim: widzę syny) i domy synów. Porównaj: widzę wilki i ślady wilków. 0 pretty good [pni gud] Przykład zmiany w sieci leksykalnej reprezentuje polski wyraz twarz. Porównaj no-wopolskie tworzyć („powodować powstawanie czegoś").?cof-co«[khae?ko:l] ?t beał [bi:?t] tąp [thsep] th t stop [stop] r city [sin] (7) Aye fzmnog0 twarz0 czudno ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 A je s mnogą twarzą cudną. który w języku staropolskim zachowywał jeszcze swoje pierwotne znaczenie. Sieć radialna fonemu /t/ w języku angielskim . nadal różni się od formy dopełniacza: wilków. a mianowicie „osoba". Znaczenie tej jednostki leksykalnej ulegało przesunięciu od oznaczania tego. Typologia zmian językowych 287 cza. a mianowicie oznaczał „stworzenie". A będzie mieć rękę brudną. płeć. a mianowicie jej obli9.286 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Rys. „płeć" czy „forma". W „Wierszu o chlebowym stole" Sło. Ana też ma k niemu rzecz obłudną.1 ty mowa jest między innymi o zachowaniu się przy stole. syny. forma 3) przednia strona głowy człowieka W gramatyce sieć może podzielić się na dwie części lub zdarzyć się może rzecz odwrotna: dwie (lub więcej) sieci mogą połączyć się w jedną. gdy zasiada l się doń z twarz0 czudn01 twarzą cudną (linijka 27). co jednocześnie spowodowało wyodrębnienie się kategorii niemęskoosobowości. 2.

w deklinacji żeńskiej końcówkę -am (np. ba sealde hę him stówę and biscopsedl (OPD) v ! . Przypatrzmy się znaczeniu wyrazu skutek w języku staropolskim i w polszczyźnie współczesnej.] 9.2. duszam. drugi zaś przy pomocy fonologii. jak w polszczyźnie współczesnej. cit.R. latom. Poza elementami bardziej centralnymi lub prototypowymi. W formie tego przypadka nie ma już różnych kategorii odzwierciedlających rodzaj gramatyczny. Na przykład. Rzepka (red. Pierwszy typ zmiany zilustrujemy przy pomocy gramatyki i słownictwa." b. Mogłaby ona mieć powiedzmy znaczenie „konstrukcja do siedzenia mająca cel użytkowy".w zdaniu głównym następującym po zdaniu podrzędnym lub po okoliczniku ((8) b): (8) a. który odgrywa ważną rolę w składni danego języka.3. a w deklinacji nijakiej końcówkę -om (np. Co <z k>siąg rozkazują.3. [wtedy dał on mu dom i siedzibę biskupa] „dał mu on dom i siedzibę biskupa. gościem. każda kategoria ma także wysoce abstrakcyjną. tak jak we współczesnym języku niemieckim lub niderlandzkim. czo fz0g* rofkazui0. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego wskazującego na uzupełnienie miejsca w rękopisie. i W. lecz oznacza „czyn". natomiast szyk PDO występuje w zdaniu podrzędnym.). W dobie średniopolskiej w celowniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów rozpowszechniła się końcówka -om. Podczas gdy w języku staroangielskim oraz współczesnym niemieckim lub niderlandzkim schemat zdania jest w dużym stopniu swobodny. kościom). Ewolucję sieci leksykalnych . 20-nam. kamieniem). a szyk OPD . która stosuje się do wszystkich elementów tej kategorii.) W tekście (9) wyraz skutek nie odnosi się do rezultatu działania. Objaśnienie: fkutki l s/rurir/(narzędnik liczby mnogiej) = czynami (W: Wydra W. mężem. W języku staroan-gielskim.JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE W procesie odwrotnym kategorie mogą połączyć się. takim jak (8)a. synom) lub -em (np. 9.3. musimy mieć abstrakcyjną ideę krzesła. (PDO) [Gdy biskup do króla przyszedł. We wczesnej staropolszczyźnie celownik liczby mnogiej rzeczowników deklinacji męskiej miał końcówkę -om (np. elementami mniej centralnymi. Zmiany w schematach mogą odbywać się dwiema drogami: schemat może rozwinąć nową formę lub też powstać może nowy schemat. Przyjrzyjmy się podstawowemu szykowi wyrazów w zdaniu. a zatem obecnie język polski ma jedną formę celownika liczby mnogiej rzeczowników. Jegoż naśladują I skutki ukazują. Pojawia się on między innymi w „Pieśni o Wiklefie" Andrzeja Gałki (XV wiek): (9) gegozz nafladuio. a nawet marginesowymi. fkutki vkazui0. Typologia zmian językowych 289 „Gdy biskup przyszedł do króla. schemat zdania w angielszczyźnie współczesnej jest w porównaniu z tamtymi stały i nieelastyczny. P a se biscop topam cyninge com. która łączyłaby w sobie wszystkie znaczenia. Teraz pojęcie to będziemy stosować w odniesieniu do każdej kategorii językowej. polom. wilkom. podstawowy szyk zdania występujący w zdaniu nienacechowanym (głównym) to POD. cielętom). Podobną ewolucję dostrzec można w sieciach niektórych wyrazów." We współczesnej angielszczyźnie te trzy typy szyku wyrazów są zredukowane do typu POD. ponieważ istnieje wiele różnych typów krzeseł. schematyczną reprezentację. Zmiany w schematach Pojęcie „schematu" lub „znaczenia schematycznego" zastosowaliśmy dotąd w kontekście morfologii w analizie polskiego sufiksu -acz w rozdziale 3 (13) oraz w odniesieniu do pojęcia „schematu zdarzenia" w podrozdziale 4. op. a więc nie ma znaczenia takiego.

W sferze fonologii ten pierwszy rodzaj zmiany zwany jest często fonologizacją. zapisywanej <f> lub <ph>. którym był „czyn". Jak wykazano w rozdziale 5. W języku prasłowiańskim i we wczesnym okresie rozwoju języków słowiańskich (a więc i we wczesnej staropolszczyźnie) fonemy /f/ i /f/ nie istniały. w polszczyźnie (i w innych językach słowiańskich) początkowo odpowiadały spółgłoski [p] lub [b].3. Niektóre z tych wczesnych form 9. czyli „występku". W jeszcze innym znaczeniu skutek to „następstwo działania". występującej w zapożyczanych wyrazach spółgłosce [f]. Początkowo może on mieć tylko jeden allofon. Jedno z rozszerzeń ukazuje specjalizację w kierunku „czynu nagannego". wokół którego rozłożone są pozostałe allofony. W języku staropolskim istnieje kilka rozszerzeń prototypowego znaczenia wyrazu skutek. Złożona niegdyś kategoria radialna stała się kategorią o wiele prostszą. Mniej więcej w tym samym czasie zmienił się pod względem semantycznym wyraz czyn. Jak widać z poniższego zestawienia. fonem można traktować jako kategorię głosek z prototypowym allofonem w centrum.wyrazu skutek przedstawiono na rys. Inne rozszerzenie to specjalizacja w kierunku „faktu". Wczesne staropolskie odpowiedniki spółgłoski [f] w zapożyczeniach Źródła zapożyczeń Wczesny okres języka staropolskiego Język łaciński Język niemiecki . Przyjrzyjmy się przykładowi z historii języka polskiego. a więc wyraz skutek nie jest już wieloznaczny. Typologia zmian językowych 291 Tabela 5. Sam fonem ma zatem charakter schematu. Od polisemicznej sieci radialnej do jednoznaczności Język staropolski skutek Język nowopolski skutek „występek" „czyn „następstwo działania" „następstwo działania" „fakt" Rozwój nowego schematu może też nastąpić w wyniku rozpadu kategorii na dwie nowe lub połączenia się dwóch kategorii w jedną. Rys. Jeśli porównamy wyrazy w językach obcych z ich formami przejętymi przez wczesną staropolszczyznę (często za pośrednictwem języka staroczeskiego). zauważymy uderzającą różnicę: w polskich słowach (podobnie jak w ich wcześniejszych czeskich formach) nie występuje spółgłoska [f]. który przy braku innych automatycznie staje się prototypem. Znaczenia te pozostały żywe w dobie średniopolskiej. wyłania się nowy schemat. 4. Jednak w polszczyźnie współczesnej zachowało się tylko znaczenie ostatnie: „następstwo działania". 4. Gdy powstaje nowy fonem. który utracił swoje staropolskie 290 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE znaczenie „sposób" oraz inne znaczenia i obecnie funkcjonuje podobnie jak słowo skutek w swoim dawnym prototypowym znaczeniu. a oznacza powstanie z allofonów jednego fonemu nowych fonemów.

Fonologizacja spółgłosek [f] i [f] była wynikiem kilku procesów: a. Palenica. staw: *[stavb] > [stav] > [stafj. Jednak to zjawisko nie zmieniło jeszcze systemu fonemicznego. trawka: *[travtka] > [travka] > [trafka]. Małopolski. chwila l fila: *[xv'il'a] > fefila] > [fila] di zapożyczenia z języków obcych: np. ubezdźwięcznienia w grupach spółgłoskowych: np. Łęczyckiego. Lucyper. f chwała l fata: *[xvała] > [xfała] > [fała] (por. Górnego Śląska): np. Fabian w nazwie Pabianice. Szczepan). niemieckie Farbę > (XV wiek) * farba [farba]. '!• W wyniku upodobnienia do sąsiedniej spółgłoski bezdźwięcznej oraz w wygłosie fonem /v/ wzbogacił się o wariant pozycyjny [f]. uproszczenia grup spółgłoskowych (w regiolektach Mazowsza. Falkow^ ski}.Fabianus Fabian ferala* (z łacińskiego) berło Josephus (z greckiego) Ożep Luciferus Lucyper Stephanus (z greckiego) Szczepan * Forma w języku staro-wysoko-niemieckim. Jednak w dobie staropolskiej nastąpiła pod tym względem zmiana. Sieradzkiego. ubezdźwięcznienia spółgłosek w wygłosie: np. c. kwiat: [kv'at] > [kf at] b. przetrwały do dziś (np. a fonem /v'/ o wariant pozycyjny [f]. berto. łacińskie offerenda > niemieckie Opfer > czeskie ofe-: ra > staropolskie ofiara [of ara]. Nowe dźwięki uzyskały status .

jak wiara (o wierze). np. Stało się to przez analogię z formą licznych bezokoliczników 9. . przyć („przyjść"). ziele . to znaczy by były rozpoznawalne w większej jednostce. miara (o mierze). że proces tych zmian analogicznych nie został doprowadzony do końca. Jednak dalsze istnienie oboczności samogłoskowych. w którym poszczególni użytkownicy języka zauważają podobieństwa między dźwiękami. Lucyfer. wiedrze zajęły formy nowsze żonie. fe-rula . Doszło do tego w wyniku uproszczenia grup spółgło292 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE skowych [xv] > [xfl > [fl i bcv'l > l/F l > [f] w wyrazach rodzimych oraz w rezultacie przyswajania [fj i [f] w późniejszych zapożyczeniach. wskazuje na to. 9. sianie. Józef. widoczne w paradygmatach takich rzeczowników.l pu chwila i fila współistniały w końcowym etapie staropolszczyzny.lato. musi nastąpić bardziej lub mniej świadoma analiza rozpatrywanych jednostek.4. Zmiana analogiczna to proces. czyli zmiana wartości samogłoski. który wykazuje oboczność samogłoskową wywołaną przez dawną zmianę fonetyczną. zajć („zajść"). w liczbie mnogiej rzeczownika Loch („dziura"): loch+ir > Lócher.wiodę. To pragnienie zaś może powodować zmiany analogiczne. Staropolskie alternacje typu żona — o żenię. Typologia zmian językowych 293 wieść .farba /f-/ czy wilk /v'-/ . Stefan) spółgłoskę [f) zachowały. Dane językowe wskazują na to. Zmiana analogiczna Użytkownicy języka pragną.3. Aby dokonała się zmiana analogiczna. ponieważ w temacie wszystkich przypadków upowszechniła się samogłoska. ujć („ujść") przekształciły swoje zakończenie na -ść. Inny przykład to zmiana analogiczna. W jego wyniku w języku niemieckim pod wpływem sąsiedztwa samogłoski /i/ samogłoski tylne przekształciły się w samogłoski przednie bez utraty zaokrąglenia. wiadro — o wiedrze (będące wynikiem przegłosu) zamknęły. las (o lesie). która doprowadziła do ujednolicenia tematu niektórych rzeczowników pod względem samogłosek. Przegłos dokonał się także u zarania polszczyzny.widocznie dlatego. gdy znalazły się w pozycji kontrastu z NI i /v'/. lecie . która występowała częściej. utworzonej pod wpływem bezokoliczników typu siąść.zioło. W ten sposób NI i /f/ oraz /v'/ i /f/ zaczęły kontrastować z sobą w takich parach wyrazów późniejszego okresu staropolszczyzny jak l warczeć lv-l . w nagłosie. siano — o sienie. świat (o świecie).siądę. Stało się tak np. sienie. Kolejnym procesem prowadzącym do powstania nowych fonemów jest przegłos. dojć („dojść"). (Formy ty. Jednak pojawiające się w rezultacie tego przegłosu samogłoski nie były nowymi fonemami. najó („najść"). Wskutek działania analogii miejsce starszych form żenię. We współczesnej polszczyźnie działanie analogii widoczne jest w niestandardowej formie wziąść („wziąć"). Użytkownicy języka taki paradygmat uważali za wygodniejszy . W wyniku tego procesu powstały oboczności samogłoskowe zachowane w znacznej mierze do dziś: żenić . jednak potem w języku ogólnopolskim przyjęła się pierwotna forma chwila. Taki przegłos znany jest z badania rozwoju języków germańskich. że fonemy /f/ i /f/ weszły do polskiego systemu spółgłoskowego w XIII wieku.3.) Powtórne zapożyczenia wymienionych wyrazów (Fabian. siąść .żona.fila /f-/ (< chwila). a nie taki.bezpośrednio z łacińskiego ferula. że występuje w nim bardziej przejrzysty temat z jedną samogłoską. gdzie <6> oznacza przednią zaokrągloną samogłoskę /oe/.las. Na przykład w XVI wieku (początek doby średniopolskiej) staropolskie bezokoliczniki ić („iść"). wiadrze. lesie .fonemów dopiero wtedy. formami lub konstrukcjami i postanawiają (choć nie zawsze całkiem świadomie) jeszcze bardziej je upodobnić. by formy i konstrukcje były przejrzyste.

kiedy zmiana nastąpi i w jakim pójdzie kierunku? Być może najłatwiej odpowiedzieć na pierwsze z tych pytań. zadając kolejne pytanie: dlaczego język miałby się nie zmieniać? Warto też przypomnieć. ciąg struktur umysłowych i zjawisk o charakterze poznawczym. takich jak męża. Podobnie dzieje się w wielu językach europejskich w przypadku na ogół dość nieregularnego czasownika odpowiadającego polskiemu być. Język może zmieniać się wolno. jechać. dawna forma dopełniacza liczby pojedynczej synu zmieniła się w syna. możemy do tego pytania dodać zagadnienie prze-widywalności: Czy można przewidzieć. języki angielski. jeśli są często używane tylko we frazeologizmach. stać.i jedynego w swoim rodzaju . W języku polskim swoistą odmianę mają czasowniki bać się. że zmieniają się wszystkie ludzkie instytucje. Dlaczego język miałby być inny? Jednak jeśli potraktować język jako . rodzaju męskiego i żeńskiego to formy: szedłem l szlam. idziesz. W rzeczownikach żywotnych (z wyjątkiem wołu) przyjęła się końcówka -a. natomiast czasu przeszłego liczby pojedynczej. wykolę czasownika wykłuć (używane obok form wyklują. że często używana nieregularna forma może przez długi czas nie ulegać zmianom. psa. Pamiętając na przykład o zmianach form dopełniacza liczby pojedynczej polskich rzeczowników rodzaju męskiego.4. idzie. jeść. iść. Możemy zatem zakończyć niniejsze rozważania stwierdzeniem. Mianowicie rozdział końcówek -a i -u dokonał się na podstawie semantycznej. Ponadto bez zmian pozostają także rzadkie formy. wyklujesz. lecz także z dążenia do ustalenia relacji między formą a znaczeniem w stosunku jeden do jednego. Zajmiemy się teraz bardziej fundamentalnym pytaniem. Rozważmy na przykład analogiczną zmianę morfologiczną ze skutkami widocznymi w wieku XVI. że w czasie ostatnich wieków nastąpiła jakaś zmiana 9. Jednak jak wykazuje analiza tekstów. W polszczyźnie standardowej te nieregularne typy koniugacji nadal opierają się zmianie na typy bardziej regularne. lecz także chęć stosowania wyraźnego . chcieć. 9. francuski.Zmiany analogiczne wynikają nie tylko z dążenia do przejrzystości. że język sprzed dziesięciu wieków staje się niezrozumiały. i można się z taką odpowiedzią nie zgodzić wskazując na to. Przyczyny i przewidywalność zmiany 295 w pojemności ludzkiej pamięci.4. wykluje). Jeśli na przykład użytkownik współczesnego języka polskiego w ogóle zna formy wykolę. W tym przypadku zmianę motywowała nie tylko chęć posiadania przejrzystej formy. że zmiana analogiczna często dokonuje się w przypadku form o średniej częstotliwości występowania i o średnim poziomie rozpo-znawalności. że wszystkie języki bezustannie się zmieniają. być. która nastąpiła w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego. Osobliwe jest jednak to. rosyjski czy polski czasów obecnych są dość odmienne od form sprzed czterystu bądź sześciuset lat. wiedzieć itd. szedłeś l sztaś. Przyczyny i przewidywalność zmiany Przedstawione wyżej przykłady pokazują. że inne t cechy ludzkiego umysłu pozostają niezmienne. wykolesz. dlaczego w ogóle język się zmienia lub jakie są praprzyczyny zmiany językowej. szedł l szła. . W ten sposób przez analogię do licznych form rzeczowników żywotnych. lecz po mniej więcej tysiącu lat zmiana bywa tak fundamentalna.wykładnika dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego należących do kategorii żywotnych. w nieżywotnych zaś pozostały końcówki -a lub -u. Nie ma na przykład dowodu na to. to zna je prawdopodobnie z utartych wyrażeń zawartych w powiedzeniu Ciemno choć oko wykol czy też w przysłowiu Kruk krukowi oka nie wykolę. mieć. Na przykład paradygmat czasu teraźniej294 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE szego liczby pojedynczej czasownika iść to formy idę.

pozycji ekonomicznej. Czasem taka forma pozostaje w użyciu tak długo. Następnie forma ta rozpowszechnia się w społeczności językowej. jakie jest źródło prestiżu. że stopień centralizacji był większy! w wymowie młodszej grupy użytkowników języka. a ponadto przy różnych okazjach nie formułują tych samych myśli w identyczny sposób. lecz nie intencjonalnie. takich jak pamięć. handlarzy narkotyków lub gangsterów. Wówczas mamy do czynienia z prawdziwą zmianą językową. Pewien rodzaj wymowy bądź wewnątrzgrupowe słownictwo. gdy utożsamiła się z nim pewna szczególna grupa ludzi.choćby niski — stopień zróżnicowania. Okazało się. zazwyczaj jako jeden z kilku wariantów. ponieważ ludzie nie wymawiają wyrazów za każdym razem dokładnie w ten sam sposób. którą jej użytkownicy mogą zmienić intencjonalnie tak. a nawet płci. takie jak angielski wyraz grass („marihuana". Zdaniem Keller a język nie jest podobny do zjawiska naturalnego.„zjawiskiem trzeciego rodzaju". którzy posiadali lub dzierżawili tam domy. Język nie jest też instytucją społeczną. które cechuje się zmianami wywoływanymi w wyniku działania sił pozbawionych świadomości i intencji. Labov zauważył. nabierając jednak dodatkowej wartości społecznej. że w wymowie stałych mieszkań296 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE ców wyspy pierwszy element owych dyftongów miał pozycję bardziej centralną niż w wymowie wielu odwiedzających wyspę latem gości. aż pozostałe warianty zostaną przez użytkowników języka zapomniane. że istniała korelacja między wiekiem a nasileniem tej zmiany (lub jej brakiem). by mówić inaczej niż wczasowicze i bardziej utożsamiać się z wyspą. przesunął się w kierunku [ae] lub [e]. którzy wiązali zmianę językową ze zróżnicowaniem języka (patrz 9. każda z tych odmian rozwija własną tożsamość. Podstawą tego poglądu jest fakt. co zostało powiedziane wyżej o strukturach umysłowych. mogą wywodzić się na przykład z języka punków. który ulega zmianom w rezultacie erozji lub trzęsień ziemi. a jej rozpowszechnieniem się w grupie użytkowników języka. wykształcenia. Widzimy tutaj. Im ktoś był młodszy. że prestiż niekoniecznie (lub nieczęsto) łączy się z językiem wyższej klasy społecznej lub starszej grupy wiekowej. czasami zupełnie blisko Martha's Yineyard. tym większą wagę przywiązywał do tego. Niemiecki badacz Rudr Keller rozwija w swych pracach teorię wywołania zmiany. wyróżnianymi na podstawie wieku. np. a resztę roku spędzali na j lądzie stałym. że języki zawsze przejawiają jakiś . W szczególności poddał on analizie stopień. nabrało prestiżu. Bez względu na to. tzn. Warto zauważyć. jak zjawisko. Widać tu pewną paralelę do tego. Zmianę językową porównuje on do takich zdarzeń. Labov wyciągnął z tego wniosek. jak można zmienić obowiązujące prawo. W swoich pracach Labov wskazał również na konieczność rozróżniania w analizach języka między wywołaniem zmiany. wprawdzie zmienianym przez użytkowników. Jedno z najbardziej znanych badań Labova dotyczy szczegółów wymowy rodowitych mieszkańców wyspy Martha's Yineyard położonej u wybrzeża stanu Massachusetts w Nowej Anglii (USA).1). a nawet.Jedną z odpowiedzi na pytanie o praprzyczyny zmiany językowej znajdujemy w pracy Williama Labova. inni tę wymowę lub to słownictwo naśladują. dosłownie: „trawa"). Następnie rozpowszechniło się i jeszcze mocniej zakorzeniło. które początkowo było mniej lub bardziej przypadkową odmianą wymowy. PrzypaJr trując się bardziej szczegółowo danym zebranym wśród mieszkań-1 ców wyspy. to znaczy sposobem jej zapoczątkowania. jednego z pierwszych językoznawców. że wymowa cechująca się dyftongami o scentralizowanym pierwszym elemencie stała się prestiżowa. której w końcu może zostać przypisany pewien prestiż. w jakim w wymowie mieszkańców wyspy przebywających na niej przez cały rok pierwszy element dyftongów /ai/ i /au/ uległ centralizacji. Jest on raczej -jak mówi Keller . do biegu rzeki. Niektóre odmiany języka utożsamia się z pewnymi grupami społecznymi. . a jego tło może być w gruncie rzeczy nieuchwytne dla analizy.

Według tego modelu zmianę w języku wywołuje intencja jego użytkowników. dopóki pewien wariant formy językowej tak wyraźnie się nie zakorzeni. Teorie (kognitywne lub inne) nie roszczą sobie pretensji do tego. których dystrybucja zależy od klasy czasownika. a deszcz to zbiór zmiennych natury społecznej i poznawczej. którzy dążą do osiągnięcia sukcesu w komunikacji ze 9. że jakieś pomieszczenie pąka w szwach. zróżnicowanego systemu. co mówią. że językoznawstwo historyczne może zmiany językowe przewidywać. Gdy użytkownik języka polskiego mówił po raz pierwszy o tym. z dwoma zupełnie różnymi wykładnikami tego czasu (infiksem oraz zmianą samogłoski w końcówce). muszą zrównoważyć potrzebę pełnego zrozumienia . żeby zwrócić uwagę innych na to. To właśnie owo dążenie do nowatorstwa wywołuje zmianę językową. aby mogła się ona stać dla nich wzorcem. jednocześnie zaś było w nim tyle innowacji. Aby tego dokonać. nic się nie dzieje.jak korki uliczne. że mogli mówiącego postrzegać jako kogoś inteligentnego lub w szczególny sposób elokwentnego. nie widząc w nim problemu. Ponieważ w każdej zmianie w grę wchodzą wielorakie zmienne natury poznawczej i społecznej. rowy odpływowe czy kanały są na swoim miejscu. Na przykład patrząc wstecz na łacinę. występujący w niej sposób wyrażania przyszłości potraktować można jako przykład wysoce niestabilnego systemu morfologicznego. jest niewielkie. System odwadniania to przedstawione w tym rozdziale różne mechanizmy zmiany. motywowane różnymi względami. aby inni użytkownicy języka to wyrażenie zrozumieli. Podsumowanie .5. polski językoznawca Jerzy Ku-ryłowicz posługuje się obrazem systemu odwadniania: może się okazać. którzy z jakiegoś powodu odmianie języka używanej w owej grupie przypisują wystarczający prestiż. między ciasnym ubraniem powodującym pękanie szwów a zatłoczonym pomieszczeniem dostrzec można było wystarczający stopień podobieństwa. Użytkownicy języka łacińskiego przypuszczalnie przez wieki uczyli się i używali tego trochę niewygodnego. nie sposób twierdzić. że potrafią określić zmiany. że wszystkie rury. Zrównanie formy biernika z formą dopełniacza tej grupy rzeczowników stało się normą dopiero w XVI wieku.a więc używania formy języka niezbyt odmiennej od formy języka słuchaczy . takimi jak pragnienie uniknięcia kolizji z jadącym z przodu samochodem. do dziś zachowały się frazeologiczne archaizmy takie jak siąść na koń (gdzie koń jest pierwotną formą biernika). lecz zachowanie każdego kierowcy. Podobna sytuacja zaistniała w języku polskim. Przyczyny i przewidywalność zmiany 297 słuchaczami. że zróżnicowanie języka doprowadzi do zmiany. upłynęło wiele czasu. Powróćmy teraz do modelu Labova. że nadejdzie zmiana. że przewidywania zleją się w jedno z opisem aktualnego stanu rzeczy.z dawką nowatorstwa wystarczającą. a ponadto ponieważ prawdopodobieństwo. gdy te dwa rodzaje czynników nałożą się na siebie w odpowiedni sposób. Jednak zanim dokonała się zmiana. jakie się dokonają.4. Następnie rozpowszechnia się ono wśród innych ludzi. lecz jeśli deszcz nie pada. Zmiana może nastąpić dopiero wówczas. Nawet jeśli zespół okoliczności zdaje się gwarantować. przyczynia się w końcu do powstania zasadniczej zmiany sytuacji na jezdni. przez całe wieki może się nie dziać nic. Nowatorskie wyrażenie naśladują jednostki należące do pewnej grupy. Omawiając zmianę analogiczną. Nikt nie chce ich umyślnie powodować. co widać w dokumentach pisanych. 9. Chociaż tendencja do stosowania formy dopełniacza w funkcji biernika liczby pojedynczej rzeczowników żywotnych 298 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE (rodzaj męski) miała swój początek w języku prasłowiańskim i nasilała się w dobie staropolskiej.

praro-mańskiego. jak spiranty-zacja praindoeuropejskich */kV. Jedną z nich jest odmiana standardowa ze swoją wymową. czyli dialektów. morfologią. Jeśli rekonstrukcji dokonuje się nie przy pomocy różnych języków. oraz rekonstrukcja. który nawarstwia się na język ludności pierwotnej. dzięki czemu nadal częściowo rozumiemy teksty sprzed czterystu. jak na przykład jest to w przypadku języków praindoeuropejskiego. Zmiany powodujące przesunięcie elementu do innej sieci zachodzą w zbiorze allofonów danego fonemu. czyli odmiany zależne od wieku użytkowników języka: młodsi ludzie nie tylko wprowadzają wiele innowacji. np. stosowana wówczas. lecz także zasadę regularności. socjolekty. Tak zwane prawa głosowe. lecz przy pomocy zjawisk tego samego języka. zarówno geograficznych. dysymila-cja i metateza. których historyczną ewolucję można badać. Metody językoznawstwa historycznego to metoda filologiczna. tzn. odnoszącą się do wszystkich jej elementów. lecz także rezygnują z pewnych form używanych lub tylko rozumianych przez starszych. jest dziś dość peryferyjnym elementem kategorii dog („pies"). składnią i słownictwem. jak i historycznych. Przy rekonstrukcji uwzględnia się nie tylko zasadę pokrewieństwa genetycznego. Wymowa tej odmiany zwana bywa standardowym akcentem. pragermańskiego. a niekiedy sprzed kilku tysięcy lat. na który nawarstwia się język ludności napływowej. co oznacza. Natomiast język 9. Mimo bezustannych zmian język zachowuje znaczną ciągłość. tzn. to substrat językowy. najbardziej abstrakcyjną reprezentację tej kategorii. czyli określenia regularności występujących w czasie zmian. Pierwszym typem zmian są zmiany wewnątrz sieci radialnych. Na zmianę językową szczególny wpływ mogą wywierać etalekty. etno-lekty lub etalekty. obecnie „pies gończy. to bardziej reguły wskazujące na większościowy charakter danego zjawiska niż prawa w sensie fizycznym. */g'/. prabałtyckiego czy prasłowiańskiego. która zajmuje się badaniem zmian językowych. Zmianę językową można badać na jakimkolwiek poziomie języka. Ten etap historii przypada czasami na czasy sprzed tysiąca. pomiędzy sieciami oraz w schematach. takie jak asymilacja. że rozumiemy biernie więcej dialektów. */g'h/ w językach satemo-wych. a nawet sześciuset lat. jak zwarcie krtani [?] 300 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE .Językoznawstwo historyczne jest dziedziną językoznawstwa. niż sami używamy. najwcześniejsze stadium rozwoju jakiegoś języka.5 Podsumowanie 299 ludności napływowej. ogar". Zawdzięczamy to naszej kompetencji pandialektalnej. lecz składa się z pewnej liczby odmian. morfologii itd. czyli pierwsze. Dany język nie istnieje bowiem jako monolit. takimi jak regiolekty. Zmianę językową zrozumieć można jedynie na tle zróżnicowania języka. W obrębie poszczególnych kategorii użytkownicy języka tworzą także schemat. Językoznawca historyczny porównuje formy językowe występujące w różnych pokrewnych językach i próbuje zrekonstruować prajęzyk (lub raczej jego część). lecz także jedną lub kilkoma innymi odmianami. a hound. Użytkownicy danego języka mogą władać nie tylko odmianą standardową. mówimy o rekonstrukcji wewnętrznej. to superstrat językowy. w historii języka angielskiego najbardziej prototypowy element dog („dog") zastąpił całą pierwotną kategorię hound („pies"). stosowana w przypadku wszystkich okresów i języków pozbawionych dokumentów pisanych. w słownictwie. Tutaj nastąpić mogą pomniejsze zmiany fonetyczne. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu: np. Kategorie językowe tworzą sieci radialne. Zmiana językowa nastąpić może wewnątrz sieci. Język ludności tubylczej danego terytorium. gdy dostępne są teksty pisane. Substrat i superstrat wzajemnie na siebie wpływają. angielski fonem /t/ może obejmować takie allofony.

jak stało się to w przypadku polskiego wyrazu skutek. Nemofzebycz panicz taky Nie może być panie taki. 9. J. W dobie staropolskiej istniały odziedziczone po przedpolskim przegłosie oboczności samogłosek w temacie typu żona . Tę sprawę trzeba nagłośnić („spowodować. W gramatyce jakaś kategoria może podzielić się na dwie lub trzy kategorie. Geft mnogy vbogy pan Jest mnogi ubogi pan. Przyjrzyj się fragmentowi „Wiersza o chlebowym stole" Prze-cława Słoty (przytoczonemu w pisowni oryginalnej i we współczesnej transliteracji). nie musi ona zostać wywołana. b. Jaki możesz wyciągnąć wniosek? a. że nie jest to tekst współczesny? Określ różnice między nim a językiem współczesnym. Zmiany w schematach mogą spowodować redukcję zróżnicowania szyku wyrazów. Zalecana lektura 301 9. np. by przyciągać uwagę słuchaczy. żeńska (z końcówką -am) i nijaka (z końcówką -om). Wracając do początkowego pytania o praprzyczyny zmiany językowej. przechodząc z domeny „stworzenie" do domeny „część ciała".lub średnioangielski zróżnicowany szyk PDO. w języku polskim w jedną kategorię celownika liczby mnogiej rzeczowników (z końcówką -om) połączyły się dawne kategorie celownika: męska (z końcówkami -om. gdy obecne są wszystkie czynniki potrzebne do dokonania się zmiany. a jednocześnie być zrozumiałym. Zalecana lektura Wstępne wiadomości dotyczące metod stosowanych w językoznawstwie historycznym oraz najważniejszych zmian.o żenię. Ćwiczenia i zadania 1. wilk). Polski wyraz twarz zmienił się dość radykalnie. Objaśnienia: Linijka 47: mnogy l mnogi = niejeden . na przykład staro. w języku polskim rzeczowniki żywotne rodzaju męskiego podzieliły się na męskoosobowe (np. DPO. przednia zaokrąglona samogłoska /ce/ w wyrazie Lócher („dziury"). Różne kategorie mogą też połączyć się w jedną. Przykładem jest wyłonienie się w języku staropolskim fonemów /f/ (np. spółgłoskę uderzeniową [r] w pretty [pnn] lub nawet formę zerową w [pni].6. co w przypadku fonemów nazywa się fonologizacją. Sprawdź w kilku starszych słownikach języka polskiego. który jako cecha danego wariantu pewnej formy językowej może prowadzić do jego rozpowszechnienia się. w wyniku którego w języku niemieckim powstała np.w cat-call. chcieli go wpuścić w maliny („świadomie wprowadzić w błąd"). ODP uległ redukcji do współczesnego szyku POD jako jedynego typu zdania. fila < chwila) lub przegłos. fzefcz ma nań kafzdy wloCzycz czefcz Ma nań każdy włożyć cześć. wśród źródeł tego procesu wymienić możemy prestiż. Pisarko-wej (1984). syn) i niemęskoosobowe (np. np. To jeszcze jeden oszołom („człowiek fanatycznie owładnięty jakąś sprawą.6. 55 tho mu powe gefzdzaly To mu powie jeżdżały. Jakie jego cechy wskazują na to. Mogą także powstać nowe schematy. staropolska forma o żenię zastąpiona została formą o żonie. można znaleźć w pracach K. Licząc na korzyści. mufzy gy wtem poczczycz Musi ji w tem poczcie wszelki. -em). aby o czymś dużo mówiono"). Podobnie sieć radialna wyrazu może zostać zredukowana z kilku znaczeń do jednego. wfzalky* Bo czego newe doma chowany Bo czego nie wie doma chowany. ideą").7. 9. Nigdy jednak nie da się takiej zmiany przewidzieć. czfzo b0dze kfz0fz0tom znan Cso będzie książętom znan y zadobrego wezwań I za dobrego wezwań. 50 Ten ma f prawem wyfzey Ten ma z prawem wyżej sieść. czy zawierają one wyrazy zapisane w poniższych zdaniach kursywą lub czy podają ich współczesne znaczenia. Walczaka (1999). Jednak nawet wtedy. Strutyńskiego (1999) i B. lecz w wyniku zmian analogicznych w niektórych takich tematach oboczności zamknęły. farba) i /f/ (np. c. Źródłem zmiany językowej jest pragnienie mówiącego. 2. np. jakie nastąpiły w rozwoju języka polskiego.

i W. */g'/. op. W: Wydra W. Ja" .ja" as „ja" azj. Wskaż w każdym z poniższych przykładów następstwa spiran-tyzacji praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych */k'/.7. cit. Rzepka (red.) 3.). */g'h/ w językach satemowych i ich depalatalizacji w językach kentumowych. bywały w świecie („Wiersz o chlebowym stole". 9. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski. R. Ćwiczenia i zadania 303 Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiew-no-słowiański Polski oikhos „dom" vicus „wieś" uieśkelis „droga" vbsb „wieś" wieś granum „ziarno" źirnis „groch" ZT>rno „ziarno" ziarno ego ja" ego .302 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Linijka 50: fzefcz l sieść = siąść Linijka 53: gy l ji = go Linijka 55: gefzdzaly l jeżdżały = który jeździł po świecie.

jakie podobne lub odmienne procesy zaszły w każdym z tych języków. Porównaj rosyjskie i polskie kontynuanty (elementy językowe będące kontynuacją) podanych niżej form prasłowiańskich i powiedz. Porównaj polskie gród i kaszubskie gard (np. Ytuczil ies woleiu glow0 moi0 akelich moy vpawai0czi kaco f wątli ieft <6. <7. b. Porównaj łaciński sufiks przymiotnikowy -alisl-aris oraz łacińskie przymiotnikigeneralis („ogólny") i singularis („pojedynczy"). Porównaj rosyjskie muz l muźestvo i polskie mąż l męstwo (/-żbs-/ > /-śs-/ > /-ss-/ > /-s-/). a kielich mój upawający kako światły jest. g. a. Porównaj wczesnoprasłowiańskie */gnetti/ i późnoprasłowiańskiej! */gnesti/ (> polskie gnieść).biały 6. „Psałterz floriański" (fragment psalmu 22) Ygotowal ies wobefrzenu moiem ftol przecywo tym gifzm00cz0. Porównaj łacińskie formy in i lustro oraz czasownik illustro („rozjaśniam. e. Przeanalizuj użycie staropolskiej formy jeś (druga osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika być. Porównaj litewskie alkti („być głodnym") i polskie łaknąć. f...Ibel-bl b. Prasłowiańskie: */nesti/ . Polskie: nieść .niosą bielić . w Starogard).Jakie jest pochodzenie końcówki drugiej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasowników we współczesnej polszczyźnie? (Patrz rozdział 3). Porównaj wielkopolsko-śląsko-małopolskie&osz /-ź/ owoców i mazowieckie kosz /-s/ owoców. Porównaj staropolskie czosać l czeszą l czeszesz l czesze i nowopol-skie czesać l czeszą l czeszesz l czesze.*lnesol *lbelitil* . Rosyjskie: nesti — nesu belit' — belyj c.staropolskie jaz „ja" leikho „liżę" lingo „liżę" lieziii „liżę" lizati „lizać" lizać 4. obecnie: jesteś) w „Psałterzu floriańskim" (przełom XIV i XV wieku).> Utuczył jeś w oleju głowę moje.> Ugotował jeś w obeźrzeniu mojem stół przeciwo tym. 5. Przytoczony fragment podany jest w pisowni oryginalnej i w transliteracji współczesnej. h.Jaką rolę pełni w tym tekście wyraz jeś? . wyjaśniam"). Jaki rodzaj zmiany ilustruje każdy z podanych przykładów? a. d. jiż mącą <mie>. . .Czy mamy tu do czynienia z przykładem gramatykalizacji? . c.

jest przede wszystkim zainteresowanie kwestią pochodzenia języka oraz światowej migracji rodzaju ludzkiego.Objaśnienia: Vgotował ies l Ugotował jeś = przygotowałeś wobefrzenu l w obeźrzeniu = w spojrzeniu. Przyczyną. jest w stanie opisać całość zagadnienia i dostarczyć odpowiednich Porównywanie języków jest jednym z głównych działań prowadzących do uzyskania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące pochodzenia. które zaczęły się rozprzestrzeniać jak ogień po stepie. geografia ludności czy neurobiologia. anatomia. typologia języków i językoznawstwo kontrastywne W rozdziale 6 wspomnieliśmy o podobieństwach i różnicach między poszczególnymi językami i wspólnotami kulturowymi pod względem słownictwa. Jest to dziedzina. W: Wydra W. do Europy. tej samej rodziny językowej i tego samego szczepu językowego.) Rozdział 10 Porównywanie języków: socjologia języka. Rzepka (red. gramatyki i skryptów kulturowych. i W. charakteru i ewolucji języka. Australii i Nowej Zelandii. pewne grupy przeniosły się do Europy i Azji Środkowej. czy dana odmiana języka jest dialektem. Przedmiotem tego rozdziału jest systematyczny. Powyższe pytania są przedmiotem badań nie tylko językoznawstwa. dla której w różnych gałęziach wiedzy podejmuje się badania porównawcze języków. lecz także do Afryki Północnej i na Bliski Wschód. 1 ukazuje ogólny kierunek ruchów migracyjnych. do Azji Połu-dniowo-Wschodniej.z punktu widzenia socjologii. przez Cieśninę Beringa na Alaskę i do Ameryki Północnej. inne powędrowały do Azji Północnej. Jedynie bowiem podejście interdyscyplinarne. etologia (nauka o zachowaniu się zwierząt). całościowy opis dziedziny porównywania języków . Środkowej i Południowej. Z terenów Azji Środkowej coraz większe rzesze ludzi migrowały na zachód. w zasięgu wzroku gifz m00cz0l jiż mącą = którzy gnębią Ytuczil ies l Utuczył jeś = namaściłeś vpawai0czil upawający = hojnie pojący kaco fwatJi/ kako światły = jako jaśniejący światłem („Psałterz floriański".). Podzieliwszy się na mniejsze plemiona. zajmują się one także kwestią uniwersaliów językowych. Głównym celem socjologicznych badań języka jest opracowanie metod. pozwalających na określenie liczby języków istniejących na świecie oraz ustalenie. U podłoża językoznawstwa kontrastywnego. Około 50 tysięcy lat temu rozpoczął się proces rozwoju poszczególnych języków. cit. ewolucjonizm. na jakiej podstawie pewne języki zaliczane są do tej samej grupy językowej. ale także wielu innych nauk. które dwa lub więcej języków poddaje analizie porównawczej i kontrastywnej w sposób bardziej szczegółowy niż jest to możliwe w typologii językowej. leżą pose CL "< Sstawał w fazie uśpienia. Czy powstanie języka zbiegło się w czasie z . czy też pełnoprawnym językiem. takich jak fizjologia. R. op. typologii oraz gramatyki kontrastywnej. gdzie powstała jedna z największych rodzin językowych na świecie (języki indoeu-ropejskie). Badania typologiczne natomiast próbują określić. która łączy w sobie wiele nauk. antropologia. Ludy z Afryki Wschodniej migrowały nie tylko do Afryki Zachodniej i Południowej. w którym wiele dziedzin współpracuje ze sobą. Rys.

np. Ostatnie badania wykazały. liczby zjawisk.1. które można dzięki nim objaśnić. 5000-6000. Szacuje się. c) ustalenie zakresu opisowych modeli gramatyki języka. Przez długie tysiąclecia język pozo10. na terenie obecnej Kenii. wówczas są oni prawdopodobnie użytkownikami . gdzie w gruncie rzeczy nie ma już białych plam na mapie językowej. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty Jednym z najczęściej stosowanych kryteriów określających status poszczególnych odmian języka jest ich wzajemna zrozumiałość: zakłada się. 10. że na obszarze Nowej Gwinei funkcjonuje około jednej piątej wszystkich języków świata.3. czy językoznawcy nie mogliby wykazać się większą dokładnością. Nawet w samej Europie. tzn. niektóre regiony świata.wyodrębnieniem się rodzaju ludzkiego? Według niektórych autorów miało to miejsce około 200 tysięcy lat temu w Afryce Wschodniej. 10. Wprowadzenie: porównywanie języków l z rn | y* oon R o Rys. to 10. wynikiem decyzji o charakterze raczej politycznym niż językoznawczym.1. To samo dotyczy wielu spośród języków afrykańskich i australijskich. że jeśli mówiący są w stanie wzajemnie się zrozumieć. i jest nadal. że jest ich ok. Określenie liczby języków Wciąż nie jest możliwe dokładne określenie liczby istniejących obecnie języków świata. ponieważ obserwacja językoznawcza wymaga czasu. 1. Afryka i Australia. Okazuje się. na wschód od Wielkich Jezior. nie zostały jeszcze całkowicie zbadane pod kątem używanych tam języków.2. że w niektórych rejonach świata istnieje ogromna liczba języków. b) zweryfikowanie hipotez dotyczących pochodzenia i ewolucji języka ludzkiego. Nowa Gwinea nieoczekiwanie nabiera znaczenia dla językoznawstwa. Wciąż brak danych na temat wielu z nich. Po pierwsze.1. Rozprzestrzenianie się języków Ocean Atlantycki a) przedstawienie ogólnego przeglądu kategorii i struktur językowych. częstokroć nie da się określić. czy dwie sąsiadujące ze sobą odmiany językowe stanowią dwa odrębne języki. Istnieją różnorakie przyczyny takiego braku precyzji. przypisanie jakiejś odmianie statusu języka bądź dialektu tradycyjnie było. Pojawia się zatem pytanie.1. czy też są re-giolektami jednego języka. a niektóre z nich nie zostały jeszcze ostatecznie rozpoznane. jeśli natomiast warunek wzajemnej zrozumiałości nie jest spełniony. Po wtóre. funduszy oraz odpowiedniego poziomu wiedzy. Wprowadzenie: porównywanie języków 309 mówią tym samym językiem lub dialektami tego samego języka.

Można jednakże dostrzec spore odstępstwa od tej reguły. uznawany jest za dialekt języka niemieckiego. jest pojęcie kontinuum dialektalnego. Natomiast linia oddzielająca dwa odrębne języki urzędowe. Jednakże wszystkie te dialekty zestawione razem wykazują pewną ciągłość. aby zrozumieć dialogi w filmach na temat mafii. Znaczny procent wzajemnej zrozumiałości odnotowuje się również w obrębie języków skandynawskich . rozciągającego się od Morza Północnego lub Morza Bałtyckiego aż po Tyrol. mimo że każdy mówi własnym językiem. Włosi z regionu Alp muszą korzystać z napisów na ekranie.. także jako jednego z urzędowych języków Unii Europejskiej.. tj. Kolejny problem dotyczący kwestii zrozumiałości polega na tym. Tak więc wzajemnie zrozumiałe bywają także stosunkowo bliskie sobie dialekty bądź języki. luksemburski posiada bogatą tradycję literacką. dlatego też jego status nie może być porównywalny ze statusem innych dialektów niemieckich. Jednakże. Natomiast dwa dialekty tego samego języka urzędowego oddalone od siebie geograficznie nie muszą wykazywać tej cechy. nawet w obrębie szczegółowo zbadanego kontynentu europejskiego: na przykład w granicach obszaru niemieckojęzycznego dialekty północne są prawie całkowicie niezrozumiałe dla użytkowników dialektów południowych i na odwrót.na przykład Duńczycy i Norwegowie doskonale się nawzajem rozumieją. że zrozumienie innego języka czy innego dialektu jest przeważnie ujmowane procentowo i zależy często od stopnia znajomości tego języka. na którym sąsiadujący ze sobą przez granicę mieszkańcy mogą się z łatwością porozumieć.z 70 milionami użytkowników. a co za tym idzie. W wielu krajach. Niektóre języki zanikają. Obok kontinuum geograficznego istnieje także kontinuum historyczne. ale indonezyjska standardowa odmiana malajskiego. które określają obowiązkowy i fakultatywny zakres wykorzystania tych języków oraz różnorakie stopnie ich urzędowego statusu. Adaptacja tego języka zakończyła się sukcesem i w chwili obecnej funkcjonuje on pod nazwą bahasa-indonezyjskiego lub też indonezyjskiego malajskiego. a w wyniku ewolucji pojawiają się nowe. jak i występującej między nimi wzajemnej zrozumiałości. Promowanie luksemburskiego jako trzeciego języka urzędowego Luksemburga. Rozwiązaniem problemu granic między językami czy dialektami. istnieją specjalne prawa językowe. która ostatecznie za312 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Z punktu widzenia typologii bądź statystyki nadanie językowi statusu języka urzędowego nie jest istotne. niemiecki i niderlandzki. w których tylko jeden z rozmówców rozumie drugiego. że językiem urzędowym nie stanie się któryś z największych języków narodowych. jak i języki urzędowe.różnych języków. jest jednak decyzją czysto polityczną. na obszarze przygranicznym między Niemcami a Holandią przebiega przez terytorium. ale nadrzędnym językiem urzędowym pozostaje standardowa odmiana malajskiego. Mogą zdarzać się i takie sytuacje. Nawet wtedy. jawajski . że można znaleźć dowody na istnienie kontinuum dialektalnego. kontaktu z nim i chęci jego zrozumienia. używa się go też w dużym zakresie w mediach. gdy sąsiadujące ze sobą dialekty podporządkowane są różnym językom urzędowym. W Indonezji jeszcze na długo przed odzyskaniem niepodległości politycy zdecydowali. Tabela l pokazuje. . W Azji odmiany malajskiego traktowane są zarówno jako dialekty. Komunikacja językowa w Malezji odbywa się powszechnie w oparciu o taki czy inny dialekt języka baazar-malajskiego. w odróżnieniu od innych dialektów niemieckich. jednakże po pewnym czasie przyczynia się ono do ustanowienia reguł językowych i wzbogacenia zasobu słownictwa języka zinstytucjonalizowanego. Tak było w przypadku łaciny klasycznej. w których mniejszości narodowe posiadają autonomię językową. zwłaszcza w telewizji. jak np. mogą one być dla siebie nawzajem zrozumiałe -jako sąsiednie elementy kontinuum dialektalnego.

otrzymany przez nas obraz będzie zupełnie odmienny. Jednakże. Brytania ifrancuski 68 . Najbardziej „międzynarodowe" języki świata Język Liczba rodzimych użytkowników* Liczba krajów. liczba kontynentów.Ogólnie rzecz biorąc. jeśli oprócz kryterium liczebności zastosujemy także inne kryteria. w których dany język jest językiem urzędowym. na których jest używany. w których funkcjonuje jako język urzędowy Liczba kontynentów. próbując określić. 313 Tabela 2. czy też sytuacja ekonomiczna kraju jego pochodzenia (wyrażona w miliardach dolarów amerykańskich).w zależności od przyjętych przez nas kryteriów. takie jak liczba krajów. które języki na świecie mają największe znaczenie. Pod względem liczby użytkowników dominować będą języki azjatyckie. co pokazuje tabela 2. na których jest używany Produkt Narodowy Brutto w miliardach dolarów amerykańskich w głównych krajach** i angielski 300 47 5 1069 Wlk. otrzymamy różne wyniki . Języki o największej liczbie użytkowników (w milionach osób) mandaryński chiński 885 portugalski 1175 rosyjski 'Tabela 3.

Emiraty Arabskie Ihiszpański 266 20 .30 3 1355 Francja sarabski 139 21 2 38 Zjedn.

2 525 Hiszpania {portugalski 175 7 3 92 Portugalia miemiecki 118 5 1 2075 Niemcy iindone-ayjski 193 4 1 167 Indonezja rmalajski .

Powyższe dane liczbowe pokazują jasno. a także kierunkóv wielkich historycznych zmian fonetycznych czy strukturalnych. leksykalnym. w wielu bardzo złożonych sytuacjach językowych w Afryce. typologia języka stosuje obecnie bardziej złożoną systematykę.2. uniwersa-lia natomiast pozwalają nam zorientować się. wydaje się oczywiste. kryteria wewnątrzjęzykowe natomiast służą określeniu stopnia pokrewieństwa genetycznego między językami spokrewnionymi oraz uniwersalnych cech strukturalnych wszystkich języków.2.2. Biorąc pod uwagę ogromną liczbę użytkowników. hindi). Azji i w obu Amerykach rozróżnienia te są konieczne. Oprócz pojęcia rodziny językowej. Języki J które wykazują znaczną liczbę podobieństw pod względem fonologw cznym. poświęconym problemom językozna\ stwa historycznego. Poziom niższy klasyfikacji stanowi szczep. jak pokazują tabele 4 i 5. czyli grupa języków należących do różnych rodzin językowych odległe ze sobą spokrewnionych. że język angielski stał się w czasach obecnych Językiem światowym".. U samego jej szczytu znajduje się kategoria typu. status języka urzędowego w tak dużej liczbie krajów oraz obecność na tak wielu kontynentach. **Fischer Weltalmanach 1997) 314 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. języki celtyckie. Tabela 5 przedstawia klasyfikację .1. tzn. pomagają w klasyfikacji języków pod względem aspektów zewnętrznych. szczepu i rodziny wzajemnie się na siebie nakładają. słowiańskie. jak np. k^ re powodowały różnicowanie się języków. Informacje na temat pokrewieństwa genetycznego języków pośrednio poszerzają naszą wiedzę na temat wzorców migracyjnych ludności. opisane w poprzednim rozdziale. Nierzadko. język irańskie. maj wspólne źródło. grupy językowej. 10. gałąź zachodnioeuropejska rodziny indoeuropejskiej). morfologicznym oraz składniowym. że język angielski zajmuje najwyższą pozycję. łacina. ale. romańskie orai germańskie należą do jednej wielkiej rodziny . greka. Badanie procesu wyodrębniania się rodzin językc wych oznacza zatem badania historyczne oraz rekonstrukcją starł szych form językowych.(^Grimes 1996. poziomy typu. niektóre języki indyjskie (np. zwanych prajęzykami. Oba te zagadnienia! omówimy w kolejnych podrozdziałach. Typologia języków Kryteria socjologiczne. Rodziny językowe dzieli się następnie na gałęzie (np. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii Klasyfikowanie języka ma bogatą tradycję pod względem pról określania rodzin językowych. grupy romańskie i germańskie gałęzi zachodnioeuropejskiej). Pojęciem centralnym pozostaje rodzina języków. Zagadnienia te były prz miotem analizy w rozdziale 9. która nie jest spokrewniona z żadną inną. • 10. wiele grup natomiast może się dzielić na podgrupy. Kategorie te są przedstawione i zilustrowane na przykładzie niektórych języków afrykańskich w tabeli 4. podkreśla ono związki wewnętrzne między członkami takiej rodziny. ma to miejsce w przypadku indoeuropejskiej rodziny języków.. które im odzwierciedlać relacje między członkami rodziny ludzkiej. Typologia języków 315 W tym rozdziale natomiast skoncentrujemy się na rezultatach historycznego różnicowania. gałęzie z kolei na grupy (np. I tak. 10. w jaki sposób języki podporządkowują się tym ogólnym zasadom. Metafora rodziny sugeruje istnienie genetycznego pokrewieństwa między pewnymi językami.indoeuropejskiej rc dziny języków.

tzn. że ludy przybyły do tych części Afryki na długo przed narodzinami języka". a każda gałąź z kolei zawiera dużo więcej grup i podgrup. tych. którzy mówią nieco mniej licznymi językami ndebele i swazi. khoisan [khoiń] i nilo-saharyjskim) nie ma genetycznego pokrewieństwa. grupa języków nguni w Afryce Południowej obejmuje większość użytkowników języków afrykańskich w tym kraju.n. które zostały wymienione. którzy posługują się głównymi językami zulu i xhosa. szczep bantu sam w sobie zawiera tylko jedną rodzinę. Oznacza to. Dane w tabeli 4 pokazują. l .e. że między tymi językami (niger-kon-go. Tabela 5 przedstawia niektóre systemy pokrewieństwa między różnymi językami na całym świecie. I tak np. datowanymi (przez Jean Aitchison) na 50 tysięcy lat p. Ze względu na to. Wyodrębnienie w pierwszej serii. trzech typów oznacza.najważniejszych obszarów językowych świata. W tym przypadku ogromnej wagi nabiera pojęcie typu. Tabela 4. że w przypadku języków bantu pojęcia „szczep" i „rodzina" pokrywają się. Poziomy taksonomiczne w klasyfikacji językowej (na przykładzie Typ Szczep Rodzina Gałąź Grupa Podgrupa mger-kongo benue-kongo ubongi bantu bantu północno-zachodnia pólnocno-wschodnia poludniowo-wschodnia venda tsonga sotho ngum zulu xhosa swazi ndebele ryjskich. Rodzina ta jednakże dzieli się na o wiele więcej gałęzi niż te. będzie mowa także o serii typów. tzn. oraz tych.. w afrykańskich językach subsaha316 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Tabela 6 zawiera przegląd rodziny indoeuropejskiej. To z kolei dowodzi. że podczas gdy język bantu jest daleko spokrewniony z innymi kongo-nigeryjskimi szczepami językowymi. że będziemy się też odnosić do regionów geograficznych.

Istnieje wiele dokumentów pisanych. bez konieczności określania jakiegokolwiek pokrewieństwa genetycznego między typami w danej serii geograficznej. Tabela 5. języki etiopskie 2.). Obecnie jednak znaczna liczba językoznawców domaga się solidnych dowodów empirycznych na poparcie istnienia określonego pokrewieństwa. są rezultatem podziałów w głównej mierze geograficznych.nie mający nawet odległych związków z innymi językami. jeden „szczep" . W tabeli 5 indoeuropejska rodzina języków umieszczona została wraz z kilkoma innymi typami w grupie języków nostratyckich. I tak grupa trzecia. że wszystkie języki świata są ze sobą genetycznie spokrewnione. że szczep afro-azjatycki to jedyny zbiór sześciu grup językowych. np. Staroegipski i koptyjski: obecnie wymarłe 2. hebrajski. że istnieje pokrewieństwo genetyczne między prawie wszystkimi grupami języków indoeuropejskich. somalijski.3. Oznacza to. Tabela 6 przedstawia typ indoeuropejski. Główne obszary językowe świata 1. ale dwie główne gałęzie: gałąź satemową i gałąź kentumową (por. że wszystkie grupy wymienione w tabeli 5. np. języki nostratyckie (termin zaproponowany przez duńskiego językoznawcę Holgera Pedersena w 1903 r. Typ khoisan (khoiń).1. szczep i rodzina pokrywają się wzajemnie. oraz jedną „rodzinę". według którego wielu naukowców zakładało.1. Opis zawarty w tabeli 5 odzwierciedla kompromis między tymi dwoma poglądami. istnieje dalekie pokrewieństwo. rozdział 9). że między rodzinami i językami w tej drugiej serii. bez wskazywania na jakiekolwiek pokrewieństwo między nimi. Tradycyjnie te cztery kategorie języków nostratyckich. Jak widać w tabeli 6. Afryka Północna i Środkowy Wschód: szczep afro-azjatycki 2. że indoeuropejska rodzina językowa stanowi jeden „typ". Wynika z tego. hebrajskim czy arabskim.na Środkowym Wschodzie i w Afryce Północnej . odzwierciedla wcześniejsze podejście do typologii języka. tzn.W drugiej serii języków . aramejski 2. np. inne natomiast są kwestią przypadku. Ogólnie przyjmuje się tę drugą możliwość w sytuacjach.2. Na przykład wyraz dog (ang. Rodzina berberyjska . Języki subsaharyjskie 1. z wyjątkiem drugiej. co pozwala naukowcom zrekonstruować proces ewolucji różnych gałęzi. wymienione w tabeli 5.4. Wynika z tego. kategorie typ. np.2. który obejmuje tylko jeden szczep i jedną rodzinę. np. Niektóre z cech wspólnych różnym językom mogą być objaśnione na gruncie podobieństw genetycznych.rzecz ma się odmiennie: wszystkie języki należą do jednego szczepu afro-azjatyckiego. gdy w grę wchodzą odizolowane przypadki języków odległych od siebie geograficznie i/lub historycznie. rodzina bantu 1. jako dalece spokrewnione zbiory rodzin.2. tzw. postrzegane były przynajmniej jako „szczepy". w obrębie których języki mają dale10. gałąź khoekhoe. Można zatem wykazać. Rodzina semicka. np. nama 1. Typ niger-kongo. somalijskim. Rodzina kuszytyjska. może okazać się użyteczne. niespokrewniony z jakąkolwiek inną grupą czy rodziną. grupa arabska. Na podstawie danych empirycznych przyjmuje się. w myśl którego wydzielenie pewnych serii geograficznych. rodzina nilotycka 2. grup i podgrup. 318 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA.3. Typ nilo-saharyjski. np. Typologia języków 317 kich krewnych.

germańskie — wschodniogermańskie — pólnocnogermańskie — zachodniogermańskie pojedyncze języki hindi.1. Koreański. estoński.1. np. hopi 6.1.2.1. np. nepalski. gruziński 3. Języki nostratyckie 3. rodzina tybetańsko-birmańska 4. np.1.2. np.1.1.1. Typ ałtajski. szczep malajski. nootka 6.4.2. np.2.2. Rodzina athapaskańska. rodzina majańska 6. tamilski. Języki sino-tybetańskie. indoaryjskie 3.2.1.2. Szczep uto-aztecki. Języki północnoamerykańskie (wybrane rodziny lub szczepy) 6. indonezyjski.1. Typologia języków 319 Tabela 6. np.3.1. jawajski 5. grupa turecka (np. fiński. węgierski 3. Języki austryjskie 4. Typ indoeuropejski (por. armeńskie 3. Rodzina czadyjska. bengalski.1. Typ austro-azjatycki. Języki południowoamerykańskie 10. albański 3.2.2.2. Typ uralski. kurdyjski . Typ australijski (250 języków).1.3.2. np. bałtyckie 3.1. np.1. np.4.1. romańskie wschodnioromańskie — ibero-romańskie — galo-romańskie — retoromańskie 3. Języki australo-azjatyckie i języki Pacyfiku 5. japoński 5.1.4. np. południowokaukaski.1.6.4. hausa 3.3. celtyckie Egoidelskie brytańskie 3.3.4. grupa mongolska 4.2. telugu 4.2. greckie 3.1. Typ drawidyjski. mbabaram 5. Języki Indian Ameryki Północnej 6. kwakiutl. Typ austronezyjski (800 języków). np.1. Rodzinaeskimosko-eleucka 6. tabela 6) 3. łacińskie 3.1. rodzina chińska. Języki mezoamerykańskie.5.1. Rodzina wakashan.3. Języki indoeuropejskie szczep = gałęzie rodzina grupy (podgrupy) 3.1.5.1.1. irańskie 3.zachodniosłowiańskie i— południowosłowiańskie 3. Języki papuaskie (750 języków w Papui Nowej Gwinei) 5.3.2a. np. np.1.3. lapoński. turecki).1.1. słowiańskie i— wschodniosłowiańskie h. Grupa polinezyjska 6. sanskryt (wymarły) perski. Typ kartweliański. navaho 6. szczep parna nyungan. rodzina mon-khmer 4. np.2.4.

2. istnieje także zadowalające wyjaśnienie etymologiczne poprzez odwołanie się do języka praaustralijskiego. islandzki. Można tu wykluczyć możliwość zapożyczenia z języka angielskiego. wschodniofryzyjski. farerski angielski. może być także morfemem związanym (sufiksem fleksyj-nym). przypadkiem ma takie samo znaczenie jak dog w języku angielskim. które nazywamy uniwersaliami. łotewski rosyjski. W tym szczególnym przypadku wnioski są niepodważalne. sufiks -i w łacińskim veni (przyszedłem) lub -is w venis (przyszedłeś). Typologia języków „pies") w mbabaram. słoweński. dolnoniemiecki. przynajmniej zasady jakości.. W rozdziale 6 pojęcia uniwersalne.około 60 podstawowych pojęć. Można przyjąć. duński. czeski. że muszą istnieć również uniwersalia interpersonalne. prowansalski irlandzki. co sugerowałoby. Uniwersalia językowe jako podstawa typologu Mimo że między językami przynależącymi do różnych typów mogą istnieć ogromne różnice. sardyński hiszpański. nie posiada rzeczowników i. ponieważ mamy obszerną wiedzę na temat języka angielskiego i jego rozwoju. . że zasady konwersacji. białoruski. Na przykład wyrażenie pojęć Ja" i „ty" nie musi mieć formy zaimka.litewski. wszystkie języki mają pewne cechy wspólne. słowacki bułgarski. iż w każdym języku osobno i we wszystkich językach świata razem jako pierwszy pojawia się niewielki zbiór .. które się kryje pod tym terminem. norweski. W tym przypadku mamy do czynienia z uniwersaliami przedstawieniowymi. macedoński (nowo)grecki rumuński. W myśl twierdzenia. i relewancji (patrz rozdział 7. decyzja. ilości. wymienione w tabeli 2. może okazać się trudniejsza. jeden z języków Indian Ameryki Północnej. zakładanie pokrewieństwa genetycznego między językami mbabaram a angielskim jedynie na podstawie tego jednego przypadku byłoby zatem błędem. włoski. że pojęcia uniwersalne są językowo oddawane albo jako jednostki leksykalne (morfemy swobodne). tak jak łacina. 10. kornwalijski (wymarły) gocki (wymarły) szwedzki. Forma językowa lub kategoria wyrazu przyjęta przez daną jednostkę w którymkolwiek języku jest nieistotna.1). Język 321 jest przede wszystkim wykorzystywany jako środek komunikacji. albo jako afiksy (morfemy związane).2. regulujące sposób.3. przedstawione zostały jako elementarne jednostki semantyczne: swego rodzaju „alfabet myśli ludzkiej". kataloński. czy też są one jedynie zbiegiem okoliczności. zachodniofryzyjski. 5. jednym z aborygeńskich języków Australii (patrz tabela 5. 10. luksemburski 320 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. bretoński. w jaki porozumiewamy się między sobą.2. gaelicki walijski. niderlandzki. portugalski francuski. serbochorwacki. czy podobne elementy językowe mają znaczenie dla klasyfikacji. wyraża odniesienie do osoby mówiącego (ja) i słuchającego (ty) poprzez afiksy dodane do czasownika. kiedy języki są słabiej udokumentowane.3). jak np. to niektóre spośród uniwersaliów interpersonalnych lub pragmatycznych. afrikaans. ludzki aparat pojęciowy rozwinął się tak. szkocki. Kwestia uniwersaliów wspomniana była w rozdziałach 6 i 7. Natomiast w innych przypadkach. Z kolei nootka. wysokoniemiecki. Można uogólnić powyższe fakty i stwierdzić. ukraiński polski.

które same w sobie mogą być postrzegane jako jasny (zielony. pod warunkiem przeprowadzenia wystarczającej ilości badań. następnie zaś mamy do wyboru cztery możliwości: „fioletowy". albo potwierdzić. Próbuje się raczej określić takie elementy spośród ogólnego systemu dźwięków. które można. niebieski itd. że da się zaobserwować wyraźną systematyczność w rozwoju określeń kolorów. Jednak badania ostatnich lat wykazały. nie są one jednak złożone wewnętrznie. są to albo „zielony" albo „żółty". u/ lei . W językach. Liczy się jednak raczej sama zasada.)" lub „ciemny (zielony. fakt. tzn. że najbardziej istotnym kryterium. Języki posiadają przynajmniej dwa podstawowe określenia kolorów. Moglibyśmy pójść krok dalej i założyć.Chociaż te typy uniwersaliów językowych mogą się wydawać interesujące i przekonujące. „pomarańczowy" i „szary". wyrazów. tym trzecim jest „czerwony". Bardzo dobrym tego przykładem są nazwy podstawowych kolorów. wyżej wymienione cztery kolory fazy 6 mogą pojawiać się znacznie wcześniej niż kolory przypisywane fazom wcześniejszym. Jedno z uniwersaliów zakłada. o ile w ogóle się je wybierze. na podstawie którego tworzy się te pojęcia. struktur składniowych itd. stanowią jedynie listę twierdzeń. że określenia kolorów to elementy specyficzne dla danego języka i utworzone arbitralnie. nawet jeśli szczegóły nie zostały jeszcze do końca zbadane. Brent Berlin i Paul Kay. albo obydwa. które można znaleźć we wszystkich językach świata oraz ustalić.2. W przypadku czterech lub pięciu określeń. „różowy". ta opozycja jest bardziej widoczna niż rozróżnienia po322 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKAJ Tabela 7. • i 7ńłtv szary biały ZOIt" < czerwony < lub < niebieski < brązowy < różowy czarny zielony pomarańczowy fioletowy między poszczególnymi kolorami. że sytuacja ta nie jest tak oczywista. Pierwotnie przyjmowano. takie. gdyż np. tzn. że gdyby w jakimś języku istniały jedynie dwie samogłoski. które mają odpowiedniki jedynie dla barw „biały / czarny" lub odcieni jasny / ciemny. Uniwersalia leksykalne: dystrybucja określeń kolorów faza l faza 2 faza 3 faza 4 faza 5 faza 6 . morfemów. Uniwersalizm fonologiczny: dystrybucja podstawowych samogłosek 10. /a/ i | Tabela 8. byłyby to dwie spośród trzech samogłosek głównych będących w największej opozycji do siebie nawzajem. niebieski itd.. stwierdziła po przeanalizowaniu dużej liczby języków niezwykłą regularność pod względem dystrybucji podstawowych określeń kolorów na całym świecie. albo obalić w odniesieniu do 5000 lub 6000 języków świata. Typologia języków /i. które wykazują największe różnice. Podobną zasadę można by hipotetycznie zastosować w odniesieniu do systemu samogłosek w języku. Typ uniwersaliów. Szóstym określeniem jest „niebieski". Jeśli język posiada trzy określenia kolorów.)". Kolejny kolor to „brązowy". jak „czarny" i „biały" (lub odcienie „ciemny" i jasny"). że język musi posiadać minimum dwie samogłoski. Porządek wzrastania liczby określeń kolorów pokazuje. tzn. Jednak dwójka amerykańskich badaczy. Tabela 7 przedstawia podsumowanie tych spostrzeżeń. jest znacznie bardziej złożony. który tradycyjnie był i jest przedmiotem zainteresowania typologii językowej. jest opozycja pomiędzy dwoma ekstremami. w jakiej kombinacji czy kolejności należy je wybrać.

Te trzy typy opierają się na wspólnej zasadzie. Zatem. w którym podmiot poprzedza dopełnienie. Wcześniejsze badania z zakresu typologii języka kładły największy nacisk na uniwersalia składniowe (lub gramatyczne). Sposób myślenia leżący u podstaw uniwersaliów składniowych obecnie wydaje się bardzo podobny do tego. Z powyższych faktów wynika.w indiańskich językach siuslaw i kuś. można hipotetycznie założyć. Takie uporządkowanie znajduje również odzwierciedlenie w znacznej większości preferowanych szyków wyrazów we wszystkich językach świata. potem prefi-ksów.. podmiot . analogicznie do analizy określeń kolorów. moglibyśmy ustanowić także ich hierarchię preferencyjną. tak jak to pokazano w tabeli 10. a ODP i DOP . ale każdorazowo opisuje prototypowy wzorzec uniwersalnej kategorii „szyku". Jak pokazano w rozdziale 6. 1. OPD natomiast jest mniej centralny.Model odwrotny.) PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. że POD i PDO stanowią prototypowe lub centralne szyki zdania. dlatego też nie przytaczamy go w tym miejscu. w przypadku pięciu .dopełnienie: POD). w myśl której podmiot poprzedza dopełnienie bliższe. W pierwszej kolejności przedstawiano rezultaty badań dotyczących szyku wyrazów w zdaniu (np./a/ 323 Tabela 9.orzeczenie . Lista ta zawiera wiele różnych ograniczeń typu prawie zawsze. itd. Greenberg nie próbuje zatem ustalić jednego wzorca szyku dla danego języka. od posiadającego lub doznającego do patiensa. tabela 9): najbardziej preferowane jest użycie sufiksów. Uniwersalizm składniowy: preferencje w zakresie typów szyku wyrazów POD < PDO < OPD < ODP < DOP (13) (11) (6) (Liczby w nawiasach oznaczają częstotliwość występowania danych typów szyku wyrazów w 30 językach wybranych ze wszystkich możliwych szczepów. w którym dopełnienie poprzedza podmiot. mniej centralnych oraz marginesowych czy też peryferyjnych. Języki o dominującym szyku OPD są zawsze prepozycyjne. rozdział 3). z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością itp. tj. Podobny porządek został ustalony w morfologii dla afiksów (por.3) /u/ albo /a/ i N. W zdaniach oznajmujących z podmiotem oraz dopełnieniem w formie rzeczownika prawie zawsze dominuje szyk zdania. Jak w przypadku wszystkich innych kategorii. rozdz.będą to /i/ /a/ /u/ lei /o/. Myślenie w kategoriach prototypów ujawnia się też wyraźnie w przedstawionym przez Greenberga zestawieniu 45 uniwersaliów. chociaż bardzo częsty. jest bardzo marginesowy: ODP występuje w coeur d'alene. Poniżej cytujemy cztery z pierwszych pięciu uniwersaliów z owej listy. Tabela 10. Zatem. da się tu zauważyć pewien porządek pojęciowy przepływu energii od agensa do patiensa lub jakiegoś innego związku zależności. można by do nich ewentualnie dodać także morfemy nieciągłe (por. Uniwersalizm morfologiczny: preferencje w użyciu afiksów sufiks < prefiks < infiks < morfem nieciągły (por. że fonologiczny system języków wykazuje podobną budowę. 3. a na końcu infiksów. biorąc pod uwagę możliwe szyki wyrazów. . muszą to być /a/ lii /u/. W przypadku istnienia trzech samogłosek. tak i w odniesieniu do uniwersaliów można stwierdzić istnienie elementów centralnych (lub prototypowych). Przy czterech samogłoskach dodane zostaną albo lei albo /o/.] 3. Tabela ta przedstawia rezultaty badań językoznawcy amerykańskiego Jo-sepha Greenberga w odniesieniu do 30 języków. [Punkt 2 został podważony. . języku Indian Ameryki Północnej. na którym opiera się pojęcie kategoryzacji przez prototyp.

stąd możliwość większej precyzji w określaniu. Typ uniwersaliów od 3 do 5 to uniwersaliaimplikacyjne. poszukiwanie podobieństw w dużej liczbie języków może oznaczać mniejszą dogłębność i precyzję badań. Cecha ta jednak stanowi zbyt słaby dowód na istnienie pokrewieństwa genetycznego. jak i postpozycje) pojawi się po rzeczowniku. w którym wyrażenie przy-imkowe a fa alatt „drzewem pod" ma postpozycję. wówczas prawdopodobnie 10. szyk OPD sugeruje szyk prepozycyjny.. w stosunku do pozycji przyimka.3. wejść na szczyt. tak jak w przypadku szczyt zdobyć. 5.3. Językoznawstwo kontrastywne W podrozdziale 10. w wyrażeniu zdobyć szczyt. W przypadku językoznawstwa kontrastywnego natomiast przedmiot badań stanowią tylko dwa lub kilka języków. w grupie tureckiej i językach mongolskich. Choć wynikiem tych poszukiwań są założenia ważne dla językoznawstwa teoretycznego oraz badań interdyscyplinarnych. tak jak w wyrażeniu wejść szczyt na. Postpozycję są rzeczywiście powszechnie spotykane nie tylko w przypadku języków typu uralskiego. Jeśli dany język stawia czasownik przed dopełnieniem (OD). Ilustruje to węgierskie zdanie Zoltan a fa alatt fut (dosł. często setek języków. Językoznawstwo kontrastywne 327 uniwersalia uniwersalia pojedyncze uniwersalia implikacyjne uniwersalia uniwersalia przedstawię. w którym czasownik fut pojawia się w pozycji końcowej. wtedy prawdopodobnie adpozy-cja (termin nadrzędny obejmujący zarówno prepozycje. Nawet jeśli w kilku językach występują takie uniwersalia impli-kacyjne. np. 10. nie musi to sugerować żadnego pokrewieństwa genetycznego. wówczas przymiotnik także występuje po rzeczowniku (Greenberg 1966:110). ma szyk wyrazów PDO. Językoznawstwo kontrastywne 325 rzeczownik będzie poprzedzony przedimkiem. O i D będzie także określał szyk wyrazów między innymi elementami pozostałych fraz. Języki o normalnym szyku POD są z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością postpozycyjne. jeśli język. Jednakże.3. Omówione wyżej typy uniwersaliów zostały podsumowane na rysunku 2.2 pokazaliśmy. Jeśli dany język posiada dominujący szyk POD i jeśli dopełniacz następuje po rządzącym nim rzeczowniku. jak np. analogicznie do całego zdania. w węgierskim (tabela 5. 3. 2. że dany typ szyku wyrazów dla P. aby uznać. że wszystkie te języki przynależą do typu ałtajskiego.3). Oznacza to. taki jak np. a nawet w japońskim i koreańskim. ale także w językach typu ałtajskiego. „Zoltan drzewem pod biegnie [on]"). proponowano. że poszukiwanie uniwersaliów językowych pociąga za sobą porównanie wielu. SOCJOLOGIA JĘZYKA. albo po rzeczowniku (post-pozycyjny). który teoretycznie może pojawić się albo przed rzeczownikiem (prepozycyjny). jak np. Wówczas będzie to postpozycja (poimek). np. jak częste zastosowanie ma dany elePORÓWNYWANIE JĘZYKÓW.4. Typy uniwersaliów 10. Na tej podstawie w latach dwudziestych XX w. a PDO implikuje szyk postpozycyjny: jeśli O pojawia się na końcu. adpozycja także pojawia się na końcu. węgierski. np. Rys. Zgodnie z punktami 3 i 4.interperniowe sonalne elementarne maksymy .

na l lub 2 os. [Ivan (po)ranił siebie wczoraj nożem. [Hans i Maria ranią często się. b. Użyte zaimki odzwierciedlają specyficznie relację wzajemności. język rosyjski: MeaH (no)panuji ce6x enepa HOSKOM.] Powyższe przykłady pokazują. który wyrażałby tę samą funkcję w sposób identyczny jak w języku polskim. że trudno jest znaleźć wśród nich taki. że choć pozornie istnieją w tych językach jego ekwiwalenty. Badanie kilku wybranych języków europejskich w poszukiwaniu jego odpowiednika dowodzi.jednostki konwersasemantyczne cyjne fonologia morfologia leksyko-logia składnia kolejność pojawiania się samogłosek preferowany typ afiksów kolejność prefero-pojawia. John and Bili hurt themselues with a knife yesterday). Ich habe mir mit dem Messer gestem uerletzt). (1) Zaimek zwrotny się i jego odpowiedniki a.3. 1. że spośród wybranych tu języków rosyjski oddaje funkcję się w sposób najbardziej zbliżony do języka polskiego.1. lub mn. Ponadto. język polski: Jan zranił się wczoraj nożem. Zobaczmy. Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt vs. Zaimek zwrotny się w języku polskim może również oddać znaczenie relacji wzajemności w wypadku. język niemiecki: Hans und Maria kranken oft einander. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze Zacznijmy od typowego dla języka polskiego zaimka zwrotnego się (dla uproszczenia tej przykładowej analizy pominiemy tu zaimek sobie oraz jego formy deklinacyjne). w której osoba będąca agensem w zdaniu była jednocześnie doświadczającym. gdy podmiot wskazuje na istnienie dwóch agensów pozostających w stosunku do siebie w identycznej relacji. [Hans się nożem wczoraj zranił. W języku angielskim forma himself byłaby w przypadku zmiany osoby i liczby podmiotu zastąpiona innymi zaimkami zwrotnymi z morfemem wiązanym -self(np. jak taki odcień znaczeniowy może być przedstawiony w pozostałych trzech językach: (2) a. [Ivan i Maria często ranią jeden drugiego.] d. [John (z)ranił się nożem wczoraj. język angielski: John and Mary often hurt each other. językoznawstwo kontrastywne może mieć bardzo praktyczne zastosowania. co może być również wyra- . [John i Maria często ranią się. Można zauważyć. to okazuje się. jak już powiedzieliśmy. 10.wane szyki nią się wyrazów określeń kolorów ment w dwu lub więcej językach. wykonała opisaną czynność w stosunku do siebie samej. 1.] Jak widać w powyższych przykładach. podobnie w języku niemieckim zmiana z 3 os. funkcja się opisująca relację wzajemności w języku polskim wymaga użycia w każdym z pozostałych trzech języków innych form zaimkowych. lub mn. b. wymagałaby zastąpienia sich formami dopełniacza odpowiednich zaimków osobowych (np. język angielski: John hurt himself with a knife yesterday. niż miało to miejsce w pierwszym z omawianych przykładów. język rosyjski: Hean u Mapusi nacmo panxm ^py^ dpyza. pój. język polski: Jan i Maria często się ranią. John hurt himself with a knife yesterday vs. że w każdym ze zdań mówiący opisuje sytuację.] d. język niemiecki: Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt. Ten typ wnikliwego porównania często ujawnia wielowymiarowe odpowiedniości. które stwarzają nowe perspektywy poznawcze.] j c. tzn. pój.] c.

w niemieckim z zaimkiem einander. których nie włączyliśmy do tej skrótowej analizy). jak np. wykazuje najdalej idące podobieństwa w relacji do niego. tj. język niemiecki: Maria zógert noch. co widać na rys. język niemiecki: Hans wacht immer um 7 auf. Popatrzmy na poniższe przykłady: (3) a. język angielski: John always wakes up at 7 a. b. Można jeszcze wymienić kilka innych funkcji. W odniesieniu do funkcji (3) i (4) angielskie i niemieckie czasowniki leksykalne w ogóle nie wykorzystują zaimków zwrotnych. w języku niemieckim. relacja wzajemności ••— 1.] d. 3. Sieć radialna niektórych znaczeń polskiego zaimka się 2. zaimkiem sich lub formami dopełniacza zaimków osobowych dla l i 2 os. [Mary wciąż waha się. jak w . (inne znaczenie) \ 3. [Maria waha się jeszcze. że odpowiedniki polskich zdań obrazujących funkcje się wymienione w punktach (3) i (4) w języku angielskim i niemieckim w ogóle nie wykorzystują zaimka zwrotnego. gdyż i tutaj we wszystkich opisanych wyżej przypadkach. jako najbliżej spokrewniony z polskim spośród tych trzech języków. język angielski: Mary is still hesitating. pój. a z formą ^py^ dpyza w języku rosyjskim. wyżej wymienione: zwrotność. W podsumowaniu tej krótkiej analizy trzeba zauważyć. język polski jest w stanie oddać wszystkie z wyżej wymienionych funkcji i znaczeń (oraz te. 3. 10. i mn.328 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA.] c.Językoznawstwo kontrastywne 329 żonę przez polski zaimek nawzajem. w znaczeniu (1) czasowniki z odpowiednimi dla danej osoby formami zaimka zwrotnego z cząstką -self w języku angielskim. np. język rosyjski: Mapun eiąe KOJieóemcft. czy z formą zaimkową ceón. [Ivan zawsze budzi się o 7 godzinie. Wykorzystując zaimek się. jednak ten zaimek nie może zastąpić zaimka zwrotnego się. zmiana stanu czy też opis stanu psychiki. że jej punktem wyjścia był jeden morfem. [Hans budzi się zawsze o 7. czyli zaimek zwrotny się. język polski: Jan zawsze budzi się o 7. 1. w przypadku czasowników opisujących zmianę stanu lub też oddających stan psychiki agensa. Różnorodność użycia zaimka się można zobrazować przy pomocy kategorii radialnej. podczas gdy w pozostałych językach zastosować trzeba w tym celu trzy różne warianty. co odzwierciedla się poprzez obecność sufiksu -ca dla wyrażenia zwrotności. b. [Maria jeszcze waha się. Jedynie język rosyjski.3. jednakże opisanie jego znaczenia narzuciło konieczność włączenia do analizy kilku dodatkowych funkcji semantycznych. a jedynie go uzupełnić. zwrotność —* 5. w przypadku języka rosyjskiego natomiast da się tu zauważyć większą analogię w stosunku do języka polskiego. język polski: Maria jeszcze się waha.] (4) a. Dla oddania znaczenia (2) czasowniki w języku angielskim łączą się z formami zaimka zwrotnego each other (w odniesieniu do dwóch agensów) lub one another (do większej ich liczby). jak fragmentaryczne i pozorne mogą okazać się domniemane podobieństwa między językami. Tak.m. relacja wzajemności.] Przykłady te dowodzą. tak jak to miało miejsce w języku polskim. [John zawsze budzi się o 7 przed południem.] d. zmiana stanu 4.] c. w których zaimek się ma zastosowanie w języku polskim. w języku rosyjskim. wykorzystywane były morfemy o funkcji zwrotnej. stan psychiki Jednocześnie mogliśmy zauważyć. Rys. język rosyjski: Mean ecezda npocbinaemca e ceMb nacoe.

siebie czasowniki nieprze- . przyswajanego języka obcego. że różnice tego typu uwypuklają istotne elementy na wielu płaszczyznach. całe słownictwo lub też zbiór tekstów.zmiany stanu" Stan psychiki zaimek się Zmiana stanu zaimek się Zwrotność Relacja wzajemności zaimki się. że cechy występujące w obrębie języka docelowego. To twierdzenie musiało oczywiście ulec modyfikacji w miarę lepszego poznawania natury związku między strukturą języka a trudnościami w jego uczeniu się. choć faktycznie to dzięki tym ostatnim jesteśmy w stanie poszerzać nasz zasób wiedzy językoznawczej. Opis języka nie jest dokładnie tym samym. tj. listy wyrazów czy fraz. Przypuszczano. We wcześniej cytowanych przykładach wyszliśmy od modeluj morfologicznego w języku polskim (zaimek zwrotny się) i próbowali-* la u. które pomogą objaśnić. ale też na poziom sprawności językowej często wpływają błędy spowodowane w większym stopniu różnicami mniejszej rangi niż różnicami natury zasadniczej. co opis stanów i procesów myślowych osoby uczącej się języka obcego. „ . że dzięki temu ' uda się także przewidywać błędy pojawiające się w procesie nauki języka. Sposób wypunktowania i wyjaśniania podobieństw bądź niezgodności określony jest przez wy-j brane ramy teoretyczne. gdzie i jakiego rodzaju odmienności należy się spodziewać oraz sprecyzować te różnice na użytek osób uczących się danego języka oraz jego tłumaczy. 330 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA 10. w rosyjskim dało się zaobserwować większą różnorodność odpowiednich form niż w przypadku polskiego się.2. Wyrażanie „zwrotności"'. biorąc pod uwagę np. Proces ten oznacza adaptowanie wcześniejszych reprezentacji umysłowych do konkretnych danych z języka obcego. znacząco odbiegające od języka rodzimego lub języka wyjściowego. będą stanowić l poważną przeszkodę w procesie uczenia się. Wskazane jest zatem. schematów i prototypów na wszystkich możliwych poziomach kompetencji językowej. aby w procesie analizy kilku języków określić zarówno podobieństwa.języku angielskim i niemieckim. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego W latach 1950—1960 językoznawstwo kontrastywne uznawane było za poddziedzinę behawioryzmu. toteż należy położyć na f nie szczególny nacisk podczas nauki. jako korelat behawiorystycznei teorii uczenia się języka. że w procesie uczenia się języka obcego należy wziąć pod uwagę przyswojone uprzednio struktury i wprowadzone wcześniej kategorie językowe. Nie tylko nie ma korelacji między różnymi stopniami różnic językowych i koniecznym do ich opanowania wysiłkiem umysłowym. językoznawstwo kontrastywne stanowi ważną gałąź badań lingwistycznych. Konieczne są narzędzia. „relacji i „zmiany wzajemnośc. Uczeń. kategorie gramatyki tradycyjnej. Zakładano. jak i różnice między nimi. który poznaje nowe dane językowe. Dane empiryczne wykazują. Ze względu na to. musi nieuchronnie odwołać się do poznanych uprzednio kategorii. Języki można porównywać na wiele różnych sposobów.3. To właśnie tutaj pojawia się potrzeba studiów kontrastywnych.

pój. Podsumowanie odpowiedzi na to pytanie znajduje się w tabeli 11. należy stworzyć odpowiednie narzędzia wykorzystując znane elementy językowe. język angielski czasowniki nieprzechodnie czasowniki nieprzechodnie zaimek zwrotny einander zaimek zwrotny sich oraz dopełniacz zaimka osobowego l i 2 os. takich jak . czy polegać na kompetencji językowej jednego tylko lub nawet kilku autorów słowników ani też na wcześniejszej pracy leksykalnej.. Można także wykonać operację odwrotną. formy syntaktyczne lub frazy mają tendencje do wywoływania określonych konotacji. w jaki sposób pojęcia zwrotności. język niemiecki zaimek 6pyz ópyza d. niemieckim i rosyjskim. szczególnie wybrane pola semantyczne oraz typy tekstów. za punkt wyjścia obierając kategorie pojęciowe.chodnie czasowniki nieprzechodnie zaimki zaimki zwrotne zwrotne each z cząstką -self other i one another b. 1. relacji wzajemności. nie wystar333 332 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Na tym etapie można też stwierdzić. że aby ułatwić proces nauki języka obcego lub tłumaczenia. że bywają używane jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach. inne pojawiły się. Możemy zauważyć. Musimy połączyć te źródła w starannie opracowany i stale uaktualniany korpus językowy (lub zbiór takich korpusów). które on wyraża. język rosyjski śmy ustalić kategorie pojęciowe. że niektóre wyrazy. tj. Może się okazać. typowych skojarzeń emocjonalnych. Aby spełnić to zadanie. takie jak wyrazy. jak i proponowanego tłumaczenia). Informacja słownikowa powinna być wynikiem zakrojonej na szeroką skalę analizy wszystkich przykładów użycia jakiegoś elementu lub wyrażenia idiomatycznego (zarówno jako elementu wyjściowego.. obejmujący możliwie najwięcej różnych odmian. wyrażenia. formy syntaktyczne lub wyrażenia idio-matyczne zamknęły. że możemy je w praktyce pominąć. angielskim. szeroki wybór tekstów pisanych lub mówionych. c. a jeszcze innych nigdy nie brano pod uwagę. imn. że niektóre elementy są nieistotne pod względem statystycznym. Etap pierwszy to poszukiwanie wszelkich możliwych wariantów danego wyrazu bądź frazy w obrębie tego samego języka. Wydaje się też rzeczą właściwą. zmiany stanu czy określające stan psychiki agensa są oddawane odpowiednio w języku polskim. że niektóre wyrazy. inne natomiast są tak ograniczone i specjalistyczne. i zapytać np. tzn.

W wyniku przeprowadzenia równoległej klasyfikacji dla czasowników z obu języków otrzymujemy nieoceniony instrument badawczy. Na tym właśnie etapie rozpoczyna się właściwy proces porównawczy. . w których ten czasownik może się pojawić. entuzjazm. 10. Zgromadziwszy odpowiednią ilość nowych potrzebnych informacji. Why arę you always coming late? [Dlaczego ty ZAWSZE się spóźniasz?] b. ale przy użyciu formy prostej czasownika. frazy werbalne mają decydujące znaczenie w procesie klasyfikacji semantycznej i syntaktycznej schematów wydarzeń i modeli zdań. Jeszcze inny sposób polega na przeszukiwaniu tekstów paralelnych lub porównywalnych z tekstami. Wychodząc tym razem od mniej złożonego pod względem morfologicznym przykładu z języka angielskiego. / count to three before screaming.3. jak w (5)b: (5) a. zanim zacznę krzyczeć. Biorąc pod uwagę ograniczony zasób czasowników w językach europejskich. Liczenie jest jedną z typowych czynności istot ludzkich. w celu znalezienia przynajmniej częściowo równoznacznego elementu mogącego posłużyć za punkt wyjścia. policzyć. Kolejnym etapem jest kontrastowanie. wliczyć. np. podłożyć komuś świnię. (6) a. Można się zatem spodziewać. których znaczenia będzie łatwo połączyć. jak w (4)a. counting the puppies. wliczając / licząc szczeniaki. liczyć się itp. można przyjąć. np. Fifty dogs. W języku polskim typowym przykładem pojęcia wywołującego konotację negatywną jest wyraz świnia. Aby dokonać klasyfikacji połączeń pomiędzy czasownikiem a odpowiadającymi mu pod względem kategorii rzeczownikami (włączając w nie podmiot). Kontrastowanie fraz werbalnych Jak już wspomniano w rozdziale 6. Przykładem konotacji negatywnej związanej z formą syntaktyczną jest użycie w języku angielskim formy ciągłej czasownika przy jednoczesnym wykorzystaniu przysłówka always („zawsze"). jeść jak świnia. spróbujemy obecnie określić (na ograniczonej liczbie przykładów) związek pomiędzy angielskim czasownikiem to count („liczyć") a polskim czasownikiem liczyć oraz jego wariantami przedrostkowymi i zwrotnymi. dystans. że opis tego typu jest z pewnością wykonalny. otrzymujemy dwa sprzężone ze sobą zbiory danych. gdzie rozpocząć poszukiwanie elementów o równoważnym znaczeniu w innym języku. 334 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA (7) a. b. zaliczyć. zwyczajowych połączeń słów lub wyrażeń idiomatycznych. b. że w zasobie słownikowym powszechnie znanych języków znajdą się konkretne grupy wyrażeń rzeczownikowych i czasownikowych.odczucia negatywne. The porter counłed our bags. Why do you always come late? [Dlaczego ty zawsze się spóźniasz?] Innymi słowy. (8) a. jak i uogólnione definicje wszystkich operacji umysłowych odnoszących się do liczenia. tabu itp. Pięćdziesiąt psów. Wszystkie podstawowe modele zdań mogą być postrzegane jako możliwe warianty wyrażeń z czasownikiem jako ich ośrodkiem. Liczę do trzech. Bagażowy policzył nasze torby. być świnią. b. użycie (5)a z konotacją pozytywną jest niemożliwe. które przeanalizowaliśmy w pierwszym języku. próbujemy zebrać adekwatną liczbę możliwych wariantów oraz zestawień i frazeologizmów. być grubym jak świnia.3. należy podzielić wszystkie modele zdań na kategorie. tj. W kulturach zaawansowanych nauki sformalizowane i empiryczne stworzyły zarówno szczegółowe. Jeśli już wiemy. w odróżnieniu od neutralnego wydźwięku struktury wykorzystującej ten sam przysłówek.

b.in. jego obecność jest jednak zawsze implikowana w sensie przenośnym. „klasyfikować" .liczyć do dziesięciu t c. jednocześnie jednak widać różnice w obrębie każdego z nich. Do not count on me! b. „kto się mało liczy") nie musi być wyraźnie wskazany. (12) „liczyć na kogoś / coś" agens + cel . np. polegać na" ((12)a) count on sb. jak w przykładzie (9). w skróconej formie. (11) a.liczyć do trzech agens + cel Funkcja „docelowa" three .liczyć na kogoś 335 niony dla każdego z sześciu wymienionych wyżej znaczeń.zaliczać kogoś do przyjaciół f. które mogą być dodatkowo poszerzone o przyimki. Warunek ten jest bardzo dobrze spełRys 4. Punktem wyjścia jest tutaj zasada. . b. (11) „mało się liczyć" patiens + doświadczający Doświadczający (czyli ten. 0-znacza to. Hę still counts as a child. On nadal liczy się l liczony jest jako dziecko. count to ten ((7)a) . Me licz na mnie! Powyższe przykłady pokazują. który można określić jako „wliczyć / włączyć" (w (8)) i jako „zaklasyfikować" (w (9) i (10)). (6) to count objects . Your feelings count little with him. w jakich został on użyty. do.trzy jest oczywista.(12) -jest całkowicie przenośne. count things ((6)a) W liczyć przedmioty e. jeśli w obu można przypisać te same role semantyczne podmiotowi i dopełnieniu. kiedy weźmie się pod uwagę wyrażenie to count from l to 10 („liczyć od l do 10"). (10) a. za itd. (12) a.count os a child ((9)a) liczyć (kogoś) jako dziecko d'. że język polski oddaje różne znaczenia angielskiego to count poprzez większą elastyczność morfologiczną. Także ostatnie ze znaczeń . as a friend ((10)a) . Wyrażają się one w użyciu zaimków i przyimków w języku polskim. / do not count him as a friend. Twoje uczucia mało się dla niego liczą. na. 4 sieć radialna dla wyrazu to count. wraz z modelami zdań i znaczeń.(9) a. jednakże. „być wartym" count little ((ll)a) d. (8) „wliczać szczenięta" (9) „ktoś liczy się jako dziecko" (10) „zaliczać kogoś do przyjaciół" agens + patiens patiens + orzecznik agens + patiens + essivus (przypadek opisujący m. Tak jest również w przykładzie (11). co w języku angielskim ma miejsce jedynie w niewielkim stopniu. jeśli nie ma udziału agensa.liczyć przedmioty agens + patiens (7) to count to three . W pozostałych trzech przypadkach to count jest użyty w rozszerzonym sensie. możliwa jest jedynie forma liczyć się. „wliczać" ((8)a) count the puppies *• . count sb. „ufać. Sieć radialna czasownika to count b. że w obu porównywanych językach istnieje prosta zgodność semantyczna między odpowiednimi czasownikami. Podobieństwa i różnice między językiem angielskim a polskim pokazuje przedstawiona na rys. Nie zaliczam go do (moich) przyjaciół. niestałą cechę danego podmiotu) W rozszerzonych znaczeniach w języku polskim można użyć zarówno form liczyć. b. że odpowiednikami angielskiego to count w języku polskim są cztery derywaty czasownika liczyć.wliczać szczenięta 'a. Przeanalizujemy powyższe przykłady ponownie. jak i liczyć się oraz wariantów przedrostkowych.

Choć ten typ analizy okazuje się bardzo przydatny w przypadku konfiguracji ról semantycznych (por. ale wyłącznie ad hoc. Wzajemna zrozumiałość między językami nie jest kryterium w pełni wiarygodnym. gdy dana odmiana staje się językiem zinstytucjonalizowanym. co można dostrzec dzięki wnikliwej analizie kontrastywnej kilku jedynie czasowników w języku angielskim i polskim. która stawia sobie pytanie. które znaczenia danego czasownika są produktywne i regularne. że angielski czasownik to count odpowiada kilku formom morfologicznym w języku polskim. Zastosowanie modelu sieci radialnych umożliwia adekwatne odzwierciedlenie relacji między różnymi znaczeniami słów . które są jedyne w swoim rodzaju i nie poddają się systematycznej analizie przeprowadzonej w kategoriach konfiguracji ról semantycznych. ponieważ w przypadku kontinuum dia-lektalnego dwa sąsiadujące ze sobą dialekty. być przygotowanym na najgorsze" zanalizować jako schemat „doświadczania" o konfiguracji ról „doświadczający + patiens". Jednakże z chwilą. Kolejnym aspektem jest analiza socjologiczna. natomiast mogą go nie spełniać oddalone od siebie geograficznie dialekty tego samego języka. Status regiolektu lub języka urzędowego przypisywany danej odmianie języka jest często kwestią decyzji politycznych.4. Heurystyczna wartość konfiguracji ról wynika zatem z tego. ale raczej wyrażenie wysoce idiomatyczne pod wieloma względami jednostkowe.zarówno produktywnych. Podsumowanie Języki porównuje się ze sobą w ramach różnych modeli teoretycznych. tak jak np. W przypadku wyrażeń tego typu żadna z konfiguracji nie jest użyta w sposób produktywny. Należy przy tym także wziąć pod uwagę kwestię idiomatyczno-ści. Określone zbieżności semantyczne można w pełni zanalizować jako konfiguracje ról pod względem znaczenia. Właśnie takie zastosowanie określane jest jako frazeologizm. Bardzo istotne znaczenie mają badania interdyscyplinarne zajmujące się pochodzeniem i ewolucją języków oraz wędrówkami 10AJ^^__________ ludów i przemieszczaniem się ich języków. co staje się możliwe dzięki . trzeba zdać sobie sprawę. jak „count" /„liczyć" zauważamy. W każdym języku istnieje duża liczba wyrażeń idiomatycznych oraz idiomatycznych użyć czasowników i innych części mowy. Powyższe obserwacje to zaledwie niewielka część tego. 10. Drugi główny typ porównania językowego odbywa się w oparciu o typologię języków. praindoeuropejski. aby tę negatywną konotację liczyć się z w znaczeniu „brać pod uwagę ewentualność negatywnego rozwoju wypadków.„być przv gotowanym na najgorsze / spodziewać się najgorszego". a które wysoce indywidualne i przypadkowe. Choć możliwe jest. nawet jeśli przynależą do dwu odmiennych języków. że nie ma on zastosowania w odniesieniu do wyrażeń idio-matycznych. mogą to kryterium spełniać. może się ona znacznie rozbudować zarówno pod względem leksykalnym. jaka jest liczba języków na świecie i przy zastosowaniu jakiego kryterium można je policzyć. Wszystkie użycia idiomatyczne stanowią jednak niezwykle istotny element języka. Nawet w przypadku tak podstawowego pola semantycznego. nie jest to regularny wzorzec syntaktyczny. może też zostać mówiącym narzucona przez obowiązujące prawa językowe. że pozwala ono określić. czyli wyrażenie idiomatyczne. która grupuje języki na podstawie pokrewieństwa genetycznego bądź też uniwersaliów językowych. rozdział 4). takich jak np. Przykładem tego jest polskie wyrażenie liczyć się z. w przypadku liczyć się z najgorszym . jak i zindywidualizowanych. Pokrewieństwo języków prowadzi do wyodrębnienia rodzin językowych oraz rekonstrukcji ich prajęzyków. które używane jest w sposób idiomatyczny i może mieć konotacje nega336 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA tywne. jak i gramatycznym.

6. których elementy są bardzo odległe ze sobą spokrewnione. Współczesna systematyka języka zakłada. Z najnowszych prac wydanych w języku polskim. Bajerowej (1972) oraz W. W obrębie rodziny językowej można w dalszej kolejności wyodrębnić gałęzie (np. Ponadto. Typy językowe składają się ze szczepów językowych. Jej definicja opiera się na kryteriach geograficznych lub historycznych. gdy analizy opartej o konfigurację ról nie można już zastosować w sposób systematyczny. W wyniku porównania wszystkich zestawień i frazeologizmów semantycznych. rodzina indoeuropejska posiada dwie główne gałęzie: języki satemowe i języki kentumowe). forma zaimka zwrotnego się w języku polskim. przy użyciu porównywalnej formy morfologicznej lub w wyniku odmiennego ograniczenia kontekstowego. Badania te mają za zadanie ustalić. tzn. czyli zbiorów. grupa języków niewykazująca pokrewieństwa z żadną inną grupą. analiza porównawcza danych elementów. gałąź kentumowa składa się z grupy germańskiej i grupy romańskiej). Z metodologicznego punktu widzenia badania kontrastywne wymagają dużego korpusu tekstów. tj. np. Na wszystkich poziomach struktury języka można znaleźć uniwersalia implikacyjne.1988). oprócz pojęcia rodziny językowej. może precyzyjnie określić.5. terpersonalne i pragmatyczne. zarówno pisanych. Gałąź z kolei może się składać z grup (np.6. Hymesa (1971). Punktem wyjścia dla badań kontra-stywnych może być element języka wyjściowego. jednakże jednostkowy w użyciu i z tego względu niepodlegający istotnym uogólnieniom. da się także wyróżnić podejście kon-trastywne. jak i mówionych. Szczepy językowe mogą dzielić się na jedną lub więcej rodzin językowych.książka S. zyka w zachowaniach społecznych ludzi stanowi klasyczna praca D. jak np. N a 338 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA poziomie leksykalnym i morfologicznym rozróżniamy uniwersalia przedstawieniowe. Lubasia (1982). socjologicznego i typologicznego porównania języków. które można odnaleźć na każdym poziomie opisu j ęzyka. zwyczajowych połączeń słów w dwóch lub trzech wybranych językach. obszar bardzo rozległy i niezwykle ważny. W przypadku. tłumaczenia oraz opracowania słowników dwujęzycznych. w jakich użyciach i znaczeniach funkcjonuje dana forma oraz w jaki sposób znaczenia te wyrażane są w języku (-ach) docelowym (-ych). Na poziomie interakcji językowej pojawiają się natomiast uniwersalia in. istnienie także innych kategorii i poziomów pokrewieństwa. a na gruncie polskim . Domeną językoznawstwa kontrastywnego jest praktyczne porównywanie dwóch lub więcej języków: jego celem jest wspomaganie procesu uczenia się języka obcego. Wierzbickiej (1999). Grabiasa (1994). których przykładem jest rodzina indoeuropejska. Wprowadzenie do opisu roli ję10. pod kątem konfiguracji ról semantycznych. patrz wybrane artykuły z tomu A. 10. np.precyzyjnemu nakreśleniu historycznych zmian fonetycznych lub strukturalnych powodujących różnicowanie wewnątrzjęzykowe. Na ich szczycie znajduje się typ językowy. Zalecana lektura Informacje o klasycznych metodach stosowanych w badaniach socjolingwistycznych znaleźć można w artykułach I. np. (1986. do jakiego stopnia elementy te są ze sobą zbieżne lub jak dalece od siebie odbiegają. każda z gałęzi z kolei dzieli się na podgrupy. oprócz interdyscyplinarnego. wkraczamy w obszar idiomatycznego użycia języka. Typolodzy języka wykorzystują także pojęcie uniwersaliów językowych. Przegląd języków indoeuropejskich podaje Bednarczuk i in. elementarne jednostki semantyczne. 10. Ćwiczenia i zadania .

a co je od siebie różni? A może to język hiszpański jest „bardziej międzynarodowy"? Porównaj przedstawione w tabeli 3 da_ ne liczbowe odnoszące się do języka francuskiego i hiszpańskiego Wyjaśnij. (c) walijski. Dzieje języków możemy przedstawić w formie drzewa genealogicznego. 5. Im okres ten jest dłuższy. a różnej na różnych obszarach ewolucji jednego wspólnego prajęzyka.i wielostopniowe. fiński. Czy możesz na podstawie posiadanych informacji narysować drzewo genealogiczne? Przykład: język polski należy do języków (zacho-dnio)słowiańskich. opierając się na porównaniu rodziny języków z rodziną ludzką. Otóż grupę języków. rodziny i grupy językowe oraz poszczególne języki. Które z europejskich języków wymienionych w tabeli 6 maj! status urzędowy. Podaj. które powstały wskutek nieprzerwanej.1. na których był niegdyś używany. Miejsce wspólnych przodków zajmuje tu prajęzyk. nazywamy językami pokrewnymi. i nazwij pozostałe języki należące do tej samej rodziny. a te z kolei stanowią podgrupę języków bałto-słowiańskich. Wśród rodzin lingwistycznych wyróżnić można zatem zespoły jedno. Jaki model języka uwidacznia się za pośrednictwem tej metafory? Jakie jest twoje stanowisko w tej kwestii? Widzimy zatem. tym pokrewieństwo ich jest bliższe. nazywamy rodziną języków. gdyż nie wszystkie te odmiany są dla siebie nawzajem zrozumiałe? Porównaj ten problem z zestawieniem dialektów germańskich w tabeli 1.. (Milewski 1976:132-133) 4. (b) fiński. a które nie? Podkreśl wszystkie języki nieurzędo-we i podaj przyczyny. Języki wchodzące w skład jednej rodziny. a to wskutek ewolucji . Przeanalizuj poniższy fragment tekstu oraz zawartą w nim metaforę pojęciową. W oparciu o dane z tabeli 3 wyjaśnij. a więc takie. W oparciu o tabele 5 i 6 podaj. Co stanowi o różnicy między nimi a językami arabskim i hj szpańskim. które tworzyły jeszcze wtedy względną jedność. dlaczego jest rzeczą niemożliwą. W ten sposób w obrębie rodziny rysują się grupy języków. dlaczego języki angielski i francuski są uważane za dwa najbardziej międzynarodowe języki 340 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA świata. języki czeski i słowacki. że jeden system językowy może mieć większą liczbę potomków.). jak nazywa się ta rodzina (lub nawet gałąź). tak jak np. 2. aby język chiński (największy pod względem liczby użytkowników) kiedykolwiek otrzymał status najważniejszego języka na świecie.. dla których języki te nie posiadają oficjalnego statusu. Na podstawie tabeli 5 zaznacz na mapie świata przedstawionej na rysunku l najważniejsze szczepy.odmiennej na różnych obszarach. 3. węgierski . z którego wyodrębniają się poszczególne języki (. które wywodzą się ze wspólnego prajęzyka. do jakiej rodziny językowej należy każdy z następujących trzech języków europejskich: (a) grecki. co można przedstawić w sposób następujący: bałto-słowiańskie i \ ': słowiańskie zachodniosłowiańskie południowosłowiańskie wschodniosłowiańskie l polski czeski słowacki górnołużycki dolnołużycki 6. zależnie od długości okresu wspólnego rozwoju. gdy już między samymi grupami zachodziły duże różnice. im później nastąpiło oddzielenie od siebie dwu języków. że liczne warianty języka angielskiego używane na całym świecie nie tworzą jednego języka. Między językami jednej rodziny może zachodzić pokrewieństwo różnego stopnia. Czy można dowieść twierdzenia.

I. Dzisiejszy dzień nie liczy się jako dzień pracy. 1996. Musi pan wysiąść na piątym przystanku. John L. macedoński. Microfilm. Bally. dolnoniemiecKi. Bernard Bouvier. Jeśli w twoich tłumaczeniach wykorzystujesz więcej niż jeden czasownik. Awdiejew. czeski. Geneva: Sonor. jeden czasownik oddający dosłowne znaczenie czasownika liczyć (1-2). „Impressionisme et grammaire".litewski. Austin. a jeszcze inne czasowniki lub wyrażenia dla znaczeń metaforycznych (6-7)? Przedstaw wynik swej analizy w formie graficznej. wykorzystując do tego celu model sieci radialnej. Language Change: Progress or Decay? Cambridge: Cambridge University Press. Charles. 19912. Przetłumacz poniższe zdania na wybrany przez siebie język. To się nie liczy. Na liście znajdują się też wybrane oryginalne pozycje obcojęzyczne o kluczowym znaczeniu dla kognitywistycz-nego opisu języka lub bezpośrednio cytowane w tekście niniejszej książki. „Niektóre treści i metody socjolingwistyczne w historii języka". Kraków: Universitas. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń. Language Origin and Evolution. IUR. a potem biegnij. łotewski rosyjski. Jolanta. Cambridge: Cambridge University Press. Nasz synek umie już dobrze liczyć. 1920. albański grecki wioski. British Museum. sardyrtski U) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ai»B— niemiecki.OCIX. Nie bylem w stanie policzyć wszystkich ludzi na zebraniu. 1999. Bajerowa. Irena. Aitchison. 27-39. czy da się na tej podstawie stormuiuwc^ j— matyczne reguły użycia. Jean. The Seeds ofSpeech. O klamstwie i kłamaniu. . górnołużycki. białoruski. On liczy na twoją pomoc. Aleksy. chorwacki. dolnołużycki bułgarski. Jean. Kraków. czy da się na tej podstawie sformułować jakieś syste. Aitchison. . inny czasownik dla znaczeń poszerzonych (3-4-5). Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne. eden czasownik oddający dosłowne znarzoJeśli w IAVU». Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXX. Warszawa. np. W: Melanges d'histoi-re litteraire et de philologie offerts a M. Bibliografia W bibliografii zamieszczono prace autorów polskich oraz tłumaczone na język polski prace autorów zagranicznych. słowacki. ukraiński polski.* czasownik. 1987. 261279. 1972. Policz do trzech.„ — _ 7. słoweński. Antas. licząc razem z tym. serbski. 1993. zy na twoą pomo.

1992. 1999. „Keeping the peace: A cross-cultural comparison of ąuestions and reąuests in Australian English and French". Leokadia i Irena Sawicka. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. W: van Dijk. T. 1996. 1983. UMCS.1988. Martin Piitz. Gramatyka historyczna języka polskiego. Goddard. Bednarczuk.). Zbiór studiów. (red. Cambridge. 1966. The Hague and Paris: Mouton. 91-114. 1998. Długosz-Kurczabowa.). Their Universality Euolution. Beaugrande de. Discourse: A Multidisciplinary Introduction. Język w zachowaniach społecznych. Bibliografia Griroes. (red. (red. Barbara F. B. Lublin: Wyd. Multilingua 13 (1/2). 1980. Krystyna i Stanisław Dubisz. Jerzy (wyd. komunikacja międzykulturowa. Greenberg. MA: Bradford. Cambridge: Cambridge University Press. Paul. 1986. Tekst. Gilles. 1969.). 13th Edition. Teresa i Elżbieta Janus (red. Wstęp do lingwistyki tekstu (tłum. Duszak. 1985. „Logika i konwersacja". Mental Spaces: Aspects ofMeaning Construction in Natural Language.: MIT Press. Robert A. 1996.). Grabias. 1990. 1990. Dukiewicz. CA. 1963. Joseph H. Penelope i Steven C. dyskurs. Dirven. Mass. Bernard.). The World's Major Languages. H. London: Rout-ledge. Lublin.). 344 Biblio! Berlin. Teun A. Anna. Bernard (red. Wrocław: Ossolineum. Basic Color Terms. Politeness. Thou-sand Oaks. Goddard. Grzegorczykowa. Warszawa. 35-58. Comrie. Dariusz. Językowy obraz świata. 1987a. Językowa kategoryzacja świata. Cognition 41. Comrie. 1995. AŻ: Sum-mer Institute of Linguistics (SIL). Lublin: UMCS. Wolfgang Hunig. I i II. Cambridge. Greenberg. Choi. Języki indoeuropejskie. A. 83-121. Cliff i Anna Wierzbicka. Elżbieta Tabakowska. With Special Reference to Feature Hierarchies. Joseph H. Gramatyka współczesnego języka polskiego: fonetyka i fonologia. 1998. 1999. 1994. Bartmiński.). Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. 1981). Warszawa: PWN. Stanisław. Soonja i Melissa Bowerman. London and New Delhi: Sagę. 1994. Brent i Paul Kay. oryg. „Learning to express motion events in English and Korean: The influence of language-specific lexicalization patterns". Tekst i zdanie. Kraków: PAN. Jerzy i Barbara Boniecka (red. Galasiński. Christine. Semantic and Lexical Univer-sals: Theory and Empirical Findings. Tucson. Language Universals. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Warszawa: PWN. 1981.) Język w świetle nauki. „Languages of the world: Top 100 lan-guages by population". John Taylor i Marjolijn Yerspoor). Cliffi Anna Wierzbicka (red. „Discourse and culture". Fauconnier. Renę i Giinter Radden (wspólpr. Renata i Anna Pajdzińska (wyd. 1991. Language Uniuersals and Linguistic Typology. i Wolfgang U. Szwedek) Warszawa: PWN (wyd. Chwalenie się jako perswazyjny akt mowy. Tekst: Analizy i interpretacje. Some Universalsin Language Usage. W: Stanosz. (red. 1994.Bartmiński. Lublin: Wydawnictwo UMCS. Levinson. 1996. Cambridge: Cambridge University Press.). . Dobrzyńska. Brown. 1987. Leszek et al. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Grice. Dressler. Cognitiue English Grammar. W: Ethnologue. Amsterdam: Benjamins. Uniuersals of Language. Beal.).

). Lubaś. Lyons. Warszawa: PWN. London: Everyman's Library. Levinson. Image and Symbol. George. Lyons. John (red. Women.). T. W: Kardela. Podstawy gramatyki kognitywnej. 1983. . Cambridge: Cambridge University Press. Iconicity in Syntax. Lucy. Podstawy polskiej składni. Locke. 11-18. Język Polski 41. „The social setting of linguistic change". l. Język i społeczeństwo. 1972. „Socjolingwistyka . Kalisz. Jerzy. Grzegorczykowa. Cambridge: Cambridge University Press.). H. „La naturę des proces dits analogiąues". W: Michał Głowiński (red. 1973. Renata. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego. 1979. Areal and Typological Linguistics. 1990. Renata. Ronald W. Tomasz P.P. Gramatyka angielska dla Polaków. 346 Bibliografia Lehrer. 1996. 1955. Pragmatics. Rudi. Lubaś. A. Władysław i Stanisław Urbańczyk (red. Lakoff. Ań Essay Concerning Human Under-standing. Kraków. i Stephen C. The Cognitive Ba-sis of Grammar. Acta Linguistica 5. Rethinking Linguistic Relativity. John. Krzeszowski. Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Grzegorczykowa. William. 343-354. Roman. II: Diachronic. 2 (tłum. Labov. Warszawa: PWN. 1974. Władysław. Historia języka polskiego.). John. John. Semantic Fields and Lexical Structure. Vol. Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. Krzysztof Bogacki). Heinz. Warszawa: Wydawnictwo UW. Hymes. Weinsberg). Adam. 41-82. Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. „Kognitywna analiza aktów mowy". Socjolingwistyka 2.Grzegorczykowa. 1984. 1976. 1997. „Socjolingwistyka i etnografia mówienia". Warszawa: PIW. 1998. 1979. Tubingen: Gunter Narr.) 1993. Warszawa. Klemensiewicz. 1977. 1987. Sprachwandel. 1985. John J. Warszawa: PWN. Wykłady z polskiej składni. Krzeszowski). Thomas A. Berlin: Mouton de Gruyter. Grammatical Categories and Cognition: A Case Study of the Linguistic Relativity Hypothesis. W: Sebeok. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. Stephen C. Concept. Warszawa: PWN. Gumperz. Zenon. Rzeczowniki sufiksalne rodzime. Renata i Jadwiga Puzynina. Stanisław. T. Warszawa: PWN. 195-252. Warszawa: PWN.). 1994. Lakoff. Dell. Current Trends in Linguistics. Metafory w naszym życiu (tłum. Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi. [1971] 1980. 1945-49.metoda interdyscyplinarna". George i Mark Johnson. Langacker. Kuryłowicz. John.17-34. 1991. Lubaś. Chicago: University of Chicago Press. Warszawa: PWN. angielskie 1976. Zarys słowotwórstwa polskiego. Amster dam: Holland Publishing Company. The Hague and Paris: Mouton. Jodłowski. Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej. 109116. 1989. Keller. Adrienne. Levinson (red. Kraków: PWN Skrócone wyd. „Fleksja a derywacja". Władysław. 1. Haiman. 1988. Wstęp do językoznawstwa teoretycznego (tłum. (red. Semantyka. 1984. Warszawa: PWN. Renata i Zofia Zaron (red. 1992. Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Cambridge: Cambridge University Press. Grzegorczykowa. 1982. 1974. 1961.

Zbysław (red. Handbook of . Dań i Deidre Wilson. Taylor. Adam (red. Sperber. 1998. Warszawa: PIW. Wygotsky.). Rudzka-Ostyn. rozumienie i relatywizm. C. Approaches to Discourse: Language as Social Interaction. Discourse Markers. Muszyński. Rosch. Rudzka-Ostyn. Tabakowska). Warszawa: PWN. znaczenie. 1987. Oxford: Blackwell. Relevance. Łurija. Jan-Óla Ostman i Jan Blommaert. 1977. Historia składni języka polskiego. Elżbieta. John. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. Yerschueren. Vol. 1992. 1994. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Miodunka. Tadeusz. Zimand). Warszawa: PWN. Mayenowa. 1988. Oxford: Clarendon Press. Warszawa: PWN. Nagórko. 1994. oprać. Warszawa: PWN. Maria Renata. język. E. Jef. Weiss (red. Deborah. Z rozważań nad kategorią przypadka (tłum. Makowiecki. C. Maria Renata (red. Bib»"S^21_-_________ Ostaszewska. Communication and Cognition. New York: Academic Press 3-49. 1989. 1984. Ape. pisarkowa. Bogusław. London: Rout-ledge and Kegan Paul. 1995. Literatura i nauka o języku. Mass. Peirce.] Lublin: Wydawnictwa UMCS. Aleksander R. (tłum z roś. Problemy semantyczne. Schiffrin. Cambridge: Cambridge University Press. Mayenowa. Ań Introduction to Morphological Analysis. 2000. John R. Przemysław.). Topics in Cognitive Linguistics.19952. W: Studia i rozprawy. Kraków: PAN. Dobrzyńska. Język. Warszawa: PWN. Tekst i język. Edward. Stanosz i R. 1989. Warszawa: PWN. Czynności mowy. 1995. Wrocław: Zakład Narodowy im. Wrocław: Ossolineum. Tabakowska.K. Steven. Podstawy leksykologii i leksykografii. Linguistic Categorization. Eleanor. Prototypes in Linguistic Theory. 1986. Oxford: Blackwell. Janusz. Richards. Stu-dies in CrossCultural Psychology. Bogusław. 1923. Kultura. 1-8. Alicja. Podstawy gramatyki kognitywnej. osobowość: wybrane eseje (tłum. Categories and Categorization in Morphology. W. A. 1991. Lublin: Katolicki Uniwesytet Lubelski. Primitiue Mań and Child. The Language Instinct.Łozowski. „Human categorization". Strutyński. Collected Papers. Kraków: Wydawnictwo Tomasz Strutyński. 1994. 1988.). i LA. i Lew S. Warszawa: Instytut Badań Polonijnych PAN. Deborah. Danuta i Jolanta Tambor.) Cambridge. Elementy gramatyki historycznej-języka polskiego. Vols.: Harvard University Press.). Krystyna. pinker. 1993. W: Warren.). Schiffrin. 19997. Henryk (wyd. Warszawa: Biblioteka myśli semiotycznej. Podstawowe wiadomości z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego. New York: Harper Perennial. Sapir. Searle. Zarys gramatyki języka polskiego. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. B. Rossiter). Charles S. Gramatyka i obrazowanie. I. „Czym jest prototyp w semantyce diachronicz-nej". 1976. Encyklopedia Szkolna. 2000. W: Kardela. 243-254. Axer i T. Ossolińskich. 1994.). 1995. The Meaning ofMeaning. 1931-58. Cambridge: Cambridge University Press. N. Szymanek. Hartshorne and p. Kraków: Universitas. Ogden. (red. Brygida (red. 1974. Językoznawstwo. 1978. E. Milewski. 1987. Szymanek. „Spójność tekstu a postawa odbiorcy". Brygida.

Toruń: Dom Organizatora. 237 . 328. 214. myśl i rzeczywistość (tłum. 237. 136. 331. 237 . 237. 237 . 291 aloleks 184 alternacja ~ ilościowa 97 .dyrektywny (dyrektyw) 207.bezpośredni 230-231. Hołówka). 32. 141. 232.153. akt mowy . Indeks rzeczowy A afiks 76. derywacja agens 115. 70. 203. 148 165.jakościowa 97 alternacyjna. 124. 174. nazwa zob. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. 155-156.informatywny 207-208. W: Mayenowa. 227. 169. 264. 34. sposób 154. 201-219. 281 akcent (cechy wymowy) 269 ~ standardowy 269. 213. 1982. Semiotyka i struktura tekstu. derywacjazofe. 227. UMK. 329. 324. 1999. 210. 107. 216. 92. 237. 237. Walczak. miejsce 154-155. 212. 1973. 240 .konstytutywny 208. 89.166-167. 208. Wrocław: Ossolineum. 240 . nazwa analogiczna. A. 172. Benjamin Lee. 216. 348 Bibliografia Wierzbicka.169 artykulator 154. 210. „Akty mowy". Wierzchowska. 173. Wiśniewski.pośredni 231.171 . 1973. 1999. Fleksja polska. Wrocław: Ossolineum. 237 . 285. 41. Marek.41 artykulacja 150. Wierzbicka. Fonetyka i fonologia języka polskiego. 237 . ka polskiego. 156.obligatywny 208. 228.asertywny (asertyw) 207. akt mowy 206. 139.performatywny (performatyw) 206. 209-210. 215 . 235. 217-226. 236. 323. Język-umysł-kultura. 125.163. 335 akcent 113. 95-97. 120. 240 ~ deklaratywny (deklaracja) 207. 140. 230. (red. 208. perspektywa 23-24. 226-233. 298 akt mowy 134. 235. 234. 266 analityczna. 215. 204. 78. 253.171. Wiśniewski. 215. T. 234. 235. 1980. Anna. Marek. 211. 235. 234. 236. Warszawa: PWN. 226. 216. 208. 299 . 211-215. Warszawa: PIW. zmaina antonimia 47. 210. 119.155 asertywny. 91. 209. 205-235. 234. 215. 171. 171 artykulacje dodatkowe 156.Pragmatics. 170. 210. Ryszard. 210. 86 antropocentryczna. 1997. 172. Język. 209. Warszawa: PWN. Zarys dziejów języka polskiego. 209. 211.fakultatywny 162. 256 ~ wyrazowy 84.171 -. 233. Bogdan. 210. Whorf. Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka Toruń: Wyd.R. 135. 290. 77.).ekspresywny (ekspresyw) 207. derywacja zob. 210. M. 209. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. 237. Tokarski. 320. 252. 1999. derywacja anafora 251. 240 allofon (wariant) 161-164. 211. 171 -. 229. 240 ~ komisywny (komisyw) 207. 48. 43. zmiana zob. Zadania z fonetyki i fonologii współczesnego jeży. 234. 237 . 166-167.170. Bożena. 326 afiksalna.pozycyjny 163. 208. 327. 231.114 arbitralność/arbitralny 31. 235.

aspekt - dokonany 137-138,139,140,143 - niedokonany 138-139, 140,143 asymilacja (upodobnienie) 148,168, 170,172, 282-283, 292, 299 - postępowa (progresywna) 168,169 - wsteczna (regresywna) 168,169 350 Indeks rzec :zo\vy B bezafiksalna, derywacja zob. dery-wacja bezdźwięczne, głoski 206. głoski bezdźwięczność 150, 152, 171 bezpośredni, akt mowy 230-231, 237, 240 bezwzględny stopień najwyższy 192-193, 199 bliskości zasada zob. zasada dystansu bliższe, dopełnienie zob. dopełnienie błędne koło 182, 184,199 cel 122-123,125, 132, 141, 335 cel ważniejszy niż źródło 124, 141, 145 centralizacja 295-296 centralny, element 206. element prototypowy centrum - deiktyczne 21 - sylaby 157, 165, 172 - uwagi 252, 253, 264, 265 ciągły, morfem zob. morfem czas 136-137,138, 139, 140,142 ~ przeszły 137, 142 - przyszły 137, 143 - teraźniejszy 137, 138, 142 czas aktu mownego 136-137, 140, 142, 143 czasownik - modalny 127, 128, 136 - nieprzechodni 142 - posiłkowy 126, 127, 135 - performatywny 214, 215, 236 ~ przechodni 142 człon ~ określający 84, 85, 104-105 - określany 84, 85, 104-105 D dalsze, dopełnienie zob. dopełnienie definicja ~ klasyczna 58, 70, 72 deiksa 251, 264, 266 deiktyczna, orientacja 206. orientacja deiktyczne, centrum zob. centrum deiktyczne, wyrażenia 206. wyrażenie deklaratywny, akt mowy 206. akt mowy deklinacja (odmiana przypadkowa) 98,103-104

deontyczna (wolicjonalna), modal-ność 206. modalność derywacja 77, 78, 80, 83, 86, 89-97, 98, 99, 102, 106, 107 ~ afiksalna 97, 107 - alternacyjna 97, 99, 107 - bezafiksalna 97 - mieszana 97 ~ paradygmatyczna 97, 99, 107 - właściwa 77, 107 ~ wsteczna 99 derywat 76, 83, 84, 90, 91, 92, 93, 95, 100, 106,107, 110 ~ prosty 89, 108 - złożony 89 desygnat 49, 50-51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 67-68, 69, 105, 250, 252, 253, 254 determinizm językowy 175, 200 dialekt 268, 298, 305, 308, 309, 311, 312, 337, 339 - regionalny 206. regiolekt dialektalne, kontinuum zob. kontinuum docelowa, domena zob. domena dokonany, aspekt 206. aspekt domena _ docelowa 56, 70, 89 _ pojęciowa 59, 60, 61, 63, 64, 65, 66, 70 _ źródłowa 56, 70, 89 donośność (sonorność) 165,172 dopełnienie 26, 27, 28, 113, 125, 126,127,130, 131,142, 288, 289, 323, 324, 334 - bliższe 28, 128, 129, 130, 131, 141, 324 - dalsze 126, 128, 129, 130, 131, 132,141 doznający 120, 125, 132, 141, 324, 327,335 dwugłoska 206. dyftong dyftong 147, 157, 160-161, 171, 281, 296 ~ wstępujący 160 - zstępujący 160 dyrektywny, akt mowy 206. akt mowy dysymilacja (odpodobnienie) 283, 299 dystansu, zasada 24,27-29,41,140, 143 dystrybucja - fonemu 166 ~ komplementarna 163,171, 173 dźwięczne, głoski 206. głoski dźwięczność 151,169,171 E efekty - prototypowe 45, 52-53, 70, 163 ~ wyrazistości 60, 61, 67 egocentryczna, orientacja206. orientacja egocentryczny 20-21, 23, 41, 43 egzofora 251, 264, 266 eksplikacja 185, 187,189,192,199, 200, 202 ekspresywny, akt mowy 206. akt mowy element ~ peryferyjny (marginesowy) 37, 39, 42, 43, 45, 51, 282, 288, 323, 324

- prototypowy (centralny, maksymalnie wyrazisty) 36, 39, 42, 51, 61, 67, 282, 288, 290, 323, 324, 330 elementarne jednostki semantyczne 181,182,183,184-185,187,193, 196,198,199, 202, 320, 326 elizja 168,170,172 endofora 251, 254, 266 epenteza 168,172 epistemiczna, modalność 206. modalność etalekt 269, 298 etnocentryzm 183,184,193,199 etnolekt 269, 272, 298 etymologie ludowe 32, 56 F faktywna (prawdziwościowa), modalność 206. modalność fakultatywna, wariancja 206. wariancja fakultatywny, allofon 206. allofon fatyczna, funkcja zob. funkcja filologiczna, metoda zob. metoda fleksja 80, 84, 90,101-105 fleksyjna, forma 206. forma fleksyjna, kategoria morfologiczna 206. kategoria fleksyjny, morfem 206. morfem fleksyjny, paradygmat 206. paradygmat fleksyjny, temat zob. temat fleksyjny fonacja 150,151-153,171 353 352 Indeks rzeczowv fonem 114, 147, 149, 161-164, 166, 170,171,173, 285, 286, 290, 291, 292, 299, 300 -, dystrybucja 166 fonemiczna (fonologiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonetyka 113, 114, 147, 148-150, 171. 172 fonetyczna, transkrypcjazo6. transkrypcja fonetyczna, zasada zob. zasada fonetyczna, zmiana zob. zmiana fonetyczne, symbole 150,171 fonologia 113, 114, 147, 149, 171, 172. 175, 288, 290, 314, 326 fonologiczna (fonemiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonologizacja 290, 300 forma ~ fleksyjna 76, 80, 90, 97, 102, 103, 104, 106, 108, 113 - analityczna 104 - syntetyczna 104 - syntetyczno-analityczna 104 ~ pytająca 135, 139, 140, 231 ~ wyrazowa zob. wyraz ~ zerowa 285, 300 formalna spójność zob. kohezja formalne wyznaczniki spójności 249, 263 formotwórczy charakter 101 fortunności, warunki 210, 211, 215217, 235 fortunny 216, 235 frazeologizm zob. wyrażenie idiomatyczne funkcja - fatyczna 205, 235 - identyfikacyjna 252-253, 264 - interpersonalna 203, 235, 247 - komunikacyjna 134-135, 139, 235 - metatekstowa 247 - nieidentyfikacyjna 253, 264 - przedstawieniowa 203, 235, 247 - tekstu zob. reprezentacja tek. stu

funkcjonalny, wyraz 206. wyraz G gałąź języka 315, 316, 317, 318, 340 gatunek tekstu 256, 264, 331 genetyczne pokrewieństwo języków 278, 299, 314-320, 325, 337 głoski ~ bezdźwięczne 150, 152, 169, 291 ~ dźwięczne 150, 151, 152, 163 główny, morfem zob. morfem gramatyczna, kategoria zob. kategoria gramatyczny, morfem zob. morfem gramatyka 113-114 gramatykalizacja 91, 107, 257, 264, 303 grupa ~ językowa zob. język - nominalna 39, 79, 84, 86, 87,104, 113, 127, 128, 129, 133 ~ składniowa 77, 79, 128, 147 ~ spółgłoskowa 165, 166, 172, 173 291 ~ werbalna 125, 128, 141, 333 grzeczności (uprzejmości), zasad zob. zasada grzecznościowe, strategie zob. str tęgie grzecznościowe H hierarchia taksonomiczna 65, 66, 67, 68, 70 hierarchiczna struktura zdania zob. struktura hiperonim 88, 177, 250 relacje kontinuum -47,48,56,70 l ideacyjna, relacja zob. relacje identyfikacyjna, funkcja zob. funkcja idiom zob. wyrażenie idiomatyczne ikona 15,16-17,18,19, 41 ikoniczności, zasada zob. zasada ikoniczny, znak zob. znak iloczasu, zanik zob. zanik iloczasu ilości, maksyma zob. maksyma ilościowa, alternacja zob. alternacja ilościowa, zasada zob. zasada imienna, kategoria zob. kategoria implikacyjne, uniwersalia zob. uniwersalia implikatura 224-226, 255 - konwencjonalna 224, 225, 236, 239 ~ konwersacyjna 224-226, 233, 236, 239, 248, 256, 257, 260, 264 indeks 15,16,19,41 indeksowości, zasada zob. zasada indeksowy, znak zob. znak indoeuropejskie języki 279, 314, 315,317,319,338 inferencja 248, 263 infiks 95, 96,107, 323 informatywny, akt mowy zob. akt mowy intencja komunikacyjna 134, 142, 203, 205, 209, 210, 213, 215, 223, 224, 226, 230, 233, 234, 235, 248 interdyscyplinarne podejście 306, 325, 336 interfiks 77, 78, 86, 96,107 interfiksacja 78 interpersonalna,, funkcja zob. tunfcinterpersonalna,, relacja zob. relacje interpersonalną, uniwersalia zoo. uniwersalia intonacja 113, 135, 148, 165, 167, 172,175, 25(6 jakości, maksyma zob. maksyma jakościowa, alternacja zob. alternacja jądro 259, 26^-263, 264 język _ docelowy 3,30, 338 _ gałąź 315, 316, 317, 318, 340 J grupa 268;, 279, 305, 315, 316, ' 317, 318, 519, 337, 339

330 .104. 325-326.308. 85 . 337. 114. 337. 180. spójność. 98. 148. 198. 330. 297. 302. przyswajanie 259-260 godzina S79.337 . słowo zob. 338 .269. 32. 183.. 84. używanie 204.substrat 272. kategoria kluczowe. 331 .311. 176. 41. 295. 340 . 312. 312. 319. 316. kategoria zob. słowo koherencja (spójność właściwa) zob.299 -. 288. 271. 305. 314. 58.leksykalna 35.wyjściowy 330. 315 316. 41-42.321.?. 179. 317. 32.312.fleksyjna 103-104 . 298. '320. 273. 97. spójność . 102. 283. 338 K katafora 251. 42. 119.332.311. 199 . 277. wyraz klasyczna. definicja zob. 112.imienna 103. 197. 317.klasyfikująca 103-104 ~ pojęciowa 15. 339 ~. 42. 90. 51. 315. 104. 136. zróżnicowanie 268.136. 35. kategoria językowy. 139. 266 kategoria ~ gramatyczna 35. 268. 337 -'. 103. 108.298. 318. szczep 505.językowa 15. prawo 312. 313. 271. 317.zinstytucjonalizowany 31A 354 Indeks rzeczowy indeks rzeczowy 355 -. kategoria morfologiczna zob. 316. 301 ~ kontrastywne 305. 45. podgrupa. 315. 318.morfologiczna . 299. 142. relatywizm zob. 72. 319. 178. 264. 57.korpus 332. 33. relatywizm językowy językoznawstwo ~ historyczne 267. 298. 298 językowa. 235 . 104 . 317. 337 -. 317 klasa wyrazów zob. 314. 89. 338 podmiana 568. 180.urzędowy 309. 99. 70. 36-38.310. 323 kentumowe języki 280. 32. 33.90. 337.314. 200. 338.werbalna 103 kategoryzacja 33. 317. relacje kohezja (spójność formalna) 206. 315. 340 -. 46. 316. 88. 272 295 297. 38-40.323. 197. definicja klasyfikująca. 339. 310 -' superstr-at272. 339 ~ śmierć 510 „„ _ typ 315. 46. 41. 42. 318 319 337 J typologia 305. 297.

pogwa. 257.179 konwencjonalna.139140. 80. 263 . 141. morfem zob. 70 M maksyma ~ ilości 219. 236.dialektalne 309. 257. 220-221. 39. 81. implikatura konwersacyjna. kategoria 206. 223. 321. 79. 326 -. tekst literowa wymowa 2ob. 124. 104 konotacja 332. presupozycja kulturowa. rola semantyczna koniugacja 98. 92. 226236. 236.niewerbalna 243. 176. 69. etymologie ludowe luka leksykalna 64. 225. 326 liczba 104 linearna struktura zdania zob. akt mowy kompetencja pandialektalna 271 298 kompozycja 77.178. 107 konstytutywny.190. skrypt 206. 321 . 314. 80. 220. presupozycja kooperacji.239. 83-89.jakości 219. 35. presupozycja konwersacyjna. 111.parawerbalna (parajęzykowa) 243. 256. implikatura zob.enie 226 ~ relewaną (stosunku) 219. presupozycja zob. funkcja komunikacyjna. 142. uwarunkowanie kulturowe kulturowy. rozbudowa 206. maksyma konwersacyjna. wiedza 206.143. 97 komunikacja .103. maksyma zob. 224. funkcja zob. skrypt A-l leksem 55. 34. pole 206. 321 .137. 264 konfiguracja ról semantycznych zob.114 leksykalna. 201 konceptualizator 33 konektor 255. 256. uwarunkowanie 206. 236. morfem leksykologia 45. 263 komunikacyjna. intencja zob. język kotwiczenie 133-134. 113. zasada korpus językowy zob. intencja komunikacyjna konceptualizacja 61.historyczne 309-310 ~ pojęciowe 105-106 konwencja 19. 226. akt mowy zob. pole leksykalne leksykalny. 175. 86-88. wiedza kulturowe. 335. 236 kontinuum . wymowa literowa ludowe etymologie zob. akt mowy kontekstowa wiedza 217. 75. presupozycja 206.114. 223.konwersóyjna 219-223. 197. 41. implikatura zob. 83. rozbudowa leksykalna leksykalne. 337 .105 konstrukcja składniowa 76. 336 konstrukcja/konstruowanie 33. 221. 20. 78. 105. struktura lingwistyka tekstu zob.komisywny. presupozycja zob. 224.146 kulturowa. luka zob. implikatura konwencjonalna. 105-106. kategoria leksykalna. 224. 258. akt mowy 206. zasada zob. luka leksykalna leksykalna. 64. 321 . 263 ~ werbalna 243.

147. 86. 72 miejsce ąykulacji zob. 91. 106. 80. 80. 89. 85. poziom nadrzędny. 107. element 2ob. 79.107. 140. 77. 114.91. 87. 323 . 110.tywna 135 356 Indeks rzec 357 ZOWy Indeks rzeczowy . 91 metatekslwa. 109 ~ swobodny 76.257. 95.114. 85. 79.sposobu . 299 metoda .171 minima'a. 57. modalność nadokreślenie referencyjne 253. 283. 98. para minimalna modaliz. elerent prototypowy marginesowy. poziom zob. 107. 86. 80.gramatyczny 76. 169 nazwa . 65.filologima 273.. 107 N nacechowana. 102. morfem główny .233. 299 ~ rekons-ukcji zob. 326 motywacja 32. element peryferjny metafora Ej. 106. element zob. 107. 90.108.e wyrazisty. 70. czasownik zob. 282. 90-91. 91. 327 morfologia 75. 224. 72. 63. 63.słowotwórczy 79. 157.nief.65. 89. 320.239. 314. 64.139. 108. 139.222. 105. 72. 89. 77. 113. 97 . 34. derywacja międzynrodowy alfabet fonetyczny 150 Międzynrodowe Towarzystwo Fonetycie 150. 221-223. 140. 75.poboczny zob. 80. 142 . 56 motywujący wyraz 90. 105-107. 112 ~ leksykalny 76. funkcja metateza83. 90. 80. para2ob. 57. 96. 107 .41. czasownik morfem 76.or 136 modalnć 135-136. 233 .główny (rdzeń) 77. 101. 64. 273. rekonstrukcja metonimi 54.deon-czna (wolicjonalna) 136. 71.87. 97. 107. 64. 320 ~ związany 76.70. 111. 89.epismiczna 136. 142 . 94.93. 99. 69. 264 nadrzędny. 96. 329 ~ ciągły 96 ~ fleksyjny 80. 102. termin 206.273 ~ pojęcia 64-65.19. 233 modalny. 328. afiks ~ rdzenny zob. 323. 79. 111. 142 . 236 maksymali. modalność zob.42 ~ nac^owana 135. funkcja zob. 107. 70. 175. 83. 64. 110 .pojęciom.72/5. 94. 93. 139. 71.nieciągły 96-97.nienacechowana 135. 341 . 56. 339 metaforyzcja 56.72 motywowany 31. artykulacja mieszaniderywacjazob. 103. 95. 99. 93. 89. 70. 78. 142. 83. %2.97.fakt>na (prawdziwościowa) 135. 107. termin nazalizacja (unosowienie) 156. 77. 90-91.222.

28.141 oznajmujący.141 nieciągły.przypadkowa 206. morfem 206.standardowa 268. aspekt 206. czasownik 206. 129. 289. czasownik perspektywizacja 254. 201 nienacechowana. czasownik 206. 264 peryferyjny. 300 obraz świata 176.144. 131. 271. 41 . 335 performatywny. akt mowy 206. 264 niefaktywna. komunikacja patiens 115. 59. kompetencja pandialektalna para minimalna 162. 132.125.120. 298. 335 otrzymujący 125. deklinacja . 312 odniesienie (referencja) 133 odpodobnienie zob. komunikacja zob. relacje negatywne strategie grzecznościowe zob.171 paradygmat ~ fleksyjny 97. modalność nieostrość (zbiór rozmyty) 37. funkcja niejasność 182. tryb zob. 129.119.82 orientacja .169 pandialektalna. człon 206. 48.analityczna 81.199.121.. czasownik niewerbalna. strategie grzecznościowe nieakomodowane uzupełnienie 129 130. akt mowy performatywny.egocentryczna 23 _ właściwa 22 orzeczenie 26. 45. grupa nostratyckie języki 317 O obligatywny. komunikacja zob.116. element pierwotne samogłoski podstawowe . 141. dysymilacja określający. człon określany.185. kompetencja 206. tryb P palatalizacja (zmiękczenie) 156. 125. derywacja 206. 51. 264 parawerbalna (parajęzykowa). 324. komunikacja nominalna. 141.187 ~ redukująca 184. 257.deiktyczna 22. 59-69. 98 syntetyczny 104 paradygmatyczna.198 obstruenty 152. 254. 169 oddalenie 23 odległości. zasada 206. relacje 206. funkcja 206. 260. 293. modalność 206. 199 parajęzykowa. 58. człon 206. 131. 130. 263. 66. komunikacja 206. 184. 260. człon onomazjologia 47. 57. morfem niedokonany. 130. 70. 292. 75. akt mowy 206. grupa 206. modalność nieidentyfikacyjna. 121. akt mowy oboczność 285. derywacja parafraza 181.141. 70. 323. 264 ~ relacji 256. aspekt niedookreślenie ~ referencyjne 253. modalność 206. element 206. 71 nieprzechodni. 72. 87 ~ syntetyczna 81 negatywne. zasada dystansu odmiana . komunikacja parataktyczne relacje 258. 324 orzecznik 117. 288. 42. 261.

280.129-130. kategoria zob. 125. 67. 299 pragermański język 299 pragmatyczne. elementarne jednostki semantyczne . uni-wersalia pragmatyka 203. 72. termin 206.48. 141. wyraz 206. 132. 69 polisemiczny. 320 pojęciowa. kategoria pojęciowa. 289. 337 pole leksykalne 47. 324 posiłkowy. 300 praromański język 273. 92. 59.elementarne 206. 288. 175. 20. 197. 27.zob. zowy połączenie się kategorii 288. 48. termin podstawa słowotwórcza 86. metonimia zob. czasownik postępowa. 70 polisemia 46. 56. 70 ~ podstawowy (termin poziomu podstawowego) 60-61. 113. wyraz motywujący podzielenie się kategorii 287. 299 prasłowiański język 279. 60. 334. akt mowy 206. poziom podrzędny. 299. 119. 49. domena 206. 235 praindoeuropejski język 280. 87. 251 . 279. 283 ~ podrzędny 63. 70 podrzędny. 314. zasada posiadacz 120-121.uniwersalne 176. 290. 26. 285. 45. 40. 142 prabałtycki język 279. 333. morfem zob. 68. 111. 73.107 pośredni. czasownik zob. wyraz zob. 314-320. samogłoski poboczny. termin poziomu podstawowego podstawowy. 35. 199. 181. 41. 290. poziom 206. modalność 206.128.131. zasada zob. 47. 324. 70 pozycyjny. 34. metonimia pojęciowe. allofonzob. asymilacja postfiks 95. 335 podobieństwo 19. 75. 299. wyraz 358 Indeks rzec. 299 prawa językowe 206. 64. 64. 300 pogwałcenie maksym konwersacyjnych 226 pojęcie 32-33. 300 porządku sekwencyjnego. relacje pozytywne. strategie grzecznościowe powiadomienie 134. język prawdziwościowa.181. kontinuum pokrewieństwo genetyczne języków 278. 65. uniwersalia zob. 57. 59. 107 podstawowy. 68. 96. 290. 327. 47. metafora 206. relacje zob. strategie grzecznościowe zob. 70. 204. 337 praprzyczyna 294-295. 99. 28. 135. 88. 299. domena pojęciowa. 323. 117.198. allofon pozytywne. 127. 337 prajęzyk 268. 63. 81. język podmiot 23. akt mowy poziom ~ nadrzędny 63. 184. 106. poziom 206. kontinuum 206. metafora pojęciowa. morfem podgrupa językowa 206. 65. asymilacja zob. modalność faktywna . 325. 141.

koherencji 254-263. 72. tryb 206. 295. 308. 299. 236 ~ kulturowe 218 progresywna. 56. 296. relacje ideacyjne ~ pozytywne 258. 271. czasownik przedstawieniowa. 300 presupozycje . niedookreślenie zob.ideacyjne 259. 191 193. 96. 269. 109.263. maksyma . 274 relewancji (stosunku). 298. 260. 97 prestiż 268. 110. tryb przyswajanie języka zob. 283.261.199 referencja zob. 329. zasada zob. 264 . 328. katafora referencyjna. 264 . asymilacja 206.regiolekt 268. 95. 176-181. 264 relacji. 236 . 283.parataktyczne 258. spójność206. spójność . 286. 278. 260. 300 przestawienie 283. 314. 64-65.prefiks 77. czasownik zob.wewnętrzna 280-281. 300. 285. 323 prefiksacja 77. 70. 297. 268. asymilacja wsteczna regularności. 299 relacje ~ hipotaktyczne 258-259. funkcja przedstawieniowa (ideacyjna). element j prototypowy. efekty prototypowy.172 . zmiana przezroczystość semantyczna 20. 95. 70 przypadek 104 przypuszczający. 260.260. 92. relacja zob.konwersacyjne 217. 340 rdzeń 206. derywat zob. 264 . 337 regresywna.54-55. 94. spójność relatywizm językowy 175. scenariusz 206. 41 przyległość 19.197. element 206. odniesienie ~ anaforyczna 206. relacja przedstawieniowe. 277. anafora ~ kataforyczna zob. 287. 264. 273. uniwersalia przegłos 292. 317 . funkcja 206. zasada rekonstrukcja 268. 334.l milacja postępowa prosty. 289. efekty 206.przedstawieniowe zob. 264 . morfem główny redukcja 148. 200. 107. 264 . 76. asy. 284.konwencjonalne 218.samogłosek 170 reduplikacja składniowa 29. 190. 290. 265 ~ negatywne 258. 277.32.198. 299 przewidywalność zmiany językowej zob. 20. 280. język R radialna sieć 53-54. uniwersalia zob. 293. spójność zob. 299. 91. niedookreślenie relacyjna. 336. asymilacja zob.interpersonalne 259. scena-f riusz prototypowy przechodni. derywat prototypowe.

48 semiotyczny.158-159.141. 186.podstawowe 157. 336. 113. 268. 153.„przekazywanie" 116. 118. 223. tryb2ob. 141. 120. 111. 124. nieostrość 359 rozpowszechnienie się zmiany zob. 326 . 317 scenariusz prototypowy 186 schemat 95. 200 satelita 259. 264 satemowe języki 279. 76. 288. tekst rodzaj 104 rodzina językowa 2ob. 132. 32. redukcja 170 Sapira-Whorfa. 314. 132. 270. maksyma reprezentacja tekstu zob.124. 283. 57. 334. 328. konstrukcja składniowa składniowa. 299. 290. 132. 281.288. rola zob. tryb rozmyty zbiór zob.112.zdarzenia zob.„doznawanie" 116. 95. 124-125. 264 360 Indeks rzeczowy semantyczna.141 ~ „wydarzenie" 116.kulturowy 193-197. trójkąt se-miotyczny sieć radialna 53-54. 168. 132. 125. 326 składniowa. 340 signifiant 49 signifie 49 składnia (syntaksa) 75. zdarzenie . hipoteza 178-179. 338 rozbudowa leksykalna 185. 198. 254. 144 .268. 289. 70.„źródło-śceżka-cel" 122-124. 144. 120-121. 336 .zob. 64. 290. zmiana rozszerzenie 55—56.141. 141 . przezroczystość zob.170. 329. 157-161. 122. 322. 125. 70. 71. rola semantyczna semazjologia 46. grupa zob. 141. 323. 94. 123. 335 rozziew 168 S samogłoski 147. trójkąt zob. 287. 132.„przemieszczanie" 116. konfiguracja 335-336. 132.„działanie" 116.107. 48-59.87.„bycie" 116-117. 75 semiotyka/semiotyczny 15. 286. 143. 94. 260-263. 300. 300. zdanie . 72. 285. 122-124. 65.zdaniowy zob. 283. 305 słowo zob. 175. 125. konstrukcja zob. redu-plikacja składniowa skrótowiec 100-101. 302. 41. 292. 259. 125.171. 202. 125. 171 . 119.330 . 165.120. 300. 72. 141 . 17.141 segmentacja 253. 87.wtórne 159 ~. 108 skrypt 249-250 . 70. 114. reduplikacja zob. 75. 65. 63. 154.199. 63. 124.105-106.299.169. 86.pierwotne 158 . 119. 67. 280. 200. 117-118. 123. 293. przezroczystość semantyczna semantyczna. język rola semantyczna 115 ~. 186 ~ „posiadanie" 116. 284. 47. 198. 121. 250. grupa składniowa. 144 . 68-69. 72. wyraz . 122. 199.201 rozkazujący. 289. 125.

283 tezaurus 47. 250.poziomu podstawowego 60-61. zmiana substrat językowy zob. 282.. zagrożenie utraty 233 i typ językowy 206. 292 spółgłoskowa.17. 231. 140. nazwa zob. język U ubezdźwięcznienie 153.. zmiana zob. 281 -. 165.142. 107. paradygmat szczep językowy 206. 154-156. 263 . 291. 95. 195.hierarchiczna zdania (porządek hierarchiczny) 125-129. 171. paradygmat 206. 240 struktura . język sufiks 77. 237 ~ negatywne 232-233.relacyjna 250. 172. podstawa 206. znak synonimia/synonimiczny 47. 328. 263. 254-263. odmiana standardowa strategie grzecznościowe 29. 165-166.291 ucięcie 77. 109. 264. 19. 1671 168. 84.przypuszczający 136. 281. 136. 41 • symboliczności. 230. 283. artykulacja spójność 249. donośność spirantyzacja 279. 208. 69 syntetyczna. 102. 290. 269. język szyk zdania 206. 263 -. grupa zob. znak 206. 90.139 . 259. 298 sonorność zob. 166. 263 ~ formalna (kohezja) 249-250. 266 .135. język typologia języków zob. 254-260. 237. 320. 234 twarz 229-230. lingwistyka 243. 264 spółgłoska 147.podrzędny 63. morfem słowotwórstwo 78. 171. 97-101. 93. 70 . zasada symboliczny. 103. 64. 69 ton 165. maksyma zob. morfem .107 socjolekt 268. 195. hierarchia taksonomiczna tekst 244. 80. 73. 265 . 248-249. 280.pozytywne 232-233. 229. zasada zob.132 141 środki koreferujące 253 T taksonomia hierarchiczna 206. 331 -. 232 ~ rozkazujący 135.167. 160. 99-100 udźwięcznienie 169 361 uniwersalia .oznajmujący 134. 264. 227. 92.171. odmiana zob. 141 strukturalna. 293 termin ~ nadrzędny 63. zdanie indeks rzeczowy_ Łezka 122-124. 244. 141 ~ linearna zdania (porządek linearny) 125-129. morfem zob. 173 trójkąt semiotyczny 49 tryb 103.referencyjna 250-254. 331 sufiksacja 78. morfem zob. 237. 157. maksyma sposób artykulacji zob. j sylaba 147-148. nazwa syntetyczny. podstawa słowotwórcza słowotwórczy. 140.fonetyczna 150. gatunek 256.169. 263 temat fleksyjny 90.172. 85. 168. 255. 202 słowotwórcza. 91. 264. 231. 103. 142.172. 81. 67. 200. 173 . grupa stan 116 standardowa. 302 sposobu. język superstrat językowy zob. 299. 230. 96.175 transkrypcja ~ fonemiczna (fonologiczna) 161-164. 139. 48. 95. 139. 97 swobodny. reprezentacja 245.kluczowe 186. 20. 163-164.właściwa (koherencja) 249. 233. 282 f symbol 15. 94. 240 . 237 ~.142 . 153. 70 . 70. 165.

99. 67. 305. asymilacja 206. 321. twarz uwarunkowanie kulturowe ~ w gramatyce 190. derywacjazo6. 326. grupa 206. 69 . 97. uniwersalia językowe unosowienie zob. 321. allofony fakultatywne werbalna. 236. 338 uniwersalizm językowy 176. 91. 75 ~ funkcjonalny 79. 136 wsteczna. 98. 92 wyrazotwórczy charakter 102 wyrazowiec 100. modal-ność deontyczna wolicjonalny 135. 108 wyrażenie . język W warianty fakultatywne 206. 236. derywacja właściwa. 244.wyrazów 185-189 uzupełnienie nieakomodowane 129. 106.złożony zob. orientacja wolicjonalna. 314. 38-40. 199 .uwarunkowany kulturowo zob. 41 ~ idiomatyczne (idiom) 335.191-193. 337 . złożenie wyrazistość 51-52. . 326. 263 wielofunkcyjność/wielofunkcyjny 104. 332. 77. 81. 93. 58. asymilacja uprzejmości. 60. modalność zob.implikacyjne 324-325. derywat ~ polisemiczny 46. 263 ~ o świecie 218. 236.pragmatyczne 223. 107 ~ pochodny zob. komunikacja 206. 244. 43. 338 ~ językowe 223. grupa werbalna. derywacja 206.kulturowa 218.141 używanie języka zob. 326. 6869. 70. 320-325. nazalizacja upodobnienie 206. kategoria 206. 338 .przedstawieniowe 320. 108 ~ motywujący (podstawowy) 90. zasada zob. 326. zasada grzeczności utraty twarzy. kulturowe uwarunkowanie wyrazów . 80 ~. 199 uniwersalna reguła językowa 206. rekonstrukcja zob. 130. zagrożenie zob. 236 .deiktyczne 21. 338 ~ interpersonalne 223. 245.. derywacja wygłoś 104 wymowa literowa 149 wyraz 49. komunikacja wewnętrzna. rekonstrukcja wiedza ~ kontekstowa 217. asymilacja wsteczna. 49. 61. 236. kategoria werbalna. 181. klasa 35.131. orientacjazob. 245. 236. 249.109 362 Indeks rzeczowy Indeks rzeczov 363 właściwa.

141 -. 87. 19. 49 . 26. 289 . 20. 143 . 300 .132.porządku sekwencyjnego 24-27. 81 zanik iloczasu 277 zasada . 132 . 69. 30-32. 132. 19.145 -. 18. 41.110.z czasownikiem nieprzechod-nim 130-131. 20.fonetyczna 149 . 42. 288-292. 88-89.140 ~. 224. 27-29. 302 . 268-273. struktura hierarchiczna 125-129. 41.regularności 268. 41.141 źródłowa. 236. 135. 134. 41. 127. 17. 289. 98-99 zbiór rozmyty zob. 299 ~ symboliczności 20. 107. 18. 300 -.135. 106. wywołanie 296-297. 41 zawężenie 55. 118. 337 zmiękczenie zob. 41 . 17. 253. 41. struktura linearna 125-129. 128. forma 206.112. palatalizacja znaczenie schematyczne 206. 75. domena zob. 83-89. 132. nieostrość zbliżenie 230 zdanie 111.48 związany.„cel ważniejszy niż źródło" 124. 70. forma zestawienie 87. 126. 136-140. 282. 142 ~.199. 72.kooperacji 210.ikoniczności 20. 141 -.142. 115-116.177. 41 . 288. rozpowszechnienie się 296.19. 226-233 .z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem 130-131. zmiana wzajemna zrozumiałość 308309. 65. 73. morfem2o6.z przesunięciem do innej sieci radialnej 282.143.300 .z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami 130-131. 277. 68. 109. 132 . 125. 107. 201. 18. schemat 125.dystansu (bliskości lub odległości) 24. morfem fj źródło 122-124.336. 25. 96.z czasownikiem przechodnim z jednym dopełnieniem 130-131. 122.41. 64. szyk 24.etymologiczno-morfologiczna 149 . 326 zdarzenie 111. 114. 133. 299 . 332.132. 300 . 338 wyróżnienie 252. 301. 70. 283.ikoniczny 16-17. 141. 31.w schematach 282. 233 ~ indeksowości 20-24. 292-294.141. 337 ~ językowa 267. 283 zmiana ~ fonetyczna 314.analogiczna 282.symboliczny 15. 338 złożenie 76. 40. 29-30. 141. schemat znak 15. 255.grzeczności (uprzejmości) 210.z czasownikiem niekonotują-cym uczestnika zdarzenia 130-131. 112. 281. 144. domena . 300. 140. 48 ~ indeksowy 16. 219-223. 41. 33. 237. 264 wywołanie zmiany 206. 141. 32.strukturalna 314.112. 294-298. 145. schemat 111.wewnątrz sieci radialnej 282285. 300. 142 . 86. 20. 299 -. 143. 145 . 57. 323-325. 43 ~ ilościowa 24. 256 . 16.z łącznikiem 130-131. 131. 41. 226. 132 . 299. 132. twarz zakorzenienie 62-63. 132 . 24-30. 108. 279. 19.125. 333 zero morfologiczne 98 zerowa.129133. 48 . 337 zagrożenie utraty twarzy 206. 285-288. 63.

Sejmu Śląskiego 1 40-032 Katowice-Lubelskiego Centrum Książki Krakowskie Przedmieście 53 20-076 Lublin-WSPÓŁCZESNEJ Al. Anny 6 31-008 Kraków SKARBNICA Os.pl • zawsze dostępna pełna oferta naszych książek • zakupy przez Internet w systemie OnetPortfel • autoryzacja kart kredytowych on-line • krótkie terminy realizacji zamówień Jak zamawiać książki wydawane przez UNIN/ERSITAS? • wypełniając zamówienie znajdujące się na naszej stronie: www. Taylor KATEGORYZACJA JĘZYKOWA.pl • przesyłając faks: (012) 413 91 25 • dzwoniąc między 8.com. Agnieszka Pokojska John R.00 a 16.universitas. PROTOTYPY W TEORII JĘZYKOZNAWCZEJ tłum. Anna Skucińska Justyna Winiarska OPERATORY METATEKSTOWE W DIALOGU TELEWIZYJNYM KSIĘGARNIA INTERNETOWA • www.com. Centrum C bl 1 WiślnaS 31-007 Kraków ZNAK Stawkowskal 31-014 Kraków PWN Św. Wszystkich Świętych 7 31 -004 KrakówLIBER Bankowa 11 40-007 Katowice-ORPAN Bankowa 11 40-007 Katowice-LIBELLA Pl.C.C. Racławickie 22 20-037 Lublin-EZOP-2 Krakowskie Przedmieście 62 20-076 Lublin-PWN Więckowskiego 13 90-721 Łódż-OMEGA Rynek 19 .universitas. Żmujdzka 6b ' i i% ?{ "7 T2 <? ? ZAPRASZAMY DO KSIĘGARNI LECTURA Lubelska 30 22-109 Chełm'PWN Korzenna 33/35 80-851 Gdańsk-MENTOR Nowy Świat 28/30 62-800 Kalisz-Głównej Księgarni Naukowe) S. Rynek Główny 17 31-008 Kraków AKADEMICKIE J Św. Elżbieta Tabakowska W PRZYGOTOWANIU: Renata Przybylska POLISEMIA PRZYIMKÓW POLSKICH W ŚWIETLE SEMANTYKI KOGNITYWNEJ Elżbieta Tabakowska JĘZYKOZNAWSTWO KOGNITYWNE A POETYKA PRZEKŁADU ttum. ul.00: (012) 413 • składając zamówienie pocztą: KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA: 31-426 Kraków. Tomasza 30 31-027 Kraków Antykwariatu BIBLIOFIL Szpitalna 19 31-024 Kraków POD GLOBUSEM Długa! 31-147 Kraków LOGOS Franciszkańska 1 31-004 Kraków Wydawnictwa Zielona Sowa Pl.pl • wysyłając zamówienie pod adresem: box@universitas.POLECAMY TAKŻE: Brygida Rudzka-Ostyn Z ROZWAŻAŃ NAD KATEGORIĄ PRZYPADKA tturm.com. Podwale6 31-118 Kraków HETMAŃSKIEJ S.

30-382 Kraków. Żmujdzka6B 31-426 Kraków tel. ul.A.com.41-015 Opole-SPOTKANI A Słowackiego 11 35-060 Rzeszów JEDYNKA Marcinkowskiego 21 61-745 Poznań-Fundacji UAM Księgarni Uniwersyteckiej Zwierzyniecka 7 60-813 Poznań-Poznańskiej Księgarni Naukowej KAPITALKA Mielżyńskiego 27/29 61-725 Poznań. Kobierzyńska 93/85.pl DYSTRYBUCJA TAiWPN UNIVERSITAS KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA ul.(012)4139136 fax (012) 413 91 25 e-mail:box@universitas.universitas. 266-20-1 ZAPRASZAMY DO NASZEJ KSIĘGARNI INTERNETOWEJ www. tel. Al.com.pl Drukarnia Wydawnictw Naukowych S. Żwirki 2 . Bolesława Prusa. Łódź.universitas. Sobieskiego 3 33-100 Tarnów STUDENCKA Fosa Staromiejska 3 87-100Toruń-UMK Reja25 87-100Toruń-Gtównej Księgarni Naukowej im. Krakowskie Przedmieście 7 00-068 WarszawaNAUKOWEJ Kuźnicza 30/33 50-140 Wrocław PWN Kuźnicza 56 50-140 Wrocław SFERA Szczytnicka 50/52 50-028 Wroclaw POD ARKADAMI Świdnicka 49 50-028 Wrocław POD PATRONATEM Rynek 6 50-106 Wrocław Nasza strona internetowa www.pl Skład komputerowy: „QUAD". Niepodległości 4 61-712 Poznań-UNIWERSYTECKIEJ Kościuszki 1 69-100 Slubice-EUREKA Długa 1 58-100 Świdnica-OŚWIATOWA Pl. ul.com.