Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa REDAKCJA Elżbieta Tabakowska Kraków Tytuł oryginału Cognitive.

Exploration of Language and Linguistics EuroPillProject (Socrates for Youth, Montoyerstraat 70, B-1040 Brussels, Contract no. 34969) Książka dotowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej © Copyright for the Polish edition by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYERSITAS, Kraków 2001 © Copyright for the Polish translation by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYVERSITAS, Kraków 2001 ISBN 83-7052-635-7 TAiWPN UNIYERSITAS Projekt okładki Ewa Gray SPIS TREŚCI 1 Przedmowa .............................. 11 : Rozdział 1: Kognitywne podstawy języka: język i myśl .... 15 1.1. Wprowadzenie: systemy znaków ................ 16 1.2. Zasady strukturyzacji w języku ................. 20 1.2.1. Zasada indeksowości w języku ............. 20 1.2.2. Zasada ikoniczności w języku . ............. 24 1.2.3. Zasada symboliczności w języku ............ 30 1.3. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe ........... 32 1.3.1. Kategorie pojęciowe ................... 32 1.3.2. Kategorie leksykalne .................. 36 1.3.3. Kategorie gramatyczne ................. 38 1.4. Podsumowanie .......................... 40 1.5. Zalecana lektura ......................... 42 1.6. Ćwiczenia i zadania ....................... 42 Rozdział 2: Co zawierają słowa: leksykołogia .......... 45 2.1. Wprowadzenie: słowa, znaczenia i pojęcia ........... 45 2.2. Od słów do znaczeń: semazjologia ............... 48 2.2.1. Wyrazistość: prototypowe znaczenia słów i prototypowe desygnaty ...................... 51 2.2.2. Relacje między znaczeniami wyrazów: sieci radialne . 53 2.2.3. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów . 57 2.3. Od pojęć do słów: onomazjologia ................ 59 2.3.1. Wyrazistość w obrębie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego ........ 60 2.3.2. Połączenia w obrębie domen pojęciowych ....... 63 2.3.2.1. Taksonomie hierarchiczne .......... 63 2.3.2.2. Metafora i metonimia ............. 64 2.3.3. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczne ......................... 66 2.4. Wnioski: współzależności między semazjologia i onomazjologia 68 2.5. Podsumowanie .......................... 69 2.6. Zalecana lektura . . 2.7. ćwiczenia i zadania

Rozdział 3: Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia . . . 3.1. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej ...... 3.1.1. Morfemy główne i afiksy ............... 3.1.2. Słowotwórstwo a nadawanie nazw .......... 3.2. Kompozycja .......................... 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych ............ 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych . . . 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy 3.3. Derywacja ........................... 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne ..... 3.3.2. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja ...... 3.3.3. Znaczenie i produktywność afiksów ......... 3.3.4. Rodzaje afiksów .................... 3.4. Różnorodność procesów słowotwórczych ........... 3.5. Fleksja ............................. 3.6. Wnioski: morfologia, leksykologia i składnia ......... 3.7. Podsumowanie ......................... 3.8. Zalecana lektura ........................ 3.9. Ćwiczenia i zadania ...................... Rozdział 4: Łączenie treści informacyjnych: składnia .... 4.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka ............ 4.2. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników . . . 4.2.1. Schemat „bycie" .................... 4.2.2. Schemat „wydarzenie" ................ 4.2.3. Schemat „działanie" .................. 4.2.4. Schemat „doznawanie" ................ 4.2.5. Schemat „posiadanie" ................. 4.2.6. Schemat „przemieszczanie" .............. 4.2.7. Schemat „przekazywanie" .............. 4.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania .......... 4.3.1. Hierarchiczny porządek składników zdania ..... 4.3.2. Podstawowe schematy zdaniowe ........... 4.4. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . 4.4.1. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie, pytanie, rozkazywanie ........................ 4.4.2. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: mo-dalność .......................... 4.4.3. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego . 4.4.4. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany .... 4.4.5. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany ....... 4.4.6. Kotwiczenie zdarzeń: synteza ............. Podsumowanie .......................... Zalecana lektura ......................... Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 5: Dźwięki języka: fonetyka i fonologia ........ Wprowadzenie: fonetyka i fonologia .............. 5.1.1. Pisownia a wymowa ................... 5.1.2. Symbole fonetyczne ................... Jak powstają dźwięki mowy ................... 5.2.1. Fonacja ..........................

5.2.2. Artykulacja ....................... Spółgłoski ............................ 5.3.1. Miejsca artykulacji ................... 5.3.2. Sposób artykulacji .................... 5.3.3. Artykulacje dodatkowe ................. Samogłoski ............................ 5.4.1. Samogłoski podstawowe ................ 5.4.2. Samogłoski polskie ................... 5.4.3. Dyftongi języka polskiego ................ Fonemy i allofony; transkrypcja fonemiczna .......... 5.5.1. Definicje ......................... 5.5.2. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna 5.5.3. Zasady transkrypcji ................... Większe jednostki fonologiczne ................. 5.6.1. Sylaba .......................... 5.6.2. Akcent, ton, intonacja .................. Dźwięki w kontekście ...................... 5.7.1. Epenteza ......................... 5.7.2. Elizja ........................... 5.7.3. Asymilacja ...... 5.7.4. Redukcja samogłosek 5.7.5. Procesy złożone . . . Podsumowanie ........ Zalecana lektura ....... 5.10. Ćwiczenia i zadania Rozdział 6: Język, kultura i znaczenie: semantyka międzykul-turowa ..................-.••••••••••••• 6.1. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm . .... 6.1.1. Relatywizm językowy i kulturowy ........... 6.1.2. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych......... 6.2. Wyrazy uwarunkowane kulturowo ............... 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce ........... 6.4. Skrypty kulturowe ........................ 6.5. Wnioski: język, kultura i myśl ................. 6.6. Podsumowanie ...................••••••• 6.7. Zalecana lektura ......................... 6.8. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 7: Działanie za pomocą słów: pragmatyka ...... 7.1. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? ............. 7.1.1. Intencja komunikacyjna i akty mowy ......... 7.1.2. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy ......... 7.2. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności ...... 7.2.1. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy ..... 7.2.2. Warunki fortunności .................. 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji......... 7.3.1. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.3.2. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne ..... 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.4. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności .........

7.4.1. Różnica pomiędzy pytaniami, które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy 7.4.2. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy ....... 7.5. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy ....................... 7.6. Podsumowanie . . . 7.7. Zalecana lektura . . 7.8. Ćwiczenia i zadania Rozdział 8: Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu .... 8.1. Wprowadzenie: komunikacja, tekst i lingwistyka tekstu . . . 8.2. Funkcja przedstawieniowa tekstu ............... 8.3. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 8.4. Spójność referencyjna ...................... 8.5. Spójność relacyjna ........................ 8.6. Przegląd relacji koherencji ................... 8.7. Podsumowanie .......................... 8.8. Zalecana lektura ......................... 8.9. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 9: Język w czasie: językoznawstwo historyczne . 9.1. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Metody stosowane w językoznawstwie historycznym . . , Typologia zmian językowych ............... 9.3.1. Zmiany wewnątrz sieci radialnej .......... 9.3.2. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej , 9.33. Zmiany w schematach ............... 9.3.4. Zmiana analogiczna ................. Przyczyny i przewidywalność zmiany ........... Podsumowanie ....................... Zalecana lektura ....................... Ćwiczenia i zadania ..................... 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. Rozdział 10: Porównywanie języków: socjologia języka, typologia języków i językoznawstwo kontrastywne . . . . . 10.1. Wprowadzenie: porównywanie języków ............ 10.1.1. Jaki jest cel porównywania języków? ......... 10.1.2. Określenie liczby języków ................ 10.1.3. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty ......................... 10.1.4. Socjologiczny status języków .............. 10.2. Typologia języków ........................ 10.2.1. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii . 10.2.2. Uniwersalia językowe jako podstawa typologii .... 320 10.3. Językoznawstwo kontrastywne .........•••••••• 325 10.3.1. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze . . 326 10.3.2. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego 330 10.3.3. Kontrastowanie fraz werbalnych ............ 333 10.4. Podsumowanie ..............-...-••••••• 33^ 10.5. Zalecana lektura .................•••••••• 338

Belgia) Soffritti. Niemcy) 12 przedmowa 13 Serniclaes. Belgia) Goddard. holenderska. Willy (Bruksela. Hiszpania) Yerspoor. Australia) Grondelaers. a także z je-j go trafnych intuicji i zamiłowania do porządku. Australia) Winters. Dirk (Leuven... Niniejsza książka przyjmuje przede wszystkim taką właśnie perspektywę: pokażemy w niej. na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania.. .... program nie tylko wspiera wymiany studentów między uczelniami Europy.6. Stefan (Leuven. Takie podejście znane jest w językoznawstwie jako podejście kognitywne. Ignacio (Saragossa. włoska. Wersja oryginalna (angielska) oraz kolejne wersje językowe (francuska. Wydawcy tomu poddali poszczególne partie] tekstu dalszym przeróbkom . Ćwiczenia i zadania . Belgia) Pórings. Indeks rzeczowy przedmowa Język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli. na których pracują: De Caluwe.. ... Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom. Belgia) Dirven.10. Książka powstała w ramach sponsorowanego przez Unię Europejską projektu EUROPILL. 111. Wilbert (Tilburg. Każdy z rozdziałów został na-1 pisany przez jednego lub dwóch autorów.. Margaret (Carbondale. Giinter (Hamburg. Renę (Duisburg. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi. niniejsza książka jest owocem intensywnej.. grecka. a następnie ponownie opracowane przez oryginalnych autorów (których nazwiska umieszczo-l no na pierwszym miejscu). procesy abstrakcji i rozumowania. Anna (Cranberra. We j wszystkich stadiach pracy nad książką korzystano obficie z bogatych] doświadczeń pedagogicznych profesora Giintera Raddena. Poszczególne rozdziały] zostały napisane przez następujących autorów: . Johan (Gandawa.•••••••• Bibliografia . niemiecka. John (Otago.. Niemcy) Geeraertes. w jaki sposób język służy wyrażaniu myśli. Nowa Zelandia) Vazquez-Orta. ale także stwarza warunki dla dalszego rozwoju takich wymian. Poniżej podano w porządku alfabetycznym ich nazwiska i uniwersytety. Dwie pierwsze wersje zostały J drobiazgowo przedyskutowane przez cały zespół. USA) Jak widać z tej listy.] zbiorowej. a obecnie polska) powstały przy wydatnej pomocy Biura Programu SOCRATES przy Unii Europejskiej. Marjolijn (Groningen. Marcello (Bolonia. międzynarodowej współpracy. Holandia) Wierzbicka. Włochy) Spooren.. Autorzy niniejszej książki reprezentują wiele języków i wiele kultur. Holandia) Taylor.. którego celem było przygotowanie podręcznika umożliwiającego uniformizację kursów uniwersyteckich w krajach Unii Europejskiej. Cliff (Metz. Niemcy) Radden. Ralf (Giessen. emocje.w mniejszym lub większym stopniu -l starając się utrzymać jednolity styl i spójność treściową całości. Zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka. hiszpańska..

dodatkowo wyróżniając w nich tłustym drukiem omawiane fragmenty . V .. Rysunki wykonał Łukasz Tabakowski. Analizowaniem znaków zajmuje się semiotyka. Renę Dirven| i Marjolijn Yerspoor (Grzegorz Szpila) Rozdział 3: Johan De Caluwe.zgodnie z przyjętą konwencją-gwiazdką: * ~ zdania o wątpliwym statusie semantyczno-gramatycznym oznaczono pytajnikiem transkrypcję fonemiczną ujęto w nawiasy ukośne: /. a sam projekt .podmiot. Jak wszystkie takie syste| my> Język posługuje się znakami.spółgłoska. którzy nie szczędzili czasu i trudu. gdyby nie ofiarna praca Ulrike Kauzner (Bolonia) i Ralfa Póringsa (Giessen). Renę Dirven (Jerzy Krzyszpień) Rozdział 10: Marcello Soffritti.terminy naukowe zostały w tekście wyróżnione tłustym drukiem. Willy Serniclaes (Janina Ozga) Rozdział 6: Cliff Goddard i Anna Wierzbicka (Władysław Chłopicki)| Rozdział 7: Ignacio Vazquez-Orta. pragniemy w tym miejscu wyrazić nasze serdeczne podziękowania.Rozdział 1: Renę Dirven i Giinter Radden (Elżbieta Tabakowska)! Rozdział 2: Dirk Geeraerts. Giinter Radden j (EwaWillim) Rozdział 5: John Taylor. C . Renę Dirven (Marta Dąbrowska) W nawiasach podano nazwiska autorów polskich wersji poszczę-1 gólnych rozdziałów: zespołu pracowników Instytutu Filologii Angiel-j skiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.zdania uznane za niepoprawne lub niegramatyczne oznaczono gwiazdką: * . ! Rozdział l Kognitywne podstawy języka: język i myśl Niniejszy rozdział zawiera wstępne wiadomości o niektórych pod: stawowych aspektach języka i wiedzy o języku. która bada werbalne i niewerbalne systemy komunikacji używane przez istoty ludzkie. współpracując przy realizacji kolejnych etapów projektu. zgodnie z przyjętą konwencją.znaczenia obcojęzycznych słów oraz treść przytaczanych pojęć podano w cudzysłowach . Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor | (EwaWillim) Rozdział 4: Marjolijn Yerspoor. którzy pełnili funkcje koordynatorów podczas pracy nad oryginalną wersją książki.obce wyrazy i zwroty przytaczane w tekście. podobnie jak cytowane przykłady. wyróżniono kursywą. Całość sprawdziła pod względem merytorycznym i ujednoliciła od strony stylistycznej dr Justyna Winiarska z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Najpierw przyjrzymy się językowi jako systemowi komunikacji. Marjolijn Yerpoor (Jerzy Świątek) Rozdział 8: Wilbert Spooren (Andrzej Pawelec) Rozdział 9: Margaret Winters. których praca często] wykraczała daleko poza obowiązki tłumacza. . Wprowadzili oni do tekstu wiele nowych przykładów i ćwiczeń.zgodnie z zamierzeniami jego twórców . Ralf Póringsfj Wilbert Spooren./ transkrypcję fonetyczną ujęto w nawiasy kwadratowe: [ ] ~ w tekście książki używa się następujących skrótów: P .. Wersja polska nie mogłaby powstać. przedmiotem jej badań są także systemy komunikacji w świecie zwierząt. Stefan Grondelaers.orzeczenie. W ten sposób liczba autorów książki wzrosła.samogłoska. Renę Dirven. D dopełnienie. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor (redaktorzy wersji angielskiej) Elżbieta Tabakowska (redaktor wersji polskiej) Lista symboli i konwencji: . O . Wszystkim. pisane są WERSALIKAMI . .formy zrekonstruowane oznaczono .metafory pojęciowe. Renę Dirven.wzbogacił się o jeszcze jeden język i o jeszcze jedną kulturę. dostosowując je do wiedzy i potrzeb polskiego czytelnika.

podczas gdy wycierani^ nosa nie jest na ogół uważane za „znak". Znak ikoniczny jest podobny przedmiotu. traktory. wyrażamy myśli słowami. 16 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MYŚfi l Wprowadzenie: systemy znaków 17 1.1. także przedstawiane jest za pomocą znaków ikonicznych — wizerunków krowy czy jelenia. między innymi. mimo to. o tym. Tak na przykład uniesieni^ brwi jest rozumiane jako znak zdziwienia. co rozumiemy jako jej znaczenie. Jego znaczenie można przedstawić następująco: „Żeby sil dostać do Myślenic. motocykle i rowery. chociaż może nabrać takie funkcji. Ciężarówki.Semiotyka wyróżnia trzy typy znaków: indeksy. należy jechać w tym kierunku". że wykorzystuje wszystkie trzy zasady strukturyzacji. Są one odbiciem trzech odmiennych zasad strukturyzacji. zgodnie z etymologią łacińskiego w} razu index . w co wierzą co wiedzą i czują. Wprowadzenie: systemy znaków Ludzie są istotami społecznymi i pragną się nawzajem informc wać o tym. mosty. które nie tylko umożliwiają komunikację. Wspomniany powyżej gest rąk rysujących w powietrzu wizerunek kobiety lub . W najszerszym znaczeniu. Wszystkie te środki wyrazu są dla nas „znakami" czegoś. co się dzieje w ich umysłach. rysujemy dłońmi w powietrzu kształty kobiece go ciała. zakręty na drodze. jeśli zostanie zamierzone na przykład jako wyraz protest Powyższe trzy przykłady reprezentują trzy możliwe typy znaków znaki indeksowe. Ce ten można osiągnąć na różne sposoby.daje początek kategoriom językowym. ponieważ w jakimj określonym momencie przez ulicę może przebiegać tylko jedno dziec ko albo większa grupa dzieci. jakie stwarzają dla kierowcy wybiegs iace na jezdnię zwierzęta.na przykład uniesienie czy zmarszczenie brwi . które stanowią system o wiele bogatszy od systemu znaków językowych. kategorie pojęcio-we. Ale wyraz twarzjl . Dajemy wyraz naszemu zdzi| wieniu unosząc brwi. fonetyczny lub jakiś inny podlegający percepcji wij zerunek oznaczanego przedmiotu. Pojęcie zagrożenia. że powinni uważać n^ przechodzące przez drogę dzieci. Znak ikoniczny. Bardzo wiele kategorii pojęciowych . co znajduje w jego bezpośredniej bliskości. W dalszej części rozdziału przyjrzymy się cechom języka. Najbardziej oczywistym przykłal dem takiego znaku jest ustawiony na poboczu drogi drogowskaj wskazujący kierunek i nazwę najbliższej miejscowości . czyli ikona (od greckiego wyrazu eikon . Świat ten obejmuje. ścieżki rowerowe. ale także Wrzucają określony sposób pojmowania otaczającego nas świata. rządzących połączeniami formy i treści. ikony i symbole.na przykłaq Myślenice. samochody. Znak indeksowy. Na przykład znak drogowy ustawie ny w pobliżu szkoły i ostrzegający kierowców. jego ogólne znaczenie jes oczywiste. który reprezentuje. używane w nim znaki są jednak przede wszyst| kim znakami symbolicznymi. Język ludzki wyróżnia się spośród innych systemów komunikacji tym. serpentyny — wszystko to też zazwyczaj przedstawia się w postaci ikon. ikoniczne i symboliczne. czyli indeks. Obraz ten oczywiście tylko w ogólnych zarysach przedstawia rzeczywisty stan rzeczy.„palec wskazujący". Kategorie języko-We z kolei nie tylko umożliwiają nam porozumiewanie się. przedstawia dwójkę dzieci przekra czających jezdnię po pasach. co chcieliby robić i co robią w danym momencie. wskazuje na coś. ponieważ „wskazuje" na stan emocjonalny osoby: zdziwieni^ lub gniew. znak możm zdefiniować jako określoną formę.choć z pewnością nie j Wszystkie . ale także stanowią odbicie świata ludzkich pojęć. co widzą.„obraz" jest to wizualny. spadaI iace kamienie.to też znak inde ksowy. która reprezentuje „coś innego" coś.

Związek ten jest czysto konwencjonalny. sytuacje. To znaczenie przymiotnika „symboliczny" wywodzi się od pierwotnego znaczenia greckiego wyrazu symbolem: był to „znak rozpoznawczy". ^prowadzenie: systemy znaków 19 systemami znaków. itd.ludzie „zgodzili się" kojarzyć określoną formę z określonym znaczeniem. choć biologom jeszcze nie udało się tych k| munikatów rozszyfrować. który pozwalał dwojgu ludziom rozpoznać się nawzajem po długiej nieobecności.odwzorowanie za pomocą ruchu palca ciągu spiralnych schodów to oczywiście także znaki ikoniczne. nawti sama indeksowość znaków tego Języka" jest ograniczona do wymiar poziomego. Znaki indeksowe są najbardziej „prymitywne" i ma ją najbardziej ograniczony zasięg. w jakiej znajduje i źródło nektaru oraz o jego jakości. Nie ma żadnego naturalnego związku między formą wyrazu „zdziwienie" a jego znaczeniem. Na przykład pszczoły porozumiewają się mi sobą za pomocą skomplikowanych układów tanecznych. że wieloryby porozumiewają się za mocą całego systemu pieśni. Mimo to ludzie powszechnie ich używają. Co więcej. Wszystkie te systemy komunikacji składa się niemal wyłącznie ze znaków indeksowych. więź ta jest jedynie konwencjonalna. i oczywiście także o większości znaków językowych. o symbolu amerykańskiego dolara ($). informujjj w ten sposób inne pszczoły o kierunku i odległości. jeśli te połówki do siebie pasowały i dały się z powrotem połączyć w jedną całość. że . Tak więc pszczoła moź się porozumieć z inną pszczołą co do źródła nektaru znajdującego w pobliżu. Sam| produkty są najczęściej zbyt prozaiczne. ponieważ są ograniczone do „tui i „teraz". Zwierzęt^i także posługują się bardzo złożonymi 18 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l . czyli symbol. o niemal wszystkich flagach państwowych.na mocy powszechnego porozumienia . małpy używają systemu złożonej z dziewięciu rodzajów okrzyków. a także niektóre inne system] znaków i inne obszary komunikacji . używany między dwojgiem znajomych lub przyjaciół .na przykład przełamany na dwie połówki pierścień. znak symboliczny. odległość między rozmówcami. w jakiej odległości znajduje się źródło zagrożenia i jak duże je niebezpieczeństwo.podobnie jak i°rma wyrazu i jego znaczenie. ale semiotyka zajmuje się także innymi for-mami zachowań komunikacyjnych ludzi i innych stworzeń: bada gesty. nie opiera się na naturalnym związku między formą a reprezentowanym obiektem. pszczoły znajdujące się u stóp Krzywej Wieży nie potrafiły poinfoij mować koleżanek o obecności miodu. w których zwierzę szczerzy zęby. Wiadomo. Dyscypliną naukową zajmującą się badaniem systemów wszelkich typów znaków jest semiotyka (od greckiego wyrazu semeioticos ~ "dotyczący znaku"). składa się z nic język ciała. język znaków drogowych. Termin „symboliczny" w takim sensie. natomiast nie potrafi wyrazić swojego przekonania.na przykład reklama. Język ludzki jest oczywiście najbardziej złożo-nym z takich systemów. u jego podstaw nie tkwi żaden naturalny związek między formą i znaczeniem „ustąp pierwszeństwa". stroje. Przykładem takiego symbolu jest znak drogowy przedstawia| jacy odwrócony „do góry nogami" trójkąt. Przeprowadzony w Pizie eksperyment wykazał. aby . w jakim się go używa w językoznawstwie oznacza. Dwie połówki pierścienia są nierozłączne . że źródło może się kiedyś w przyszłości okazać obfitsze. To samo można powiedzieć o emblematach wojskowych. który umieszczono na szczycik Wszystkie trzy typy znaków są zróżnicowane pod względem st pnia abstrakcji. za pomocą których potrafią przekazj wać sobie informację o niebezpieczeństwie: informują inne małj o tym. W odróżnieniu od znaków indeksowych i ikonicznych.

1. Tabela 1.symbolem mądrości. ponieważ stosunek między wyrazami i znaczeniami wyra zów nie jest oparty na przyległości lub podobieństwie (może z wyjąt kiem słów naśladujących odgłosy wydawane przez zwierzęta). Związki leżące u podstaw trzech typów znaków Indeksy Ikony Symbole powiązanie powiązanie powiązanie formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem oparte na przyległości oparte na podobieństwie oparte na konwencji Znaki indeksowe są odbiciem bardziej ogólnej zasady. Obraz może być dośf podobny do obiektu . jakie narzucają mu zasady przyległości i podobieństwa.w sensie dosłownym lub w przenośni . ponieważ aby je zrozumie trzeba rozpoznać określone podobieństwo. ludzie chcą także mówić l o rzeczach bardziej abstrakcyjnych . o swojej nadziei na światowy pokój. który je wykonał. Obserwator musi sobil uświadomić ikoniczny związek podobieństwa. Te trzy zasady zasadj indeksowości. ustawiając na polach strachy wróble. itd. w myśl kto20 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l MYJB j 2 7asady^trukturyzacji w języku 21 rej wizerunek obiektu może zastąpić sam obiekt. które opierają się głównie na konwencjonalnych połączeniach gestów i znaczeń. Trzy typy znaków przedstawiono w tabeli l. Znaki symboliczne są wyłączną domeną istot ludzkich. która ukazuje także ogólne zasady łączenia ze sobą form i znaczeń.mogą się nawzajem zastępować. Potrzeby l komunikacyjne ludzi wykraczają poza konieczność wskazywania na l rzedmioty czy tworzenia ich wizerunków. Natomiaijj znaki symboliczne pozwalają umysłowi człowieka wyjść poza ograr czenia. \ec\ na konwencji. Ludzie nie-słyszący wypracowali na własne potrzeby systemy języków migo-| wych. o czym myślą. istnieją trzy typy znaków: indeksowej ikoniczne i symboliczne. Tak na przykład ludzie mają silną tendencję do kojarzenia dzieła sztuki z artystą. Język ma niemal w całości charakter symj boliczny.2. To zaś można osiągnąć jedynie za pomocą symboli. Na przykła papierosy Marlboro kojarzone są na zasadzie związku indeksowegjj z pełnym przygód życiem amerykańskiego kowboja. Znaki ikoniczne są odbiciem ogólniejszej zasady. Ale w złożonym . ki nim umysł może ustanawiać związki symboliczne między dowoln| formą i dowolnym znaczeniem. Zasady strukturyzacji w języku Jak już powiedzieliśmy. które ludzie na całym świecie stworzyli na potrzeby komunikowania innym ludziom tego wszystkiego. Formą najbardziej uniwersalną jest język mówiony. na pewnym etapie rozwoju cywilizacyjnego i intelektualnego pojawia się pisana forma języka. Najbardziej złożonym systemem znaków symbolicznych jest język naturalny we wszystkich swoich formach. a sowa .o przeszłych i przyszłych wyda-1 rzeniach. Znaki ikoniczne są bardziej złożone.przyciągnąć konsumer tów .leżą u podstaw str kturyzacji języka. ikoniczności i symboliczności . które ptaki biorą za swoich prawdziwych wrogów. Rolnicy od stule| wprowadzają tę zasadę w życie. które są od nich znacznie oddalone. I wobec tego róża może się stać sj bólem miłości.tak jak to się dzieje w przypadku wizerunkowi świętych postaci będących przedmiotem kultu w religii prawosła\ nej . w myśl której obiekty przylegające do siebie .muszą się kojarzyć z czymś bardziej atrakcyjnym. i wobec tego możemy powiedzieć: Chciałbym obejrzeć Malczew-skiego. którą zajmiemy się w następnym podrozdziale. o obiektach.ale może też być dość abstrakcyjny -jak na przykład schems tyczne sylwetki mężczyzn i kobiet na drzwiach toalety albo sylwett samochodów czy samolotów przedstawione na znakach drogowych Ikony nie występują prawdopodobnie w świecie zwierząt.

ja" (ego). że one semantycznie przezroczyste. Jeśli powiem Nasz sąsiad jest tu teraz. Mówiąc. w jaki używamyjęzyka. o czasie. zmienia się taki jego orientacja deiktyczna: rower jest teraz przed drzewem. Wszyscy się tu spotykamy!. Kiedy o czymś mówimy. tam. on czy my — nazywamy wyrażeniami deiktycznymi. O miejscu. drzewa. wybrane niej gdyś w sposób arbitralny formy wyrazów (symbole) można ze sobg zestawiać. jak w zdaniu Wtedy będą mieli dzieci. używając terminologii językoznawczej powiemy. Zasada indeksowości w języku Dzięki zasadzie indeksowości posiadamy umiejętność „wskazyl wania" obiektów. Drzewa różnią się od wytworów ludzkich rąk . a nie gigantyczna budowla. jak i do przyszłości.2.takiii jak budynki czy samochody — które ze względu na swój charakt mają właściwy dla siebie i . kiedy mówią: Zbliżamy się do Wawelu. nz wszystko co nas otacza patrzymy z własnego punktu widzenia. 1. główne WeJście na zamek mają państwo po lewej stronie. wtedy. Wyrażenia deiktyczne (od greckiego wyrazu deiktikos. Takie wyrazy jak tu.do czasu. Ale patrząc na świat. nasza pozycj^ w przestrzeni i czasie służy jako punkt odniesienia. Robią to regularnie na przykład prze-wodnicy wycieczek. podobnie jak zaimki osobowe —ja. jak na przykład w zdaniu Ten dom jest przede mną. „wskazujący") odnoszą komunikat do mówiącego . względem któi go sytuujemy w czasie i w przestrzeni inne przedmioty. przyjść i odejść. który nazywamy j^ zykiem. co pokj żuje rys. Wielka manifestacja jutro o dziesiątej. O miejscach innych od tych. których znaczenie jest wyraźni^ dostrzegalne. mówimy „wtedy". jutro. które narzuca światu swoją własną perspektywę. tworząc nowe wyrazy. na przykład. Ego jest także „centrum deiktycznym" pozwalającym zlokalizować obiekty w przestrzeni. jakie opisują. Ponadto. a nie z pozycji słuchacza. Podobnie o czasie innym niż ten. dziś. egocentryczny sposób widzenia świata znajduje odbicie także w sj sobie. W ten sposób bywają lokalizowane nawet przedmioty znacznie przewyższające ego rozmiarami. Istnieją na przykład takie słowa. których wyłączną funt cją jest „wskazywanie". a następnie sytuuje rower za drzewem. mówimy „tam" lub —jeśli są znacznie oddalone od nas — na przykład „hen". Niektóre typy zdań wykazują ikoniczne „po dobieństwo" do stanów rzeczy. ten ktoś kreśli wyimaginowaną linię prowadzącą od niego do 22 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MY. jak w zdaniu Wtedy się pobrali. autor wypowiedzi udaje. w którym się znajdujemy. Ib. które znajdują się w polu naszego zainteresowania] A ponieważ uważamy siebie samych za centrum wszechświata. jest stałym punktem od-niesienia w świecie. Ego służy także jako punkt odniesienia przy sytuowaniu jednych Przedmiotów względem innych. Interpretacja wyrażeń deiktycznych zależy od sytuacji. w którym się znajdujemy mówimy „tu". Bez znajomości kontekstu sytuacyjnego apel o przyłączenie się do manifestacji wypisany na ulotce znalezionej w pociągu. a „teraz" . mówiący może także przy-J3c perspektywę słuchacza. ten. mój słuchacz będzie wiedział. teraz. możemy także dostrzec działanie zasad ikoniczności i sym| boliczności. w którym formułuję ten komunikat. w którym się znajdujmy mówimy „teraz". ty. Kiedy ktoś mówi: Rower jest za drzeern. w której zostały użyte.1. co może się odnosić zarówno do przeszłości. ilustruje to rys. w którym : właśnie się znajduję. że to on. tamten. znaczy naprawdę niewiele. Pozostanie to prawdą nawet w przypadku międzymiastowej czy międzypaństwowej rozmowy telefonicznej: w dalszym ciągu będzie mowa o miejscu i czasie określanym z pozycji mówiącego. w których się znajdujemy. że Pałac Kultury znajduje się dokładnie przede mną.systemie symboli. li Kiedy mówiący przechodzi na drugą stronę ulicy. że „tu" odnosi się do miejsca.

Ten normalny sposób mówienia o zdarzeniach i stanach ilustrują następujące przykłady. rower przed samochodem Bez względu na to. angielskie hę i she w opozycji do it). żeby mu dolać trochę mleka do kawy. Tylko jeśli chcemy szczególnie podkreślić wagę jakiegoś przedmiotu. Na innych obszarach gramatyki także przyznaje się istotom ludzkim szczególnie uprzywilejowaną pozycję. osobne aimki pytajne dla osób i rzeczy (np. które do nich należą. Jeśli w jakimś zdarzeniu bierze udział istota ludzka. 1. d. Zasady s trukturyzacji w języku 23 sam sposób mówimy o swoich koszulach. podot nie jest z lewą i prawą stroną samochodu oraz z jego tyłem. jako podmiot zdania. Orientacja deiktyczna (a. Na poziomie bardziej ogólnym przenosimy własną egocentryczną orientację na istotę ludzką jako taką. przedmiotami. krzesłach. Rys. Tak więc nauczyciel. którą przyznajemy obiektom będącym wy-j tworami naszych rąk . i dokładnie w tal lt2. itd. natomiast ponieważ nie wydaje się prawdopodobne. Zgubiłem soczewki kontaktowe. rower za samochodem d. gdzie znajduje się przód kierowcy.takim jak na przykład samochód -jest sweg rodzaju rozszerzeniem sposobu pojmowania naszego własnego i samochód ma „przód" tam. prawej i lewej strony.dający się łatwo wyróżnić „przód" i „ty Wobec tego położenie roweru względem. Psychiczna bliskość. ich myślami. rower przed drzewem c. ich przeżyciami. ów przedmiot zostaje wyniesiony do rangi podmiotu zdania. b. j Antropocentryczna perspektywa wobec świata wynika z faktu. że jesteśmy najbardziej zainteresowani istotami ludzkimi podobnymi do nas samych: ich działaniami.ludzie zawsze zajmujemy we wszelkich opisach zdarzeń pozycję uprzywilejowaną. czy posiałem jest istota ludzka (np. samochodu i ulega zmianie wraz ze zmianą perspektywy mówiącego . im właściwych. poniewe myślimy o tej właśnie części samochodu jako o jego „tyle". Nasz^ ciało ma przód i tył. na przykład. każe nam przyjmować perspektywę antropocentryczną (od greckiego wyrazu anthropos . Ic. b) i właściwa (c. który pragnie stworzyć dystans między sobą a swoimi uczniami. My .„człowiek"). samochodach. ruchami ich ciała. raczej nie powiemy: Te zadania zostały przeze mnie rozwiązane. góry i dołu. angielskie the man's coat . aby ktoś chciał stwarzać dystans w stosunku do samego siebie. to najczęściej ona właśnie będzie wymieniona na pierwszym miejscu. polskie kto i co) czy różne sposo-y Wyrażania stosunku posiadania. gdzie stanie mówiący w przypadku przedsta| wionym na rys. d) a. Ona naprawdę zna ten wiersz na pamięć. powie: Na jutro te zadania mają być rozwiązane. Orientacja właściwa. domach i innych przedmiotach: przyznajemy im prawo do posiada-|nja własnych. górę i dół. rower zawsze będzie za samochodem. „bezpłciowy". Wiele języków ma osobne zaimki odnoszące się do istot płci żeńskiej i męskiej oraz trzeci za-lmek. przodów i tyłów. Ic. rower za drzewem b. w zależności od tego. Marek życzy sobie.„płaszcz . c.ilustrują| rys. w których wyrazy określające istoty ludzkie pełnią funkcje podmiotów: (1) a. który jest zarezerwowany dla pozostałych przedmiotów odniesienia (np. prawą i lewą stronę. jaką odczuwamy wobec innych ludzi.

Dom został splądrowany (= Ktoś splądrował dom) b. Edyta urodziła dziecko i wyszła za mąż. wcześniej czy później. Zmieniaj liniowy porządek zdań składowych w przykładzie (3)a. obejrzyj. Kelner podał nam zimną zupę. Na przykład dwa podane poniżej zdania składają się z tych samych wyrazów. natomiast wydaje się mnie poprawna w zdaniu (2)b (co zostało zaznaczone za pomocą pytajnik i całkowicie niepoprawna w zdaniu (2)c (co oznaczyliśmy gwiazdką| Ocena ta wyraźnie zależy od tego. Edyta po tym jak urodziła dziecko wyszła za mąż. vici. albo też zrezygnować z ikoniczności (5) i zbudować konstrukcję.24 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l M^J Zasady struktury zacj i w języku ' ""Hf-^^^^B «-^" _—-—-——————— 25 tego pana"). Edyta wyszła za mąż i urodziła dziecko. automatycz nie otrzymujemy inny porządek zdarzeń ((3)b): (3) a.„dach tego domu". „przyszedłem. jak i elementów składowych konstrukcji jęzj kowych. Edyta wyszła za mąż zanim urodziła dziecko. dystansu lub ilo| ści. mdi. 1. na taką interpretację wskazuje pozycja przymiotnika charakteryzującego. b. Mniej oczywiste przypadki antropocentryzmu ilustrują następ| jące przykłady: (2) a. Natomiast zmieniona pozycja tego samego przymiotnika (nadal w tej samej funkcji. w odróżnieniu od funkcji gatunkującej. b. dzień i noc. Zanim Edyta urodziła dziecko. b. początek i koniec . Zasada porządku sekwencyjnego dotyczy zarówno zdarzeń ZE chodzących w czasie. W zdaniu (6)a zupa zapewne miała być zimna z założenia (chłodnik?). tak aby porządek liniowy odpowiadał porządkowi zdarzeń. (5) a. nie *the house's roof). w której brak byłoby ikonicznego związku: (4) a. zwyciężyłem". np. jaki stopień udziału w opisyws nych zdarzeniach jesteśmy skłonni przypisać istotom ludzkim. Zasada ikoniczności w języku Zasada ikoniczności pozwala nam dostrzegać podobieństwo dzy formą językową a przedmiotem. Wom został zagrzybiony (=? Ktoś zagrzybił dom) c. kiedy regułą jest właśnie pozycja po określanym rzeczowniku) sugeruje. choć w innych kor tekstach zmiana szyku jest oczywiście zupełnie możliwa. rano i wieczorem. ale przekazują różne znaczenia: (6) a. który w języku polskim normalnie pojawia się przed rzeczownikiem. czy też nie (the roofofthe house .. wyszła za mąż. że zupa dopiero zrobiła się zimna (prawdopodobnie na skutek nagannej opieszałości kelnera). woda mineralna. Zasada ikoniczności określa też porządek elementów w wyraże-niach „binarnych". Ikoniczność może się przejawiać jako jedna z trzech zasad niższe go rzędu: może dotyczyć porządku sekwencyjnego. kup". Odwróceni| porządku pozbawiłoby takie wypowiedzi sensu. lul współczesny slogan reklamowy „Wstąp. ich rzeczy-isty porządek odzwierciedla dopiero liniowy układ obu zdań składowych. Kelner podał nam zupę zimną.na przykład „zanim" lub „po tym jak" to moglibyśmy całe zdarzenie przedstawić albo w sposób ikoniczny (4). *Dom został zawalony (ale: Dom się zawalił) Powyższe trzy zdania wykazują wyraźną gradację pod względeij stopnia poprawności: strona bierna z czasownikiem dokonanym „ stał" jest całkowicie poprawna w (2)a. Sam spójnik „i" nie mówi nam nic o sekwencji zdarzeń. odzwierciedlających sekwencję czasową: \'> a.2. teraz albo nigdy. W swojej najprostszej formie.przykładem może tu być historyczne oświadczenie Juliusza C zara Veni. b. Ten typ ikoniczności pojawia się także w obrębie struktury zdania. z którym ta forma jest kojarzc na.2. zobaczyłem. Edyta urodziła dziecko po tym jak wyszła za mąż. Ale gdybyśmy zamiast spójnika „i" wybrali jakiś spójnik wyrażający relację czasową . zasada ikoniczności decydujlf na przykład o kolejności zdań składowych w obrębie zdania złożone go .

przyczyny i skutki.. dass) derAnwalt den Brief schrieb. Natomiast języki ni miecki i niderlandzki oraz języki skandynawskie wykorzystują taki że dwie inne możliwości: oprócz szyku POD w zdaniach głównyc ((8)a).2. PDO. . jaki pojawia się w następujących dwóch zdaniach: (10) a. ODP: Napisał pismo adwokat.chyba że zależy nam a szczególnych efektach komunikacyjnych. POD: The lawyer wrote the letter.mogą teoretycznie wystąp: w sześciu różnych konfiguracjach: POD. choć niektóre występują częściej niż inne: (9) a. wszystkich niemal językach świata podmiot występuje w pożyć przed dopełnieniem. b. a samo działanie poprzedza swój skutek. ale go nie wysłał). orzeczenie (O) i dopełnienie (D) . że adwokat pismo napisał. Język angielski i języki romańskie mają sztywny szyk wyrazó w zdaniu i dopuszczają tylko kombinację POD. natomiast te. d. Większość ankietowanych opowiedziało się za wcześniejszymi wyborami. c. Zasady strukturyzacji w języku 27 osiągnąć zwracając szczególną uwagę słuchacza na dane wyrażeni| Wyrażenia podane w pierwszej grupie ((7)a) odnoszą się do sekwet cji wyłącznie czasowych. występuje także szyk PDO w zdaniach podrzędnych ((8) i szyk OPD po określeniach przysłówkowych ((8)c). że elementy. Adwokat napisał pismo. Zdarzenia są najczęściej opisami działań. b. f. które pojmujemy jako od siebie oddalone. w jakiej zostały wymienione. są także odległe w sensie językowym. ale go nie wysłał). OPD: Napisał adwokat pismo. dopuszcza wszys kie możliwe układy. Język polski wykazuje jeszcze mniej ograniczeń. Wreszcie napisał adwokat pismo. OPD. Wszystkie tego typu wyrażenia mają stały szyk: z reguły nie po-lerny *nigdy albo teraz czy *koniec i początek . orzeczenia i dopełnienia. Trzy podstawowe elementy zdania . OPD: (Endlich) schrieb derAnwalt den Brief. mają tendencję do występowania obok siebie także w strukturze wyrażeń językowych. które znajdują się w pobliżu siebie w sensie pojęciowym. e. DOP: Pismo napisał adwokat (. które zamierzamy 26 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l 1. przewaga występowania podmiotu w pozycji przed dopełnieniem wjelu językach świata motywowana jest sposobem naszego postrzegania wewnętrznej struktury zdarzeń. załatw sprawę i żegnaj. DPO. .podmi( (P). bierz i jedz. . Pierwsze trzy formuły odpowiadają trzem najpowszechnii używanym wariantom szyku (uwaga: w poniższych przykładać zdania polskie są dosłownymi tłumaczeniami zdań zaczerpniętyc z innych języków): (8) a. Można w ten sposób wyjaśnić kontrast gramatyczny. Obiekt działający wyrażany jest w formie podmiotu zdania. c. nic dodać nic ująć. PDO: Adwokat pismo napisał (. Efektem istnienia zasady dystansu jest fakt. DPO: Pismo adwokat napisał (. które polegają na oddziaływaniu jednego obiektu na inny obiekt.b. którym jest zmiana stanu obiektu stanowiącego przedmiot działania. które rutynowo następują po s| bie w tej samej kolejności. Dalszych przykładów tego typu ikoniczności dostarcza szyk głó^ nych elementów zdania: podmiotu. DO i ODP. On wie. PDO: (Er weiss. Większość opowiedziała się za wcześniejszymi wyborami b. POD: Adwokat napisał pismo. a nie prokurator). podczas gdy wyrażenia należące do drugil grupy ((7)b) opisują serie zdarzeń. itp. jedz i pij.

natomiast większa odległość między obiei częściami zdania w przykładzie (13)b pozostawia pewną wątpliwe co do tego.W zdaniu (10)a rzeczownik w liczbie pojedynczej („większość") zgadza się w liczbie i rodzaju z następującym bezpośrednio po nim czasownikiem. a number ofstudents („pewna liczba stu6ntów"). Hałaśliwa grupa kręciła się koło baru. (13)a) b Romeo sent a ualentine card to his girlfriend (por. Jako ostatni przykład ikonicznego dystansu rozważmy następi jące dwa zdania: (13) a.choć mniej wyraziście i systematycznie . b. Miałem nadzieję. Kontrast jest także wyraźnie widoczny na przykład w języku angielskim. czy adresatka istotnie otrzymała przesyłkę. a w (13)bj dopełniacz.np. Mniejsza odległość między orzeczeniem i dopełnieniem w zdai-(13)a sugeruje. mo że interpretacji znaczeń nie wspomagają dodatkowo znaczei przypadków (w (13)a celownik. na co wskazują polskie odpowiedniki przykład^ (12)a-c. Romeo wysłał do swojej dziewczyny walentynkę.2. (13)b) .jest dziś w języku angiel^In normą gramatyczną. wyrażającą w języku polskim nieokre-śloność co do liczby. który teraz . Zasady strukturyzacji w języku 29 4) a Romeo sent his girlfriend a valentine card (por.ja") wywiera bezpośredni wpływ inną osobę (Mary . Natomiast w zdaniu (10)b rzeczownik „większość" znalazł się w pewnej odległości od czasownika. a lot ofpeople („wielu ludzi") . b. b. A group of noisy youngsters were hanging around the bar. * Grupa hałaśliwych młodych ludzi kręcili się wokół baru. Kazałem Marii odejść.„Marię") i wobec tego odległość między obyd\ ma czasownikami została zredukowana do minimum.pod wpływem bliskości dopełniacza liczby mnogiej „ankietowanych" -przybiera formę nieosobową. wyrażający jedynie niesprecyzowany „punkt odniesii nią"): 1. Zachęcałem Marię do odejścia. ^asada dystansu wyjaśnia także pewne warianty strukturalne kaniach podrzędnych występujących po orzeczeniu zdania głów-80. A noisy group icas hanging around the bar. Romeo wystał swojej dziewczynie walentynkę. I madę Mary leave. że Maria odejdzie. W zdf (12)b działanie podmiotu mogło jedynie wywrzeć jakiś pośre wpływ na Marię i wobec tego zwiększa się dystans między czasowi karni.. W języku angielskim analogiczny kontrast pojawia się z jeszcze większą ostrością: ^1) a. I hoped that Mary would leaue. I encouraged Mary to leaue. Natomiast w (10)c takiego wpływu nie ma wcale i wobec tejj dystans między czasownikami jest największy. W zdaniu (12)a podmiot (/ . Analogiczne zjav sko występuje także . c. Język angielski ma na przykład trzy możliwości tworzenia 28 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK j zdań podrzędnych: za pomocą bezokolicznika bez cząstki to ((lii bezokolicznika z cząstką to oraz zdania podrzędnego ze spójni that („że"): (12) a. Użycie czasownika w liczbie mnogiej po wyrażeniach z niektóry-! kwantyfikatorami . wyznaczający „najbliższe otoczenia odbiorcy przedmiotu wyrażonego dopełnieniem bliższym. że dziewczyna Romea rzeczywiście dostała wysłał przez niego walentynkę.w jl zyku polskim.

Przeciwko takiej pretensjonalności stylu i przeciwko „pustosj wiu" stale występują krytycy literaccy i językowi puryści.użycie zaimków. Nie jest to oczywiście zbyt oszczędna metoda wyrażania pojęcia „większa ilość". jak w (17)b) jednak \ pojawią w wypowiedzi. Na przykład coraz większa długość podanych poniżej wypowiedzi odpowiada coraz większemu szacunkowi mówiącego w stosunku do odbiorcy komunikatu: |(!5) a. zgodnie z zasadą . które na przykład pojęcie mnoI gości wyrażają przez kilkakrotne powtórzenie odpowiedniego słowa: Popatrz tatusiu drzewo. AngielS odpowiednik zdania (16)b pojawia się w eseju Orwella („Politj a język angielski") jako przykład językowego nadużycia. b. iż. Wiele języków wypracowało sobie wobec tego inne.. jaką mówiący przywiązuje do treści swojej powiedzi: (16) a. jeśli redundantne zdania (np. T. redi: cja pełnych zdań -jest wynikiem działania zasady ikoniczności ii ściowej. Na przykład wydłużając samogłoskę u w zdaniu Mówił nudno i strasznie dłuuugo. klientów o ograniczenie palenia cygar i fajek przy stolikach. Wiele zjawisk syntaktycznych . która zostaje uznana za redundantną.Uprasza się podróżnych o niepalenie. wil-wil (od anI gielskiego „wheel-wheel") to w języku tok pisin „rower".Uprasza się podróżnych o powstrzymanie się odpalenia tytoniu na pokładzie samolotu. Dotyczy to oczywiście 1 części informacji. (17)a. Zasada ilościowa każe nam jednak także wyrażać mniejszą ile znaczenia za pomocą mniejszej ilości formy. Proszę nie palić. symboliczne sposoby wyraI żania znaczenia mnogości. c. w różnych miejscach".) niż dziej wyrazistych (np. Modulant „też" w zdaniu (17)a zastępuje całą grupę orzeczeni która mogłaby się pojawić po podmiocie wyrażonym zwrotem Je| dziewczyna". powiedz trochę więcej". Miałem wielki zaszczyt poznać go osobiście. Karol ma czerwoną kurtkę.. Tak więc l dziemy używać raczej form mniej wyrazistych (np. że łatwiej wyprodukować zdanie tego rodzaju powiedzieć Myślę. e. Z kolei. d. (Napis w eleganckiej restauracji) 30 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Mył Zasady strukturyzacji w języku 31 Używanie takich skomplikowanych długich fraz może też świj czyć o wielkiej wadze. Zasada ikoniczności ilościowej uwidocznia się także w werbalj nych strategiach grzecznościowych. b. Jego dziewczyna też. (17)b): (17) a. ikonicznie wyrażamy pojęcie.jeśli chcesz być grzeczny. tym więcej znaczenia i odwrotI nie: im mniej formy. to będą one . że przemówienie istotnie trwało „strasznie długo". Strategię tę wykorzystuje w sposób systematyczny wiele języków: l na przykład w języku zulu cow-cow oznacza „krowy". im więcej formy. Dziękujemy Państwu za przychylenie się do naszej prośby.Uprzejmie prosimy P. Nie palić. Moim zdaniem nie jest nieuzasadnione założenie. w języku afrikaans plek-plek (od angielskiego „place-place") oznacza „tu i ówdzie. itd. b. Tego rodzaju ikoniczne powtórzenie nosi nazwę reduplikacji. tym mniej znaczenia. Or twierdzi zresztą. bardziej skuteczne. drugie drzewo i jeszcze drugie drzewo.Ikoniczność oparta na zasadzie ilościowej przejawia się jako tendencja do zaznaczania proporcjonalnego stosunku „ilości" formy do ilości" znaczenia. Tę samą zasadę stosują małe dzieci. Karol ma czerwoną kurtką i jego dziewczyna ma czerwoną' kurtką. ponieważ dym może przeszkadzać innym naszym gościom.

że iększość z nich jest motywowana. Na przykład niderlandzJe słowo kaas. Często znaki. a słuchawek najczęściej już się nie „odwiesza". włoski lub hiszpański wyraz casa. w którym umieszcza się mysz. francuski wyraz maisor ' ki wyraz talo. . z których każdy jest sam w sobie znakiem całkowicie lub częściowo arbitralnym. O ile pojęcie arbitralności z pewnością ma zastosowanie w odnie-ieniu do większości prostych słów w języku. niemiecki wyraz Haus. które z czasem nabrały nowych znaczeń. co . 1. że ktoś „wykręcił numer" lub „odwiesił iłuchawkę". Złożony znak garaż na pojazd składa się z połączenia dwóch elementów składowych. angielski wyraz house. że w jakimś innym języku każda nich będzie znaczyć coś zupełnie innego. co wersja krótsza. Natomiast połączenie obu tych elementów arbitralne nie jest. natomiast niemiecki wyraz Dom nie znaczy „dom". które fonetycznie przypomina włoskie casa. uwidocznia się ona regularnie w słownictwie każdego jj zyka. tworząc „ludowe etymologie". Nowe słowa i wyrażenia są w zajadzie tworzone z istniejącego już w języku materiału i jako takie są dla nas znaczące. Jest to mechanizm działający zarówno u wiących. Co więcej. Na przykład pojęcie „domu" wyraża polski i rosyjski wyra dom. Mimo to nie zastanawiamy się wcale nad tymi mianami i dalej mówimy. że nadaje się ona do wyrażania takiego właśnie lojęcia. W żadnej z tych form nie ma oczywiście nic. ponieważ związek między formą i znaczeniem powstał tylko na 32 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK 11 Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 33 zasadzie konwencji. Celem słuchającego jest odnalezienie i su wyrażeń językowych . że w gruncie rzeczy nazwa ta pochodzi zdrobnienia Czestoch. ponieważ daje w efekcie całkowicie przezroczyste znaczenie. lecz „kocioł katedralny". holenderski wj raz huis. oznaczają one obecnie określone akcesoria komputerowe.2. Na przykład nazwę Częs\ chowa wywodzono od tego. iecz się je „kładzie". Jest to jeden z powodów. że rzekomo miejscowość ta się „częs| chowa" . W niektórych przypadkach będzie się tego sensu usilnie szukiwał. o tyle jest ono sprzeczne jz naszą tendencją do dopatrywania się znaczenia we wszystkich for-Imach. Tak na przykład używany od niedawna w żargonie komputerowym zwrot garaż na mysz („przytwierdzony do obudowy monitora zabudowany uchwyt. Na przykład telefony rzadko już lają tarczę do „wykręcania" numerów. z biegiem czasu nabiera-ą charakteru znaków arbitralnych. dziś naciska się guziki z od-owiednimi cyframi.rzesądzałoby o tym. znaczy ser". jeśli [nie jest ona w danym momencie używana") został utworzony przez analogię do istniejącego wcześniej zwrotu garaż (na pojazd). motywacja oznaczai stepowanie niearbitralnych związków między formą a-znaczeni^ wyrażeń językowych.3. może się zdarzyć. widać. dla których związek po-iędzy formą i znaczeniem znaków symbolicznych został nazwany irbitralnym. Zasada symboliczności w języku Zasada symboliczności dotyczy konwencjonalnego łączenia foi i znaczeń. urobionego od staropolskiego imienia Czesi staw).za lasami i wzgórzami . Nazwę tę wprowadził twórca współczesnego języko-inawstwa. które niegdyś wy-azywały znaczący związek formy z treścią. Nowo powstały zwrot garaż na mysz jest złożonym znakiem symbolicz-nyni.zwłaszcza jeśli te wyrażenia są dla nie nowe. ale znaczenie to zostanie wzbogacone o elj menty emfazy czy ironii lub nabierze negatywnego zabarwienia. (Dziś wiadomo. Jako termin przyj ety w j ęzykoznawstwie.przed oczyma nadchodzącego pis grzyma.wprawdzie wyrażać to samo zni czenie. Pierwotne znaczenia wyrazów garaż i mysz uległy rozszerzeniu. Jeśli się przyjrzeć nowym słowom w jakimś języku oraz star-izym wyrazom. itd. ponieważ j łączenie formy z treścią jest motywowane. Nie jest to jednak znak arbitralny. jak i u słuchaczy. Ferdinand de Saussure.

Model świata pojęć . Ktoś powie. z którego upito połowę wi-a> nie jest już pełny.w ludzkich umysłach. 2. Taki model świata pojęć świata języka wyjaśnia także.. aby zrozumieć jego naturę. 2.1. Po-itrzegając jakiś przedmiot. który z kolei stał się źródłem dla niemieckiego Ha gematte. ategoria jjpjęciowa ujmuje dany zbiór elementów jako całość.na przykład może to być moje wyobraże-o matce .że ten sam kieliszek nie 'st jeszcze pusty. Ponieważ język istnieje nie w słownikach lecz w umysła^ jego użytkowników. cebula. gdzie otrzymał formę hammock. a zamienia się jakby w trzeci wyraz 'poijękność' i jakoby n^ boleścią tryumf'znaczący'". JE istnieje . automatycznie klasyfikujemy ją jako należącą do muzyki rocko-ej. jakiego ów człowiek oświadcza. klasycznej itd. że tworzymy na własny użytek jakąś subiektywną rzeezywi. ukształtowany w. która istnieje sama w sobie i sama dla siebie. kapusta itd. czyli przez sposób postrzegania. że kieliszek. Hiszpańsko-karaibski wyraz o niejasr etymologii hamaca („wiszące łóżko") został zapożyczony do jęzj angielskiego. "Wzajemne związki między konceptualizatorem.3. w jakie ten świat n\ daje kształt znakom. 2. 1.l noszą nazwę kategorii. Na przykład to. Taki wybór spośród różnych możliwości nazywa się .wyniku podejmowanego przez nas irocesu kategoryzacji. Jak wynika z rys. Tak na przykład słysząc jakąś melo-ę. Nie zna-:zy to. są kategoriami językowymi. jeśli po-'ównamy ze sobą nazwy tego samego przedmiotu w różnych języ-:ach. przez nasze ludzkie doświadczenie. z reguły automatycznie przyporządkowu-emy go do określonej kategorii. jak jabłka czy gruszki. kategoiami pojęciowymi i znakami językowymi ukazano na rys. czyli znakami językowymi. co Anglik opisuje jako „but dla konia" (horse34 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Rys. wiedzę. zgadzamy się co do naszych wspólnych. Mówiąc dokładniej. pojęcia mogą się odnosi |est o poszczególnych bytów . których kor żenię tkwią w umyśle konceptualizatora i jego do-•wiadczeniach w kontakcie ze światem.. znaki są odzwierciedleniem kategorii pojęcio-ych. że nawet ta osoba przyporządkowuje dany przedmiot raz do jednej katego-ii a raz do innej.iaJJttóre.albo do całych zbiorów bytów. Świat nie jest zatem dla nas jakąś obiektywną eczywistością.3. Sens tego pojęcia staje się bardziej oczywisty. óry odgrywa rolę „konceptualizatora" oraz świat. Te kategorie pojęciowe. Pojęcie tego typu ma własną we-nętrzną strukturę. P_ojec. Wszelki całościowy obraz ęzyka jako systemu znaków musi zatem uwzględniać także człowieka. Kategorie pojęciowe W dotychczasowych rozważaniach semiotycznych skupiliśmy i na związku formy i znaczenia znaków realizowanych jako wyrażer językowe. inter-ubiektywnych doświadczeń. Złożony jest on albowiem z wyrazów 'pies i 'jęk'. poitawy .J tość: jako wspólnota.krótko mówiąc.W tym samym duchu tłumaczył Cyprian Norwid pochodzer wyrazu piękno: „U Polaków określnik 'piękno' dwa nosi brzmier i rozwija się w trzecie. dlaczego różni ludzie odmiennie kategoryzują te same przedmioty i dlaczego zdarza się. dokonują po-ziału rzeczywistości na^en.Q§tki.°nstrukcją. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 1. ktoś inny natomiast . Język obejmuje jedynie część świata pojęć.sjowrj?.. Termin pojęcie należy rozumieć jako „czyjeś wyobrażenie o czym j _cojstnieje wijswiecie". które trafiają do języka. ponieważ zawierają się w nim takie przedmio-jak marchewka.lub jaki mógłby istnieć . należy przyjrzeć : także strukturze świata pojęć oraz sposobom. język niderland2 przekształcił go w semantycznie przezroczysty zrost hangmat („v szący dywan"). natomiast nie obejmuje ta-ich obiektów.J?dn. takim ogólnym pojęciem na przykład pojęcie Jarzyny". ale za-sze zostaje .

nojęciowe mogą się jednak przejawiać także w postaci kategorii gramatycznych. An-S' Iski wyraz grand piano zwraca uwagę na rozmiary instrumentu. została ona jednak jkons czasowmk (w różnych klas wyrazów: jako rzeczowmk (w^ jako zarowno (18)b). Kto powiedział. zwracając uwal na sposób jego wykonania. 3. i. jak i czasownik (*^™^e przykłady ilustrują zów są kategoriami gramatycznym. ro y strukturze zdamakaz-jeszcze jeden ważnyfakt dotyczący języKa.„ mentu do zwierzęcia lub ptaka.skupiają się na jego funkcji. co zostało w kute i umocowane od spodu" (podkowa). natomiast kategorie strukturalnych dla treści ^syka? na życie może zostać „oprawiona w turze z . Francuz widzi jako „żelazo dla konia" (/er a cheval). kłusować") . podczas gdy francuski wyraz trottoir (utworzony od czasownika trotter . Niemiec odnosi ten przedmiot do odj wiedniej części ciała konia. zaś polski wyraz fortepian . czyli kategorii leksykalnych. co je ochrania.konceptualizator l świat będący przedmiotem doświadczenia l pojęcia / kategorie myśli pojęcia w języku 4 znaki forma znaczenie shoe). że człowiek ma żyć odważnie? c. Polak wreszcie . Kategorie .podobnie jak zapożyczony od niego polski wyraz trotuar i jego rodzimy odpowiednik chodnik .na ro-dzaiu wydobywanych z niego dźwięków („mocnolub-cicho"). Wszystkie te znaki są moti wowane: Anglik i Francuz dostrzegają relację między całym zwierz ciem i czymś. Odmienne sposoby konstruowania pojęcia „podkowa" horseshoe fer a cheval Hufeisen podkov KategońejW^^^________ Tako kolejne przykłady wszechobecnego zjawiska różnic w konstruowaniu sceny mogą posłużyć pojęcia „fortepian" i „trotuar". język angielski wreszcie przyjmuje antrf pocentryczny punkt widzenia. 3. Natomiast niemiecki wyraz Burgersteig („część drogi przeznaczona dla mieszczan") zwraca naszą uwagę przede wszystkim na użytkowników określonego obiektu. Podobnie angielski wyraz pavement (pochodzący od łacińskiego pavimen-tum „ubita podłoga") wysuwa na pierwszy plan właściwości obiektu. które pojawiają się w postaci wyrazów. Ponadto języki francusl i niemiecki bezpośrednio nazywają materiał. że ludzkie życie ma być odważne? b.„biec. f ancuskie piano d ąueue („pianino z ogonem") i niemieckie Flugel ( skrzydło") skupiają się na metaforycznym podobieństwie instru. język polski czyni to tylko pośrednio. Przykłady odmiennych sposobów ko1 struowania tego samego pojęcia ukazano na rys. Kto powiedział. Niemieq jako „żelazo do kopyta" (Hufeisen). lub . Dotychczas przyglądaliśmy się odpowiednikom kategorii pojęciowych. czną da kategoria leksykalna jest ^oc Kategorie leksykalne są zdefiniowane semantyczną.we fragmencie w^rsza Sz^n Hasy ^ rzeczownik. W podanych poniżej przykładach różnice w wyrażaniuTnniej więcej tej samej myśli wynikają z zastosowania odmiennych kategorii gramatycznych: (18) a. Kto powiedział. a Polak -jako „coś.do charakteru nazyw nego przedmiotu i do jego umiejscowienia. że życie ma być odważnie przeżyte? • . z którego przedmiot zł stał zrobiony._V „^aw^a gje ^a gama k& We wszystkich trzech ^^^^^ w postaci dwóch ksykalna życie. Rys.

ponieważ brak mu większości cech stołu (jadalnego czy kuchennego): jest niższy. jest podtyp. 221) . abyśmy narysowali .kilka możliwych rodzajów w OĄ rębie tej kategorii zilustrowano na rys. Ale granice dzielące kategorię stołów od kategorii stolików bynajmniej nie są ustalone raz na zawsze. że centrum kategorii leksykalnej jest wyraźnie określone i stałe. Na ogół okazuje się. Rys. j) niezliczone. Znak. m) które przychodzą rozbić dzban. np. 1.{ gramatyczną. h) zawarte w niniejszej klasyfikacji. itd.takimi jak na przykład stół prezydialny . ma blat i cztery nogi. mogłyby przypominać kategorię „zwierzęta". rozmiarowi materiału. dla innej może być „stolikiem". Kategorie leksykalne \ Treść pojęciowa kategorii leksykalnej obejmuje z zasady wie rozmaitych przypadków.2. Natomiast do kategorii tej zdecydowanie nie należy stolik. stolik pod telewizor). iż zwierzęta dzielą się na: a) należące do Cesarza. będziemy skłonni nazywać je wszystkie wa żonami. i to co dla jednej osoby jest „stołem". Wybrane elementy kategorii leksykalnej „stół" stół kuchenny stół prezydialny stół warsztatowy 't 'l \ *0\ o) stół kreślarski stół laboratoryjny stół operacyjny Najlepszym elementem danej kategorii. 4. 4 są stołami. e) syreny.1 zapewne narysujemy raczej stół kuchenny niż stół laboratoryj-c'zy warsztatowy. podczas gdy jej pogranicza są rozmyte i nakładają się na obszary peryferyjne sąsiednich kategorii. s. jaki mu został nadany. przy którym jemy lub na którym przygotowujemy potrawy.czy wręcz takimi.. c) obłaskawione. g) psy na wolności. ale dopóki służą do umiesl czania w nich kwiatów. za Louisem Borgesem wg J. f) baśniowe. z którego go wykonano i kształt.3. mniejszy i służy do innych celów (por. Ważny jest także materiał. zwanym elementem prototypowym lub maksymalnie wyrazistym. Stół laboratoryjny czy prezydialny jest nieco mniej prototypowy niż stół kuchenny. d) świnie mleczne. których przynależność do tej kategorii może się wydawać wątpliwa -jak stół warsztatowy. k) rysowane delikatnym pędzelkiem na wielbłądziej skórze. Dla większej jasności kategorie leksykalne i tegorie gramatyczne zostaną omówione osobno. z jakiego je wykonano. wynika z tego. który zostaje przywołany jako pierwszy. skonstruowaną dla żartu jako fikcyjny cytat z nieistniejącej chińskiej encyklopedii: (19) Napisano na owych stronicach. Jeśli nas poproszą. n) które z daleka są podobne do much. Ksiądz na manowcach. że oprócz elementów prototypowych i mniej prototypowych mamy do czynienia także z elementami hardziej peryferyjnymi czy marginesowymi . Gdyby kategorie leksykalne były tworzone przypadkowo i okazjonalnie. Natomiast wszystkie przedmioty pokazane na rys. (Cyt. Tischner. określoną treść dostarczają ram goria leksykal-gramatycznej 36 JKOGNTTYWNE PODSTAWYJIĘZYKA::)ĘZYK I Ml^l rie językowe a kategorie pojęciowe rzeczownika lub czasownika (lub dokładniej. 4. Wybór prototypowego elementu wiąże się także iego funkcją: jest to typ stołu. i) które poruszają się jak szalone. b) pachnące. które nazywamy „wazonami". Mog się one od siebie bardzo różnić pod względem kształtów. Kraków 1999. 1) et cetera. Podobnie jest ze „stołami" . w przykładzie (18)c| imiesłowu biernego). Pomyślmy dla przykładu o rozmaitych ii pach i funkcjach przedmiotów. Prototypowy stół jest drewniany..

Nietrudno znaleźć przykłady. Rzeczownik południe z kolei oznacza coś. bardzo f. jeść. Można sobie wyobrazić takie lub inne powody kulturowe. czemu nie przysługuje taki rodzaj istnienia. Wyrażenie biuro (obsługi klienta) jest mniej prototypowym reprezentantem swojej kategorii.Powyższa kategoria „zwierząt" wraz z jej zmyślonymi elementami jest pozbawiona sensu. dla kto\: JĘZYK I \n rych można by włączyć w zakres jednej kategorii elementy wyliczoJ w punktach a). miejsce lub przedmiot". półtora k. podczas gdy rzeczownik nieprofesjonalność ma znaczenie zbliżone do znaczenia przymiotnika. przysłówek: szczęśliwie. ale definicje pojęciowe podawane przez tradycyjne gramatyki nierzadko nie zgadzają się z danymi językowymi. partykuła: no. dla języka polskiego można wj różnić następujące kategorie tego rodzaju: (20) a. Zadzwoniliśmy do biura obslugi klienta. zwłaszcza. a zatem jest jeszcze mniej prototypowym przedstawicielem kategorii rzeczownika. który c. następujące rozmaite typy rzeczowników: (21) a. dla których warto w języku utrzymać . Zainstalowali nam go w poludnie. zaimek: ja. Z kolei rzeczownik robota oznacza działanie. b. czasownik: mówić. której funkcją jest zastępowanie rzeczownika lub grupy rzeczownikowej". spójnik: i. która istnieje w sposób konkretny. wesoło. przecież h. liczebnik: siedem. modulant: właśnie. co zostało później przetłumaczone na inne języki. przez g. ponieważ i. e. natomiast zbiór d) z pewnością nie wyda naj się dobrym elementem tej kategorii. Wciąż nie mogę się nadziwić ich nieprofesjonalności. Znaczenia tradycyjnie kojarzone z klasami wyrazów odnoszą się jedynie do prototypowych przedstawicieli poszczególnych kategorii. przyimek: przy.3. ponieważ nie określa żadnego konkretnego przedmiotu. pięcioro. d. Na przykład w zakres kategorii „rzeczownik" wchodzą. między innymi. Tymczasem tak samo jak prototypowe i peryferyjne okazy stołów podpadają pod jedną wspólną kategorię „stół". rozważać d. Wyraz telefon jest prototypowym rzeczownikiem: odnosi się do konkretnego materialnego przedmiotu. nuże!. ale. Strasznie spartaczyli robotę. bogaty.że w zdaniu. szczególnie Większość klas wyrazów wprowadzili i opisali gramatycy starożytnej Grecji i Rzymu. ponieważ brak jej wszelkiej systematyczności. szczęśliwy e. na. przymiotnik: duży. itd. Potrzebny nam był nowy telefon.:! 1. Tradycyjne definicje klas wyrazów opierały się na błędnym zało-. K. znaczenia elementów peryferyjnych nawzajem się zazębiają. odnosi się natomiast do instytucji. Kategoria gramatyczna klas wyrazów jest w użyciu do dziś. . ty. ktoś.3.jako Jedna z klas wyrazów. b) i c). Kategorie gramatyczne W skład rani strukturalnych tworzonych przez kategorie grami tycżńe" wchodzą abstrakcyjne rozróżnienia między klasami wyra zów. nadzieja b. wykrzyknik: hej!. a więc jego znaczenie przypomina znaczenie czasownika. Mimo to jednak istnieją ważne powody. Każda klasa wyrazów sama w sobie stanowi kategorią W zależności od przyjętych definicji. Nadali im nazwę parłeś orationis. rzeczownik: matka. c. on. ptak. do jednej kategorii gramatycznej mogą należeć różne typy wyrazów. nie mówiąc już o pozostałych. która oznacza osobę. różnice liczby (pojedynczej i mnogiej). czasu gramatycznego it| W tym miejscu zajmiemy się jedynie gramatyczną kategorią kła wyrazów. Ktoś mi ukradł portfel zaimki mi i ktoś „zastępują" • kiś 'określony rzeczownik czy grupę rzeczownikową. ach! j. ale. ju że owe klasy są same w sobie łatwo definiowalne i że wszystkie wyrazy danego języka dadzą się im jednoznacznie przyporządkować. które podważają prawdziwość tych definicji: nie można na przykład powie1 3. w tym także na język polski: części mowy. Na takich tradycyjnych definicjach nadal opierają się współczesne słowniki: na przykład rzeczownik bywa w nich definiowany jako „wyraz lub grupa wyrazów.ait6^_j^_________ . zaimek .

. Używając w przytoczonych wyżej zdaniach wyrazów robota i nieprofesjonalność jako rzeczowników (raczej niż jako czasowników czy przymiotników). „wskazują" na to co oznaczają. dostarczaj ą wyobrażeń te--"or-7.czasownik i umieszczony przed nii przedrostek: (23) a. podczas gdy czasowniki.4. ponieważ w różnych jęz kach poszczególne klasy wyrazów miały przecież odmienny stat^j jako kategorie gramatyczne. Podsumowanie Wszelka komunikacja . gdy mówiący używa słów „wskazujących". Ponadto mogą się one znacznie różnić w poszczególnych językach.Jest piękna . jak i między ludźmi . czyli indeksy. natomiast nie występuje ona w językach romańskich. jak dawniej sądzono. Między znakiem i jego znaczeniem zachodzą trzy typy relacji. II ramassait le Journal. We wszystkich językach istnieją rz czowniki i czasowniki. większość języków ma także przymiotniki. co oznaczają. . Hę picked up the paper. natomiast w języku angielskim wyrażeniu tych dwóch pojęć służą dwa wyrazy . a w języku polskim . które często stanowią odbicie egocentrycznego i antropocentrycznego sposobu patrzenia na świat. W obrębie systemu znaków zwanego językiem rozróżniamy pewne zasady. Taki właśnie zbiór znaków jest wynikiem działania zasad rządzących procesami ludzkiego poznania. Taki i.odbywa się za pośrednictwem znaków. 1. kategorie gramatyczne nie mają tak wyraźnie określonych granic. Ego (. Rzeczowniki prototypowe oznaczają zjawiska trwałe. znaki symboliczne. Znaki indeksowe.ja") stanowi centralny punkt odniesienia dla wyrażeń . Wokół opartych na gramatyce języka łacińskiego podziałów' zów na klasy narosło wiele nieporozumień.podobnie jak języki romańskie i słowie skie — sygnalizuje różnicę między przymiotnikami i przysłówkar natomiast zjawisko to nie zachodzi w innych językach germańskie (22) a. przysłówek: She sings beautifully . czyli ikony.zarówno między zwierzętami.Się ist schón b. i pozostałe klasy nie muszą mieć odrębnych wykładników. c. Znak zawsze zastępuje coś innego._„ go. Tak przykład język angielski . czyli symbole . przymiotniki i przysłówki odnoszą się do zjawisk natury przejściowej. przymiotnik: She is beautiful .wyrażają czysto r-~~« "nakuiiego znaczeniem. znaki iKomc*. Podniósł gazetę.czasownik i partykuła przysłówkowa.\vyia^UJ^ . które przypominają poszczególne typy znaków: zasada in-deksowości działa. Jak widać z powyższego krótkiego omówienia. ____^ lwy -j * co oznaczają.^.Się singt schon Klasa partykuł przysłówkowych odgrywa istotną rolę w języku angielskim._„ konwencjonalną relację między formą znaku i jego znaczeniem.Pięknie śpiewa . podsumowanie^________________ zajmuje się semiotyka. znaki symboliczne. czyli symbole . co nowi jego znaczenie. Na przykład język francuski używa jednego wyrazu na określenie akcji „brania" i miejsca. mówiący „konstruuje" działania i właściwości jako trwałe zjawiska o chara40 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Ml kterze przedmiotów i w ten sposób wypowiadając zdanie (21)d (21)e nadaje większą wagę wyrażeniu własnego niezadowolę z opisywanego zdarzenia. w którym zabierany przedmiot znajduje się w efekcie tego działania. znaki ikoniczne. dzięki którym umysł porządkuje swoje światy i swoje doświadczenia w kontakcie z tymi światami.pojęcie klas wyrazów.aia. Badaniem znal 4. b.

znak drogowy w kształcie odwróconego trójkąta b. które utrwaliły się w języku. in" zaś . Ćwiczenia i zadania 1. znak ukazujący spadające z góry kamienie c.6. tym bardziej kategoria nabiera charakteru zbioru rozmytego. Na temat kształt wania się prototypów kategorii językowych. Wnikliwe analizy dotyczące związków między kat goriami pojęciowymi i językowymi a kulturą przynoszą artyku^ A. czyli odnoszą się do całych zbiorów. W szczególności trzeba tu zwrócić uwagę na fakt. Treści semantyczne przyjmują kształt kategorii ^ ksykalnych.na przykład krzesła czy samochody . że niektóre przedmioty . Arbitralne znaki językowe występuj ą bardzo licznie. srebrne kółeczko w nosie (u dziewczyny) a . Określ typ. zasady dystansu lub zasady ilości.złożeń.ma (jak zobaczymy w dalszych rozdziałach) charakter niearbitralny: są one semantycznie przezroczyste. nie powinno to jednak umniejszać roli. 1. Wskazując na ten związek. Może ona przybierać postać zasady porza. syrena alarmu przeciwwłamaniowego g. płacz niemowlęcia h. Zasada symboliczności leży u podstaw czysto konwencjonalnej zależności między formą i znaczeniem znaków. potrząsanie w powietrzu zaciśniętą pięścią 1. jaką odgrywają w języku znaki niesymboliczne . ślubna obrączka k. czyli motywowane. których używamy opisując te zdarzenia. które nadają strukturę światu naszych myśli. Kategorie pojęciowe mogą być także wyrażane w postaci kategorii grama42 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I M tycznych.mają swoją własną (właściwą) orientację. zamarznięte szyby samochodu e. składają się na sumę znaczeń tego języka. tworzą kategorie pojęciowe. Im bardziej oddalamy się centrum kategorii w kierunku jej peryferii. patrz P. który reprezentują poniższe znaki: a. językoznawcy mówią o arbitralnym charakterze znaków symbolicznych lub o arbitralności języka. Zalecana lektura Ogólne informacje o psychologicznych podstawach kategoryzac i o kategoriach prototypowych znaleźć można w pracy E. Pojęć i myśltjeat o wiele więcej niż wyrażeń językowych.peryferyjnymi dla danej kategorii. wskazania szybkościomierza w samochodzie f.5. ukazując nam sposób. Należy jednak pamiętać. znaki alfabetu Morse'a d. Tabakom skiej (1995). w jaki ludzki umysł kons uje owe treści. Zasada ikoniczności przejawia się w podobieństwie między kolejnością zdarzeń i szykiem wyrazów w zdaniach. Pojęcia. Wierzbickiej (1999) oraz prace polskich badaczy. że większość złożonych form . Łozowski (1994| 1. Większość znaków językowych denotuje szczegółowe ści semantyczne.dku sekwencyjnego. podczas gdy mniej liczne kategorie gramatyczne nadav językowi ramy strukturalne. pies machający ogonem i. Natomiast te pojęcia. prehistoryczne wizerunki zwierząt na ścianach jaskiń j.deiktycznych i dla deiktycznej orientacji przedmiotów w przestrzeni.zwłaszcza indeksowe i ikoniczne. Elementy danej kategorii mają na og niejednakowy status: niektóre są elementami prototypowymi. Znak* językowe są częścią świata pojęć ludzkiego umysłu. zamieszczon| w tomie Językowa kategoryzacja świata (1996). zwrotów lub zdań .

znaczenia i pojącia W rozdziale l ustaliliśmy. Z tego też powodu odpowiedź na pytanie postawione "w tytule rozdziału. a. kobiety i śpiew. jakimi dysponujemy odnosząc się do obiektów w naszym świecie pojęć. ludzie i miejsca. nami możesz mówić. wody tej różnicy częstotliwości. bylo minęlo b.2. zwyciężyć lub zginąć 4.1. b. 2. Dlaczego? a. ponieważ kategorie mają wyraźnie określone centrum. b. b. jakie byłoby jego snaczenie? a. Zjawisko to występuje powszechnie w języku angielskim. „Przysięgam.Która z zasad ikoniczności została pogwałcona w zdaniu (b)? Gdyby mówiący jednak postanowił wybrać zdanie (b). To było na krótko po zrównaniu dnia z nocą. tu i tam. mówić i mówić" (reklama telefonów komórkowych) c ^o bitki i do wypitki" (w wierszu Mickiewicza o dobrym kompanie) d. za króla i ojczyznę c. egocenfcyczności i antropo-centryzmu w ustaleniu się sztywnego szyku w następujących parach wyrazów: a. że język pomaga nam kategoryzować doświadczanie świata. Na początku przyjrzymy się centralnym elementom kategorii i efektom prototypowym. b. Ta sama forma może należeć do kilku różnych klas wyrazów. W poniższej parze zdań (a) jest bardziej prawdopodobne niż (b).eniach'. aby w końcu zbadać jej elementy peryferyjne i ich nieostrość.także w języku polskim. Wyniki przeprowadzonych badań nie zgadzają się z naszymi oczekiwaniami. 6. ludzie i zwierzęta. ieie („domy") e. czyli systematycznej analizy relacji. c. Jest to przedmiot leksykologii. Spróbuj wyjaśnić. Czytać w łóżku jest przyjemnie. Ale możemy także pójść w przeciwnym kierunku i wychodząc od danego pojęcia określić synonimiczne środki językowe. Najbardziej lubię podróżować nocą. pojawia się 44 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK If jednak . 2. 5. jakie zachodzą między znaczeniami stów oraz między słowami i obiektami naszego świata pojęć. (pot. Potrzeba jest matką wynalazków. lecz rozmyte granice. Wyjaśnij rolę zasad ikoniczności. możemy przechodzić od formy wyrazu do jego rozmaitych znaczeń. „Zobaczyć Neapol i umrzeć" f. Rozdział 2 Co zawierają słowa: leksykologia W tym rozdziale zajmiemy się badaniem znaczeń i struktury wyrazów. Na realizację tego projektu potrzeba o wiele więcej czasu. Syty głodnego nigdy nie zrozumie. 2. całą prawdę i tylko prawdę" 3. Każde z tych podejść zakłada tę samą ogólną procedurę metodologiczną. wydaje się dość pro- . V\JM". shake = „trząść (się)") . Wyrażenia wyróżnione tłustym drukiem są peryferyjnymi elementami swoich kategorii. wóz albo przewóz. że będę mówił prawdę. kochaj albo rzuć. a następnie podaj. Wprowadzenie: słowa. w języku Krio: shaky-shaky („trzęsienie ziemi": ang. kobiety i dzieci d. które na pierwszy rzut oka ma niewielki sens.choć rzadko . co zawierają słowa.) Trzeba ten kamień stąd wytentegomać. potem zajmiemy się relacjami pomiędzy elementami w obrębie kategorii. a.?Nasze oczekiwania nie zgadzają się z wynikami przeprowadzonych badań. to i tamto. do jakich klas i leżą wyróżnione tłustym drukiem wyrazy w poniższych parach zda 1. w języku japońskim: ie („dom"). Przyjmując takie stanowisko.

oraz związkami znaczeniowymi pomiędzy wyrazami. b. ziarno. Semazjologia (z greckiego semasia „oznaczenie oraz logos „nauka") to nauka o formie wyrazu badająca jego polisę*! mię i związki zachodzące pomiędzy jego różnymi znaczeniami. czyli antonimią. Mogłoby się wydawać. orzech. (1) owoc a. f b. rezultat. Onomazjologia zajmuje się więc formami posiadającymi podobne znaczenia. t banan. miłości: „dziecko". e. d.jedno słowo. l Jak wynika z tego przykładu. plon. żniwo b. Są to prawdopodobnie doświadczenia mające szczeg nie istotne znaczenie dla danej społeczności kulturowej. czj bal. „rezultat. jabłko. Wyraz mający kilka różnych powiązanych ze sobą znacz zwany jest wyrazem polisemicznym (od greckich słów poly „wie oraz sema „znak". d. . mandarynka. wynik. śliwka: kosz jabłek.z niemieckiego. do którego następnie dopasowane są wyrazy lub wyrażenia służące jego opisywaniu. Dobry słownik z reguły podaje kil znaczeń danej jednostki leksykalnej. czna" lub „obrobiony z czterech stron pień grubego drzewa". a k słowo reprezentuje jedną kategorię pojęciową -jedno znaczenie. pokłosie. Znaczenia występujące bardziej powszechnie ((l)a. efekt. ne w języku.mn. które tworzą pole leksykalne. wynik czyjejś pracy. bogaty oraz ubogi. i szuka synonimicznych wyrazów lub wyrażeń. ten sposób prezentacji ilustruje semazjologiczne podejście di semantyki wyrazu. b. p/on. płody. ubóstwo. Tezaurus to słownik. Analizując słowa możemy też przyjąć inną metodę. zamożność. język tak nie działa. Pierwj 47 v wyraz pochodzi z języka francuskiego. Dla słowa owoc możemy przytoczyć następujące wyrazy o pokrewnym znaczeniu. iż każda kategoria pojęciowa repr. bogactwo. żniwo. w definicji słownikowej główn miejsce zajmuje forma wyrazowa. „część rośliny zawierająca nasiona": owoce kasztanowca. towana jest przez jedną kategorię językową . bogaty i zamożny. punkt wyjścia stanowi pojęcie lub znaczenie. owoc małżeństwa. e). c. pestkować śliwki. np. np. warzywo. formami posiadającymi znaczenia przeciwstawne. lub przynajmniej całe nasze doświadczę zdobywane poprzez obcowanie ze światem. majętność. Jadalna. jak na przykład mors oznaczający dużego ssaka morskiego (odobenus) oraz mors oznaczający rodzaj alfabetu. wysiłku": owoc długoletnich wysiłków. której przypisane są jej różne zna| czenia. czenia dosłowne ((l)a. Czasami ta sama forma w rzeczywistości reprezentuje dwa zupełnie odmienne słowa.46 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL sta: zawierają cały świat. c) są podawane przed znaczeniami przenc_ nymi ((l)d. które zostało zakoda. strąk. reprezentujący dwa odmienne znaczenia: „huczna zabawa tan. (zwykle w l. w którym wyrazy zebrane są w grupy z innymi wyrazami o pokrewnych znaczeniach. „znaczenie"). Onomazjologia wychodzi od pojęć.) „płody drzew lub krzewów owocowych": pora zbioru owoców. czyli zjawiskiem synonimu. takich jak „owoc". które służą określaniu danego pojęcia lub pojęć podobnych. jagoda.) kontrastują z rzadkimi ((l)e). Taki opis słownictwa znajdujemy w słowniku typu tezaurus. takimi jak bieda. drugi . np. czyli występowaniem jednej formy graficz-• reprezentującej dwa lub więcej mespokrewmonych ze sobą słów. c. Podsumowanie podejścia semazjologicznego i onomazjologicznego przedstawia tabela 1. zwykle soczysta i słodka część rośliny". a mianowicie metodę onomazjologiczną (z greckiego ónoma „nazwa" oraz logos nauka"). Przy podejściu onomazjologicznym przyjętym w tezaurusie. cytrus. Zjawi-ko to nazywamy homonimią. Wyrazy posiadają zwykle więcej niż jedno z czenie. Ilustracją niech będzie wj polisemiczny opisany poniżej. pochodzące od jego znaczenia dosłownego ((l)a-c) i przenośnego ((l)d-e): (2) oiuoc a.

Jak się to dzieje. gruby i cienki. żywy i martwy. Te dwa podejścia zostaną dokładniej omówione w _ rozdziałach 2. Trójkąt semiotyczny pojęcie lub znaczenie B A/-----symboKforma) element świata pojęciowego i doświadczanego (desygnat. Możemy więc wskazać na jabłko (znak indeksowy). że wymawiane przez nas słowo odnosi się do rzeczy. np. odniesienie) iQ9S roku przez Ogdena i Ri^s^^-s zaiieg"——.3. możemy przedstawić ten owoc na rysunku (znak ikoniczny) lub też wypowiedzieć słowo jabłko. b w przykładzie (2) synonimia. klimat. Tak więc. 2. że widzimy jabłko. lub też _ dejście onomazjologiczne. Odpoi fragment tego rysunku powtarzamy poniże dla przypomnie.' W rozdziale l omówiliśmy trzy semiotyczne sposoby przekazywania takiej informacji. co ilustruje przykład (1). np. które jest znakiem symbolicznym.Tabela 1. czego przykładem jest wyraz 606-ka. W podrozdziale 2. przy określaniu isto| naszych doświadczeń możemy zastosować podejście semazjologic ne. że słowo p0. oraz mors „rodzaj alfabetu". którą widzimy? Wyraz nie jest oczywiście samym przedmiotem. lecz go tylko symbolizuje. homonimią 48 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKO! Poniżej podano definicje czterech terminów użytych w tabeli 1.4 natomiast przyjrzymy współzależnościom między semazjologią i onomazjologią. (por. pojęciem lub znaczeniem. może się zdarzyć tak. Znak symboliczny to określona forma. Od słów do znaczeń: semazjologią Załóżmy. zadanie 2 na końcu tego rozdziału). co łączy i co dzie różne słowa. a to pojęcie odnosi się z kolei do całej kategorii elementów w świecie pojęciowym i doświadczanym. oraz elementem pojęciowego i doświadczanego świata) zostały przedstawione na rysunku 2 w rozdziale 1. polisemia. antonimia Semazjologia Forma wyrazu (np. która symbolizuje lub zastępuje pojęcie (lub znaczenie). i 2. np. mors w znaczeniu „duży ssak morski . koncentrując się na wielu różnych znaczeniach słów. Relacje pomiędzy tymi trzema jednostkami (formą. nastrój. przy takiej strukturze słownika. owoc) • znaczenia a. co symbolizuj ? cją świata) nie jest natorn^t bezp semiotyczny 3^J^ kto.2.^oświadczanego mentemświata^--^ światapoJS^0 ^ przerywana dzy A (formą) a C (fe™ średni. duży i maty. atmosfera. siada aż siedem różnych znaczeń. „owoc") a. Synonimia: dwa wyrazy posiadają takie samo lub prawie takie samo znaczenie.2. Forma wyrazu a znaczenia i pojęcia Onomazjologia pojęcie (np. koncentrując się na tym. Homonimia: dwa wyrazy o odmiennym źródłosłowie posiadają t samą formę.odobenu. Antonimia: dwa wyrazy posiadają przeciwstawne lub niemal przeciwstawne znaczenia. iż chcemy zakomunikować komuś. Polisemia: wyraz posiada dwa lub więcej powiązanych ze sobą znaczeń. .

—'-przywoi^ Kategoria ^woc zaw-ra^ ^ k^e ir?^^el iące realnie jabłka czy P krasnoiudek służy ieistniec.dego ^5=^=^322^^^^ przykład wyraz (forma wyr podrozdziale S?.kl6g0 kolejny f^l^gnatem będzie raczej ^czeniu po-znacZeniu). a w przyp . każde znaczenie można traktować jako odnoszące si do innej grupy przedmiotów w świecie.uv» "-° ' >chy przedmiotów. Jednakże nasienną część może stanowić cały owoc. Desygnaty wyrazu „owoc" a. przekrojona pomarańcza b. w jakim jak trudno je czasem 2.zapisywaćbędztemygoku^^ ^ określenie ka. ioc.2. jadalna część rośliny". jego desygn st w swol] ^tem 3dku wraz z «^^ miązsz. W swoim specjalistycznym znaczeniu „część ra ny zawierająca nasiona" (d)b). kilkaf nych jego znaczeń. czyli na przykład pestki.. l.————— ^^^-^~ -wdopodob--^^ .e istniec w swie { nieistme-wszystkie rzec.e repre-t0rmy nazwaćprzedmiotlub ^^ ^ ^^ kategom są OD czynnosci. al\dku orzecha ia _ jest °-OC^o:ny. miękka. k^du. Sg desygnatem^jest ^ ^y arfeuz (w dr ^^ . Jeśli natomiast używamy słowa owoc w znaczeniu drugim. Oprócz znaczeń dosłownych! dujemy znaczenia przenośne.pra w sobie wszyst^. Rys. znaczenie „rezultat. wynik < pracy.ujmując rzecz z techniczego punkryeń' semazjologia^___———. opisujemy nim zbiór desygnatów.w drugim znaczeniu). ukazanego na rys. czenie „płody" ((l)c) i odnosi się do wszystkiego. co wydaje natu| cznie np. ukazanym na rys. ktoi iste (2. które na ogół nie występują w codzieij komunikacji. miłości ((1) e).2). pestki arbuza W każdym użyciu tego wyrazu reprezentowane jest inne jego zr czenie. Z kolei. łać słowo n|WniK. bywają ic zdefiniować (2 0^ v . słowo owe nosi się do przedmiotów. ' Elementy ka^eg°^. W prz. przywołujemy na myśl funkcję owocu.=5"-="SŁ=-——— ^& 50 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL zwykle słodka część rośliny ((l)a). Omawiane słowo posiada jeszcze bardziej ogólne . które znajdują się wewnątrz arbuza. miękkich i jadalnych rzeczy. jeśli używamy słowa owoc w jego podstawowym znaczeniu „słodka. wysiłku" (d)d) oraz nieco przestarzałe znaczenie „dzii w wyrażeniu owoc małżeństwa.2. tzn. banany i wiele innych słodkich. Upraszcza . który . 2. rojeniu. . W ten sam sposób słowo rzeczyw relacjom za-S kategorii.1). w skład którego wchodzą jabłka. czyli „część rośliny zawierająca nasiona".1. które ^^ przyjrzymy si^^^tantów W następnych podrozdz ślimy. pomarańcze.2. z ziarnem i warzywami. 2b. 2a.acvm wewnątrz kategon centralne IV ^^ kategorn chodzącym wewnątr jakie zwi: Ł (2. t przywo. ndSt owocem w potowym ^. Na przykład. jaką jest rozsiewanie nasion. czyli do innego zbioru desyg-natów. ł arbuz to rac2 Steń jego fragment.^ t ig. calosć. jak w przypadku orzecha włoskiego.

1).„rodzaj kursu" i-„zmuszanie kogoś do wysiłku" ^ 7 2 Od stów do znaczeń: semazjologia 55 kcvinych. l*^!** kategorii desygnaty wykazaliśmy na ] czyli centralne W Podrozdziale ^ Ynty protot' widłowosc ocV „stół". które przy pozwalające ^^y wziąć pod uwagę ^y statystycznie stości znaczenia. filozofii itp.3. „lderunekwsZtuce. owsa (Szkocja) lub kukurydzy (USA).IiteraturZe.. moz^ierwszej kolejności"1 chodzi nam na mysi wpierw 54 . we współczesnej angielszczyźnie zaś ma specjalistyczne znaczenie „żona króla" lub „koronowana władczyni". Odwrotnością procesu zawężenia jest proces rozszerzenia. Siec'radialna g.„szkoła rodzenia"). znaczenie to zachowały do dziś niemieckie i niderlandzkie słowa Yogel i vogel (por.3. Pierwszy z tych procesów uwidocznia się w znaczeniu „instytucja kształcenia wyższego" ((3)e) i „rodzaj kursu" ((3)f). które ze ^a^0^Tlstniejątrzypo^u^^^ centralnym. sposób działania" ((3)h).^J ^ sposoby my. podstawowe znaczenie słowa szkoła .„szkoła biznesu") lub specjalistycznych kursów ((3)f . Kolejne znaczenia słowa szkoła powiązane są z centrum dzięki procesom zawężenia i rozszerzenia znaczenia. Tak więc." ((3)g) oraz „opinia. o których będzie mowa w podrozdziale 3. Natomiast w procesie zawężenia znaczenie podstawowe słowa ulega uszczegółowieniu. Do procesu zawężania się znaczenia angielskiego słowa corn możemy porównać analogiczny proces. Podobnie rzecz się ma z angielskimi leksemami deer (Jeleń"). W języku angielskim słowo corn oznaczało w przeszłości każdy rodzaj ziarna. Słowo żona odnosiło się kiedyś do kobiety. oznaczającym dawniej „ptaka". oraz fowl („ptactwo domowe").i kategoru . literaturze. 3.„uczniowie/ nauczyciele" f. którego przykładem są znaczenia „kierunek w sztuce. ^znaczenie. W tym wypadku podstawowe znaczenie „instytucja oświatowa"((3)a) zostało rozszerzone.zostało tak zawężone i uszczegółowione. Innym przykładem . które -jak współczesne słowa niemieckie Tier („zwierzę") i niderlandzkie dier („zwierzę") oznaczało kiedyś „zwierzę". wobec tego orototypowe . prot ^^powe znaczenie." ((3)g) oraz „opinia. filozofii" sposób działania" .secale". sposób działania" ((3)h). filozofii itp. aby wyraz ten mógł odnosić się do instytucji specjalistycznego kształcenia ((3)e . literaturze.„instytucja kształcenia" . któremu podlegała semantyka polskiego słowa żyto. tak aby oznaczało „kierunek w sztuce. Przykładów zawężenia znaczenia znajdujemy w językach bardzo wiele. Oznaczało ono kiedyś „zboże". stopniowo to znaczenie zostało zawężone do współczesnego znaczenia „gatunek zboża . podrozdział 9. później jego znaczenie uległo uszczegółowieniu i obecnie odnosi się w zależności od wariantu języka angielskiego do pszenicy (Anglia). iż ^tegone posiadają marginB80W? ^ P do rózny h oraz elementy P6^^^ całej kategon^ nie: skądwie-nosi się nie tylko do de^» zku Z^J znaczeniem znaczeń jednego dowa-Po^ np. tak aby służyło określaniu mniejszego zbioru szczególnych desygnatów. Słowo gueen w angielskim uległo podobnej ewolucji: początkowo oznaczało kobietę lub żonę. takich jak czas czy przyczyna. a z czasem zostało zawężone do znaczenia „kobieta zamężna".

Słowo school ml ce znaczenia identyczne jak polskie szkoła jest homonimem sł|« school w znaczeniu „ławica ryb". np. semantycznego rozszerzenia i metafory. Znaczenia wyrazu powiązane są ze sobą nawzajem siecią połączeń.CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOŁ tego procesu jest polskie słowo pieniądz. co pozwala przenieść element terminologii atrybutów monarszych na zjawiska ze świata roślin. 4 przedstawiono zbiór znaczeń słowa szkolą połączonych różnymi relacjami: metonimii. semantycznego zawężenia. podobieństwa występują tam. które jest słowem pochodzeń!. wysiłek umysłowy lub fizyczny. Dostrzegany związek podobieństwa między szkołą kojarzoną negatywnie a doświadczeniami o podobnych cechach pozwolił przenieść na te ostatnie nazwę szkolą. Metafora (z greckiego metapherein „przenosić") opiera się na postrzeganym podobieństwie między dwiema rzeczami. To ostatnie znaczenie nie jest rilszerzeniem znaczenia słowa school. Metafora posługuje się domeną źródłową. „t d. Wszystkie one tworzą kategorię radialną z centrum semantycznym i odchodzącymi od niego w różnych kierunkach promieniami. obecnie zaś posiadające znaczenie rozszerzone: „mo i banknoty każdego rodzaju". dyscyplina. czyli podstawowym znaczeniem jakiegoś słowa. Rys. Podobieństwo jest wynikiem subiektywnego postrzegania rzeczywistości. napotykamy jeszcze inne zjawisko. W podobny sposób można wyjaśnić wyczuwalną obecnie relację semantyczną między znaczeniami homonimów school l i school 2 w języku angielskim. ^ wyraz school. „lekcje" UOGÓLNIENIE . Analizując odpowiednik słowa szkolą w języku angielskim. korona. gdzie je dostrzegają użytkownicy języka. czyli znaczenia słów z innej dziedziny. Dla podsumowania na rys. Na podstawie etymologii ludowe: można więc określić to znaczenie mianem school 2 i potraktować je jako jedno ze znaczeń school 1. „instytucja oświatowa" b. jak w przypadku metonimii. odnoszących się do części drzewa. np. Analogiczny związek podobieństwa występuje między podstawowym znaczeniem polskiego słowa szkolą ((3)a) a desygnatem słowa szkolą w znaczeniu (3)i. gdzie relacja przyległości konstytuowana jest na bazie obiektywnego związku między desygnatami. Procesem odpowiedzialnym za stworzenie połączenia radialnego z centrum semantycznym kategorii school jest proces metaforyzacji.. zmęczenie . Jest ona motywowana podobieństwem między grupą uczniów Pod kierunkiem nauczyciela a ławicą ryb płynących za przewodnikiem. Związek ten nie jest dany obiektywnie. w celu opisywania domeny docelowej. lecz wywodzi się ze staroangielskiego słowa sco lu znaczącego „grupa". Tutaj jednak proces przeniesienia nie opiera slów do znaczeń: semazjologia 57 a fizycznym podobieństwie desygnatów. Obecnie użytkownicy języka angielskiego mo gą jednak postrzegać znaczenie słowa school 2 jako rozszerzenie zna czenia „instytucja oświatowa". 4. lecz na asocjacjach ze koła Zostały uwypuklone raczej negatywne cechy tej instytucji: . żjca praca. Tak na przykład opisywanie gałęzi drzewa jako jego korony opiera się na postrzeganiu podobieństwa miedzy ozdobą głowy monarchy a kształtem górnej części drzewa. Mechanizmy rozszerzenia znaczenia słowa szkolą METONIMIA a. łacińskiego (schola). oznaczające kiedyś drą monetę.

jak gdyby były one precyzyjnie od siebie oddzielone. orzechów czy też rabarbaru. ale ich granice bywźfl rozmyte. jak również odróżnia figury nazywane trójkątami od innych. aby nadawały się do konsumpcji. granice kategorii mogą być niewyraźne. Jednak w przypadku kategorii naturalnych najczęściej dzieje się inaczej. To centrum znaczę niowe mogłoby być określone. kategorie mogą także w części na siebie zachodzić. w których słodki smak jest dominujący. których suma równa się 180°". użyjemy przede wszystkim cukru. które do tej kategorii nie nale żą. która obejmowałaby cechy konieczne i wystarczające oraz oddawała wszystkie możliwości rozumienia słowa owoc przez . gdyż na przykład cytryna nie jest słodka. filozofii" h. że t ostatnie nie mogą być definiowane w taki sposób. nie należy się dziwić. Muszą dojrzeć. w przypadku kategorią matematycznych. sposób działania" c. za pomocą cech koniecznych i wystarczających. na drzewach lub roślinach". decydujących o tym. „instytucja kształcenia wyższego" f. Jest to widoczne na przykład przy definiowaniu znaczenia słowa trójkąt. tzn. aby zawiera} wszystkie desygnaty. figura. czająLt. która posiada tylko jeden kąt i dwa boki. Istnieje jednak pewna liczba cech koniecznych.ćdo słów: onomazjologia 59 • oo p-dvż nie eliminują migdałów.> B J. „uczniowie/ nauczyciele" USZCZEGÓŁOWIENIE e. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów Do tej pory traktowaliśmy znaczenia słowa. Jeśli spróbujemy określić warunki konieczne lub cechy kategorii owoc. a banan nie posiada łatwo dostrzegalnych nasion. iż nie jest możliwe określenie ntralnego znaczenia słowa owoc w klasycznym rozumieniu defini-ii leksykalnej. Zawarty w te definicji warunek jest konieczny.3. Klasyczne definicje sprawdzają się np. Tak więc cecha „mający trzy boki i trzy kąty" jest w definicji trój-j kąta konieczna i zarazem wystarczająca figura z trzema bokami i trzema kątami jest zawsze trójkątem. Jednak nie są one konieczne. „zmuszanie kogoś do wysiłku" 2. czy dany obiekt może być elementem danej kategorii. takich jak np. wspomniane w podrozdziale 1. Mogą też posłużyć jako dodatek do potraw. Cechy te potraktowane jako zbiór nie są jednak wystar. „rodzaj kursu" METAFORA i. Ilustracją zjawiska nieostrości niech będzie próba precyzyjnegi wydzielenia centrum znaczeniowego słowa owoc. literaturze. należy stwierdzić. nazywa się nieostrości?. zgodnie z klasyczną definicją znaczenia. gdyż określa cechę wspólną wszysfr. Ponieważ zna czenia symbolizują kategorie pojęciowe. KaŁ gorie mogą mieć wyraźnie określone centrum. który zazwyczaj przygotowuje się z cukrem. wybór cech „słodkość". kich trójkątów. „opinia. .g. czy tq nie. odnoszącego się do „wielokąta mającegd trzy boki i trzy kąty. „miękkość".3.1.2. W rozdziale l zwróciliśmy jednak 58 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLg uwagę na fakt. które powinny zostać do kategorii włączone a jednocześnie wyłączały te elementy. Zjaw sko to. „posiadanie nasion" jako wyrazistych wydaje się uzasadniony. Przygotowując je do innego spożycia niż na surowo. podsumowując. nieostre. owoce awokado nie zawsze muszą być miękkie. „kierunek w sztuce. Wszystkie owoce „rosną nad ziemią. a nie w ziemi. iż znaczenia odwzorowują kategorie pojęciowe.

Efekt ten może zadziałać również w grupie słów posia-ł dających ten sam status w hierarchii. Potoczna klasyfikacja domen biologicznych zazwyczaj odpowiada ogólnej zasadzie organizacji rzeczywistości przez ludzki umysł. „ciało ludzkie". „podróż".i ją takie domeny pojęciowe. 2. pozwalaj! ce ustalić. „ubranie". jak „. ^zapach". które słowa służą jego wyrażaniu.1. Wybór tego terminu ilustruje efektl wyrazistości. że nasze pojęcie owocu. Nie znaczy to jednak. jako przychodzą! cego nam na myśl najszybciej. czych słów w polu leksykalnym. Nazywając coś co na nas szczeka. od najbardziej ogólnego do najbardziej konkretnego. Może się zdarzyć. musi być koniecznie nieostre czy niedefiniowalne. Jaki jest cel analizy onomazjologicznej? Przede wszystkim pozwala ona ustalić. którego granice wytycza znaczenie słowa posiłek. tabela 2) mającej kilka poziomów najogólniejsza katego-WSnstanowi poziom najwyższypa kategoria maksymalnie szczegółowa . Od pojąć do słów: onomazjologia Podczas gdy analiza semazjologiczna za punkt wyjścia przyjmuje słowo.użytkowników języka. które . pies oddaje hierarchiczny ukłal słów od terminu najogólniejszego do szczegółowego. Wyrazistość w obrąbie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego Znane w semazjologii zjawisko efektów wyrazistości. czworonóg. co tworzymy w umyśle myśląc o owocach. jak na przykład chart. l CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOGlĄ W związku z tym nasuwa się pytanie o miejsce i status pojedyn. „gr1**^ „wiedza" itp. którą nazywamy polem leksykalnym. Poniżej omówimy wyróżnione wcześniej dwa typy wyra-1 zistości. W domenie pojęciowej (zob. obiad. Termin poziomu podstawowego jest słowem. Na przykład porządei słów w grupie: zwierzę.używane jest . System klasyfikacyjny składa się z co najmniej trzech poziomów. Inne typowe przykłady pola leksykalnego reprezentu.3. czyli to. Zgodnie z tą definicją takie słowa. z pewnością użyjemy słowa pies. jak powstają (nowe) jednostki leksykalne oraz jakie mechanizmy rządzą wprowadzaniem do języka nowych słów służących opisywaniu jednego i tego samego pojęcia. Niektóre rasy psów pojawiać się mogą częściej od i innych. iż rej cje między elementami pola leksykalnego są analogiczne do relad które cechują znaczenia poszczególnych słów: efekty wyrazistoś połączenia i nieostrość. owcza-m rek. aby potem określić. które ze znaczeń danego słowa lub które z jego desygnJ tów są najwcześniej przywoływane na myśl lub najczęściej używani obserwowane jest również w ono-mazjologii. Głównym celem analizy onomazjologicznej jest ustalenie modeli relacji w grupie słów powiązanych ze sobą pojęciowo. 2.3. „barwa". Celem następnego podrozdziału jest wykazanie. którego różne znaczenia odkrywane są podczas badań. że nasz mentalny obraz owocu jest bardzo precyzyjnie określony i że użytkownicy języka pytani o wymienienie owoców podadzą tę samą listę desygnatów. że tak stworzony obraz owocu nie będzie pasować w równym stopniu do każdego elementu kategorii. szybkość". gdyż opisują rzeczy należące do domeny pojęciowej „posiłki".jako wybrane z kilku możliwych . nasz mentalny jego obraz. wilczur. Pole leksykalne to zbiór słów nazywających rzeczy należące do jednej domeny pojęciowej. jak śniadanie. wyżet. Musimy jednak pogodzić się z tym. Domena pojęciowa to z kolei każdy wewnętrznie spójny fragment przestrzeffrpof jęciowejr taki jak ^posiłki". „przepisy ruchu drogowego" itp.choroba".poziom najniższy. podwieczorek czy kolacja możemy uznać za znaczeniowo powiązane i zaklasyfikować je do jednego pola leksykalnego. drugie śniadanie. w analizie onomazjologicznej rozpoczynamy od danego pojęcia.

pies.najczęściej do opisania danego zjawiska. Dla przykładu. zwierzę. Potoczna klasyfikacja domen pojęciowych Poziomy Domeny pojęciowe poziom ogólny roślina zwierzę ubranie pojazd owoc poziom podstawowy drzewo pies spodnie samochód jabłko . Wszystkie elementy kategorii „spódnica" mają następujące cechy wspólne: (1) zwykle są noszone przez kobiety. 2. (3) okrywają ciało od pasa w dół. złota reneta. pojazd. Na poziomie podstawowym. Podczas nauki języka obcego dzieci przyswajają sobie terminy pozio-Olu podstawowego. terminy poziomu podstawowego tworzą klasę słów. Tabela 2.„warstwa ubrania". Od poj«ć do słów: onomazjologia 61 h anie. spódnice i płaszcze. W domenie pojęciowej „ubrania" elementy garderoby. posiadają zaledwie jedną. Z kolei elementy kategorii „ubranie" lub „bielizna". takie jak drzewo. takie jak spodnie. dżinsy. O wiele trudniej natomiast doszukać się wielu wspólnych cech między elementami kategorii „spódnica" a jednostkami kategorii „sweter" czy „spodnie". mogą być uważane za jednostki podstawowe. (2) nie okrywają każdej z nóg osobno. owoc lub szczegółowych typu dąb. spodnie. iż terminy pozio-Hiu podstawowego są bardziej wyraziste od innych. Natomiast z punktu widzenia konceptualizacji. reprezentujące najwyższy poziom w hierarchii. (4) zwykle zakrywają przynajmniej górne partie ud.3. dość ogólną cechę wspólną . Z językowego punktu widzenia. samochód. natomiast różnią się w zasadniczy sposób od elementów podstawowych innych kategorii. Wiele wskazuje na to. w której efekty wyrazistości są najbardziej widoczne. jabłko. wilczur. ieżarówka. każdjej kategojiiposzcze-gólne elementy posiadają wiele wspólnych cech. terminy odstawowe są zwykle krótkie i morfologicznie niezłożone. zanim nauczą się słów bardziej ogólnych typu roślina.

zawężenia i rozszerzenia znaczenia.2. iż zapomniano o jej etymologii. Nie można jednak z jego pomocą określić. Innymi słowy. Wyobraźmy sobie. Te procesy można także zaobserwować w onomazjologii. np. leksem minispódniczka) jest bardziej zakorzeniony. grupa słów może przekształcić się w pojedyncze wyrażenie i zostać na tyle zakorzeniona w leksykonie języka. że w żurnalu mody oglądamy krótką spód62 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLCK niczkę składającą się z dwóch luźno związanych ze sobą z warstw materiału. Kategorie z kolei nie są jednostkami izolowanymi. iż specjaliści od mody wybierają w takim wypadku termin minispódniczka). który poziom w potocznej klasyfikacji jest maksymalnie wyrazisty. że staje się jego regularną i utrwaloną jednostką.L Taksonomie hierarchiczne W podrozdziale 2. Pojęcie to wprowadzono do opisu jeżyka w celu wyjaśnienia. Czy jest to spódnica kopertowa czy mini(spódni. w jaki sposób nowe wyrażenia są tworzone i utrwalane w języku.poziom szczegółowy dąb wilczur dżinsy ciężarówka złota reneta Model poziomu podstawowego okazuje się przydatny. byli jeśmy. gdyż jest częściej stosowa^j^ssssr^1* mniej ue—232 Połączenia w obrębie domen pojęciowych 232. gdyż dzięki niemu można przewidzieć. Z synchronicznego punktu widzenia. poświęconym relacjom między znaczeniami słów (związkom semazjologicznym). onomazjo-logia zajmuje się relacjami między nazwami nadawanymi kategoriom. które z czasem utworzyły jedną byliśmy. Jak stwierdziliśmy wcześniej. ustaliliśmy. Taki sam proces można zaobserwować w wyborze jednego elementu kategorii kosztem innych. metafory. 5. że słowa mogą przybierać nowe znaczenia w wyniku procesów metonimii. Na przykład w przeszłości w języku polskim istniały dwie formy tworzące czas przeszły złożony. Części damskiego ubrania spódnica plisowana mim-(spódniczka) spódnica-spodnie spódnica kopertowa Nasz wybór można wyjaśnić zjawiskiem zwanym zakorzenię-! niem. lecz łączą . który termin tego samego poziomu jest preferowany i częściej używany.2. czka)? Jak najprawdopodobniej nazwiemy tę część ubrania? Badania wykazują. Jakie kryteria rządzą naszym wyborem jednego terminu spośród kilku równie precyzyjnie opisowych? Rys. Forma ta była tak często używana.

Językoznawca amerykański George Lakoff. Rys. przegrać w sporze. pojęciową strukturę metafory będziemy tu przedstawiać za pomocą zapisu wersalikami). /4) a OSOBA ZA NAZWĘ: Nie ma mnie w książce telefonicznej. 6.się w domeny pojęciowe. która nadaje strukturę do menom pojęciowym. PRODUCENT ZA PRODUKT: Mój Bosch działa bez zarzutu. W domenie pojęciowej. takich jak „myślenie" czy „uczucia". jak wygrać spór. 01 wienie zjawiska metafory w podrozdziale 2. nóą łóżka (por.2. Nasze rozumienie abstrakcyjnych domen poj ciowych. zawrzeć ze złości. podstawowego. Metafora i metonimia Wraz z rozwojem ludzkiej myśli i kultury nie tylko tworzymy j leksykalne i taksonomie. często poddaje się pr cesom pojęciowej metaforyzacji. Taksonomie hierarchiczne POZIOMY Poziom nadrzędny Poziom podstawowy części garderoby 64 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL Hierarchia taksonomiczna jest specyficznym rodzajem pols ksykalnego. żerny wyróżnić trzy poziomy: na górnych poziomach hierarchii ob wujemy zjawisko rozszerzenia. d. złożyć broń. W takiej hierarchii poziom wyższy. e. nogi stołu. na dolnych . W tym przypadku domena poj| ciowa obejmująca części ciała ludzkiego użyta jest do opisywania i| nej domeny . W każdym polu leksykalnym.2). Czasami używamy jednej dom< do strukturyzowania naszego pojmowania innej domeny (por. ale także inne typy połączeń. Hierarchię tę ilustruje rys. w którym jednostki leksykalne uporządkowane są rarchicznie. (Stosując konwencję Lakoffa. 2. sweter.zawężenia. kipieć ze złości. ujawnia się ono w takich wyrażeniach. takim jak „meble". np. używając elementów innej domeny. występuje luka leksy na. w polu „ubranie". MIEJSCE ZA LUDZI: Moja wioska głosuje na Zielonych. WŁAŚCICIEL ZA WŁASNOŚĆ: Mój bagażnik jest pusty. poza różnicami między poziomem ogólnym. c. i dlatego mówimy: gotować się z oburzenia. W pewq grupach słów. 6. podnóże góry). takiej jak „ludzkie ciało".2. metonimia pojęciowa nazywa element lub aspekt jednej domeny za pomocą elementu lub aspektu należącego do innej domeny i pozostającego do niego w relacji przyledo słów: onomazjologia 65 ł 4ci Poniżej podano kilka typowych przykładów metonimii pojęciowej. . nazwał ten rodzaj metafor. obejmującym wszystkie pojęcia poziomu niższego. zwłaszczaj pomocą metafory czy metonimii. OPAKOWANIE ZA ZAWARTOŚĆ: Ten pucharek jest wyśmienity. Na podobieństwo metafory pojęciowej. Lakoff opisał metaforę pojęciow|| SPÓR TO WOJNA. Negatywne uczucia z kolei kon-ceptualizowane są jako WYSOKA TEMPERATURA CIECZY W POJEMNIKU. brakuje w nich terminu podstawowego. AUTOR ZA DZIEŁO: Obecnie czytamy Tuwima.łóżka. istnieje także hierarchia taksonomiczna owych poziomów. która stanowi podłoże naszego metaforycznego myślenia o sporze. czyli nadrzędny jest poziomem ogólnym. podstawowym i szczegółowym.2. Natomiast poziom podstawowy mieści w sobie szczegółowe pojęcia poziomu podrzędnego. tzn. f. T-shirt. np. ustąpić pola. koszula.3. Na przykład w je ku polskim budowa łóżka konceptualizowana jest na podobieńst ciała ludzkiego. kt< ry zaobserwował ten proces umysłowy. stąd nazwy jego części: wezgłowie (poprzez przen] sienie pierwotnej nazwy wezgłowia „poduszka" na część łóżka). metaforą pojęciową. b.

W każdym z tych przykładów można by użyć nazwy. w danej taksonomii. kto tej kategoryzacji dokonuje. dżinsy. szkolą biznesu Domeny pojęciowe: taksonomie (np. itd. dla których musimy zakwestionować tę pozorną klarowność struktury. Nie zawsze na przykład można jednoznacznie określić. Na przykład pomidory mogą być klasyfikowane jako owoce lu: warzywa w zależności od tego. SPÓR TO WOJNA) 66 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOll 2. iż przy kategoryzowaniu r< dzajów naturalnych musi wystąpić zjawisko nieostrych granic katf gorii. związki podobieństwa oraz związki przyległości. I tak w (4)a można by powiedzieć Mojego nazwiska nie ma w książce telefonicznej.Bagażnik w moim samochodzie jest pusty. iż leksykon języka ma przejrzystą. Tabela 3 podsumowuje relacje pojęciowe ujawnione w badaniach semazjologicznych i onomazjologicznych. Tabela 3. Jeśli dla przykładu spojrzymy na model poziomu podstawoweg przedstawiony w podrozdziale 2. spodnie noszone są zarówno przez kobietj jak i mężczyzn. Relacje pojęciowe w semazjologii i onomazjologii Relacje pojęciowe W semazjologii (relacje między znaczeniami jednego słowa) W onomazjologii (relacje między pojęciami i słowami lub wyrażeniami) 1.nauczyciele) Metonimia pojęciowa (np. Zjaw. w której każdy element zajmuje wyraźnie sprecyzowane miejsc .3. Na przykłai ponieważ szorty. w (4)c . sko nieostrości obrzeży kategorii obserwujemy podczas analiz onomazjologicznej.3 stwierdziliśmy. Przyległość (styczne z czymś) Metonimiczne rozszerzenie znaczeń (szkolą jako instytucja -zajęcia . Wybierając opis metonimiczny. Rys.1. po wnikliwej analizie dojdziem do wniosku. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczni W podrozdziale 2.3. wilczur). przedstawiona . na jakim miejscu w hierarchii należy umieścić daną jednostkę. 7 pokazuje. pies.Obecnie czytamy wiersze Tuwima. Jednakże istnieje kilka powodów.3. Podobieństwo (podobne do czegoś) Metaforyczne rozszerzenie znaczeń (szkolą — „zmuszanie do wysiłku") Metafora pojęciowa (np. W każdym z nich rozróżniamy relacje hierarchiczne (od bardziej ogólnych do specyficznych). pola leksykalne (np. o której mowa. żi trudność ta często pojawia się w materiale językowym. „posiłki") 2. mozaikową struktu rę. użytkownik języka podkreśla raczej cechy bardziej wyraziste niż cechy specyficzne nazywanych przedmiotów. Hierarchia (góra/dół) Rozszerzenie i zawężenie szkolą filozofii. AUTOR ZAMIAST DZIEŁA) 3. w (4)b .2. zwierzę.

Chociaż model poziomu podstawowego sugeruje coś innego. jako termin podrzędny spódnica-spodnie (damskie) spódnica spodnie (damskie lub męskie) spódnica kopertowa mini-(spódniczka) spódnica-spodnie Problem z umiejscowieniem danej jednostki na odpowiednim poziomie pozostaje w ścisłym związku z semazjologicznym zjawiskiem efektów wyrazistości. Podczas gdy polski. to na przykład niderlandzki odpowiednik spódnicy-spodni.j kład pojęcie „ubrania damskiego".legginsy szorty dżinsy kopertowa (spódniczka) ubranie damskie ubranie męskie Szczegółowa analiza słownictwa odzieżowego ujawnia następującą komplikację: na którym z poziomów taksonomicznych powinniśmy umieścić słowo spódnica-spodnie (zob. 5)? Czy wyraz 2 3. słowo podkreśla cechę „bycia spodniami" tego elementu garderoby. Spódnica-spodnie a. czy spódnica-spodnie jest bardziej spodniami czy spódnicą. 8)? loży & Byś. słów-nictwa nie można przedstawiać w postaci pojedynczego drzewa taksonomicznego z wieloma rozgałęzionymi węzłami. w języku niderlandzki^ zaś obok spódnicy. czy też na-26 SPTumieścić na poziomie niższym jako jednostkę podrzędną (rys. wyżej. można stwierdzić. Od P°J?Ć do stów: onomazjologia 67 iduie się na ogólniejszym poziomie taksonomicznym. czyli jest terminem podstawowym. Ze swej natury te wyraziste elementy są lepszymi przedstawicielami kategorii niż te. rys. które cechy wyrazistości nie posiadają. legginsów. szortów. mini(spódniczki). po-i winno ono być postrzegane jako system zależności z częściowo zacho-! dzącymi na siebie obszarami. że me sposób jednoznacznie określić. 8. jako termin podstawowy ubranie zasłaniające nogi spódnica (damska) b. i stąd trudno precyzyjnie umieścić ją w hierarchii taksonomicznej. noszonego wyłącznie lub zazwyczaj przez kobiety.spodnie-spódnica"). powinno być . a irianowicie broekrok (dosłownie . iż elementy kategorii preferowane i pojawiające się najczęściej są maksymalnie wyraziste na przykład słowa spodnie czy spódnica występują o wiele częściej niż wyrażenie spódnicaspodnie. na równi tel1 Mnica i spodniami. Można się zastanawiać. Podsumowując. jak na przy. Przeciwnie.poniżej taksonomia ubrań powinn uwzględnić obszary wspólne dla ubioru damskiego i męskiego. Rys. 7. podkreśla ceclę „bycia spódnicą Tak więc w różnych językach słowo odnoszące sę do tego samego desygnatu może znajdować się na innym poziomie w taksonomii: w języW polskim obok spodni. Wcześniej stwierdziliśmy. Taksonomia o nieostrych granicach obszarów ubranie garnitur spódnica mini.

Podsumowanie W badaniach słów i znaczeń ujawniają się dwa przeciwstawne zjawiska. gdyż niektóre ubrania noszone są zarówno przez kobiety. Wyrazistość onomazjologiczna można zdefiniować w następujący sposób: dany desygnat nazywany jest przy użyciu wyrazu a. który podobny jest w równym stopniu do samochodu i do furgonetki? Wybór słowa samochód uzależniony jest zapewne od tego. Dla-0 Europejczycy nazywają samochodem niodel Renault Espace. nazwa minispódniczka) będzie wciąż używana na określenie tej spódnicy-hybrydy. 2. słowa są polisemiczne . w celu nazwania jednej rzeczy używamy wielu różnych słów. Uznanie tego za fakt wskazuje na zintegrowaną koncepcję leksykologii. jak i onomazjologicznej. jak i onomazjologiczna. Wnioski: współzależności pomiędzy semazjologią i onomazjologią Do tej pory zajmowaliśmy się semazjologią i onomazjologią z punktu widzenia teorii. że pomimo Dosiadania cech samochodu i furgonetki Renault Espace lepiej reprezentuje kategorię „samochody". (Warto w tym miejscu zaznaczyć. mini-van).4. wybór danej jednostki leksykalnej jako nazwy danego desygnatu jest zdeterminowany zarówno przez wyrazistość semazjologiczna. uwzględniającej zarówno podejście semazjologiczne. gdzie pojazdy tego typu jeżdżą po drogach od dawna i są samochodami rodzinnymi. przyjęła się nazwa mini-furgonetki — ang.posiadaj ą po kilka różnych pokrewnych znaczeń. jaki onomazjologiczne. Natomiast typowa europejska furgonetka przewozi głównie towary.podsumowanie_ 69 teeorii. Oprócz zjawiska polisemii i sy70 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOr . klasyfikacja oparta na podziale damskie/męskie nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Jak pokazuje rys. a nie wyrazu b. skoncentrujemy się na praktycznych aspektach wiedzy o znaczeniu i nazywaniu. Zjednej strony. W zakończeniu mniejszego rozdziału. 7. albowiem bardziej przypomina prototypowe samochody niż furgonetki. Z drugiej strony. pokusimy się o wyjaśnienie. Innymi słowy. spróbujemy dać odpowiedź na pytanie o czynniki wpływające na nasz wybór jednostek leksykalnych. gdyż należy do właściciela indywidualnego i służy do przewozu osób prywatnych. wyrazistość semazjologiczna determinowana jest przez stopień podobieństwa znaczenia lub przedmiotu do prototypu danej kategorii. że Stanach Zjednoczonych. że coś zostanie nazwane przez określone słowo. jako że odnosi się w równym stopni spódnicy. gdy a reprezentuje kategorię bardziej zakorzenioną w języku niż b. Podstawową zasadą takiej pragmatycznej odmiany onomazjo-logii jest to. jak i mężczyzn. spodni i garnituru. jeśli to coś jest dobrym reprezentantem danej 25. Takie słowa zebrane są w tezaurusie. Zilustrujemy to zjawisko na przykładzie „pojazdów". Innymi słowy. poświęconego semantyce leksykalnej. Wyrazistość semazjologiczna oznacza. Podsumowując. Wobec tego w sytuacji. 2. natomiast wyrazistość onomazjologiczna określana jest przez stopień zakorzenienia nazwy danej kategorii w języku. W związku z tym.reprezentowane w taksonomicznym modelu słownictwa. że wybór danej jednostki leksykalnej uzależniony jest od wyrazistości zarówno semazjologicznej. czasami synonimicznych.5. pod warunkiem że nazwa ta jest bardziej zakorzeniona niż spódniczka kopertowa. ale czasami o wiele bardziej ogólnych lub bardziej szczegółowych. dlaczego użytkownicy języka w określonej sytuacji wybierają takie a nie inne słowo. taki pojazd nazywany jest samochodem. pozycja taksonomiczna terminu ubrań' damskie jest niedookreślona. gdy spódniczka kopertowa przypomina w równym stopniu spódnicę kopertową co mini(spódniczkę) i nie istnieje motywacja semazjologiczna wyboru jednej z kategorii. Jak stwierdziliśmy wyżej.

Pośród wielu znaczeń wyrazu. metonimia. Jeśli brakuje dla danej kategorii terminu podstawowego. W metonimii związki między znaczeniami ustanawiane są na podstawie relacji przyleglo-ści. jabłko. niż inne. czego nie mogą opisać klasyczne definicje znaczenia. które definiowane są w stosunku do prototypu i peryferii danej kategorii. czyli prototypowe. nie) odpowiedzialne za powstanie pozostałych znaczeń. rozszer. Granice między znaczeniami w obrębie sieci radialnej. spodnie. domena źródłowa „ciało ludzkie i domena docelowa „meble". Zamiast terminów poziomu podstawowego możemy używać terminów nadrzędnych. Jeśli część jednej domeny wykorzystana jest do opisu całości.nonimii wyróżniamy zjawiska antonimii i homonimii.7. Zalecana lektura leksykalnej . że hierarchie taksonomiczne kategorii leksykalnych nie tworzą klarownych taksonomii o przejrzystym układzie rozlecz c . ćwiczenia i zadania n3łowa głowa anie" uczesanie owadź głową wie. W jakiej zależności semantycznej pozostają znaczenia (d) i (g) w stosunku do znaczenia prototypowego (a)? . rozszerzenia i zawężenia tworzą wspólnie sieć radialną. Dwa głóv kierunki badań słów i ich znaczeń to semazjologia i onomazjolog. ponieważ stosując napotykamy podobne zjawiska w sferze efektów prototypowych. drzewo. mówimy o metonimii pojęciowej. a zwłaszcza obrzeża różnych kategorii znaczeniowych. takich jak ubranie. te dwa podejścia do znaczenia leksyk? nego i nazw przedmiotów mają cechy wspólne. ryba itp.harakteryzują się*" 26 ' . Wszystkie znaczenia wy razu powstające na bazie procesów metonimii. Wśród kilku nazw na określenie danego przedmiotu zawsze istnieje nazwa prototypowa. lub terminów podrzędnych. w metaforze zaś na bazie podobieństwa elementów lub sytuacji należących do różnych domen. takich jak dżinsy czy minispódniczka). z wyjątkiem zamieszczanych w słownikach wysoce specjalistycznych definicji. Wyrazy łączą się w pola leksykalne. np. np. ale te ostatnie wyróżniają się niższym stopniem zakorzenienia. Chociaż z gruntu odmienne. Termin zakorzenienie odnosi się do zjawiska utrwalania się w języku danej formy. Gdy cała domena jest przenoszona na inną domenę. kojarzone jest z daną formą wyrazową częściej od innych jego znaczeń. zawężenie. są nieostre i rozmyte. które można uznać za prototypowe oraz pro sy zmiany znaczenia (metafora. które ujmują istotne rozróżnienia w domenach pojęciowych rozpoznawane przez daną społeczność językową. To znaczenie słowa. nazywana terminem poziomu podstawowego. jedne znaczenia są zawsze bardziej centralne. Uzasadnij! swoją odpowiedź. mówimy o luce leksykalnej. które cechuje maksymalna wyrazistość. f łączeń semantycznych czy nieostrości. znaczenia (a) „matka ojca lut ' kie stożka 72 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLO Wskaż znaczenie. mamy do czynienia z metaforą pojęciową. Należy również pamiętać. samochód. metafory.

a także. vrucht. że te same mechanizmy odgrywają rolę w morfologii. . Sporządź schemat Sieci radiaJnej dla pomnych »«d *w^ fJ^^^^J^r*^^^!*1 " ' . 4. Określ. Poniżej przytoczono kilka wyrażeń ze słowem czarny.3. metafory oraz metonimii. Po wprowadzeniu pewnych rozróżnień. przyjrzymy się czynnikom. Które z tych słów jest semazjologiczną. która w wypo76 .(• Przedstaw na rysunku sieć radialną słowa babka. niderl. że jednostki leksykalne mogą mieć kilka. 6. (c) Portal kościoła zdobiony był laskami z piaskowca. a które metonimicznym '•• z wyrazem owoc? Uzasadnij swoją odpowiedź. Obst.„ cnnrtowe. W zbiorze terminów bliskoznacznych wyrazu owoc przytoczo-1 nych w przykładzie (2) znajdujemy słowa żniwo oraz plon dla znaczenia dosłownego i przenośnego tego wyrazu. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej Morfologia jest nauką o wewnętrznej strukturze wyrazu. że można określić powiązania między różnymi znaczeniami tego samego wyrazu lub różnymi znaczeniami jednostek leksykalnych należących do tego samego pola semantycznego odwołując się do mechanizmów zawężenia lub rozszerzenia znaczenia. miękka. że różne jednostki leksykalne mogą wyrażać te same pojęcia (onomazjologia). a które nie? Uzasadnij swoją odpowiedź. 5. niderl. a które onomazjologiczną próbą rozwiązania problemu kategoryzacji? Uzasadnij swoją odpowiedź. Pokazaliśmy też. Ekwiwalenty dwóch centralnych znaczeń polskiego słowa ów brzmią inaczej w języku niemieckim i niderlandzkim: owoc (a) „słodka. Wyraz jest to abstrakcyjna jednostka leksykalna (leksem). (b) Do naszego ciasta przydałaby się laska cynamonu. które mogą odgrywać rolę w procesie tworzenia wyrazów.'] minów pozostaje w związku metaforycznym. »•!.2). tradycyjnie stosowanych w morfologii. nauce o elementach składowych jednostek leksykalnych i wykładnikach ich połączeń w konstrukcjach na poziomie składni. o . jak w przypadku nóg łóżka (por. W każdym przypadku wskaż motywację użycia słowa czarny. Które z tych dwóch ter.. często powiązanych ze sobą znaczeń (semazjologia). jadalna część rośliny": niem. będących nazwami rzeczy i zachodzących między nimi relacji. ^^działów l i 2Rozdział 3 Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia W rozdziale 2 dowiedzieliśmy się. (a) Starszy pan podpierał się laską. W tym rozdziale przekonamy się. jak w przypadku słowa szkoła. czy też z metaforą lub metonimia pojęciową. czy w tych przypadkach mamy do czynienia z metaforą lub metonimia językową. (d) Marcin poderwał na dyskotece dwie laski z PWST. fruit (b) „nasienna część rośliny.^ Aairnterm^y jak ska. 2. -. Frucht. drzewa": niem.Które ze znaczeń można opisać za pomocą klasycznej definiti znaczenia.. „ 3. (e) Ojciec skrzyczał mnie za kolejną laskę z angielskiego.

Morfemy. ca znaczenie leksykalne lub pełniąca funkcję gramatyczną. Potrze ny nam jest termin obejmujący zarówno te składniki wyrazów.1. ale olbrzymia większość morfemów głównych to morfemy związane (npryb. Terminem tym jest morfem (od greckiego.)). natomiast kompozycją . domisko.+ -ak). zachodzą zarówno na poziomie grup składniowych. Sanepid. czyli podstawowego składnika wyrazu. Związany morfem poboczny może być dodany do jednego morfemu głównego (np. których wykładnikami są morfemy gramatyczne. czyli morfemy. wczoraj -> wczorajszy). a także. właściwą (np.). żelbet. któ są konieczne i od których wywodzą się wyrazy pochodne (np. połączenie w wyraz liter. Przyjrzyjm się teraz. Możi) je porównać do wyrazów z tego względu. kot + ka) lub też łączyć dwa i więcej morfemy główne (np. w obrębie tej samej części mowy. gimbus. od którego ten derywati pochodzi (np. Zarówno morfemy leksykalne. zwanego też rdzeniem. definiil się jako najmniejsze jednostki języka posiadające znaczenie. jak i formy służące! wyrażaniu związku. jak i morfemy gramatyczne mogą być albo swobodne. przyrostek -ąc w śpiewającĄ spójnik zdaniowy że). PZMot) itd.„kształt. PAN. morphe .terminem mor-. Morfem może być jedynym składnikiem wyrazu lub jego składowym elementem. Morfemy. które odróżniają wyraz pochodny. czyli derywat. PKO. -ek w domek. fem gramatyczny. dług + o + włosy). głosek lub fragmentów wielowyra-zowych nazw (np. drugą . Morfemy gramatyczne służą do tworzenia form. czasowniki . tworzą radialne sie< znaczeń. najmniejsza jednostka języka posiadają-. dom —> domek. W języku polskim morfemem głównym może być morfem swobodny (np. W języku polskim rzadkie jest tworzenie wyrazów złożonych przez połączenie dwóch morfemów głównych bez wiążącego je afiksu (np. od wyrazu. gdzie morfem główny jest . końcówka -u w domku. Rzeczowniki przybierają właściwe końcówki przypadkowe.) —sprosta (rzecz. postać"). zgodnie. 3. zwanego też afiksem. woźny (deki. Zacznijmy od przyjrzenia się. w domek. w jaki sposób z morfemów tworzy się wyrazy. odwrotnie niż np. W rozdziale 2 koncentrowaliśmy się na wyrazach. itd.tworzenie wyrazów na bazie ćtwóch i więcej morfemów głównych. Mówiąc najogólniej. jak i na poziomie zdania. Relacje syntaktyczne. don. które wchodząc ze sobą w różne związki. Tworzenie nowych wyrazów odbywa się ponadto przez przeniesienie wyrazu z jednej części mowy do innej (np. prosta (przym. na warny morfemami związanymi. nazywamy morfemami swobodnymi. albo związane. udomowić itd.). Derywacją nazywamy tworzenie-wy*azów pochodnych na bazie jednego morfemu głównego. zegar + mistrz). w odróżnieniu. długowłosy). -isko w domisko itd. Do najważniejszych sposobów tworzenia wyrazów zaliczamy dery wacje. lać —> odlać) i kompozycje. jakie wyrazy przybierają wchodząc w związki syntaktyczne z innymi elementami wypowiedzenia lub do łączenia form w wypowiedzeniach. Natomiast pflj stawowe jednostki analizy morfologicznej. wyraz pochodny powstaje przez przyłączenie do morfemu głównego. od języka angielskiego. Morfemy główne i afiksy . morfemu pobocznego. jak forma wyrazu służy wyrażenu związku składniowego wiążącego wyrazy w konstrukcjach. męska) -> woźna (deki. żeńska)).1. Pierwszą określa się terminem morfem leksykalny. że tak jak wyrazy mógł mieć znaczenia prototypowe (podstawowe) oraz poboczne (peryferyj ne). w języku angielskim. specjalista -> spec).WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL wiedzeniach występuje w różnych formach fleksyjnych. na przykład. (np. które wys pują wyłącznie przyłączone do innego morfemu lub morfemów. z klasy wyrazów o jednym typie odmiany do innego typu odmiany (np. ucięcie (np. jak od wyrazów można tworzyć wyrazy pochodne lub łączi je w wyrazy złożone. który zachodzi między wyrazami w danym wy-powiedzeniu (np. jak i te formy. gułami łączenia wyrazów w konstrukcje składniowe. które mogą wystąpić samodzielnie jak wyrazy.właściwe końcówki osobowe.

m. Symbol „m. Proces morfologiczny Przyłączający prefiksy nazywamy prefiksacją. a symbol „m. „ryba" + -ery). 1. stojące ifliędzy morfemami głównymi. su-fiksy (przyrostki)." . . oraz in-terfiksy. Dział morfologii zajmujący się wyrazami pochodnymi nazj jest słowotwórstwem. stojące po morfemie głównym. Słowotwórczą strukturę wyrazów przedstawiono w formie wykresów. ." oznacza morfem główny. Nazwy procesów słowotwórczych podano w nawiasach. wyraz pochodny może być utworzony przez zastosowanie jednego lub więcej procesów słowotwórczych.rybi"(dosł.zwykle morfemem swobodnym (np.„rybołówstwo" (dosł. Wyrazy pochodne Procesy słowotwórcze morfem główny zlew kompozycja morfem morfem poboczny główny derywacja -ozmywak morfem główny ogród morfe: pobo -nik Derywacja i kompozycja nie są oczywiście jedynymi procesami słowotwórczymi. np. Wstawi( nie interfiksu między dwa morfemy rdzenne nosi nazwę interfij cji. dług -odystans -ow(y) (kompozycja z interfiksacją + derywacja) historyczny językowy -0"160 -y" równaj forro^^amatycZną (porównaj formę Morfempis* ————— grama" morfem wyrażający tryb przyp tyczne.gł. beczkowóz.morfem poboczny.gł. długodystansowy m. morfemy ^^ zi gwobodnego zwi Jak już ne lub związane. jest spójnik matycznego która poza amatycznego fcmu gradomem). Co więcej. . m.p. nożyk. Ze względu na położenie względem morfemów głównych w wyrazach pochodnych.. Poniższe przykłady ilustrują budowę kilku wybranych wyrazów pochodnych. m.p. np. morfemy poboczne dzieli się zasadniczo na prefi-ksy (przedrostki).p. stojące przed morfemem głównym.gł. niezły. fish + -y -. np. na78 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: tomiast proces przyłączający sufiks nazywamy sufiksacją.„ry60" + -y)). Rys. Morfemy gramatyczne podane są w nawiasach: (Da.-^y. fish + -ery .

2. atyczne ***** sluzyć do funkcjonale mog? knstrukcji «^^^e ważną role . Rozpatrzmy przykład nazwy niedawno wprowa^ dzonej do wielu języków. nieokreślona) książka"). Rys. 3. pr^. Typy morfemów gramatycznych Składniki analizy gramatycznej związki składniowe i formy fleksyjne morfem leksykalny fakt.x. Ale tworzenie nazw może się odbyć także drogą połączenia wyrazów w konstrukcjach składniowych. . który sposób wyrażania danego znaczeniaj ustali się w języku. W innych je zykach. że w łączeniu wy kład. że grupa pracowników dużej amerykańskiej firmy elektronicznej zgromadziła się przy stole konferencyjnym dla| omówienia nowego typu telefonu.ęzykach pe nią Na pr składniowych i ^ trukcja skła-pa nominalna. łączanym do rzeczownika.> ^ rze. Mówiąc o takim urządzeniu. gramatyczny (wyraz funkgonalny) morfem leksykalny prost związany m. Swobodne " j •— — tworzenia puszczenie. ny) w języku norweskim. dlaczego język używa takiego a nie innego sposobu tworzenia nazw. poza morfemami głównymi. morfologiczny. kiedy istnieje kilka możliwości. czyli ^kon^ ^^ składnikiem ^t«^ Hadnikiem 80 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpQLoc na) książka". Stowotwórstwo a nadawanie nazw Poznaliśmy dotąd dwa różne sposoby służące tworzeniu nazw: kompozycję i derywację. a book .„(jakaś.. . która poza PTZ czownika. Porównaj huset (dosłownie dom + określo. w których określoność grupy nominalnej ma wykładni]. ze związanych morfemów fleksyjnych nazywamy formami fleksyjnymi Tworzeniem form fleksyjnych zajmuje się dział morfologii znany jako fleksja. Wyobraźmy sobie. nie da się z góry przesądzić.. W sytuacji. 2. swobodny m. Formy wyrazów składające się.2. na przykład mobile phone („telefon ruchomy"). który nie jest podłączony do l gniazdka. Typy morfemów gramatycznych przedstawiono na rys. Powstaje więc pytanie. mogą użyć wielu określeń. w języku l • ___ Ir-t-rirPI określoności lub p p yP rówmez na rozaj . 2. Tvnv mnr-fior». gramatyczny (m. wykładnik ten może być morfemem związanym. fleksyjny) -yml-ego itd.——— Rys. cellular phone („telefon 81 („telefon .1.

a! wyrazów o bardziej wyspecjalizowanej 1 treści takich jak sedan (. które podlegają skróceniu. Kolejnym przykładem tej „walki" są nazwy przedmiottów i urządzeń kuchennych używane w BrE i AmE. Jest oczywiste. Nie tylko języki. skrótu od angielskiej nazwy global system for mobile communication („globalny systtem komunikacji mobilnej") lub też een draagbare telefoon („telefoin przenośny"). digital phone portable phone („telefon iprzenośny") itd. (3) BrE AmE oven cooker „kuchenka" łap faucet (z franc. lecz również odmiany języków różnią się między sobą co do tego. kiabriolet").komorka"). Z kolei w niderlandzkim używa się een gsm. czyli określeń pojedynczych przedmiotów lub pojęć składających się z dwóch i więcej wyrazów. reczności i jako nazwę takiego telefonu prrzyjęto ein Handy. (2) We swapped our colour television. ° gkiąj odmianie języka angielskiego przyjęła się nazwa budowie sieci stacji radiowych (odbierających i przeka-ły elektromagnetyczne: cellmlar phone. Wymieniliśmy nasz kolorowy telewizor na czarno-biały.r mochód czterodrzwiowy ze stałym dachiem.nocket phone („telefon kieszonkowy"). Każde odz'wierciedla inny sposób konstruowania treści poję-dkreśla pewną wyrazistą. że przyjęcie się nowego wyraztu dla określenia nieznanych dotąd przedmiotów pojawiających się w rróżnych kulturach jest wynikiem „ścierania się" czynników onomazjcologicznych. Jednakże częściej jest stosowany w BrE niż w ArrnE. zarówno w amerykańskiej (AmE). są w polszczyźnie kotlet schabowy -> schabowy. natomiast nazwy ai parking garage w odniesieniu do budynku przeznaczonego do parrkowania samochodów. „budynek przeznaczony do parkowania samochodtów").mobile phone. tworze jednowyrazowe nazwy syntetyczne.) „kran" washing-up liąuid dish-washing liajuid „płyn do naczyń" cutlery siluerware „sztućce" fish-slice spatula (z hiszp. Miejsce do park wania samochodu nazywa się w BrE cair park („parking". lub też carphonie („telefon samochodo-W>1 W ięzyku niemieckim przeważył aspelkt łatwości w obsłudze. Na przykład. W języku francuskim weszła \w użycie nazwa un portable oddającej przenośny charakter urządzania. ale obecnie używany jest prawie wyłącznie w ocdniesieniu do przenośnego odbiornika telewizyjnego. aiutomobile („samochód"). W AmE używa się nazwy a parking lot w odniesieniu do miejssca (zwykle placu) wyznaczonego do parkowania. określenie wzorowane na zapożyczonym z angielskiego słowie handy ( poręczny"). zwany też ^ Zar (. Angielski wyraz portable jest starym zapożyczeniem z. Po pewnym czasie nowa nazwa zakorzenia się i zostaje wprowadzona do systemu języka. przynajmniej w tym samym języku.. Przykładami nazw analitycznych. przez co nie daje się już użyć na oznaczenie nowych przedmiotów. jak i bry skiej (BrE) odmianie języka angielskieego wyraz car używany j w odniesieniu do pojazdu z silnikiem imechanicznym. limuzyna") czy conva ible („samochód ze składanym dachem. sam staje się nazwą danego przedmiotu. and bcought a black and white portable. jakie wyrazy przyjmują si^ w nich jako nazwy przed82 WEWNĘTRZNA STraUKTTJRAWYRAZU|MOpi^u miotów. pociąg pośpieszny -» pośpieszny. co pokazuje poniższy przykład. sklep spożywczy -> spożywczy itd. właściwvą przedmiotowi cechę. Natomiast \w odmianie brytyjskiej * f niła się nazwa podkreślająca możliwcość korzystania z telefo-wrochu. jak to miało miejsce w przodku portable w języku angielskim.. gdzie używa się albo v razu o szerszej treści informacyjnej.) „łopatka kuchenna" bin waste-basket „kosz na śmieci" tea-towel dishcloth „ścierka do naczyń" Etymologia niektórych nazw używaniych w . Jej część może nawet ulec ucięciu i tak skrócony wyraz. języka francuskiego. przenośny.

amerykańskiej odmianie języka angielskiego wyraźnie pokazuje. odzwierciedlaj ącyclh różnice w budowie wyrazów pochodnych. Dlatego też badanie procesów nadawania rzeczom nazw jest ściśle powiązane z badaniem kuiltury dominującej w społeczeństwie posługującym się danym językiiem lub jego odmianą. twiej można się o tym przekonać badające różne języki. Ła-.rmi-strzowski pociąg pośpieszny bus beczkowóz mówca długodystansowiec pasta do zębów pekaes kulturalno- . Gramatyczna klasyfikacja nazw (b) złożenia (c) derywaty (d) typ mieszany (c+b. skróty) tyczne prostokąt opiekacz ze. W tabeli l podsumowano różne sposoby tworzenia nazw.ga. !. b+c) (e) konstrukcje syntak(T) inne (np. Przykłady zostały podzielone na sześć klas. że tworzenie nazw do pewnego stopnia odzwierciedla wielokuliturowość amerykańskiego społeczeństwa.

wyrazy niepodzielne dom kot W dalszej części tego rozdziału omówimy szerzej dwa najważniejsze procesy słowotwórcze, kompozycję (3.2) oraz derywację (3.3). Następnie przyjrzymy się innym sposobom tworzenia słów (3.4) oraz morfemom gramatycznym (3.5). W każdym z tych podrozdziałów rozpatrzymy różne znaczenia przysługujące morfemom, a także zastanowimy się nad rolą, jaką odgrywają one w procesie nadawania nazw. 3.2. Kompozycja W tym podrozdziale zapoznamy się z regułami tworzenia wyrazów złożonych, czyli złożeń, porównamy wyrazy złożone z połączeniami wyrazów w konstrukcjach składniowych, a następnie zastanowimy się, jakie typy wyrazów złożonych upowszechniają się i wchodzą do systemu języka oraz czemu służy proces kompozycji. 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych Tworzenie wyrazów złożonych odbywa się na podstawie ścisłych zasad. Złożenia budowane są na zasadzie szeregowej lub hierarchicznej; większość tworzona jest z członów, które pozostają do siebie w stosunku nierównorzędnym, czyli hierarchicznym. Układy szeregowe powstają przez zespolenie dwóch (i więcej) członów znaczeń wo równorzędnych, np. sprawozdawczo-wyborczy (tzn. „sprawc dawczy" i „wyborczy"). W układach szeregowych człony mogą zost przestawione bez zmiany podstawowego znaczenia (wyborczo-spr wozdawczy). Układy hierarchiczne powstają przez połączenie § mantycznie nierównorzędnych członów w układzie podrzędno-na rzędnym. Człon podrzędny jest członem określającym, natomia człon nadrzędny jest członem określanym, np. jasnozielony. W języku polskim wyrazy złożone charakteryzuje brak odmiar pierwszego członu (np. dobrobyt, dobrobytu, dobrobytem, *dobregt bytu, *dobrymbytem), oraz, w mniejszym stopniu, niesamodzielnej akcentowa pierwszego członu. Większość złożeń ma jeden akcei główny, podobnie jak wyrazy słowotwórczo niepodzielne oraz der waty (np. dalEko widzi —» dalekOwidz, stAry drUk —» starOdrw ale: biAło-czerwOny). Te same kryteria, gramatyczne i fonologiczm odgrywają rolę również w języku angielskim. Przykładowo, wyra; złożony ma w angielszczyźnie zwykle jeden akcent wyrazowy, któr pada na pierwszy człon złożenia. Drugi człon nie jest akcentowany (np. blAckbird - dosłownie czarny + ptak, „kos"). Dla porównanie, w grupie nominalnej składającej się z rzeczownika i przymiotnika, główny akcent pada na drugi składnik, ale akcentowany jest, choć słabiej, również pierwszy składnik (np. a blAck blrd „czarny ptak"). Człony wyrazu złożonego mogą należeć do różnych kategorii leksykalnych. W języku polskim należy zwrócić uwagę na towarzyszą ce kompozycji procesy słowotwórcze i fleksyjne. Podane poniżej przy kłady to rzeczowniki złożone, w których drugim członem jest rzeczownik, a pierwszym kolejno rzeczownik, liczebnik, przymiotnik i czasownik. (4) a. rzeczownik + rzeczownik = beczkowóz, kręgosłup b. liczebnik + rzeczownik = stulecie, czterowiersz c. przymiotnik + rzeczownik = płaskostopie, starodruk d. czasownik + rzeczownik = śpiwór, przebiśnieg Znaczenie rzeczowników złożonych zależy od znaczeń ich

składników. Relacje wyrażane przez człon określający w stosunku do członu określanego są różnorodne. Człon określający może wyrażać środek umożliwiający czynność typowo wykonywaną przez człon określony 3 2. narostatek, rentgenoterapia), składnik członu określanego (np. iobeton, motorower), obiekt czynności wykonywanej przez człon \ eślany(np. projektodawca, powieściopisarz) itp. Interpretacja złożeń zależy od naszej wiedzy pozajęzykowej. Ponieważ wiemy, że pojazdy mogą być napędzane przez silniki parowe, elektryczne lub spalinowe, w złożeniach takich jak parowóz, elektrowóz, spalinowóz interpretujemy pierwszy człon jako określający rodzaj czynności wykonywanej przez pojazd. Wiemy jednak, że beczka nie może być napędem, podobnie jak nie może nim być radio. A zatem w złożeniach beczkowóz i radiowóz interpretacja członu określającego musi być inna. Jaka dokładnie jest ta interpretacja, wynika z naszej wiedzy pozajęzykowej. Podobnie jest w innych językach. Na przykład w języku angielskim, gdzie zdecydowana większość morfe-mów leksykalnych to morfemy swobodne i dlatego też kompozycja jest znacznie częściej stosowanym procesem słowotwórczym niż w polszczyźnie, w złożeniu leather shoe (dosłownie skóra + but, „skórzany but") człon podrzędny określa materiał, z jakiego but jest wykonany. W złożeniu tennis shoe (dosłownie tenis + but, „tenisówka/but do tenisa"), człon podrzędny określa, do wykonywania jakiej czynności używany jest taki but. W złożeniu alligator shoe (dosłownie aligator + but, „but ze skóry aligatora") człon alligator nie może określać czynności, ponieważ wiemy, że aligatory nie noszą butów, oraz że nie ma specjalnych butów używanych w czynnościach dotyczących aligatorów. Bardziej prawdopodobna jest więc relacja materiałowa, przy czym rozumiemy, że but nie jest wykonany z całego aligatora, lecz jedynie z jego skóry. Przymiotniki złożone mogą powstać przez kompozycję dwóch przymiotników semantycznie równorzędnych (np. głuchoniemy) lub semantycznie nierównorzędnych (np. staroangielski), w których pierwszy, podrzędny człon modyfikuje znaczenie drugiego, nadrzędnego członu. Również przysłówek może być zespolony z przymiotnikiem w jeden wyraz złożony (np. krwistoczerwony). W tym przypadku przysłówek jest członem podrzędnym i modyfikuje znaczenie przymiotnika, określając stopień cechy wyrażanej przez przymiotnik. Wiele przymiotników złożonych tworzonych jest od związków składniowych, złożonych z wyrazów należących do różnych kategorii leksykalnych (np.płaskie dno -»płaskodenny, strzela szybko -> szyb86 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MOBPn kostrzelny, lubi ciepło -> ciepłolubny itd.). Procesowi kompozycji 0X1-gatoryjnie towarzyszy w takich przypadkach derywacja, tworzą przy pomocy morfemu słowotwórczego (np. (o)n(y), -(o)w(y) oraz i,? terfiksu) przymiotnik złożony z morfemów głównych zespolonych w jedną podstawę słowotwórczą. Kompozycji może towarzyszyć zmiana znaczenia członów. IW, kładowo, wyraz gród używany jest w odniesieniu do pierwotnej os^ dy, siedziby wodza bądź władz, lub miasta. Wyraz ciemnogród nie jest jednak używany w odniesieniu do zabudowanego obszaru, lecz metonimicznie, w odniesieniu do społeczeństwa, ogółu ludzi, nie tyle nawet zamieszkujących ten sam gród (ani nawet ten sam obszar), co połączonych określonymi poglądami. W wyrazie ciemnogród człon ciemny nie oznacza braku światła, lecz - przez metaforyczne rozszerzenie znaczenia - brak oświaty, zacofanie. Widać więc wyraźnie, że w trakcie procesu kompozycji uległy zmianie podstawowe znaczenia obu morfemów leksykalnych stanowiących człony złożenia. Podobnie wyraz złodziej jest starym złożeniem o budowie i znaczeniu analo gicznym do wyrazu złoczyńca, antonimem wyrazu dobroczyńca. Zawężenie znaczenia członu zło do występku polegającego na kradzież) spowodowało, że z czasem złodziej zaczął

oznaczać już tylko tego, ktc dopuszcza się kradzieży. Podobnie jest w innych językach. Użycie członu alligator w angielskim złożeniu alligator shoe w odniesieniu nie do całego zwierzęcia, lecz tylko do jego skóry, to kolejny przykład metonimii. Z kolei w angielskim złożeniu horse shoe (dosłownie koń + but, „podkowa końska") użycie członu shoe na określenie rodzaju zabezpieczenia mocowanego do kopyta końskiego jest przykładem metaforycznego rozszerzenia znaczenia jednego z członów złożenia. 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych Przez konstrukcje składniowe rozumie się połączenie wyrazów w stosunku szeregowym, czyli współrzędnym (np. ciepły i ładny, mężczyźni, kobiety i dzieci), lub w stosunku hierarchicznym, czyli niewspółrzędnym, opartym na jednym z możliwych związków składniowych, np. związku zgody, w którym składnik podrzędny zgadza się ze składnikiem nadrzędnym pod względem rodzaju, osoby, liczby i przypadka (porównaj formę przymiotnika w grupach nominalnych miły chłopak i miła dziewczyna). Ogólnie mówiąc, w odróżnieniu od «<??^?^E?^i^i—*». S?:^^^t^5?5??s; Scej8składniowo mazanych wyr fereśtorstó czy stotófepa. S, pojęcia, np. wcześniej wspomn y ^ ^.^ . .„V*P ,zeru;ona porzeczK ,^ ^J^. analitycznymr. Są to styku ^US^n-1 *"- BLJf Niektóre złożenia tyczną, czego nik złożony ziuu^-s/-wyrazów jako złożeń zy. Na przykład, an^ z grupy nominalnej tunek rośliny „otw" Ze względu na jem L swoją przejrzystość _ix_ wyhnieniony wcześniej rzec^ow. ' vwnicy języka nie postrzegają jiakim z czasem ulegająca. - ' stokrotka") wykształca się lUBlu,^;,"oko dnia"), określają^ ga. ," wczesinym porankiem. . • —._-_._,^4.0ść semantyczną, z\oze. tworzenia naz\^. p0— i, • pretacyjnycn, J dwuznaczny itd., czy midorowa, gazeta nika ze zmian se mantycznego zawężenia, równaj białoskórnictwo ^ ; 2 jagodami ~ "" o. trata przejrzyStości wy-^ ich skła^,. se. metafory oraz metom^ (po. i czarny ch^akter> angielskim seitianty. złenia app^e tree (doslownie ^ WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOl niej blackbird, niemniej w przypadku tego drugiego, związek serru ; tyczny pomiędzy obu członami nie jest na tyle wyraźny, aby możr było stwierdzić, do jakiej podkategorii odnosi się ta nazwa. Znacs nie przymiotnika w połączeniu ze znaczeniem rzeczownika rue wskazuje jednoznacznie, o jaki gatunek ptaka chodzi. Kos niekoniecznie nawet jest koloru czarnego i mówiący może sobie wyobrażać, że taki ptak jest brązowy. Ponieważ samiczki tego gatunku ptaków faktycznie są brązowe, możemy użyć w odniesieniu do nich pozornie tylko paradoksalnego określenia brown blackbird („brązowy kos"). 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy Złożenia, a w języku polskim również zestawienia, odgrywają główną rolę w tworzeniu taksonomii w obrębie leksykonu. Jak już powiedzieliśmy w podrozdziale 2.3, w taksonomii wyróżnia się kategorię pojęciową stanowiącą podstawę klasyfikacji oraz nazwy nadrzędne (ogólniejsze) i nazwy semantycznie podporządkowane (bardziej szczegółowe). Nazwy ogólniejsze umieszczone są ponad nazwami poziomu podstawowego, natomiast nazwy bardziej szczegółowe -pod nimi. Główną fuiikcjajsłożenia, a także zestawienia, jestmtwo-

rzenie w obrębie danej kategorii pojęciowej nazwy jednostki podporządkowanej, o węższej treści informacyjnej. Zgodnie z naszymi rozważaniami w rozdz. 2.3, motopompa to określony typ pompy, chemioterapia to pewien rodzaj terapii. Podobnie jest z zestawieniami. List gratulacyjny to szczególny rodzaj listu, analiza stylistyczna jest szczególnym rodzajem analizy. Kiedy pojawia się jakaś nowa rzecz, funkcją języka jest utworzenie dla niej nazwy. Przykładem złożenia stosunkowo niedawno wprowadzonego do języka polskiego jest par~ kometr, a do języka angielskiego motorway (dosłownie silnik (mechaniczny) + droga, „autostrada"). Przykładami niedawno wprowadzonych zestawień są w języku polskim karta bankomatowa, telewizja kablowa czy też wanna z hydromasażem. Ogromna ilość złożeń i zestawień potrzebna jest na określenie nowych, bardziej szczegółowych pojęć w obrębie różnorakich kategorii pojęciowych, a także dla wskazania relacji pomiędzy parami hiponi-mów i hiperonimów takimi jak adres elektroniczny i adres. Gdyfcy-śmytażde nowe bardziej szczegółowe pojęcie chcieli nazwać przy pomocy nowego, słowotwórczo niepodzielnego wyrazu, przekroczylibyśmY pojemność pamięciową umysłu i zaburzyli hierarchii113- f ru~ kturę leksykonu. Wprowadzenie do systemu języka sW^010.20 niepodzielnych wyrazów na określenie tysięcy nowych zjais .^>0-'a" wiających się rok w rok w naszej kulturze wydaje się nimoz iwe' Dla przykładu, do niedawna list (zwykle kartkę papieru wr^z koPCT~ tą) wysyłaliśmy pocztą. Od niedawna nie musimy korzysic z us u^ tradycyjnej poczty, bowiem list można wysłać bez pisanii^0 na Pa~ pierze i wkładania do koperty, korzystając z poczty elektrłlczneJ' Interpretacja nowych złożeń i zestawień jest łatwa. ?amy z^a" czenie podstawowe poszczególnych członów, dostrzegam' Jaka Jes między nimi zależność semantyczna, a ponadto wiemy,a ^. zna" czenie podstawowe członów uległo metaforyzacji i potraf^ zmter~ pretować te nowe znaczenia przenosząc, na przykład, znczem(~ wy-razu poczto z jego domeny źródłowej do domeny docelow'^' czy a" tegorii pojęciowej wyrazu elektroniczny. Jako użytkowej •'5Z/. f' należymy do określonej społeczności kulturowej i wiem' . ^a 1C nowych pojęć odnoszą się nowe nazwy. Tak więc, dla celw interpi"e-tacji nowych nazw posługujemy się wiedzą o zasadach t\Przenia w^~ razów w komponencie słowotwórczym, ogólnymi strateiiami łt°Sni" tywnymi, takimi jak metaforyzacja, oraz kulturowo uwrunliowana. wiedzą pozajęzykową. 3.3. Derywacja W tym podrozdziale przyjrzymy się dwu różnym bPom allllsoy oraz pokażemy, jak wyrazy przekształcają się w afiks^' as ^pnif omówimy pokrewieństwo znaczeniowe niektórych m(rtemowi ic funkcję „uogólniającą". Przyjrzymy się również rodz^0111 anksow słowotwórczych. 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne O ile wyraz złożony (tzw. derywat złożony) najczęś(!ej ZDUQ°wany jest z dwóch morfemów leksykalnych, derywat pros^ zbudowany J—- leksykalnego oraz jednego luf W1^cej morfe: — r.._i,^; oł;>wotworczei od 90 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG). wcześniej — o morfemach słowotwórczych, używanych do tworzenia nowych wyrazów, i o morfemach fleksyjnych, używanych do tworze--1 nią form wyrazów w konstrukcjach gramatycznych. Morfem słowotwórczy, np. -ek, dodawany jest, mówiąc najogólniej, do wyra motywującegoTpbdstawowego, czyli wyrazu, od którego derywat po-chodzi. Wyraz podstawowy zawiera zasadniczy składnik, czyli mor-fem główny (rdzeń), stanowiący o podstawowym znaczeniu wyrazu (np. dom - w wyrazie domek) (por. 3.1.1). We fleksji używa się również na określenie tej części wyrazu odmiennego, która pozostaje po odcięciu końcówki fleksyjnej, terminu temat fleksyjny (np. dom(e)k jest tematem fleksyjnym w

występujący w takich wyrazach jak careful („uważny"). domkiem. a nie *pisacz.*musienie.2. z jakimi wyrazami ten prefiks się łączy. Na przykład angielski morfem -ful. Ponieważ w zasobach leksykalnych polszczyzny znajduje się wyraz brak.3. Jako sufiks powoli nabrał znaczenia „posiadania jakiejś cechy w znacznym stopniu". na przykład. niesprawiedliwy. gdzie obecność wyrazu ugly („brzydki") eliminuje potrzebę utworzenia wyrazu *beautiless z morfemu leksykalnego beauty („piękno") i morfemu słowotwórczego -less.? Aby wyjaśnić. Sens ten zachował się w wyrazie wycieczka. Wyraz ciefeaioy dawniej znaczył „skłonny do cieknięcia. że o ile pierwsze przyłączane są zawsze do ograniczonego zbioru morfemów leksykalnych.formach fleksyjnych domkowi. W odczuciu współczesnych użytkowników polszczyzny nie ma też (oczywistego) związku miednicy z miedzią. czy to o funkcji słowotwórczej. Znaczenie współczesne rozwinęło się w wyniku metaforyzacji.3. który pierwotnie występował w wyrazach złożonych takich jak mouthful (dosłownie usta + pełny. 3. Jednym z głównych powodów.czytanie. Z czasem wykształciło się znaczenie „starego niedołęgi lub żebraka". nie (jest) długi. np.oraz dlaczego pewne przymiotniki o sensie przeczenia tworzy się w inny sposób. niedojrzały. tworząc przymiotniki zaprzeczone. won-derful („cudowny"). Znaczenie nie-można przedstawić w następujący sposób: 92 . Od czasowników można tworzyć rzeczowniki oznaczające wykonawcę czynności. Obecność wyrazu przymus eliminuje *musienie. Tylko wtedy będziemy mogli wytłumaczyć. Podobnie jest. domku itd. niesłuszny. Termin ten używany jest głównie w analizach morfologicznych języków fleksyjnych. prędkiego poruszania się". pisać . podczas gdy końcówka fle-ksyjna wyrażająca kategorię liczby mnogiej może być dodana do tematów wszystkich rzeczowników policzalnych. dlaczego przymiotniki zaprzeczone najczęściej tworzy się przez dodanie prefiksu nie. Jednak od biec utworzony został biegacz. nie *biegarz. takich jak polski. drugie mogą być przyłączone do praktyćzriie^wsźystkićh morfemów leksykalnych w obrębie danej kategorii gramatycznej. w języku angielskim. nierówny. takie jak niedługi.). utworzonego od larm („szkoda. wyrażającego brak danej cechy. albo też w ogóle nie istnieje potrzeba utworzenia nowego wyrazu. jak perywacja__________________ orzypadku wyrazu harmless („nieszkodliwy"). „pełna łyż(ecz)ka") itd. niepusty itd. zastanówmy się nad ogólnym znaczeniem prefiksu nie-. spoonful (dosłownie łyżka + pełny. Istotna różnica między morfemami słowotwórczymi i fleksyjnymi wynika z faktu. czy gramatycznej. Podobnie rzeczownik dziad nazywał na początku „ojca ojca lub matki". Utratę przejrzystości etymologicznej wyrazów i ich zmiany znaczeniowe obserwujemy również w języku polskim.pisanie. itd. morfem słowotwórczy -anie l -enie l -cię może zostać dołączony do tematów tylko niektórych czasowników. natomiast odpisać utworzony został pisarz. nie ma potrzeby tworzenia wyrazu *brakowanie. dla których często nie tworzymy wyrazu pochodnego w pewien określony sposób. „kęs"). etymologicznie związany jest z przymiotnikiem fuli („pełen. beautiful („piękny). że albo z punktu widzenia kategorii pojęciowych nie ma potrzeby zastosowania tego właśnie procesu słowotwórczego. bielizny z białym strojem anipiumicy z piwem. tzn. nie (jest) równy. Mamy więc w języku polskim czytać . pełny"). krzywda"). Jaka jest różnica pomiędzy tymi derywatami a zaprzeczonym predykatem przymiotnikowym. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja Gramatykalizacjąnazywamy proces przemiany swobodnego morfemu głównego w morfem poboczny. Przykładowo. ale nie musieć . jest fakt. nie (jest) słuszny itd. 3 3. Znaczenie i produktywność afiksów Dla zanegowania cechy wyrażanej przez przymiotnik w języku polskim najczęściej dołączamy do takiego przymiotnika prefiks nie-.

Zauważmy przy tym. spawacz. który ma kilka znaczeń. Podobnie jak morfemy rdzenne. W tym przypadku wyrazem motywującym jednak nie jest. wyraża też „niedanie uczciwej lub równej szansy". patrząc na tę kwestię z ogólniejszego punktu widzenia. a nawet „bycie niezgodnym z prawem". Dotyczy to. produktywnego polskiego morfemu słowotwórczego -acz. wyrażający niemożność wykonania wspomnianych czynności. jest se3. istotnymi cechami. Znaczenie sufiksu -able daje się określić nie tylko jako „coś. których nie można kupić" oraz uncuttable meat . np. To właśnie uogólnione znaczenie „posiadania naturalnej zdolności" przynależne angielskiemu sufiksowi -able umożliwia rozszerzenie jego schematu słowotwórczego na mniej prototypowe derywaty. sayable („możliwy do wypowiedzenia"). badacz. urządzenia lub środka.„z natury swej nadający się do tego.„nieposiadający cechy wyrażanej przez przymiotnik. biegacz.„mięso niedające się pokroić"). przy pomocy którego wykonywana jest czynność. np. więc takie formacje są znacznie bardziej prawdopodobne (porównaj unbuyable paintings . Derywacja 93 mantycznie wyrazisty. spychacz. ale. tak jak w poprzednim przykładzie. np. Podana poniżej parafraza oddaje jego możliwy sens: (6) [temat czasownika + -able] . Również w tym przypadku mamy do czynienia ze stałymi. że połączenie znaczeń daje się ująć w pewien schemat interpretacyjny. Natomiast sposób konstruowania treści semantycznej oparty na potencjalnym przymiotniku poszerzonym o ogólne znaczenie prefiksu negacji un-. przycinacz. zakraplacz. że dany afiks może być dodany do danej podstawy słowotwórczej. jest szersze. krojenie czy też malowanie. Możemy przyjąć jako ogólny warunek tworzenia wyrazów zasadę. by coś zostało z nim zrobione" Większość przedmiotów nie ma naturalnie przypisanych właściwości umożliwiających ich kupno. W odróżnieniu od drinkable („pitny") bądź re-alizable („możliwy do zrealizowania. Ta zasada tłumaczy. oraz w znaczeniu nieosobowego wykonawcy czynności. np. że morfem -acz użyty do utworzenia nazwy wykonawcy czynności nie tworzy nazwy osoby aktualnie wykonującej daną czynność.3. paintable („dający się namalować"). a więc osoby zawodowo lub zwyczajowo wykonującej daną czynność. jako że wyrażony jest stały brak cechy charakteryzujący dany przedmiot. cuttable („dający się kroić"). ste-alable („dający się ukraść"). knowledge-able („znający się na czymś") to ktoś zdolny do udzielenia informacji na jakiś temat.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA (5) [nie. którą nazywa przymiotnik słuszny. dlaczego do systemu języka polskiego należą formacje typu nieuczciwy. również morfemy afiksalne mogą mieć znaczenia bardziej prototypowe i znaczenia bardziej peryferyjne. w znaczeniu narzędzia. ale. jak poprzednio. a nawet wyrażający cechę przeciwną względem znaczenia przymiotnika" Na przykład derywat niesłuszny nie tylko wyraża brak cechy. co może być zrobione". lecz raczej nazwę wykonawcy zawodu lub zajęcia (np. buyable („dający się kupić"). czasownik. by od czasowników wyrażających te czynności utworzone zostały przymiotniki z -able. jak w przypadku połączenia niesłuszny awans. o ile jego uogólnione znaczenie jest dobrane do któregoś ze znaczeń wyrazu podstawowego tak. niemające znaczenia „możliwości zrobienia czegoś". osoby spełniającej . na przykład. Derywaty z -acz występują głównie w znaczeniu nazw wykonawców czynności. Ten sam argument można odnieść do angielskich przymiotników zakończonych na -able. np. wiele teoretycznie możliwych formacji z tym sufiksem odbierane jest jako niezwykłe bądź dziwaczne. urzeczywistnienia"). włamywacz. lodołamacz. jak w przypadku połączenia niesłuszne wzbogacenie się.„obrazy. niedojrzały oraz niesamolubny.+ przymiotnik] . writable („dający się napisać"). gracz). wybielacz. lecz rzeczownik knowledge („wiedza"). i dlatego też nie jest prawdopodobne.

kto zwyczajowo lub zawodowo wykonuje czynność wyrażoną przez czasownik" Zgodnie z definicją podaną w (6). używanych do wykonywania czynności.określoną funkcję (np. Do różnicy znaczeń sufiksu -acz możemy podejść dwojako: albo potraktujemy każde znaczenie jako znaczenie odrębnego morfemu. nawilżacz. Taka radialna sieć znaczeń przedstawiona jest na rys. takie jak w przypadku spychacz czy zgniatacz. czego przykładami są spychacz zgniatacz. W tych przypadkach znaczenie formacji z morfemem -acz daje się przedstawić jako: (8) [temat czasownika + -acz] . w jakiej ktoś występuje w danej sytuacji. 3. części maszyn. Dlatego też podstawowe znaczenie formacji z morfemem -acz można przedstawić w następujący sposób: (7) [temat czasownika + -acz] — „ktoś. Morfem -acz występuje także w nazwach narzędzi. np. że obejmuje metonimiczne lub metaforyczne rozszerzenie znaczenia formacji z morfemem -acz. 94 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG Znaczenie osobowego wykonawcy czynności przeniesione jest n nieosobowego wykonawcę czynności i zastosowane w nazwach urza dzeń wykonujących dane czynności. ale od rzeczownika. np' strugacz. kudtacz. substancji. aparatów. odrdzewiacz. np. czy wykonawca miałby być osobowy. odkurzacz. biegacz nieosobowy wykonawca czynności (urządzenie): zgniatacz 95 Narzędzie nazwa narzędzia służącego do wykonania czynności: dziurkacz nazwa środka używanego przy wykonywaniu czynności: odplamiacz . czy też nieosobowy. co urządzenia samodzielnie wykonujące dane czynności.„coś. jak we wszystkich poprzednich przypadkach. chwytacz. wykraczające poza określenie konkretnej osoby przypadkowo wykonującej daną czynność w danej chwili. niezależnie od tego. dziurkacz. W wyrazie posiadacz (a także w neologizmach typu stacz). Zauważmy przy tym. odczu-lacz. 3 Sieć radialna znaczeń sufiksu -acz Rys posiadanie nazwa posiadacza czegoś: brodacz. Peryferyjne. słuchacz czy też gracz to określenie roli. gdzie -acz nie jest sufiksem agentywnym. które określają nie tyle narzędzie używane do wykonania czynności wyrażonej przez mor-fem rdzenny. glowacz Wykonawca czynności nosiciel stanu: posiadacz wykonawca zawodu lub zajęcia: spawacz. są jego znaczenia w wyrazach pochodnych typu posiadacz oraz brodacz. np. albo uznamy różne znaczenia za tak blisko ze sobą związane. w porównaniu ze znaczeniami morfemu -acz występującymi w nazwach osobowych i nieosobowych wykonawców czynności i nazwach narzędzi i środków czynności. morfem -acz jest wykładnikiem tzw. wyjadacz). zagajacz) lub osoby o określonych cechach (np. tworząc wspólnie system znaczeniowy tego morfemu. że każde z nich mieści się w obrębie uogólnionego znaczenia jednego i tego samego morfemu. napinacz. że w tym ostatnim przypadku -acz nie derywuje rzeczownika od czasownika. która wiąże się z posiadaniem charakterystycznej części ciała. nosiciela stanu. a w wyrazach takich jak brodacz czy też gto-wacz nosiciela cechy. co posiada zdolność wywołania czynności wyrażonej przez czasownik" Ta parafraza jest na tyle ogólna.

Włączony do morfemu rdzennego element -n-. które charakteryzują się stałym umiejscowieniem względem morfemów głównych i które są realizowane jako nieprzerwane ciąg1 elementów. 3. Poza prefiksami. Przykładem postfiksu jest 96 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLO 'GIĄ w polszczyźnie morfem -kolwiek występujący w formacjach typu kt kolwiek. z nazwy własnej Watergate wydzielona została cząstka -gate. według którego utworzone jest w języku angielskim słowo automat. dlaczego w odniesieniu do osoby właśnie jedzącej rybę me użyjemy w polsz-czyźnie derywatu takiego jak zjadacz (ryby). która doprowadziła do upadku prezydenta Nixona. warunek. Rodzaje afiksów W pewnych językach. W innych językach. które nie tworzą takiego nieprzerwanego ciągu.3. niezgodne z prawem działania polityczne" zastosowana została do utworzenia nazw takich jak Irangate w odniesieniu do sytuacji. werbunek. vinc-it („zwycięża"): vic-tt („zwy-ciężył"). np. np. która w funkcji afiksu o znaczeniu „afera polityczna. w łacinie CZY polszczyźnie. Po aferze politycznej. Innym przejawem tendencji do tworzenia nowych wyrazów z morfemów głównych zaadaptowanych do funkcji morfemów pobocznych są słowa typu laundromat („pralnia samoobsługowa"). wizerunek. odróżniający temat fleksyjny czasowników w czasie teraźniejszym od tematu fleksyjne-go w innych czasach w łacinie. np. Na pewnym etapie rozwoju polszczyzny morfem -unek wykształcił się w funkcji morfemu słowotwórczego ze składnika wyrazów zapożyczonych z języka niemieckiego. odróżnia się więcej typów afiksów. np. afiksy słowotwórcze dzielą się na prefiksy i sufiksy. Interesujące jest. wyróżnia się również morfemy nieciągłe. a-bloody-mazing (dosłownie „z-cholernie-dumiewa-jący"). itd. urobione zgodnie ze schematem słowotwórczym. stołówka") dla wytworzenia washeteria („pralnia samoobsługowa"). że pozwala na włączenie wszystkich wyodrębnionych znaczeń morfemu. postfiksami i infiksa-mi. zippergate w odniesieniu do „afery rozporkowej" prezydenta Clintona itd.„osobowy wykonawca lub inny czynnik sprawczy funkcjonalnie związany z czynnością wyrażoną przez czasownik" Uogólnienie znaczeń morfemu podane w (8) nazywane jest schematem. Przyłączony do rodzimych rdzeni wytworzył pocałunek. Przykładami morfemów nieciągłych są morfemy tworzące formę imiesłowu w językach niderlandzkim i niemieckim. meble-gate. Schemat jest na tyle abstrakcyjny. np. interfiksami. sufiksami. Również język angielski wykształcił rodzaj infiksu. jest przykładem infiksu. Przejawem tendencji do tworzenia infiksów w angielszczyźnie może być również włączanie do rdzeni poszczególnych wyrazów używanych w slangu wyrazów nieprzyzwoitych typu bloody („cholerny") czy też fucking („pieprzony"). która wywołała kryzys w stosunkach amerykańsko-irańskich. spirytus-gate. w języku angielskim. np. 3.4. czy też powielenie schematu słowotwórczego wyrazu cafeteria („bufet.4. Różnon .Możemy teraz wykonać następny krok i połączyć różne wyodrębnione znaczenia sufiksu -acz w jedno uogólnione znaczenie: (9) [temat czasownika + -acz] . fan-bloody-tastic (dosłownie „fan-choler-nie-tastyczny"). Schematyczna definicja przedstawiona w (9) pozwala również wytłumaczyć. przez co nazywa się je morfemami ciągłymi. że człon -gate został w znaczeniu „afera" zapożyczony do języka polskiego i użyty w złożeniach takich jak Społem-gate. sprawunek itd. w wyrazie speedometer („szybkościomierz") wydzielić można składnik -o-.

dźwigać -» dźwig. gdy wyraz przenoszony jest z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. doprosić się. itd. np. derywujący czasowniki rozmyślić lię rozmówić się. lub równoczesną prefiksacją i sufiksacją. sufiksacją. oraz kompozycją. którego jedynym wykładnikiem jest zmiana jakościowa lub ilościowa w wyrazie motywującym. Proces zmieniający paradygmat fleksyjny wyrazu.. Różnorodność procesów słowotwórczych W języku polskim. W polszczyźnie. Odróżniający brak morfemu sygnalizującego proces słowotwórczy nazywa się zerem morfologicznym. człowiek -» człowieczy.. a tym samym zespół wszystkich jego form fle-ksyjnych.. np. alternacja ilościowa). się. ponieważ od nazwy osoby lub przedmiotu . zgęstnieć od gęsty. erywacja nowych wyrazów polegająca na przenoszeniu wyraw. się. polegająca na przeniesieniu jednego aspektu zjawiska na całe zjawisko. pojęcie miejsca. Takie typy dery-acJi nazywamy derywacją mieszaną. Na przykład czasownik clean („czyścić") pochodzi od przymiotnika clean („czysty"). czy też do-. z Je<inej kategorii gramatycznej do innej występuje również nnych językach. gdzie odbywa się operacja.•odność procesów słowotwórczych 97 . tworzącą np. rozpłakać się. wyraz pochodny ma zwykle znaczenie szersze od wyrazu motywującego. ategorii przymiotników do kategorii rzeczowników towarzyszy cięcie. brak fleksyjnych wykładników przeniesienia wyrazu do danej kategorii gramatycznej Stąd proces przenoszący wyraz z jednej kategorii gramatycznej do innej może nie mieć żadnego wykładnika morfologicznego. tzn.4. tworzącą np.. zostało przeniesione na samą operację. lub odwrotnie. Derywacją paradygmatyczną występuje. np. nazwa osoby zostaje przeniesiona na nazwę czynności funkcjonalnie związanych z tą osobą. przeniesieniu wyrazu szafirowy . Na przykład w derywacji czasownika bank („przeprowadzić transakcję bankową") w języku angielskim od rzeczownika bank („bank"). utworzonego od rzeczownika król. np. Derywacją paradygmatyczną może również Warzyszyć np. nazywamy derywacją paradygmatyczną. np. derywacji alternacyjnej. alternacja jakościowa). lub w obrębie tej samej kategorii grama-ycznej z jednego paradygmatu fleksyjnego do innego. Natomiast w polszczyźnie przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej jest sygnalizowane innym zespołem końcówek fleksyjnych. czyli wzór jego odmiany. 3. specjalista -» spec. derywujący wyrazy domyślić się. markiz -4 markiza. d ik funkcji gramatycznej występuje po obu stronach morfe-leksykalnego. bank. gdy na skutek derywacji tworzony jest od rzeczownika czasownik. afiksacji. logika-^ logik. W polszczyźnie za mUrfemy nieciągłe uważa się np. pisarz od pisać. mięso -4 mięcho. poza derywacją afiksalną. Procesowi zmieniającemu kategorię gramatyczną wyrazu (oraz jego paradygmat fleksyjny) często towarzyszy metonimiczna zmiana znaczenia wyrazu pochodnego w stosunku do wyrazu motywującego. nazywamy derywacją al-ternacyjną. np. rozlać od lać. W języku takim jak angielski. lub ucięciu elementów występujących w podstawie (tzw. Derywacją alternacyjna polegać może na wymianie elementu występującego w podstawie (tzw. zwykle prefiksacją. w przypadku czasownika królować. wyróżnia się także inne sposoby tworzenia nowych wyrazów. prefiksalnopostfiksalne morfemy Twotwórcze takie jak roz-. tworzącą np. dające w rezultacie wyraz pochodny szafir. do których zalicza się różne typy derywacji bezafi-ksalnej. W przypadku. jak w przypadku człowiek -4 uczłowieczyć. gdzie wyrazy naleWEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL żące do poszczególnych kategorii gramatycznych nie mają zespół form odmiany (deklinacji w przypadku rzeczowników i przymiotni ków oraz koniugacji w przypadku czasowników). Proces tworzenia wyrazów. kauf(„kup-"): ge-kauf-t.

dyr. Również w języku angielskim ucięty ze być początek podstawy. derywacji alternacyjnej oboczności ilościowe mogą wystąpić ewnątrz podstawy. batalion -> baon. . natomiast sama czynność pisania wyrażona przez morfem rdzenny czasownika może być wykonana przy pomocy różnych narzędzi. Derywacji towarzyszyć może również zawężenie znaczenia pod" stawy. żeby wsadzić do ziemi krzaczek azalii. Termin ten może być mylący. albo na końcu podstawy. w skład którego wchodzi morfem rdzenny czasownika (pis-). -a]j wykopać -> wykop. np. dziecko -> dziecina) itd. ale o ile po to. śliczny ~* prześliczny). piłka -^piła. W przypadku czasownika author („pisać scenariusze film0" we"). dwójka -» dwója) lub mogą towarzyszyć innym typom derywacji. dla wyrażenia czynności polegających na zorganizowaniu publicznego występu* jakim jest na przykład konferencja prasowa. np. gdzie poza ucięciem elementu -ów. Wyrazy utworzone przez ucięcie awy nazywamy ucięciami.tworzymy wyraz wyrażający czynność przebiegającą w czasie. Ucięcia mogą być jedynym wykładnikiem derywacji (np. określenie rozmiaru (dom — » domek. Szczególne miejsce w systemie słowotwórczym języka polskiego zajmuje w porównaniu z innymi językami derywacja tworząca wyrazy pochodne. Ucięciu podstawy nie towarzyszy zmiana kategorii gramatycznej w takich przypadkach jak piłka — » piła. co ilustruje przykład The press-conference was cleverly stagemanaged („Konferencja pra" sowa została zręcznie wyreżyserowana"). np. intensywności cechy ( miły —> milutki. których znaczenie różni się od znaczenia podstawy o aspekt uszczegółowienia. refrigerator -> fridge 100 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORPOL . telephone -» phone („telefon"). czołgać się -» czołg. utworzonego w amerykańskiej odmianie języka angielskie^0 3. np. np. np.4. spokoj~* sP°ko. obiekt. nrodnoścprocesów słowotwórczych 99 zownika author („autor"). Kolejnym przykładem może być utworzenie od rzeczownika stage-manager (dosł. czasownika stage-manage. musimy wykopać w ziemi mały dołek. wyraża określone narzędzie czynności pisania. który pojawił się w systemie języka wcześniej. np.następuje przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej. nazywającego w języku angielskim osobę odpowiedzialną za to. itd.autobus -» bus. znaczenie morfemu głównego zosta-. ponieważ w trakcie tego procesu nie cofamy się do wyrazu. co się dzieje na scenie w trakcie przedstawienia teatralnego. P. Palec -» paluch. Bezafiksalna zamiana czasowników na rzeczowniki z towarzyszącym ucięciem podstawy nazywana jest derywacja wsteczną. jej lec. narzędzie itd. gmach -> gmaszysko). dyrektor . w przypadku taa. derywacji paradygmatycznej tworzącej rzeczownik szafir od przymiotnika szafirowy. „kierownik sceniczny"). television -» telly („telewizja") lub też może być ucięty ocześnie początek i koniec podstawy. która ma wykonawcę. Z kolei w przypadku długo pisze -> długopis rzeczownik złożony. na początku podstawy. trudno rezultat tej czynności nazwać wykopem. np. lecz tworzymy wyraz pochodny krótszy w stosunku do wyrazu motywującego. Podobnie dzieje się w języku polskim. stosunku emocjonalnego mówiącego (baba -» babsko. beczka -> beka. gdzie rzeczownik wyraża rezultat czyn-ści kopania.

który wszedł do systemu języka angielskiego jako skrót określenia ra(dio) d(etecting) a(nd) r(anging) („wykrywanie i określanie odległości za pomocą radia"). wyrazowców.(„lodówka"). W tym przypadku dochodzi do zatarcia się granicy odróżniającej dwa pojęcia. Fleksja . Zwykle są to litery lub głoski początkowe. nej w metropoliach. Acquired Immune Deficiency Syndrome. W polszczyźnie w takim przypadku używamy (I) tak i nie. nauki. Dzięki skrótowi termin medyczny upowszechnił się w wielu językach. czego przykładem jest niemiecki wyrazowiec Jein. niemniej ponieważ jedzony jest zwykle koło południa. od The United Nations Educational. Dobrym przykładem tego zjawiska jest historia wyrazu radar. Skróty pojawiają się w każdej dziedzinie życia. jak alkoholik jest uzależniony od alkoholu. Social. jako że spożywany jest jako pierwszy posiłek w ciągu dnia. wykracza poza odcinek czasowy integralnie związany z kategoryzacją posiłku jako śniadania. Powszechnie znanymi przykładami są skrócone nazwy państw. Fleksja Współczesne społeczeństwa opierają się na działaniu wyspecjali-ch j współdziałających struktur. Wyrazowce utworzone z fragmentów dwóch i więcej wyrazów są skrótowcami. PKOlpekao. Pojęcie uzależnienia wyodrębnione zostaje z wyrazu alkoholik jako cząstka -holik i włączone w wyrazie pracoholik do kategorii semantycznej wyrazu praca. spraw społecznych. np. Zlewanie się dwóch podstaw w jeden wyraz jest często odbiciem procesu zlewania się dwóch pojęć w jedno. USA. Ucięcie charakterystyczne jest dla tzw. zarówno w dziedzinie portyki wojskowości. 3 5. że użytkownicy mogą nie postrzegać związku słowotwórcze miedzy podstawą i derywatem. a którego najnowsze słowniki języka angielskiego nie klasyfikują jako skrótowca. UNESCO. pochodzący od tatarski befsztyk. a wraz z nim wiedza o tej chorobie rozpowszechniła się na całym świecie. W polszczyźnie przykładem tego zjawiska jest wyraz pecet. Podobne formalne i pojęciowe „zlewanie się obserwujemy w przypadku wyrazu pracoholik. Podobnie w języku angielskim wyraz brunch powstał przez połączenie elementów dwóch słów breakfast („śniadanie") oraz lunch („obiad"). do których zalicza się również wyrazy powstałe z poł3" czenia w jeden wyraz liter lub głosek wyrazów wchodzących w skład jednej nazwy. czego przykładem może być wyraz AIDS. i używany w odpowiedzi na pytanie. Wyrazy ucięte mogą się tak bardzo upowszechnić \v • zyku. czy internacie nalizm typu metro. 3. czyli wyrazów utworzonych przez skrócenie podstaw dwóch i więcej wyrazów tworzących nazwę i połączenie ich w jeden wyraz. oraz skróty nazw organizacji międzynarodowych. Dobrze zadomowione w języku skróty po pewnym czasie tracą swą etymologiczną przejrzystość i postrzegane są jako wyrazy niepo-chodne. Potrzebne nam są formy krótsze. definiując ten wyraz jako „sposób określania pozycji przedmiotów takich jak samoloty lub rakiety przez wysyłanie fali radiowych". Wyraz brunch odnosi się bowiem do posiłku. kalki z angielskiego workaholic. powstały z połączenia elementów dwóch wyrazów ja („tak") oraz nein („nie"). np. utworzony z pierwszych liter nazwy choroby wirusowej polegającej na załamaniu się odporności organizmu. czego przykładem może bv' w polszczyźnie tatar. żelazo + beton -> żelbet. którv został metonimicznie przeniesiony na system komunikacji podziem. and Cultural Organization. ZSSR. używanego dla określenia osoby uzależnionej od pracy tak. pochodny od greckiego wyrazu metropolis. ułatwiające ich zapamiętanie i szybkie przywołanie z pamięci. czy ONZ. Nie ożna ciągle odnosić się do tych wszystkich instytucji i organizacji żywając ich pełnych nazw. na które rozmówca chce jednocześnie odpowiedzieć potwierdzająco i przecząco. jak i kultury.5. Struktury te są corocznie Z erzane o nowe instytucje i organizacje. np. np. który ma cechy śniadania. jako połączenie śniadania i obiadu. Używa się go w odniesieniu do posiłku spożywanego w późnych godzinach rannych.

: szesz^io dwie formy fleksyjnje czasownika pisać.3 przyjrzeliśmy się słowotwórstwu. teorii. uczucia.W podrozdziale 3. pos rzający zasoby leksykalne języka. PipzęĄ. W językach fleksyjnych .takich jak np. -t-. ale nie prawdy czy grzechów. Na przy . że jest zdobywcą. sufiks -ość poprzedza sufiks -ow(y). słowotwórstwo ma charakter wyrazotwórczy.in. przez co interpretacja form fleksyjnych wyrazów jest w pełni przejrzysta. prawdę. o ile każdemu wyrazowi odmiennemu przypisa. według których odmieniają się wyrazy. przyimki oraz spójniki zdaniowe.3. Po pierwsze 0 ile fleksja ma charakter formotwórczy. Do kategorii odmiennych w polszczyźnie należą m. Natomiast proce słowotwórczy może pFzemeść wyraz z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. Natomiast porządek P0' szczególnych morfemów słowotwórczych może być zmienny. W tjmpod. Jak już powiedzieliśmy wcześniej (3. Dany morfem fleksyjny może wystąpić w formie fleksyjnej tylko raz.in. Tak więc relacje wyrażane przez morfemy fleksyjne są całkowicie regularne i jednoznaczne. np. w derywaćji wyrazu całościowóść morfem słowotwórczy -ość użyty został dwukrotnie-Ponadto. Na przykład sufiks czasu przeszłego.3). Dlatego też morfemy fleksyjne cechuje większa częstotliwość występowania w wypowiedzeniach niż morfemy słowotwórcze. nigdy nie zmienia ich kategorii gramatycznych. sygnalizujący P^J^ do pełnienia odpowiednich funkcji syntaktycznych w wypo 102 ^EWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpOL 103 wiedzeniach. Przykładowo. występuJe wyłącznie przed końcówkami osobowymi. w obrębie kategorii gramatycznych. Jednak wyznawca to osoba wyznająca jakąś religię lub zwolennik jakichś poglądów. partykuły. że zdobył biegun. rzeczowniki. Wobec tego fleksja. niezmiennym członem wyrazu. do wyodrębnionych klas gramatycznych. ale tylko w tym drugim wypadku o osobie tej możemy mówić. przymiotniki oraz czasowniki. czyli odmian wyrazów. ny jest zespół morfemów fleksyjnych właściwy dla kategorii gramatycznej.. które charakteryzują wyraz pod względem formalnym i są wymienne Morfemy gramatyczne wskazują na przynależność wyrazów do kategorii gramatycznych oraz. do której ten wyraz należy. Ponadto. wyznawać można poglądy. Odmiana wyrazów dzieli się na deklinację i koniugację. Podział ten odpowiada różnicom we wzorach. który wyraża ich znaczenie leksykalne i jest stałym. morfemy słowotwórcze nierzadko tworzą wyraz pochodny nawiązujący tylko do jednego znaczenia podstawy. t l i w wyrazie wyjątkowość sufiks -ow(y) poprzedza sufiks -ość. oraz z morfemów gramatycznych. rozdziale zajmiemy się zagadnieniamijnorjfolpjnjęksyjnej która na Pierwszy rzut oka wygląda podobnie. a także grzechy. że zdobył bilety na koncert. jakkolwiek morfem słowotwórczy -acz jest wykładnikiem wykonawcy czynności. Można o kimś powiedzieć. to obecność danego wyrazu w zasobach leksykalnych języka nie musi wyznaczać zespołu wyrazów od niego pochodnych. podczas gdy ten sam morfem słowotwórczy może być użyty w'Wyrazie pochodnym więcej niż jeden raz. znaczenie wyrazu biegacz nie jest prostą sumą znaczenia czynności wyrażonej przez czasownik motywujący ten rzeczownik i znaczenia wykonawcy tej czynności. morfemy fleksyjne występują w formach fleksyjnych w stałym porządku. Między tymi dwoma głównymi fałami morfologii występują jednak istotne różnice. Do kategorii nieodmiennych należą m.wyrazy od-• nne użyte w wypowiedzeniach składają się z dwóch części: temafleksyjnego. a także. a tym samym . Ponadto. Z kolei morfemy słowotwórcze mogą być funkcjonalnie niejednoznaczne. język polski . Dany wyraz może. motywować inne. o ile zbiór morfemów fleksyjnych właściwy jest każdemu wyrazowi odmiennemu we wszystkich jego znaczeniach. ale nie musi. wyrazie mniejszościowy. przysłówki.

Dla rzeczowi/ ków policzalnych kategoria liczby jest kategorią fleksyjną. W deklinacji rzeczownikowej o doborze poszczególnych końcówek decyduje wiele czynników. wyraz we wszystkich swoich formach fleksyjnych ma określoną wartość danej kategorii morfologicznej. Jest to odmiana oparta na morfologicznej kategt»rii"przypadka i dlatego też nazywana jest odmianą przypadkową. było widać. to morfologiczne kategorie imienne. liczba i przypadek. liczby oraz przyn A ka. natomiast niektóre czasowniki niefleksyjne mają paradygmat analityczny ((jest) widać. ponieważ końcówki niektórych przypadków są takie same. czasowniki niedokonane mają paradygmat syntetyczne-analityczny (np. ńlemających form liczby mnom • (np. W pierwszym przypadku. Czas i osoba. Jednak tylko część tych form jest formalnie różna. Ze względu na swą budowę. rodzaj gramatyczny i liczba. syntetycznoanalityczne oraz analityczne. natomia t dla rzeczowników niepoliczalnych. Rodzaj gramatyczny. formy fleksyjne dzielą się na syntetyczne. znaczenie rzeczownika. będzie pisała). liczebników i zaimków. Koniuga-cjato odmiana czasowników. będzie widać). Rzeczowniki nie odmieniają ? przez rodzaj: niezależnie od tego. w jakiej formie fleksyjnej rze-wnik jest użyty w zdaniu. przymiotników. trzy najbardziej typowe kategorie imienne. np. Oparta jest na morfologicznej kategorii czasu i osoby. rzeczownik może być w zdaniu użyty w liczbie poZ się ° ^rzyk*ad odmiennej kategorii gramatycznej rozważymy flek-eczowników w języku polskim. Rodzaj gramatyczny jest kategorią klasyfikującą. Odmiana przypadkowa jest przykładem paradygmatu syntetycznego. siedem form przypadkowych w liczbie pojedynczej i siedem w liczbie mnogiej. Każdyj-zeczownik odmienny ma czternaście form fleksyjnych. co oznacza. Przypadek. są przykładami zazębiania się kategorii pojęciowych i gramatycznych w systemie języka. właściwości zakończenia tematu (tzw. Niekiedy kategorie gramatyczne nie mają wykładnika: na przykład w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczownik rodzaju żeńskiego kobiet-(a) przybiera formę kobiet. Rodzaj gramatyczny rze' czownika to kategoria zasadniczo o funkcji składniowej. Przykładem klasyfikującej kategorii morfologicznej s rodzaj gramatyczny rzeczowników. jego rodzaj gramatyczny jest stały. wygłosu). W koniugacji. końcówka -u to jedna z form dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika w rodzaju męskim. w deklinacji żeńskiej forma celownika jest taka sama jak forma miejscownika. to kategorie werbalne. aspekt oraz strona. a także tryb. W obrębie grupy nominalnej rodzaj gramatyczny (a także liczba i przypadek) rzeczownika determinuje . żeJtoń-cówki przypadkowe są przyłączone do tematu. Deklinacja to odmiana rzeczowników. jest to kategoria klasyfikująca. Rzeczownikom przysługują 104 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpoi morfologiczne kategorie rodzaju gramatycznego. jego budowa słowotwórcza oraz postać mianownika liczby pojedynczej. polegające] na sygnalizowaniu związków składniowych między składnikami wypowiedzenia. Końcówki fleksyjne rzeczowników są wielofunkcyjne i poza przypadkiem mogą również wyrażać kategorię liczby i rodzaju. Nanuast w przypadku fleksyjnej kategorii morfologicznej jej wartość l~y^ różna dla poszczególnych form fleksyjnych danego lekse: * ' ^zykładowo./»-sata. Kategorie morfologiczne przysługujące wyrazom należącym do poszczególnych kategorii gramatycznych mają charakter klasyfikujący lub fleksyjny. spod nie). a także. w tym rodzaj gramatyczny wyrazu. np. zaufanie) lub też mających tylko formy liczby mnogiej (np.różnicom form fleksyjnych.

Jak przekonaliśmy Sle. 2 zajmowaliśmy się leksykologia. które komunikujemy. tak w leksykologii jak w m°rfologii związkiem między formą i treścią rządzą podobne za-Y. w tym oraz w poprzednim rozdziale. Niemniej nie ma tej funkcji kategoria liczby w przypadku takich rzeczowników jak drzwi czy sanie. zapoczątkowanym przez de Saussure'a (1916). czyli na rodzaj natural-v j tym samym wyraża odniesienie do rzeczywistości pozajęzyko-wei Liczba rzeczownika jest z kolei kategorią prymarnie semantyczną informującą o liczbie desygnatów rzeczownika w rzeczywistości pozajęzykowej. członu określającego w grupie nominalnej : morfologia. 3. rodzaj grama-nY nie wyraża we współczesnej polszczyźnie odniesienia do rze-vwistości pozajęzykowej. Natomiast w przypadku nazw osobo-ch rodzaj gramatyczny wskazuje na płeć. Wnioski: morfologia. Widać więc. są wyraźnie od siebie odgraniczone i zupełnie od siebie niezależne. inne są klasyfikowane jako inherentne wykładniki treści semantycznych. Zakres materiału omówionego w tych trzech rozdziałach może sugerować. że morfemy fleksyjne zwykle wyrażają treści informacyjne o wysokim stopniu abstrakcji. że istnieje zasadnicze podobieństwo między symern pojęciowym i znaczeniami. leksykologia i składnia W rozdz. W tej funkcji. a w rozdziale następnym omówimy składnię. toksykologia i składnia 105 eczownika. a także działy językoznawstwa zajmujące się nimi. że wymienione aspekty języka. że tworzą pojęciowe kontinu-cui a . mają wspólną podstawę pojęciową. Takie jest w istocie podejście w językoznawstwie współczesnym. Jakkolwiek pewne formy przypadkowe można postrzegać jako wykładniki wyłącznie związków składniowych (np. Nie jest to jednak podejście w pełni słuszne. Jedną z ich funkcji jest wyrażanie sposobu konstruowania treści pojęciowych przez mówiących.6.Jeśli założymy. a więc także ^zki składniowe. że wszystkie formy językowe. Kontinuum poszczególnych obszarów języka i typów pojęć Leksykologia Morfologia Składnia 107 forma szyk fleksyjna Firma Czy tu zbudowała można most zbudować . Różnice mię-• ^°Szczególnymi parami form językowych i znaczeń wcale nie są Urn \r e' ^ozna raczej powiedzieć. och końcach tego kontinuum znajdujemy stopniowo różni-s*ę rodzaje konceptualizacji: od nazw przedmiotowych w le106 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFQLon Rysunek 4. mianownik). musimy nsekwentnie przyjąć. przymiotnika. czyli sygnalizuj' zależność przymiotnika. w tym rozdziale przyjrzeliśmy się morfologii.wartości tej kategorii dla członów zależnych. jej członu określanego. np.

Dział morfologii zajmujący się spo-IV"h mi tworzenia wyrazów pochodnych to słowotwórstwo. do pojęć o najwyższym stopniu abstrakcji . wszystkie morfemy są w swej istocie podobne. czyli takie. Morfemy dzielą się na swobodne. Uogólniony opis wszystkich znaczeń danego morfemu nazywamy jego schematem. 3. Poszczególne stopnie przechodzą jeden w drugi.w składni. czyli niesamodzielne. Z^ mogą występować w wypowiedzeniach samodzielnie. Do głównych procesów słowotwórczych zaliczamy derywację. Jednocześnie obserwujemy stopniowe przechodzenie od pojęć jednostkowych. Oznacza to.bardziej lizowane gółowione ogólne lub (hipero. oraz na ^ zane. Uogólnianie przebiega stopniowo. Derywacja to tworzenie wyrazu pochodnego od innego wyrazu. v morfemami. że więcej je łączy niż dzieli-Każdy typ morfemu stanowi kolejny krok w tym procesie i odzwierciedla inny stopień abstrakcji.most? pojęcie pojęcie o wysokim o najwyżstopniu szym abstrakcji stopniu abstrakcji Rodzaje wyraz złożenie derywat morfemów podstawowy prosty (ta) buda tańcbuda zbudować Typy pojecie pojęcie pojęcie pojęć zindywidua.7. właściwą oraz kompozycję. Podsumowanie Morfologia jest nauką o elementach składowych wyrazów. Morfemy wyrażać różne znaczenia. mniejsze jednostki języka. czy też wchodzą w ich skład. poprzez pojęcia o węższej treści informacyjnej w przypadku złożeń. ponieważ wszystkie są wynikiem procesu abstrakcji ludzkich doznań i doświadczeń. do pojęć uogólnionych. abstrakcyjnych w derywacji właściwej i dalej. bez względu na to. Pomimo tych różnic.uszcze. czy stanowią one są modzielne składniki wypowiedzeń. Morfemy przyłączane do .abstraknim) cyjne ksykonie do stosunków między wyrazami w składni.

Szymanek (1989). Ćwiczenia i zadania 1. modnisia j. a także artykuły w tomie pod redakcją R. liczebniki. Kognitywne podejście do natury kategorii derywacyjnych przedstawia praca Szymanka (1988). gruz odgruzować. Pozostałe morfemy to morfemy poboczne. . Zaron (1997).wyrazów podstawowych. określa się terminem derywacja alternacyjna Morfemy gramatyczne są zwykle morfemami związanymi a] mogą być również morfemami swobodnymi. dwójka -> w' matematyka -» matma. oraz postfiksy. Zwykle są wykładnika mi relacji syntaktycznych danego wyrazu z innymi w wypowiedzeniach. sufiksy. nazywamy derywacją paradygmatyczną. Zalecana lektura Podstawowe terminy z zakresu morfologii podane są w Encyklopedii Szkolnej. Tak jak zestawienia. Nagórko (1998). stojące przed rdzeniem. należą rzeczowniki. stojące pomiędzy dwoma morfemami rdzennymi. np. którego jedynym wykład108 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL niklem są oboczności ilościowe i/lub jakościowe.8. panna młoda c. 3) derywaty proste. wyrażający jego znaczenie leksykalne. nazywamy rdzeniem. 3. 3. tny -»znajoma. R. czarna magia b. morfemy dzielimy na prefiksy. Zaklasyfikuj poniższe przykłady jako 1) wyrazy niepodzielne. Do odmiennych kategorii gramatycznych. Typowo tworzą formy fleksyjne wyrazów. np. 2) złożenia.Od konstrukcji składniowych złożenia odróżniają kryteria fono-logiczne i gramatyczne. występujące po rdzeniu. recenzent d. wyrażają treści o węższej. czyli stałe połączenia wyrazów w nazwę jednego przemiotu. przedszkole n. Analizę różnic w podejściu do słowotwórstwa w językoznawstwie polskim i angielskim przedstawia B. czyli morfemy poboczne włączane do morfemu rdzennego. interfiksy. Mako-wieckiego oraz w podręczniku A. klucha m. przymiotniki i czasowniki. ale występujące po końcówce fleksyjnej. pekaes f ktoś g. Rozwój fleksji i słowotwórstwa polskiego przedstawia w ujęciu diachronicznym praca Z.9. kot -> kocię. motywujących. Klemensiewicza (1974). np. 4) wyrazowce. złożenia zwy-. domofon p. oraz alternacje ilościo-sj ' nPSrebro -» srebr-n-y. Heinza (1961). Proces m J3 W^rczy> którego jedynym wykładnikiem jest zmiana zestawu zn •6lnow ueksyjnych. Grzegorczykowej i Z. lub jakościowe. przejechać i. Tokarskiego (1973) oraz A. W wyrazie pochodnym część derywatu wspólna z wyrazem motywującym to podstawa słowotwórcza. Szczegółowym zagadnieniom z zakresu słowotwórstwa i fleksji polskiej poświęcone są m. palić —>palacz. 5) skrótowce. 6) konstrukcje lub derywaty składniowe: 109 a. prace R. rozszerzające rdzeń. czyli gramatycznych klas wyrazów występu-jących w wypowiedzeniach w różnych formach fleksyjnych. Podstawowy składnik wyrazu. infiksy.in. Morfemy nieciągłe to morfemy reprezentowane przez elementy nie tworzące nieprzerwanego ciągu. np. rywala afiksalna to proces tworzenia wyrazów pochodnych. jamnik 1. rego wykładnikiem są morfemy słowotwórcze (afiksy). R. Pu-zyniny (1979). Grzegorczykowej (1972). nazywamy morfemami słowotwórczymi. Morfemy poboczne mogą wywodzić się od morfemów głównych. matma o. Afiksacji może towarzyszyć zmiana zestawu morfe-w"eksyjnych wyrazu. Proces słowotwórczy. Grzegorczykowej i J. Złożenia to wyrazy składające się z dwóch i więcej podstaw słowotwórczych niezwiązanych składniowo. domysł e. Literatura i nauka o języku pod redakcją A. Ze względu na położenie względem rdzenia. np. Zjawisko przekształcania się morfemów głównych w morfemy poboczne nazywamy gramatykalizacją. wyspecjalizowanej treści informacyj-neJ. krzesło elektryczne . stanowiące składnik wyrazu. mydło k.

wielkosily b. Nazwy czynności tworzy również od czasowników morfem -anina. Czasowniki zakręcić i odkręcić wyrażają przeciwstawne czynności. Przymiotniki zaprzeczone mogą być również derywowane przy pomocy prefiksu bez-. W obrębie wyrazów złożonych wydziela się tzw. Z jakimi innymi rdzeniami czasownikowymi mogą się łączyć te prefiksy w tej samej funkcji? Podaj przykłady innych par prefi-ksów. np. Czy rzeczowniki utworzone od czasowników przy pomocy mor-femu -anie /-enie /-cię zawsze są nazwami czynności. Określ. jakim uległy elementy składowe poniższych przykładów: a. czyli złożenia. °ry prefiks zostanie użyty dla wyrażenia znaczenia przeczenia? • Wykładnikiem nazwy wykonawcy czynności może być sufiks z> a także sufiks -arz. czyli wyrazy powstałe przez połączenie dwóch podstaw. czy derywaty z -anie /-enie /-cię różnią się od derywatów z -anina pod względem znaczenia. Podane poniżej przykłady to zapomniane wyrazy złożone pochodzące z XVIII-wiecznej polszczyzny. przy pomocy jakich procesów słowotwórczych utworzono następujące wyrazy: a. beztroski. siedzenie. 10. bijatyka d. Nie jest to jednak jedyny morfem słowotwórczy o funkcji przeczenia. procesów lub stanów? Zastanów się nad tym pytaniem rozważając rzeczowniki takie jak zaproszenie. Czy jest jakaś zasada odróżniająca przymiotniki zaprzeczone na nie. badanie. wyjątek g. czy też nie? wt'f° trZy Przykłady innych sufiksów. bezinteresowny. bezcukrowa (dieta). np.h. uwodziwołek 11. samoobsługa c. Jakie jest znaczenie (lub znaczenia) tego morfemu w podanych przykładach? Podaj inne przykłady. beż 3. bieganina. wygrana h. procesów i stanów jest 110 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA morfem o trzech odmiankach kontekstowych. podob-n* jak -acz. np. które mogą wystąpić Wylrł V11. -anie. Podaj po pięć przykładów złożeń jednostronnie motywowanych oraz ąuasi-złożeń. W jakim znaczeniu mogły być wtedy (i mogłyby być dziś) używane? a. czarnowidz . bezołowiowa (benzyna). Jeśli tak. Podaj dziesięć przykładów takich derywatów. chmurobtędny c. mieszkanie. 9. -enie lub -cię. których oba człony są niesamodzielne."> awowym morfemem słowotwórczym tworzącym od cza-°w abstrakcyjne nazwy czynności. np. przydomowy f. rozmarzyć się e. ywadnikiem jakich innych znaczeń mogą być te sufiksy? s°wii'iI. ąuasi-złożenia. częstochłody f. -^ wykładnika wykonawcy czynności w języku polskim. bezkrytyczny. drogopojny e. oraz tzw. Przymiotniki zaprzeczone derywowane są głównie przy pomocy prefiksu nie-. złożenia jednostronnie motywowane. geografia. marzenie. konina 2 Określ. duszotowca d. z których jedna powtarza się w innych wyrazach złożonych i jest członem niesamodzielnym. Dla jakiego rodzaju słownictwa charakterystyczne są ąuasi-złożenia? Jakie mogą być tego powody? 4. kaczor b. jakie aspekty znaczenia odróżniają te dwa typy słowotwórcze? 8. pranie. jedzenie.od przymiotników zaprzeczonych na bez-? Jakie względy mogą decydować o tym. które dodane do rdzenia czasownikowego utworzą czasowniki o przeciwstawnych znaczeniach. Omów zmiany znaczeniowe. wszechświat. Czy sufiks -arz jest wielofunkcyjny.

czarnorynkowy c. że mówiący ujmują zdarzenia w formie kilku typów. Określone środki językowe pomagają mówiącym „ulokować" dane zdarzenie w sto112 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI* sunku do nich samych oraz do czasu wypowiedzi. czyli leksemy i morfemy gramatyczne. szczyt ekonomiczny h. rozumiane jako komunikat o danym zdarzeniu. Zdanie jest zespołem wyrazów treściowo i gramatycznie od siebie zależnych. występujących w określonym porządku linearnym. ty tym rozdziale przyjrzymy się. że zdarzenie ma. strukturę składniową. który odzwierciedla wzajemne relacje między uczestnikami. O zdarzeniach informujemy używając wypowiedzi (zdań). W ujęciu gramatyki kognitywnej zdanie stanowi całość z punktu widzenia językowego i kognitywnego. liczba pierwsza e. czyli . żąda lub pyta) o wyróżnionej przez siebie czynności. zdanie wyraża zdarzenie w całej jego złożoności. małoduszny g. wielkoświatowy 1.b. procesie lub stanie oraz o przynajmniej jednym jego uczestniku lub nosicielu.wyrażeniu pewności lub przypuszczenia mówiącego. gdzie przez zdarzenie będziemy rozumieć zarówno czynności i procesy. w którym mówiący znajduje się w chwili przekazywania swojej wypowiedzi Zdanie. oraz że jest osadzone w określonym kontekście pragmatycznym. badaliśmy związki między pojęciami i morfemami. Forma osobowa czasownika informuje. czyli zdarzeniach pozajęzykowych. złożone jest z kilku powiązanych ze sobą elementów o treści informacyjnej. kropka lub znak zapytania). złotousty k. zwanych „schematami zdarzeniowymi". dobrowolny Rozdział 4 Łączenie treści informacyjnych: składnia W poprzednich rozdziałach. poświęconych leksykologii i morfologii. a w przypadku zda' rżeń hipotetycznych . a czasem i miejscem. w której dane zdarzenie ma miejsce. poprzez wykładniki kategorii gramatycznych. niepowtarzalnym wycinkiem rzeczywistości. mówiący orzeka (czyli stwierdza. lewy świadek d. badania nad językiem wykazują. gołe niebo f. Jakkolwiek każde zdarzenie jest konkretnym. jak i stany. jak pojęcia mogą być ze sobą łączone w celu przekazania komunikatu językowego informującego o fragmentach rzeczywistości pozajęzykowej. Zamkniętej intonacji zdania w pIsmie~oćTpowiadają znaki graficzne (np. małosolne ogórki n. Zdanie_to_adgraniczony prozodycznie odcinek tekstu. tak jak postrzega je mówiący. na których elementy składowe wypowiedzi wchodzą ze sobą w związki. ptasie mleczko i. Odpowiedniej morfemy gramatyczne oraz środki leksykalne służą podkreśleniu l gdzie i kiedy zdarzenie ma lub miało miejsce. że zdanie ma określony schemat zdarzeniowy. z których budowane są jednostki o szerszej treści informacyjnej. Przyjmiemy tutaj. Na płaszczyźnie kognitywnej. różowe okulary j. Każdy ogólny typ zdarzeniowy przybiera charakterystyczną postać zdaniową o określonym szyku wyrazów. W poprzednich rozdziałach omówiliśmy główne typy jednostek niższego rzędu. miało lub będzie miało miejsce w przy 4. Definicja ta odzwierciedla tradycyjne w badaniach językoznawczych powiązanie języka i myśli. martwa piłka m. Na płaszczyźnie językowej.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka definiuje zdanie jako „myśl wyrażoną słowami". W obrębie konstrukcji zdaniowych można wyróżnić kilka warstw lub poziomów. jaka jest zależność między czasem i miejscem w rzeczywistości pozajęzykowej.

Określony porządek wyrazów może wyrażać różne treści. rzadziej. 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Tabela 1. Dziecko powąchało cielą. l Wprowadzenie: składnia i gramatyka 113 To. Niejednoznaczność przykładu (l)a wynika z faktu. dopełnieniem jest grupa nominalna w bierniku (rzadziej w dopełniaczu. czyli znajomość gramatyki języka. Dziecko zostało powąchane przez cielę. morfologię. celowniku lub narzędniku. Termin syntaksa wywodzi się z greckiego wyrazu syntaksis („zestawienie. zaś wyraz lub wyrazy oznaczające jej obiekt (odbiorcę) . którą wyraża. celowniku lub narzędniku). Przy swobodzie w porządkowaniu wyrazów w zdaniu. Wiedza o kategoriach gramatycznych języka. podmiotem zdania jest grupa nominalna w mianowniku. pozwala nam rozumieć myśli wyrażone przy pomocy gdań. że znamy ogólne reguły składniowe i schematy zdaniowe naszego języka. c. Składnia (syntaksa) „zestawia" ze sobą wyrazy zgodnie z regułami składniowymi i schematami zdaniowymi. W języku polskim wyraz lub wyrazy oznaczające wykonawcę czynności (sprawcę) zwykle występują w mianowniku. Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) morfologia morfemy (afiksy) . uszeregowanie"). tak jak pokazują to parafrazy (l)b i (l)c: (1) a. interpretację przykładu (l)a jako (l)b lub (l)c ułatwia odpowiednia intonacja i różnica w położeniu akcentu zdaniowego.szyku. każdy z rzeczowników w przykładzie (l)a może być interpretowany albo jako podmiot (sprawca). Czasownik wąchać ze względu na treść pojęciową. Cielą zostało powąchane przez dziecko. niezależnie od pozycji. W mowie. w dopełniaczu. którą zajmuje on w zdaniu. b. Zwykle forma fleksyjna danego rzeczownika jednoznacznie identyfikuje jego funkcję składniową.w bierniku lub. stanowi naszą wiedzę gramatyczną. implikuje dwóch uczestników: wykonawcę czynności i jej obiekt. jednostka tekstu przedstawiona w przykładzie (l)a może być interpretowana dwojako. albo jako dopełnienie (obiekt). w połączeniu z wiedzą o schematach zdaniowych i regułach ich przekształcania i rozwijania. natomiast w formie pisanej bez szerszego kontekstu przykład ten jest niejednoznaczny. ponieważ może on realizować więcej niż jeden schemat zdaniowy lub różnie szeregować uczestników zdarzenia. składnię oraz fonetykę i fo-nologię. Dział językoznawstwa zajmujący się regułami Radowania zdań z wyrazów nazywamy składnią lub syntaksą. Przykładowo. o których będzie mowa w następnym rozdziale. gramatyka obejmuje wszystkie elementy systemu językowego: leksykologię. Mówiąc ogólnie. Tak więc. że formy fleksyjne występujących w nim rzeczowników są identyczne w mianowniku i bierniku.

W podrozdziale 4. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. zwierzęta lub też przedmioty związane z człowiekiem.) schematy fonologiczne (np. b. a wyjątkowo czterech. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. W podrozdziale 4. kładącą nacisk na tf inny aspekt zdarzenia: (2) a. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. Podrozdział 4. . co się stało. 4.procesy morfologiczne (np. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. Michał się naśmiewał z Marka. Są to zwykle osoby. na pytanie. e. Szyba się stłukła. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. które dotyczą nas samych. co możemy zilustrować następującym P. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochód scysji między dwoma uczniami. których liczba zwykle nie przekracza trzech. Mikroskop trafił w szybę. Marek rzucił mikroskopem w Michała. g. 1. Kiedy nauczyciel wraca fl° sy. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. To wina Marka. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. Konflikt zaostrza się do tego stoP ' że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod "^ i rzuca nim w Michała. Marek zbił szybę. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji.2. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. ia <*Je . Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zob. zależnie od naszego roz" nią danego zdarzenia.2. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty.2.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. c. kładem.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. 4. od każdego z uczniów może usłysz60' J mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np.2 przyjrzymy się bliżej temu. Jednak chybia i mikroskop trafia w $ * ' która rozbija się na drobne kawałki.1). Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być przy pomocy języka na różne sposoby. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. d. samogłoski itd. f.

a których role się od sie . tzn. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. który zostaje uderzony. nfl . rodzaj czynności. osobowym sprawcą czynności. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. ten uczestnik.nśri pnzalgzl oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. oD ^ . samogłoski itd. procesu lub stanu oraz tych jego uczestnik" ' ^ rży są niezbędni do jego zaistnienia.) . Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) "" ~ morfologia morfemy (afiksy) procesy morfologiczne (np. i zwany jest patiensem. _ rżeń.Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzefl ' każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekd6. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. . tzn. lub *e^i Dier-la może być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności l ^ja^ nym odbieraniu czynności. schemat zdarzenia. jest „odbiorcą" czyn*10 który jej podlega. których zdarzeniach. o których informujemy. -tiuiie Schemat pojęciowy zdarzenia. Na P niiia-w schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnikjvl~ _ . czyli poddawaniu się jej. Że knnceptuallzacja_r7.pt'yywj^gj-. "? bowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). nią. nią te pokazują. uczestniczy ze_ e 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNu Tabela 1.^ cy uderzenie jest agensem. których uczestnicy odgrywają różne role semantyczn^' ae . Jak zobaczymy w dalszym ciągu7 istnieją różne schen*3 „ .

odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. Mikroskop trafił w szybę.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. W innych . Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. To wina Marka.2. zwierzęta lub tez przedmioty związane z człowiekiem. Konflikt zaostrza się do tego stopnia. e.schematy fonologiczne (np. co możemy zilustrować następującym przykładem. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zot)' 1. 4. b. a wyjątkowo czterech. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. zależnie od naszego rozumienia danego zdarzenia. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty-które dotyczą nas samych. W nie-r zdarzeniach. W podrozdziale 4. osobowym sprawcą czynności./ywj . Marek zbił szybę. Zdania te pokazują. o których informujemy. którzy są niezbędni do jego zaistnienia.2 przyjrzymy się bliżej temu. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. od każdego z uczniów może usłyszeć inną. procesu lub stanu oraz tych jego uczestników. których liczba zwykle nie przekracza trzech.2. tym. mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. Są to zwykle osoby. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod oknem i rzuca nim w Michała. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochodzi do scysji między dwoma uczniami. która rozbija się na drobne kawałki. ak zobaczymy w dalszym ciągu. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. f. W podrozdziale 4. istnieją różne schematy zda-' których uczestnicy odgrywają różne role semantyczne. natomiast uczestnik. d. g. który podlega je' działaniu. jest „odbiorcą" czynności. że knn rpptuaUzacja rzpr. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być wyrażone zv pomocy języka na różne sposoby. Marek rzucił mikroskopem w Michała.1). co się stało. tzn. Schemat pojęciowy zdarzenia. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. a których role się od siebie różnią. Szyba się stłukła. y^jej podlega. który zostaje uderzony. ale każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekcie. Kiedy nauczyciel wraca do klasy. schemat zdarzenia. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. obejmuje rodzaj czynności. uczestniczy agens przekazujący energię innemu uczestnikowi. 4. patiensowi. i zwany jest patiensem. lub też jego roa moze być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności lub bieryni odbieraniu czynności.stopki oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. kładącą nacisk na ten lub inny aspekt zdarzenia: (2) a. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. tzn. Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzenia. być osobowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). Michał się naśmiewał z Marka. Jednak chybia i mikroskop trafia w szybę. Na przykład schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnik wykonuj ąy uderzenie jest agensem. na pytanie. c. czyli poddawaniu się jej.2. Podrozdział 4.

W przykładzie (3)a mówiący identyfikuje dane miejsce na mapie używając nazwy własnej (Sahara). czasowniki te nie są charakterystyczne wyłącznie dla języka polskiego i można znaleźć ich odpowiedniki we wszystkich językach. odczuwać. Sahara jest pustynią. że można zmienić położenie rzeczowników bez zmiany podstawowego znaczenia. rozumiejąc przez nią takie „uczestnictwo" w relacji. zaklasyfikowaniu go do jakiejś kategorii ((3)b). Następnie. omówimy schematy zdaniowe oraz szyk wyrazów charakterystyczne dla schematów zdarzeniowych. Rolę głównego uczestnika określimy jako roi? patiensa. czy prototypowe wyrażają przepływ energii. który obiekt chce zidentyfikować. widzi itd. widzieć itd. Należą do nich: być. Schemat „wydarzenie" 3. Zarówno bowiem Sahara jak i ten duży obszar na mapie mogą pełnić funkcję identyfikującą. Czasowniki te mogą posłużyć jako nazwy typów zdarzeń. gdzie orzecznik nie odsyła do . Schemat „posiadanie" 6. (stwierdzenie istnienia) C• r ' --f „ Wszystkie wymienione powyżej role semantyczne wyrażane są przez orzecznik. czy mówiący wypowie zdanie podane w przykładzie (3)a. Zdanie (3)b to przykład. (charakterystyka) d. Schemat „działanie" 4. Schemat „przemieszczanie" 1. (identyfikacja) b. (przynależność do klasy rzeczy) c. Schemat „doznawanie" 5. Czasowniki dzielą się na różne klasy. Uszczegółowienie może polegać na identyfikacji obiektu ((3)a). Relacja „bycia" może być uszczegółowiona różnorako.2. W Afryce jest pewna pustynia. powiązany z patiensem za pomocą łącznika być. Schemat „bycie" 2.zdarzeniach nie następuje przepływ energii między uczestnikami. które wyrażają. scharakteryzowaniu ((3)c). Takie sytuacje nazywa się stanami. lub Jaki jest ktoś / Jakie jest coś? Co się dzieje? Co ktoś robi? Czym się ktoś zajmuje? Co ktoś czuje.1. robić. czy też jego brak. Ten duży obszar na mapie to jest Sahara. który nie odgrywa domu10" jącej roli w tej relacji.3. Ta pustynia jest w Afryce Pólnocnej. ulokowaniu w przestrzeni (& lub jedynie stwierdzeniu jego istnienia ((3)e): (3) a. Schemat „bycie" Główną funkcją schematu „bycie" jest przypisanie jakiejś cechy lub innej kategorii pojęciowej obiektowi. Schematy zdarzeń można opisać przy pomocy najbardziej prototypowych czasowników. Schemat „przekazywanie' Kto / co to jest?. Sahara jest niebezpieczna. zależy wyłącznie od tego. Charakterystyczne dla konstrukcji identyfikującej desygnat obiektu jest to. czy też użyje zdania Sahara to jest ten duży obszar na mapie. w podrozdziale 4. dziać się. 4. (lokalizacja) e.? Co ktoś / coś ma / posiada? Gdzie / skąd / dokąd ktoś / coś porusza się? Kto co komu daje? Omówimy teraz po kolei każdy z tych schematów. jakich używamy pytając o typ zdarzenia Jak zobaczymy w rozdziale 6. To. które wymaga minimalnego zaangażowania. Wyróżnimy więc następujące schematy zdarzeń: 1. w zależności od tego.

można przyjąć. a więc jako kontrolowaną czynność raczej niż podleganie instynktowi. niezależnie od jego szczegółowej roli semantycznej. (4)b. W innym kontekście szczekanie psa może jednak być innym typem zdarzenia. że pytamy o nie przy pomocy zdania „Co się dzieje z tym obiektem?" Nawet pytanie „Co się dzieje z tym psem?" nie brzmi śmiesznie w kontekście skomlącego psa. i stąd należy ono jako peryferyjne do dwóch schematów zdarzeniowych.2. który . w przykładzie (4)e . W schemacie „działanie" jeden z uczestników postrzegany jest jako źródło generowanej energii i tym samym jako obiekt zapoczątkowujący czynność. Schemat „wydarzenie" O ile schemat „bycie" odnosi się do stanu. Różnica ta pozwala wytłumaczyć.3. lecz raczej do całej klasy rzeczy i klasyfikuje patiensa (Sahara) jako jednostkę w obrębie kategorii pojęciowej „pustynia". jakąś własność. Podmiot orze-a a może być wyrażony w zdaniach typu (Powietrze) ochłodziło się.2. (4)a. że to człowiek im podlega. Procesy takie nie podlegają kontroli ze strony człowieka. które omówimy w następnym podrozdziale. Pogoda się psuje. że pies jest obiektem bardziej autonomiczym niż woda w czajniku ((4)d) czy spadający kamień ((4)c). Kamień spada. gdzie się nie pojawia (np. Patiens może wykazywać rosnący stopień autonomii w stosunku do procesu. Nawet skomlenie psa można rozumieć i tłumaczyć jako skutek wywołany przez energię wytworzoną w instynktownym odruchu psa. Odruch ten jest silniejszy od samego psa. Odruchowa energia skomlenia jest również silniejsza od fizycznego i/lub psychicznego procesu wzrastania czy też chorowania lub dochodzenia do zdrowia. jako że sądzimy. kiedy kazałeś mu siedzieć cicho?". które nie mogą zareagować na nowy bodziec i których uczestnictwo w procesach może powstrzymać jedynie jakaś nowa siła. d. czym świadczy następujący szereg przykładów. jest przedmiotem nieożywionym. e.konkretnego obiektu. Można powiedzieć. Zasadniczą funkcją orzecznika. Z kolei w (3)d wyrażenie przyimkowe w funkcji orzecznika lokalizuje patiensa w przestrzeni. Grzmi). Pies skamle. Wreszcie (3)e jest przykładem stwierdzenia istnienia danego obiektu (Sahara) w danej przestrzeni (Afryka). b. 4-2. do którego odnosi się wyraz Sahara. dlaczego schemat „działanie" jest prawie zawsze powiązany z agensem. Grzmil Dnieje l Ochłodziło się. Rola patiensa pełniona przez wszystkie podmioty w przykładach sprawia. f. podmiot nie jest oddzielony od orzeczenia. patiens jest 118 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA zjawiskiem atmosferycznym. Chłopiec rośnie szybko l dochodzi do zdrowia. Szczekanie psa możemy postrzegać jako „robienie czegoś". że nim samo miejsce zdarzenia.uczf§tni kiem żywotnym ale nieosobowym. W (3)c mówiący przypisuje obiektowi. : ^aniach. a w (4)fosobą. W zdaniu drugim. także jeśli pies nagle zaczyna głośno szczekać bez wyraźnej przyczyny. że kiedy pies szczeka. c. Woda na herbatą gotuje się. że nad zachowaniem psa możemy mieć kontrolę. W każdym z powyższych procesów mamy do czynienia z obiektem. Jest on raczej odbiorcą tej energii i stąd uczestnik w schemacie „wydarzenie" jest bardziej prototypowym patiensem niż nosiciel stanu wyrażonego przez schemat „bycie". który sam nie jest źródłem energii wytwarzanej w rozwijającym się procesie. W pierwszym lcn. w schemacie „wydarze-me na plan pierwszy wysuwa się odbywający się proces i jego uczest-IK. Schemat „działanie" W sytuacjach typu „wydarzenie" (takich jak w (4)) zwykle nie można zapytać „Co X robi?" Oczywiste jest jednak. W dwóch następnych przykładach. którego określamy jako tego uczestnika sytuacji. (4) a. jest orzekanie o „byciu" patiensa. 4. (4)c i d. możemy zapytać „Co pies robi?" czy też „Co pies zrobił. Jednakże sam uczestnik procesu niekoniecznie musi brać w nim tywny udział i dlatego jest jednocześnie patiensem. Oczywiste jest jednak.

4. Schemat „doznawanie" Kategoryzacja pojęciowa zwykle zależy od doznań. Drugim obok doznającego uczestnikiem w zdaniach realizujących schemat „doznawanie" może być albo materialny obiekt (wąż). jest wiedzione przez Jasia). chce go złapać. Aspekty tego rozumowania wyrażają czasowniki postrzegania zmysłowego i stanów intelektualnych. czuć. Namalował też obraz. *To. chcieć itp. W (5)c wymieniony jest obiekt. ani też nie odgrywa aktywnej roli jak agens. procesów intelektualnych. (brak obiektu odbierającego energię) b.w tym konkretnym przypadku obraz. Maty Jasio widzi węża. W (5)d podmiot wytwarza produkt. termin „doznanie" użyty jest jednak w szczególnym. wąskim znaczeniu. tzn. że uda mu się to. 4. (oddziaływanie na obiekt) d. jako że mówiący skupia swą uwagę na samej czynności i czasie. emocji. który istniał niezależnie od czynności malowania i który podlega zmianom towarzyszącym energii wygenerowanej przez podmiot dla jej przeprowadzenia. Doznający zaangażowany jest w działanie o charakterze umysłowym. jaki zajęło jej wykonanie. wyłączne generowanie energii. wyraża on związek pomiędzy osobowym posiadaczem i obiektem posiadanym. (oddziaływanie na obiekt) W przykładzie (5)b nie jest wymieniony obiekt czynności. który wymaga obecności agensa. w rezultacie podjętej przez podmiot czynności powstaje nowy obiekt . W kontekście schematów pojęciowych. Oba ekstrema schematu „działanie". Energia. którą generuje agens. Główna różnica między schematami „wydarzenie" i „działanie" polega na roli. jakim ludzie podlegają w otaczającym ich świecie fizycznym i kulturowym. c. który świadomie zapoczątkowuje czynność. jak w (5)a lub też generowanie i przekazywanie energii innemu obiektowi. Różnica między patiensem występującym w zdaniach realizujących schemat „działanie" a patiensem w zdaniach należących do schematu „doznawanie" polega na tym. b. jakie tu omawiamy. w jaki sposób został wyrażony. Całe rano malował. że wąż jest niebezpieczny. Potem zniszczył ten obraz. (obiekt odbierający energię jest nieistotny) c. W odróżnieniu od schematu „działanie". często przekazywana jest patiensowi. przez co (często) nie może on wystąpić jako podmiot zdania w stronie biernej (por. (wytworzenie obiektu) e. jest natomiast „centrum rejestrowania" owych wrażeń zmysłowych. oraz sytuacje pośrednie ilustrują następujące przykłady: (5) a. Jasio wie. jest patiensem. e. wyrażone w przykładach (6)b—d zdaniem podrzędnym (z osobową formą czasownika albo z bezokolicznikiem). chęci. Pomimo to. że wąż jest niebezpieczny. albo też jakieś inne zdarzenie.5. w schemacie „doznawanie" główny uczestnik ani nie jest bierny jak patiens. Jan wstał wcześnie rano. tzn. nagle czuje ostry ból. Schemat „posiadanie" Schemat „posiadanie" ma kilka odmian. Drugi uczestnik. ale relacja ta może również wiązać ' zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 121 . takie jak widzieć. d. Pomalował kuchnię. (6) a. niezależnie od tego. że na tego drugiego nie oddziałuje czynność. Uczestnika takiego nazywamy doznającym.4. będący źródłem energii.świadomie powoduje czynność wyrażaną przez czasownik. Wydaje mu się. jeśli szybko chwyci węża rękoma. Kiedy to robi. Przez schemat „doznawanie" rozumiemy pojęciowe przetwarzanie informacji o naszych kontaktach z rzeczywistością pozajęzykową. jak w (5)e. wiedzieć. a więc tym. Doznania mogą być rozumiane w najbardziej ogólny sposób i dotyczyć doznań fizycznych. myśleć. społecznych i kulturowych.2.2. którą spełnia agens. W najbardziej prototypowym przypadku.

oraz Przeszukiwali pokój do dwunastej w nocy brzmią bardziej naturalnie niż zdanie Przeszukiwali pokój od piątej rano. W stanie wyjściowym wyróżniony jest jeden uczestnik. W naszym codziennym sposobie doświadczania rzeczywistości poza-językowej elementy schematu „źródło-ścieżkacel" są silnie zhierarchizowane. ale nie powiemy *Pogoda zmieniła się z pochmurnej. Mogłoby się wydawać.część) e. (posiadanie obiektu abstrakcyjnego) c. Ten rodzaj schematu „posiadanie" znany jest jako relacja własności. „wydarzenie" lub „działanie" oraz „przemieszczanie". lecz raczej jest nosicielem stanu lub posiadaczem jakiegoś obiektu. co świadczy o tym. Dlatego też rola posiadacza zbliżona jest do roli patiensa. jej siostra. że poszczególne uszczegółowienia schematu „posiadanie" różnią się między sobą. ponieważ podmiot nie podejmuje żadnych świadomych działań. *kobieta zjedna siostrą) ani też nie zawsze posiadacz może pełnić gramatyczną funkcję orzecznika (porównaj Ten pies jest Małgosi z *Te nogi są stołu oraz *Ta siostra jest jej l Małgosi). d. . Prezes przekazał prokuratorowi wszystkie dokumenty. grypa Jasia. niemniej są to w istocie dwie zupełnie różne relacje. W konceptualizacji czynności z osobowym sprawcą cel jest zwykle bardziej istotny niż źródło.relacje typu „całość-część" ((7)d) oraz związki pokrewieństwa ((7)e). b.7. świetne pomysły Elżbiety. a źródło i cel są zwykle ważniejsze niż ścieżka (zasada „cel ważniejszy niż źródło"). a najbardziej peryferyjne . który może zmieniać położenie oraz posiadacza. Małgosia ma ładnego psa. Schemat „przekazywanie" Podobnie jak schemat „przemieszczanie". je swoją własność innemu uczestnikowi. Tak samo jak w przypadku schematu „bycie". Schemat „przekazywanie" obejmuje dwa stany. schemat „przekazywanie" jest połączeniem różnych schematów: schematu „posiadanie".2. *Prezes dał wszystkie dokumenty do prokuratora. Ale schemat „posiadanie" nie zawsze może być wyrażony przez wyrażenie przyimkowe (*dziewczyna ze świetnymi pomysłami. Po-: niżej podano przykłady procesów przekazywania obiektów: (9) a. Ona ma jedną siostrę. Jasio ma paskudną grypę. (całość . Przykładowo. możemy powiedzieć Pogoda zmieniła się na słoneczną lub też Wypogodziło się. (związek pokrewieństwa) Prototypowe uszczegółowienie schematu „posiadanie" wyraża związek pomiędzy posiadaczem i fizycznym obiektem posiadanym. Mniej prototypowe są obiekty abstrakcyjne ((7)b) oraz przyczyny stanów ((7)c). (nosiciel stanu . 124 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA piątej rano do dwunastej w nocy. Relacja posiadania może być również wyrażona przy pomocy wyrażenia z rzeczownikiem w dopełniaczu.przyczyna stanu) d. W odróżnieniu od schematu „bycie". w schemacie „posiadanie" możliwe jest odniesienie się do nosiciela stanu lub posiadacza obiektu przy pomocy wyrażenia z przyimkiem oznaczającym stosunek przynależności. który jest posiadaczem czegoś i który przekazu-. stół z trzema nogami. w schemacie „posiadanie" również nie zachodzi rzeczywisty przepływ energii pomiędzy uczestnikami. np. pies Małgosi. kobieta z ładnym psem.obiekt będący w posiadaniu czegoś z przyczyną wywołującą ten stan.| w którym drugi z uczestników posiada przekazaną mu własność. (posiadanie obiektu fizycznego) b. że schematy „bycie" oraz „posiadanie" są jakoś ze sobą powiązane. Prezes dał prokuratorowi wszystkie dokumenty. Wniosek ogólny płynący z powyższej analizy jest następujący. np. (7) a. a także całość i części składowe lub osoby powiązane ze sobą pokrewieństwem. Prezes przekazał wszystkie dokumenty do prokuratora. Ten stół ma trzy nogi. pacjent z paskudną grypą. Zasada ta rządzi również kontekstami abstrakcyjnymi. wskazując na barometr. c. Elżbieta często ma świetne pomysły. Stań końcowy to stan. 4.

kolejność (oraz składniowy status) składników zdania oddaje zależności pomiędzy uczestnikami zdarzeń. Przez porządek-hierarchiczny rozumiemy tu sieć zależności zdaniowych.3. 126 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ inaczej niż np.W przykładach (9)a oraz (9)c prezes jest w posiadaniu wszystkich dokumentów. Przyjrzymy się teraz najważniejszym aspektom hierarchicznego porządku zdania. c są więc przykładami schematu „przekazywanie". a w (9)c daje dokumenty prokuratorowi. Szyk stanowi linearną strukturę schematu zdaniowego. jak schematy zdaniowe przedstawione w poprzednim podrozdziale są realizowane . Schemat „przekazywanie" Pierwszy Patiens Patiens Agens Doznający Posiadacz (Agens) Agens Uczestnicy j Drugi l Trzeci Orzecznik (Patiens) (Patiens) Patiens Patiens Patiens l Otrzymujący Patiens 4. prokurator wchodzi w ich posiadanie. Hierarchiczna i linearna struktura zdania Jak wspomnieliśmy wcześniej. że prokurator „szedł w posiadanie dokumentów w rezultacie czynności wyko* w . . Zanim spróbujemy odpowiedzieć na pytanie. grupę werbalną. Schemat „doznawanie' 5. Schemat „posiadanie' 6. Schemat „działanie" 4. uzupełnienie czasownika. zdanie ma również porządek hierarchiczny.1. j ee! nie jest równocsesme Tabela 2. Schematy zdarzeń 1.3. Poza grupą werbalną znajduje się jednak podmiot. tworzy z czasownikiem jeden składnik zdania. W polszczyźnie zależności zdaniowe mogą się realizować w różnych układach linearnych. W (9)a prezes przesyła. gdzie funkcja składniowa składnika zdania zależy od jego pozycji. czyli dopełnienie. Schemat „wydarzenie' 3. Poza porządkiem linearnym. Pomiędzy zdaniami (9)a i (9)b zachodzi pewna subtelna różnica znaczeniowa. W wypowiedzeniu abstrakcyjny szkielet konstrukcyjny zdania realizowany jest przez ciągi linearne wyrazów stojących obok siebie. O ile w przypadku sytuacji wyrażonej przez zdania (9)a i (9)c prezes staje się posiadaczem dokumentów. Również (9)b wyraża przekazanie obiektu będącego własnością agensa. Przykładowo. w języku angielskim. 4. przypadek (9)b dopuszcza możliwość. Zdania (9)a. Hierarchiczny porządek składników zdania — Jednym z największych osiągnięć języka jest „przełożenie" struktury myśli na porządek linearny w komunikacie językowym lub w piśmie. W rezultacie czynności wykonanej przez prezesa. Schemat „przemieszczanie' 7. Schemat „bycie" 2.

Porównajmy następujące przykłady: (10) a. b. układy liniowe tych samych schematów zdaniowych są znacząco różne. takich jak angielski. najpierw powinniśmy ustalić.przez związki składniowe. Natomiast układy liniowe składników zdania mogą się różnić pomiędzy językami w znacznym stopniu. Pozycje w układach liniowych schematów zdaniowych Hierarchiczna i linearna struktura zdania 127 S 2 3 i e o i 01 N U rv* 0) ." Teoretycznie składniki zdania mogą zajmować różne pozycje i każdy język indywidualnie określa. które składniki mogą wystąpić w której pozycji schematu zdaniowego. Hę hasgiven them to his sister. już sam sposób. Tabela 3. Jak przekonamy się w rozdziale 6. „On dał je swojej siostrze / On je dał swojej siostrze. Nawet w blisko ze sobą związanych językach. w jaki mówiący kategoryzują zdarzenia. francuski i niemiecki. 77 les a donnes a są sceur. co pokazuje tabela 3. jak tworzone są układy liniowe. może do pewnego stopnia zależeć od natury poszczególnych języków. c. Er hat się seiner Schwestergegeben.

Q o i—i Q Q angielski She has .S efl N M S3 S 'g cd N d T3 o 03 N "ć3 ••a cu Q 0 0.

given them to his sister francuski II les a donnes a są sceur niemiecki Er hat się seiner gegeben .

W językach angielskim i francuskim czasownik posiłkowy nie może być oddzielony od czasownika głównego dopełnieniem.) oczekuje bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego czasownika głównego. który ma największą swobodę szyku w omawianych językach. ci. cię. mię. Mówiąc ogólnie. Użytkownik języka polskiego. 128 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ ale mogą też." Również w języku polskim. tak że mogą być od siebie oddzielone dowolną liczbą innych składników zdaniowych: (11) Er hat Jane alle ihre Briefe. Realizowanie schematu zdaniowego nie polega wyłącznie na umieszczeniu poszczególnych składników zdania w odpowiednich pozycjach. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). gdzie układ liniowy zdania jest jeszcze bardziej swobodny niż w wyżej omówionych językach. sam czasownik lub okolicznik. Poza podmiotem. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. mu. go. słowa powiedzieć zwrócił. czasownik posiłkowy. oczekuje czasownika głównego w formie bezokolicznika. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: . Inaczej jednak niż w innych językach. czy czasownika typu zacząć. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). Przykładowo. będziemy itd. nieakcentowane formy zaimków mi. takiego jak chcieć. oczekujemy jego dalszych elementów. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. Przykładowo. zuriickgegeben.Schwester Składnikiem zdania. ohneein on Jane wszystkie jej listy bez jednego Wort zu sagen. w niezmiennej pozycji w układzie liniowym występuje również tzw. dopełnienie wyrażone grupą nominalną bądź wyrażeniem przyimkowym. Natomiast w języku niemieckim czasownik posiłkowy i czasownik główny umieszczane są w pozycjach nie sąsiadujących z sobą. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. jest dopełnienie wyrażone zaimkiem. na pierwszym miejscu w zdaniu może wystąpić podmiot. pewne składniki mają stałe pozycje. Z kolei w języku niemieckim słuchacz spodziewa się w takiej sytuacji. Jednostki te mogą wystąpić bezpośrednio po sobie (będę rysować ł rysowała). tak jak w języku niemieckim. Napotykając dany składnik zdania. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. ich nie mogą znajdować się na początku zdania i zwykle unika się ich również na końcu zdania. użytkownik języka angielskiego słysząc czasownik posiłkowy spodziewa się w dalszej kolejności czasownika głównego w odpowiedniej formie. że czasownik główny usłyszy na końcu zdania. „On zwrócił Jane wszystkie jej listy bez słowa / nie mówiąc ani słowa. Podobnie słysząc formę będę (będzie. po usłyszeniu w zdaniu czasownika modalnego.

Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. orzecznik. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. dopełnienie dalsze. dopełnienie bliższe. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Schematy zdaniowe to rodzaj szkieletu konstrukcyjnego. Jan jej chce dać kwiaty itd. orzeczenie. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem modalnym.). Jeśli uznać łącznik być. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. 4. czasownik) nie ma wymagań formalnych. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach! zależnych. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. Ze względu na własności konotacyjne. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. za przypadek szczególny. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. Mianownikowy pod129 128 . Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. podmiot. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. 2. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Porządek linearny Ii Jan chce podarować Marii kwiaty czasownik dopełnienie dopełnienie główny dalsze bliższe podmiot czasownik Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania.2.Rys. oraz takie uzupełnienie. tzn. tworząc orzeczenie. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania.3. wobec którego nadrzędnik (np. Podmiot. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. czyli uzupełnienie nieakomodowane. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć.

W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania.2. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Jan jej chce dać kwiaty itd. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). 4. Hierarchiczna i linearna struktura zdania modalnym. .3. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach zależnych. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: Rys.3. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem 4. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. tworząc orzeczenie. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Jan Porządek linearny podmiot chce l podarować Marii kwiaty czasownik czasownik główny dopełnienie dopełnienie dalsze bliższe Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania.ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA "i ale mogą też. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi.). Mówiąc ogólnie. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. tak jak w języku niemieckim. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. 2. Schematy zdaniowe to ro-dzaj szkieletukonstrukcyjnego. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze.

Dnieje (czasownik) Schemat z czasownikiem uczestnika zdarzenia niekonotującym b. Orzeczenie to ten człon zdania. np. tzn. oraz innymi czasownikami o tej funkcji. 4. Tabela 4. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. tzn. wobec którego nadrzędnik (np. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. Za dopełnienie uważa się ten człon zdania.Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. Film byt (podmiot łącznik interesujący orzecznik) Schemat z łącznikiem c.1). z przyimkiem lub bez niego. Orzecznik może być wyrażony różnymi kategoriami gramatycznymi (zob. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. Mianownikowy pod130 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA miot wyznacza formę orzeczenia. Aresztowali wszystkich włamywaczy: Wszyscy włamywacze zostali aresztowani) i które zwykle występuje w bierniku. Odróżnia się dopełnienie bliższe. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. orzecznik. podmiot. dopełnienie dalsze. określa osobę. Jeśli uznać łącznik być. Ze względu na własności konotacyjne. czyli uzupełnienie nieakomodowane. za przypadek szczególny.2. za pomocą którego orzeka się o czynności. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. Podstawowe schematy zdaniowe w języku polskim a. liczbę (oraz rodzaj) osobowej formy czasownika. oraz takie uzupełnienie. czasownik)jue_ma wymagań formalnych. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. który uzupełnia treść czasownika przechodniego i którego forma uzależniona jest od czasownika. stanie lub właściwości obiektu. Podmiot. Dziecko wstało (podmiot czasownik) . które przy zamianie formy czasownika z czynnej na bierną może się stać podmiotem zdania (por. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. orzeczenie. które nie może stać się podmiotem zdania przy zamianie strony czynnej na bierną i które występuje we wszystkich przypadkach zależnych. stać się. łączącymi się z podmiotem za pomocą łącznika być. do którego odnosi się podmiot. oraz dopełnienie dalsze. dopełnienie bliższe.

np. składa się z trzech członów. Piotr lubi Elę. czyli czasownika. np. łącznika oraz orzecznika. dop. Lekarz mu doradził (podmiot czasownik wyjazd dop. ale również w przypadku zależnym. c) Schemat z czasownikiem nieprzechodnim składa się z dwóch członów. My chcemy wyjechać. bliższe dalsze) Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami przechodnim f. d) Schemat z czasownikiem przechodnim składa się z_raasQwixika. .3. np. Jan zaprosił (podmiot czasownik kolegów dopełnienie bliższe) Schemat z czasownikiem z jednym dopełnieniem przechodnim e. podmiotu i czasownika. czy też uzupełnieniem nieakomodowanym. podmiotu. Hierarchiczna i linearna struktura zdania 131 a) Schemat z czasownikiem niekonotującym uczestnika zdarzenia składa się z jednego obligatoryjnego członu. np.Schemat z czasownikiem nieprzechodnim d. b) Schemat oparty na łączniku być lub innym czasowniku łącznikowym. Oni lękają się o swoje życie. podmiotu (najczęściej w mianowniku. np. dop. Zuzanna ubiera się elegancko. Dziecko śpi. np. np. bezokolicznikiem. On gardzi pieniędzmi. Piotrowi żal Eli) oraz z dopeł-iuejjiajv przypadku zależnym lub wyrażonego grupą przyimko-wą. Mdli mnie. ale może też być w przypadku zależnym. okazać się. np. itd. Podmiot jest zwykle w mianowniku. bliższe dalsze Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami i przechodnim uzupełnieniem 4. Mama przełożyła (podmiot czasownik na parapet uzupełnienie nieakomodo-wane) książki z półki dop.

jeśli chcemy wyrazić. Można powiedzieć. Wybór zależy od tego. W rze.j 4. W większości wypadków te schematy zda-rzeniowe realizowane są przez schematy zdaniowe z czasownikami przechodnimi. np. Dzieci mówiły wiersze przez całą lekcję. że Maria była winna spowodowania wypadku. Kamień rozbił szybę. W tym drugim przypadku poza dopełnieniem bliższym występują dwa dopełnienia dalsze. np. że schematy zdaniowe tworzą szkielety konstrukcyjne dla podstawowych schematów zdarzeniowych. podmiotu oraz dwóch dopełnień. Opisując jakieś zdarzenie. Liczba konkretnych zdarzeń jest oczywiście w gruncie rzeczy ogromna. ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA (12) a. Z każdym schematem zdaniowym związane jest swoiste znaczenie. używamy takiego schematu zdaniowego. Przykładowo. którym przekazywana jest w trakcie czynności energia sprawcy. Istnieje systematyczne powiązanie między pewnymi schematami zdarzeniowymi i pewnymi schematami zdaniowymi. Mama oceniła nowych sąsiadów pozytywnie. lub czasu. Jan wdrapał się na dach. ale w komunikacie językowym musimy je ująć w jeden z podstawowych schematów zdaniowych. np. i stąd użycia schematu z dopełnieniem dalszym. np. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . Dzieje się tak w przypadkach. w jaki myślimy o tym zdarzeniu. Z natury swej schematy „doznawanie" oraz „posiadanie" otwierają dwie pozycje: dla doznającego lub posiadacza oraz obiektu doznania lub obiektu posiadanego. Schematy „przemieszczanie" oraz „przekazywanie" mogą wymagać realizacji źródła. Ona ma piękne mieszkanie. który najlepiej oddaje sposób. użyjemy raczej schematu z czasownikiem przechodnim konotującym dopełnienie dalsze z przyimkiem. np. że dana czynność nie oddziałała na dany obiekt. jak w przykładzie (12)a. Dzieci mówiły o wierszach przez całą iekcję. co pokazuje przykład (12)b. W drugim przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem nieprzechodnim. Schemat „wydarzenie" oraz schemat „działanie" mogą być realizowane zarówno przez schematy zdaniowe z czasownikami nieprzechodnimi jak i przechodnimi. W przykładach tych szyba oraz drzwi są obiektami. czy następuje przepływ energii do odbiorcy. np. Pies skamle.4. Jan poczuł nagły ból w kolanie.e) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami składa się z czasownika przechodniego. najczęściej dopełnienia bliższego i dalszego. ale nie sposób je tutaj wszystkie omówić. Firma przeniosła biuro z Krakowa do Warszawy. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 133 czywistości konkretnych przypadków jest znacznie więcej. Rzadziej obok dopełnienia bliższego występuje uzupełnienie nieakomodo-wane. Poza podmiotem czasownik konotuje dopełnienie bliższe oraz dwa uzupełnienia odnoszące się do miejsca. zbliżone ze względu na wyrażane znaczenie są zdania Sąd uznał Marię winną spowodowania wypadku oraz Sąd uznał. czy też nie. Na przykład orzecznik może wystąpić tylko w połączeniu z łącznikiem.4. f) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem nieakomodowanym jest najrzadszy. b. Dyrektor przeniósł spotkanie z poniedziałku na wtorek. Niekiedy też rola dopełnienia dalszego bliska jest roli orzecznika. Chłopiec spaceruje. Jeśli w trakcie czynności obiekt powstaje lub czynność na niego oddziałuje w inny sposób. np. Dali jej bukiet kwiatów. użyjemy raczej schematu z dopełnieniem bliższym w bierniku. gdy parafraza zdania pozwala na zastosowanie schematu z łącznikiem. Mężczyzna pomalował drzwi. ścieżki lub celu. np. W pierwszym przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem przechodnim z dopełnieniem bliższym. 4. Omówione tutaj przypadki ujmowania poszczególnych schematów zdarzeń w schematy zdaniowe to tylko typowe przykłady j łączenia typów zdarzeń z typami schematów składniowych.

o których informują komunikaty językowe. Teraz przyjrzymy się wspomnianym aspektom wypowiedzi. czy żąda jego zajścia. Stwierdzanie istnienia określonych sytuacji w rzeczywistości pozajęzykowej. aby słuchacz doprowadził do jej zaistnienia. informacja o miejscu i czasie. Danielu. Czy Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem? c. 4. czy dokonane uprzednio w stosunku do danej chwili. Osadzanie zdarzeń w rzeczywistości pozajęzykowej w sj?SjonJoŁ. Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem. Innym sposobem identyfikacji obiektu jest użycie nazw własnych. Bardzo często różnicom w ustosunkowaniu nadawcy do treści komunikatu towarzyszą różnice w układzie. uzyskać od niego informację dotyczącą tej sytuacji lub też żądać czy też życzyć sobie. pytanie. czy stwierdza pewien stan rzeczy. ty. jak różne typy zdarzeń mogą być realizowane przy pomocy kilku podstawowych konstrukcji zdaniowych. formie i liczbie składników zdania. dobrze?) Jakkolwiek wszystkie powyższe zdania dotyczą tego samego zdarzenia. rozkazywanie Przede wszystkim. Przykładowo. np. przyczynowym) danego zdarzenia z innymi. my) oraz określeń typu najwyższy chłopiec w klasie. czy o danym stanie rzeczy jest przekonany. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie. które potraktujemy tu jako kolejne warstwy.na obiekty od mówiącego oddalone. a więc powiadomienie słuchacza. tzn. Najczęściej za punkt odniesienia w^czasie i przestrzeni przyjmowany jest moment i miejsce. czyli do samego zdarzenia (zob. prośbę o informację ((13)b) oraz żądanie ((13)c). czy opisuje zdarzenie przebiegające w czasie. Mówiący. Ale kiedy opisujemy zdarzenia. rys. zaś tamte l tamta l tamto oraz tamci l tamte . którą przekazuje. że wypowiadane zdanie jest prawdziwe. ma jakiś określony cel. zdanie pełni funkcję komunikacyjną. wyrażają one trzy różne intencje mówiącego wobec komunikatu językowego: stwierdzenie faktu ((13)a). Może chcieć powiadomić słuchacza o istnieniu danej sytuacji w rzeczywistości poza-językowej. jest zasadniczą funkcją trybu oznajmującego.W poprzednim podrozdziale pokazaliśmy. Większość powyższych aspektów ko134 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNr munikatu językowego ma wykładniki gramatyczne lub morfologicz ne. Ponadto. zaznaczyć. wyrazy takie jak ten/talto oraz cii te wskazują na obiekty znajdujące się w bliskim sąsiedztwie mówiącego.4. czy też wyraża tylko hipotezę. co ilustrują poniższe przykłady: (13) a. określić. poinformować o związku czasowym (lub innym. uczestnicy zdarzeń muszą zostać umiejscowieni w czasie i przestrzeni. Wyznaczanie odniesienia grup nominalnych do obiektów w rzeczywistości-pozajęzykowej nosi nazwę odniesienia (referencji).do„mówia}iiiicL^^ komunikat językowy właściwie przekazał pożądane treści informacyjne. czy o ten stan pyta. bądź też. w którym wypowiadany jest komunikat językowy. w którym one zachodzą. Zaczniemy od warstwy najbardziej zewnętrznej i stopniowo dojdziemy do zrębu komunikatu.1. Mówiący musi się także ustosunkować do treści informacyjnej. muszą być nie tylko osadzone we właściwej ramie przestrzenno-czasowej. mówiący musi zasygnalizować. np. nie jedź dziś do szkoły motorowerem. zaimków osobowych (ja. 2). czyli zgodne z rzeczywistością. Zdarzenia. zgodnie z kulturą danego języka. b. nie jedź dziś do szkoły motorowerem! (Danielu. itp. wypowiadając zdanie . istotna jest również. są to także elementy kotwiczące. w które wydarzenie zostaje „opakowane" w komunikacie językowym. Omówimy to zjawisko szerzej w rozdziale 8. dokonując aktu mownego.

że według niego istnieje tylko możliwość zaistnienia danej sytuacji.te^ście^ragiiiatycznyrn „ . Każdy z nich wyraża nieco inną postawę modalną mówiącego: (14) Osadzanie zdarzeń w kor. w postaci trybu przypuszczającego (np. możesz już iść. okoliczników lub czasowników typu prawdopodobnie.-——-. mówiący używa specjalnych środków gramatycznych.2. mówiący stwierdza istnienie opisywanej sytuacji w teraźniejszości. Jak pokażemy w rozdz.4. wy). inwersja czasownika posiłkowego i podmiotu (por.. Dlatego wszystkie rodzaje modalności niefaktywnej są na-echowane. np. a także niewyrażenie podmiotu zdania (ty.(13)a. ale również w przeszłości (Daniel pojechał wczoraj do szkoły motorowerem) lub przyszłości (Daniel p°Je' dzie jutro do szkoły motorowerem). gdyby była pogoda) lub trybu rozkazującego. Zwykle mówimy o zdarzeniach. uży4 osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 135 a on formy pytającej ((13)b). Charakterystyczne dla trybu rozkazującego w polszczyźnie są końcówki czasowników. związek między trybem gramatycznym i funkcją komunikacyjną zdań w określonym trybie nie jest absolutny. 7. Może być przekonany o prawdziwości własnej wypowiedzi. żeby jego słuchacz doprowadził do zaistnienia pożądanej sytuacji.-—— ——— . np. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: modalność Kolejną warstwą jest informacja o określonym stosunku mówiącego do opisywanego przez niego zdarzenia. np. trzeba. -J a. a w szczególności tzw. służy tryb rozkazujący ((13)c). być może odbywa się w teraźniejszości lub potencjal-e °dbędzie się w przyszłości. Wyrażaniu intencji mówiącego. Zdania stwierdzające istnienie sytuacji mają modalność faktywną (lub prawdziwościową). zapewne. Pojechalibyśmy jutro na wieś. że dane zdarzenie mogło mieć miejsce w Przeszłości. W innych jękach. pytania wyróżniają * obecnością partykuły pytającej czy (oraz intonacją). Krzysiu. itd. a więc powiedzieć. szyk zdania oznajmującego (10)a z szykiem pytania Has hegiven them to his sister?). pytania odróżnia od powiadomień zvk wyrazów w zdaniu. musi użyć specjalnych środków języ-°wych. Jeśli intencją mówiącego jest uzyskam6 informacji o określonym wycinku rzeczywistości pozajęzykowej. chyba. w języku angielskim. . 136 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Dla zaznaczenia hipotetycznego lub wolicjonalnego charakteru wypowiedzi. które istniały lub istnieją w rzeczywistości pozajęzykowej. Określony tryb może być peryferyjnie użyty w funkcji spełnianej prototypowe przez inny. ale może również informować. Mówiący bierze na siebie odpowiedzialność za prawdziwość swoich wypowiedzi. powinien. Różnica między traktowaniem przez mówiącego sytuacji jako prawdziwych lub jako hipotetycznych to różnica w modalności. 4. Taka modalność Jest nienacechowana: zawierające ją zdania nie charakteryzują się żadnymi specjalnymi środkami językowymi. jak w tym właśnie przypadku. Natomiast jeśli mówiący chce jedynie wskazać stopień prawdopodobieństwa danego zdążenia. (pozwolenie) . tryb oznajmujący może służyć wyrażeniu rozkazu (żądania). W polszczyźnie. oraz środków leksykalnych w postaci tzw. Warunkiem wyrażenia modalności niefaktywnej jest istnienie danej sytuacji w momencie dokonywania aktu mowne-' a ^c Jej charakter hipotetyczny lub wolicjonalny.—————— _ _ _ ——————————_? jr. modalizatorów. Tryb oznajmujący służy więc do wyrażenia powiadomienia.

nazywa się modalnością episte-miczną((14)c.li sygnalizowanie sytuacji pożądanej. Firma zakupiła nowy samochód. Przykłady (14)c i d oddają różnicę w przekonaniu mówiącego. Krzysiu. czyli sygnalizowanie stopnia przekonania mówiącego o prawdziwości jego komunikatu językowego. Przykładowo. (przekonanie) Jak pokazują powyższe przykłady.. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany Kolejny element kotwiczenia zdarzeń jest związany ze sposobem odniesienia danego zdarzenia do tego. a czasownik musieć silniejszą postawę modalną mówiącego. Mówiąc ogólnie. Zanim zbankrutuje. d. c. co pokazują podane niżej przykłady. Rozróżnienie to znajduje odzwierciedlenie w systemie języka. Określa ona relacje między zdarzeniem zachodzącym w czasie w rzeczywistości pozajęzykowej a czasem komunikatu językowego. by zaistniała dana sytuacja.4. jest funkcją aspektu dokonanego. co odbywa się w czasie aktu mownego lub do innego punktu odniesienia w czasie. jako że znany jest zarówno mówiącemu. Pragnienie mówiącego jest słabsze w przypadku czasownika modalnego móc w przykładzie (14)a niż w przypadku czasownika modalnego musieć w przykładzie (14)b. W przykładach (14)a i (14)b mówiący komunikuje. tylko zdarzenia zachodzące w przeszłości lub teraźniejszości traktujemy jako fakty. W polszczyźnie odróżnia się czas teraźniejszy. nie mają tzw. firma zakupiła nowy samochód. b. że chce. że opisywane zdarzenie ma miejsce. (możliwość) d. 138 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI . d). Natomiast przekonanie nadawcy o faktyczności zdarzenia. Każdy czas gramatyczny ma właściwą sobie formę. Również w (16)b czynność jest miniona. zakończonej. (15) a. Odniesienie się do danego zdarzenia z perspektywy czasowej jakiejś innej sytuacji lub punktu (okresu) w czasie późniejszego w stosunku do czasu. zdania z czasownikami mo-dalnymi cechuje niejednoznaczność. Krzyś może być w tej chwili w pracy. czasownik móc wyraża słabszą. Firma właśnie zakupiła nowy samochód. że form czasu przyszłego. jak i słuchaczowi. opisywane z perspektywy jakiegoś momentu późniejszego na osi czasu. Marek będzie czytał książkę. że zaistnieją. informujący o czynności zamkniętej. nazywanym czasem aktu mownego.4. czy też oczekujemy. przed nim (w przeszłości) albo potencjalnie mogą zaistnieć po nim (w przyszłości). w jakim miało miejsce opisywane zdarzenie. Tak jak poprzednio. Krzyś musi być w tej chwili w pracy. Marek przeczyta książką. Zdarzenia mogą zachodzić jednocześnie z aktem mówienia (w teraźniejszości). (czas przyszły) d. Tuż zanim zbankrutowała. W przykładzie (16)a sytuacja zakupu nowego samochodu widziana jest jako zamknięte zdarzenie. Jakkolwiek we wszystkich powyższych zdaniach występuje czasownik dokonany. Czas aktu mownego najlepiej określa współrzędne na osi czasu. (nakaz) c. b).. czasowniki dokonane (por. będę czytał / czytać: *będę przeczy tał/przeczy tac). sytuację „zakupu nowego samochodu" mówiący może ująć w następujące wyrażenia zdaniowe: (16) a. niemającego związku z czasem aktu mownego. zdarzenie jest za każdym razem przedstawiane z innej perspektywy czasowej. musisz już iść. 4.czy. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego Gramatyczna kategoria czasu służy wyrażeniu pojęciowej kategorii czasu. (czas przyszły dokonany) 4. nazywa się modalnością deontycz-ną ((14)a. (czas przeszły) c. Polszczyznę charakteryzuje fakt. Marek czytał książką. firma i tak zakupi nowy samochód.b. Przekonanie 0 pQwinności. złożonych z czasownika być w czasie przyszłym oraz imiesłowu przeszłego czynnego lub bezokolicznika czasownika głównego.3. (czas teraźniejszy) b. Traktujemy je więc jako fakty potencjalne. Marek czyta książką. Zdarzenia mające zajść w przyszłości jedynie przewidujemy. przeszły oraz przyszły.4.

Natomias w przypadku czasownika nosić czynność jest ukazana „od zewnątrz . 4. np. Zdanie opisujące daną sytuację porównać możemy do cebuli. Następną warstwę . np. że aspekt dokonany nie może wyrażać zdarzenia odbywającego się w momencie mówienia (por. Do elementów kotwiczenia należą tryby^Ulodalnaść. przez które przebiega.4. pojęcie trwania czynności typowo wyraża się odpowiednią formą czasownika. 3. W języku polskim niektóre czasowniki niedokonane mają dwie formy. jako czynność zwartą. z perspektywy wszystkich momentów w czasie. mówiący opisuje zdarzenie jako toczące się w czasie wyznaczonym przez kategorię czasu gramatycznego . Najbardziej zewnętrzną warstwę zdania stanowi akt mowny o określonej funkcji komunikacyjnej. aspekt niedokonany ukazuje ją jako będącą w toku.4. Janek nosi okulary.5. tzn. tzn. o określonym początku i punkcie końcowym. czas gramatyczny. nierozciągniętą w czasie. które ponadto 'powtarza się w czasie: (18) a. Jakkolwiek rozmowa przez telefon jest pojmowana jako zdarzenie ograniczone czasowo.w tym przypadku w czasie teraźniejszym. np. dokonana z perspektywy innego zdarzenia w przyszłości. powtarzającą się. czyli tryb oznajmujący lub rozkazujący lub forma pytająca. że firma ma w t ' chwili nowy samochód. jednak obejmuje swymi skutkami uogólniony moment aktu mówienia. Wreszcie w przykładzie (16)d czynność pokazana jest jako zamknięta. Jest więc jasne. Mary is talking on the phone („Maria rozmawia przez telefon"). a elementy kotwiczenia to kolejne nakładające się na siebie warstwy „łusek". Czynność przebiegająca w czasie może wystąpić jeden raz lub też może wystąpić wielokrotnie. istotną cechą aspektu dokonanego jest ujmowanie zdarzenia z punktu widzenia momentu przyszłego w stosunku do samego zdarzenia.6. P0' wtarzającą się w pewnych odstępach czasu. nieść: nosić. Jak widać. wyraża się używając innych form czasownika. przy czym to inne zdarzenie nastąpi w momencie późniejszym niż sama czynność zakupu. mówiący pomija oba te momenty i bierze pod uwagę tylko jego przebieg czasowy. Istotne jest w tej wypowiedzi to.zamknięta. Czynność niedokonaną widzianą jako całość. Używając w powyższym przykładzie czasownika niedokonanego. tzn. rozwijającą się: (17) Marysia rozmawia przez telefon. np. zamknięte z perspektywy innego zdarzenia w przeszłości. w języku angielskim. Z powodu swojej złożoności zdarzenia „opakowane" są w kilka warstw elementów kotwiczących. Kotwiczenie zdarzeń: synteza W tym podrozdziale przyjrzeliśmy się elementom kotwiczenia wyrażającym związek między zdarzeniem opisywanym przez mówiącego w akcie mownym i dokonywaną przez niego kategoryzacją rzeczywistości pozajęzykowej. aspekt dokonany i niedokonany. Zdarzenie jest więc opisane niejako od wewnątrz i ukazuje sprawcę (Marysia) w trakcie wykonywania czynności wyrażonej przez czasownik (rozmawiać). nosić wyraża czynność wielokrotną. Mary talks on the phone (a lot) („Maria rozmawia przez telefon (dużo)"). Jego część zasadniczą stanowi samo zdarzenie. W zdaniach z czasownikiem nieść czynność ukazana jest od wewnątrz. O ile aspekt dokonany ukazuje czynność jako zamkniętą. W innych językach. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany Ostatnim już elementem kotwiczenia jest przebieg czasowy zdarzenia. W (16)c zdarzenie kupna nowego samochodu jest dokonane. wyrażające różnice w przebiegu ilościowym czynności. W strukturze zdania jest on uzewnętrzniony jako intencja mówiącego. O ile nieść wyraża jednorazową czynność niedokonaną. cor^^ 139 darzenie mające punkt początkowy i końcowy. 4. *Firma zakupuje w tej chwili nowy samochód). b. jak pokazuje to rys. Janek niesie torbę.

Konceptualizacja zdarzeń wraz z ich uczestnikami ujęta jest w języku w pewien szkielet konstrukcyjny o określonym porządku hierarchicznym i liniowym. Taki przepływ energii charakteryzuje schemat „działanie". dopełnienia bliższego. Całkowity brak przepływu energii charakteryzuje stany.5. zależy ono od tego. Dystrybucją uczestników schematu źródło-ścieżka-cel często rządzi zasada „cel ważniejszy niż źródło". zwykle nie generuje jej niezależny agens. w jaki nasz opis zdarz6 nią powiązany jest w jednostce języka nazywanej zdaniem z naszy mi intencjami oraz elementami kotwiczenia zdarzeń w czasie i Ta złożona treść informacyjna przekładana jest na porządek Serarchiczny i linearny zdania. jego „zamknięcie" w stosunku do wybranego punktu odniesienia. Pierwszy przypadek nienacechowany i nie wymaga użycia specjalnych środków języ-wych. Prototypowe energia przepływa od agensa. czy ma miejsce przepływ energii. pod-j. tzn.2).2. czyli modal-nosc. Kolejna warstwa to czas danego 140 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁAD Rys. rozwijanie się czynności w czasie komunikowane jest przez najbardziej wewnętrzną warstwę struktury pojęciowej sytuacji. w drugim przypadku. wśród których rozróżniamy schematy „bycie". Wzajemne położenie warstw określa zasada bliskości lub odległości (zob. ścieżką oraz/lub celem. rozdz. Uczestnikami schematu „przekazywanie" są agens. . albo też traktuje je jako hipotetyczne. W schemacie „doznawanie" patiens powiązany jest z (osobowym) doznającym. Uczestnicy schematów zdarzeń są ze sobą powiązani w sposób charakterystyczny dla danego schematu. Podsumowanie Składnia zajmuje się badaniem sposobu. 4. Mówiący jest albo przekonany. W schemacie „bycie" orzecznik wchodzi w związek z patiensem. wyróżniamy . 3 ukazuje. Rys. nacechowanym. że przekładając strukturę pojęciową zdarzenia na wyrażenie zdaniowe. W schemacie „posiadanie" patiens związany jest z posiadaczem. jak ścisły jest związek pojęciowy danej „warstwy" z samym wydarzeniem. czy też nie. Zdanie jak cebula ZDARZENIE aspekt niedokonany 141 zdarzenia. czyli uczestnika podejmującego świadome działanie. Jego jądro stanowi czasownik. że zdarzenie. 1. który wraz e swoim dopełnieniem lub dopełnieniami. tworzy grupę werbalną. em' Schematy zdaniowe powstają przez określenie niewielkiej y możliwych połączeń podmiotu. które opisuje jest em. komunikuje aspekt dokonany. Jako składnik zdania Pa werbalna funkcjonuje jako orzeczenie. „wydarzenie" lub „działanie ze źródłem. określony w stosunku do momentu mówienia lub innego zdarzenia. Orzeczenie wchodzi wiązek składniowy z drugim głównym składnikiem zdania.jądro" w postaci samego wydarzenia oraz otaczające je warstwy „elementów kotwiczących". „posiadanie" oraz „doznawanie". czy też uzupełnieniem leakornodowanym. otrzymujący oraz patiens. stopień pewności są-. Ooisywane przez nas zdarzenia zostają sklasyfikowane w obrębie iczonej }iczby typów zdarzeń i wraz z ich uczestnikami zostają te w odpowiednie schematy zdarzeń. Przebieg. do patiensa. awcY musi być zakomunikowany przy pomocy odpowiedniego admka leksykalnego. orzecznika oraz uzupełnień . dalszego. Schemat „przemieszczanie" jest połączeniem dwóch schematów. 3. Uprzedniość zdarzenia. schemat „przemieszczanie" oraz schemat „przekazywanie". dopeł-y .stanowi stosunek mówiącego do prawdziwości wypowiadanego przez niego komunikatu językowego. Ustalenie owych schematów darzeń odbywa się na podstawie określenia semantycznej roli uczestników danego zdarzenia oraz ustalenia. Jakkolwiek w schemacie „wydarzenie" może wystąpić przepływ energii. który jest odbiorcą energii. Moment ten jest es ony przez czas gramatyczny. Następną warstwę stanowi moment cza-ok '1W którym wypowiadany jest komunikat.

które muszą być komunikowane w języku przy pomocy specjalnych wykładników leksykalnych lub gramatycznych. Współrzędne czasowe danej sytuacji w rzeczywistości pozajęzyK°" wej typowo ustalone zostają względem momentu. Sygnalizowaniu sytuacji pożądanej służy tryb rozkazujący. a także wyrażenie. Aspekt niedokonany służy sygnalizowaniu. jak i wyrażenie hipotezy to odmiany modalności epistemicznej. Ćwiczenia i zadania . Prototypowy schemat z dwoma uzupełnienia™1 konotowanymi opiera się na czasowniku przechodnim. to modalności nacechowane. które zaistniały uprzednio w stosunku do czasowego punkodniesienia. co mówi jest prawdą. Na temat składni współczesnej polszczyzny. Informowanie o słabszym lub silniejszym przekonaniu mówiącego co do rzeczywistości danej sytuacji. w którym się odbywa. Schemat z łączniki być jest szczególnym przypadkiem schematu z dwoma konotowany mi uzupełnieniami. Taki czasownik jest również podstawa schematu z trzema oraz czterema uzupełnieniami konotowanymi Pozycje składniowe wypełniane przez poszczególne składniki zdania odpowiadają wszystkim możliwym uczestnikom zdarzeń na poziomie schematów znaczeniowych. czas przeszły komunikuje zdarzenia uprzedn sunku do tego momentu. że mówiący chce. jest modalnością nienacechowaną. patrz Grzegorczykowa (1998). jak • czas innego zdarzenia. Komunikowaniu faktów służy w języku zasadniczo tryb o-znajmujący. Modałność faktywna. Zarówno powiadomienie o faktach.nieakomodowanych. czyli semantyczna treść zdarzenia. że dana czynność postrzegana jest jako fakt wewnętrznie podzielny. S. czyli prawdziwościowej. chce uzyskać informację dotyczącą jakiejś sytuacji lub życzy sobie albo żąda zaistnienia jakiejś sytuacji. Sygnalizowaniu stopnia przekonania mówiącego co do rzeczywistości sytuacji służy tryb przypuszczający oraz przeróżne wykładniki leksykalne (chyba. one zostają na podstawie wymagań semantyczno-składnio-czasownika. Na temat kulturowych uwarunkowań gramatyki.7. 4. Zdarzenia wymagają zakotwiczenia. konotującyn. Jodłowskiego (1977). Podejście najbliższe stanowisku prezentowanemu w niniejszej książce zawierają klasyczne tradycyjne opisy składni języka polskiego . Mówiący stwierdza fakt. Wszystkie te elementy kotwiczenia tworzą kolejne warstwy. 4. Tryb rozkazujący jest wykładnikiem modalności depntycznej (wolicjonalnej). Na różnicy między czasem aktu mownego i czasem komunikowan sytuacji pozajęzykowej opiera się gramatyczna kategoria czas Czas teraźniejszy służy wyrażaniu zdarzeń odbywających się w & mencie mówienia. patrz Wierzbicka (1999). którym może być zarówno czas aktu mownego. które W vDUSZCzalnie) odbędą się po tym momencie. aby zaistniał dany stan rzeczy. przypuszczalnie). Schemat z jednym konotowanym uzupełnieniem 142 ŁĄCZENIE TREŚCIINFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ opiera się na czasowniku nieprzechodnim. w jakie zostaje „opakowana" centralna część zdania.6. wyrażająca sąd mówiącego. dopełnienie lub dopełnienia. Elementy kotwiczące również zależą od czasownika i wyrażają postawy modalne czy też komunikacyjne intencje mówiącego. Zalecana lektura Ogólne podstawowe wiadomości na temat polskiej gramatyki podaje Encyklopedia szkolna (1995). że to. Warstwy te są wobec siebie uporządkowane zgodnie z zasadą pojęciowej bliskości lub oddalenia. a czas przyszły wyraża sytuacje. Powiadomienia.np. pytania oraz rozkazy wyrażają określony stosunek mówiącego do komunikatu językowego. rozwijający się przez wszystkie momenty czasu. Aspekt dokonany ł żv wyrażeniu czynności widzianych jako wewnętrznie niepodziel-fakty. w którym mówimy przekazuje słuchaczowi komunikat językowy o danym zdarzeniu-Czas przekazania komunikatu nazywamy czasem aktu mownego.

Potem wytarł ją do sucha. Mój przyjaciel jest teraz w domu. ćwiczenia Uadania_ 145 b Dziś Janek będzie czytał z Biblii. Przeanalizuj poniższe przykłady tak. d' Dzieci umyły się w wannie. d. Gdybyś chciała spróbować. Janek łaskotał swojego brata. „ścieżka ważniejsza niż cel"? . Czy masz jeszcze trochę czerwonego wina? b. . Określ poszczególne relacje semantyczne „bycia" wyrażane przez orzecznik w następujących zdaniach: a. *• Ojciec musi naprawić telefon. e. realizowane przez poszczególne zdania. c. Brat mi dał wszystkie swoje pieniądze. f. Brat się śmiał. c> Graliśmy wtedy w sztuce Czechowa. ani osłem. a'. Zmoczył tablicę wodą. Czy któreś z opisanych zdarzeń nie realizuje schematu „działanie"? a. ~ podaj schematy zdarzeń. <•• Mój brat jest lekarzem.1. Muł nie jest ani koniem.Drzewo przewróciło się wczoraj w nocy. Przeanalizuj następujące zdarzenia a następnie . 4. Profesor nie weźmie do Anglii żadnych książek. a potem odpowiedz na następujące pytania: Który ze składników zdania może zostać opuszczony. Krystyna jest o rok młodsza od swojego brata. d. f. Jest jeszcze wiele gór do zdobycia. czy następuje przepływ energii i jeśli tak. Przyjrzyj im się ponownie. Marek ogląda dużo filmów. jak w ćwiczeniu l-różnią się znaczenia zdań tworzących pary? a. b. Chłopak rysował pociąg na tablicy. c. . Śpiewaliśmy chórem. ' Graliśmy wtedy sztuką Czechowa. od którego ao którego uczestnika? . <ł>. Potem zmazał rysunek z tablicy. 6 Poniżej powtórzono przykłady podane w tekście jako (8). . f. c. mam świetne lekarstwo na 5. g. b. O jakie typy „posiadania" chodzi w poniższych przykładach? a. Masz ochotę na odrobinę wina? e. a który nie może bez wpływu na gramatyczność zdania? Czy można znaleźć potwierdzenie zasad „cel ważniejszy niż źródło". Zosia jest moją siostrzenicą. V Dziś Janek będzie czytał Biblię. Dzieci umyty wanną. 1 On jeździ do Anglii.określ. 2. Nie. b. f. Ta zabawka jest zepsuta. Nie mam zielonego pojęcia. e. 144 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: e.0 ~ Jakie są semantyczne role uczestników opisanych zd«^en. d. Określ szczegółowe typy zdarzeń realizujących schemat „działanie" w poniższych przykładach. 3. mam straszną migrenę. Ta butelka ma ładną zakrętkę. . „źródło ważniejsze niż cel". Śpiewaliśmy w chórze.

Mama odbiera telefon w naszym domu. (początek + czas trwania + koniec) d. Marek zbił szybę. jak różni się znaczenie przykładów w poszczególnych D rach i określ. w innym może być uważane za dwa warianty tego samego dźwięku. Jabłko spadło z drzewa na trawę. Wprowadzone zostanie również rozróżnienie pomiędzy głoską a fonemem oraz opisem fonetycznym i fonemicznym. ale w połączeniach z innymi mogą decydować o różnicach znaczenia (np. Głoski same w sobie nie mają znaczenia. które . (źródło + cel) b. Jan wdrapał się z pokoju po drabinie na dach. Określ zdarzenia i schematy zdaniowe dla poniższych zdań: *• To wina Marka.w odróżnieniu od morfemów -^Jednostkami czysto fonetycznymi. Głoski łączą się w sylaby. Fonetyka opisuje cechy fizyczne głosek. natomiast fonologia bada ich funkcje w poszczególnych językach.Małgosia z brzyduli wyrosła na prawdziwą piękność. a. a te z kolei składają się z morfemów. Mama odebrała właśnie telefon. Mama może w tej chwili odebrać telefon. W niniejszym rozdziale omówimy budowę narządów mowy i przedstawimy charakterystykę artykulacyjną głównych typów głosek: samogłosek. Mama właśnie odebrała telefon. co w jednym języku uznaje się za dwa r°żne dźwięki. d. (początek + koniec) e.a. gdyż systemy fonologiczne poszczególnych języków różnią się od siebie i to. Spotkanie trwało od dziesiątej wieczór bez przerwy do drugiej nad ranem. • Mikroskop trafił w szybę. c.Szyba się stłukła. odbierz telefon! Mama często odbiera telefon w domu b. (stan wyjściowy + stan końcowy) 7. e. b. Mama odebrała właśnie telefon. ^rek Się zdenerw°wał i chciał zbić Michała. każda z tych jednostek ma znaczenie na swoim własnym poziomie. kiedy zadzwonił dzwonek do drzwi. (źródło + ścieżka + cel) c. Rozdział 5 Dźwięki jązyka: fonetyka i fonologia W poprzednich rozdziałach mówiliśmy o jednostkach języka posiadających znaczenie: grupy syntaktyczne składają się z wyrazów. Podane poniżej przykłady różnią się elementami kotwiczeń' Wyjaśnij. Mlchał się naśmiewał z Michała. Dźwiękami języka zajmują się dwa działy językoznawstwa: fonetyka i fonologia. dyf-tongów (czyli dwugłosek) i spółgłosek. Mama odbiera telefon w tej chwili. z czego te różnice wynikają. juarek rzucił mikroskopem w Michała. Mama odebrała wczoraj dziwny telefon. W tym rozdziale przyjrzymy się częściom składowym morfemów: dźwiękom języka. Mamo. 146 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADN 8. p+a+s : b+a+s). Pogoda zmieniła się z pochmurnej w słoneczną w ciągu zaledwie godziny. (stan wyjściowy + stan końcowy + czas trwania) i. Mama musi w tej chwili odebrać telefon. czyli głoskom. Policja przeszukiwała dom od piątej rano do dwunastej w nocy. Kombinacje głosek tworzących Sylaby w danym języku podlegają specyficznym dla tego języka ogra148 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKAIFQNOLOn[ .

Na przykład Tajowie słyszą różnicę między „p" w angielski słowach pie (wymawiane z przydechem) i spy (bez przydechu). Są również problemy z oznaczaniem nosowości. uważamy. wyjaśnimy w podrozdziale 5. a wśród nich skomplikowany system tzw. np. Wprowadzenie: fonetyka i fonologia Ludzie potrafią wymówić praktycznie nieograniczoną liczbę głosek. że wszystkie one reprezentują ten sam element graficzny. hiszpański) mają system graficzny. Zasada fonetyczna pole- . choć Francuzi siy między tymi dźwiękami różnicę. ch i h. Są rozmaite tego przyczyny. np. jaką pełnią w danym języku. Niektóre języki mają mniej fonemów (japoński około 20). w całej ich złożoności i róż-^orodności. Procesy te umożliwiają szybkie i skuteczne wytwarzanie i przekazywanie mowy. jest więcej fonemów niż liter alfabetu (mimo że język polski wzbogacił alfabet łaciński przez wprowadzenie nowych liter np. oraz dwuznaków. miękkości i dźwięczności. w ć. które są budowane według Okr słonych wzorców akcentowych. 5.niczeniom. W skali światowej liczba ta lokuje go mniej więcej pośrodku. wadzenie:foiiet^arfonologia_ 149 Aa A Mamy tu do czynienia z pewną bardzo ogólną umiejętnością poznawczą. K o-rej nie dostrzegają rodzimi użytkownicy języka angielskiego. Podobnie jest z językiem pisanym. hotentoc-ko-buszmeńskie języki Afryki Południowej (Khoiń). Kategorie dźwięków jednego języka niekoniecznie odpowiadają tym.1. Sylaby tworzą wyrazy. W języku polskim est około 40 kategorii funkcjonalnych jednostek dźwiękowych zwa-iych fonemami (dlaczego „około".form dźwiękowa poszczególnych słów może się znacznie zmienić wskutek takich procesów jak upodobnienie (asymilacja). Z kolei dla Polaków samog ski w wyrazach ten i cień brzmią identycznie. Po pierwsze. Jeśli się wymówi ten sam wyraz kilka razy lub jeśli się poprosi o jego wypowiedzenie różne osoby. mlasków. Po nie Japończycy nie słyszą różnicy między dźwiękami „l" i „r > na _ miast Polacy postrzegają je jako różne. ż. że wyraz ten został wymówiony „tak samo". Pisownia polska opiera się przede wszystkim na dwóch zasadach: onetycznej i etymologiczno-morfologicznej.1. czyli każdy fonem jest zawsze reprezentowany przez tę samą literę i odwrotnie. sz. 5. niezależnie od roli. Niektóre fonemy reprezentowane są przez kilka znaków. znaków diakrytycznych. Znajomość danego języka polega między innymi na umiejętności kategoryzowania dźwięków: przyporządkowania wielkiej ich różnorodności do określonych kategorii. za każdym razem wymowa będzie nieco inna. jak są kategoryzowane rzeź rodzimych użytkowników danego języka. inne. u i ó. które rozróżniają użytkownicy innego J? zyka.grupach wyrazowych lub zdaniach . rz). Wyrazy z kolei łączą się w zdani które mają typowe dla danego języka kontury intonacyjne. redukcja itp.1. mają ponad sto fonemów. Choć symbole podane poniżej mają różne kształty. ą. czyli umiejętnością postrzegania różnych form jako przedstawicieli tej samej kategorii. Jednakże pomimo tych różnic uznajemy. jak wiemy. tj. Natomiast fonologia bada głoski według tego. Bywa też odwrotnie: litera i reprezentuje dwa fonemy /i/ oraz /i/.Wpr°' T* tym właśnie zasadza się różnica pomiędzy fonetyką i fonolo-• Fonetyka bada głoski jako dźwięki. Pisownia a wymowa Niektóre języki (np. t. rz i ż. W wi kszych jednostkach . np. „pierwszą literę alfabetu".1. np.5). daleka od jednoznacznej odpowiedniości. Ale w języku polskim relacja między wymową a pisownią jest. 5. a mianowicie z kategoryzacją. który jest (niemal) fonemiczny.

O barwie danego dźwięku decyduje specyficzne ukształtowanie Ka-nału głosowego (jamy gardłowej. doprowadzając do gwałtownego rozsunięcia wiązadeł. a drganie ^ nazywane jest w fonetyce dźwięcznością. kasa. Choć używa go część autorów polskich. Artykulacja to tworzenie barwy poszczególnych dźwięków.4. za tzw.powstają głoski dźwięczne. a w wypadku zayczeń stopniem przyswojenia obcej wymowy (jury. Jeśli powietrze drga wskutek szybkiego i wielokrotnego zsuwania i rozsuwania wiązadeł . może bo mogę.fałdami mięśni (ściślej mówiąc pasemkami tkanki łącznej stanowiącymi zakończenia fałdów). ale juror. Natomiast gdy powiemy pss*/. warg itd. szczęki. jest t™ P^ywrócenia odpowiedniości między wymową a pisownią ten/ f ' Wymowa^terowa>nP-wymawianie angielskiego wyrazu of3n/ zamiast /ofn/. poloniści na ogół preferują alfabet slawistyczny i nim posługiwać się będziemy w niniejszym rozdziale. jabłko. Niekiedy piia uwarunkowana jest tradycją (król. U mężczyzn częstotliwość waha się między 80 a 150 cykli na sekundę (czyli ner-u kobiet między 120 a 300 herców. rudy. [d]. [o] i [m] są głoskami ^wiecznymi. Fonacją nazywamy modulowanie przepływającego przez głośnię powietrza. podniebienia miękkiego. Poniż przedstawimy bardziej szczegółowy opis aparatu fonacyjnego i ar y kulacyjnego.2. ławka a] bo ława. Rys!. której efektem są formy błędne. ustnej i nosowej) i ruchy narząd0 mowy: języka. wiązadła głosowe muszą się zsunąć^ Powietrze wydobywające się z płuc napotyka tę przeszkodę rośnie zatem ciśnienie powietrza pod nią. Zasada etymologiczno-morfologiczna polega na uI n5 ^u powiązań pomiędzy formami wyrazowymi. 'eastng. 5. nie poczujemy żadnej wibracji. W powszechnym użyciu jest międzynarodowy alfabet fonetyczny ustalony przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (API). ipj. wziął */jabuko/ */vziouu/ (dalsze przykłady podano w podrozdziale 5. 0„naf Aby powstała dźwięczność. Symbole fonetyczne Ponieważ pisownia nie reprezentuje wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. np. Głośnia to szczelina pomiędzy wiązadłami głosowymi . Używanie wymowy literowej w języku poi150 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOG) skim jest często objawem hiperpoprawności (przesady poprawnościowej).1 Fonacja Trzymając rękę na szyi podczas wymawiania słowa dom możemy poczućVibrację To drgają struny głosowe.. Omenie ponownie wzrasta i cykl zostaje powtórzony Pojedynczy ^kl otwierania i zamykania głośni trwa bardzo krótko. ts] i [t] to głoski bezdźwięczne. np. które mogą się zsuwać lub pozostać rozchylone. „jabłkiem Adama"). ławek. Gdy powietrze przechodzi swobodnie przez otwartą głośnię . Wracają one następnie do pozycji wyjściowej. sinus). Jak powstają dźwięki mowy W procesie wytwarzania dźwięków mowy można wyróżnić dwa główne stadia: fonację i artykulację. u dzieci może być jeszcze .2. np. Powietrze wydychane z płuc przechodzi przez głośnię (umiejscowioną w krtani. brzeg).powstają głoski bezdźwięczne.3). . w fonetyce stosuje się system transkrypcji. 5.Sa na stałej odpowiedniości między fonemami i literami.2. agan. morze bo morski.1. w której każdemu symbolowi odpowiada określona wartość dźwiękowa. przechodzenie powietrza przez przewód głosowy 5.

2. wszystkie inne występu-} ją też w wersjach zmiękczonych. Kanał głosowy i miejsca artykulacji 153 jama nosowa podniebienie twarde palatalne dziąslowe wargi wargowe . Oto przykłady: [m] matka [n] natka 5 2. zatykający"). gdy wiązadła głosowe są całkowicie rozchylone. [n]. obstruentów (spółgłosek właściwych). Oto wykaz polskich obstruentów: dźwięczne [b] bas [d] dom [d] drzeć [g] góra [v] waza [z] zad [ż] żal [r] klechda [3] dzwon [3] radży [ź] ziać [3] dzień [g] gitara bezdźwięczne [p] pas [t] tom trzeć kura faza sad szal wachta cwał raczy siać W [k] [f] [s] [S] [x] [c] [5] [ś] [ć] [K] cień kita Ostatnie trzy pary to spółgłoski miękkie. że przy ich wymawianiu powietrze napotyka przeszkody (łac. Jak powstają dźwięki mowy Rys. płynne [r] i [1] oraz glajdy [i] i [u]. Należą tu nosowe [m]. brzmiący. obstruens „zagradzający. [v'] willa. Wiele głosek występuje w parach dźwięczna: bezdźwięczna. nazwanych tak z racji tego. [ć'] Chile. [n]. czyli modulować ich wysokości. Z oczywistych względów nie można mówić o wysokości tonu głosek bezdźwięcznych (a także szeptu). Bezdźwięczność ma miejsce wtedy. nie można ich również intonować. np. sonorus „dźwięczny. Powietrze docierające z płuc do krtani nie napotyka żadnej przeszkody i swobodnie przepływa przez głośnię. [n]. [ń]. Tworzą one klasę tzw. Częstość drgań decyduje o wysokości dźwięku: im wyższa częstotliwość. tym wyższy ton. Druga ważna grupa spółgłosek to sonoranty (półotwarte). Percepcja wysokości dźwięku jest zatem zależna od częstotliwości podstawowej tonu krtaniowego.152 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIĄ wyższa. rozlegający się"). które są z zasady dźwięczne można je nucić (łac.

nos nosowe ——— zęby zębowe szczęka krtań ^podniebienie miękkie welame języczek /uwularne (języczkowe) jama ustna jama gardłowa przełyk andrzejki koń bank reszta laska laska bajka one. g. d. mogą też być ubezdzwięczmone (np. ż. od łac. Ze względu na miejsce artykulacji spółgłoski polskie dzielą się na: dwuwargowe [p. s. s. Drugim podstawowym komponentem w wytwarzaniu mowy jest stępnych podrozdziałach. czyli stopnia i typu zbliżenia narządów mowy. górnych zębów lub jakiejś części podniebienia). Spółgłoski opisuje się za pomocą dwóch parametrów: miejsca artykulacji.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka a tylną częścią podniebienia twardego welarne (tylnojęzykowe) [k. ruchomy narząd mowy (czyli arty-kulator . ć. przy stosunkowo niewielkim zakłóceniu przepływu powietrza i szerokim kanale głosowym. . Spółgłoski Spółgłoski i samogłoski różnią się od siebie głównie stopniem zbliżenia narządów mowy w kanale głosowym. c.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka i przednią częścią podniebienia twardego -postpalatalne [?.zwarcie/szczelina między przednią krawędzią języka a górnymi zębami dziąstowe [t. ć. 154 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA 5.zazwyczaj wargi lub jakaś część języka) zbliża się do arty-1 kulatora nieruchomego (np. Y. 5. n. które utrudniają przepływ powietrza. i] .prepalatalne [ś. velum). .palatum).2. z. Artykulacja . ź.zwarcie lub zbliżenie między tyłem języka i podniebieniem miękkim (łac. b. u] . x] . 3. v] — szczelina między dolną wargą i górnymi zębami zębowe [t. l. 5. ń. które dzielą się na: . oprócz glajdu [i]. luJ pomyśl). występują również w wersjach (np. czyli miejsca maksymalnego zbliżenia narządów mowy i sposobu artykulacji. g. . x. Spółgłoski cechuje obecność zapory lub przewężenia. Samogłoski natomiast cechuje charakterystyczne ukształtowanie jamy ustnej. m] . [H list)'.zwarcie/szczelina między przodem języka a dziąsłami palatalne (twardopodniebienne. d.2. g.3.3. 3] . r. 3] . Miejsca artykulacji Przy wymawianiu spółgłosek. n.1.zwarcie pomiędzy górną i dolną wargą wargowo-zębowe [f. które przedstawiają charakterystyk sp głosek i samogłosek.

d. np. przy jednoczesnym opuszczeniu bocznych krawędzi języka . [i] jest niezgłoskotwórczą wersją [i]. t. q] .W różnych językach występują spółgłoski uwularne (języczkowe). łut [uut]. wielokrotnie uderzając o artykulator nieruchomy (dziąsła.2. 5.ruchomy artykulator (czubek języka w polskim.szczelina między arty-kulatorami. Takie samogłoski nazywamy niezgłoskotwórczymi. ć. 3] . jeśli uderzenie jest jednokrotne. 156 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOGIA Tabela 1. 3. z.6. 3. v. u] . 5. a [u] — niezgłosko-twórczą wersją [u]. ś. d.1). które w wymowie niektórych Polaków zastępuje W. powietrze przeciskające się przez nią wywołuje charakterystyczne tarcie zwarto-szczelinowe (afrykaty) [c.głoski dwufazowe. w których po głosce zwartej następuje natychmiast szczelinowa w tym samym miejscu artykulacji: zwarcie przechodzi stopniowo w szczelinę. Sposób artykulacji Sposób artykulacji określa stopień zbliżenia narządów mowy. tył języka). prepalatalne nazywane są środkowo-językowo-prepalatalnymi. Y] . Polskie spółgłoski Miejsce artykulacji Sposób artykulacji dwu-war-gowe war-gowo-zębowe zębowe dzią-słowe prepa-latalne .[f. francuskie [R].występujący między samogłoskami wariant fonemu /t/) glajdy (półsamogloski) [i. niestabilne dźwięki o cechach samogłosek. amerykański „flap" [r] . np.przepływ powietrza przez jamę ustną jest zablokowany. ń. x. głoską uderzeniową (np. mamy do czynienia z tzw. jednakże funkcjonujące w sylabach jako spółgłoski (por. ć. we francuskim [R] języczek) drga w wypływającym strumieniu powietrza. s. k. np. n. Ze względu na sposób artykulacji wyróżnia się następujące kategorie spółgłosek: zwarto-wybuchowe [p. np. powodując zamiast eksplozji charakterystyczne dla szczelinowych tarcie nosowe [m.zwarcie między przednim brzegiem języka i dziąsłami. s. b. wydobywa się ono przez jamę nosową dzięki opuszczeniu podniebienia miękkiego boczne (lateralne) [\] . artykułowane przez zwężenie szczeliny miedzy tyłem języka a języczkiem.powietrze wydostaje się przez powstałe szczeliny wibracyjne (drżące) [r] .3.krótkie.zwarcie między artykulatorami (a następnie gwałtowne rozwarcie) szczelinowe (trące) . \V tradycji polonistycznej stosuje się często bardziej rozbudowane nazwy miejsc artykulacji. n. ż. t. g] . ź. kij [kil).

postpa-latalne welar-ne zwarto--wybuchowe P b t d t 4 * kg 9 szczelinowe f v s z s ż ś ź X TT zwarto--szczelinowe c 3 e 3 ć 3 .

nosowe m n n ń g boczne 1 wibracyjne r .

dodanie rezonansu nosowego przez opuszczenie podniebienia miękkiego. a różne samogłoski zawdzięczają swoją barwę temu. (b) kategorie samogłoskowe mają znacznie większą niż spółgłoski skłonność do nakładania się na siebie i zlewania. często trudno jest opisać dokładnie kształt przyjęty przez jamę ustną.odmiany polszczyzny różnią się w warstwie dźwiękowej przede wszystkim samogłoskami. w języku angielskim. Ważne są tu dwa parametry: (a) przednie / tylne: w najwyższym położeniu znajduje się przednia lub tylna część języka . labiali-zacja . w języku polskim występują nosowe glajdy [I]. Ponieważ język jest głównym narządem determinującym kształt jamy ustnej. Artykulacje dodatkowe O barwie spółgłosek decydują obok miejsca i sposobu artykulacji tzw. towarzyszące). artykulacje dodatkowe (sekundarne.4. [u]. Nie umieszczono ich w tabeli l. Dla języka polskiego charakterystyczne są: palatalizacja (zmiękczenie) .dodatkowe zaokrąglenie warg. welaryzacja dodatkowe podniesienie tyłu języka do podniebienia miękkiego. pański [meuski]. [paiski]. wszystkie polskie spółgłoski twarde mają swoje zmiękczone warianty. artykułowanymi przy stosunkowo szerokim kanale. różnych od wymowy standardowej . np. (c) samogłoski mają wiele regionalnie i społecznie uwarunkowanych wariantów.1. tak samo dzieje się np. Samogłoski trudniej jest dokładnie opisać.glajdy i y 5. o mniejszym zbliżeniu artykulatorów niż w artykulacji prymarnej (welarnej). w artykulacji spółgłosek strumień powietrza natrafia w kanale głosowym na jakąś przeszkodę. aby uwydatnić prymarne cechy artykulacyjne nazalizacja (unosowienie) . a to z trzech powodów: (a) ponieważ w kanale głosowym nie ma zwarcia ani wąskiej szczeliny. 5. samogłoski opisuje się przede wszystkim za pomocą terminów określających położenie masy języka.2.3. Samogłoski Jak pamiętamy z poprzedniego podrozdziału. że jama ustna przyjmuje wiele różnych kształtów. męski.3. np.dodatkowe podniesienie środka języka ku podniebieniu twardemu. Samogłoski są natomiast dźwiękami otwartymi. jak wspomniano w podrozdziale 5.

Przy ich wymawianiu język przyjmuje pewne typowe. spłaszczone lub neutralne (b) iloczas: samogłoski mogą być długie lub krótkie (w polskim nie jest to istotna cecha) (c) nazalizacja (unosowienie): samogłoski mogą być ustne lub nosowe. samogłoskom podstawowym.1. Według przyjętej konwencji ma on krótszą podstawę. Wtórne samogłoski podstawowe y ie20 uzyskamy osiem wtórnych i 5.^°8^^?^i^. Pierwotne samogłoski podstawowe l W czasie wymawiania kolejnych samogłosek pierwotnych wargi stopniowo zmieniają układ od najbardziej płaskiego do najbardziej zaokrąglonego. S^fos° Pamiętajmy.4. ściśle określone pozy-cje. czyli stopniowo zmieniając go od najbardziej zai turecki.mołW«yctego«yn^ do samogłoski tac. co odzwierciedla fakt. Samogł°^i do rcłl) takich j L. Pomiędzy pozycjami dla [i] i [a] ustalono dwie dodatkowe równoodległe pozycje reprezentujące [e] i [e]. natomiast pomiędzy [u] i [a] ustalono pozycje dla [o] i [D]. „idealnym" oraz samogłoskom standardowej polszczyzny. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się tzw. W efekcie otrzymano osiem pierwotnych (prymarnych) samogłosek podstawowych. ze Bamogodbp«dat a ^ ^ i gdy opisujemy B. 5.(b) wysokie / niskie (lub też przymknięte / otwarte): stopień wzniesienia języka. ^bole używane do głoskę w relacji do tych J^^ie kwestiąkTnwencji.2.4. Tabela 3. samogłosek podstawowych. 158 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOG 159 IĄ 5. że przy szeroko otwartych ustach język ma mniejsze pole manewru na osi przód-tył. Mimo że oznaczania samogłoseK są w LA i est identyczna z podstawosamogłoska w polskim wyrazie Wn ^d^kmusimy pamię-wym W. że charakteryzujemy poisKie iu w . Ponadto bierze się pod uwagę następujące czynniki: (a) układ warg: mogą być zaokrąglone. Samogłoski podstawowe Ze względu na trudności z dokładnym określeniem pozycji języka fonetycy odwołują się do tzw. Tabela 2. Omówimy również dyftongi (dwugłoski): połączenia samogłosek stanowiących wspólnie centrum sylaby. Jeśli jednak samogłoski te wymówimy z układem warg odwrotnym.4. które są punktami odniesienia stanowiącymi podstawę klasyfikacji wszystkich innych samogłosek. Biorąc pod uwagę cztery skrajne pozycje języka na osi przód-tył i nisko-wysoko otrzymujemy: [i] wysoka i przednia [u] wysoka i tylna [a] niska i przednia [a] niska i tylna Można to przedstawić graficznie za pomocą czworoboku samogłoskowego.

a Tabela 4. Często dyftongi te słyszy się wym hjperpoprawnej" wymowie takich wyrazów jak gąbka [gompka]. jak zobaczymy. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się terminom.ważna jest tylko jakość początkowa i końcowa. [eu].5. Ponieważ podobne konwencje ^ą ^. Definicje W języku angielskim dźwięk „t" w wyrazie top brzmi inaczej niż „t" w wyrazie stop: ten pierwszy to [th] aspirowane. Jednakże o dyftongach mówi się tylko w niesieniu do realizacji fonetycznej tzw. 5 5.1. 5. Jeden z komponentów dyftongu jest mocniejszy i bardziej donośny niż drugi (ten słabszy często symbolizowany jest przez glajd . istnieją istotne powody. scentralizowane [ii] (Józio) oraz podwyższone [e] (cień).mamy tu do czynienia z dyftonganu zstępującymi. samogłosek nosowy Współczesna polszczyzna nie ma w żadnym kontekście jednogw wej realizacji [5]. *[mouka]. awia się je jako dyftongi [ou].półsamogłoskę). zmienia się stopniowo barwa dźwięku.^ w ^ «" polski ma pujące samogłoski: [i] kit [y] byt [e] sen [a] Zaś [o] rok [u] but d160 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLon Tabela 4 przedstawia przybliżone umiejscowienie tych głosek czworoboku samogłoskowym.podstawowej. a [monka].4. W języku polskim można by potraktować jako dyftong każde wy stepujące w obrębie jednej sylaby zestawienie samogłoska + SlaJ lub glajd + samogłoska. Fazy przejściowe nie są jednak percep cyjnie istotne . Podobnie jest z dźwiękami: mogą one mieć wiele wariantów zależnych od kontekstu. Fonemy i allofony. we francuskim i słowackim natomiast spotykamy dyl-tongi wstępujące. konwencie są stosoware w innych językach. *[teudy].[t] nieaspirowane. 5. Termin fonem odnosi się do tej bardziej abstrakcyjnej . tędy [tendy] : *[goupka].3. aby uważać te dwa różne fonetycznie „t" za warianty tego samego dźwięku.głosek zapisywanych w ortografii jako ą wygłosie (na końcu wyrazu) i przed spółgłoskami szczelinowy 5. w których mogą wystąpić „członkowie" danej „rodziny". Jednakże. W języku angielskim i niemieckim wyrazistszy jest komponent pierwszy . w którym są użyte. wymówione z przydechem. scentralizowane i podwyższone [o] (ciocia).5. Dyftongi języka polskiego Dyftong (dwugłoska) to sekwencja dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby. transkrypcja fonemiczna Jeden wyraz może mieć wiele różnych znaczeń i dokładne znaczenie danego wyrazu nie jest zupełnie jasne dopóki nie użyje się go w kontekście. Przybliżone pozycje samogłosek polskich na czworoboku samori skowym Ponadto w obustronnym sąsiedztwie spółgłosek miękkich oraz [i] występują podwyższone i uprzednione [a] (niania). [e] . to drugie . którymi określa się „rodziny dźwięków" i kontekstom. gdzie bardziej wyrazisty jest komponent drug1-Gdy język zmienia pozycję w czasie wymawiania dyftongu.

cat.2. fonemy umieszcza się w nawiasach ukośnych //. Mówimy. a allofony takie nazywamy pozycyjnymi. że w pewnej pozycji pierwszego wyrazu występuje dźwięk A.5. Głoski o różnym stopniu aspiracji są wariantami (allofonami) fakultatywnymi swoich fonemów. a allofony (albo ogólniej mówiąc głoski rozpatrywane w ich aspekcie fonetycznym) . W hiszpańskim są to jedynie warianty tego samego fonemu: [d] występuje w nagłosie (na początku wyrazu). że [ph ] i [p] nie należą w angielskim do różnych fonemów. np. gdy allofony pojawiają . występujące po [s] są pozycyjnymi . Jeżeli tej różnicy odpowiada różnica w znaczeniu wyrazów. uderzeniowy flap [r]. Allofony fakultatywne spotykamy również w języku polskim. Głoski[d] ^l („seplenione" [z]) występują w angielskim i hiszpańskim. że [t] i [th] to allofony tego samego fonemu /t/. a w tej samej pozycji drugiego wyrazu występuje dźwięk B. Różne języki klasyfikują swoje dźwięki w różny sposób. 5. donde „gdzie" [donde] i la. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna Stopień nasilenia przydechu (aspiracji) w wymowie angielskich zwarto-wybuchowych (np. czy dwa dźwięki w danym języku należą do jedne-' go fonemu. sceniczne [ł] i zmiana ta nie powoduje zmiany znaczenia. /phaa/ „rozdzielać" i /paa/ „las". której [t] i [th] są realizacjami. Zgodnie z konwencją. natomiast w syjamskim należą one do różnych fon< mów. będzie to inny wariant wymowy tego wyrazu.w nawiasach kwadratowych [ ]. wyraz głowa może mieć zamiast glajdu [u] tzw. języczkową drżącą [R] i szczelinową [K]. Oto kilka przykładów: (a) w języku angielskim aspirowane bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe. Rys. Polega on na wyszukiwaniu par minimalnych. Podobnie będzie w polskim. ale nie inny wyraz. W języku niemieckim fonem /r/ może być fakultatywnie reprezentowany przez drżącą zębową [r]. do „strona" [laóo]. tat) nie jest fonologicznie istotny. Podobnie zastąpienie [r] języczkowym „francuskim grasejowanym" [R] nie będzie różnicowało znaczeń. które różnią się jedynie tym. Przykład ten ilustruje prosi sposób ustalania. Fonem i jego allofony t (fonem) [th] (allofony) w . r""-"_j__________ Z inną sytuacją mamy do czynienia wtedy. Mamy wtedy do czynienia z dystrybucją komplementarną. czyli użycie któregokolwiek z nich nie wpływa na znaczenie wypowiedzi. Jeśli w wyrazie lado wymówi się [d]. dźwięki A i B należą do różnych fonemów. W języku angielskim aspirowane i nieaspirowane bezdźwięcznt spółgłoski zwarto-wybuchowe traktowane są jako warianty tego sa| mego fonemu. np. czy też do dwóch różnych fonemów. a [o] pomiędzy samogłoskami. Natomiast niemożliwość skontrastowania (ułożenia w pary minimalne) [sph ai] i [spai] czy [ph ai] i [pai] potwierdza. ale nie zmieni znaczeń tych wyrazów. że /p/ i /b/ to różne fone-my języka angielskiego (podobnie w polskim pas : bas). np. then „wtedy").jednostki. I tak para minimalna pat „klepać" : bat „nietoperz" potwierdza. Ula rodzimych użytkowników języka angielskiego te głoski są różne (są kategoryzowane jako dwa różne fonemy) i rozróżniają znaczenia wy162 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA razów (den „nora" vs. jeśli zamienimy [e] w set i podwyższone [e] w sieć będzie to może trochę dziwnie brzmiało. w pat. 3. występujące na początku sylab i nieaspirowane. tam nigdy nie po-'a\vi się drugi i odwrotnie. Para minimalna to para wyrazów. w różnych kontekstach: gdzie występuje jeden.

Podobnie ma się rzecz w wypadku polskich wyrazów set /set/ i sieć /śeć/: reguła realizacyjna przypomni nam.5.3. a ponadto całą serię wariantów fakultatywno-pozycyjnych unosowionych i ubezdźwięcznionych. której elementami są allofony prototypowe. że /p/ w nagłosie sylaby akcentowanej jest aspirowane. którą zyskuje się przez długą praktykę. jeść). jeśli nie poprzedza go /s/. /k/. W wielu analizach językoznawczych wystarcza odwołanie się do transkrypcji fonemicznej (fonologicznej). w którym jeden symbol] odpowiada jednemu fonemowi. Posługiwanie się tym zapisem wymaga wprawy. Mówiący zazwyczaj nie uświadamiają sobie w pełni. W tej mniej szczegółowej. Jeśli zatem wyrazy angielskie pie i spy zapisane zostaną fonemicznie jako /pai/ i /spai/. centralne (wariant podstawowy) i allofony bardziej peryferyjne. w słownikach dla cudzoziemców. „szerokiej" transkrypcji głoski reprezentowane są przez symbole tych fonemów. tiara). Intuicje rodzimych użytkowników danego języka odzwierciedlają bowiem bardziej znajomość jego struktury fonemicznej niż jego materii fonetycznej. jest to zatem allofon „fakultatywno-pozycyjny". wariant pozycyjny [e] (sieć. [t ] występuje przed [i] oraz [i] (tik. jest w rzeczywistości transkrypcją fone-miczną.fakultatywnie przed dziąsło-wym [sl (trzeba). /t/. Słuszne wy-| daje się przyjęcie listy 40 fonemów: /i/ /u/ /y/ Id /o/ lal lii /u/ t\J /u/ " NI Kl /z/ M Izl /s/ /ź/ /ś/ /x/ /b/ /p/ /d/ /t/ /g/ /kV /g/ /k/ /3//C//3//C//3//Ć/ Czterdziestym fonemem jest /V. Zasady transkrypcji To. (c) polski fonem Id ma wariant podstawowy [e] (set. Widzimy tu działanie efektów prototypowych: fonem jako „rodzinę dźwięków" postrzega się jako kategorię. Anglicy uważają /p/ w pie i /p/ w spy za „ten sam" dźwięk: dopiero po zdobyciu pewnej wiedzy z zakresu fonetyki zaczynają postrzegać między nimi różnicę. Uzupełnieniem zapisu fonemicznego. jest zestaw reguł realizacyjnyc określających jak dany fonem jest realizowany w danym kontekście (który allofon go tam reprezentuje). [t ] i [t] to allofony pozycyjne fonemu /t/: [t] jest wariantem podstawowym (swobodnym). jest). . obligatoryjnie między spółgłoskami miękkimi oraz między miękką a /i/. •i'' 164 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGU celem jej jest oddanie jak największej liczby szczegółów i zapisanie wszystkich cech fonetycznych głosek. Powiedzieliśmy wcześniej. angielskie samogłoski są dłuższe przed spółgłoskami dźwięcznymi niż przed bezdźwięcznymi: warianty dłuższe i krótsze są zatem w dystrybucji komplementarnej. które w innych interpretacjacł traktowane bywa jako wariant fonemu /u/. (b) w języku polskim głoski [t]. jak wiele al-lofonów istnieje w ich języku. Inwentarz polskich fonemów waha się od 37 do 41. których są allofonami. (d) w języku niemieckim fonem /r/ ma wokaliczny (samogłoskowy) wariant pozycyjny [w] po długich samogłoskach na końcu wyrazu i przed spółgłoskami. co zwykle nazywane jest transkrypcją fonetyczną. to jednak podaj? własne propozycje w kwestii statusu fonologicznego niektórych gło sęk. że polski ma około 40 fonemów: mimo że językoznawcy odwołują się do intuicji i świadomości językowej rodzimych użytkowników języka. Transkrypcja fonetyczna jest bowiem bardzo szczegółowa. a [t] . np. że Id pomiędzy spółgłoskami miękkimi jest podwyższone.allofonami /p/. Inwentarze fonemów w językach świata nie są duże: zasób fonemów większości języków mieści się w przedziale 30-50. to reguła realizacyjna przypomni nam. 5.

które w angielskim nie 168 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGI. j. który może być otoczony przez elementy o mniejszej sonorności (spółgłoski). swobodnej. twelfths /tuelfBs/. np. np. i w wygłosie (na końcu): np. Konieczne jest również opisanie. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. Jedną z nich. Z kolei angielski dopuszcza sylaby o dość skomplikowanej budowie.Transkrypcja fonemiczna jest jakby „idealnym" zapisem ortograficznym.1.un i wobec tego 2osta.\ operacja /ko?operacia/ i glajd /U. rozziewem. Aby go uniknąć. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczeniowej). zbroja. W niektórych językach w centrum sylaby mogą wystąpić również spółgłoski sonorne (ang.7. jak dźwięki łączą się w większe jednostki. jest sylaba. zdjąć. upraszczanie wymowy. z grupami spółgłoskowymi mogącymi wystąpić i w nagłosie (na początku). spray. naiwny /naiivny/. Takie opuszczenie głosek. 5. ale ze sklepu. np. /i/. /pt/. z szkoły). zwłaszcza w wymowie potocznej. Elizją Głoski często bywają opuszczane.zależnie od kontekstu . Dopuszcza również w nagłosie /gd/. ponadto każda sylaba musi kończyć się samogłoską. szczyt) samogłoskowy o maksymalnej donośności (sonorno-ści). W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe.fonemiczna w angie. zgładzić. Można myśleć o sylabach jako jednostkach. /kt/. Większe jednostki fonologiczne j* • Opisując system fonologiczny jakiegoś języka. który dopuszcza tylko sylaby o strukturze (C) V: fakultatywna spółgłoska (C) i obligatoryjna samogłoska (V). /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. W ciągu mowy występują zatem przemiennie elementy o większej i mniejszej donośności. r. ko. fraza. Język polski może mieć w nagłosie także /z/ + dźwięczna zwarto-wybuchowa = A. W pisowni hiszpańskiej nie oznacza się różnicy między [d] i [6]. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . np. mamy do czynienia z tzw. wypowiedzenie) to te odcinki ciągu mowy. W pisowni angielskiej nie oznacza się aspiracji. angielskie słowo handbag/h&ndb&g/ „torebka"' może w szybkiej wymowie brzmieć /hsembasg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —»/mb/. czyli wstawienie dodatkowej głoski aby uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. np. czeskie krk [krk]). u/. nazywamy elizją. które posiadają ośrodek (centrum. i mniej starannej. Epenteza Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. i.si. ze szkoły (nie z sklepu. u/. /kn/. w obrębie których funkcje fonologiczne pełni akcent. W takich językach nie mogą wystąpić obok siebie dwie spółgłoski.as. jakie mogą w nich wystąpić. 5. Istnieją języki takie jak maoryski. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). Niemniej jednak nie każda kombinacja spółgłosek jest możliwa: grupa nagłosowa 3-spółgłoskowa może składać się tylko z /s/ + bezdźwięczna zwarto-wybuchowa + /1.1. little [litl]. 5. r. mającą fundamentalne znaczenie we wszystkich językach. /tk/. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski.a Uwzględniona w pisowni. zdławić. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczenie„ Nat„m. Sylaba Trudno jest podać dokładną definicję terminu „sylaba". Sylaba i inne jednostki suprasegmentalne (wyraz. 5. splice.6. Może to być przejaw wymowy . Języki różnią się między sobą co do rodzaju sylab.6.2.7. spray /sprei/. i./u/. ton i intonacja. nie wystarczy podać listy fonemów i ich allofonów.

róg ulicy [rug ul'icy] (por. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. Opisane w podrozdziale 5. np. np. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim.z asymilacją postępową (progresywną). Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. W języku polskim /vl ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. np.7. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruenty ulegają udźwięcznieniu. Asymilacja Asymilacja. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. but Olka [bud olka]. tik [t'ik]. róg Basztowej [rug bastovei]. W angielskim zmiany pod wpływem l\/ są jeszcze bardziej widoczne. np. Epenteza . że jedna głoska czyni głoskę sąsiednią podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodobnienie całkowite). please you [pli:z iu] > [pli:3u]. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. mań [mam]. /s/. sześćdziesiąt *[seśĆ3eśont] zamiast [seźśeśSnt].3.niestarannej. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach /t/. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. np.7. [ruk ul'icy]. W wy głosie fakulta-tywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. w polskim dialekt [d'ialekt]. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. po dźwięcznych jako /z/ dogs /dogz/. 5. a niekiedy wręcz niepoprawne. mamy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). /z/: did you [did iu] > [did 3u].3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ cats /ksets/. pism [pism]. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. np. np. but zimowy [bud źimovy].ifeanie [ukańe]. a w welarne przed we-larnymi good girl [gud ga:l] > [gug ga:!]. W wymowie krakowsko-poznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. w języku polskim socjalizm *[socialis]. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. kwas [kvas] > [kfas]. które zmieniają się w dwuwargowe przed dwuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. w angielskim can't [ka:nt]. Dźwięki w kontekście 169 i mniej starannej. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. angielskie słowo handbag/hsndbceg/ „torebka" może w szybkiej wymowie brzmieć /hasmbaeg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —> /mb/. czyli upodobnienie. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag.3. szansa [śansa]/[sausa]. np. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub N wywołuje zmiękczenie. jabłko [japuko]. jest to proces polegający na tym.7. natomiast jeśli wpływa na głoskę następującą po sobie . 168 : FONETYKA I FONOLOGIĄ 5. /d/. zjadł [zjatu]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [pupm]. wymowa warszawska: [but meuski]. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent.•• __ Asymilację postępową ilustruj ą oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języku angielskim. [but olka]. rozdźwięk [roz3vieqk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pses sybe]. Uzwiv^. 5.1.

Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim.2. np. rozziewem. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . zwłaszcza w wymowie potocznej. 5. .7. np. w angielskim can't [ka:nt]. np. /s/. W angielskim zmiany pod wpływem /i/ są jeszcze bardziej widoczne. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach/t/. w polskim dialekt [d'ialekt]. róg Basztowej [rug bastovei]. jabłko [japuko]. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. W wygłosie fakultatywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. szansa [śansa]/[sausa].zależcie od kontekstu . Elizja GHoski często bywają opuszczam. np. Izl: didyou [did iu] > [did y\]. ale ze sklepu. Opisane w podrozdziale 5. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ c<its /kasts/. z szkoły).z asymilacją postępów. but Olka [bud olka]. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. łkanie [ukańe]. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub /i/ wywołuje zmiękczenie. swobodnej. . palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. Asymilacja Asymilacja. Może to być przdaw wymowy niestarannej. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). które zmieniają się w dwuwargowe przed dtyuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]./u/. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. rozdźwięk [rozjyienk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pseś sybe]. n>. np. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [puprn]. Asymilację postępową ilustrują oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języka angielskim. ze szkoły (nie z sklepu. naiwny /naiiyny/. W wymowie krakowskopoznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. Takie opuszczenie głosek. W języku polskim M ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. tik [t'ik]. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. kwas [kvas] > [kfas]. po dźwięcznych jako Izl dogs /dogz/. 5.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. m^iy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle].3. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. róg ulicy [rug uPicy] (por. czyli wstawienie dodatkowej głoski abv uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. [but olka]. upraszczanie wymowy.pleaseyou [pli:z iu] > [pli^u]. /d/. a w welarne przed we-larnymigoodgirl [gud gs:ł] > [gug gs:l]. natomiast j?li wpływa na głoskę następującą po sobie . Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. np! w języku polskim socjalizm *[socialp]. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. nazywamy elizją. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. np. że jedna głoska czyni głoskę sąsiedną podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodbnienie całkowite). a niekiedy wręcz niepoprawne. but zimowy [bud źimovy].zjadł [zjatu]. np sześćdziesiąt *[seśĆ3eśontf zamiast [śeźśeśónt]. (progresywną). Aby go uniknąć. mań [mam].3.Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. [ruk ul'icy]. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski.7. kooperacja /ko?operacia/ i glajd /i/. czyli upodobnienie. wymowa warszawska: [but meuski]. /i/. pism [pism]. ^st to proces polegający na tym. m^my do czynienia z tzw. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruen-ty ulegają udźwięcznieniu.

Jeśli dwie różne głoski powodują różnicowanie znaczenia. Czasem. niektórzy językoznawcy zakwestionowali teoretyczny status fonemu w ujęciu tradycyjnym.170 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAf Wydaje się. czyli układ narządów mowy charakterystyczny dla poszczególnych głosek. np. że w licznych przykładach podanych powyżej wywołane przez procesy asymilacyjne zmiany w formach dźwiękowych wyrazów zmieniają strukturę fonemiczną tych wyrazów. w którym nieakcentowane samogłoski tracą swoją charakterystyczną barwę i przyjmują barwę centralnej słabej samogłoski [3]. Spółgłoski charakteryzuje się ze względu na miejsce artykulacji i sposób artykulacji. Podsumowanie Fonetyka opisuje cechy fonetyczno-artykulacyjne głosek występujących w językach świata. Samogłoski podstawowe (czworobok samogłoskowy) tworzą układ odniesienia stanowiący podstawę klasyfikacji wszystkich samogłosek. która decyduje o dźwięczności lub bezdźwięczności głosek i artykulacje. photoGRAphic [fouta'graefik]. Procesy złożone Procesy. np. powolną wymowę angielskich fraz boys and girls. Funkcją fonemu jest rozróżnianie znaczeń. czyli dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby) w jamie ustnej nie ma żadnej przeszkody i dlatego opisanie ich artykulacji jest trudniejsze niż w wypadku spółgłosek. w wymowie mniej starannej. Redukcja występuje też w języku rosyjskim (np. Pomocne jest tu odwołanie się do systemu samogłosek podstawowych o ustalonych pozycjach masy języka na osiach wyso-ka-niska i przednia-tylna. tzw. Porównajmy staranną. które wpływają na dźwiękową formę wyrazów w dłuższej wypowiedzi. natomiast w polskim tylko wyjątkowo (np. por.4. dochodzi do zaniku samogłosek. potoczną.8. nakładanie się fonemów nie stanowi problemu. Podsumowanie 171 5. „akanie").5. zwanej szwą. wczoraj [fćorei]). Ponieważ systemy graficzne wielu języków nie reprezentują wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. czy wargowo-zębowa nosowa [m] w takich wyrazach angielskich jak comfort ['kAnjfat] i infant ['infant] powinna być włączona do fonemu /m/ czy /n/). nawet niedbałą: [boiz aend ga:lz] [g3:lz aend boiz] [boiz and ga:lz] [ga:lz and boiz](redukcja samogłosek) [boiz an gs:lz] [ga:lz an boiz] (elizja) [boiz ag garlz] [ga:lz ang boiz] (asymilacja pod względem miejsca artykulacji) 5. 5. zwarcie. angielskie wyrazy PHOtograph ['foutagra:f]. oryginalny [orginalny]. Biorąc pod uwagę takie i podobne przykłady (np. zatem fonem to kategoria o charakterze bardziej psychologicznym niż fizycznym.8. W angielskim przykładzie [gub boi] (<[gud boi]) allofon fonemu /d/ został zastąpiony allofonem fonemu /b/. prezydent [prezdent]. phoTOgrapher [fa'tografa]. W opisie dźwięków uwzględnia się fonację. Redukcja samogłosek Redukcja samogłosek to proces. girls and boys z wymową szybką. Przy wymawianiu samogłosek i dyftongów (dwugłosek. W językoznawstwie kognitywnym.7. gdzie postuluje się płynność granic kategorii. Różne głoski mogą być wariantami tego samego fonemu. np. np. w fonetyce i fonologii stosuje się symbole fonetyczne ustalone przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne.7. w parze minimalnej . w polskim [bud meuski] zamiast allofonu fonemu /t/ w wygłosie wyrazu /but/ pojawia się allofon fonemu /d/. często występują łącznie. Fonologia zajmuje się opisem systemów fonologicznych poszczególnych języków (opisem systemu fono-logicznego danego języka). 5. mniejsze lub większe zwężenie.

Podaj pisownię następujących wyrazów: /3ećak/ /3ez/ /Kędy/ /bemben/ /cyi/ 5. 5. występujące w dystrybucji komplementarnej. natomiast akcent i ton są cechami sylab. Która wymowa poniższych wyrazów i fraz jest poprawna? (A może obie lub żadna z nich?) umysł [umysu] [umys] lipa [lypa] [lipa] lwowski [lvoski] [lvofski] trzy [cy] [esy] już zjadł Ijus zjat] [juś zjad] pięćdziesiąt [pieuśeśSnt] [pieńśeśout] na wiosnę [na v'iosneu] [na v'iosne] wiosną [v'iosn5u] [v'iosnom] brat Zenka [brat zeqka] [brad zerjka] 5. [e] we wszystkich innych wariantach. w której poszczególne symbole reprezentują fonemy. w której każdy allofon otrzymuje odrębny symbol. Wierzchowskiej (1980). Są to allofony pozycyjne. Które z podanych poniżej grup spółgłoskowych mogą wystąpić w nagłosie polskich sylab? rt. które zawierają również wprowadzenie do fonetyki ogólnej i zasady opisu fonologicznego.10.Iś6. to są to allofony (warianty) różnych fonemów.pstr. Ćwiczenia i zadania 1. Zalecana lektura Podstawowe wiadomości na temat fonetyki i fonologii znaleźć można w pracy B. Spółgłoski w nagło-sie i wygłosie sylab mogą występować w specyficznych dla poszczególnych języków grupach spółgłoskowych. w obrębie których funkcjonuje akcent.rl. to są one allofonami jednego fonemu. wskutek których forma fonetyczna sylab i wyrazów może ulec zmianom i modyfikacjom. jeśli dwie różne głoski nie różnicują znaczeń. Zapisz ortograficznie następujące wypowiedzenie: [ńenr rńnerixo] 4. allofony są wariantami fakultatywnymi.Ir. Zapisz w transkrypcji fonemicznej: wata łata chata sień jedz 2. znikają (elizja) albo też upodobniają się całkowicie lub częściowo do swoich sąsiadów (asymilacja). M.10. 172 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAl Obok głosek w systemach dźwiękowych języków ważne są większe jednostki. Ostaszewskiej i J.bg. L. Sylaba składa się z samogłoskowego szczytu (ośrodka) o największej donośności i (fakultatywnie) jednej lub więcej spółgłosek przed i/lub po samogłosce. zdań). Sa-wickiej (1995) to opracowania dotyczące języka polskiego. Na określone sylaby w wyrazach pada akcent wyrazowy. Intonacja to melodia wypowiedzeń (fraz. wzajemnie się wykluczających kontekstach: [e] między spółgłoskami miękkimi. D. Do zapisywania allofonów używa się transkrypcji fonetycznej. W dłuższych wypowiedziach występują rozmaite procesy. Dukiewicz i I. Wiśniewskiego (1997 i 1999). Lubasia i S. I tak pojawiają się głoski dodatkowe (epenteza). Polacy wymawiają nazwę czeskiego miasta Brno inaczej niż Czesi. [e] w ten i [e] w cień.grd.tkr. Na czym polega różnica? . np.pas i bas.je. Tambor (2000). Urbańczyka (1990). natomiast do zapisywania fonemów -fonemicznej. W rozwiązywaniu zadań pomocny może być słownik wymowy W. Jeśli kontekst nie jest istotny. Ćwiczenia i zadania 173 3. gdyż mogą pojawić się w określonych. głoski ulegają redukcji.9. ton i intonacja. 5.

a w najbardziej radykalnej postaci — jako determinizm językowy. W języku angielskim głoski [h] i [n] występują w dystrybucji komplementarnej. w leksykonie. na poziomie morfologii. Drugie nazywane jest stanowi176 JĘZYK. że cały rodzaj ludzki łączy pewna „psychiczna więź" i że ponieważ język jest odzwierciedleniem ludzkiej myśli. a nawet fonologii. Pomimo nieprzysta-walności skrajnych wersji obu teorii. bank. W tym rozdziale proponujemy kompromis pomiędzy tymi skrajnościami: większość pojęć jest rzeczywiście typowych dla poszczególnych języków. Ten rozdział zawiera systematyczny przegląd typów między-kulturowych odmienności semantycznych. Jak zaakcentujesz następujące wypowiedzenia? (a) Daj mi go (b) Daj go mnie (c) Jego nie chcą Rozdział 6 Język. ale istnieje także niewielka liczba pojęć uniwersalnych. Te pojęcia uniwersalne można przyjąć za „neutralny fundament i następnie przy jego pomocy parafrazować ogromnie zróżnicowany wachlarz pojęć typowych dla poszczególnych języków i kultur.1. jeśli weźmiemy pod uwagę ich kategorie pojęciowe. poprzez ton głosu i intonację. że wszyscy ludzie na świecie w zasadzie myślą tak samo. czyli nie mają kontekstów wspólnych. Obydwa stanowiska znalazły w przeszłości swoich zwolenników.7. wąski A oto te same wyrazy w transkrypcji fonemicznej: (a) /moqka/ /baqk/ /vouski/ (b) /mouka/ /bauk/ /vouski/ 174 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIA Skomentuj różnice między tymi transkrypcjami. Jak zapiszemy ortograficznie wypowiedzenie [to jest kod ali]? 10. Zwolennicy wersji skrajnej utrzymują nawet. Przedstawiamy w nim metodę wyszukiwania różnic semantycznych i określania stopnia ich znaczenia dla danej kultury. które znajdują wyraz na wszystkich poziomach struktury języka. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm Podstawowe pytanie dotyczy tego. Ta prawidłowość odnosi się do pojęć. że konceptualizacja językowa jest zasadniczo taka sama we wszystkich językach. KULTURA I ZNACZENIE skiem uniwersalistycznym i zakłada. nawet blisko spokrewnionych językach. tzn. Co mówią nam one o interpretacji fonologicznej tego samego materiału fonetycznego? 9. kultura i znaczenie: semantyka miądzykulturowa W poprzednich rozdziałach wykazaliśmy wielokrotnie. które występują we wszystkich językach. 6. jak . Oto transkrypcja fonetyczna kilku polskich wyrazów: [mdqka] [baqk] [vouski] mąka. czy też mają znaczenie raczej marginesowe. czy różnice w konceptualizacji językowej odgrywają centralną rolę w języku i strukturach myślowych. składni. Czy zatem powinny być uznane za allofony pozycyjne tego samego fonemu? Jakie dodatkowe kryterium decyduje o włączeniu głosek do określonych fonemów? 8. że kon-ceptualizacja językowa może być radykalnie odmienna w różnych. zarówno teoria relatywizmu językowego. Pierwsze znane jest pod nazwą relatywizmu językowego. a więc. wszystkie języki są w sposób istotny podobne do siebie.

że każdy język wyraża odmienny punkt widzenia na 6. czy mówca zna je z własnej obserwacji. są odpowiednikami pewnych „złożonych idei". a za to bogato wyposażone w egzotyczne rozróżnienia. którzy odkryli. czasów i przypadków. mogą być całkowicie nieznane w języku będącym odbiciem całkiem odmiennego typu kultury i odwrotnie. potem pojęć gramatycznych. i na koniec kulturowych wzorców zachowania. Wbrew ich głębokim przekonaniom. Podobne obserwacje poczynili w latach 1930. Mają na przykład cały wachlarz terminów określających różne gatunki renifera: istnieją specjalne słowa na określenie reniferów rocznych. Otóż w języku kwakiutl (używanym w kanadyjskim stanie British Columbia) istnieje rozróżnienie co do tego. że rozróżnienia. W roku 1690 angielski filozof John Locke zaobserwował. l. takie jak powtórzenie wydarzenia czy czynności w przestrzeni lub w czasie. Łurija i Wygotski). Zdaniem Łurii i Wygotskiego. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 177 świat (Weltsicht). że Lapończycy (czyli lud Sami). Systemy gramatyczne języków Nowego Świata także okazały się szokujące dla Europejczyków. trzy-. ale często brakuje im bardziej abstrakcyjnych. zwłaszcza w pismach Johanna Gottfrie-da Herdera i Wilhelma von Humboldta. Różnice już w samym słownictwie okazały się wielkie. która powoduje. uzależnienie od faktu.2). posiadają ogromnie bogate słownictwo. południe.1. Ten pogląd przywędrował do Stanów Zjednoczonych wraz z Franzem Boasem. właśnie z tego powodu Lapończycy przeciwstawiają się próbom zmuszenia ich do posługiwania się językiem norweskim. pięcio-. co określa się jako schemat „zdarzenia" (por.. czy nie. Zilustrujemy tę metodę najpierw na przykładzie pojęć leksykalnych. naukowcy rosyjscy (np. Relatywizm językowy i kulturowy W jakim stopniu język wpływa na nasz sposób myślenia? Jak głęboko język i kultura przenikają się wzajemnie i na siebie wpływają? Jest to jedno z pytań.. kilkanaście słów oznacza różne rodzaje lodu i różne stopnie zimna. którym nie odpowiadają żadne w innym [języku]". itd. Takie słowa typowe dla danego języka. z dedukcji czy ze słyszenia lub określenie. którzy uważali język za pryzmat lub sieć rozpostartą nad przedmiotami istniejącymi w świecie. Sapir podaje przykład tego. cztero-. Kamień spada. np. 4. przymiotników.i siedmioletnich. który ich zdaniem jest w tym zakresie zbyt ubogi. że w każdym języku istnieje „ogromna różnorodność słów. które różniły się ogromnie od języków i kultur Europy. które najbardziej chyba w historii idei fascynowało myślicieli i językoznawców. które są odpowiedzialne za zachowanie przedstawicieli różnych kultur. W USA Boas i jego uczniowie napotkali języki i kultury. rdzenna ludność zamieszkująca północ Norwegii. ogólnych kategorii czy też pojęć nadrzędnych (hiperonimów). 6. stwierdził. Edward Sapir stwierdził. okazało się.i uniwersalizm zawierają więc elementy prawdziwe. sześcio. dwu-. umiejscowienie ich na północ. które wydają się konieczne użytkownikom jednego języka. czy był to jeden ka178 JĘZYK. czy kamień był widoczny czy niewidoczny dla mówcy w momencie mówienia i czy był on najbliżej mówcy. Ten sam punkt widzenia bywał później wielokrotnie wyrażany w okresie niemieckiego romantyzmu. które wyrosły ze „zwyczajów i sposobu życia" danego narodu. KULTURA I ZNACZENIE . Natomiast kwakiutl nie określa.1. czy były dostrzegalne dla mówiącego. słuchacza czy osoby trzeciej. że istnieją języki pozbawione znanych im kategorii poli-czalności i niepoliczalności. który zapoczątkował w tym kraju badania w dziedzinie antropologii kulturowej i językoznawczej. wschód czy zachód od mówcy.

Jednym z najistotniejszych zarzutów było. czy kilka. co Whorf naprawdę chciał powiedzieć. i drugiego. który odnosi się do istoty ruchu. wyjaśnił go w sposób następujący: Dokonujemy segmentacji natury tropami wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste. że ich zdaniem (a) i (b) są w grupie określonej przyimkiem in. Z kolei ustaloną relację zatyczki do pióra oraz „luźną" relację czapki do głowy uznają za należące do innej grupy. (d) włożenie czapki na głowę lalki.mień. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 179 śmy równie nieświadomi takich konwencji językowych. by czynić to tak właśnie. W języku najbliższych sąsiadów plemienia kwakiutl. zaś status kamienia jako rzeczy jest implikowany przez element czasownikowy. podobnie jak „luźną" relację pomiędzy zabawkami w pudełku. jako przedmiotu istniejącego niezależnie od upływu czasu. To znaczy. o którym jest mowa. że różne kategorie gramatyczne w różnych językach skłaniają. umowy. W języku nutka. który oznacza ruch ku dołowi. że nie istnieje niezależny dowód na to. którym oddychamy. Nie określa też czasu upadku. angielskie (a więc i indoeuropejskie) pojęcie kamienia. (b) włożenie zabawek do pudełka. Ale można to czynić jedynie płacąc określoną cenę używając dłuższych. które wymagają porównania i pogrupowania różnych czynności. że jeste6. Whorfa zaj adle krytykowano i atakowano za twierdzenie./' warunki obowiązują bezwzględnie — nie jesteśmy w stanie mówić bez zaakceptowania ustanowionych przez nią klasyfikacji danych i ich uporządkowania (Whorf 1982: 284-285). ale ostatnio wysuwa się przekonujący argument. jest nieobecne.i koreańskojęzyczne w wieku 20 miesięcy. Ten pogląd określany jest jako hipoteza Sapira-Whorfa... Wpływ rodzimego języka na utrwaloną zwyczajowo percepcję i sposób myślenia jest zwykle jednak tak silny. że dzieci anglo. że umowa obowiązuje w całej społeczności w sposób „absolutny". podobne wyrażenie nie zawiera żadnego odpowiednika rzeczownikowego kamienia. które podpowiadają nam przyjęte zwyczajowo struktury rodzimego języka. która obowiązuje w naszej społeczności językowej i którą skodyfikowano we wzorcach naszego języka. ponieważ jesteśmy sygnatariuszami umowy. Ostatnio jednak przedstawiono tego rodzaju dowód. że wzorce językowe rzeczywiście wpływają na ludzkie sposoby percepcji i kategoryzacji. że tylko bardzo niewielu z jego dawnych krytyków przeczytało i zrozumiało. więc konsekwentnie zaliczają (c) i (d) do grupy określonej przez przyimek on [na]. a jedynie formę czasownikową. Zawsze możemy przecież ominąć kanoniczne „warunki umowy". (c) założenie zatyczki na pióro. reagują różnie w czasie eksperymentów. a nie inaczej. która składa się z dwóch elementów: jednego. który pierwszy zaproponował termin „relatywizm językowy". nie sposób uniknąć wniosku.1. Dzieci anglojęzyczne klasyfikują relacje między elementami układanki a ich z góry ustaloną pozycją jako relację in [w]. stosując różne parafrazy i określenia opisowe. bardziej skomplikowanych. Dzielimy świat na części. że język wpływa na myśl aż tak intensywnie. porządkujemy go za pomocą pojęć. Umowę tę zawarliśmy implicite i nigdy nie została ona spisana. takich j ak (a) ułożenie elementów układanki. Oceniając tego rodzaju przykłady. Whorf zapewne przesadził mówiąc. nutka. tak że tę konceptualizację można w języku polskim wyrazić następująco: Kamieniuje w dół. Badacze języka dziecka (Choi i Bower-man) wykazali. Benjamin Lee Whorf. . przypisujemy mu sens w określony sposób. jak powietrza. według Sapira. kiedy dzieci zaczynają mówić. który określa ruch lub położenie kamienia lub przedmiotu „kamieniopodobnego". mniej wygodnych wyrażeń niż te. a nawet zmuszają osoby nimi mówiące do widzenia świata w specyficzny sposób. aleje. czyli w okresie.

w konsekwencji traktują czynności (a) „ściśle przylegające <do siebie" i (c) „ściśle nałożone" razem. 'które są w sposób luźny wkładane do lub kładzione na innych przed-Jmiotach . i różnych innych czasowników oznaczających przedmioty. które oznacza coś. kkita. że klasyfikację taką narzuca dzieciom kontrast pomiędzy angielskimi ^przyimkami inion. Klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania dokonana przez dzieci koreańsko. które oznacza likwidację stanu ścisłego przylegania. E . jako należące do pierwszej {grupy. co jest „mocno umocowane" lub „ściśle Iprzylegające". które nauczyły się innych słów -1tzn.Zauważmy. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 1. ppayta. Natomiast dzieci koreańskie. zaś (b) „luźno przylegające do siebie" i (d) „luźno nałożone" ja180 JĘZYK.i angielskojęzyczne DZIECI ANGIELSKOJĘZYCZNE IN ON D putinltakeout put on/take off Z relacja „zawierania" „kontakt I powierzchniowy.

podparcie" C ŚCISŁE PRZYLEGANIE I a) element/układanka c) zatyczka/pióro zdjęcie/portfel pokrywka/słoik K ręka/rękawiczka rękawiczka/ręka 0 książka/regał R .

E kkita magnes/powierzchnia A „ścisłe przyleganie lepiec/powierzchnia Ń i przymocowanie" S ppayta klocki Lego razem/ K „zlikwidować ścisłe osobno O przyleganie" .

) N inne czasowniki wchodzenie siadanie/wstawanie . Z butów. płaszcza itp.J LUŹNE PRZYLEGANIE Ę b) zabawki/torba lub d) z pudełko wkładanie/ściąganie Y klocki/kojec ubrania (czapki.

że dzieci budują relacje pomiędzy przedmiotami w świecie na podstawie kategorii typowych dla swojego języka. zdaniem skrajnych uniwersalistów. zaś użytkownicy języka . Płynie stąd wniosek. pokoju ko drugą grupę. Użytkownicy angielszczyzny przywiązują większe znaczenie do liczb i mają tendencję do klasyfikowania rzeczy według kształtów. John Lucy (1992). 6. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 181 Inny badacz. znalazł istotne różnice w sposobie. a nie na podstawie pewnych uniwersalnych kategorii pojęciowych.1. w jaki dorośli użytkownicy języka angielskiego i języka Majów yucatec przetwarzają informacje o konkretnych przedmiotach.E do/wychodzenie z krzesła z wanny wchodzenie do/wychodzenie z domu. istnieją dla wszystkich kategorii językowych. które.

według którego wszyscy ludzie na świecie myślą w podobny sposób. czyli zestawienie ze sobą innych słów.yucatec klasyfikują przedmioty kierując się zwykle substancjami. Różnice te korelują bezpośrednio z tym. tzn. Jednym ze sposobów opisu znaczenia słowa jest parafraza. LUDZIE. CIAŁO Elementy określające TEN. SŁYSZEĆ Działania i procesy ROBIĆ. Arnauld i Leibniz nazwali je „ideami prostymi".1. PRAWDA Istnienie i posiadanie BYĆ. DZIAĆ SIĘ. kulturą i myślą nie wypracowano odpowiednich metod analizy podobieństw i różnic pomiędzy systemami semantycznymi poszczególnych języków. Parafrazowanie działa skutecznie jedynie wtedy. zaś określenie ich istoty to zupełnie coś innego. TEN SAM.2. gdy do utworzenia parafrazy używa się słów 182 JĘZYK. CZUĆ. narzuca się pytanie. Współcześni językoznawcy określają je jako elementarne jednostki semantyczne. Podstawowym środkiem. DUŻO. DWA. W przeszłości w badaniach relacji pomiędzy językiem. TY. SŁOWO. CHCIEĆ. KTOŚ. JEDEN. które przypisują je do pewnych kategorii. INNY. z jakich są one zrobione. jest oparcie metody analizy semantycznej na pojęciach uniwersalnych. MYŚLEĆ. żeby pojęcia istniejące w różnych językach były takie same? Stwierdzenie istnienia różnic pomiędzy językami to jedna sprawa. co ma za zadanie wyrażenie „tego samego". który pozwala na osiągnięcie koniecznej precyzji. RUSZAĆ (SIĘ) Pojęcia dotyczące mowy MÓWIĆ. Pascal. NIEKTÓRE. Ale skoro języki są tak różne od siebie. Elementarne jednostki semantyczne Pojęcia określające byty JA. afiksy rzeczowników. Kartezjusz. WSZYSTKIE Czasowniki wyrażające doznania WIEDZIEĆ. WIDZIEĆ. Przy pomocy tych pojęć możemy teraz przedstawić nasze podejście do semantyki porównawczej i międzykulturowej. 6. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 2. jak to możliwe. MIEĆ . Dotychczas ujawniono około 60 pojęć elementarnych. W istnienie grupy pojęć uniwersalnych filozofowie wierzyli już od wieków. które można uznać za pojęcia uniwersalne lub podstawowe „atomy" znaczenia i z których buduje się setki tysięcy złożonych znaczeń. zaś yucatec posiada klasyfikatory. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych Tradycyjnym poglądem na ludzką myśl był uniwersalizm. co można byłoby przewidzieć na podstawie różnic językowych: język angielski posiada wyznaczniki gramatyczne liczby. COŚ.

Z kolei w języku ma-lajskim nie ma odpowiednika angielskiego pojęcia break („łamać"). Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm lania się ciepła i światła towarzyszące paleniu się ciał [!]. CZĘŚĆ. ZŁY. POD. Po polsku mamy nawet więcej pojęć: mówimy o złamaniu (całkowitym). bezpośredniego odpowiednika polskiego wyrazu ręka czy rosyjskiego ruka. zaś ogień jako „zjawisko wydzie6. TERAZ. nadłamaniu (częściowym). na przykład. popadając w niejasność. zanim takie koło się zamknie.". łatwiej zrozumiałych niż słowa definiowane. gotowania. a pozostałe fragmenty ręki w tym języku to arm („ramię") i forearm („przedramię". ale tylko na dwie . że angielskiego rzeczownika arm używa się czasem potocznie na oznaczenie całej ręki). konkretnych słów. np. czy częściowe. czy złamanie jest całkowite. Na przykład Słownik języka polskiego definiuje czasownik palić jako „rozniecanie i podtrzymywanie ognia w celu ogrzania wnętrza. WEWNĄTRZ. to jak ma zrozumieć słowo blastula czy gastrula. l. trzeba wykonać kilka kroków: słowo A definiuje się przy pomocy B. „Definiując" słowa w ten okrężny sposób nie można oczywiście osiągnąć zbyt wiele. putus ipatah. DALEKO. Na przykład gastrulacja to według Słownika języka polskiego „proces przekształcania się zarodka zwierząt i człowieka ze stadium blastuli w gastrulę [. od barku do palców. ręka czy łamać. B przy pomocy C. Odnosi się to nawet do pozornie prostych. WIĘCEJ. które są częścią definicji? Niejasne definicje utrudniają odkrywanie i wyjaśnianie znaczeń. Niekiedy.]". MAŁY Pojęcia opisujące relacje przestrzenne GDZIE. BLISKO. DUŻY. Zastępują one problem zrozumienia jednego nieznanego słowa problemem zrozumienia innego. PO. Angielski wyraz hand odnosi się tylko do dłoni wraz z palcami. BARDZO. przełamaniu się (całkowitym. pieczenia itp. pojawia się trzeci problem. Jeżeli ktoś nie rozumie słowa gastrulacja. Niejasności towarzyszy często zjawisko błędnego koła.. PRZED. a drugiego za pomocą pierwszego. czyli definiowanie jednego słowa za pomocą drugiego. STRONA Pojęcia opisujące relacje czasowe KIEDY. NAD. dla ścisłości trzeba dodać. TAK JAK 183 prostszych. PRZEZ PEWIEN CZAS Elementy relacyjne RODZAJ. i posiada on dwa słowa. Większość słów nie posiada dokładnych odpowiedników w innych językach. UMRZEĆ Ocena i opis DOBRY.Życie i śmierć ŻYĆ. które (przynajmniej w potocznym użyciu) odnoszą się do całej kończyny. Definicje słownikowe często jednak naruszają tę zasadę. a C znów przy pomocy A. KRÓTKO.. DŁUGO. Kiedy próbujemy opisać znaczenia słów języka innego niż własny. postrzegane w postaci płomienia i żaru". w zależności od tego. TUTAJ. Język angielski nie posiada.

Z parafrazą zredukowaną maksymalnie mamy do czynienia wtedy. np. Ale jak poradzić sobie z trzecim wspomnianym wyżej problemem: z etnocentryzmem? Wydaje się. definiowalne przy pomocy znaczeń elementarnych. być/istnieć czy nad/powyżej/ponad.toes). tzw.części). Tworzone przy pomocy pojęć elementarnych parafrazy (zwane też eksplikacjami) można tłumaczyć z jednego języka na drugi. Formułowanie definicji przy pomocy pojęć elementarnych stanowi sposób uniknięcia niejasności i błędnego koła. Elementarne jednostki semantyczne stanowią słownik pewnego rodzaju mini-języka. że elementarne jednostki semantyczne nie są „prywatną własnością" jednego języka. mostu czy dachu). lodu. aloleksach (przez analogię do alofonów). nie powodując istotnej zmiany znaczenia. ponieważ badania wykazały. które są typowe dla języka polskiego. z których tworzy się wszystkie inne. o których warto wspomnieć. bongo bongo czy jakimkolwiek innym. W przeciwieństwie do fachowych opisów mogą je zrozumieć także osoby niebędące ekspertami. .thumb i palców u nóg . Podobnie polskie pój ecie palca odnosi się do wszystkich palców u rąk i nóg. który jest znakomitym narzędziem do analizy semantycznej i pojęciowej. ale można je znaleźć w każdym ludzkim języku. Po pierwsze. Pełna analiza semantyczna słownictwa danego języka powinna przynieść jako wynik zestaw znaczeń „atomowych". że nic nie wziąłem. nasz opis będzie w sposób nieunikniony wykrzywiał obraz rzeczywistości. Na przykład pojęcie słowo ma przynajmniej trzy znaczenia wyrażone następującymi kontekstami zdaniowymi: (1) a. Po trzecie. KULTURA I ZNACZENIE Jak można poradzić sobie z tymi problemami? Chcąc uniknąć niejasności i błędnego koła w definicjach. a nie tylko pojedyncze słowa. japońskim. 6. załamaniu (całej powierzchni. Opis znaczenia wyrazu. Takie zróżnicowanie wśród języków niesie ze sobą niebezpieczeństwo etnocentryzmu (czyli patrzenia z punktu widzenia danej kultury) w semantyce. Pojęcia zestawione w tabeli 2 można by równie dobrze przedstawić w języku angielskim. ponieważ rozkłada on (czyli redukuje) znaczenie złożone na zbiór znaczeń prostszych. każde pojęcie elementarne można czasem wyrazić różnymi słowami w różnych kontekstach. Daję słowo. gdy pojęcie zostaje scharakteryzowane w pełni przy pomocy uniwersalnych jednostek semantycznych. wyłamaniu (przy użyciu siły) czy dołamaniu (całkowitym. w niektórych językach odpowiednikami pojęć elementarnych mogą być afiksy lub całe wyrażenia. złożone znaczenia. dziać się l zdarzy ć się. który jest zgodny z tą zasadą. niemniej takie właśnie tłumaczenie jest również etnocentryczne. c. ale tylko osłabionego już elementu). nazywamy parafrazą redukującą. słowa posiadają zwykle więcej niż jedno znaczenie. Na przykład byłoby etnocentryzmem tłumaczenie pojęcia hand jako „części ręki składającej się z dłoni razem z palcami". ponieważ będziemy narzucać obcemu językowi nasze własne kategorie pojęciowe. Zasada takiej parafrazy zakłada więc istnienie pojęć elementarnych. podczas gdy angielskie fingers to tylko cztery palce u rąk (bez kciuka . Na przykład w języku polskim alole-ksami są ty l Pan. musimy formułować opisy znaczeń wyrazów przy pomocy pojęć prostszych od definiowanych. Jedno słowo i wylatujesz stąd! b. co dodatkowo komplikuje sytuację. Metoda ta niesie jednak ze sobą kilka trudności. ponieważ angielskie pojęcie nie zawiera odniesienia do polskiego potocznego pojęcia ręki. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 185 z których tylko to pierwsze znaczenie może być uznane za pojęcie elementarne. Jeżeli w opisie jakiegoś języka używamy pojęć. Po drugie. 184 JĘZYK.2. że stosowanie pojęć elementarnych skutecznie minimalizuje i ten problem. Oni są już po słowie.

Bardzo prozaiczne przykłady możemy znaleźć w domenie pożywienia. styczeń. „chcieć"). Dlatego mówimy o kulturowym uwarunkowaniu wyrazów. że uniwersalny zestaw elementarnych jednostek semantycznych jest tak niewielki (niemal na pewno nie przekracza 100 słów) stanowi dowód na istnienie bardzo dużych różnic pojęciowych pomiędzy językami. złe. love i freedom należą do słów kluczowych dla głównego nurtu kultury krajów anglojęzycznych. Z drugiej strony. Niektóre bardzo wyraziste i głęboko zakorzenione w danej kulturze słowa można określić jako słowa kluczowe dla danej kultury. że odczuwać smutek to znaczy czuć się tak.za Anną Wierzbicką (1999) . tytułach książek itd. które łączy się z myślą. że za każdym razem. Zrozumiałe f!r 186 JĘZYK. minuta. Oznacza to jedynie. jak ktoś.6. wtorek. beras to ryż łuskany. sekunda. że słowa work. jak w praktyce działa taka metoda. KULTURA I ZNACZENIE" jest. Chcąc zobaczyć. nieprzypadkowo język polski nie posiada słowa odpowiadającego japońskiemu miai. piosenkach. które odnosi się do pierwszego oficjalnego spotkania przyszłej panny młodej i jej rodziny z panem młodym i jego rodziną. data. powiedzeniach. ale niegotowany. tydzień. poniedziałek. Znaczenie tych pojęć można w sposób najbardziej ogólny opisać. Kiedy język posiada stosunkowo dużą liczbę wyrazów odnoszących się do jednej domeny. Dla zilustrowania. łącząc określenie uczucia (dobre. dlaczego wiele języków azjatyckich posiada szereg słów na określenie ryżu. luty itp. że „zdarzyło się coś złego". Dwie z tych różnic polegają na tym. Bóg. języki europejskie posiadają bardzo duży zasób wyrażeń dotyczących mierzenia i oznaczania czasu (np. wyrazy takie jak zegar. Nie oznacza to jednak. Stanowią też punkty centralne dla dużych grup frazeologizmów.subtelną różnicę znaczeniową pomiędzy angielskimi słowami happy ijoyful (lub joy). Zjawisko to odzwierciedla często fakty typowe dla danej kultury. w porównaniu z wieloma kulturami świata. języki często różnią się liczbą wyrazów. barszcz czy powidła. Zwyczaje i instytucje społeczne są także źródłem licznych przykładów specyfiki leksykalnej. podczas gdy happy wyraża stosunek bardziej osobisty i introspektywny. zaś wolność. Istnieje także trzecia . w malajskimpadt to ryż niełuskany. które odnoszą się do danej domeny. w jaki sposób słowa w różnych językach mogą się różnić semantycznie w subtelny. Wyrazy uwarunkowane kulturowo Fakt. żejoy wyraża większą spontaniczność i intensywność. Ojczyzna stanowią słowa kluczowe w kulturze polskiej. kto coś takiego myśli. że domena ta została rozbudowana pod względem leksykalnym. Na przykład polskie pojęcie smutku jest generalnie uczuciem „niedobrym". kiedy odczuwamy smutek. który zawiera schematy „działania" lub schematy doznań („myśleć".). Takie słowa są zwykle bardzo często używane. neutralne) z prototypowym scenariuszem. Z pewnością nie jest przypadkiem to. honor. mówimy. oznaczający silny napój alkoholowy wyrabiany z ryżu. że język polski posiada specjalne słowa na bigos. musimy koniecznie coś takiego sobie myśleć. choć kulturowo uwarunkowany sposób. kalendarz. przynajmniej w dziedzinie.2. często występują w przysłowiach. albo że słownik japoński zawiera wyraz sake. np. Poza różnicami w specyficznych dla poszczególnych kultur zasobach leksykalnych. zaś nasi to ryż gotowany. spróbujmy zgłębić . a słownik polski go nie zawiera. które nie istnieją w angielskim. Ogromna większość słów w każdym języku posiada złożone i zwykle typowe dla danego języka znaczenia. Na przykład można by argumentować. której dotyczą. co często można traktować jako odzwierciedlenie specyficznego doświadczenia historycznego i kulturowego danej społeczności językowej. Na przykład. przyjrzymy się niektórym pojęciom określającym emocje w kilku językach europejskich.

Różne sformułowania eksplikacji uwidaczniają poszczególne różnice znaczeniowe. 188 JĘZYK. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 189 jak również przyczynia się do wyrażenia jego większej intensywności. implikuje nie tylko. E:No. jestem całkiem zadowolony tu. że dzieci dobrze się bawiły. trzeba podkreślić. gdzie jestem. że podobieństwo znaczeniowe pomiędzy glucklich i happy (czy też pomiędzy francuskim heureux i happy) ma . W wielu innych językach europejskich jest inaczej: słowa bliższe znaczeniowo dojoy są znacznie częstsze w języku potocznym. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 187 (2) a. The children were playing happily. Dzieci bawiły się radośnie.2. Różnica między elementami „chcę tego" (przyjoy) a „chciałem tego" (przy happy) odzwierciedla większą spontaniczność pojęcia joy. Na przykład w języku niemieckim czasownik sich freuen i odpowiadający mu rzeczownik Freude (czyli. happy) i rzeczownika Glilck. b. Poza różnicą w częstotliwości występowania. Warto zwrócić uwagę na to. z grubsza biorąc. że były w pełni zadowolone z tego.różnica: mianowicie happy (w przeciwieństwie dojoy) sugeruje znaczenie zbliżone do „zadowolenia". w przeciwieństwie do przymiotnika glucklich (czyli. (4) EksplikacjaX/eeZs happy: czasami ludzie myślą coś takiego. Te różnice ujęte są w poniższych eksplikacjach (czyli parafrazach dokonanych wyłącznie przy pomocy pojęć elementarnych). ale także. co robią (polskie tłumaczenie nie w pełni wyraża ten kontrast). joy) występują bardzo często. podczas gdyjoy i słowa z niego utworzone są bardziej literackie i stylistycznie nacechowane. Dzieci bawiły się wesoło. I am guite happy where I am.3. jak to: „dzieje się coś bardzo dobrego chcę tego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje Różnica pomiędzy elementami „coś dobrego" (przy happy) a „coś bardzo dobrego" (przy joy) odzwierciedla większą intensywność pojęcia joy. KULTURA I ZNACZENIE l 6. z grubsza. Nawiasem mówiąc. na przykład w odpowiedzi na pytanie (2)a można odpowiedzieć zdaniem (2)b: 6. jak to: „stało mi się coś dobrego chciałem tego nie chcę nic innego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje (5) EksplikacjaX/eeZsjoy: czasami ludzie myślą coś takiego. codziennym słowem angielskim. które w słowniku Longman Dictio-nary of Contemporary English zostało zaliczone do tysiąca najczęstszych słów. The children were playing joyfully. choć różnych zakresach użycia tych wyrazów. które wyrażają się w nakładających się na siebie. sugeruje znacznie większą aktywność z ich strony. Różnica ta jest widoczna jeszcze wyraźniej w poniższych zdaniach: (3) a. A:Arę you thinking ofapplying for a transfer? Czy myślisz o przeniesieniu się? b. Nie. w codziennym użyciu. Zdanie (3)a. że happy jest dziś często używanym. Natomiast (2)b. w tym kontekście nie da się wstawić słowa joyful zamiast happy.

tylko bardzo ogólny charakter. Mianowicie, angielskie pojęcie happy wyraża „słabszą", mniej intensywną emocję niż glucklich czy heureux. Używając metafory, można powiedzieć, że emocje, takie jak Gliick czy bonheur, wypełniają odczuwających je ludzi bez granic, nie zostawiając miejsca na żadne inne pragnienia czy życzenia. Bardziej ograniczony charakter happy znajduje nawet wyraz na poziomie składniowym; na przykład w języku angielskim można powiedzieć / am happy with his answer („Jestem zadowolony z jego odpowiedzi"), gdzie dopełnienie with his answer wyznacza ograniczenie zakresu pojęcia happi-ness - stąd też polski odpowiednik zadowolony. W języku francuskim czy niemieckim nie można w ten sposób użyć słów glucklich czy heureux: zamiast nich trzeba byłoby zastosować słabsze semantycznie, wyrażające mniejszą intensywność słowa, takie jak zufrieden czy satisfait lcontent (czyli właśnie zadowolony). Znaczenie glucklich i heureux można ująć przy pomocy następującej eksplikacji: (6) Eksplikacj a Xjest glucklich (heureux): czasami ludzie myślą coś takiego, jak to: „stało mi się coś bardzo dobrego chciałem tego wszystko j est dobrze nie mogę chcieć czegokolwiek innego" z tego powodu czują coś bardzo dobrego X czuje coś takiego, jak to Ta eksplikacja zawiera nowy element „wszystko jest dobrze" (co implikuje doświadczenie „całościowe"). Zawiera ona też intensyfika-tor bardzo (tak jak przy joy, ale nie przy happy). Co więcej, końcowa „myśl" wyrażona jest słowami „nie mogę chcieć czegokolwiek innego" (a nie „nie chcę nic innego", jak przy happy). Te różnice sugerują intensywne, choć uogólnione i niemal euforyczne przeżywanie swojej bieżącej egzystencji. Jeżeli rozejrzymy się po innych językach europejskich, zobaczymy, że większość z nich posiada słowa, które są podobne (jeżeli nie identyczne) znaczeniowo do opisanych powyżej pojęć glucklich / heu-reux. Na przykład włoski ma słowo felice, rosyjski szczastliv, a po polsku określamy ten stan słowem szczęśliwy. Język angielski, ze swoim mało wyrazistym słowem happy, jest tu najwidoczniej wyjątkiem. Ten fakt ma zapewne jakiś związek z tradycyjną wśród Anglo-, sasów niechęcią do skrajnych emocji. Istnieją w tym języku słowa bardziej wyraziste (takiejak joy, bliss czy ecstasy), ale ich względna rzadkość jedynie wzmacnia wrażenie, że w języku angielskim, w porównaniu z wieloma innymi językami Europy, dyskurs emocjonalny ma charakter wyraźnie przytłumiony. Stąd też wyraz joy można znaleźć na przykład w kontekstach sarkastyczno-emocjonalnych: (7) A: It's starting to rain. Zaczyna padać. B: Oh,joy! Fvejust hung out the washing. A to świetnie! Właśnie wywiesiłem pranie. 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce W każdym języku istnieją takie aspekty gramatyki, które są mocno nacechowane kulturowo. Zwolennicy relatywizmu językowego, 190 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE tacy jak Sapir czy Whorf, skupiali się na wszechobecnych cechach gramatycznych, np. na zróżnicowaniu przez gramatykę języka odniesienia do pojedynczych przedmiotów lub większej ich ilości, na względności odniesień do czasu wydarzeń (czyli czasach gramatycznych) czy też na źródłach informacji potrzebnych do wygłoszenia opinii itp. Język nieustannie zmusza swoich użytkowników do zauważania tych lub innych różnic, w sposób nieunikniony narzucając nam pewne subiektywne doświadczenia świata i nas samych. Słynny przykład tego zjawiska przytoczył Whorf, który dostrzegł kontrast pomiędzy sposobem, w

jaki język angielski i język hopi (język Indian z północno-wschodniej Arizony) konceptualizują czas. W języku angielskim i w innych językach Europy czas jest bardzo często opisywany w ten sam sposób, jak policzalne przedmioty materialne. Tak jak mówimy jeden kamień l pięć kamieni, mówimy też jeden dzień/pięć dni, rozszerzając użycie liczebników głównych z przedmiotów materialnych na niematerialne. Oznacza to, że nasza konceptualizacja czasu opiera się na doświadczeniu przedmiotów materialnych, które są dostępne naszej percepcji wzrokowej - a więc „obiektywizujemy" czas. Jednostki czasu są jednak fundamentalnie różne od przedmiotów. Pięciu dni nie da się jednocześnie „zobaczyć", można ich jedynie doświadczyć w ciągu czasowym. W niezobiektywizowanym obrazie czasu, jaki mają użytkownicy hopi, pojęcie „pięciu dni" nie ma sensu. Jeżeli mówiący chce wyrazić takie pojęcie, użyje liczebników porządkowych, tzn. powie np. „piąty dzień". Zdaniem Whorfa, podstawową konceptualizacja czasu u członków plemienia Hopi jest następstwo dnia i nocy, ale te cykle nie są traktowane jednakowo na wzór przedmiotów materialnych. Nie trzeba jednak aż tak oddalać się od Europy, aby zauważyć związek między kategoryzacją językową a kulturą. Często pojawiają się opinie, że np. w gramatyce niemieckiej widać mocniejsze niż we francuskiej zakorzenienie w „realności", że gramatyka angielska jest specjalne wyczulona na niuanse motywacji ludzkich zachowań i manipulacji, zaś rosyjska posiada szereg konstrukcji, które wykazują ścisły związek z tradycyjnym rosyjskim fatalizmem. Nie będziemy tu wchodzić w szczegóły tych zjawisk. Ograniczymy się jedynie do podania paru przykładów kulturowych uwarunkowań 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 191 gramatyki na podstawie języka włoskiego. Chociaż omawiane tu konstrukcje nie są tak wszechobecne i fundamentalne jak sobie wyobrażał to Whorf, są jednak bardzo częste, wręcz dominujące, stanowiąc ważny element doświadczenia rzeczywistości przez Włochów. Skupimy się na dwóch konstrukcjach gramatycznych, które spełniają funkcję ekspresywną i są w pełni zgodne z duchem kultury włoskiej. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o zjawisko reduplikacji składniowej, czyli powtórzenia przymiotników, przysłówków, a nawet rzeczowników nierozdzielonych pauzą, np. w wyrażeniach bella bel-la, adagio adagio, subito subito (bella - „piękna", adagio - „wolno", subito -„natychmiast"). Jest to konstrukcja gramatyczna typowa dla języka włoskiego, która różni się od służącego intensyfikacji powtórzenia pewnych wyrażeń, występującego czasem w języku polskim, np. szybko, szybko czy nie, nie, nie, nie; najbardziej chyba przypomina polskie papa czy angielskie bye-bye. Wspomniane włoskie wyrażenia opisuje się zwykle właśnie jako nośniki intensyfikacji. Tak więc można by zasugerować tłumaczenie bella bella jako „bardzo piękna" czy adagio adagio jako „bardzo wolno". Ale pojawiają się tu dwa problemy. Po pierwsze, zakres użycia włoskiej konstrukcji jest szerszy niż zakres użycia przysłówka bardzo, np. trudno byłoby przetłumaczyć subito subito jako „bardzo natychmiast". Po drugie, ścisłym włoskim ekwiwalentem bardzo jest molto, a pomiędzy molto bella a bella bella istnieją dwie różnice. Po pierwsze, reduplikacja składniowa w języku włoskim wyraża mocne przekonanie, że powtórzone słowo zostało odpowiednio dobrane. Reduplikacja bella bella mówiący podkreśla, że uważa słowo bella za zastosowane odpowiedzialnie, ściśle i dokładnie (zwraca na to uwagę właśnie powtórzenie tego słowa). Tak więc wyrażeniu bella bella bardziej odpowiada tłumaczenie „prawdziwie piękna", zaś wyrażeniu caffe caffe - „prawdziwa kawa". Istnieje tu jednak jeszcze inny komponent - emocjonalny. Zdanie takie jak Yenga subito subito („Przyjdź tu natychmiast natychmiast") wymaga w wypowiedzi wysoce ekspresywnego, emocjonalnego tonu głosu. Nawet kiedy powtórzony jest przymiotnik czysto opisowy, taki jak duro („twardy") czy leggera („miękki"), zwykle kontekst wyraźnie wskazuje na podtekst emocjonalny. Na przykład, kiedy boha-

192 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE 6.4. Skrypty kulturowe 193 ter powieści, który doświadcza wielkiego kryzysu emocjonalnego, leży nocą w łóżku i przewraca się z boku na bok, wydaje mu się, że łóżko stało się duro duro („okropnie twarde"). W dalszym ciągu tej samej powieści bohater pragnie niepostrzeżenie przeprawić się przez rzekę łodzią rybacką, ponieważ stara się uciec przed policją. Zwraca się do rybaka głosem, który jest leggera leggera („ledwo ledwo słyszalny"). Znaczenie wyrażone przez reduplikację składniową można określić następująco: (8) Eksplikacja włoskiej reduplikacji przymiotników / przysłówków: kiedy wymawiam to słowo (np. bella, duro, blanco) dwa razy chcę, abyś wiedział, że chcę powiedzieć to słowo, nie żadne inne czuję coś, myśląc o tym Drugą typowo włoską konstrukcją gramatyczną jest bezwzględny f stopień najwyższy (superlativus absolutus), który tworzy się za pomocą końcówki -issimo (w odpowiednim rodzaju i liczbie), na przykład bellissimo („najpiękniejszy"), uelocissimo („najszybszy"), bian-chissimo („bielutki"). Ta konstrukcja jest bliska wyrażeniom z molto („bardzo"; molto bella - „bardzo piękna" itp.); obydwie ograniczają się do wyrażenia jakości, ściślej mówiąc jakości stopniowalnych i porównywalnych. Nie można, na przykład, powiedzieć *subitissimo (*„najbardziej natychmiast"). Superlativus absolutus jest spokrewniony ze zwykłym stopniem najwyższym, który w języku włoskim tworzy się przy pomocy pili (np. piu bello „najpiękniejszy"). Pewne podobieństwo łączy go także z reduplikacją składniową -niektóre włoskie gramatyki nawet traktują te dwie konstrukcje jako alternatywne. W przeciwieństwie do reduplikacji składniowej, bezwzględny stopień najwyższy nie ma dokładnie odzwierciedlać rzeczywistego stanu rzeczy. Przeciwnie, zakłada zwykle oczywistą przesadę, której funkcja jednak ma coś wspólnego z reduplikacją, ponieważ ma za zadanie wyrazić postawę emocjonalną mówiącego. Myśl ta została ujęta w następującej eksplikacji: (9) Eksplikacja włoskiego bezwzględnego stopnia najwyższego - jest X-issimo: : jest bardzo X chcę powiedzieć więcej niż to z tego powodu mówię: nie mogłoby być bardziej X czuję coś, myśląc o tym Podobieństwo z wyrażeniami z molto jest wyrażone przez obecność przysłówka bardzo w pierwszej linijce powyższej formuły. Podobieństwo ze zwykłym stopniem najwyższym z kolei widać w trzeciej linijce: dokonuje się tu pewnego rodzaju pośredniego porównania ze stopniem najwyższym („nie mogłoby być bardziej X"). Natomiast podobieństwo z reduplikacją składniową pokazane jest w ostatniej linijce („czuję coś, myśląc o tym"). W sumie, bezwzględny stopień najwyższy umożliwia użytkownikom języka włoskiego wyrażenie czegoś w rodzaju „ekspresywnej przesady". Takie konstrukcje jak reduplikacją składniowa i bezwzględny stopień najwyższy z pewnością łączą się z czymś, co nazywa się czasem „teatralnością życia Włochów", o której mówią cudzoziemcy odwiedzający Włochy. Takie ożywienie oraz umiłowanie głośności i demonstracji uczuć tłumaczą w istotnym stopniu znaczenie omówionych tu ekspresywnych konstrukcji gramatycznych dla kultury włoskiej. 6.4. Skrypty kulturowe W różnych społeczeństwach ludzie nie tylko mówią różnymi językami, ale także używają ich na różne sposoby, stosując się do różnych norm kulturowych. Kulturowe normy komunikacji opisuje się zwykle przy pomocy wieloznacznych terminów, takich jak „bezpo-.. średniość", „oficjalność" czy „grzeczność". Pomimo pewnej użyteczności, terminy te są rzeczywiście

dość niejasne i różni badacze przypisują im różną treść. Mogą także prowadzić do etnocentryzmu, ponieważ nie są zwykle przetłumaczalne na język narodu, którego kultura jest przedmiotem opisu. Problemów tych można w dużym stopniu uniknąć, stosując elementarne jednostki semantyczne przy formułowaniu opisów kulturowych norm komunikacji. Opisane w ten sposób normy określane są jako skrypty kulturowe. 194 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE W tym podrozdziale omówimy skrypty kulturowe określające sposób „mówienia o tym, czego się pragnie". Na początek przyjrzyjmy się pokrótce kulturze, która nie ma wiele wspólnego z Europą. Kultura japońska jest szeroko znana z lakoniczności, w szczególności w odniesieniu do wyrażania osobistych pragnień, co łączy się z wyznawanym przez Japończyków ideałem enryo „powściągliwości, rezerwy". Łatwo się przekonać, że Japończycy niechętnie bezpośrednio wyrażają swoje preferencje. Umawiając się na spotkanie, często odmawiają odpowiedzi na pytanie, co im odpowiada, używając np. wyrażeń Czas nie gra roli czy Każde miejsce mi odpowiada. Bezpośrednie wypytywanie o czyjeś osobiste życzenia jest w Japonii nie do przyjęcia. Z wyjątkiem kręgu rodziny i najbliższych przyjaciół, niegrzecznie jest w języku japońskim zadawać takie pytania, jak Co ma pani i ochotą zjeść? czy Co pani i lubi? Uprzejmy japoński gospodarz nie proponuje też gościowi nieustannie różnych smakołyków; jego obowiązkiem jest przewidzieć z góry, co może mu sprawić przyjemność, więc po prostu podaje dania i napoje, zachęcając gości do ich spożywania przy pomocy standardowego wyrażenia: „bez enryo". Podsumowując, można powiedzieć, że kultura japońska mocno zniechęca ludzi do jasnego wyrażania życzeń czy pragnień. Zalecaną strategią jest wysyłanie różnego rodzaju pośrednich sygnałów, w nadziei, że adresat na nie odpowie. Tę postawę kulturową można ująć w formie następującego skryptu: (10) Japoński skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": kiedy czegoś chcę nie jest dobrze powiedzieć innym ludziom: Ja tego chcę" mogę powiedzieć coś innego jeżeli powiem coś innego, inni ludzie mogą dowiedzieć się, czego chcę Postawy angielskie i amerykańskie w tym względzie są, oczywiście, zgoła odmienne. Zgodnie z anglosaskimi ideałami wolności indywidualnej i autonomii jednostki, ceni się tam to, że ludzie otwarcie wyrażają swoje preferencje: (11) Angloamerykański skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": każdy może powiedzieć innym ludziom coś takiego, jak to: 6.4. Skrypty kulturowe 195 „chcę tego", „nie chcę tego" Z drugiej strony, ten sam ideał autonomii jednostki zniechęca przedstawicieli głównego nurtu kultury angloamerykańskiej do używania samego trybu rozkazującego i mówienia bez ogródek Zrób to!, zachęcając ich w zamian do stosowania strategii grzecznościowych (omówionych szerzej w rozdziale 7). Dlatego używają zwykle bardziej wyrafinowanych zwrotów, takich jak Czy mógłbyś to zrobić?, Czy byłbyś tak uprzejmy to zrobić? itp. Przesłanie „chcę, żebyś to zrobił" jest wtopione w bardziej złożoną konfigurację, która potwierdza autonomię adresata, zachęcając go do określenia, czy zgadza się spełnić prośbę, czy też nie. Te normy można ująć w następującą parę skryptów: (12) Angloamerykański skrypt uniemożliwiający „rozkazywanie przez tryb rozkazujący": jeżeli chcę, żeby ktoś coś zrobił, nie mogę tej osobie powiedzieć czegoś takiego, jak to: „chcę, żebyś to zrobił; z tego powodu musisz to zrobić"

więc czasami trzeba go do spełniania jego obowiązków zachęcić — tak zachęcony czuje się lepiej i chętniej je spełnia. Według angielskiego badacza. a mimo to w sposób jasny i przystępny. jak wygląda sytuacja w języku polskim. nie wchodzącą w normalny zakres obowiązków osoby. zaś użycie struktur pytających jest bardziej ograniczone.(13) Angloamerykański skrypt „rozkazywania przez pytanie": jeżeli chcę powiedzieć komuś coś takiego. Normalnie mówi po prostu Proszę zrób to.. Francuz używa takich środków bezpieczeństwa tylko prosząc o przysługę. Francuzi oczekują na przykład. W nowej pokomunistycznej rzeczywistości szybko wracają dawne tradycje w rodzaju Witam szanownego pana. do której się zwraca. kiedy traktuje się go uprzejmie i uważa za „pana". i problemów. przynieś to. Wiadomo także powszechnie. Metoda ta umożliwia nam postulowanie skryptów kulturowych bez odwoływania się do języka fachowego i pojęć 6. Zatrudnienie bowiem nie oznacza u nas automatycznie.. jak to: „nie wiem. Mimo występującego w nich trybu rozkazującego. zdania takie nie są traktowane jako rozkazy. Jak wyjaśnił autorowi pracy na ten temat dyrektor pewnej francuskiej firmy (Beal 1994: 51). że skrypty kulturowe mogą okazać się przydatne przy opisywaniu nie tylko . a czasem Czy mógłbyś to zrobić?. Stanowią jednak pewien dowód sposobu widzenia świata przez ludzi żyjących w społecznościach wielonarodowych.'? uchodzi we Francji za podważanie własnego autorytetu. a rzadko Musi pan tu podpisać. że istnieją spore różnice w normach j rządzących prośbami w języku niemieckim i angielskim. takiego jak system skryptów kulturowych pisanych przy pomocy pojęć elementarnych. na przykład niemiecki urzędnik w banku zwykle powie raczej Się miissen hier unterschreiben („Musi Pan/i tu podpisać") albo Unterschreiben się bitte („Proszę tu podpisać") niż Wiirden Się bitte hier unterschreiben? („Czy był(a)by Pan/i uprzejm(y)a tu podpisać?"). Nie można ich lekceważyć. Zwrot Czy byłbyś uprzejmy. Na koniec warto zauważyć. a trochę Anglików. gdyż Polak lubi. że pracownikowi chce się pracować. W większości z nich bezpośrednich form rozkazujących używa się częściej niż w angielszczyź-nie. lecz trzeba interpretować w ramach spójnego i opracowanego niezależnie systemu oceny. Wnioski: język. Nasze zachowanie językowe przypomina chyba trochę zachowanie Francuzów. jak to: „chcę. Wśród języków i kultur Europy (tak jak gdzie indziej) panuje pod tym względem znaczna różnorodność. że rutynowe instrukcje udzielane w miejscu pracy będą miały formę bardziej bezpośrednią niż jest to do przyjęcia w języku angielskim. jakie niesie ze sobą komunikacja międzykulturowa. gdybyś to zrobił. Zastanówmy się. zaś jak Niemcy zachowujemy się rzadko. Słowo miissen („musieć") należy do języka potocznego i nieustannie pojawia się w sytuacjach. Johna Phillipsa. W pracy mówimy czasem Zrób to. żebyś to zrobił" dobrze jest powiedzieć w tym samym czasie coś takiego. jego anglojęzyczni pracownicy (Australijczycy) stosowali „retoryczne środki bezpieczeństwa" (precaution oratoire). bez których Francuzi 196 JĘZYK. że skrypty kulturowe głównego nurtu kultury anglosaskiej są „typowo europejskie". W banku urzędnik powie nam Bardzo proszę tu podpisać lub też Czy byłby pan uprzejmy tu podpisać?. Oczywiście takie uwagi są „komentarzem anegdotycznym" i nie prowadzą do precyzyjnych uogólnień. KULTURA I ZNACZENIE normalnie obyliby się. czy to zrobisz" Byłoby jednak błędem wyciągnięcie wniosku.5. Co zechce pan dziś u mnie kupić?. w których nie wystąpiłoby w języku angielskim. jeszcze kiedy indziej Byłbym wdzięczny. kultura i myśl 197 typowych dla danego języka.

choć perspektywa pojęciowa pozostaje pod widocznym wpływem języka ojczystego. Poglądy Whorfa na relatywizm językowy były często źle rozumiane. co może stanowić ważną praktyczną pomoc w komunikacji międzykulturowej. że wszelkie myślenie jest zależne od struktury języka. pewnym reproduktywnym narzędziem wyrażania idei. te narzędzia mogą stopniowo ulegać modyfikacji lub zostać odrzucone. Ponieważ jednak każdy język działa jak niezwykle złożona integralna całość. programem i przewodnikiem aktywności umysłowej. W wyniku tych zainteresowań. które są niezależne od języka i które z tego powodu nie podlegają „kształtującemu" wpływowi języka.ciągłości. W ostatecznym rozrachunku. sprowadzając je do przetłumaczalnej konfiguracji uniwersalnych pojęć elementarnych. lecz czynnikiem . Uwarunkowane kulturowo słowa i struktury gramatyczne języka są narzędziami kształtowania pojęć.5.6. jakie to społeczeństwo ma do dyspozycji. nie jest nigdy w pełni zdeterminowany przez jej język ojczysty. że całe ludzkie poznanie opiera się na tym samym fundamencie pojęciowym. W miarę rozwoju społeczeństwa. analizy doznań i syntezy intelektualnej każdego z nas. KULTURA I ZNACZENIE 1 ich mocnym wpływem. Indywidualny styl komunikacji językowej nie jest rygorystycznie zdeterminowany przez skrypty kulturowe. Wykazano mianowicie. Wnioski: język. mówienie nim i życie w środowisku ludzi mówiących tym językiem. Teoretycznie. takie jak uwaga czy percepcja wzrokowa. system językowego zaplecza (innymi słowy gramatyka) nie jest po prostu . Nie twierdził on. ale i zróżnicowania i zmienności norm kulturowych. każde pojęcie charakterystyczne dla jakiejś kultury można przybliżyć osobom z nią niezwiązanym. Zawsze jest miejsce na zróżnicowanie indywidualne i społeczne oraz na wprowadzenie zmian. że już w wieku 20 miesięcy dzieci anglo. 6. ale i dogłębny system analizy. Jak wspomnieliśmy powyżej. Natomiast w odniesieniu do „myślenia językowego" Whorf argumentował. jak i jednostki musi pozostać pod silnym wpływem „kulturowych reguł" komunikacji. istnienie wspólnego zasobu elementarnych jednostek semantycznych we wszystkich językach świata oznacza. owe idee kształtującym. W tym celu również potrzebny będzie rygorystyczny. obraz świata danego społeczeństwa nie jest nigdy w pełni „zdeterminowany" przez zestaw narzędzi konceptualizacji. ponieważ zawsze istnieją alternatywne sposoby wyrażania myśli. że istnieją różne procesy umysłowe. powstała . przeprowadzone niedawno badania wskazują. W tym sensie. jaki posiada jednostka. natomiast z pewnością znajduje się pod 198 JĘZYK. poetów i językoznawców od wieków. które jednostka przyswoiła sobie żyjąc w danej kulturze. nie będzie nigdy lepszego sposobu zrozumienia wewnętrznych zasad funkcjonowania danej kultury niż nauczenie się języka. Lecz styl komunikacyjny zarówno społeczeństwa. w okresie romantyzmu niemieckiego. że kategorie pojęciowe języka ojczystego stanowią wzorce dla kategoryzacji już od bardzo wczesnego dzieciństwa.i koreańskojęzyczne stosują wzorce pojęciowe typowe dla swojego języka. Podobnie obraz świata. kultura i myśl ' W znanym powszechnie cytacie Whorf (1982: 284) w następujący 4jJosób wyjaśniał swój pogląd na wzajemne relacje języka i myślenia: . które odzwierciedlają doświadczenie historyczne społeczeństwa dotyczące pewnych sposobów działania i myślenia. Podobnie ma się rzecz ze stylem komunikacyjnym. 6. uważał. Przeciwnie. Podsumowanie Związek pomiędzy językiem a kulturą fascynował filozofów. że struktury naszego języka ojczystego w sposób nieunikniony narzucają nam pewne zwyczaje myślowe.

Przykładami kulturowego uwarunkowania gramatyki są włoskie konstrukcje: reduplikacja składniowa i bezwzględny stopień najwyższy. Obydwie postawy kontrastu200 JĘZYK. pochodzi z prac tej wybitnej badaczki związków języka z kulturą. tzn. patrz J. wspólne dla wszystkich języków. Co do leksyki. że ludzka myśl jest zasadniczo wszędzie taka sama. zwany uniwersalizmem. Zawartość pojęciową kategorii gramatycznych i kulturowych wzorców postępowania (czyli skryptów kulturowych) można również ukazać przez sparafrazowanie ich przy pomocy pojęć elementarnych. tzn. że formy naszej myśli są ściśle determinowane przez kategorie językowe. tylko polega się na pośrednich sygnałach. co umożliwia pokonanie dwóch wad tradycyjnego podejścia do definicji opartego na parafrazie: niejasności i błędnego koła. że każdy język posiada swój własny obraz świata. znanej także. W Ameryce odkrycie w językach Indian kategorii pojęciowych radykalnie różnych od indoeuro-pejskich spowodowało rozwój tej teorii i powstanie teorii relatywizmu językowego. a także do analizy skryptów kulturowych. dlatego w najbardziej kluczowych domenach mamy często do czynienia z rozbudową leksykalną. Na temat relacji między kulturą i językiem polskim. należy podkreślić. istnieniem bardzo dużej ilości słów na określenie pewnych zjawisk. a hipoteza ta jest obecnie sprawdzana na szerokim spektrum języków. 6. W ten sposób unika się także niebezpieczeństwa et-nocentryzmu.teoria. składającego się z kilku schematów zdarzeń. tzn. dopóki wszystkie elementy pojęciowe danego wyrażenia nie zostaną zanalizowane przy pomocy pojęć elementarnych. Redukująca parafraza prowadzi często do sformułowania prototypowego scenariusza.7.?). Wierzbickiej (1999).. choć najlepiej zrobić to bez narzucania swojej woli (stąd częste w języku angielskim użycie pośrednio wyrażonych próśb. poglądu.. Podsumowanie 199 Przeciwstawny pogląd filozoficzny. KULTURA I ZNACZENIE ją z bezpośrednim stylem udzielania instrukcji praktykowanym na przykład we Francji. Na przykład w kulturze japońskiej nie mówi się otwarcie o tym. czego się chce. że język wywiera wpływ na myślenie. Metodę parafrazy zredukowanej do pojęć elementarnych można zastosować do analizy kulturowych uwarunkowań na poziomie leksykonu i gramatyki. to słowa danego języka stanowią zwykle odbicie doświadczenia historii i życia w określonym środowisku. że reprezentują one pojęcia uniwersalne. 6. Zalecana lektura Więcej wiadomości na tematy poruszane w niniejszym rozdziale znaleźć można w pracy A. tzn. utrzymuje. Bartmiński . iż radykalne wersje teorii relatywizmu językowego czy też językowego determinizmu. W wersji mniej radykalnej. metoda eksplikacji wyrażeń i skryptów kulturowych. Kultury wyrażają swoje główne normy i wartości przy pomocy pewnych słów kluczowych. nazwanych elementarnymi jednostkami semantycznymi. zgadza się. Postuluje się. uniwersaliści twierdzą jedynie. np. od nazwisk jej twórców. Pojęć elementarnych można używać w opisach semantycznych. cieszą się dziś niewielką popularnością i wielu badaczy przyjmuje bardziej realistyczną wersję teorii relatywizmu. pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa. co się chce osiągnąć.6. podobnie jak szereg przytoczonych w tekście przykładów. Would you mind . Konkludując. W ostatnich latach wyodrębniono zbiór około 60 fundamentalnych elementów znaczenia. które wspólnie tworzą pełną ekspli-kację danego pojęcia. co znajduje odzwierciedlenie w języku. zaś w kulturze angloamerykańskiej można swobodnie powiedzieć. że istnieją pewne podstawowe elementy znaczenia. Proponujemy tu stosowanie techniki parafrazy redukującej. narzucania kategorii własnego języka przy opisie innego.

Muszyńskiego (1991). irytacji złość. co stwarza mu szansę . nie rzeczowniki. Szerzej o hipotezie Sapira i Whorfa piszą autorzy prac zamieszczonych w tomie artykułów pod redakcją Z. czy koreańskiej? Jeśli potrafisz. gdzie omawiamy schemat „zdarzenia"). denerwowanie się 202 JĘZYK. (a) klocek/układanka (b) zdjęcie/portfel (c) ręka/rękawiczka (d) książka/regał (e) zabawka/pudełko (f) zatyczka/pióro (g) czapka/głowa lalki : 3. Czy w języku polskim istnieją domeny szczególnie rozbudowane leksykalnie? Czy za taką domenę można by uznać. elektryczność. Whorf (1982). Czy zgadzasz się z tym stanowiskiem? 2. KULTURA I ZNACZENIE nienawiść .stania się odrębnym logicznym systemem ujmowania niektórych aspektów rzeczywistości.stan irytacji. spróbuj przetłumaczyć na znany Ci język obcy (oczywiście posługując się dostępnymi . jakie byłyby polskie odpowiedniki przykładów zawartych w tabeli l i powtórzonych poniżej. 6. Zgadzałoby się to z poglądem Whorfa. zaczerpnięte ze Słownika języka polskiego. wzburzenia. Podane poniżej stwierdzenie Whorfa (1982: 328) stanowi dosyć radykalne sformułowanie językowej teorii względności i zawiera pewne przesadne uogólnienia: W języku hopi mogą istnieć i istnieją czasowniki nie wymagające podmiotu. gdzie należałoby raczej widzieć pewne stany. upatruje często . gniew.2.gniewne podniecenie. pasja. Ćwiczenia i zadania 1. w których. nazewnictwo grzybów? Aby się o tym przekonać. To znaczy. it w angielskim wyrażeniu It flashed czy też się w polskim wyrażeniu Błysnęło się mają jakieś znaczenie. czasowniki występują bez podmiotów? 6. ściśle odwzorowując zachodnie języki indoeuropejskie.uczucie silnej niechęci i wrogości do kogoś zdenerwowanie — stan rozdrażnienia nerwowego. (c) Z kognitywnego punktu widzenia. tak jak w hopi. oburzeniem irytacja . Czy te definicje sfor-iinułowane są w sposób niejasny lub okrężny? Czy możesz zasugerować. Czy polska klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania wyrażona przyimkami byłaby podobna do klasyfikacji angielskiej. porównaj język polski z jeszcze innymi językami. Które z tych konceptuali-zacji zakładają obecność „siły" pochodzącej od podmiotu? (Porównaj rozdział 4. w języku hopi są czasowniki. Patrz też Sapir (1978).która zapewne nie zostanie nigdy wykorzystana . np.czynności i sil tam. w jaki sposób można je sformułować jaśniej i bardziej zrozumiale? i' gniew . (a) Czy istnieją jakieś języki europejskie. niezadowoleniem. wybuch gniewu 4. rozdrażnienie. Jakie to może być znaczenie? (d) Odpowiednikami europejskich terminów fachowych. gdzie może chodzić jedynie o siłę.podobnie jak my wszyscy . w języku nie istnieją „puste" słowa. Błysnęło się albo Błysnęło. że np.8.2. na przykład. Zastanów się.(1990). Poniżej podajemy definicje kilku związanych ze sobą określeń śemocji. że języki europejskie widzą stan tam. Współczesna nauka. po angielsku A light flashed lub It flashed.gwałtowna reakcja na jakiś przykry bodziec zewnętrzny. wyrażająca się podnieceniem.8. zaś w hopi wystarczy powiedzieć rehpi („błyska" lub „błysnęło"). Ćwiczenia i zadania 201 (b) Po polsku mówimy Światło błysnęło.

kozak. aby interakcja była skuteczna. Kiedy przewodniczący mówi Niniejszym zamykam.| mom zwyczajowym. zebranie. występowania w zwrotach frazeologicznych. Są to zatem wszelkie stwierdzenia. będąca przedmiotem rozważań w tym i następnym rozdziale. Ta funkcja języka nazywana jest przedstawieniową funkcją języka. Spróbuj napisać eksplikację. Takie akty tworzą (nową) rzeczywistość w jej społecznym wymiarze. że zauważamy się nawzajem. volo . Są to zatem wszelkie prośby. co „robimy" przy pomocy języka w bezpośredniej interakcji z odbiorcą przekazu językowego. które l muszą zostać spełnione. to realizowane są one przez wymianę i uzyskiwanie różnego rodzaju informacji. które jeszcze lepiej ilustrują zjawisko leksykalnej rozbudowy domen w języku polskim? 5. na przykład przez przewodniczącego na końcu zebrania. J. Pyczewskiej-Pilarek. Zastanów się nad rolą słów Bóg. kania. podgrzybek. W tym rozdziale skoncentrujemy się na tym. do których się uciekamy. Dunaja. aby pokazać. czyli akty woli (łac. których ce. na sposoby f kooperacji między uczestnikami aktu komunikacyjnego. W tradycji polskiej powiedzenie za wolność naszą i waszą ma znaczenie szczególne i stanowi z pewnością pewną normę kulturową. zebranie zostaje zakończone. determinuje tę sytuację. Nie liczy się wtedy to.opisz zwyczaj językowy w Twoim regionie)? 7. aktów z którymi mamy do czynienia. Przysłowie prawdę ci powie: przysłowia i cytaty: antologia od Ado Z pod red. „Robiąc coś" przy pomocy języka dokonujemy różnego rodzaju aktów mowy. W niniejszym rozdziale zwrócimy także uwagę na warunki. maślak. że w ogóle mówimy. kiedy wypowiedzenie pewnych słów w określonej sytuacji. Jakie przyczyny kulturowe leżą u podstaw tak rozpowszechnionego zdrabniania (mogą tutaj wystąpić różnice regionalne . Funkcja ta. kawka zamiast kawa czy gazetka zamiast gazeta). którego istota sprowadza się do wzajemnego oddziaływania rozmówców na siebie. Łódź 1993). ale fakt. kurka. w jaki sposób język używany jest do bezpośredniego oznaczania elementów rzeczywistości pozajęzykowej. . B. Czy stosowanie zdrobnień można uznać za cechę specyficzną gramatyki polskiej? Postaraj się wyjaśnić przy pomocy eksplikacji. jak i na odbiorcę przekazu. opieńki i in. Jeśli chodzi o potrzeby poznawcze. powiedzeniach i przysłowiach (posłuż się w tym celu dużym słownikiem języka polskiego. opisy i omówienia oraz pytania. np. gołąbek.słownikami) następujące nazwy grzybów jadalnych: prawdziwek. Niekiedy rozmawiamy ze sobą tylko po to. Słownikiem współczesnego języka polskiego pod red. Inną. Czy słowa te zasługują na miano słów kluczowych dla kultury polskiej? Dlaczego? 6. Stany wolicjonalne są ujawniane poprzez nakładanie określonych zobo204 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA wiązań zarówno na nadawcę. Jest jeszcze trzecia grupa aktów mowy. rydz. co mówimy. Ojczyzna i honor z punktu widzenia częstotliwości ich użycia. oraz słownikiem przysłów. nazywana jest interpersonalną funkcją j ęzyka. na przykład używając zbyt bezpośredniego języka.J lem jest uzyskanie wzajemnego zrozumienia oraz na strategie. Skąd mogą wynikać trudności w tłumaczeniu? Czy istnieją jakieś inne domeny. a użycie języka służy osiągnięciu określonych celów. jakie znaczenie w języku polskim ma użycie zdrobnień rzeczowników pospolitych (np. rozkazy i propozycje. Częściej jednak mamy bardziej konkretne zamiary. Akty te realizują intencje komunikacyjne. Rozdział 7 Działanie za pomocą słów: pragmatyka W dotychczasowych rozważaniach zajmowaliśmy się głównie tym. która przy pomocy pojęć elementarnych wyjaśniałaby istotę tego skryptu kulturowego. aby nie wykraczać przeciwko określonym nor.„chcę"). np. których źródłem są określone potrzeby poznawcze lub stany wolicjonalne. równie ważną funkcją jest takie użycie języka.

Przy pomocy słów możemy spowodować. zasiadają z rodziną do śniadania. jest to jedynie określona forma zachowania towarzyskiego.1. w pracy i szkole spotykają się ze swoimi kolegami. w co wierzy. aby przekazać to. na ulicy. która bada. Ludzie żyją. które mogą skłaniać ludzi do powiedzenia czegoś oraz zaproponujemy klasyfikację aktów mowy z perspektywy kognitywnej. wyrażam swój zamiar dodania mu otuchy.. B: Ludzie to tylko narzekają. po pracy idą do znajomych. są treścią aktu mowy. jakie wypowiadamy dla wyrażenia określonej intencji komunikacyjnej. Przez całe wieki głównym. co dzieje się w naszych umysłach. Dzięki. Austin. b. Jednak w większości sytuacji człowiek podejmuje próby komunikowania się. Wiele 7. którym zajmowali się filozofowie języka. Wiedziałem. u znajomych czy w kościele. Dopiero brytyjski filozof J. ale także „robimy" wiele innych rzeczy przy pomocy słów. wychodzą do pracy czy szkoły.1. tzn. to co widzi. autor wydanej w roku 1952 pracy pod tytułem How to dóthings with words? („Jak działać słowami"). Mógłbyś pożyczyć mi swój laptop na parę dni? c. pracują i oddziałują na siebie nawzajem w określonych kontekstach społecznych. Wszelkie cele. to po prostu staram się. Mój komputer nie działa. mówię do mojego wujka. Bardzo dobrze dziś wyglądasz.jak tam? Widzę. d. w pracy czy w szkole. że nieźle. nie tylko „mówimy" coś. co można uznać za prawdę lub fałsz. Dosyć często rozmawiamy tylko po to.1. dla przykładu. zwrócił uwagę. Intencja komunikacyjna i akty mowy Nie zawsze celem rozmowy jest wyrażanie określonych zamiarów.7.L. prosząc. aby porozmawiać. co się dzieje w jego umyśle. aby zakomunikować określony stan swego umysłu. 7. Jeżeli. Dla przykładu. które chcemy osiągnąć za pośrednictwem języka informując. . czego chce. jak w przykładzie (2)a. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? Pragmatyka jest nauką. że została zauważona. w przysłowiowej „rozmowie o niczym" naszym głównym celem nie jest przekazanie informacji czy wyrażenie przekonań lub potrzeb. tramwajów i pociągów. w jaki sposób ludzie wypowiadają prawdziwe stwierdzenia oraz jak można określić warunki prawdziwości tego. (1) Fragment zasłyszanej rozmowy A: Noo.. czy też. . W każdym z tych kontekstów społecznych. itd. namawiając. było ustalenie. w jaki sposób ludzie oddziałują na siebie przy pomocy języka. że można na ciebie liczyć. który w rzeczywistości nie wygląda najlepiej. że nasze wypowiedzi to nie tylko akty informacyjne. co zamierza i czuje . Oznacza to. nakazując. mijają po drodze sąsiadów. Język użyty w ten sposób spełnia funkcję fatyczną (od greckiego phatós „powiedziany"). innymi słowy. Dobrze. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 205 z naszych rozmów służy wyłącznie temu. Konkretne słowa. co się mówi. zachęcając itp. l. a niekiedy nawet jedynym zagadnieniem. ludzie nieustannie oddziałują na siebie. aby przekazać drugiej stronie. jak pokazują przykłady (2)b-d: 206 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (2) a. w mieście czy na wsi. aby poczuł się lepiej. Jednym z głównych instrumentów takiego oddziaływania jest rozmowa. że pragmatyka pojmuje używanie języka jako jeden z elementów interakcji międzyludzkiej. B: Co mam narzekać? A: No pewnie.. co sądzi. że inni ludzie będą świadomi tego.można nazwać intencją komunikacyjną. jak pokazuje przykład (1).innymi słowy. w domu. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się różnymi motywacjami. przyniosę jutro. Wstają rano. wsiadają do autobusów.

Austin był pierwszym filozofem języka. że. asertywy: b. uczucia wdzięczności lub pochwały ((2)d). ale tworzy nowy fakt poprzez wypowiedzenie słów podczas uroczystego wodowania. Rozważmy z kolei przykład (2)e: (2) e. ale także coś robimy. informując j o tym odbiorcę. Dyrektywne akty mowy są środkiem do wydawania poleceń ((3)b) lub wyrażania próśb ((2)b). Komisywne akty mowy to obietnice ((3)c). przekazywania opisów stanów rzeczy i zdobywania informacji za pomocą pytań. nadawca komunikatu językowego . albo deklaratywne akty mowy. Asertywne akty mowy. Deklaracje.1. takie jak (2)a i (3)a. W pozostałych aktach mowy (2)b-d nadawca nie jest już zainteresowany prawdziwością czy fałszem tego. ani nie jedynie. że to stwierdzenie jest prawdziwe. dyrektywy ((3)b). a następnie chwali partnera. takie jak na przykład wypowiedź (2)e. że to coś zostanie zrobione. proponując typologię opartą na pięciu kategoriach aktów mowy. który zdał sobie sprawę.perform „wykonywać. jak i fałszywe. w których szczególnie istotny jest stan wolicjonal-ny nadawcy. w jaki sposób można opisać różne rodzaje aktów mowy. kiedy coś mówimy. filozof John Searle. Chociaż spodziewamy się. ale 7. dokonywać"). kwestia prawdy i fałszu. dokonujemy aktu mowy. stwierdza to. że akty mowy można przypisać do pewnych . składamy podziękowanie itd. Są one elementem takich ceremonii jak zaślubiny ((3)e) czy też nadanie nazwy podczas wodowania statku ((2)e). Na przykład. w rzeczywistości może ono być zarówno prawdziwe. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 207 że każda wypowiedź to w pierwszym rzędzie określony akt mowy. Wypowiadając (2)d. że wypowiedzi to nie przede wszystkim. muszą być obecni inni ludzie i musi zostać zachowany pewien ceremoniał. komisywy: d. matka chrzestna rozbija o burtę statku butelkę szampana. o czym jest przekonany. i w których na partnera (2)b lub na samego mówiącego (2)c zostaje nałożone określone zobowiązanie. Ekspresywny akt mowy służy do wyrażania gratulacji ((3)d). Przykłady z ostatniej serii (3) odpowiadają mniej więcej przykładom z serii poprzedniej (2). Wyjdź stąd! Obiecuję. Moje gratulacje z okazji urodzin. ekspresywy ((3)d) oraz deklaracje ((3)e). który bez owej deklaracji nie może zachodzić. służą zadeklarowaniu czy też ukonstytuowaniu jakiegoś (nowego) faktu społecznego. ekspresywy: e. później jednak doszedł do przekonania. co mówi. Nadaję ci imię „Batory". 7. deklaracje: Jurek dużo pali. które nakładają na nadawcę komunikatu określone zobowiązania. Mamy tu do czynienia z dwo-1 ma aktami mowy. (3) a. że używając słów nie tylko coś mówimy. prosimy kogoś o coś. po wypowiedzeniu zwyczajowej formuły (2)e. służą do wyrażania stwierdzeń. Kategorie te to asertywy ((3)a).1. (2)c) oraz propozycje. Biorę sobie ciebie za męża i przysięgam. co widzi albo to.Wypowiadając zdanie (2)a. ponieważ robimy coś używając słów: wyrażamy przekonanie. Matka chrzestna statku nie wyraża w wypowiedzi (2)e obiektywnego stanu rzeczy. nadawca najpierw wyraża uczucie wdzięczności. że jutro przyjdę. Na początku Austin nazwał takie akty mowy jak (2)e performa-tywnymi aktami mowy (albo performatywami.2. obiecujemy coś komuś. a więc. komisywy ((3)c). Kognitywna klasyfikacja aktów mowy Niektóre z pięciu kategorii aktów mowy zaproponowanych powyżej (3)są do siebie bardziej zbliżone niż inne. Ponadto. Powstaje teraz pytanie. Nadawca mógł przecież po prostu zapomnieć włączyć komputer do sieci. musi to być sytuacja oficjalna. Wydaje się zatem. (2)b to prośba o zrobienie czegoś skierowana do odbiorcy. że zawsze. aby ten fakt mógł zaistnieć. od ang. Zadania tego podjął się uczeń Austina. dyrektywy: c. a (2)c -obietnica.

Zauważmy. dlaczego nadawca zadaje pytanie. że druga osoba nie odpowiada na zadane jej pytanie po prostu tak. przekazujemy pewien społecznie rozpoznawalny sygnał. Ponieważ Marek nie wypił tyle alkoholu co Piotr. kto ma właśnie urodziny. b. oczywiście. żeby dał mu kluczyki od samochodu. uzyskaniu informacji od odbiorcy lub też stwierdzeniu. Dworzec będzie po lewej stronie. Ekspresywy i deklaracje również mają podstawową wspólną cechę: w obu przypadkach wymagany jest pewien usankcjonowany tradycją rytuał społeczny.1. W wypowiedzi Marka ((5)a) można wyróżnić dwa akty obligatyw-ne: dyrektywę i komisywę. potem jeszcze raz w prawo. Jedne i drugie można przypisać do nadrzędnej kategorii informatywnych 208 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktów mowy. dlaczego zadaje pytanie ((4)a). co sądzą. bez obligowania odbiorcy do zrobienia czegokolwiek. Możemy. a robiąc to. czy odbiorca jest w stanie udzielić tej informacji ((4)b). na przykład. jak i spodziewany wynik interakcji są zupełnie inne. którą ta forma realizuje. albo na siebie samego (komisywy). ale też opierają się na wielu dodatkowych założeniach . że ten ktoś jest nam bliski i że nie zapomnieliśmy o uroczystym dla niego dniu. Podobnie dyrektywy i komisywy mogą utworzyć wspólną kategorię. aby Piotr mu coś powiedział. obiecuję. Celem . Wyobraźmy sobie następującą sytuację: Marek i Piotr wychodzą z przyjęcia. Niech pan skręci w lewo. że nadawca odpowiedzi ((4)c) posługuje się trybem rozkazu7. a następnie zamiast zapytać wprost Gdzie jest dworzec?. Eks-presywne i deklaratywne akty mowy można zatem włączyć do nad-1 rzędnej kategorii konstytutywnych aktów mowy. chce prowadzić. ale interpretuje je jako pytanie. Następnym razem moja kolej.na przykład na założeniu. Tak. z okazji urodzin komuś. Informacja może dotyczyć tego. Marek. że odbiorca może chcieć wiedzieć. (4) a. że nie ma prostej zależności między formą wypowiedzi językowej (w tym przypadku trybem rozkazującym) a intencją komunikacyjną. albo na odbiorcę (dyrektywy). może powiedzieć: (5) a. Marek: Daj mi kluczyki. stara się tę informację przekazać. Czy może mi pani powiedzieć. np. Zwróćmy też uwagę. sprawdza jednocześnie (Czy może mi pani powiedzieć). b. Dlatego też w powyższej krótkiej rozmowie nadawca najpierw wyjaśnia. a konkretnie. ponieważ w obu przypadkach nadawca nakłada jakieś zobowiązanie. Nie znam za dobrze tego miasta. Przykład ten ilustruje tezę. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 209 jącym . informację. które służy uzyskaniu informacji ((4)b). które służą przekazaniu odbiorcy informacji. i że on sam nie zna odpowiedzi. Wydaje się dość oczywiste. że mówiący nie ma pewnych informacji. Informatywne akty mowy obejmują wszystkie akty mowy.nadrzędnych kategorii na podstawie występowania określonych podobieństw. Możemy je nazwać obligatywnymi aktami mowy. w którym akty te mają zostać spełnione. które do nich należą.w celu przekazania informacji. Piotr (podając kluczyki): W porządku. złożyć gratulacje z jakiejś okazji. w którym chodzi o uzyskanie informacji i. o czym są przekonani lub też co czują. Przyjrzymy się teraz bliżej tym trzem głównym kategoriom oraz różnym typom aktów mowy. Informatywne akty mowy są nie tylko bardzo zróżnicowane. jeśli potrafi. W przypadku obligatywnych aktów mowy zarówno motywacja. Na przykład asertywne akty mowy mają wiele cech wspólnych z pytaniami zadanymi w celu uzyskania informacji (Czy Jurek dużo pali?).zwykle stosowanym w przypadku poleceń . co rozmówcy wiedzą. że prośba wyrażona w (5)a jest zupełnie inna niż pytanie. ale żeby coś zrobił. Ja poprowadzę. jak dostać się do dworca? c. Marek nie chce.

ile po prostu przekazując kluczyki. Warunki. Podobnie wygląda wypowiedź Piotra ((5)b). mają jedną cechę wspólną. Marek zobowiązuje się. w obu przypadkach wymagane są te same warunki skuteczności czy adekwatności aktu mowy. 1. Zaczniemy od konstytutywnych aktów mowy. gdy coś zostaje wypowiedziane przez właściwą osobę. Tak samo gratulujemy z okazji urodzin tylko właśnie wtedy. ł tylko panna młoda może dopełnić aktu zaślubin. aby zrobił to.. Zgłaszając tę propozycję. zwane warunkami fortunności. propozycje i obietnice. Jest tak zapewne w przypadku deklaracji (2)e: Nadaję ci imię „Batory" oraz (3)e: Biorę sobie ciebie za męża. Kategorie i podkategorie aktów mowy akty mowy konstytutywne informatywne obligatywne ekspresywne deklaratywne asertywne dziękowć chwalić przepraszać pozdrawiać nazywać poślubić skazywać ogłaszać twierdzić wyrażać opisywać zakladać pytania o informacje pytać dyrektywne komisywne prosić obiecywać kazać proponować proponować radzić 7. że można na ciebie liczyć) czy gratulacje ((3)d: Moje gratulacje z okazji urodzin). a potem obiecuje. gdy ten ktoś coś dla nas zrobił lub też obiecuje.. o co go prosi. Na rys.2. Dziękujemy komuś i chwalimy kogoś jedynie wtedy. muszą być spełnione także w odniesieniu do ekspresyw-nych aktów mowy. chociaż ekspresywne akty mowy ((2)d. Jedynie matka chrzestna może nadać nazwę wodowanemu statkowi. które 210 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA muszą zostać spełnione dla takich konstytutywnych aktów mowy jak deklaracje. Najpierw przychyla się on do prośby. że zrobi. nie tyle używając słów. że to właśnie on poprowadzi. Dzieje się tak jedynie wtedy. takie jak prośby. że. Wiedziałem. jakimi są podziękowania ((2)d: Dzięki. jaki wpływ na akty mowy mają warunki fortunności tych aktów oraz zasady kooperacji i grzeczności. Nadawca zobowiązuje odbiorcę lub siebie samego do pewnych działań w przyszłości. które są używane w konkretnych wypowiedziach. że Piotr przekaże mu kluczyki. W następnych podrozdziałach poświęcimy więcej uwagi tym podstawowym kategoriom. (3)d) i deklaratywne akty mowy ((2)e). wszystkie obli-gatywne akty mowy. w określony sposób i w odpowiednim momencie. A zatem. że usiądzie za kierownicą. ale też chce on podać powód swojej prośby i dlatego proponuje. a także pokażemy.jego wypowiedzi jest po pierwsze zobligowanie Piotra. i przysięgam. Rys. przez co zobowiązuje się do określonych działań w przyszłości. a także typowe czasowniki. że poprowadzi następnym razem. Konstytutywne akty mowy to akty. pod warunkiem. które tworzą rzeczywistość społeczną. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności . l zestawiono podstawowe trzy kategorie aktów mowy-oraz ich podkategorie. (3)e) wyrażają różne intencje komunikacyjne. Jak widać. kiedy ktoś ma urodziny.

gratulacje. która wyrażana 212 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA jest w zachowaniach zarówno werbalnych. Dla przykładu. a mianowicie: 1) akt musi być dokonany we właściwych okolicznościach i 2) wystarczy jedynie wypowiedzieć odpowiednią formułę bez robienia czegokolwiek. na przykład. 7. Każdą kulturę charakteryzuje wielka różnorodność zachowań rytualnych. Wartości te dają się szczególnie odczuć. obligatywnych i konstytutywnych . aby sędzia użył zwyczajowej krótkiej formuły w odpowiednim momencie rozprawy sądowej.informa-tywnych. pa. Samo wypowiedzenie zwyczajowej formuły we właściwych okolicznościach może zmienić sytuację. dzięki. muszą zostać spełnione pewne warunki fortunności aktu mowy. do zobaczenia. Wiele z nich odnosi się do emocjonalnej strony ludzkiego życia. aby w tym dniu przytrafiały się tylko dobre rzeczy. życzenie. a skończywszy na formach oficjalnych i zinstytucjonalizowanych. Używane jeszcze pożegnalne pozdrowienie Z Bogiem. jak wiele można zdziałać przez konstytutywny akt mowy ((6)b) jest znana z anglosaskiej praktyki sądowniczej poniższa wymiana zdań: (6) a. że niekoniecznie jest rozpoznawalny. a samo wyrażenie jest po prostu zrytualizowa-nym pożegnaniem. niech Bóg nad tobą czuwa. Adwokat: b. począwszy od bardzo potocznych i swobodnych. to skrócona formuła wyrażająca życzenie Niech cię Bóg prowadzi. Ich pierwotną funkcją było przecież życzenie dobrego dnia. Niemniej jednak. Ten sam rytuał obejmuje wiele zachowań językowych. społecznie uznawanych wartości. Nie wystarczy po prostu powiedzieć Niniejszym zwracam ci 1000 złotych. pocieszenia. że są to często formy skrócone: dzięki (zamiast „dziękuję"). kiedy. nie szkodzi itd. niczego przy tym nie mówiąc.2. pożegnania.2. podziękowania. Wystarczy. Cechą charakterystyczną takich zrytualizowanych aktów mowy jest to. W tym przypadku sędzia. na razie. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy Spośród trzech nadrzędnych kategorii aktów mowy . taką jak na przykład oddawanie długu. Odnosi się to zarówno do eks-presywnych. dobranoc (zamiast „dobrej nocy"). Dobrym przykładem pokazującym. jak i niewerbalnych. aby sprzeciw został rzeczywiście oddalony. Porównajmy konstytutywne akty mowy z inną formą działania. Skrócona forma strony biernej w wypowiadanej frazie Sprzeciw oddalony jest usankcjonowanym tradycją odpowiednikiem zdania w stronie czynnej Oddalam sprzeciw. jest ono nośnikiem istotnych. transakcją finansową. jak i deklaratywnych aktów mowy. powiedzmy. takie jak Dzień dobry.ta ostatnia ma prawdopodobnie najwięcej podkategorii. ludzie postanawiają nie pozdrawiać się nawzajem. przez wypowiedzenie zwyczajowych słów. zdrowie. dź'ń dobry . takich jak cześć. nieźle. gratuluję. Nawet najbardziej powszechne pozdrowienia. śpij dobrze. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności Kiedy ktoś wyraża swoje uznanie mówiąc Moje gratulacje albo gdy dokonuje deklaratywnego aktu mówiąc Ogłaszam was mężem i żoną. wystarczy właściwie tylko przekazać pieniądze. Wysoki Sądzie! Sprzeciw oddalony. przepraszam.1. to mamy do czynienia z sytuacją odwrotną. przeprosiny itd. trzeba także rzeczywiście przekazać pieniądze. Większość ekspresywnych aktów można realizować za pomocą krótkich. w naszej kulturze ludzie często podają sobie ręce w geście powitania. Sędzia: Sprzeciw. komplementy. Co więcej.211 7. Do potocznych wypowiedzi należy duża ilość zwyczajowych aktów mowy obejmujących codzienne pozdrowienia. który został zgłoszony. Ten pierwotny sens został tak mocno zakorzeniony w wyrażeniu językowym. zwięzłych wyrażeń językowych. należą do kategorii ekspresywnych aktów mowy. konstytuuje określony fakt mający moc prawną. Natomiast jeśli chodzi o konstytutywne akty mowy. hej.

a nie nazywaniu aktu przeprosin. oraz poglądów kolidujących z moralnością i dobrem społecznym. Są pewne ograniczenia. cześć czypa..2. że występują one także w połączeniu z wykrzyknikami: a. Używając obu wyrażeń dajemy do zrozumienia. Sam akt nie zostaje nazwany eocplicite przez użycie wyrażenia jest mi przykro. cześć. jest nam bardzo przykro i przepraszamy w imieniu autora tekstu. że istnieją zarówno akty mowy dokonywane wprost i akty mowy dokonywane nie wprost. że ubolewamy z jakiegoś powodu. czyli taki. Wyra-żeniaprzepraszamy i jest nam bardzo przykro są dobrą ilustracją faktu. możemy sobie łatwo pozwolić na pewną kreatywność. Co tam. przepraszam. oj. żyjemy jakoś?. że niektórzy ludzie mogli się poczuć urażeni. który nazywa akt mowy i jednocześnie go wyraża. Inaczej jest w przypadku użycia czasownika przepraszać. Ostatnie zdanie wypowiedzi redaktora pozwala nam zwrócić uwagę na jeszcze jedno rozróżnienie dotyczące aktów mowy. ale nie. przynosi jednak pewne ważne informacje i ważne opinie. które zabraniałyby publikacji tego typu. co pokazuje lista czasowników w tabeli 1. Mówiąc przepraszam. że autorem kierowały jeszcze inne motywy. a użycie czasownika w pierwszej osobie liczby mnogiej zmienia to przekonanie w pewność. Fragment ten. że jest nam przykro w czyimś imieniu. które są wypowiadane tylko przez .czy też po prostu dobry (zamiast „dzień dobry"). pewny swoich racji.. Publikacja naszego kolegi nie musi się podobać. oczywiście. jeżeli jednak ktoś poczuł się urażony. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: pewien dziennikarz wyraził się w dość ostrych słowach na temat działań podjętych przez pewną grupę społeczną. niemniej jednak wyrażenie jest mi przykro jest aktem mowy dokonanym nie wprost (wypowiadając te słowa wyrażamy ubolewanie i jednocześnie przepraszamy). Redaktor X nie miał zamiaru nikogo obrazić. we wszystkich trzech nadrzędnych kategoriach aktów mowy. Czasowniki performatywne występują. Najpierw informuje on czytelników o podstawowym założeniu dotyczącym przeprosin: nie można obrazić nikogo. jak leci? Używając języka potocznego w typowych sytuacjach dnia codziennego. Jeśli zatem chcemy przeprosić w czyimś imieniu. jednocześnie z nazwaniem aktu mowy podejmuję działanie. że ich nadawca został do wyrażenia przeprosin upoważniony. pa. To rozróżnienie pozwala wyjaśnić. powtórzenia. oraz to. na przykład zamiast standardowych pozdrowień na powitanie możemy usłyszeć No. Dlatego też czasownik przepraszać określany jest jako czasów214 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA nik performatywny. jeżeli nie ma się takiego zamiaru. Co tam u was? Przykłady bardziej oficjalnych ekspresywnych aktów mowy są również powszechnie znane. Jeżeli jednak przyjrzymy mu się bliżej. i ich właśnie przeprasza „w imieniu" dziennikarza. Dziennikarz. po czym rozpętała 7. stąd też stosunkowo częste pojawianie się nowych form. jako że intencją komunikacyjną autora są przeprosiny. dlaczego możemy powiedzieć. Na biegunie przeciwnym do bieguna grupującego wyrażenia potoczne znajdziemy deklaratywy . że jest nam przykro. ale tylko dla mediów elektronicznych.wysoce sformalizowane wyrażenia. hej. jak na przykład cześć. jako całość. nie reaguje. Redaktor naczelny przyznaje. jak tam?. pozostaje nam czasownik przepraszać. Wyrażenie jest mi przykro może służyć jedynie wyrażaniu. którego istota sprowadza się do przepraszania. to dojdziemy do wniosku. jest ekspresywnym aktem mowy. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 213 się burza. Ustawa o radiofonii i telewizji zabrania propagowania działań sprzecznych z prawem. natomiast redaktor naczelny zabiera głos w jego imieniu: (7) W Polsce nie ma żadnych przepisów. Publiczne przeprosiny wypowiedziane w czyimś imieniu każą nam się domyślać..

H' Warunki fortunności są jednak szczególnie wyraźnie określone iprzy deklaratywnych aktach mowy. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 215 (9) Niniejszym ogłaszam stan wojenny na terenie całego kraju. prowadzenie rozpraw sądowych. W wypowiedzi (9) czasownik performatywny ogłaszać został użyty do realizacji intencji komunikacyjnej polegającej na „ustanowieniu nowej jakościowo rzeczywistości". która dokonuje określonego aktu. Warunki fortunności Warunki fortunności określają wymagania w odniesieniu do okoliczności. takie jak na przykład niniejszym. ? b. W przypadku dyrektywnych aktów mowy .2. ogłaszanie wojny i wiele innych. Natomiast w wypowiedzi (10) ten sam czasownik jest użyty w innym kontekście i służy jedynie do „opisu" określonej sytuacji.. W większości kultur pracownicy i dzieci nie mają prawa wydawać poleceń * pracodawcom czy rodzicom. a po wtóre. aby wasze dziecko. zwykle jest to zaimek osobowy lub forma czasownika w pierwszej osobie liczby pojedynczej. że określone akty mowy nie stanowią izolowanych działań. udzielanie nominacji. czyli jest aktem informatywnym dokonanym w stosunkowo oficjalnym kontekście. W przypadku informatywnego aktu mowy nadawca . Deklaratywne akty mowy z reguły charakteryzuje mocno „skostniały" styl. w których nadawca komunikatu językowego może użyć pewnych wyrażeń tak.. Te wysoce sformalizowane wyrażenia często także zawierają czasownik performatywny. tak jak w przypadku wyrażenia Sprzeciw oddalony. której ze względu na swoją pozycję czy funkcję społeczną przysługuje takie prawo. na które oni odpowiadają twierdząco.2. Przykład ten nie jest aktem wyrażającym zaistnienie „stanu zaręczyn". Ponadto. . udzielanie chrztu czy ślubu. ksiądz najpierw zadaje szereg pytań skierowanych do rodziców i rodziców chrzestnych ((8)a).na przykład lekarz . stanowić itp. na przykład ogłaszać. 7. musi być upoważniony do przekazania tych informacji osobie. a służy jedynie jako ilustracja faktu. Pytanie z przykładu (8)a poka216 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA . aby akt mowy był rzeczywistym działaniem językowym.określonych ludzi w ramach społecznie usankcjonowanych instytucji. mogą być użyte na wiele sposobów. jak ilustrują kolejne przykłady ((8)i (9)).nadawca musi być osobą. ustanawiać. Rodzice i rodzice chrzestni. W ceremonii chrztu. Spójrzmy na kolejny przykład: (10) W zeszłym miesiącu ogłosili zaręczyny. Typowe konteksty dla takich aktów mowy to na przykład sędziowanie w rozgrywkach sportowych. ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Przykład (8) pokazuje.musi przede wszystkim sam posiadać pewne wiadomości na temat pacjenta. Zawierają one odniesienia do osoby. Piotrze Andrzeju. zapisywanie spadku. 7. Amen.2. która o to prosi. a są z reguły elementem szerszych zrytualizowanych zachowań. że wyrażenia te mogą zawierać przysłówki i wyrażenia przysłówkowe. czy chcecie. a dopiero potem przystępuje do oficjalnego chrztu: (8) a. Warunki fortunności można sformułować w odniesieniu do wszystkich typów aktów mowy. że czasowniki performatywne. jako że w konstytutywnych aktach mowy wypowiadanie określonej formuły jest jednocześnie kreowaniem rzeczywistości. takie jak ogłaszać. Przykład (9) pokazuje.na przykład przy wydawaniu poleceń . które określają czas i miejsce performatywnego aktu mowy. czasowniki użyte w takich wyrażeniach muszą mieć formę czasu teraźniejszego. składanie zeznań. albo są to wyrażenia użyte w stronie biernej.

1. a także sposobami współdziałania pomiędzy nadawcą i odbiorcą. Piotr: Chyba do parku. Warunki fortunności obowiązują w odniesieniu do wszystkich trzech nadrzędnych kategorii aktów mawy. kochaj nie. Obowiązują one także w odniesieniu do codziennych zwyczajowych zachowań wyrażanych przez ekspresywne akty mowy. mąż wcale nie pogratulował swojej wybrance z okazji urodzin.3. kiedy są moje urodziny! | Pomimo dobrych intencji komunikacyjnych. Gratulacje były „nieudane".księdza. Właś. aby zrytualizowane akty społeczne . że nastąpiły pewne l uchybienia proceduralne w rozprawie sądowej.na przykład |j udzielanie chrztu . takie postępowanie można określić jako „nieudaną" próbę gratulacji. Trzeba jednak podkreślić. która jest do tego upoważniona . Jeżeli jeden z tych warunków nie zostanie | spełniony. 7. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne Z pewnością nikt z nas nie zwróciłby się z poniższym pytaniem (12)a do zupełnie obcej osoby. 7. dokąd dzisiaj zabierasz dzieci? b. że wiemy <o sobie nawzajem dość dużo: (12) a. które są . Informatywne akty mowy a zasada kooperacji Wymiana informacji obejmuje zarówno przekazywanie. jeżeli spełnione są wszystkie warunki. ponieważ nie zostały zachowane wszystkie warunki niezbędne.3. cały akt można zakwestionować i w konsekwencji uznać. jak zobaczymy w dalszych rozdziałach. jak i uzyskiwanie informacji.żuje. co partner już wie. że po to. a nie tylko aktów konstytutywnych. Zawsze stię tam dobrze bawią. Mówiąc inaczej. jeżeli dokonują się we właściwym czasie i miejscu oraz jeżeli nadawcą komunikatu jest właściwa osoba. że warunki skuteczności aktów mowy nie są jedynie warunkami. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 217 wy nie dokonuje się. jak i „działanie" może odnieść określony skutek. wyrok sądu niższej I instancji nie ma mocy prawnej. b. l kierownika urzędu stanu cywilnego. że nie został przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi zasadami. by nadawca i odbiorca przekazu mogli korzystać z racjonalnych przesłanek pozwalających im domyślać się. Żona: Ty chyba nigdy nie zapamiętasz. Zarówno „mówienie". a mamy do czynienia jedynie z wypowiadaniem rytualnych zwrotów i wyrażeń. jeżeli nie zostanie on udzielony przez osobę. W przeciwnym razie nie ma „działania". Ponadto. ważne jest. (11) a. w odniesieniu do aktów mformatywnych i obligatywnych obowiązują jeszcze inne warunki. muszą zostać spełnione | różnego rodzaju warunki. że akty takie mają sens. kapitana statku czy samolotu fj lub ambasadora . a zatem że z prawnego punktu widzenia w ogóle nie zaistniał. Mąż do żony: Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. Jeżeli zatem chcemy pogratulować komuś z okazji urodzin. dzięki którym możliwe jest racjonalne komunikowanie się. Zdrowy rozsądek podpowiada nam. Podobnie jest w przypadku zawierania ślubu.J nie tak się dzieje w przypadku niektórych apelacji do sądu wyższej instancji.„nie na miejscu". a więc co nadawca może zakładać. aby taki akt miał miejsce. aby deklaracje były wiążące. które muszą być spełnione.były aktami fortunnymi. akt mo7.3. Aby komunikacja była maksymalnie efektywna. a co odbiorca musi sam wywnioskować. Maria: Cześć. a zatem wcale nie były gratulacjami. ślubu czy awansu. Sformułowanie takiego pytania jest możliwe tylko przy założeniu. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku wszelkich aktów konstytutywnych. gratulując bez okazji albo w nieodpowiednim czasie. Jeżeli sąd wyższej instancji uzna. a rozprawa musi zostać przeprowadzona ponownie. . nie zrobimy tego zwracając się do niewłaściwej osoby.ślub taki nie ma mocy prawnej. W kolejnych podrozdziałach zajmiemy się bliżej pre-supozycjami i implikaturami.

do którego Piotr zwyczajowo zabiera dzieci itd. Ludzie. których źródłem jest wspólna wiedza kulturowa. ale wobec braku wymaganej wiedzy może nie pomyśleć. 7. że w pobliżu jest park. oznacza to. zwanymi również maksymami. W każdej zwykłej wymianie komunikacyjnej mamy do czynienia z założeniami. że w ogóle ktoś jest w stanie tę wypowiedź właściwie zinterpretować. która jest stosunkowo jasna dla polskiego odbiorcy: (13) Magdalenka postawiła pod znakiem zapytania czystość intencji obozu solidarnościowego. może zdumiewać fakt. Wypowiedź ta może być zinterpretowana tylko przy przyjęciu określonych presupozycji kulturowych obejmujących wiedzę na temat historii Polski ostatnich lat. komunikacja międzyludzka oparta jest na następującej nadrzędnej zasadzie kooperacji: . że tak wiele przyjmuje się za wiedzę oczywistą oraz że tak wielu rzeczy nie należy brać dosłownie. Oboje uznaj ą za oczywiste wiele innych 218 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA faktów. że partnerzy uczestniczący w tej krótkiej rozmowie znają się oraz że już wcześniej spotykali się i rozmawiali ze sobą. podzielają także pewne presupozycje kulturowe. w której zinterpretuje ona tę wypowiedź jako opis działań pewnej małej Magdaleny. iż Piotr regularnie wychodzi z dziećmi. możliwa jest sytuacja. którą można uznać za oczywistą. że istnieje jakieś inne rozwiązanie. jak choćby to. tradycji narodowej itp. Jeżeli wyobrazimy sobie osobę. i że jest to odpowiednie miejsce na spacer z dziećmi. Ten rodzaj wiedzy dotyczącej rzeczywistości. że jakaś niepoważna „Magdalenka" została zestawiona z oficjalnym zwrotem „postawić pod znakiem zapytania". o który konkretnie park chodzi (ten.Musimy założyć. ale zupełnie nie orientuje się w najnowszej historii kraju. Według brytyjskiego filozofa języka. Przykład ten pokazuje. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 219 7. która stosunkowo dobrze zna język polski. Piotr nie zdecydował jeszcze. wydarzeń historycznych. A jednak udaje nam się to. że nawet w tak krótkiej wypowiedzi jak wypowiedź (13) zawarte jest tak wiele informacji. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne Biorąc pod uwagę. Weźmy pod uwagę następujący fragment wypowiedzi polityka. Paula Grice'a. którzy nie znają się osobiście.3. kiedy słyszymy wiele innych wypowiedzi. i to nie tylko w tym przypadku. ten. ale także wtedy. które mogą być uznane za oczywiste ze względu na sytuację komunikacyjną. W tym przypadku musimy założyć. Z pewnością zdziwi ją. Takie oczywiste założenia przyjmowane w interakcji nazywamy pre-supozycjami konwersacyjnymi. Dzieje się tak dlatego. ale zastanawia się nad pójściem do parku. nazywamy wiedzą kontekstową. który jest niedaleko. Ponieważ ten rodzaj wiedzy wynika z określonych wyborów gramatycznych. o której świadczą określone wybory gramatyczne. że w komunikacji z członkami tej samej społeczności kulturowej czy narodowej posługujemy się wieloma presupozycjami.3. instytucji i zwyczajów politycznych. jest to wiedza dotycząca określonych miejsc. założenia przyjmowane na tej podstawie nazywamy presupozycjami konwencjonalnymi. że Maria wie. które rozmówcy przyjmują za znane drugiej strome lub też takie. Porównajmy do jakiegoś parku). ale którzy należą do tej samej grupy narodowościowej czy kulturowej. Ten rodzaj wiedzy to wiedza o świecie.2. Jeżeli Piotr mówi do parku. dokąd iść tego dnia. że przy interpretacji wypowiedzi posługujemy się pewnymi „niepisanymi" regułami czy zasadami. że zarówno Piotr jak i Maria wiedzą lub mogą się domyślić. Można je uznać za podzbiór presupozycji konwencjonalnych.

(14) Wnoś swój wkład w interakcję komunikacyjną tak, jak tego w danym jej stadium wymaga przyjęty cel czy kierunek wymiany [komunikacyjnej] Użycie trybu rozkazującego do sformułowania zasady kooperacji (14) nie oznacza, że rozmówcy muszą się do niej bezwzględnie stosować, ale że jest to pewna zinternalizowana zasada, która umożliwia współdziałanie podczas komunikacji. Ta nadrzędna zasada daje się rozbić na bardziej szczegółowe reguły zwane maksymami konwersa-cyjnymi, które według Grice'a rządzą racjonalnym zachowaniem w ogóle. a. MAKSYMA JAKOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był prawdziwy 1. Nie mów czegoś, co uważasz za nieprawdę 2. Nie mów czegoś, czego nie możesz poprzeć dowodami b. MAKSYMA ILOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile tego wymaga cel wymiany werbalnej, oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż to jest konieczne c. MAKSYMARELEWANCJI: Bądź relewantny (mów na temat) d. MAKSYMA SPOSOBU: (i) Wyrażaj się jasno (ii) Unikaj niejasnych sformułowań 220 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (iii) Unikaj niejednoznaczności (iv) Bądź zwięzły (v) Mów w sposób uporządkowany Spróbujmy teraz przyjrzeć się tym maksymom z bliska, zaczynając od maksymy jakości. Nakłada ona na nas obowiązek podawania prawdziwych informacji — takich, które możemy poprzeć dowodami. Załóżmy, że pytamy kogoś o wynik wczorajszego meczu piłkarskiego, mówiąc na przykład Wiesz może, kto wczoraj wygrał?, a nasz partner nie zna rezultatu i podaje jedną z poniższych odpowiedzi: (15) a. Nie. b. Założę się, że „Wisła", c. „Wisła". Udzielając pierwszej odpowiedzi, partner jest „prawdomówny", ponieważ mówi, że nie posiada wymaganych informacji. Udzielając drugiej, nadal jest „prawdomówny", jako że użycie czasownika zakładać się wskazuje pośrednio, że nie zna odpowiedzi, ale że ma swoje powody, aby sądzić, że wygrała „Wisła". Tylko w przypadku trzeciej odpowiedzi nasz partner nie jest „prawdomówny", ponieważ przedstawia rzeczywistość tak, jakby był w posiadaniu wymaganych informacji. Zwróćmy uwagę, że niekoniecznie oznacza to, iż kłamie; może jedynie podawać jako prawdziwe coś, na co nie ma dowodów. Kolejna maksyma konwersacyjna to maksyma ilości. Zobowiązu-ie ona do przekazywania wszystkich niezbędnych informacji, któ-'-1'* możemy, tak aby zaspokoić „potrzeby informacyjne" ~~4° 3a dużo, nie za mało, lecz w sam raz. Za-samochodzie kończy się benzyiacja benzynowa jest czynna. Pyta K? Pasażer może udzielić jednej "S? ® •T CC N zesta^ .o? .S ale wob?? § jakieś inrit? G-z członkami^ gujemy się wit wiedza kulturow? vc? ^ 3 w niedzielę jest zamknięta. Następna knięta w niedzielę, ale jak masz kartę, 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 221

Jeżeli pasażer wie, że stacja za rogiem jest nieczynna w niedzielę i udziela odpowiedzi (16)a, przekazuje zbyt mało informacji i tym samym nie przestrzega maksymy ilości. Tylko pozostałe odpowiedzi, (16)b i (16)c, są odpowiedziami w duchu kooperacji. Trzecia maksyma to maksyma relewancji, którą sam Grice nazywa „maksymą stosunku". Zastosowanie tej maksymy można najlepiej pokazać na przykładzie krótkiej interakcji, która wydaje się odbiegać od typowej wymiany komunikacyjnej. Jednak w odpowiedzi na pytania dosyć często nie odpowiadamy wprost - albo dlatego, że nie znamy odpowiedzi, albo dlatego, że wiemy, iż osoba zadająca pytanie może łatwo zinterpretować naszą odpowiedź. Na pierwszy rzut oka odpowiedź (17)b udzielona na zadane pytanie nie wydaje się re-lewantna: (17) a. Syn: W którym roku został założony Uniwersytet Jagielloński? b. Ojciec: Encyklopedia jest na półce. Rzeczywiście może się wydawać, że nie ma oczywistego związku między pytaniem syna a odpowiedzią ojca. Jeżeli jednak przeanalizujemy tę odpowiedź, to zgodzimy się z Grice'em, że rozmówcy zawsze starają się postępować według zasady kooperacji, nawet jeśli nie wydaje się, że tak jest. Przy założeniu kooperacji ze strony ojca i uznaniu tym samym, że jego odpowiedź jest relewantna, można wywnioskować na podstawie maksymy relewancji, że encyklopedia jest właściwym źródłem, po które powinien sięgnąć syn. Funkcjonowanie ostatniej maksymy - maksymy sposobu - również najlepiej można zilustrować przykładem, który pozornie może sugerować postępowanie niezgodne z tą maksymą. Przykład pochodzi z książki Lewisa Carolla O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra w tłumaczeniu Macieja Słomczyńskiego. Wydaje się, że pierwszą wypowiedź w poniższej rozmowie należałoby uznać za przykład braku kooperacji, jako że nie jest przestrzegane żadne z zaleceń maksymy sposobu. Na pierwszy rzut oka wypowiedź (18)a nie jest w pełni jasna (i), nie jest jednoznaczna (ii), nie jest zwięzła (iii) ani też nie jest uporządkowana (iv). (18) a. -A, jak wiesz, tylko jednego dnia można otrzymać prezent urodzinowy. Oto i koniec twojej chwały! (powiedział Humpty "f Dumpty) 222 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA b. - Me rozumiem, co masz na myśli, mówiąc „chwały'"? - powiedziała Alicja. c. Humpty Dumpty uśmiechnął się pogardliwie. - Oczywiście, że nie rozumiesz... i nie zrozumiesz, póki ci nie powiem. d. Mówiąc to, chciałem powiedzieć: „Oto nokautujący argument w rozmowie z tobą". e. - Ale „chwała" nie ma nic wspólnego z „nokautującym argumentem" i oznacza co innego - zaprotestowała Alicja. f. - Gdy ja używam jakiegoś słowa - powiedział Humpty Dumpty z przekąsem - oznacza ono dokładnie to, co mu każę oznaczać... ni mniej, ni więcej. Ta rozmowa może rzeczywiście sugerować brak kooperacji, ponieważ wypowiedź jednego z partnerów nie jest zrozumiała dla drugiego. Takie wrażenie odnosimy jednak wtedy, gdy podobnie jak Alicja - przyjmiemy założenie, że język powinien być dosłowny, że użycie jakichkolwiek metafor nie należy do repertuaru zwykłych strategii kooperacyjnych. Humpty Dumpty w rozmowie z Alicją sugeruje, że dobra argumentacja może być źródłem chwały. Punktem odniesienia jest w tym przypadku metafora pojęciowa SPÓR TO WOJNA, a zatem dobry argument jest jak nokautujący cios zadany przeciwnikowi podczas dyskusji i, podobnie jak zwycięstwo w starciu czy wojnie, dobra argumentacja może okryć zwycięzcę w debacie chwałą. W wypowiedzi (18)e Alicja krytykuje metaforyczne użycie języka. „Chwała" rzeczywiście nie oznacza „nokautującego argumentu", tak jak uważa Alicja, ale „nokautujący

argument" może być powodem do chwały. W rzeczywistości mamy tutaj do czynienia z dwiema metaforami pojęciowymi: SPÓR TO WOJNA oraz ZWYCIĘSTWO W WOJNIE / SPORZE TO CHWAŁA. Kiedy używamy takich amalgamatów metafor, wcale nie zaciemniamy sensu tego, co chcemy przekazać, ale przekazujemy sens jakościowo różny i niemożliwy do wyrażenia za pośrednictwem jedynie języka dosłownego. Gdybyśmy rozumieli sens maksymy sposobu Grice'a w zawężonym zakresie, jej praktyczne implikacje na niewiele by się zdały. Jeżeli jednak założymy, że zarówno metafora, jak i metonimia są naturalnymi elementami codziennego języka oraz że są one często niezbędne do wyrażenia zamierzonego sensu, musimy uznać, że wiele 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 223 wypowiedzi, które na pierwszy rzut oka wydają się niejasne i niezrozumiałe, wcale takimi nie są. Musimy zatem dojść do przekonania, że praktyczne rozumienie maksymy sposobu musi być rozszerzone tak, aby obejmowało znaczenia przenośne. Trzeba także pamiętać, że praktyczne implikacje wynikające ze stosowania maksymy sposobu są uwarunkowane kulturowo, a zatem każda kultura ma swoje odmienne normy i sposoby interpretacji wypowiedzi, wynikające z przestrzegania maksymy sposobu. Dla przykładu (jak widzieliśmy w rozdziale 6.4) w różnych kulturach obowiązują różne kulturowo uwarunkowane stereotypowe scenariusze (skrypty) służące do wyrażenia zasadniczo takich samych sytuacji. Podsumowując, należałoby powiedzieć, że chociaż zasada kooperacji i reguły konwersacji mogą mieć różne uwarunkowane kulturowo praktyczne implikacje, to jednak wydaje się możliwe, że zasada kooperacji jest regułą uniwersalną i że maksymy konwersacyjne stanowią podstawowe uniwersalia pragmatyczne lub interpersonalne. 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne Pierwsza maksyma konwersacyjna, maksyma jakości, mówi, że współpracujący ze sobą rozmówcy powinni mówić prawdę. Bez tego założenia rozmowa nie byłaby możliwa. Gdyby rozmówcy zaczęli wypowiadać na przemian twierdzenia prawdziwe i fałszywe, nie wskazując przy tym, które twierdzenia są prawdziwe, a których nie należy brać zbyt dosłownie, komunikacja prawdopodobnie nie byłaby możliwa. Ale czy rzeczywiście wymagane jest, aby rozmówcy mówili całą prawdę? Czy powinni w swych wypowiedziach zawierać tyle prawdziwych informacji, ile potrafią dostarczyć, tak jak to wynika z maksymy ilości (staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile jest to wymagane oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż jest to konieczne). Chyba jednak nie. Nasuwa się pytanie, dlaczego tak jest. Gdyby rozmówcy zbyt wyraźnie określali swoje intencje komunikacyjne, z pewnością ułatwiałoby to odbiorcom rozumienie tych intencji, ale z drugiej strony nadmiar informacji mógłby wyzwolić u nich poczucie niedowartościowania i dyskomfortu psychicznego. 224 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA Z tego względu w interakcji komunikacyjnej nie należy nikogo zanudzać nadmiarem informacji, a odbiorcy muszą się starać wywnioskować, do jakiego stopnia informacja jest pośrednio zawarta w przekazie. Typowym przykładem ukrywania intencji komunikacyjnych są różne codzienne narzekania, które znamy z życia rodzinnego: (19) Żona do męża: Zostawiłeś otwartą lodówkę. Posługując się maksymami relewancji, ilości i sposobu, odbiorca* „odczyta" w takiej wypowiedzi znacznie więcej niż to, co zostało powiedziane explicite. Wypowiedź zostanie odebrana raczej jako prośba, aby coś zostało w danej sytuacji zrobione, a niejako opis tej sytuacji. Opis wyraża odstępstwo od pewnej typowej ogólnej sytuacji, w której lodówki

zostawia się zamknięte, a przez to nawołuje do podjęcia działania zmierzającego do przywrócenia stanu normalnego. Czasami kolejne wypowiedzi wydają się nie mieć żadnego związku z poprzednimi. Ale nawet wtedy - jak twierdzi Grice - takie pozorne pogwałcenie reguł konwersacyjnych należy tłumaczyć jako działanie kooperacyjne. Spójrzmy na kolejny przykład. (20) a. Ania: Jak ci się podoba moja nowa fryzura? b. Jacek: Chodźmy już! Radykalna zmiana tematu ze strony Jacka to oczywiste pogwałcenie reguły, że rozmówcy powinni mówić „tylko prawdę i nic więcej". Gdyby Jacek miał udzielić odpowiedzi zgodnie z zasadą kooperacji, powiedziałby Fantastyczna! Naprawdę mi się podoba albo Okropna. Jak mogłaś coś takiego ze sobą zrobić. Takie rażące naruszenie reguł nie jest jednak przypadkiem nieporozumienia, ale ma swój głęboki sens. Jacek wyraźnie unika udzielenia relewantnej odpowiedzi, z czego Ania może wywnioskować, że taka odpowiedź mogłaby być dla niej zbyt bolesna. Wnioski, które można formułować na podstawie maksym konwersacyjnych, nazywane są implikaturami. Jest kilka rodzajów im-plikatur, ale dwa z nich są szczególnie ważne: implikatury konwer-sacyjne i implikatury konwencjonalne. Implikatura konwersacyjna to informacja, którą można wywnioskować z wypowiedzi, ale która nie jest dosłownie zawarta w akcie mowy. Implikatury w przykła7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 225 dach (17), (19)i (20)są związane z konkretnymi wypowiedziami, a przez to są uzależnione od kontekstu. Należy nadmienić, że implikatury nie muszą być prawdziwe, albo, mówiąc inaczej, mogą zostać unieważnione. Encyklopedia z przykładu (17) może nie zawierać wymaganych informacji, chociażby dlatego, że ktoś wcześniej mógł zniszczyć właściwą stronę albo że jeden z tomów został komuś pożyczony i teraz go nie ma na półce. Implikatura konwencjonalna to implikatura, której źródłem są formy językowe wypowiedzi. Z tego względu implikatura konwencjonalna nie może zostać unieważniona. Jednym z przykładów implikatury konwencjonalnej, który podaje Grice, jest kontrastywne znaczenie spójników przeciwstawnych, takich jak angielskie but lub polskie lecz, ale, a. Zależność od kontekstu jest w tym przypadku wyraźnie widoczna w następujących przykładach: (21) Flaga jest czerwona, ale nie całkiem czerwona. (22) ? On jest politykiem, ale jest uczciwy; i nie uważam, że istnieje sprzeczność między byciem politykiem a byciem uczciwym. W przykładzie (21) ale pojawia się po to, aby unieważnić implika-turę wynikającą z pierwszego zdania, mianowicie, że flaga jest w całości czerwona. To samo można powiedzieć o zdaniu poprzedzającym średnik w przykładzie (22). Jest ono źródłem implikatury konwencjonalnej o istnieniu sprzeczności między uczciwością i karierą polityczną. Zatem zdanie po średniku stoi w sprzeczności ze zdaniem wcześniejszym i całość wydaje się trudna do przyjęcia (stąd znak zapytania). Spójrzmy teraz na jeszcze jeden przykład, w którym źródłem implikatury jest spójnik przeciwstawny a. Wyobraźmy sobie dwóch znajomych, Andrzeja i Grzegorza, grających w tenisa. Po jakimś czasie Andrzej mówi: (23) Słuchaj, to co trzymasz w ręce to rakieta tenisowa, a nie grabie. Andrzej użył konstrukcji, którą można schematycznie zapisać w ten sposób: nie A lecz B. Taką konstrukcję stosujemy wtedy, kiedy chcemy wprowadzić jakieś poprawki. Wypowiedź Andrzeja to wyraźne pogwałcenie maksymy ilości, ponieważ wie on doskonale, iż 226 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA

która godzina? Kiedy nadawca zadaje pytanie dotyczące konkretnej informacji. które nie posłuchało wcześniejszego polecenia. maksyma relewancji „bądź relewantny" (mów na temat) jest najważniejsza. jest formułowana w sposób podobny do przykładu (25)a. że nadawca przestrzegał maksym konwersacyjnych. I chociaż odgrywa ona również pewną rolę w przypadku innych aktów mowy. Najbardziej prawdopodobna interpretacja to sugestia. najbardziej daje o sobie znać przy obligatywnych aktach mowy. że Andrzej nie przestrzega maksymy celowo i. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 227 zrobienia czegoś dla innych za pośrednictwem komisywnych aktów mowy. i w znacznej mierze jest to kwestia intonacji. że zostały one pogwałcone (Grice używa angielskiego terminu flout . Pogwałcenie reguł konwersacyjnych jest jawne.4. Grzegorz z pewnością wywnioskuje. iż posługuje się grabiami. aby za pośrednictwem dyrektywnych aktów mowy coś dla nas zrobili. Zwróćmy uwagę. 7. jakby to były grabie. jest źródłem ironii w wypowiedzi Andrzeja. które pozwolą mu udzielić zadowalającej odpowiedzi. przy wpływaniu na innych. Powiedziałem ci. Jest jednak jeszcze jedna istotna zasada obowiązująca w procesie komunikowania się. które są źródłem implikatur lub naruszają maksymy konwersacyjne. We wszystkich przypadkach metaforycznego użycia języka oraz w przypadkach wypowiedzi. a więc oczywiste dla odbiorcy. że nie posiada wymaganych informacji ((25)b). Różnica pomiędzy pytaniami.4. ale stąd. aby uważać. że pogwałcenie reguł konwersacyjnych nie jest tym samym. to grabie. lub też przy składaniu propozycji i obietnic 7. że postępuje on zgodnie z zasadą kooperacji. 7. W kolejnych podrozdziałach spróbujemy się zastanowić. że Grzegorz posługuje się rakietą tak. nie może mieć całkowitej pewności. że ze wszystkich maksym konwersacyjnych. które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy Chociaż różne strategie grzecznościowe stosowane są w większości aktów mowy. Drzwi!!! b. (24) a. Dla ilustracji. że przedmiot. szydzić z czegoś"). a nadawca nie ma powodów. czyli bez wymaganego wyczucia. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności Dotychczas koncentrowaliśmy się głównie na przestrzeganiu zasady kooperacji w odniesieniu do informatywnych aktów mowy. które chcemy osiągnąć używając na przykład dyrektywy w rodzaju Możesz mi podać sól? czy pytań w rodzaju Przepraszam. że odbiorca posiada informacje. nie można go winić za to. Absurdalność sugestii. dlaczego zasada grzeczności jest tak ściśle związana z obligatywnymi aktami mowy. Można zatem uznać.„drwić.4. Z tego względu większość pytań. w których chodzi o uzyskanie informacji. zakładając. W powyższych przykładach implikatury konwersacyjne nie pochodziły stąd. podczas gdy oszukiwanie jest ukrytym pogwałceniem reguł. mianowicie zasada grzeczności. żebyś zamknął drzwi! Polecenie (24)a można zaakceptować jedynie w bardzo nielicznych przypadkach. występują w tym względzie różnice motywacji oraz różnice wynikające ze spodziewanych rezultatów. że Grzegorz mógłby pomyśleć. że nie jest w stanie przekazać informacji.1. zawsze mamy do czynienia z kooperacyjnym użyciem języka. a (24)b zapewne tylko wtedy. z którego odbiorca nie zdaje sobie sprawy i przyjmuje przekazywane treści w dobrej wierze. co oszukiwanie. gdy ktoś zwraca się do dziecka. polecenia z przykładu (24)są w większości sytuacji uznawane za bardzo niegrzeczne. że zagadnięta osoba nie mówi prawdy: . który Grzegorz trzyma w ręce. o ile wypowiedź nadawcy jest relewantna (zgodna z wymogami maksymy relewancji). Jeżeli odbiorca odpowiada.nikt nie przypuszcza. a jednak mówi rzecz dla wszystkich oczywistą. tzn. będzie próbował wywnioskować intencję komunikacyjną swojego partnera.

aby pozwolić Ali zachować „twarz".4. kiedy odjeżdża następny autobus? b. Nie udziela bezpośredniej odpowiedzi. Rozmówcy mogą uciekać się do różnych strategii. a także chęć powstrzymania się od przekazania informacji dotyczących własnego życia osobistego lub spraw finansowych. unikając użycia dyrektywy wprost. jeśli chodzi o informacje. dobrze? INie chce mi się.(25) a. a nie że powstrzymuje się od przekazania informacji z jakichś innych powodów. tak jakby to było w przypadku użycia trybu rozkazującego: Przyjdź jutro do mnie na urodziny. Dlaczego? Już jestem spóźniony. 7. co określeni ludzie mogą i zechcą dla niej zrobić oraz wiedzy dotyczącej tej konkretnej sytuacji. kiedy odjeżdża autobus. Ola oczekuje. A zatem. Ola: b. którą Ola posiada na temat tego. że chyba nie dam rady. które niekiedy towarzyszą dyrektywnym aktom mowy. Zrób to sama.4. Jeżeli jednak tego nie zrobi. w (26)c.stąd znak zapytania na początku wypowiedzi.. Małgorzata: Naprawdę bardzo bym chciała. że jego rozmówczyni rzeczywiście nie wie. takie jak np. że nie może przekazać informacji. Zbyszek nie odpowie w ten sposób. że się jej dochowa. niestety.2. że Zbyszek będzie skłonny do kooperacji i pomoże jej. aby używać konstrukcji gramatycznych. bo zapewne nie chce uchodzić za niegrzecznego. ale mam tyle pracy. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy Dlaczego tak ważne jest. pozbieraj te śmieci.. aby to kwestionować. We wszystkich tych przypadkach zasada grzeczności nakazuje nam powstrzymanie się od zadawania pytań. Przyczyny powstrzymywania się od przekazywania informacji mogą 228 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA obejmować: chęć dochowania tajemnicy lub dotrzymania obietnicy. które chcemy uzyskać. Ola: e: Zbyszek: Zbyszek. za pomocą którego przekazuje zaproszenie. Ala: Jutro mam urodziny. I jeśli odbiorca powie. Również prośby. Michał: Może mi pani powiedzieć. niestety. uzna on prawdopodobnie. że poda jakieś wyjaśnienie. o którą prosił Michał. Starsza pani: Oj. w zasadzie nie są problematyczne. które nie nakładają zdecydowanych zobowiązań na odbiorcę. Po pierwsze. Teraz. aby zareagował słowami Nie chce mi się ((26)b) .. dopóki odnoszą się do tak prostych czynności jak na przykład podanie solniczki. że nie zna odpowiedzi. nawet jeśli Zbyszek nie chce wykonać polecenia lub spełnić prośby Oli. jeżeli chodzi o wykonanie ciężkiej pracy. Na podstawie ogólnej wiedzy. Przyjdziesz? b. nie przypuszczamy.. Zbyszek: d. Ucieka się za to do pośredniej dyrektywy w formie zdania pytającego. Ala nie narzuca się za bardzo. aby unikać nieprzyjemnych sytuacji. nie mogę. jak w przypadku próśb i poleceń. Spójrzmy na przykład (26): (26) a. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 229 (27) a. nie ma powodów. Ola zakłada. Zadawanie pytań zmierzających do uzyskania informacji nie jest odbierane jako narzucanie się w takim stopniu. Natomiast w innych typowych sytuacjach w zasadzie nie odczuwamy żadnych ograniczeń. natomiast sprawa się komplikuje. Małgorzata także zachowuje się tak. jak zrobiła to Ola w przykładzie poprzednim ((26)a)? Aby to wyjaśnić. Zbyszek: c. Ponieważ starsza pani odpowiedziała. nie wiem. W tej krótkiej interakcji obie uczestniczki rozmowy pozwalają drugiej stronie „zachować twarz". posłużmy się kolejnym przykładem: 7. ponieważ taka odpowiedź mogłaby zranić .

chce czy myśli. Takie działanie może stanowić zagrożenie dla poczucia niezależności i autono- . Aby to osiągnąć. żeby oni dalej ze mną rozmawiali? Pytania tego typu wpływają na nasze wybory leksykalne i gramatyczne w każdej sytuacji komunikacyjnej. że na230 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA sze potrzeby i uczucia będą brane pod uwagę przez osoby.uczucia Ali. jeśli chodzi o zasadniczy przedmiot rozmowy. Przekazujemy w ten sposób sygnał. aby przekazać drugiej osobie. Tożsamość. jeśli chodzi o potrzeby i uczucia obu uczestników aktu komunikacyjnego. Niemniej jednak większość rozmów nie ogranicza się jedynie do „bezpiecznych tematów". czyli posługujemy się takim aktem. w którym otwarcie i bezpośrednio wyrażamy swoją intencję komunikacyjną. o której tu mowa. ale także swoje wzajemne relacje. że Małgorzata nie chce iść na urodziny. że szanujemy potrzeby partnera wynikające z jego chęci „zachowania twarzy". czy zwracamy się do niego w informatywnym. Na początku rozmowy zwykle korzystamy z tradycyjnych zwrotów w rodzaju Jak się masz? Miło cię znowu widzieć itp. Zobaczmy teraz. tzn. tryb rozkazujący w (28)a dokonujemy bezpośredniego aktu mowy. Przykład ten pokazuje wyraźnie. które wprost oddają cel wypowiedzi -jak np. po to. możemy poruszyć tematy. że kanał komunikacyjny został otwarty i wyrażamy chęć komunikowania się. tzn. jest chęć przekazania innym tego. aby odbiorca zrobił coś dla nas. Zasadniczym powodem. A zatem akt komunikacyjny to także okazja. co naprawdę chcę powiedzieć? Czy ona dalej będzie miała o mnie dobre zdanie i nie przerwie rozmowy? Jak mogę powiedzieć to. Chcemy być lubiani i chcemy czuć się dobrze. aby wziąć pod uwagę to. Czy on się nie obrazi. Na przykład za pomocą obligatywnego aktu mowy chcemy coś zrobić sami albo chcemy. dla którego podejmujemy rozmowy różnego rodzaju. Próbuje zatem przedstawić swoją sytuację w taki sposób. jak i w celu zwiększenia tego dystansu („oddalenie"). które są stosunkowo neutralne. Ludzie biorący udział w akcie komunikacyjnym mają własną tożsamość i chcą. por. czy też obligatywnym akcie mowy. Każdy „mniej bezpieczny" akt mowy to potencjalne zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. w jaki sposób różne strategie komunikacyjne stosowane są w rozmowach w celu zmniejszenia dystansu miedzy rozmówcami („zbliżenie"). żeby zrobili inni. kiedy powiem to. aby kreować swój własny wizerunek. aby przedstawić się w określony sposób w oczach innych. aby wyrazić zainteresowanie drugą osobą i tym samym ustanowić wspólną podstawę do mającej nastąpić rozmowy. co do siebie mówią. aby zaznaczyć. Jeżeli przekazujemy to używając form gramatycznych. co druga osoba może poczuć. ponieważ niezależne od niej okoliczności zmuszają ją do odrzucenia propozycji. Mamy nadzieję. Takie „bezpieczne tematy" nie mają większego znaczenia. z którymi rozmawiamy. ważne jest także. W akcie komunikacyjnym staramy się zbudować swój dobry wizerunek oraz zachować twarz. mówimy coś dodatkowo.. bez względu na to. ponieważ uczestnicy każdej interakcji chcą. zachować/stracić twarz). co się czuje. kiedy rozmawiamy. W większości przypadków chcemy także. aby dobrze czuli się nasi partnerzy. jest zwykle określana jako twarz (ta najbardziej charakterystyczna część ludzkiego ciała metonimicznie oznacza całą osobę i jej tożsamość. co chcemy zrobić sami lub co chcielibyśmy. że w interakcji komunikacyjnej ludzie nie tylko negocjują znaczenie tego. a nie utracić jej. aby tę tożsamość uszanować. Widać wyraźnie. co myślimy. ale są bardzo ważne do stworzenia dla niej właściwego klimatu. zechcieć i pomyśleć. Ważne jest nie tylko. W tej fatycznej fazie interakcji możemy przystąpić do zwykłej rozmowy towarzyskiej na takie tematy jak pogoda lub zdrowie czy też ponarzekać na uciążliwości życia. jakby nie miała możliwości przyjęcia zaproszenia. stosujemy pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe. co chcę powiedzieć. aby uznać ich autonomię i uszanować ich jako partnerów. kiedy do niej mówimy.

że nadawca bierze pod uwagę potrzeby odbiorcy. ale z dwu równej długości form: Uważaj tramwaj! i Uwaga tramwaj! wybierzemy zapewne tę ostatnią. d. Chociaż użycie trybu rozkazującego ((28)a) jest zupełnie naturalne w rozmowie między dobrymi znajomymi.4 zwróciliśmy uwagę na to. Możesz zamknąć drzwi? c. można się uciec do sformułowań. W takich wyrażeniach wypowiadamy więcej niż jest to wymagane. które wymagają użycia dyrektywnych aktów mowy w takiej właśnie formie. przy użyciu pośrednich aktów mowy ((28)d. otworzy drzwi biura i na skutek przeciągu wszystkie dokumenty zaczynają fruwać po pokoju. kiedy nadawca i odbiorca nie znają się dobrze albo gdy odbiorca ma wyższy status społeczny lub wyższe stanowisko. e. Jeżeli zobaczymy. Pozytywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. Inne strategie polegają na prawieniu komplementów: Pięknie pachnie. Kiedy na przykład ktoś. Straszny tu przeciąg. dobrze? albo Chyba powinniśmy zamknąć drzwi. ale nie jest on zwykle stosowany.7. Można sobie wyobrazić przeróżne sytuacje. prawda? Takie wypowiedzi mogą nawet wyrażać zakazy. Grzeczny policjant może zwrócić się do kierowcy na przykład tak: Tutaj nie parkujemy. Zatem jeżeli podejrzewamy. które stanowią mniejsze zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. to za. istnieje wiele możliwości wyboru wypowiedzi. stosując formy bezosobowe zamiast trybu rozkazującego w drugiej oso232 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA bie czy nawet konstrukcje bezczasownikowe. że nie przestrzegamy maksymy ilości. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 231 mii odbiorcy. f). Jak pokazują przykłady (28)a—e. nawet w kryzysowych sytuacjach ułatwiamy odbiorcy zachowanie „twarzy".4. wydaje się więc. c. Możemy wyróżnić w tym przypadku dwa podstawowe rodzaje strategii grzecznościowych. że bezpośredni akt mowy może być odebrany jako niebezpieczeństwo „utraty twarzy". e.| pewne krzykniemy: Tramwaj! albo Uwaga! Wybór krótkiej formy jest podyktowany ograniczeniem czasowym. Na przykład nadawca może użyć formy czasownikowej wskazującej na zbiór osób obejmujących jego samego i odbiorcę ((28)f): Zamykamy. które w normalnej sytuacji byłyby traktowane jako bardziej niegrzeczne niż użycie formy Niech pan zamknie drzwi! Albo weźmy pod uwagę instrukcje komputerowe w rodzaju: Zaznacz wyrazy i naciśnij „szukaj". aby w takiej sytuacji nadawca uciekał się do jakichś strategii grzecznościowych. Co ciekawe. mamy możliwość wyboru jednego z wielu „ukrytych" aktów dyrektywnych. f). Zamknij drzwi. Trudno sobie wyobrazić. Zamkniesz drzwi? d. dobrze? g. Użycie trybu rozkazującego (Zamknij drzwi) to najsilniejszy sposób oddziaływania na odbiorcę. Czy może pan/i zamknąć drzwi? e. A przecież nawet użycie trybu rozkazującego nie jest samo w sobie zagrożeniem „utraty twarzy". b. Sama . Zamknie pan li drzwi? f. że ktoś obcy wchodzi na ulicę wprost pod nadjeżdżający tramwaj. to nie jest ono na miejscu. jak widać. czyli pośrednich aktów mowy. W podrozdziale 6. Zamykamy. powiedzmy kierownik. W sytuacji bardziej oficjalnej prośba o zamknięcie drzwi może być wyrażona jeszcze inaczej. że w naszym kręgu kulturowym obowiązuje zasada wykluczająca użycie trybu rozkazującego ((28)a) w różnych sytuacjach i postulująca użycie form pytających ((28)b. sekretarka zapewne krzyknie: Drzwi! W tej kryzysowej sytuacji. (28) a.

podjęcie i wykonanie działania. że nadawca i odbiorca należą do pewnej wspólnej grupy: Pomóż nam wszystkim.5. które ujawnia się w sposób pośredni. Ponadto należy zauważyć. Podobnie jak w analizowanych przykładach (19) i (20). tym grzecz-niejsze wydaje się samo wyrażenie. Im-plikatury tego typu odkrywane są na zasadzie relacji metonimicznej. że ma on prawo do tego. jest przekazanie ukrytego zamiaru komunikacyjnego tak. Jeżeli spojrzymy na wyrażenia z przykładu (24). czy odbiorca ma zamiar lub ochotę coś zrobić. Jeżeli. Jeszcze grze-czniejsza forma to forma trybu przypuszczającego: Zamknąłbyś drzwi? Czy mógłby pan zamknąć drzwi? W tym przypadku nadawca wyraża niejako powątpiewanie odnośnie do tego. jak w przykładach (28)c i e. W tym przypadku nadawca ogranicza się do podania powodu podjęcia aktu mowy. (b) zdanie pytające. Stosując zarówno pozytywne. 2 Zdania orzekające Zdania pytające Zdania żądające Konstytutywne akty mowy Informatywne akty mowy -^ Obligatywne akty mowy której opisujemy określony stan rzeczy. jak i negatywne strategie grzecznościowe mówimy więcej niż naprawdę potrzeba. jak w przykładzie (28)g: Straszny tu przeciąg. ale jest to zagrożenie. z powodu niewłaściwego zachowania.zrobiłaś? Mogę kawałeczek?. które jest przedmiotem ukrytej prośby. ale podejmie sam określone działanie i po prostu zamknie drzwi. na przykład pytanie o rozstrzygnięcie z partykułą czy lub pytanie intonacyjne. W przykładach (28)b i d Czy możesz l może pan/i zamknąć drzwi? nadawca nie tyle wydaje polecenie. Inna możliwość to pytanie o to. że drzwi mają być zamknięte. to. mianowicie powód do podjęcia działań. że pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe odzwierciedlają ikoniczną zasadę ilości. odbiorca przekazu musi wywnioskować im-plikatury konwersacyjne. że tylko jeden element sytuacji interakcyjnej. że w niektórych przypadkach wyrażenie prośby może stanowić tak duże zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy (a także. nie zdecyduje się na akt mowy. 7.4. że prośba może nie być w ogóle sformułowana. że nadawca szanuje autonomię odbiorcy i uznaje. nikt prawdopodobnie nie zdecyduje się na wypowiedzenie na głos prośby o zamknięcie drzwi. która została omówiona w rozdziale 1: im więcej materiału językowego zawiera dane wyrażenie. to forma służąca do zadawania pytań .1) zwróciliśmy uwagę na fakt. w tym sensie. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy 233 Jedną z form pośrednich aktów mowy.. to zauważymy. jakaś ważna osoba wygłasza przemówienie. Wnioski: zależności pomiądzy strukturą zdania i typem aktu mowy W rozdziale 4 (4. przy pomocy 234 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA J Rys. takie jak. aby uchronić odbiorcę przed utratą twarzy. na przykład. czyli intencje nadawcy. tzn. jest wyrażony w sposób jawny. czy odbiorca jest w stanie coś zrobić. 7. można powiązać z określonymi formami wypowiedzi: (a) zdanie orzekające to nienacechowana odmiana zdania. tzn. że trzy podstawowe typy zdań wyróżnione ze względu na modalność. albo też na formułowaniu przekazu. dla „twarzy" nadawcy). ile pyta. które w największym stopniu wyrażają troskę o zachowanie twarzy odbiorcy.5. który wskazuje na to. Negatywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. czy odbiorca jest w stanie albo zechce podjąć jakieś działanie i w efekcie nie powinien się czuć w ogóle zobowiązany. Zagrożenie utraty twarzy jest nadal konsekwencją aktu mowy. ale zastępuje on niejako całość. aby mu się nie narzucać.

2 pokazuje niektóre z możliwych kombinacji: te najbardziej typowe . to typ zdania. przeprosiny. Mój komputer nie działa. które są mniej prototypowe. Wśród konstytutywnych aktów mowy możemy wyróżnić codzienne.6. Zdanie żądające Akt obligatywny: Nadaję ci imię „Batory". pojawiło się wiele przykładów. Szczególnie w przypadku obligatywnych aktów mowy uciekamy się do różnych form wypowiedzi. 7. Marysia zamknęła drzwi b. (30) a. W rozdziale 7 główny nacisk został położony na interpersonalną albo komunikacyjną funkcję języka. kiedy odchodzi autobus? Mógłbyś zamknąć drzwi? Zamknij drzwi! 7. zamknij drzwi! W tym rozdziale jednak. które są . Podsumowanie W rozdziałach od l do 6 koncentrowaliśmy się na przedstawieniowej funkcji języka. we właściwym czasie i przez odpowiednią osobę stanowi zarazem dokonanie określonego aktu. Poniższe przykłady ilustrują możliwe połączenia typów zdań przedstawionych w tabeli 2 z odpowiednimi typami aktów mowy. Na przykład zdanie orzekające. Posuwając się od prawego górnego rogu tabeli w dół. Trzy główne rodzaje „działań językowych" to konstytutywne akty mowy . ogłaszanie zebrania za zamknięte. stosujemy zdania orzekające lub pytające. pocieszenia oraz bardziej oficjalne deklaratywne akty mowy. warunków. które ujawniają się w aktach mowy. Rys. potoczne ekspresywne akty mowy. Zagadnienia tego typu stanowią istotę pragmatyki. a te.chociaż niekoniecznie oznacza to. Zdanie pytające Akt informatywny: Akt obligatywny: c. jak i pytających. że są one najczęściej używane . widzimy. Marysiu. w których intencja komunikacyjna nadawcy nie da się jednoznacznie powiązać z określonym typem zdań. działu językoznawstwa zajmującego się działaniem za pomocą języka. a obligatywne akty mowy dają się wyrazić przy użyciu wszystkich trzech typów zdań: orzekających. Podsumowanie 235 z których każdy ma określoną wartość stylistyczną i wywołuje określony efekt. które służy do wydawania poleceń: (29) a. że wypowiedzenie właściwych słów. podczas gdy informatywne akty mowy mogą być wyrażone przy użyciu zarówno zdań orzekających. Czy Marysia zamknęła drzwi? c. Ich wspólną cechą jest to. może wyrażać ukryte polecenie „Zamknij lodówkę". takie jak gratulacje.6.takie jak przeprosiny czy skazywanie pod-sądnego. Pomijając funkcją fatyczną.oraz (c) zdanie żądające. takie jak np. nie chcąc wyrażać poleceń czy próśb wprost.zaznaczone są za pomocą linii ciągłej. Wiesz. Oznacza to zatem. język używany w konkretnej sytuacji służy do wyrażania określonych intencji komunikacyjnych nadawcy. że konstytutywne (deklaratywne i ekspresywne) akty mowy mogą być wyrażone jedynie przy użyciu zdań orzekających. za pomocą linii przerywanej. takie jak Zostawiłeś otwartą lodówkę. Zostawiłeś otwartą lodówkę. tzn. Zdanie orzekające Akt konstytutywny: Akt informatywny: Akt obligatywny: b. jak język jest rzeczywiście wykorzystywany w sytuacjach komunikacyjnych. że dokonanie aktu mowy zależy w sposób zasadniczy od spełnienia warunków fortunności aktu. pytających i żądających. informatywne akty mowy oraz obligatywne akty mowy. na przykład zawierające czasowniki w trybie rozkazującym. zwracając baczniejszą uwagę na to.

nazywamy je implikaturami konwencjonalnymi. które implikowane są na podstawie określonego kodowania przekazu (idę do parku i idę do jakiegoś parku) i ogólnej wiedzy o świecie czy też wiedzy kulturowej. ilości. Awdiejewa (1987). Przy pomocy negatywnych strategii grzecznościowych nadawca koncentruje się na możliwościach i chęci odbiorcy do spełnienia prośby. jeżeli natomiast zależą od użytych form gramatycznych i są ogólniejszej natury.7. Zalecana lektura 237 Obligatywne akty mowy służą narzucaniu pewnych zobowiązań albo odbiorcy (dyrektywne akty mowy). którą nadawca ma prawo uznać za wiedzę oczywistą. Analizę chwalenia się jako aktu mowy zawiera praca D. może oznaczać zbyt otwarte narzucenie woli nadawcy. natomiast przy pozytywnych strategiach grzecznościowych nadawca może zaproponować wspólne podjęcie określonych działań (Chyba powinniśmy zamknąć drzwi). Austina (1993) i J. która pozwala określić presupozycje konwersacyjne implikowane przez nadawcę. albo też uzyskiwaniu informacji. jak to się dzieje w przypadku asertywnych aktów mowy. stosowane są pośrednie akty mowy. jak i do opisu tego j aktu mowy. Zalecana lektura Ogólny wstęp do zagadnień pragmatycznej interpretacji wypowiedzeń zawiera praca A. których celem jest pozyskanie informacji. że uczestnicy aktu komunikacyjnego w pełni współdziałają ze sobą w określony sposób oraz że postępują według pewnych reguł zwanych maksymami konwersa-cyjnymi. bardzo często musimy odkrywać informacje. szczególnie w przypadku użycia trybu rozkazującego. czasownik taki określany jest jako czasownik performa-tywny. J. Informatywne akty mowy służą albo przekazywaniu informacji. patrz także prace A. Aby wyjaśnić procesy poznawcze. Informacje tego typu nazywamy implikaturami konwersacyjnymi. co jest dosłownie wypowiedziane a tym. które nie są wyrażone wprost. W wielu przypadkach czasownik określający typ konstytutywnego bądź innego 236 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktu mowy może być użyty zarówno do wyrażenia. patrz J. 7. Searle'a (1987). O kognitywnej analizie aktów mowy pisze R. zwane także uniwersaliami interpersonalnymi. ale nawet wtedy przestrzegają zasady kooperacji. 7. a maksymy konwersacyjne za uniwersalne reguły pragmatyczne. jak to się dzieje w przypadku zadawania pytań. Przy interpretacji wielu wyrażeń nie tylko korzystamy z czterech maksym konwersacyjnych. dlatego w wielu sytuacjach. Bezpośredni akt mowy. jeżeli zależą one bezpośrednio od konkretnego aktu mowy. co jest komunikacyjnie implikowane. . Antas (1999). Wierzbickiej (1973). które umożliwiają odbiorcy „przełożenie" tego. W wielu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego zdają się otwarcie naruszać maksymy konwersacyjne.7. Inny rodzaj presupozycji to presupozycje konwencjonalne. Kalisz (1994). Zakłada ona. aby pozwolić odbiorcy zachować twarz. Na temat strategii grzecznościowych. W obu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego wykorzystują wiedzę kontekstową. relewancji i sposobu. Przełomowa praca na temat maksym kooperacji to praca P. Maksymy te to maksymy jakości. wyrażając swoje intencje komunikacyjne nie wprost. Grice postuluje zasadę kooperacji. Grice'a (1980). co dosłownie wypowiedziane na sens komunikacyjny wypowiedzi. Pełny wykład teorii aktów mowy znajduje się w pracach jej twórców. albo samemu nadawcy (ko-misywne akty mowy) i dlatego wymagają taktu i zachowania pewnych norm grzecznościowych. GalasińsWego (1992). W przypadku informatywnych aktów mowy mamy często do czynienia z ogromną różnicą pomiędzy tym. aby akt mowy był fortunny.niezbędne. Zasadę kooperacji można uznać za uniwersalną regułę językową.

Jeżeli porównamy użycie zwrotów przepraszam i jest mi (bardzo) przykro. Przykro mi. Na wstępie muszę przeprosić za zwłokę w odpowiedzi na Pański list. jaką rolę odgrywa język przenośny w przekazywaniu informacji. O Boże! To znowu on! g. d. Mam Ci podać trochę kawy? b. Ćwiczenia i zadania 1. bardzo dziękuję. .8. że ekspresywy mogą różnić się od siebie pod względem stopnia oficjalności. że możemy. Przyjrzyj się poniższym wypowiedziom.Mogę Cię podrzucić do miasta? . czy też jest to pytanie o informację wyrażone nie wprost? Jak można dokonać tego aktu mowy w sposób bardziej bezpośredni? . że pierwszy jest częściej używany i należy do zwrotów mniej oficjalnych niż drugi. co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra (18) i spróbujmy przeanalizować. . Ćwiczenia i zadania 239 c. . 7. a. 238 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. Powiedzieliśmy również. Spójrzmy raz jeszcze na fragment książki Lewisa Carolla O tym. Spróbuj także sformułować ogólne wnioski na temat zależności między częstotliwością występowania tych zwrotów. (Na drzwiach sklepu): Przerwa 12.00-14. używając czasownika performatyw-nego. nazwać akt mowy. d.2. Spróbuj odpowiedzieć (i) co jest powodem. oraz (iii) czy sposób użycia tych wyrażeń wydaje ci się właściwy w tych konkretnych sytuacjach? a. dziękuję! e. a. Wielkie dzięki za ten prezent.O. a które pośrednimi aktami mowy. 4. Czy poprzez wypowiedź (b) Alicja dokonuje asertywnego aktu mowy. (ii) obli-gatywnych lub (iii) informatywnych. oraz dlaczego tak jest.Dziękuję bardzo. c. Marysia podała mu masło. Dlaczego informacja przekazana w (a) jest dla Alicji niejasna? Jaka relacja pojęciowa pojawia się tutaj pomiędzy zastosowaniem przekonywającej argumentacji i „chwałą"? b. (ii) czy sytuacja jest nieformalna. b. (ii) komisywów bądź dyrektywów oraz (iii) asertywów i pytań o informacje. W podrozdziale 7. to zauważymy. a następnie do poszczególnych podkategorii: (i) deklaratywów bądź ekspresywów.Dziękuję -powiedział Michał. . (W księgarni): Przepraszam. W poniższych przykładach słowa dzięki. czy w poniższych przykładach mogą być użyte oba zwroty. Prezydent wyraził swoje podziękowania za pracę odchodzącego ministra. Takie zachowanie jest niewybaczalne. że ją uderzyłeś. w którym się pojawiają oraz ich wpływem na stopień oficjalności przekazu.8. gdzie jest dział językowy? d. Idź i przeproś siostrę za to. czy też bardziej oficjalna.W porządku. kontekstem. czy też z jakiej okazji użyte są te wyrażenia. którego dokonujemy. a. (W restauracji): Podać już kawę? e. Niniejszym ogłaszam zebranie za zamknięte.1 zwróciliśmy uwagę na to.Jak tam wycieczka do Paryża? . podziękowania wypowiadane są w różnych sytuacjach i z różnych powodów. Zdecyduj także.00 f. że się spóźniłem. Spróbuj określić. 3. A cóż ty robisz w moim pokoju? h. które z obligatywnych aktów mowy są bezpośrednimi. Najpierw przyporządkuj je do głównych typów aktów mowy: (i) konstytutywnych. Żądam przeprosin.7. dziękuję. b. Nie możecie zachowywać się trochę ciszej? 2.

dobrze? b. nie teraz. Przestaniesz wreszcie. Wypowiedź (f) zdaje się sugerować. Przestań. że nie możemy wiedzieć. a. A: Masz trochę czasu? B: Jeśli masz pieniądze. podczas których uczą się stosowania pewnych aktów mowy i strategii komunikacyjnych po to. b. 7. Spróbuj określić. c. co nadawca ma na myśli. kto idzie. z której zresztą cały czas korzysta. w poniedziałek byłam u lekarza i wysłał mnie do specjalisty. jaki rodzaj strategii wybrali nadawcy poniższych wypowiedzi i uzasadnij swój wybór. z jakimi aktami mowy mamy w nich do czynienia (obliga-tywne. dopóki on nam tego nie powie. Mogłabyś mu powiedzieć. że mamy ważne spotkanie. 240 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. a. że Humpty Dumpty właściwie interpretuje wypowiedź Alicji. Wiesz jak to jest z tą reformą służby zdrowia. A: Możesz mi powiedzieć. aby ich rozmówcy nie odłożyli słuchawki.. Wypowiedź (c) wyraźnie sugeruje. e.c. Ćwiczenia i zadania 241 a. Jaki rodzaj implikatury (konwer-sacyjną czy konwencjonalną) wykorzystuje on przy interpretacji? W tej samej wypowiedzi (c) Humpty Dumpty przekazuje informację. e. Słyszysz? Dość! 8. Jak dobrze pójdzie. Pracownik: Nazywam się Andrzej Wiśniewski i dzwonię do pana z firmy XXX. szybko! Zobacz. Jak leci? B: No cóż. 6. A: Cześć.8. Jaką metaforę pojęciową wykorzystuje Humpty Dumpty w wypowiedzi (d)? e. że po prostu jesteśmy zajęci? 7. Przepraszam. O jakiej ogólnej zasadzie językowej. Muszę zaraz iść do kierownika. . że mnie tutaj nie ma? c. Której z dwu typów implikatur Humpty Dumpty nie bierze pod uwagę w tej wypowiedzi? d. Do której strategii grzecznościowej ucieka się matka? Kolejne wypowiedzi są coraz mniej grzeczne. Dlaczego Alicja go nie rozumie? f. ale się nie mieści. Humpty Dumpty zapomina? 5. Nie rozumiesz? d. która jest godzina? E:Tak.. Jaka jest ogólna cecha pozytywnych i negatywnych strategii grzecznościowych? Spróbuj określić. w jaki sposób to się dzieje. Wypowiedzi przedstawione poniżej to wypowiedzi matki skierowane do małego dziecka w kilkuminutowych odstępach czasu. Biorąc pod uwagę ilość słów w wypowiedziach matki oraz różnicę między bezpośrednimi i pośrednimi aktami mowy. f. Do tego czasu to już pewnie sama wyzdrowieję albo. Która z maksym konwersacyjnych została naruszona w poniższych interakcjach komunikacyjnych? a. A: Wstawiłeś pieczeń do piekarnika? B: Tak. Byłby pan tak uprzejmy i przytrzymał to dziecko? d. Poniżej przedstawiono dwa przykłady takich instruktażowych rozmów... d. Powiedzmy mu. to będę miała termin dopiero w lipcu. informatywne czy konstytutywne) oraz dzięki jakim innym strategiom druga rozmowa jest lepszym przykładem rozmowy z potencjalnym klientem niż pierwsza. Chodź. że Humpty Dumpty używa języka w bardzo nietypowy sposób. A może by mu tak powiedzieć. b. spróbuj wyjaśnić. A: Co jadłeś na obiad? B: Rybę. Już mówiłam. Przestałbyś już się tak bawić. Pracownicy firm zajmujących się oferowaniem usług i sprzedażą przez telefon przechodzą specjalne szkolenia.

Jan Kowalski: Tak? Pracownik: Czy byłby pan zainteresowany lokatami terminowymi. do których tekst nas odsyła. to tylko jedna z trzech form ekspresji. W gruncie rzeczy spójność tekstu nie tkwi więc w pierwszym rzędzie w wyrażeniach językowych. W postaci mówionej tekst. 7 zbadaliśmy. lecz w związkach pojęciowych między rozmaitymi bytami oraz zdarzeniami. Pytanie brzmi więc następująco: w jaki sposób elementy języka są ze sobą powiązane w ramach tekstu? Tekst stanowi ustne bądź pisemne przywołanie jakiegoś zdarzenia bądź serii zdarzeń. Składające się na tekst słowa i zdania to jeszcze nie wszystko. a nawet inne formy inwestycji kapitałowych. idee i uczucia. 244 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU 8. Te elementy towarzyszące słowom określa się mianem komunikacji paraj^zykowej (bądź parawerbał-nej). aby zobaczyć. Bagaż ten obejmuje jego własny świat. Jest to komunikacja werbalna. a także znajomość kultury i rzeczywistości. że mógłby pan być zainteresowany lokatą. W obydwu przypadkach tekst jest wszakże tylko jednym aspektem bądź składnikiem aktu komunikacji. . czyli wypowiadane słowa. W rozdz. która pozwala uzyskać odsetki znacznie wyższe niż inne lokaty. Pracownik: Ano właśnie. zdanie czy akt mowy. Z kolei kiedy mówimy. Pracownik: Proszę mi powiedzieć.lecz obejmuje jeszcze głośność. jak ulokować swoje pieniądze.1. spójna interpretacja całości łącząca składniki tekstu i nasze wyobrażenia o świecie. że przy dzisiejszej stopie inflacji korzystna lokata terminowa to coś. Zgodzi się pan. nie wiem.. czy byłby pan zainteresowany uzyskaniem od nas broszury informacyjnej. W tym kontekście przekonujemy się. b. że tekst niemal nigdy nie zawiera wszystkich wskazówek niezbędnych do jego interpretacji. komunikat nie ogranicza się do słów -wypowiedź nie jest tylko komunikacją werbalną . Właściwie nie mam co odkładać i nie interesuje mnie to. Do widzenia. w jaki sposób w danej sytuacji komunikacyjnej można interpretować poszczególne wypowiedzi jako określone akty mowy. rytm i tempo emisji. aby uzyskać wyższe odsetki? Rozdział 8 Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu Dotychczas zajmowaliśmy się pojedynczymi wyrażeniami językowymi. Natomiast w postaci pisanej tekst to niemal cały przekaz. Wprowadzenie: komunikacja. Wydaje mi się. komunikacja dokonuje się głów. dzięki którym uzyskałby pan oprocentowanie wyższe od przeciętnych? Jan Kowalski: Nie bardzo..| nie bądź całkowicie za pomocą słów. prawda? Jan Kowalski: Chyba tak. tzn. wyraz twarzy i mowa ciała to przykłady komunikacji niewerbalnej. Wreszcie gesty. z której mógłby się pan dowiedzieć. Pracownik: Jestem przedstawicielem XXX. co nie zdarza się często? Jan Kowalski: No. morfem. tekst i lingwistyka tekstu Kiedy posługujemy się pismem. drugim jest mentalny bagaż. W tym rozdziale przekroczymy poziom pojedynczych wypowiedzi językowych. Tak powstaje nasze odczytanie tekstu. jak rozmówcy interpretują wyrażenia jako składniki większej całości. w tym procesie znacząco uzupełniamy tekst na podstawie naszej znajomości danej kultury i świata. z którym słuchacz lub czytelnik przystępuje do interpretacji tekstu. takimi jak słowo. lingwistyka tekstu musi także uwzględnić naszą interpretację tekstu oraz jej podstawy.

1. Wynalazek ten z pewnością wprowadzono by w życie z wielką wygodą i poprawą zdrowia poddanych. a nie może pozwolić sobie na jednego lub dwu krzepkich służących. Powyższa definicja odnosi się zarówno do komunikacji w formie mówionej. Drugi [projekt] zakładał odrzucenie wszystkich w ogóle słów. kładli na ziemię swe toboły. jak to czynili przodkowie. że każde wypowiedziane przez nas słowo nadgryza w pewnym stopniu nasze płuca i powoduje ich ubytek. bez której tekst nie mógłby zostać zinterpretowany. tylko za pomocą przedmiotów do załatwienia wielkie. ustępami itd. nieprzejednanymi nieprzyjaciółmi nauki są prostacy. otwierali je i rozmawiali przez godzinę. . Definicja uwzględnia także wiedzę o kulturze i o świecie. Funkcja przedstawieniowa tekstu W trzeciej części Podróży Guliwera Jonathana Swifta główny bohater opisuje projekty naukowe. akapitami. Rozmowa mędrców bez słów. Gdy napotkali się na ulicy. że tekst obejmuje jedynie stronę werbalną aktu komunikacji (pomijamy więc komunikację parawerbalną i niewerbalną). Gdyż jest rzeczą jasną. W postaci schematycznej definicję przedstawia rysunek 1.Możemy zatem zdefiniować tekst jako zbiór wyrażeń językowych używanych w akcie komunikacji wraz z ich interpretacją dokonaną przez słuchacza bądź czytelnika. rozejść się. tekst i wiedza kulturowa komunikacja świat mówiącego/słuchacza niewerbalne parajęzy-kowe werbalne idee i uczucia wiedza o kulturze i świecie WSKAZÓWKI INTERPRETACYJNE mówione pisane TEKST PODSTAWA INTERPRETACJI 8. który miał na celu całkowite wyeliminowanie słów. 8. która zasługuje na odrębne potraktowanie . tzn. gdyby kobiety sprzymierzywszy się z niepiśmiennym motłochem nie zagroziły buntem. co w następstwie przyczynia się do skrócenia nam życia. W tym rozdziale ograniczymy się zasadniczo do relacji między zdaniami. Przedstawiono wówczas środek zaradczy w postaci przedmiotów. Funkcja przedstawieniowa tekstu 245 Rys. Często widywałem dwu takich mędrców uginających się pod uciskiem owych brzemion. co sprawia kłopot jedynie wówczas. Wielu jednak z najuczeńszych i najmędrszych stosuje nowy sposób wyrażania się przez przedmioty. jak i pisanej. zakładamy ponadto. 1. w jaki sposób nadawca (mówiący bądź piszący) i odbiorca (słuchający bądź czytający) komunikują się za pośrednictwem tekstów. aby dostrzec relacje między zdaniami. Tak nieugiętymi. którymi się posługują. zróżnicowane sprawy i musi dźwigać na grzbiecie większy tobół z przedmiotami. jeśli nie zezwoli im się przemawiać własnymi językami.obok relacji wyższego rzędu występujących w tekście i w typach tekstu. o której chcieliby rozmawiać. Lingwistyka tekstu bada. Słowa są jedynie ich nazwami. którymi zajmowała się Akademia na wyspie Lagado. co zalecano jako wielce korzystne z punktu widzenia zdrowia i zwięzłości. Tworzą one skomplikowaną sieć. by później spakować narzędzia i pomógłszy sobie nawzajem w dźwignięciu brzemienia. jak u nas wędrowni kramarze. gdy człowiek ma 246 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKST Rys. jak wykraczają poza słowa. Komunikacja. wygodniej więc byłoby dla wszystkich.2. Poniższy fragment dotyczy drugiego z tych projektów.2. gdyby nosili przy sobie przedmioty konieczne dla wyrażenia sprawy.

ponieważ jest wieloznaczny i myjący. 248 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU W tej sytuacji rodzi się pokusa. co więcej. a zatem każde słowo reprezentuje bezpośrednio jakiś element rzeczywistości. zgodnie z którą język naturalny niezbyt dobrze nadaje się do formułowania dokładnych opisów rzeczywistości. Uczestnicy rozmowy domyśla się bez trudu. b. s. a nie „słów". W postaci naukowej akceptował go Leibniz. by pogląd ten odrzucić. do niedawna była ona niemal jedynym przedmiotem badań semantycznych. tłum.wytwarzania i interpretacji tekstów -jest błędne pojmowanie znaczenia. Innymi słowy. a mimo to odgrywa ważną rolę. Poproszę o masło. Podaj masło! Teksty mogą również zawierać informacje dotyczące ich własnej struktury . Kraków 1979. że ludzie woleliby rozmawiać ze sobą za pomocą „rzeczy".że służy jedynie przedstawianiu stanów rzeczy. autentyczne teksty cechuje miedzy innymi różny stopień uprzejmości. W tym rozdziale postaramy się pokazać. Jak pokazuje przykład (3).2. tymczasem rzeczywiste teksty . 200-201) Rzecz jasna. Niemniej jednak kiedy ludzie wytwarzają teksty. Teksty zawierają liczne wskazówki dotyczące roli mówiącego bądź piszącego oraz poszczególnych zdań -w rozdziale 7 nazwaliśmy ten wymiar funkcją interpersonalną. Z kolei analizy logiczne Bertranda Russella opierają się na „hipotezie niejednoznacznej formy". protestując przeciwko tak nienaturalnemu pomysłowi. Podróże do wielu odległych narodów świata. Czytelnicy bądź słuchacze wiedzą też o istnieniu związku przyczynowego miedzy awarią silnika a spóźnieniem się na przyjęcie. (1) a. Na przykład takie zdanie jak (2) nie dodaje wiele do zawartości przedstawieniowej tekstu. w trakcie przetwarzania tekstu czytelnicy dodają do zdań rozmaite informacje. Istnieją jednak przekonujące racje. Mogłabyś podać mi masło? b. 7 tę rolę określiliśmy mianem funkcji przedstawieniowej. Jak widzieliśmy. nie ograniczają się jedynie do opisywania. iż „słowa to po prostu nazwy rzeczy". (3) W drodze na przyjęcie zepsuł nam się silnik. W rozdz. całe znaczenie rozmowy można tu utożsamić z zestawem „rzeczy" przyniesionych przez jej uczestników. że silnik zepsuł się w samochodzie i że w tym samochodzie znajdował się nadawca wypowiedzi. a mianowicie logiczna forma zdań.(Jonathan Swift. Maciej Słomczyński. a „kobiety [wraz] z niepiśmiennym motłochem" miały całkowitą słuszność. Koncepcja ta zakłada. WL.ta funkcja nosi miano metatekstowej. c poszczególne zdania różnią się nie tyle pod względem treści. Oczywiście jest to rola istotna. Pierwszym błędem lagadyjskiej koncepcji języka jest założenie. gdyż pomaga czytelnikowi w przetwarzaniu informacji. gdyż mają taką samą zawartość przedstawieniową. Dlatego też potrzebne nam jest bardziej precyzyjne narzędzie do przedstawiania świata. (2) W następnym rozdziale zajmiemy się krótko historią mechaniki samochodowej. może się nam wydać dziwaczny. że komunikacja oparta na „nowym sposobie wyrażania się przez przedmioty" różni się pod 8.zarówno mówione. jak pisane składają się ze zdań albo raczej jednostek znaczenia. Proponowany sposób porozumiewania się polega więc na użyciu zbioru przedmiotów. że język to tylko narzędzie opisu . pomysł.nazywane inferencjami - . Funkcja przedstawieniowa tekstu 247 istotnymi względami od tekstów naturalnych. Te milczące założenia . by uznać interpretację tekstu za sumę interpretacji poszczególnych zdań. W przykładzie (l)a. W tekście nie ma jednak o tym mowy. ile pod względem grzeczności. Przyjechaliśmy spóźnieni. niemniej jednak satyra Swifta nie zdołała go pogrzebać. c. Innym powodem fałszywości lagadyjskiej koncepcji komunikacji .

Wiemy z doświadczenia. narzędzia przestępstwa. które wiążą dane zdanie proste z otaczającym je tekstem . miejsca zbrodni i tak dalej.są to formalne wyznaczniki spójności. ofiary. Na koniec streśćmy powyższe uwagi. iż tekst nie jest tylko sumą interpretacji poszczególnych zdań składowych. Spójność jest tym. Inaczej mówiąc. które wyjaśniłyby nam. 6. który nazywamy tekstem. zdania (c) i (d) nie są spójne formalnie.zazwyczaj opierają się na wcześniejszych doświadczeniach odbiorcy (omówione w rozdz. Mimo to można je łatwo zrozumieć. tzn. a mianowicie ich spójności. Z drugiej strony można też powiedzieć. Reszta rozdziału będzie w dużej mierze poświęcona analizie tego pojęcia. (d) Ofiara została śmiertelnie ranna podczas zeszłorocznej strzelaniny w restauracji w Winchester. (Stanisław Leni. nadawca formułuje przekaz składający się z wyrażeń językowych. której dokładnie opisać nie umiem. Z reguły teksty interpretujemy w określonym kontekście. s. zapewniające kohezję tekstu. lecz pewne wyobrażenie o niej mogę zaproponować. jaki jest związek między sytuacjami opisanymi w (c) i (d). gdzie wyrażenie skrypt kulturowy odnosiło się jedynie do przyjętych norm zachowania. 10 kwietnia (c) Mieszkaniec Brighton został skazany w Londynie na dwanaście lat więzienia za udział w morderstwie. 7 implikatury konwer-sacyjne stanowią podzbiór tego zbioru). motywy. jeśli ograniczymy się do samej informacji językowej. (5) (a) Dwanaście lat więzienia (b) Londyn. A oto kolejny przykład spójnego tekstu. wiedzy o świecie. którego mogą nie mieć w pojedynczych zdaniach. W tym przypadku posługujemy się „skryptem morderstwa". jeśli jestem w stanie skonstruować jego sensowną reprezentację. Trzeba też wziąć pod uwagę związane z tekstem reprezentacje tworzone przez nadawcę i odbiorcę. Nasza teza głosi więc. to właśnie ta wiedza kulturowa pozwala . od bardzo dawna.3. 85) W powyższym przykładzie wyróżniono kilka elementów. Okamgnienie. że kluczową cechą języka naturalnego jest brak bezpośredniego odwzorowania między intencjami komunikacyjnymi a wyrażeniami językowymi. 8. że znaczenie tekstu jest bardziej ograniczone niż suma takich jednostkowych interpretacji. to nie znajdujemy w nim słów. Nadawca tekstu mówionego bądź pisanego ma zamiar zakomunikować jakiś przekaz odbiorcy. że podczas interpretacji tekstu wyciągamy wiele takich wniosków. Termin skrypt oznacza tutaj typowe 250 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU morderstwo i jest użyty w nieco ogólniejszym znaczeniu niż w rozdz. Wyjaśnienie jest następujące: brakujące ogniwa pochodzą z zasobów naszej wiedzy kulturowej.3. jest dowodem na to. Natomiast obecnie rozpoczęła się już istna wielogatunkowa radiacja. Oto przykład takiego tekstu: (4) O robotach pisano w fantastyce naukowej. ale nikt nie traktował ich przewidywanej lub zmyślanej obecności całkiem serio. Cecha ta jest szczególnie 8. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) Tekst nazywamy spójnym. który może nam pomóc rozstrzygnąć wieloznaczności bądź rozjaśnić niejasne aluzje zawarte w poszczególnych zdaniach. By ten zamiar zrealizować. czy też poza nią. że w przypadkach morderstwa pojawiają się mordercy. co odróżnia tekst od przypadkowego ciągu zdań. Tego tworu nie da się wszakże zrozumieć w pełni. Fakt. Choć ten króciutki tekst wydaje się całkiem spójny. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 249 istotna w przypadku podstawowej właściwości tekstów naturalnych. WL 2000. Na przykład zaimki jego bądź ty znajdują w tekście odniesienie. odwzorowanie to jest zapośredniczone przez poziom pojęciowy .poziom reprezentacji tekstu.

Możemy więc stwierdzić. czyli „obiektów mentalnych" -jest to spójność referencyjna.4. Rozmowy między prezydentami zakończyły się w zeszłym tygodniu. Wycieraczka ma jedenaście liter. Spójność referencyjna 251 8. w którym prezydent Wilson jechał przez Pola Elizejskie. Czarny wtorek to temat nieustających debat. Tekst zawiera wyrażenia referencyjne. Jednym z osiągnięć współczesnego językoznawstwa jest odkrycie. Przykład (7) jest oczywistym przypadkiem egzofory: (7) [Żona do męża. W poniższych przykładach wyróżniono klamrami wyrażenia referencyjne oraz ich odniesienia. który występuje przed nimi lub po nich. Spójność referencyjna Spójność tekstu wynika po części z faktu. [One] są naprawdę piękne. Dzień w dzień karmię kota.nam skonstruować spójną reprezentację tekstu (5). (9) a. a odniesienie do czegoś poza tekstem nazywamy egzoforą lub deiksą. wskazując na sufit] Czy rozmawiałeś z tymi na górze? Wypowiedź żony nie będzie w pełni zrozumiała poza kontekstem sytuacyjnym. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. Dlatego właśnie możemy nazywać obiekty. można powiedzieć. za pomocą powtórzeń dosłownych bądź przy użyciu terminów o szerszym (hiperonimy) lub węższym zasięgu (hiponimy) -lecz. Typowe wyrażenia referencyjne to zaimki (ona. Samochód. W tym tekście znajdujemy wiele przejawów kohezji . jak w przykładzie (8) -jest to referencja anaforyczna. Natomiast przypadki endofory są interpretowane na podstawie tekstu: albo poprzedzającego dane wyrażenie. a potem zamknęli mi jeszcze most]. które nadawca i odbiorca wytwarzają na jego podstawie. Mimo to bardzo trudno znaleźć dla niego jakąś spójną interpretację. Takie zwierzę ma cztery nogi. był czarny. Tydzień ma siedem dni. b. iż dotyczy on jakiegoś zestawu pojęć i ich odniesień. przyczyniają się one do jego spójności. albo wiążąc fragmenty tekstu w całość za pomocą takich relacji. (8) W zeszłym roku byliśmy w [Alpach].np. Spójność możemy osiągnąć na dwa sposoby: albo ponownie odnosząc się w tekście do tych samych desygnatów. Słyszałeś [najnowsze wiadomości]? [Clinton może stracić urząd]. Odniesienie do pojęć wymienionych w tekście nazywamy endoforą. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się kolejno tymi dwoma mechanizmami spójności. Ponieważ wyrażenia endoforyczne nie są zrozumiałe poza tekstem. samo występowanie takich sygnałów nie gwarantuje spójności tekstu: (6) Kupiłem forda. Jest to typowe dla egzofory. 252 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU . albo następującego po nim. ile przedstawień. takie jak jednorożec czy święty Mikołaj. Za pomocą tych terminów — anafora i katafora — opisuje się na przykład użycie zaimków odsyłających do rzeczownika. które w rzeczywistości nie istnieją. iż te wyrażenia odnoszą się nie tyle do rzeczy w świecie zewnętrznym.w tym przypadku mówimy o spójności relacyjnej. Spójność tekstu może być sygnalizowana formalnie na wiele sposobów . że spójność jest nie tyle własnością samych wyrażeń językowych składających się na tekst.głównie powtórzeń. ile do ich reprezentacji w ludzkim umyśle. jak pokazuje poniższy przykład. że spójność tekstu nie jest uzależniona od spójności formalnej. Przykład ten dowodzi. ale mogą być przedmiotem wyobrażeń. jak „przyczyna-skutek" bądź „przeciwstawienie" . 8. (wg Enkvist 1978: 110). czyli deiksy. mój) i pewne frazy imienne (tąpani z drugiej klatki).4. jak w przykładzie (9) -jest to referencja kataforyczna. [Taki] pech: [najpierw złapałem gumę. Wytrzyj nogi na wycieraczce.

a analogiczne środki leksykalne nie są w takich przypadkach obligatoryjne . Ponieważ w danym momencie w centrum uwagi może się znajdować tylko jeden obiekt. by go zidentyfikować. że wyrażenia anaforyczne mogą być wykorzystywane w innych celach: spełniają one również funkcje nieidentyfikacyjne. Był bardzo ubogi . gdzie ma szukać odpowiedniego desygnatu. to na ogół posługujemy się zaimkami. Im bardziej jest on wyróżniony.w tym przypadku nazwiska . istnieje wyraźna zbieżność między stopniem wyróżnienia desygnatu a formą wyrażeń referencyjnych. Dla przykładu: jeżeli coś pojawia się w tekście po raz pierwszy.4. W tym przykładzie w centrum uwagi znajduje się „rybak". dawno temu byt sobie pewien rybak. Niedawno językoznawcy odkryli. Każde zdanie tego fragmentu opowiada o Goethem. dramatów. Stała ona nad brzegiem morza. czyli desygnaty. ale tylko w mowie -dzięki elementom parawerbalnym. inne pojawiają się w jakimś punkcie wypowiedzi. [Goethe] był jednak nie tylko artystą. gdybyśmy chcieli w dalszym ciągu opowieści wrócić do rybaka. Jeśli znajduje się on w „centrum uwagi".miał tylko starą chatę. W językach naturalnych -przynajmniej zachodnioeuropejskich . [0] Był bardzo ubogi . można się do niego odwoływać na wiele sposobów w zależności od stopnia jego wyróżnienia. W takich przypadkach ich forma może być nadmiernie określona albo niedookreślona. pieśni. gdyż zamiast pełnej formy . a jeszcze inne odgrywają rolę drugorzędną. maksym i krótkich esejów. zawierających przedimek nieokreślony. Oto fragment hasła z encyklopedii. [Jego] idee. tzn. W języku polskim nieokreśloność nie jest kodowana gramatycznie.miał tylko starą chatę. Jak widzieliśmy.zazwyczaj używa się w takich przypadkach wyrażeń nieokreślonych. pytania i wątpliwości przybierały kształt wierszy. Kiedy dany obiekt został już wprowadzony.w celach identyfikacyjnych wystarczyłaby forma „zero zaimka". Gdybyśmy chcieli w kolejnym zdaniu przenieść uwagę na ten właśnie obiekt. że formy odniesienia do danego pojęcia zależą od stopnia jego wyróżnienia. Stała ona nad brzegiem morza. są w tekście równie ważne. Wnikliwe badania funkcji identyfikacyjnej wyrażeń referencyjnych uświadomiły filozofom i językoznawcom. Dawno. takim jak akcent. tym mniej materiału językowego potrzeba. A zatem dalszy ciąg naszej bajki może brzmieć tak: (10) a. choć końcówka czasownika -tak jak w poprzednim przypadku . więc bez wątpienia to właśnie on pozostaje w . użylibyśmy w piśmie formy pełniejszej: (10) c. Niektóre są przywoływane nieustannie. tzn. W takim przypadku istnieje pewna swoboda wyboru środków koreferujących.zawiera dość informacji identyfikujących: (10) b. W rozmowie Lagadańczyków odpowiednikiem tej sytuacji byłoby wyjęcie przedmiotu z worka. odsyłających do tego samego obiektu. Powyższe przykłady ilustrują funkcję identyfikacyjną wyrażeń referencyjnych. natomiast „chata" jest mniej wyróżniona. a w języku polskim również eliptyczną formą „zero zaimka". wymaga wprowadzenia. utworów prozatorskich. W ostatnim zdaniu mamy do czynienia z nadokreśleniem. Spójność referencyjna 253 ją wyróżnić dowolny składnik zdania i skupić na nim uwagę słuchacza.mogą się pojawić na przykład na początku bajek: (10) Dawno. w którym ostatnie zdanie zawiera przykład nadokreślenia: (11) Fascynowała [go] ludzkość i jej dokonania. Forma eliptyczna jest tu również możliwa. więc rybak mógł/mógł on obserwować swoją zatokę przez okno. bo o nim opowiada zdanie. które pozwala8. dawno temu był sobie pewien rybak. ale również wybitnym fizykiem. gdyż wystarczające informacje o desygnacie (liczba i rodzaj) przekazuje końcówka czasownika. Stanowią więc one sygnał dla odbiorcy.Nie wszystkie przedmioty odniesienia. użylibyśmy raczej zaimka.

takie jak segmentacja tekstu czy perspektywizacja.. nigdy nie wyszła za mąż. Trzy dni z rzędu zostawała po godzinach. rozdz. np. Z tego powodu niemożliwe są też relacje miedzy zdaniami. że wybór odpowiednich środków dokonuje się zazwyczaj w zgodzie z informacyjnymi potrzebami odbiorcy. Poniżej przedstawiamy kilka takich relacji. Efekt przedstawienia sceny z czyjegoś punktu widzenia określamy mianem perspektywizacji.5. W rozmowie za pomocą przedmiotów brak obiektów. że w systemie komunikacyjnym Lagadańczyków nie dałoby się realizować większości tych celów. Mogą one być wyrażone leksykalnie. Tuż przed północą w środę pewien mężczyzna zaatakował w Osace dwudziestotrzyletnią Mayumi Sanda na jednej z ulic jej dzielnicy (Oyodo-cho. Jest to kolejny powód ograniczający użyteczność Języka" la-gadyjskiego. Łatwo dostrzec. Badania eksperymentalne potwierdziły. (przeciwstawienie) W przykładzie (13) drugie zdanie składowe podaje powód śmierci jednorożca. Spójność relacyjna 255 tekstu. dowiedzieliśmy się. W gazetach brytyjskich i amerykańskich taki sposób relacjonowania dramatycznych wydarzeń stał się niemal normą. 4. dla której napastnik jest w tym momencie nieznanym mężczyzną. by zaznaczyć pojawienie się nowego wątku: zasygnalizować zmianę tematu. (skutek-przyczyna) (14) Małgosi musi zależeć na awansie. Uderzył ją kilkakrotnie w głowę żelazną rurą i próbował udusić. wskazywać początek większych jednostek pojęciowych.5. takich jak akapit. W przykładzie (14) drugie zdanie nie tyle wskazuje na przyczynę pewnego stanu rzeczy. jak w (14). [. takich typów związków koherencyjnych jak „przyczynaskutek". ile podaje fakty potwierdzające hipotezę na'temat Małgosi. 254 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU Przypadki niedookreślenia służą do uzyskania efektów innego rodzaju: (12) Kobieta rozprawia się z napastnikiem W środę w nocy dzielna młoda kobieta pokonała złodzieja jego własną bronią: ogłuszyła go żelazną rurą. jak to ma miejsce w języku naturalnym (por. ponieważ był samotny. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. W ten sposób można wprowadzać do tekstów segmentację. jeśli w analizie tego tekstu ograniczymy się do celu identyfikacyjnego. tzn. W szczególnych przypadkach można osiągnąć inne cele.2).. Spójność relacyjna Odbiorca tekstu nie jest w stanie zrozumieć go w pełni. że pojawienie się w tym miejscu nazwiska przygotowało czytelników na wprowadzenie nowego wątku. Jednakże dzięki niemu tekst staje się żywszy: oglądamy to zdarzenie niejako oczami ofiary ataku. jeśli nie odczyta zależności między poszczególnymi zdaniami. którą mu wcześniej wyrwała. (potwierdzenie) (15) Chociaż Greta Garbo była nazywana symbolem urody. W przykładzie (15) mamy do czynienia z . Autor posłużył się nazwiskiem po to. 8. co oznacza. ale też mogą być domyślne. Odniesienie endoforyczne służy zasadniczo identyfikacji desygnatów. W poprzednim akapicie desygnat został już bowiem wprowadzony i w tym miejscu pojawienie się wyrażenia nieokreślonego jest zaskakuje. 15). (13) Jednorożec zdechł. a następnie przekazała go w ręce policji. które odpowiadałyby całym sytuacjom i zdarzeniom.] Wyróżniona fraza może się wydać dość dziwna. „przeciwstawienie" czy „potwierdzenie". Chodzi tu o ten aspekt interpretacji 8.centrum uwagi. który wykracza poza interpretację poszczególnych zdań prostych. czyli nie ma tam zdań przedstawiających pewne schematy zdarzeń. Oyodo-ku). za pomocą takich słów jak ponieważ czy chociaż (13. Reasumując.

W tekstach narracyjnych odbiorca zakłada istnienie związków przyczynowych między zdarzeniami. Na l przykład w (16) akcent na „napisać" i „manier" wskazuje na relacj0 " przeciwstawienia. (16) Może i Jan napisał znaną książkę. ale manier to on nie ma. która sugeruje kontrast. Współczesne teorie lingwistyki tekstu zawierają interesującą tezę. hipotezę. takie jak akapity. Czasami nadawcy używają konektorów. spójniki współrzędne (i. np. Słowa wyrażające zależności między zdaniami to konektory. iż na owej stacji sprzedają benzynę — chociaż stwierdzenie to w rozmowie nie pada. w związku z czym pozostają one często niedookreślone. które zamierzają przekazać.. rozdz. jeżeli. .i łują się do niego tylko wtedy. że partnerzy rozmowy. jak się wydaje. Jeśli na stwierdzenie: Skończyła mi się benzyna ktoś odpowiada: Tu za rogiem jest stacja benzynowa (por. Jest to zresztą słynny przypadek zdania. Rozmówcy nie muszą wypowiadać wszystkich informacji. utrudniać interpretację tekstu. za pomocą słów „relacyjnych". To zjawisko może.. lecz) i wyrażenia spajające (w rezultacie. nadawcy odwo. W jaki sposób możemy wyjaśnić pojawianie się niedookreśleń koherencji? W rozdz.I ni. \ Te ograniczenia nakładane przez kontekst są bardzo zróżnicowa. więc. mogą również łączyć większe segmenty tekstu. 7 wprowadziliśmy pojęcie implikatury konwersa-cyjnej. co w dużej mierze eliminuje niedookreślenia. Z kolei na przykład w zeznaniach obie strony zakładają możliwie pełną jednoznaczność wypowiedzi. przestrzegając zasady kooperacji. które ukazało się w nekrologu Grety Garbo wydrukowanym przez holenderską gazetę De Yolkskrant. Istnieją również bardziej subtelne sposoby sygnalizowania koheren256 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU cji. które niezbyt dobrze „pasują" do danej relacji spajającej. takich jak para: niektórzy. Ta kategoria obejmuje spójniki podrzędne (ponieważ. Mamy tu do czynienia z niedookreśleniem relacji. iż te same relacje. Niewątpliwie autorowi chodziło o to. że napisał krytyczny artykuł. redakcja została zasypana listami od rozzłoszczonych czytelników. ne. Spójność relacyjna 257 mówca jest przekonany o tym. które tworzą koherencję miedzy zdaniami prostymi. Samo czasowe uporządkowanie zdarzeń . W przeciwnym razie można by mu zarzucić brak współdziałania. a nie przyczynowej między obydwoma zdarzeniami. 7). którzy krytykowali staroświecki światopogląd autora. ponieważ mogą liczyć na to. a nawet całe ustępy. który wskazuje jedynie na istnienie relacji czaso-wej. Użył jednak . a drugi analizę tej hipotezy) sygnalizuje czasem całe zdanie (Ten problem domaga się pilnego rozwiązania).5. Ponieważ zawiera ono implikaturę: „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż". że Kaal jest teraz redaktorem naczelnym dlatego. to na gruncie maksymy relewancji można spokojnie założyć. chociaż). nawet jeśli wypowiedział zdanie prawdziwe. Z tego powodu koherencję zachodzącą między dwoma akapitami (z których pierwszy zawiera np. rzecz jasna. Oto przykład: (17) a) Jan Kaaljest od l czerwca redaktorem naczelnym miesięcznika O.". w przeciwieństwie do tego). albo za pomocą akcentu i intonacji.odrzuceniem w drugim zdaniu implikacji pierwszego. c) kiedy Kaal napisał w NRC Han-delsblad krytyczny artykuł o pierwszym numerze tego periodyku. A zatem niedookreśloność koherencji można wyjaśnić jako przypadek implikatury konwersacyjnej opartej na maksymie relewancji. b) W zeszłym roku zaproponował mu tę posadę wydawca pisma. że drugi roz8. konektora kiedy. Jednym z istotnych czynników jest gatunek tekstu. kiedy kontekst pozwala odbiorcy wyciągnąć właściwe wnioski. sami wyciągną właściwe wnioski. in. Maurice Keizer.

gdzie zdania proste opisują kolejne zdarzenia. obecnie również: jednak". (21) a. Franek wyskoczył przez okno. still (pierwotnie: „do tej pory". ponieważ wszystkie zdania proste ((22)a. obecnie również: Jednak".6. istnieje wiele różnych rodzajów takich relacji. Zdanie (13) opiera się na założeniu: „samotność może prowadzić do śmierci". dientengevolge (pierwotnie: „następnie". a takie jak w (15) . jak w przykładach (13) i (14). Jest to kolejny przypadek gramatykalizacji (por. c.niektóre zestawienia zawierają ponad 300 przypadków! Niemniej jednak istnieje powszechna zgoda co do tego. W najnowszej literaturze ich liczba rośnie w postępie geometrycznym . Typowym przykładem takiej relacji jest sekwencja jak w (22).negatywnymi. że implikatury konwersacyjne zostały wraz z upływem czasu zakodowane w języku. równoczesność przechodzi w stan niezgodności z oczekiwaniami).co ilustrują przykłady (18) i (19) . Te drugie można na ogół wyrazić za pomocą spójników przeciwstaw^ nych. że z tą tendencją należy walczyć . Podobnie sama równoczesność stanów rzeczy nie jest na ogół wystarczająco istotna. Jeden ze sposobów ograniczenia jej rozmiarów polega na wyróżnieniu wśród takich relacji na podstawie odmiennych parametrów pewnych ogólnych kategorii i uznaniu. W przykładzie (15) relacja „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż" jest założona implicite . Dlatego właśnie relacje takie jak w (13) nazywa się pozytywnymi. Ang. weil (pierwotnie: „podczas gdy". b.choćby dlatego. Typowym przykładem jest relacja potwierdzenis . równoczesność zaczyna oznaczać niezgodność z oczekiwaniami). b. c. d) zajmują w tekście taką samą centralną pozycję (22) a) Zagotuj wodę z mlekiem. W literaturze przedmiotu pojawia się podział na relacje pozytywne.konektory czasowe otrzymują interpretację przyczynową: (18) Gdy Janek wszedł do pokoju. nie mogłem pracować. równoległość czasowa przechodzi w przyczynowość). uporządkowanie przestrzenne staje się uporządkowaniem czasowym. STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU d.stanowi ona negację zależności przedstawionej w zdaniu. Relacje następstwa czasowego i równoczesności to metonimie odpowiadające relacji przyczynowo-skutkowej i relacji przeciwstawienia. chyba że ich współwystępowanie okazuje się sprzeczne z oczekiwaniami. że każda z nich zawiera zarówno przypadki centralne. Ta zależność jest wyrażona eocplicite za pomocą konekto-ra przyczyny. co wyjaśnia. Jak pokazuje lista typów koherencji przedstawiona w podrozdziale 8. dlaczego konektory łączne są interpretowane jako wyznaczniki relacji przeciwstawienia: (20) Ma dopiero siedem lat i już gra sonaty Beethouena. dlatego właśnie .3). iż w wielu językach można odnaleźć ślady analogicznej ewolucji znaczeń. w jaki sposób w normalnych warunkach komunikacyjnych nadawca i odbiorca umieliby dokonywać wyborów z tak tasiemcowej listy zgoła abstrakcyjnych relacji. Inne kryterium podziału opiera się na relacjach składniowycł miedzy zdaniami prostymi. Tę hipotezę sugerującą metonimiczną zmianę znaczenia na gruncie implikatur potwierdza fakt. Wydaje się. np. jak w przykładzie (15). Niderl. Można powiedzieć. rozdz. oraz negatywne. (19) Kiedy grał telewizor. c) wsyp d) i wymieszaj kaszę mannę. cependant (pierwotnie: „tymczasem". b) dodaj suszone drożdże. Relacje tego rodzaju nazywa się „wielojądrowymi". jak i peryferyjne. obecnie również: „w rezultacie". które zaczyna oznaczać przyczynę). Natomiast relacje hipotaktyczne łączą zdanie podrzędne ze zdał niem niezależnym. 3.3. lecz. obecnie również: „ponieważ". że kognitywna teoria języka nie potrafi wyjaśnić. Niem. że w takich przypadkach mamy do czynienia z meto-nimią.niemal nigdy nie jest wystarczająco istotne. Franc. Relacje parataktyczne łączą współrzęd-1 ne zdania proste.

ale czasami -jak w przykładzie (24) -to właśnie zdanie główne jest satelitą. badania dotyczące przyswajania języka pokazały. dlaczego nadawca uważa za stosowną treść wyrażoną w drugim zdaniu prostym. gdzie najpierw oglądaliśmy lwy.8. b) bo od tygodnia nie widziałem go z papierosem. Reasumując: interpretacja tekstu wymaga odczytania relacji koherencji między elementami tekstu.do samej wypowiedzi.zdanie proste zawierające informację główną ((23)a) . Zanim poszliśmy do delfinów. Należy podkreślić. Spójność relacyjna 259 (23) a) Janek chyba rzucił palenie. Nadawca i odbiorca potrafią sobie radzić z ogromną liczbą relacji koherencji najprawdopodobniej dlatego. które składają się na tekst.wtedy. Relacje te mogą być wyróżnione na wiele sposobów. kiedy w domu rozpętało się prawdziwe piekło. np. zjedliśmy kanapki. Relacje koherencji można dzielić na kategorie według kryteriów różnego typu. a dopiero później abstrakcyjne: pozytywne relacje koherencji pojawiają się w języku przed relacjami negatywnymi. Wprawdzie na ogół znajduje ono odzwierciedlenie na poziomie składni: jądro jest wyrażone przez zdanie główne. że to rozróżnienie dotyczy zasadniczo poziomu reprezentacji tekstu i chodzi o rozróżnienie między myślą główną a myślą poboczną. Z relacjami ideacyjny-mi mamy do czynienia. że wyróżnione kategorie są istotnymi poznawczo determinantami języka potocznego. to otrzymamy całkiem przyzwoite streszczenie. to dlaczego nie kupiłeś mi wtedy tego futra? Wiele przemawia za tym. gdy jedno ze zdań prostych odnosi się do rzeczywistości. a potem. a następnie je uzasadnia. a potem oglądaliśmy delfiny. gdyż zawiera opis tła.5. Trzy dni z rządu zostawała po godzinach). Poszliśmy do zoo i widzieliśmy lwy.gdzie drugie zdarzenie („zdechł") jest bezpośrednią konsekwencją pierwszego (Jednorożec był samotny"). Np. a satelita przez zdanie podrzędne. gdy treść zdań prostych odnosi się do tej samej rzeczywistości. że sprowadzają je do ograniczonej liczby kategorii. które występują w danym zdaniu. 8. a para-taktyczne przed hipotaktycznymi. lecz często pozostają niedookreślone.. Trzeci sposób podziału relacji koherencji polega na rozróżnieniu poziomów. że dziecko opanowuje najpierw relacje 260 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU I konkretne. Powyższe przykłady wskazują na to. ponieważ był samotny . (25) Skoro już o tym mowa.. Kategorie te zapewne pomagają użytkownikom języka w interpretacji bardzo licznych relacji zachodzących między zdaniami. Przegląd relacji koherencji . tak jak w (13) .6. gdzie nadawca najpierw wyraża pewne przekonanie.z satelitą. że powyższe rozróżnienia nie są tylko konstruktem teoretycznym. W takich przypadkach odbiorca odwołuje się do pragmatycznych implikatur. Inny przypadek relacji interpersonalnej zawiera przykład (25): pierwsze zdanie proste wyjaśnia. a zdanie podrzędne jest jądrem: (24) Ledwie zacząłem czytać gazetę. przedstawia rozumowanie nadawcy. ale przejawiają się również w rzeczywistości językowej nadawców i odbiorców. a drugie . (26) a to dziecięcy opis wizyty w zoo składający się z konstrukcji parataktycznych: (26) a. W późniejszym wieku te same zdarzenia byłyby opowiedziane również za pomocą konstrukcji hipotaktycznych: (26) b. Natomiast relacje interpersonalne występują w przypadku. Relacja hipotaktyczna wiąże jądro . a potem zjedliśmy kanapki. Poszliśmy do zoo. tak jak w przykładzie (14) (Małgosi musi zależeć na awansie. Na rzecz tego rozróżnienia przemawia następujący fakt: jeśli usuniemy z tekstu wszystkie satelity.Jednorożec zdechł.

Z tego powodu eksportują nadwyżki. Bergoss zdobył dwanaście punktów. Negocjacje pokojowe między Izraelem a Palestyną zakończyły się podpisaniem nowego traktatu. który jest przedmiotem kontrastu. Ijądro] ROZWINIĘCIE: Satelita zawiera dodatkowe szczegóły na temat (jakiegoś aspektu) sytuacji przedstawionej w jądrze. a. by skłonić mieszkańców do kontroli urodzeń. w którym odbiorca ma zinterpretować informację przekazaną w jądrze. Świadkowie widzieli go na miejscu zbrodni. a. który spowodował sytuację przedstawioną w jądrze.6. [satelita] STWORZENIE MOŻLIWOŚCI: Informacja przekazana przez satelitę pozwala odbiorcy wykonać czynność opisaną w jądrze. Mógłbyś otworzyć drzwi? [jądro] b. powinieneś niezwłocznie powiadomić towarzystwo ubezpieczeniowe. [satelita] OCENA: W satelicie nadawca ocenia sytuację opisaną w jądrze. W tym spotkaniu. [satelita] 8. [jądro] OKOLICZNOŚCI: Satelita przedstawia kontekst. Holec i Smit-Tak. Williama Manna i Sandrę Thompson. a. Chociaż w przypadku niektórych zwierząt jest to materiał toksyczny [satelita]. b. b. Ijądro] b. Przegląd relacji koherencji 261 b. Ijądro] KONTRAST: (relacja parataktyczna: dwa jądra) Sytuacje przedstawione w jądrach są pod wieloma względami podobne. TŁO: Informacja przekazana w satelicie pomaga w zrozumieniu jądra. podobnie jak Van Hattum. a różnią się tylko w tym zakresie. Następna konferencja ICLA odbędzie się w 1999 roku w Sztokholmie. niż potrzebują na rynek wewnętrzny.Poniższa lista relacji koherencji została zaproponowana przez dwójkę amerykańskich badaczy. weźmie udział 300 językoznawców z 23 krajów. to u ludzi nie stwierdzono żadnych poważnych skutków. [jądro] PRZYCZYNA: Satelita opisuje stan rzeczy. [jądro] b. a. 262 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU a. a. Dwudziestoletni Bili Hamers zamordował swojego ojca. [jądro] b. Stany Zjednoczone produkują więcej pszenicy. sytuacja przedstawiona jest bardziej istotna z punktu widzenia nadawcy. kiedy zachorowała połowa uczniów w klasie. a. które odbywa się co dwa lata. Kiedy twoja sytuacja osobista ulegnie zmianie [satelita]. To najlepszy z możliwych rezultatów ostatniej inicjatywy pokojowej Stanów Zjednoczonych. a. [jądro] WARUNEK: jądro przedstawia stan rzeczy. W krajach Trzeciego Świata trzeba walczyć z nędzą. jaki znam. Proszę. [satelita] PRZECIWSTAWIENIE: Istnieje potencjalna lub pozorna sprzeczność między stanami rzeczy przedstawionymi w jądrze i w satelicie. a. a. [satelita] . Prawdopodobnie najgorszy przypadek grypy. b. [satelita] b. oto klucz. zdarzył się zeszłej zimy [jądro]. którego urzeczywistnienie jest uzależnione od zaistnienia sytuacji opisanej w satelicie. [jądro] b. [satelita] POTWIERDZENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma uwierzyć w informację przekazaną w jądrze. Inne państwa powinny tu przyjść z pomocą. Natomiast Philips stracił dziesięć punktów.

Zginęły 23 osoby. albo za pomocą endofory. takie jak zaimki czy powtórzenia. [satelita] b. r 264 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKS! Istnieją dwa typy koherencji: spójność referencyjna. Relacje koherencji są często sygnalizowane przez formalne wyznaczniki spójności zapewniające kohezję. tzn. Podsumowanie 263 SKUTEK: Jądro opisuje sytuację. Ich obecność nie gwarantuje jednak samoczynnie spójności tekstu. Lingwistyka tekstu zajmuje się zatem nie tylko wyrażeniami językowymi składającymi się na tekst. Kup książkę „Toksyczni rodzice". im silniej jest wyróżniony. Zadbany samochód świadczy o swoim właścicielu. b. Podsumowanie Zdefiniowaliśmy tekst jako werbalny aspekt komunikacji. [jądro] b. Twój samochód mówi wiele o tobie. bądź do obiektów. a. proszę wysłać wypełniony blankiet. powiązania między rozmaitymi stanami rzeczy. a. wykonując czynność opisaną w jądrze. tym krótsza bądź nawet eliptyczna jest identyfikująca go forma językowa. a. Nie możesz sobie poradzić z własnymi dziećmi? [satelita] b. a ponad 200 jest rannych. tzn. pominęliśmy więc stronę parawerbalną i niewerbalną aktów komunikacji. czyli deiksy. dzięki odsyłaniu do obiektów figurujących w tekście. lecz przede wszystkim ich interpretacją. Tekst staje się zrozumiały dla odbiorcy głównie dzięki jego wiedzy kulturowej i wiedzy o świecie.UZASADNIENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zaakceptować prawo nadawcy do przedstawienia informacji przekazanej w jądrze. musi on być spójny. która polega'1 na ciągłym odsyłaniu odbiorcy do tych samych obiektów przywołanych przez tekst. a. [jądro] ROZWIĄZANIE: Sytuacja opisana w jądrze stanowi rozwiązanie problemu przedstawionego w satelicie. Spójność referencyjna spełnia zasadniczo funkcję identyfikacyjną. Aby otrzymać najnowszą wersję programu [satelita]. a. Fasolę zalać wodą i zostawić na noc. a. które dopiero się pojawią w tekście. który należy urzeczywistnić. tzn. Porucznik Kowalski. tzn. [jądro] ZACHĘTA: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zyskać motywację do wykonania czynności opisanej w jądrze. [satelita] CEL: Satelita przedstawia stan rzeczy. Spójność referencyjna powstaje albo w wyniku użycia egzofory. Będzie fajnie. [jądro] 8. [satelita] PARAFRAZA: Satelita podaje w innej formie informację przedstawioną w jądrze. Gotować. Eksplozja zniszczyła fabrykę i wiele okolicznych budynków. [jądro] b. która urzeczywistnia się na poziomie pojęciowym. oraz spójność relacyjna. dzięki wskazywaniu obiektów w świecie. Pojedź z nami na wycieczkę nad jezioro. a. [jądro] 8. Odbiorca konstruuje własną reprezentację tekstu dzięki inferencjom. która spowodowała stan rzeczy przedstawiony w satelicie. powiązany pojęciowo. tzn. Istnieją również funkcje nieidentyfi- . co określa się mianem katafory. [jądro] b. Można odsyłać do obiektów już wymienionych. Im bardziej dany obiekt znajduje się w centrum uwagi. Aby odbiorca był w stanie stworzyć sensowną reprezentację tekstu. co określa się mianem anafory. Jest pan aresztowany.7. [jądro] b. wydział przestępstw gospodarczych. [satelita] NASTĘPSTWO: (relacja parataktyczna) Jądra przedstawiają kolejne zdarzenia. aż będzie miękka.7.

9. nawet jako predykcji pełnej wątpliwości. wierzę jej na słowo. toteż możliwość osiągnięcia przez człowieka nieśmiertelności ważyilf . (Norman Davies. 8. zobacz Bartmiński i Boniecka (1998).kacyjne wyrażeń referencyjnych. istnieje również spójność relacyjna. takich jak relacje pozytywne i negatywne. Zobacz także Dobrzyńska i Janus (1983). Formowała się pod batem brutalnego ojca. mamy do czynienia z niedookreśleniem relacji. Jeśli idzie o relacje hipotaktyczne. To założenie zostało potwierdzone przez badania nad przyswajaniem języka. formy zredukowane . Obok spójności referencyjnej. Przypadki tego rodzaju są ściśle powiązane z gatunkami tekstu. b. Janus (1983). że są to przypadki pewnych kategorii ogólnych. czyli relacje koherencji między stanami rzeczy. zamiast zaimka pojawia się pełna nazwa .8. natomiast pełne wyrażenia odsyłają zazwyczaj do obiektów mniej wyróżnionych. ale brakowało mi odwagi poruszenia tak niesamowitej sprawy. Przez całe jego panowanie huk armat i dochodzące z pola bitwy jęki mieszały się z kapryśnymi dźwiękami królewskiego fletu i paplaniną „les philosophes". Kraków 1998) 2. oraz zbiór prac pod redakcją tej samej autorki (Mayenowa 1974). Z nowszych prac dotyczących analizy tekstu (także literackiego).„zero zaimka" bądź zaimek pojawiają się w przypadku obiektów znajdujących się już w centrum uwagi.którego głównym zadaniem jest segmentacja tekstu. choć nie najnowszej pracy z tej dziedziny: Beaugrande i Dressler (1990). takich jak spójniki. Zalecana lektura 265 8. Relacje te mogą być tylko implikowane bądź też zasygnalizowane za pomocą konektorów. Duszak (1998). Jak widzieliśmy w tym rozdziale. a. Europa. Mayeno-wa (1993). który swego czasu zmusił go l osiemnastoletniego syna do oglądania egzekucji jego przyjaciela Kattego i który przez lata więził go w nadodrzańskiej twierdzy Kostrzyn. pierwotnie oparte na impli-katurach konwersacyjnych. Zalecana lektura v W języku polskim istnieje przekład ważnej. to odzwierciedlają one rozróżnienie pojęciowe między jądrem a satelitą: jądro zawiera na ogół informacje należące do głównej treści tekstu. W procesie rozwoju języka te niedookreślone relacje. Przy jakiejś okazji [0] l Fryderyk powiedział: „Urodziłem się za wcześnie. Nieraz o tym myślałem. Kiedy ona l pani doktor to mówi. Jakich form można by oczekiwać w poniższych przykładach? Dlaczego? Jaki efekt wywołałoby użycie formy alternatywnej? a. Dobrzyńskiej i E. 8. Dlatego należy założyć. relacje parata-ktyczne i hipotaktyczne czy relacje przedstawieniowe i interpersonalne. Ale widziałem Woltera".kiedy np. ćwiczenia i zadania 1. Doktor Kępińska powiedziała. że potrzebuję więcej ruchu. Prace polskich językoznawców zawiera tom wydany pod redakcją T. że posługiwanie się nimi wszystkimi byłoby niemożliwe dla użytkowników języka. której zadaniem jest powiązanie obiektów w tekście. Natomiast niedookreślenie referencyjne służy często perspektywizacji. mogą w wyniku gramatykalizacji stać się elementami konwencjonalnego znaczenia wyrażeń danego języka.8. Liczba możliwych relacji koherencji jest tak wielka. Jakimi środkami w poniższych fragmentach została osiągnięta spójność relacyjna? Spróbuj zidentyfikować odnalezione relacje koherencji. Osobowość Fryderyka Wielkiego była jednym z cudów epoki. Czasami mamy do czynienia z nadokreśleniem referencyjnym . Kiedy konektory nie wyrażają właściwej dla nich relacji koherencji.

ciągle szybko ubijając. czy w danym przypadku mamy do czynienia z informacją nową. że dokonała się zmiana językowa. aby się nie połamały. Do jego zadań należy l rekonstruowanie prajęzyka będącego . Poznań 1996) Rozdział 9 Język w czasie: językoznawstwo history czne Dotychczas przyglądaliśmy się różnym formom językowym i ich użyciu w określonym momencie. Przygotować kruche ciasto.2000) c. Aby zrozumieć zmianę językową. Ćwiczenia z logiki. czy już wprowadzoną. przede wszystkim w teraźniejszości. Zjawiskiem tym zajmuje się językoznawstwo historyczne. (Kuchnia polska. Stanąć na nogi. lub wierzy w coś. upiec 5 równych krążków w tortowni-cy. regionalnych bądź etnicznych. społecznych. co nie odpowiada jego życzeniom.266 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU łem się wyrażać tylko w otulinie fantastycznej groteski. że człowieka trzymają się różne głupoty. a potem wykonaj następujące zadania: . Upieczone krążki przełożyć masą z piany. (Oliver Sacks. Podejmowane są również próby wyjaśnienia przyczyn zmian językowych oraz ich przewidywalności. co odpowiada ich życzeniom. Warszawa 1980) 3. trzeba przede wszystkim zdać sobie sprawę z tego. Niech mi pan tylko nie mówi. ale jest. co odpowiada jego życzeniom. Gdy przyglądamy się niezbyt odległym etapom rozwoju znanego nam języka.Podkreśl formy i wyrażenia referencyjne (forma „zero zaimka". „Tygodnik Powszechny" 25. a które endoforyczne? . . Stosuje w tym celu naukowo opracowane metody. można powiedzieć. że Potrzebujemy jeszcze więcej objaśnień. Być może jednak hamował mnie zbytek ostrożności. że nic pan nie czuł. lecz także okresy wcześniejsze. Cofając się jeszcze dalej. z po«) mocą przychodzi językoznawstwo historyczne. (Michał Komar. a pan ani słowem się nie odezwał. Bada ono nie tylko etapy rozwoju danego języka udokumentowane w piśmie.Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. odkrywamy. pełne nazwy). . więc każdy krytyczny człowiek nie wierzy w coś.Znajdź przykłady wyrażeń kataforycznych i anaforycznych. (Stanisław Lem. musimy sięgnąć po objaśnienia niektórych słów lub wyrażeń. dziwimy się. Gorące zsuwać ostrożnie na stolnicę uważając. (Barbara Stanosz. — Doktorze Sacks! . W tym rozdziale zajmiemy się zagadnieniem zmiany języka z upływem czasu. z których nie zachowały się żadne teksty. za co i dlaczego. że język używany przez daną społeczność nie jest jednolity. Ubić pianę.06. Okamgnienie. że pan zasnął. Każdy krążek piec 15-20 minut. Przeanalizuj poniższe fragmenty pod względem spójności referencyjnej. Myślałam. Nie powinno tak być. Gdy skutki takich procesów zostaną powszechnie zaakceptowane. że tak wiele jeszcze potrafimy zrozumieć. Przybrać osaczonymi owocami z kompotów lub konfitur. Warszawa 1987) b. lecz że istnieje w rozmaitych odmianach pokoleniowych. Każda może spowodować pojawienie się w języku ogólnym nowych form lub nowych znaczeń bądź też doprowadzić do zaniku starszych. a. wlewać cienkim strumieniem syrop. Kraków 2000) b. Macham tym gipsem na wszystkie strony.Odpowiedz za każdym razem. Aby jednak zrozumieć wszystko. Gdy przechodzimy do odleg268 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE l łych okresów historii. nie wiedzieć po co. Ponieważ tylko ludzie bezkrytyczni wierzą we wszystko i tylko w to. zaimki. Ręce mnie już bolą.Które z tych wyrażeń referencyjnych są egzoforyczne.

co mówią ich dzieci. składnię. Występuje w formie mówionej (mniej znormalizowanej i odznaczającej się różnicami regionalnymi) oraz pisanej (o większym stopniu normalizacji). Tak więc są grupy regionalne. robotniczej. czyli w schemacie. by ich mowa brzmiała „staroświecko". Przy próbach takiej rekonstrukcji przyjmuje się zasadę regularności. Język ogólny ma swoje standardowe słownictwo. Może się ona dokonywać wewnątrz sieci radialnej. których znaczenie uległo rozszerzeniu o pewne innowacje: (2) a. Otóż w jakimś okresie rozwoju języka jedna z jego odmian może się cieszyć największym prestiżem. że zmiany językowe dokonują się we wszystkich przypadkach.1. W języku dzisiejszego młodszego pokolenia Polaków sporą popularność zyskało słowo cool używane między innymi w znaczeniu „bardzo dobrze. angielszczyzna pendżabska (Punjabi English) i wiele innych etnicznych odmian języka angielskiego w Wielkiej Brytanii. możemy dokładniej określić zmianę językową. wywodzi się z języka dworu pierwszych książąt i królów polskich. Cechy wymowy traktowane są czasami oddzielnie jako akcent i wówczas mówi się o akcencie standardowym. jest to zapożyczenie z angielskiego slangu: (1) A: Jak było na imprezie? E: Cool! W mowie młodych ludzi powszechne jest dziś także nowe słowo spoko. Dialekt regionalny zwany jest dlatego również regiolektem. średniej lub wyższej. wspaniale". 9. zmiana nie musi się dokonać. zwanej językiem literackim. takie jak angielszczyzna ludności czarnej (Black English) i angielszczyzna latynoska (Hispanic English) w Stanach Zjednoczonych lub angielszczyzna jamajska (Jamaican English). wyraz lub konstrukcja syntaktyczna . A: Chyba nigdy tego nie zdobędę. l. morfologię i wymowę. Nasuwa się także pytanie o przyczynę zmiany językowej. Natomiast odlot i ściemniać należą do starych wyrazów. To można załatwić. że nie rozumieją. Ponieważ wszystkie elementy języka można traktować jako kategorie i ponieważ kategoria . Dzieci zaś nie chcą. z których każda ma swój dialekt. mówiącą.a czasami także w innych odmianach .najwcześniejszym przodkiem i jakiejś grupy języków. opartego na regiolektach wielkopolskim i małopolskim. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 269 często socjolektem klasy wyższej (związanym z pewnym regiolektem) lub w takim socjolekcie ma swoje źródło. a więc formy i znaczenia występujące w tej odmianie . Są to odmiany języka używane przez poszczególne grupy etniczne.zwłaszcza z uwagi na zmianę językową -jest to.fonem. Odmiana języka obejmuje wszystkie zjawiska występujące w języku pewnej grupy jego użytkowników. Tak więc np.ma najczęściej formę sieci radialnej. na przykład socjolekt klasy niższej. . Żaden język nie jest jednolitym czy jednorodnym systemem. lekko lub mocno różniące się od siebie podsystemy lub odmiany. standardowa polszczyzna. dotyczyć przesunięcia z jednej sieci do innej lub zachodzić w reprezentacjach umysłowych całej kategorii. morfem. zwana w polskiej literaturze językoznawczej językiem ogólnym. Jest to odmiana polszczyzny upowszechniana przez szkołę. które spełniają te same określone warunki. Odmiana standardowa danego języka jest 9. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Zmiana językowa jest bardzo mocno związana ze zróżnicowaniem języka. który to termin wywodzi się z łacińskiego wyrazu aetas („wiek"). Jednak w językoznawstwie termin „dialekt" nie jest już zarezerwowany wyłącznie do określania dialektów regionalnych. B: Spoko. i dlatego nie można jej z całą pewnością przewidzieć.mogą wejść do języka ogólnego. Oprócz regiolektów i socjolektów istnieją także etnolekty. lecz zawiera liczne. Najważniejsze zaś . tak jak mowa ich rodziców. Jednak nawet jeśli zaistnieją wszystkie potrzebne warunki. administrację. Grupy różniące się pod względem społecznym mają swoje socjolekty. Rodzice często twierdzą. że istnieją odmiany związane z wiekiem użytkowników języka. lecz stał się synonimem jakiejkolwiek odmiany języka. zwane czasami etalektami. literaturę i środki masowego przekazu.

Zatem znaczenie podstawowe. upojenia spowodowany alkoholem. ponieważ są bardziej zrozumiałe zarówno dla ludzi w starszym wieku. mają większe szansę się przyjąć. zaraz zaraz bądź spokojnie. "' forma spoko nie nastręcza starszemu pokoleniu trudności ze zrozumieniem. Proces odwrotny ilustrują formy takie jak wyraz serwus. którzy ich używają. w jakim stopniu dana forma (lub znaczenie) w języku pewnej grupy wiekowej jest czynnie używana lub też tylko biernie rozumiana. jak spoko. a tym bardziej używa. Słowo ściemniać ((2)c) także przeszło metaforyczne rozszerzenie podstawowego znaczenia i odnosi się tutaj do mówienia niecałej prawdy. jego zrozumienie nie nastręcza chyba większych trudności. A: Jak by to na koncercie? o B: Totalny odlot! c. Możliwości dokonania się zmiany językowej Formy Zastosowanie w języku nastolatków Zastosowanie w języku osób w starszym wieku aktywne bierne nieznane aktywne . Chociaż wyraz ten ze swoim nowym znaczeniem nie należy do aktywnego słownictwa starszego pokolenia. zwłaszcza w starszym wieku. prawdopodobnie rzadko je słyszy. Jest 9. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 271 Tabela 1. Aby to znaczenie zrozumieć. Inne wyrazy. jak było.270 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE J b. przedstawiciel starszego pokolenia potrzebuje prawdopodobnie szerszego kontekstu. używa formy powstałej przez ucięcie ostatniego z nich. jak i młodszych. zostało rozszerzone metaforycznie w kierunku tracenia kontaktu z rzeczywistością. narkotykami lub mocnym przeżyciem". W (2)a młody człowiek uspokaja kogoś popadającego w pesymizm lub zniecierpliwionego. Zagadnienie w dużej mierze sprowadza się do tego. będący poufałym rodzajem pozdrowienia. nawet jeśli osoby starsze jej nie używają. odlot czy ściemniać. Zamiast starszych wyrazów lub wyrażeń. Wydaje się. jakim ulegają wyrazy i wyrażenia. ale nie ściemniaj! B: Powiem dokładnie. Słowo takie jak cool nie zakorzeni się chyba szybko w języku ogółu. A: Opowiadaj. l. że ze względu na podobieństwo do swojego źródła. ponieważ większość ludzi. Poniższa tabela przedstawia możliwości dokonania się zmiany językowej w pol-szczyźnie przy uwzględnieniu wybranych cech języka dwóch grup wiekowych. takich jak wolnego. Są to przykłady zmian. związane z odrywaniem się od ziemi. Słowo! Słownikowe nowości tego typu są w większym lub mniejszym stopniu zrozumiałe dla osób starszych. Znaczenie wyrazu odlot ((2)b) to „stan uniesienia.

bierne nieznane cool / / spoko / / odlot / / ściemniać / .

tzn. Belgii i części Szwajcarii) nauczyli się posługiwać nowym dla nich językiem łacińskim. zwany jest substratem językowym. włoski czy rumuński. Pomimo takich różnic przedstawiciele różnych pokoleń. miał swoje źródła w jednej ze społecznych odmian łaciny. Język ten używany był przez lud i obejmował wiele odmian regionalnych (zobacz przegląd podany w rozdziale 10. którego struktury wywierają wpływ na narzucony jej lub przyjęty przez nią nowy język. hiszpański. używany przed podziałem na różne języki romańskie. że rodzimi użytkownicy języka władają nie tylko własną odmianą języka i odmianą standardową. Olbrzymi wpływ zróżnicowania języka na zmiany językowe widoczny jest na przykład w ewolucji języków romańskich. takich jak francuski. często wyuczoną w szkole.choć jest albo jeszcze używana. a mianowicie w potocznej mowie żołnierzy. tabela 6). lecz że także znają biernie inne odmiany. które należały do cesarstwa l rzymskiego. Powstanie regiole-któw ludowej łaciny jest po części wynikiem kontaktów rzymskich żołnierzy oraz urzędników z użytkownikami różnych języków i z róż272 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE nymi kulturami na obszarach Europy. ponieważ . albo też biernie rozumiana przez starszych użytkowników języka polskiego . zachowując liczne elementy wymowy i gramatyki swoich rodzimych języków celtyckich i tworząc w ten sposób nową odmianę łaciny. Późny język łaciński lub wczesny romański. Wynika z tego. Wiedza ta zwana jest kompetencją pan-dialektalną i -jak zobaczymy w dalszej części tego rozdziału może obejmować bierną znajomość niezbyt odległej w czasie odmiany historycznej. portugalski. Na przykład mieszkańcy Galii (obecnej Francji./ serwus / / to forma obecnie zanikająca.nowe pokolenie nastolatków po prostu wcale jej nie używa i w coraz mniejszym stopniują rozumie. Rodzimy język jakiejś grupy ludności. odmianę . regionów. chociaż czasami wymaga to trochę wysiłku. klas społecznych i grup etnicznych zazwyczaj się rozumieją.

Belgię i północne Włochy) podbiły plemiona germańskie. Kiedy zatem te różne odmiany mówionej łaciny stały się odmianami języka romańskiego? Na każdy pisany tekst odzwierciedlający późną mówioną łacinę. że w pewnym stopniu wszystkie te języki powstały jako etnolekty późnej mówionej łaciny ludowej. gdzie z biegiem czasu powstały języki wschodnioromańskie. które z języka germańskich Franków przejął romański przodek języka francuskiego. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym Poszukując informacji o wcześniejszych etapach rozwoju jakiegoś języka i badając zmiany. część Hiszpanii. rozwój nowych odmian łaciny rozpoczął się o wiele wcześniej niż w przypadku grupy zachodnioromańskiej. Są jednak dowody na to. mające formę napisów na budynkach. nowe fonemy i nowe struktury gramatyczne.2. natomiast wyraz caput przetrwał w innych regionach i w ten sposób stał się na przykład podstawą słowa cabeza („głowa") w języku hiszpańskim. Jeśli istnieją dokumenty pisane. są wyrazy takie jak bleu („niebieski"). Pierwsze teksty pisane w tych nowych odmianach języka romańskiego lub językach romańskich pojawiły się dopiero w IX wieku. Mogą to być także króciutkie teksty. potocznie używanego w żołnierskim slangu na określenie głowy. Jest to przykład oddziaływania językowego superstratu. stosowane w zależności od dostępnych danych. patrzono wówczas niechętnie jako na „złą łacinę". Ich języki wywarły wpływ na rozwijające się na tych terenach języki zachodnioromańskie. portugalski czy francuski. wniosła do języków tego regionu nowe słownictwo. Można powiedzieć. Mowa przybyszów. W rezultacie mamy zaledwie kilka pisanych dokumentów będących małymi próbkami wczesnego języka romańskiego. stosować można metodę filologiczną. czyli praromańskiego.2. graffiti lub epitafiów. zajęła w języku francuskim miejsce klasycznego caput („głowa"). Bez względu na rodzaj i treść tych tekstów filologowie starają się odkryć oraz wyjaśnić zawartą w nich informację językową i kulturową. dzieła literackie lub religijne. obejmującej obecnie takie języki jak hiszpański. Jest to typowy przykład metonimii połączonej z metaforą: garnek to prototypowy pojemnik. Na przykład we współczesnym języku francuskim wyraz tete („głowa") pochodzi od późnoła-cińskiego wyrazu testa („garnek"). Skamieniała forma łaciny klasycznej czy nawet nieklasycz9. W późniejszym okresie obszar zachodnioro-mański (dzisiejszą Francję. czyli wczesny język romański. zanim sama zniknęła. jardin („ogród") czy riche („bogaty"). Powstaje tu jednak niełatwe pytanie. Późniejsze pokolenia nie uczyły się już języka celtyckiego jako rodzimego. . Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 273 na łacina ludowa zastosowana w przekładzie Biblii stanowiły bowiem trwały standard. W gruncie rzeczy przez kilka wieków powstało bardzo niewiele romańskich tekstów. Do różnic społecznych i regionalnych dochodzą różnice związane z chronologią rozwoju języków. Na przykład wśród kilkuset słów. natomiast jeśli takich dokumentów nie ma i jeśli starsze formy językowe można odkryć jedynie za pomocą porównywania form dostępnych. lecz odmiany języka łacińskiego bądź romańskiego poddanej wpływom wcześniejszego języka miejscowego. Ta metafora. które następnie tam się osiedliły. że wielu słowom wywodzącym się z żołnierskiego slangu udało się przetrwać w większym stopniu niż wariantom należącym do łaciny klasycznej. który zaczai symbolizować zdolności umysłowe zawierające całą empiryczną mądrość człowieka. Pisanymi dokumentami wykorzystywanymi przy zastosowaniu metody filologicznej mogą być teksty prawnicze. dzięki której zaczęto używać wyrazu testa.przez nich używaną. W Italii i Dacji (dzisiejsza Rumunia). trzeba zastosować metodę rekonstrukcji. językoznawcy mają do dyspozycji dwie główne metody. które w nim zaszły. 9. prywatne listy bądź inne materiały.

ok. lecz rozumiemy także . język . Kto le może dostać czego.1). to jednocześnie wykazuje on wyraźną historyczną ciągłość. 1500-1750). Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 275 Czfzolefz0 naniwe fw0ze tho wfzytko naftole 10fze Przetocz ftol weliky fweboda ftaye nanym pywo yvoda 10 yktemu m0fzo y chlep ywele gynich potrzeb Podług doftatka tego kthole może doftacz czego Zyutra wefzol nikt neb0dze 15 alyfz gdi zaftolem fz0dze tofz wfzego miflena zb0dze Ama fpocogem fzefcz aprzitem fz0 ma nayeftcz Amnogy ydze za ftol 20 fz0dze zanym yaco wól yakoby wzem0 vetkn01 koi Nema talerza karmenu fwemu efzby gy vcrogyl drugemu Agraby fz0 wmyfz0 przód 25 yfzmu medzwno yako mód bogday mu zaległ vfta wrzoth Aye fzmnog0 twarz0 czudn0 ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 30 Apeln0 mifz0 nadroby yako on czfzo motyk0 roby Sz0ga wmyfz0 przedrugego fzukay0 k0fza lubego nedoftoen niczfz dobrego 35 Ano wfzdy wydz0 gdze czfzny fzedzy kafzdy gy fluga nawedzy wfzytko yego dobre fprawa lepfze myfy przeden ftawa Mnodzy natem nyczfz nedadz0 40 fz0dze gdzego nepofzadz0 Csole się na niwie zwięże. Toż wszego myślenia zbędzie. (3) Tekst staropolski: „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (początek XV wieku) Pisownia oryginalna <G>Ofpodne da my tho wedzecz bych mógł othem czfzo powedzecz Ochlebowem ftole fgarne nafz0 wfzytko pole czfzo wftole* ywtobole Transliteracja współczesna Gospodnie.jest tak głęboko zakorzeniony w ludzkim umyśle. Poniższy fragment przedstawia inwokację. 9.2. (Pisownia oryginalna nastręczałaby więcej trudności.teksty pochodzące sprzed około sześciuset lat. 1150-1500). Cso w sto<do>le i w tobole. A mnogi jidzie za stół. które obecnie wymagają być może wyjaśnienia. takie jak przytoczony poniżej „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (doba staropolska. O chlebowem stole. I wiele jinych potrzeb. A ma z pokojem sieść. a następnie utrzymaną w satyrycznym tonie naukę zachowania się przy stole. Bych mógł o tem cso powiedzieć.274 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Chociaż -jak pokazują przykłady w tabeli l -język bezustannie ulega zmianie.w różnym stopniu . że nie ulega on poważnym zmianom przez lata. To wszytko na stole leże. lecz ogólny sens tekstu i jego szczegóły nadal są zrozumiałe. Fakt ten pozostaje w zgodzie z jedną z najbardziej podstawowych tez Whorfa. A przy tem się ma najeść. Zgarnie na się wszytko pole. Podług dostatka tego. . a nawet wieki. Podczas gdy większość form kultury podlega znacznym zmianom.) W tekście tym użyto pewnej liczby wyrazów. Tak więc przy odrobinie wysiłku obecni użytkownicy języka polskiego mogą zrozumieć wiersz napisany przez Słotę na początku XV wieku. Przetoć stół wieliki świeboda: Staje na nim piwo i woda. Nie tylko radzimy sobie ze zrozumieniem tekstów sprzed ponad czterystu lat.według hipotezy relatywizmu językowego Whorfa . I k temu mięso i chleb. według której języki dają ich użytkownikom „konstrukcje zwyczajowe" i rozwijają się oraz zmieniają bardzo wolno (patrz rozdział 6. zwłaszcza gdy przeczytają go we współczesnej transliteracji.1. Treść „Wiersza o chlebowym stole" odzwierciedla rozwój obyczajowości dworskiej późnego średniowiecza. takich jak dzieła Jana Kochanowskiego (doba średniopolska. da mi to wiedzieć. Aliż gdy za stołem siędzie. Z jutra wiesioł nikt nie będzie.

słodko Linijka 27: fzmnog0 twarz0 czudn0 / s mnogą twarzą cudną = z niejedną kobietą Linijka 29: ana / ana = a ona. Eżby ji ukrojił drugiemu. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego o wskazującego na uzupełnienie miejsca uszkodzonego w rękopisie. A będzie mieć rękę brudną. Ossolińskich. Problemy ortograficzne. i Lepiej by tego niechać. cso motyką robi.. najpierw trzeba zinterpretować system pisowni. Ań mu ma przez dzięki wstać. Ano wżdy widzą. Mnogi jeszcze przed dźwirzmi będzie. Iż mu miedźwno jako miód -Bogdaj mu zaległ usta wrzód! A je s mnogą twarzą cudną. ktokolwiek Linijka 14: wef zol / wiesioł = wesoły Linijka 15: alyfz / aliż = aż Linijka 16: zb0dze / zbędzie = pozbędzie się Linijka 23: efzby / eżby = iżby. A pełną misę nadrobi Jako on. Wydanie II. czfzny / csny = czcigodny Linijka 36: gy.. Sięga w misę prze drugiego. rzecz / rzecz = mowę. Wszytko jego dobre sprawia. Chrestomatia staropolska: Teksty do roku 1543. daj Linijka 6: Czf zole / Csole = co tylko. A grabi się w misę przód. rozmowę Linijka 35: wfzdy / wżdy = przecież. aby.Siędzie za nim jako wół. Mnodzy na tem nieś nie dadzą. Siędzie. Rzepka (red. nawedzy / ji. gdzie go nie posadzą. czyli ustalić wartości liter alfabetu w badanym języku. W. Jakoby w ziemię wetknął kół. Szukaję kęsa lubego. które niesie z sobą . Potem siędzie wielmi niżej. 276 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Cchcze* f z0 fam pofzadzycz wyfzey potem fz0dze welmy nyzey Mnogy yefcze przed dzwyrzmy b0dze czfzo nayego mafto fzedze 45 Anmu ma przezdzenky wftacz lepyey by tego nechacz Chce się sam posadzić wyżej.R.. Wrocław.. bardzo Linijka 44: mafto / miasto = miejsce Linijka 45: Ań / Ań = a on. gdzie csny siedzi. nawiedzi = go. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. Każdy ji sługa nawiedzi. obsłuży Linijka 37: fprawa / sprawia = przygotowuje Linijka 39: nedadz0 / nie dadzą = nie zwracają uwagi Linijka 42: welmy / wielmi = o wiele.) 9.2.. gy / ji = go Linijka 24: graby f z0 / grabi się = pcha się Linijka 25: medzwno / miedźwno = miodowo. i W. Warszawa.). Kraków: Zakład Narodowy im. Niedostoen nieś dobrego. Nie ma talerza karmieniu swemu. Cso na jego miasto siędzie. przezdzenky / przez dzięki = wbrew woli (W: Wydra. 1995. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 277 Aby móc czytać takie starsze teksty. Lepsze misy przeden stawia. Objaśnienia: Linijka 1: <G>Ofpodne da / Gospodnie. cokolwiek Linijka 8: weliky fweboda / wieliki świeboda = (tutaj:) hojny pan Linijka 13: kthole / kto le = kto tylko. da = Panie..

który ('który'). który przyjęto za podstawę pisowni polskiej. Jednak bardziej niż pisownia intrygująca jest wymowa. Koń-cówka staro-pol. niegdyś ograniczona do rzeczowników żeńskich. góra ('góra'). 278 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE -mi. Na etapie rozwoju języka staropolskiego reprezentowanym przez nasz tekst litery wyróżnione tłustym drukiem w takich wyrazach jak dobre. nićmi). np. czyli opozycji fonologicznej samogłosek krótkich i długich. odpowiednio: /e/. Tekst Słoty został napisany przed zmianą.ten fragment „Wiersza o chlebowym stole". gośćmi. stosowanie różnych symboli do oznaczania tego samego dźwięku. jak na przykład samogłoski nosowe czy spółgłoski palatalne. np. /m'/: mógł (2). c /k/: doftatka (12). W niektórych staropolskich tekstach wymowę tę zaznaczano przez podwajanie liter samogłoskowych. /!z0(4). pocogem (17) b. takich jak przed laty. dobra. . Na przykład od czasów doby staropolskiej pewnym zmianom uległy deklinacje. lecz zachowała się w różnym stopniu w polskich regiolektach. wól (20). wfżytko (4). Pisownia tego tekstu odzwierciedla wczesny etap rozwoju grafu polskiej. Stara końcówka -mi zachowała się w niewielu rzeczownikach miękkote-matowych (np. która w przypadku języka staropolskiego została częściowo zrekonstruowana. której uległy polskie samogłoski na przełomie XV i XVI wieku. stać. Jednak od polowy XVI wieku wyparła je niemal zupełnie końcówka -ami. stosowanie litery h nie reprezentującej żadnego dźwięku: tho (1). kthole (13) Alfabet łaciński. W wierszu Słoty narzędnik liczby mnogiej dzwyrzmy l dźwirzmi (43) to oczywiście forma staropolska. Wiele staropolskich rzeczowników męskich i nijakich w narzędniku liczby mnogiej ma końcówki: -y (-i). natomiast kontynuację końcówki -y (-i) spotykamy tylko w utartych wyrażeniach. m /m/. w M: voda (9). stosowanie jednej litery lub jednej kombinacji liter do oznaczania różnych dźwięków. /a/. dawnymi czasy. Narzędnik liczby mnogiej rzeczownika w języku staropolskim Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Temat pra-słow. v. innymi słowy. /ó/. Językoznawstwo historyczne analizuje pisane teksty i rekonstruuje gramatykę tych historycznych etapów rozwoju. stosowanie dwóch pisowni tego samego wyrazu: yaco (20). f z/s/. c. ludźmi. /s/: czfzo (5). yako (25) d. k. Przykłady staro-pol. polegającą na zaniku iloczasu. dłońmi. pisanie. to między innymi: a. nie dostarczył liter oznaczających takie staropolskie typy dźwięków. /ś/. karmenu (22) itd. W wyniku tego procesu opozycja ta przekształciła się w opozycję samogłosek otwartych i zamkniętych. nadal czytano jako samogłoski długie. która we współczesnej polszczyźnie standardowej już także nie istnieje. Tabela 2. Różne aspekty gramatyki języka staropolskiego także można odtworzyć na podstawie źródeł pisanych.

Temat pra-słow. Koń-cówka staro-pol. wilki -a-ami żonami -o-y. -o-y (-i) wozy. bogy-niami -jo-mi polmi -u- . -mi laty -jo-mi mężmi -ja-ami duszami. Koń-cówka staropol. Temat pra-slow. Przykłady staropol. Przykłady staropol.

-mi synmi -i-mi kośćmi -n-y imiony -i-mi gośćmi -u-ami brwiami -t-y cielęty -n-mi kamień-mi -r-ami macierzami -s-y .

2. Jednak gdy pisany tekst nie jest dostępny.sio wy Analizując starsze teksty. która pozwala im . co ukazano poniżej. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 279 spokrewnione (szersze omówienie w rozdziale 10). w skład której wchodzą zarówno języki indyjskie i irańskie. Takie języki tworzą rodziny językowe składające się z grup językowych.„serce" śirdis „serce" srbdbce „serce" serce gi-gnosko „poznaję" co-gnosco „poznaję" zinóti „znać" znati „znać" znać agkho „ściskam" . takie jak wiersz Słoty. takie jak łaciński. z upływem czasu ewoluowały z jednego prajęzyka. Pierwszym podstawowym założeniem jest.poprzez analizę najwcześniejszych udokumentowanych etapów rozwoju języków pokrewnych . specjaliści z dziedziny językoznawstwa historycznego mogą dowiedzieć się wiele o dawnej pisowni. Bardzo dużą rodziną jest na przykład rodzina języków indoeuropejskich. Przykłady wyrazów pokrewnych w wybranych językach indoeuropejskich Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiewno-słowiański Polski kardia „serce" cord. grecki. Rekonstrukcja oparta jest na niewielkim zbiorze zasad związanych ze strukturą języka. Pokrewieństwo tych języków dostrzec można w wielkiej liczbie wyrazów o podobnej strukturze fonetycznej. słowiańskie itd. muszą zastosować metodę rekonstrukcji. jak i języki europejskie. że niektóre języki są ze sobą genetycznie 9.dokonać ekstrapolacji wstecz i zrekonstruować prajęzyk. Tabela 3. tzn. bałtyckie. wymowie i gramatyce. języki germańskie.

Ze względu na pojawienie się spirantu między innymi w staroirańskim liczebniku satam („sto"). Tabela 4. Od wymowy łacińskiego centum /kentum/ („sto") tę grupę języków nazwano umownie kentumową. */z/.) Jej wynikiem było przejście tych praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych w spółgłoski szczelinowe (spiranty). albańska i bałto-słowiańska. Skutki spirantyzacji praindoeuropejskich */k'/. gdzie rozwijały się grupy je280 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE zyków: tocharska. Zmiana ta nie dotarła natomiast do praindoeuropejskiego obszaru peryferyjnego. Jest to tak zwana zasada regularności i choć stosuje się do olbrzymiej liczby przypadków. Metodę rekonstrukcji zastosować można jednak także w odniesieniu do jednego języka i . a w prasłowiańskim jako */s/. (zapisane tłustym drukiem) zdepalatalizowane spółgłoski zwarto-wybuchowe /k/. Powołując się na nią. Tutaj są to spiranty /s/. tzn. */g'/. */g'/. /ź/ oraz /s/. tę grupę języków nazwano umownie satemową. italskiej i bałto-słowiańskiej (reprezentowanych tutaj przez języki grecki. że w tych samych warunkach lub otoczeniu językowym dźwięk zmienia się w ten sam sposób w każdym wyrazie. W celu zrekonstruowania języka praindoeuropejskiego porównujemy ze sobą różne języki. że jest to tylko założenie. */g'h/w języku prasłowiańskim Język praindoeuropejski Język prasłowiański Spółgłoski zwarto-wybuchowe palatalne: */VV */n'/ */n'h/ Spółgłoski szczelinowe dziąslowe: */«/ *hl Jak widać w zestawieniu pokrewnych wyrazów. realizowane na przykład w języku prabałtyckim jako */s/. /z/ w językach grupy bałto-słowiańskiej: litewskim (podgrupa bałtycka) oraz staro-cerkiewno-słowiańskim i polskim (podgrupa słowiańska). */ż/. łaciński. /g/ w językach kentumowych. możemy zrozumieć pewną ważną zmianę w historii języków centralnej części obszaru praindoeuropejskiego. odpowiadają (zapisanym tłustym drukiem) spirantom w językach satemo-wych. staro-cerkiewno-słowiański i polski) oraz innych grup z nimi spokrewnionych. anatolijska (obejmująca język hetycki). należy pamiętać. italska (obejmująca łacinę). Porównania tego rodzaju pozwoliły na odtworzenie dziejów zmian fonologicznych i na rekonstrukcję systemu fonologicznego przodka grup językowych helleńskiej. litewski. Zmiana ta znana jest jako spirantyzacja */k'/. trackoormiańska. celtycka i germańska. takich jak greka czy łacina. gdzie wyłoniły się grupy: indo-irańska. */g'h/. (Gwiazdką oznacza się językowe formy zrekonstruowane.ango „ściskam" ankstas „ciasny" QZT>kT> „wąski" wąski Drugim założeniem jest. W niej wspomniane spółgłoski palatalne uległy depalatalizacji. na rekonstrukcję języka praindoeuropejskiego. helleńska (obejmująca grekę).

Metodę tę najczęściej stosuje 9. */gY. natomiast w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej jako (bardzo zredukowany) monoftong (samogłoska pojedyncza). Typologia zmian językowych Zmiana może nastąpić we wszystkich omówionych dotąd w tej książce jednostkach języka. wskazówek w tym zakresie dostarcza klasyczna łacina. W ich formach czasu teraźniejszego w trybie oznajmującym występują obecnie alternacje. istotnie ma w temacie jedną samogłoskę: (5) b. . datowane na okres od V do VIII wieku. lecz także innych czasowników: je reęois l nous recevons od recevoir („otrzymać"). je bois l nous buvons od boir („pić"). takie jak szyk wyrazów.e.. które dokonały się w paradygmatach dość dużej grupy czasowników francuskich. Stało się tak we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej. tzn. Wyrazy i morfemy mogą zmienić swoje znaczenia. Przeanalizujmy na przykład francuski czasownik devoir („musieć"). że w pewnym momencie historii tego czasownika w całym paradygmacie istniał jeden temat czasownikowy. Może się zmienić użycie poszczególnych dźwięków.wówczas mamy do czynienia z rekonstrukcją wewnętrzną. Wyróżnia się cztery rodzaje zmian.e peux l nous pouvons od pouvoir („móc"). gdzie akcent padał na znajdującą się przed sufiksem samogłoskę funkcjonującą jako połączenie między tematem a wykładnikiem czasu i osoby. że tam.3. w których akcent padał na 282 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE pierwszą sylabę. Łaciński czasownik debere. ilustrujący serię zmian. wcześniejsza wersja paradygmatu cechuje się jednorodnością.n. zmiany mogą nastąpić wewnątrz sieci radialnych. W pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej. to znaczy na temat. Dla ułatwienia analizy formy czasownika devoir przytoczone są we współczesnej francuszczyźnie: (4) a. Przejście z łaciny do języków romańskich. mający to samo znaczenie. co doprowadziło do powstania tej nieregularności we wszystkich formach francuskich poświadczonych w dokumentach poczynając od IX wieku.jedoisjamuszę" tu dois „ty musisz" U doit „on musi" nous devons „my musimy" vous deuez „wy musicie" ils doiuent „oni muszą" Uwzględniając zasadę regularności możemy przyjąć.. Od czasów powstania najwcześniejszych dokumentów. 'debeo „muszę" de'bemus „musimy" 'debes „musisz" de'betis „musicie" 'debet „musi" 'debent „muszą" Dalsza analiza łaciny. Wspomniane dyftongi uległy w różnym stopniu dalszym zmianom. pozbawionym dokumentów etapie rozwoju języków romańskich (francuski to tylko jeden z możliwych przykładów) samogłoski w pozycji akcentowanej uległy dyftongizacji. 9. Paradygmat ten widoczny jest nie tylko w przypadku de-voir. w tym czasowniku i w pozostałych czasownikach tej klasy samogłoska tematu we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej występuje jako dyftong (połączenie dwóch samogłosek.2. Chociaż brak dokumentów z języka praromańskiego czy też z wczesnych etapów rozwoju języka francuskiego. Zmienić się mogą wzorce składniowe. a nie widoczna powyżej alternacja (oi: e). Jednak nie mamy prawie żadnych pisanych dokumentów pochodzących z wczesnych etapów rozwoju języków romańskich i możemy polegać tylko na metodzie rekonstrukcji wewnętrznej. Zakłada się. z których jedna jest niesylabiczna). Po pierwsze. Na bardzo wczesnym. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 281 się w obrębie paradygmatów czasownikowych i rzeczownikowych. jest o wiele późniejsze niż satemowa spirantyzacja praindoeuropejskich */kV. która dokonała się przed 2000 rokiem p. a w szczególności jej systemu akcentowego. */g'h/. gdzie w paradygmacie występuje zróżnicowanie form. samogłoska tematu nie uległa dyftongiza-cji. pozwala sprawę wyjaśnić.

Pierwotny szyk dźwięków (samogłoska + /r/) widoczny jest na przykład w łacińskim armus („ramię").1. „ogar"). staje się mniej prototypowe lub na odwrót. w wyniku czego to. W wieku XIV terminem z poziomu 284 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE podstawowego był jeszcze hound („pies"). W semantyce zmiany zachodzić mogą w kategoryzacji: wewnątrz kategorii lub sieci radialnej albo też w interakcji między kategoriami. brak /-g/ ryb. Stało się tak na przykład w łacińskim słowie peregrinus („cudzoziemiec"). śląskim i małopolskim ostatnia spółgłoska wyrazu poprzedzającego została udźwięczniona przez początkową samogłoskę. gdy pierwsze /r/ zmieniło się w /!/ i dało w wyniku późnołacińskie pelegrinus. w systemie fonolo-gicznym lub w systemie semantycznym. fraz czy większych konstrukcji gramatycznych. Po trzecie. Asymilacja możliwa jest także w pozycji międzywyrazowej. np. Wówczas elementy przechodzą z jednej kategorii lub sieci do innej. w której prasłowiańskie */or/ przekształciło się w /ra/. 9. Na przykład w historii języka włoskiego dawna ła9.3). Do języka polskiego słowo to dotarło za pośrednictwem języka niemieckiego i przyjęło formę pielgrzym. np. a peryferyjny może stać się bardziej centralnym. Rezultatem metatezy z okresu rozpadu wspólnoty prasłowiańskiej (VIII-IX w. Użytkownicy języka budują umysłowe kategorie lub sieci dla reprezentacji nie tylko wyrazów. by brzmiał pod jakimś względem podobnie do innego dźwięku w jego otoczeniu. brak /-g/ ognia. Porównaj współczesne niemieckie Hund („pies") i niderlandzkie hond („pies"). że w tych przypadkach zaszła zmiana w całym systemie. Po drugie. miętki („miękki"). Proces ten obserwujemy na przykład w zmianie łacińskiego miraculum („cud") w hiszpańskie milagro („cud"): zmianie uległ szyk segmentów /r/ i /!/. 5.3. Zmiany wewnątrz sieci radialnej Zmiany wewnątrz sieci radialnej mogą zachodzić na obu końcach skali wyznaczającej poziomy organizacji języka. w wyniku której jeden dźwięk zaczyna być wymawiany tak. który zmienił się we włoską formę fatto. Inne częste zjawisko to metateza. Jednak nie możemy twierdzić. brak /-g/ jedzenia. Typologia zmian językowych 283 cińska grupa spółgłoskowa /kt/ zmienia się w /tt/. może zajść zmiana w samym schemacie kategorii. w wyniku której jeden dźwięk staje się mniej podobny do drugiego dźwięku będącego w jego bliższym lub dalszym sąsiedztwie. Zmiana w sferze dźwięków może mieć charakter czysto fonetyczny i nie powodować zmian w systemie fonemicznym języka. Modyfikacji uległa jedna wyizolowana kombinacja dźwięków. co było bardziej prototypowe. Innym przykładem dysymilacji jest przejście /kk/ w /tk/ widoczne w formach typu letki („lekki"). złożeń. występujących w niektórych polskich regiolektach. W dobie staropolskiej w regiolektach wielkopolskim. Przykładem może być ewolucja angielskich wyrazów dog (obecnie: „pies") i hound (obecnie: „pies gończy".7. spółgłoskę sonorną lub półsamogłoskę /j/ wyrazu następującego po nim.bardziej prototypowy (centralny) element jakiejś kategorii może stać się elementem peryferyjnym. lecz także morfemów. w wyniku której dźwięki zamieniają się miejscami. Do takich procesów należy asymilacja (por. W „Prologu" do Opowieści kanterberyjskich Geoffreya Chaucera (1387 r. w imiesłowie czasu przeszłego strony biernej factum („uczynione"). zmiany mogą oznaczać przesunięcia między sieciami radialnymi. Innym rodzajem zmiany fonetycznej jest dysymilacja (odpodob-nienie). Wreszcie pewna liczba zmian jest wynikiem działania analogii.) jest między innymi polska forma ramię. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu.3.) opisana jest przeorysza i jej houndes („psy"): .

wesoły. czyli allofonów danego fonemu. tak samo jak poodle („pudel"). We współczesnej polszczyźnie istnieje niewielka liczba przymiotników. jak wyrazie city („miasto"). angielskiego lii. np. która od wieku XVI w języku angielskim brzmi dog. poświęconym fonemom i allofonom.2. W epoce wspólnoty bałto-słowiańskiej wykształciła się złożona odmiana przymiotników. Sieć radialną tych realizacji fonemu /t/ przedstawiono na rys. pojawiła się nowa forma z końcówką pochodzenia zaimkowego. bywa wymawiane jako [?]. a jej pozostałości to formy typu ciekaw. zwanych odpowiednio „złożoną" i „prostą". był tylko jedną z ras. które mają postacie oboczne: ciekaw. Zmiana wewnątrz sieci radialnej a) XIV wiek hound „pies" b) XVI wiek dog „pies" dog poodle spaniel greyhound mastiff poodle spaniel greyhound Aound „dog" „pudel" „spaniel" „chart" „dog „pudel" „spaniel" „chart „ogar angielski" np. jak w cat-call („wygwizdanie").5. or milk and wastel-breed. może przybierać formę spółgłoski uderzeniowej [r]. rys. */godbm>-ł-jV> staropolskie godny. wywodzące się z form niegdyś prototypowych. dużego. Już w języku staropolskim ujawniła się tendencja do ograniczania użycia form pierwotnej odmiany rzeczownikowej. Rys. 3 ilustruje allofony angielskiego fonemu /t/. We wczesnym okresie rozwoju języka praindoeuropejskiego nie było różnicy morfologicznej między przymiotnikami a rzeczownikami. Było na niego takie zapotrzebowanie. tzn. pełny. między innymi ciekawy. */godbnt/ > staropolskie godzien. formy. mocnego psa często używanego do pilnowania domów. Tę zmianę w sieci radialnej przedstawiono na rys. reprezentowaną na przykład przez odmianę o nazwie mastiff („dog angielski"). która była wynikiem scalenia odmiany rzeczownikowej z następującym po niej zaimkiem anaforycznym. może być tak duża.3. lecz może rasą dość często spotykaną. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej Liczba realizacji fonetycznych. Te dwie formy wywodzą się z różnych odmian przymiotników.3. natomiast w na-głosie akcentowanej sylaby występuje aspirowane [th] (tąp). np. a od XVI wieku stały się one rzadkie.(6) Of smalę houndes hadde she that she fedde With rosted flessh. Dog jako rasa psa spotykany był tak często. która istnieje pod względem strukturalnym. np. Prostą odmianę przymiotników nazywamy rzeczownikową. Nie jest jasne. Zatem obok dotąd prototypowej formy rzeczownikowej. stanowią obecnie w kategorii polskiego przymiotnika zjawisko peryferyjne. wesół. natomiast przed /k/. które karmiła pieczonym mięsem lub mlekiem i białym chlebem. mastiff „dog angielski" 9. jak w wyrazie beat („bić"). Prototypowa wymowa/t/to nieaspirowane [t] (stop). 1. a w pozycji nieakcentowanej między samogłoskami. Typologia zmian językowych 285 Podobny proces zmian dostrzec można także w formach gramatycznych. że nawet go eksportowano i stopniowo nazwa tej bardzo prototypowej rasy psa zastąpiła nazwę całej kategorii. pełen. które mogą zmieniać się także wewnętrznie lub w obrębie dwóch lub więcej sieci. W podrozdziale 5. 9. 1. zdrów. 2. lecz nie jest realizowana. Jednak w niektórych dialektach /t/ pojawiające się po samogłosce w wygło-sie. gotowy. Pozostałe do dziś relikty. że stał się prototypem kategorii hound. bywa realizowane jako zwarcie krtani [?] + [t]. W średnioangielskim dog. jaką rasę psa autor miał tutaj na myśli. . Miała kilka małych psów. zdrowy. Ta z kolei w otoczeniu takim jak pretty good („dość dobry") może ulec redukcji do formy zerowej (0). lecz mógł to być nawet mały pudel. że mówimy o fonemach jako kategoriach. gotów.

to znaczy w te warzystwie płci pięknej. Pierwszą z tych zmian zilustrować można historią polskiej deklinacji męskiej rzeczownika. Pojawiający się w wierszu Słoty wyraz twarz w znaczeniu „płeć" jest jednym z przejawów zmian. Porównaj: widzę synów (w staropolskim: widzę syny) i domy synów. W „Wierszu o chlebowym stole" Sło. Zatem użytkownicy współczesnej polszczyzny traktują żywotne rzeczowniki oznaczające osoby i żywotne rzeczowniki nie oznaczające osób jako należące do różnych kategorii. Oznaczało to między innymi. a mianowicie jej obli9. np. W dobie nowopolskiej w obrębie rzeczowników żywotnych (rodzaju męskiego) ukształtowała się ostatecznie kategoria rodzajowa męskoosobowości. gdy zasiada l się doń z twarz0 czudn01 twarzą cudną (linijka 27). co stworzone. Znaczenie tej jednostki leksykalnej ulegało przesunięciu od oznaczania tego. Natomiast w przypadku rzeczowników niemęskoosobowych biernik. Jednak już wówczas istniały także jego bardziej specyficzne znaczenia. płci i formy. Tę zmianę oznaczającą przesunięcie do innej sieci radialnej przedstawiono na rys. 288 . który w języku staropolskim zachowywał jeszcze swoje pierwotne znaczenie. Porównaj: widzę wilki i ślady wilków. Sieć radialna fonemu /t/ w języku angielskim . 2. Z domeny obiektów przyrody ożywionej przesunęło się ono do domeny części ciała. forma 3) przednia strona głowy człowieka W gramatyce sieć może podzielić się na dwie części lub zdarzyć się może rzecz odwrotna: dwie (lub więcej) sieci mogą połączyć się w jedną. Typologia zmian językowych 287 cza. 0 pretty good [pni gud] Przykład zmiany w sieci leksykalnej reprezentuje polski wyraz twarz. A będzie mieć rękę brudną. do oznaczania osoby. czyli kobiety: Ponadto już w języku staropolskim twarz to także „przednia strona głowy ludzkiej". Tylko to znaczenie zachowało się do okresu nowo-polskiego. Rozróżnienie to ujawniło się formalnie tylko w liczbie mnogiej. 3. co jednocześnie spowodowało wyodrębnienie się kategorii niemęskoosobowości. „płeć" czy „forma".?cof-co«[khae?ko:l] ?t beał [bi:?t] tąp [thsep] th t stop [stop] r city [sin] (7) Aye fzmnog0 twarz0 czudno ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 A je s mnogą twarzą cudną. a mianowicie „osoba".286 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Rys. 3. syny. Zmiana leksykalna z przesunięciem do innej sieci radialnej Język staropolski twarz 1) stworzenie Język nowopolski twarz 1) przednia strona głowy człowieka 2) osoba. że w przypadku rzeczowników męskoosobo-wych pierwotny biernik. nadal różni się od formy dopełniacza: wilków. wilki. a mianowicie oznaczał „stworzenie". Ana też ma k niemu rzecz obłudną. np.1 ty mowa jest między innymi o zachowaniu się przy stole. Rys. płeć. zrównał się z formą dopełniacza: synów. Porównaj no-wopolskie tworzyć („powodować powstawanie czegoś").3. a następnie istotnej części ciała pozwalającej rozróżniać jedną osobę od drugiej.

takim jak (8)a. cit. Co <z k>siąg rozkazują. We wczesnej staropolszczyźnie celownik liczby mnogiej rzeczowników deklinacji męskiej miał końcówkę -om (np. każda kategoria ma także wysoce abstrakcyjną. W formie tego przypadka nie ma już różnych kategorii odzwierciedlających rodzaj gramatyczny. a zatem obecnie język polski ma jedną formę celownika liczby mnogiej rzeczowników. wilkom. tak jak we współczesnym języku niemieckim lub niderlandzkim. 9. Przypatrzmy się znaczeniu wyrazu skutek w języku staropolskim i w polszczyźnie współczesnej.) W tekście (9) wyraz skutek nie odnosi się do rezultatu działania. Mogłaby ona mieć powiedzmy znaczenie „konstrukcja do siedzenia mająca cel użytkowy". ponieważ istnieje wiele różnych typów krzeseł. Zmiany w schematach Pojęcie „schematu" lub „znaczenia schematycznego" zastosowaliśmy dotąd w kontekście morfologii w analizie polskiego sufiksu -acz w rozdziale 3 (13) oraz w odniesieniu do pojęcia „schematu zdarzenia" w podrozdziale 4. a więc nie ma znaczenia takiego.w zdaniu głównym następującym po zdaniu podrzędnym lub po okoliczniku ((8) b): (8) a. Podczas gdy w języku staroangielskim oraz współczesnym niemieckim lub niderlandzkim schemat zdania jest w dużym stopniu swobodny. a w deklinacji nijakiej końcówkę -om (np. Objaśnienie: fkutki l s/rurir/(narzędnik liczby mnogiej) = czynami (W: Wydra W. (PDO) [Gdy biskup do króla przyszedł. ba sealde hę him stówę and biscopsedl (OPD) v ! .] 9. W dobie średniopolskiej w celowniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów rozpowszechniła się końcówka -om. mężem. W języku staroan-gielskim. i W.)." b. 20-nam. podstawowy szyk zdania występujący w zdaniu nienacechowanym (głównym) to POD. jak w polszczyźnie współczesnej. latom. musimy mieć abstrakcyjną ideę krzesła. [wtedy dał on mu dom i siedzibę biskupa] „dał mu on dom i siedzibę biskupa. Rzepka (red. a nawet marginesowymi. Podobną ewolucję dostrzec można w sieciach niektórych wyrazów. cielętom). Pierwszy typ zmiany zilustrujemy przy pomocy gramatyki i słownictwa. który odgrywa ważną rolę w składni danego języka.JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE W procesie odwrotnym kategorie mogą połączyć się.3. duszam. Poza elementami bardziej centralnymi lub prototypowymi. gościem. kościom). w deklinacji żeńskiej końcówkę -am (np. która stosuje się do wszystkich elementów tej kategorii. P a se biscop topam cyninge com. fkutki vkazui0. Pojawia się on między innymi w „Pieśni o Wiklefie" Andrzeja Gałki (XV wiek): (9) gegozz nafladuio. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego wskazującego na uzupełnienie miejsca w rękopisie. synom) lub -em (np. Typologia zmian językowych 289 „Gdy biskup przyszedł do króla. Na przykład. czo fz0g* rofkazui0. lecz oznacza „czyn". kamieniem). Teraz pojęcie to będziemy stosować w odniesieniu do każdej kategorii językowej. która łączyłaby w sobie wszystkie znaczenia. Zmiany w schematach mogą odbywać się dwiema drogami: schemat może rozwinąć nową formę lub też powstać może nowy schemat. elementami mniej centralnymi. Przyjrzyjmy się podstawowemu szykowi wyrazów w zdaniu.3. drugi zaś przy pomocy fonologii." We współczesnej angielszczyźnie te trzy typy szyku wyrazów są zredukowane do typu POD.3. Jegoż naśladują I skutki ukazują. Ewolucję sieci leksykalnych .2. op. natomiast szyk PDO występuje w zdaniu podrzędnym.R. schematyczną reprezentację. polom. a szyk OPD . schemat zdania w angielszczyźnie współczesnej jest w porównaniu z tamtymi stały i nieelastyczny.

wokół którego rozłożone są pozostałe allofony. zauważymy uderzającą różnicę: w polskich słowach (podobnie jak w ich wcześniejszych czeskich formach) nie występuje spółgłoska [f]. Gdy powstaje nowy fonem. Rys. Mniej więcej w tym samym czasie zmienił się pod względem semantycznym wyraz czyn. który przy braku innych automatycznie staje się prototypem. Początkowo może on mieć tylko jeden allofon. Niektóre z tych wczesnych form 9. Przyjrzyjmy się przykładowi z historii języka polskiego. Jedno z rozszerzeń ukazuje specjalizację w kierunku „czynu nagannego". 4. Znaczenia te pozostały żywe w dobie średniopolskiej. Złożona niegdyś kategoria radialna stała się kategorią o wiele prostszą.3. Od polisemicznej sieci radialnej do jednoznaczności Język staropolski skutek Język nowopolski skutek „występek" „czyn „następstwo działania" „następstwo działania" „fakt" Rozwój nowego schematu może też nastąpić w wyniku rozpadu kategorii na dwie nowe lub połączenia się dwóch kategorii w jedną. a więc wyraz skutek nie jest już wieloznaczny. Inne rozszerzenie to specjalizacja w kierunku „faktu".wyrazu skutek przedstawiono na rys. który utracił swoje staropolskie 290 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE znaczenie „sposób" oraz inne znaczenia i obecnie funkcjonuje podobnie jak słowo skutek w swoim dawnym prototypowym znaczeniu. fonem można traktować jako kategorię głosek z prototypowym allofonem w centrum. Wczesne staropolskie odpowiedniki spółgłoski [f] w zapożyczeniach Źródła zapożyczeń Wczesny okres języka staropolskiego Język łaciński Język niemiecki . Sam fonem ma zatem charakter schematu. wyłania się nowy schemat. W jeszcze innym znaczeniu skutek to „następstwo działania". Typologia zmian językowych 291 Tabela 5. a oznacza powstanie z allofonów jednego fonemu nowych fonemów. w polszczyźnie (i w innych językach słowiańskich) początkowo odpowiadały spółgłoski [p] lub [b]. Jak wykazano w rozdziale 5. Jednak w polszczyźnie współczesnej zachowało się tylko znaczenie ostatnie: „następstwo działania". Jak widać z poniższego zestawienia. Jeśli porównamy wyrazy w językach obcych z ich formami przejętymi przez wczesną staropolszczyznę (często za pośrednictwem języka staroczeskiego). występującej w zapożyczanych wyrazach spółgłosce [f]. którym był „czyn". 4. W języku prasłowiańskim i we wczesnym okresie rozwoju języków słowiańskich (a więc i we wczesnej staropolszczyźnie) fonemy /f/ i /f/ nie istniały. czyli „występku". W języku staropolskim istnieje kilka rozszerzeń prototypowego znaczenia wyrazu skutek. zapisywanej <f> lub <ph>. W sferze fonologii ten pierwszy rodzaj zmiany zwany jest często fonologizacją.

staw: *[stavb] > [stav] > [stafj. Górnego Śląska): np. ubezdźwięcznienia w grupach spółgłoskowych: np. Palenica. uproszczenia grup spółgłoskowych (w regiolektach Mazowsza. Szczepan). Łęczyckiego. Sieradzkiego. Jednak to zjawisko nie zmieniło jeszcze systemu fonemicznego. trawka: *[travtka] > [travka] > [trafka]. niemieckie Farbę > (XV wiek) * farba [farba]. Małopolski. f chwała l fata: *[xvała] > [xfała] > [fała] (por. '!• W wyniku upodobnienia do sąsiedniej spółgłoski bezdźwięcznej oraz w wygłosie fonem /v/ wzbogacił się o wariant pozycyjny [f]. a fonem /v'/ o wariant pozycyjny [f]. Jednak w dobie staropolskiej nastąpiła pod tym względem zmiana. Lucyper. berto.Fabianus Fabian ferala* (z łacińskiego) berło Josephus (z greckiego) Ożep Luciferus Lucyper Stephanus (z greckiego) Szczepan * Forma w języku staro-wysoko-niemieckim. łacińskie offerenda > niemieckie Opfer > czeskie ofe-: ra > staropolskie ofiara [of ara]. c. Nowe dźwięki uzyskały status . Fonologizacja spółgłosek [f] i [f] była wynikiem kilku procesów: a. Fabian w nazwie Pabianice. chwila l fila: *[xv'il'a] > fefila] > [fila] di zapożyczenia z języków obcych: np. przetrwały do dziś (np. Falkow^ ski}. ubezdźwięcznienia spółgłosek w wygłosie: np. kwiat: [kv'at] > [kf at] b.

a nie taki. formami lub konstrukcjami i postanawiają (choć nie zawsze całkiem świadomie) jeszcze bardziej je upodobnić. zajć („zajść").3.) Powtórne zapożyczenia wymienionych wyrazów (Fabian. siano — o sienie. W jego wyniku w języku niemieckim pod wpływem sąsiedztwa samogłoski /i/ samogłoski tylne przekształciły się w samogłoski przednie bez utraty zaokrąglenia. która doprowadziła do ujednolicenia tematu niektórych rzeczowników pod względem samogłosek. np. fe-rula . We współczesnej polszczyźnie działanie analogii widoczne jest w niestandardowej formie wziąść („wziąć"). musi nastąpić bardziej lub mniej świadoma analiza rozpatrywanych jednostek. Stefan) spółgłoskę [f) zachowały.lato. by formy i konstrukcje były przejrzyste.farba /f-/ czy wilk /v'-/ . jak wiara (o wierze).l pu chwila i fila współistniały w końcowym etapie staropolszczyzny. że proces tych zmian analogicznych nie został doprowadzony do końca. Jednak pojawiające się w rezultacie tego przegłosu samogłoski nie były nowymi fonemami. Stało się to przez analogię z formą licznych bezokoliczników 9.żona. gdy znalazły się w pozycji kontrastu z NI i /v'/. Lucyfer.zioło. wiadrze. dojć („dojść"). w którym poszczególni użytkownicy języka zauważają podobieństwa między dźwiękami. Na przykład w XVI wieku (początek doby średniopolskiej) staropolskie bezokoliczniki ić („iść").las.3. wiadro — o wiedrze (będące wynikiem przegłosu) zamknęły. ujć („ujść") przekształciły swoje zakończenie na -ść. Jednak dalsze istnienie oboczności samogłoskowych. ponieważ w temacie wszystkich przypadków upowszechniła się samogłoska. Kolejnym procesem prowadzącym do powstania nowych fonemów jest przegłos. Użytkownicy języka taki paradygmat uważali za wygodniejszy . Stało się tak np.wiodę. To pragnienie zaś może powodować zmiany analogiczne. sianie. wiedrze zajęły formy nowsze żonie. Typologia zmian językowych 293 wieść . w nagłosie. ziele . świat (o świecie). jednak potem w języku ogólnopolskim przyjęła się pierwotna forma chwila. w liczbie mnogiej rzeczownika Loch („dziura"): loch+ir > Lócher.4.bezpośrednio z łacińskiego ferula. wskazuje na to. to znaczy by były rozpoznawalne w większej jednostce. Przegłos dokonał się także u zarania polszczyzny. Józef. że fonemy /f/ i /f/ weszły do polskiego systemu spółgłoskowego w XIII wieku. W wyniku tego procesu powstały oboczności samogłoskowe zachowane w znacznej mierze do dziś: żenić . siąść . że występuje w nim bardziej przejrzysty temat z jedną samogłoską. (Formy ty. W ten sposób NI i /f/ oraz /v'/ i /f/ zaczęły kontrastować z sobą w takich parach wyrazów późniejszego okresu staropolszczyzny jak l warczeć lv-l . gdzie <6> oznacza przednią zaokrągloną samogłoskę /oe/. widoczne w paradygmatach takich rzeczowników. Wskutek działania analogii miejsce starszych form żenię. lecie . Dane językowe wskazują na to. która występowała częściej. Doszło do tego w wyniku uproszczenia grup spółgło292 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE skowych [xv] > [xfl > [fl i bcv'l > l/F l > [f] w wyrazach rodzimych oraz w rezultacie przyswajania [fj i [f] w późniejszych zapożyczeniach.widocznie dlatego. który wykazuje oboczność samogłoskową wywołaną przez dawną zmianę fonetyczną. utworzonej pod wpływem bezokoliczników typu siąść. sienie. Aby dokonała się zmiana analogiczna. Taki przegłos znany jest z badania rozwoju języków germańskich.fonemów dopiero wtedy. Zmiana analogiczna to proces. . przyć („przyjść"). las (o lesie). 9.fila /f-/ (< chwila). lesie . najó („najść"). Inny przykład to zmiana analogiczna. Staropolskie alternacje typu żona — o żenię. Zmiana analogiczna Użytkownicy języka pragną. miara (o mierze). czyli zmiana wartości samogłoski.siądę.

Rozważmy na przykład analogiczną zmianę morfologiczną ze skutkami widocznymi w wieku XVI. lecz także chęć stosowania wyraźnego . możemy do tego pytania dodać zagadnienie prze-widywalności: Czy można przewidzieć. W polszczyźnie standardowej te nieregularne typy koniugacji nadal opierają się zmianie na typy bardziej regularne. rodzaju męskiego i żeńskiego to formy: szedłem l szlam. jeśli są często używane tylko we frazeologizmach.4. 9.Zmiany analogiczne wynikają nie tylko z dążenia do przejrzystości. że często używana nieregularna forma może przez długi czas nie ulegać zmianom. Mianowicie rozdział końcówek -a i -u dokonał się na podstawie semantycznej. że zmieniają się wszystkie ludzkie instytucje. która nastąpiła w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego. jechać. . kiedy zmiana nastąpi i w jakim pójdzie kierunku? Być może najłatwiej odpowiedzieć na pierwsze z tych pytań. Podobnie dzieje się w wielu językach europejskich w przypadku na ogół dość nieregularnego czasownika odpowiadającego polskiemu być. Zajmiemy się teraz bardziej fundamentalnym pytaniem. psa. dawna forma dopełniacza liczby pojedynczej synu zmieniła się w syna. być.i jedynego w swoim rodzaju . idzie. stać. lecz po mniej więcej tysiącu lat zmiana bywa tak fundamentalna. że wszystkie języki bezustannie się zmieniają. dlaczego w ogóle język się zmienia lub jakie są praprzyczyny zmiany językowej. Osobliwe jest jednak to. francuski. iść. szedł l szła. Przyczyny i przewidywalność zmiany Przedstawione wyżej przykłady pokazują. Ponadto bez zmian pozostają także rzadkie formy. Dlaczego język miałby być inny? Jednak jeśli potraktować język jako . Jednak jak wykazuje analiza tekstów. wyklujesz. Język może zmieniać się wolno.wykładnika dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego należących do kategorii żywotnych. że w czasie ostatnich wieków nastąpiła jakaś zmiana 9. zadając kolejne pytanie: dlaczego język miałby się nie zmieniać? Warto też przypomnieć. natomiast czasu przeszłego liczby pojedynczej. Przyczyny i przewidywalność zmiany 295 w pojemności ludzkiej pamięci. to zna je prawdopodobnie z utartych wyrażeń zawartych w powiedzeniu Ciemno choć oko wykol czy też w przysłowiu Kruk krukowi oka nie wykolę. takich jak męża. rosyjski czy polski czasów obecnych są dość odmienne od form sprzed czterystu bądź sześciuset lat.4. W rzeczownikach żywotnych (z wyjątkiem wołu) przyjęła się końcówka -a. ciąg struktur umysłowych i zjawisk o charakterze poznawczym. i można się z taką odpowiedzią nie zgodzić wskazując na to. wykluje). W tym przypadku zmianę motywowała nie tylko chęć posiadania przejrzystej formy. że inne t cechy ludzkiego umysłu pozostają niezmienne. chcieć. że język sprzed dziesięciu wieków staje się niezrozumiały. W języku polskim swoistą odmianę mają czasowniki bać się. szedłeś l sztaś. wykolę czasownika wykłuć (używane obok form wyklują. Możemy zatem zakończyć niniejsze rozważania stwierdzeniem. jeść. wiedzieć itd. języki angielski. mieć. W ten sposób przez analogię do licznych form rzeczowników żywotnych. że zmiana analogiczna często dokonuje się w przypadku form o średniej częstotliwości występowania i o średnim poziomie rozpo-znawalności. idziesz. Nie ma na przykład dowodu na to. lecz także z dążenia do ustalenia relacji między formą a znaczeniem w stosunku jeden do jednego. wykolesz. Jeśli na przykład użytkownik współczesnego języka polskiego w ogóle zna formy wykolę. Pamiętając na przykład o zmianach form dopełniacza liczby pojedynczej polskich rzeczowników rodzaju męskiego. w nieżywotnych zaś pozostały końcówki -a lub -u. Na przykład paradygmat czasu teraźniej294 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE szego liczby pojedynczej czasownika iść to formy idę.

mogą wywodzić się na przykład z języka punków. każda z tych odmian rozwija własną tożsamość. Labov wyciągnął z tego wniosek. że istniała korelacja między wiekiem a nasileniem tej zmiany (lub jej brakiem). Zmianę językową porównuje on do takich zdarzeń. Pewien rodzaj wymowy bądź wewnątrzgrupowe słownictwo.1). tzn. że wymowa cechująca się dyftongami o scentralizowanym pierwszym elemencie stała się prestiżowa. że w wymowie stałych mieszkań296 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE ców wyspy pierwszy element owych dyftongów miał pozycję bardziej centralną niż w wymowie wielu odwiedzających wyspę latem gości. tym większą wagę przywiązywał do tego. jakie jest źródło prestiżu. że stopień centralizacji był większy! w wymowie młodszej grupy użytkowników języka. do biegu rzeki. a jej rozpowszechnieniem się w grupie użytkowników języka. Następnie rozpowszechniło się i jeszcze mocniej zakorzeniło. Niemiecki badacz Rudr Keller rozwija w swych pracach teorię wywołania zmiany. którą jej użytkownicy mogą zmienić intencjonalnie tak.choćby niski — stopień zróżnicowania. ponieważ ludzie nie wymawiają wyrazów za każdym razem dokładnie w ten sam sposób. jednego z pierwszych językoznawców. Widzimy tutaj. W szczególności poddał on analizie stopień. Warto zauważyć. które początkowo było mniej lub bardziej przypadkową odmianą wymowy. zazwyczaj jako jeden z kilku wariantów. Czasem taka forma pozostaje w użyciu tak długo. Jedno z najbardziej znanych badań Labova dotyczy szczegółów wymowy rodowitych mieszkańców wyspy Martha's Yineyard położonej u wybrzeża stanu Massachusetts w Nowej Anglii (USA). takie jak angielski wyraz grass („marihuana". dosłownie: „trawa"). którzy wiązali zmianę językową ze zróżnicowaniem języka (patrz 9. np. Im ktoś był młodszy. a nawet. a nawet płci. Niektóre odmiany języka utożsamia się z pewnymi grupami społecznymi. Jest on raczej -jak mówi Keller . nabrało prestiżu. Język nie jest też instytucją społeczną. w jakim w wymowie mieszkańców wyspy przebywających na niej przez cały rok pierwszy element dyftongów /ai/ i /au/ uległ centralizacji. a resztę roku spędzali na j lądzie stałym. handlarzy narkotyków lub gangsterów. Zdaniem Keller a język nie jest podobny do zjawiska naturalnego. PrzypaJr trując się bardziej szczegółowo danym zebranym wśród mieszkań-1 ców wyspy. wykształcenia. Bez względu na to. pozycji ekonomicznej. wprawdzie zmienianym przez użytkowników. że języki zawsze przejawiają jakiś . Labov zauważył. wyróżnianymi na podstawie wieku. który ulega zmianom w rezultacie erozji lub trzęsień ziemi. takich jak pamięć. że prestiż niekoniecznie (lub nieczęsto) łączy się z językiem wyższej klasy społecznej lub starszej grupy wiekowej. to znaczy sposobem jej zapoczątkowania. przesunął się w kierunku [ae] lub [e].Jedną z odpowiedzi na pytanie o praprzyczyny zmiany językowej znajdujemy w pracy Williama Labova. inni tę wymowę lub to słownictwo naśladują. Wówczas mamy do czynienia z prawdziwą zmianą językową. a jego tło może być w gruncie rzeczy nieuchwytne dla analizy. czasami zupełnie blisko Martha's Yineyard. lecz nie intencjonalnie. aż pozostałe warianty zostaną przez użytkowników języka zapomniane. gdy utożsamiła się z nim pewna szczególna grupa ludzi. co zostało powiedziane wyżej o strukturach umysłowych. Okazało się. którzy posiadali lub dzierżawili tam domy. jak można zmienić obowiązujące prawo. a ponadto przy różnych okazjach nie formułują tych samych myśli w identyczny sposób. Widać tu pewną paralelę do tego. . Podstawą tego poglądu jest fakt. Następnie forma ta rozpowszechnia się w społeczności językowej. której w końcu może zostać przypisany pewien prestiż. by mówić inaczej niż wczasowicze i bardziej utożsamiać się z wyspą. które cechuje się zmianami wywoływanymi w wyniku działania sił pozbawionych świadomości i intencji. W swoich pracach Labov wskazał również na konieczność rozróżniania w analizach języka między wywołaniem zmiany. nabierając jednak dodatkowej wartości społecznej. jak zjawisko.„zjawiskiem trzeciego rodzaju".

motywowane różnymi względami.5. zróżnicowanego systemu. nie sposób twierdzić. 9. Nowatorskie wyrażenie naśladują jednostki należące do pewnej grupy. że wszystkie rury. którzy dążą do osiągnięcia sukcesu w komunikacji ze 9. jest niewielkie. takimi jak pragnienie uniknięcia kolizji z jadącym z przodu samochodem. co widać w dokumentach pisanych. że zróżnicowanie języka doprowadzi do zmiany. że potrafią określić zmiany. lecz zachowanie każdego kierowcy. Według tego modelu zmianę w języku wywołuje intencja jego użytkowników. Podsumowanie . żeby zwrócić uwagę innych na to. że przewidywania zleją się w jedno z opisem aktualnego stanu rzeczy. Przyczyny i przewidywalność zmiany 297 słuchaczami. Nikt nie chce ich umyślnie powodować. nie widząc w nim problemu. Zmiana może nastąpić dopiero wówczas. Ponieważ w każdej zmianie w grę wchodzą wielorakie zmienne natury poznawczej i społecznej. To właśnie owo dążenie do nowatorstwa wywołuje zmianę językową. Jednak zanim dokonała się zmiana. rowy odpływowe czy kanały są na swoim miejscu. że jakieś pomieszczenie pąka w szwach. System odwadniania to przedstawione w tym rozdziale różne mechanizmy zmiany. polski językoznawca Jerzy Ku-ryłowicz posługuje się obrazem systemu odwadniania: może się okazać. których dystrybucja zależy od klasy czasownika. Teorie (kognitywne lub inne) nie roszczą sobie pretensji do tego. Omawiając zmianę analogiczną. gdy te dwa rodzaje czynników nałożą się na siebie w odpowiedni sposób. Podobna sytuacja zaistniała w języku polskim. upłynęło wiele czasu. między ciasnym ubraniem powodującym pękanie szwów a zatłoczonym pomieszczeniem dostrzec można było wystarczający stopień podobieństwa. aby inni użytkownicy języka to wyrażenie zrozumieli. że mogli mówiącego postrzegać jako kogoś inteligentnego lub w szczególny sposób elokwentnego. że nadejdzie zmiana. aby mogła się ona stać dla nich wzorcem. którzy z jakiegoś powodu odmianie języka używanej w owej grupie przypisują wystarczający prestiż. Chociaż tendencja do stosowania formy dopełniacza w funkcji biernika liczby pojedynczej rzeczowników żywotnych 298 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE (rodzaj męski) miała swój początek w języku prasłowiańskim i nasilała się w dobie staropolskiej. jakie się dokonają. Zrównanie formy biernika z formą dopełniacza tej grupy rzeczowników stało się normą dopiero w XVI wieku. występujący w niej sposób wyrażania przyszłości potraktować można jako przykład wysoce niestabilnego systemu morfologicznego. muszą zrównoważyć potrzebę pełnego zrozumienia . Na przykład patrząc wstecz na łacinę. przez całe wieki może się nie dziać nic. Aby tego dokonać. przyczynia się w końcu do powstania zasadniczej zmiany sytuacji na jezdni.4. co mówią. lecz jeśli deszcz nie pada. Użytkownicy języka łacińskiego przypuszczalnie przez wieki uczyli się i używali tego trochę niewygodnego. do dziś zachowały się frazeologiczne archaizmy takie jak siąść na koń (gdzie koń jest pierwotną formą biernika). nic się nie dzieje. a deszcz to zbiór zmiennych natury społecznej i poznawczej.a więc używania formy języka niezbyt odmiennej od formy języka słuchaczy . Następnie rozpowszechnia się ono wśród innych ludzi. z dwoma zupełnie różnymi wykładnikami tego czasu (infiksem oraz zmianą samogłoski w końcówce). Powróćmy teraz do modelu Labova.z dawką nowatorstwa wystarczającą.jak korki uliczne. a ponadto ponieważ prawdopodobieństwo. że językoznawstwo historyczne może zmiany językowe przewidywać. Gdy użytkownik języka polskiego mówił po raz pierwszy o tym. dopóki pewien wariant formy językowej tak wyraźnie się nie zakorzeni. jednocześnie zaś było w nim tyle innowacji. Nawet jeśli zespół okoliczności zdaje się gwarantować.

a nawet sześciuset lat. obecnie „pies gończy. Na zmianę językową szczególny wpływ mogą wywierać etalekty. lecz także rezygnują z pewnych form używanych lub tylko rozumianych przez starszych. najbardziej abstrakcyjną reprezentację tej kategorii. dzięki czemu nadal częściowo rozumiemy teksty sprzed czterystu. prabałtyckiego czy prasłowiańskiego. Zmianę językową zrozumieć można jedynie na tle zróżnicowania języka. */g'h/ w językach satemo-wych. mówimy o rekonstrukcji wewnętrznej. jak spiranty-zacja praindoeuropejskich */kV. Dany język nie istnieje bowiem jako monolit. oraz rekonstrukcja. stosowana wówczas. morfologii itd. Substrat i superstrat wzajemnie na siebie wpływają. czyli pierwsze. praro-mańskiego. składnią i słownictwem. Użytkownicy danego języka mogą władać nie tylko odmianą standardową. pomiędzy sieciami oraz w schematach. jak i historycznych. Jedną z nich jest odmiana standardowa ze swoją wymową. jak na przykład jest to w przypadku języków praindoeuropejskiego. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu: np. to substrat językowy. Zmiana językowa nastąpić może wewnątrz sieci. Tak zwane prawa głosowe. Język ludności tubylczej danego terytorium. to superstrat językowy. Przy rekonstrukcji uwzględnia się nie tylko zasadę pokrewieństwa genetycznego. których historyczną ewolucję można badać. jest dziś dość peryferyjnym elementem kategorii dog („pies"). etno-lekty lub etalekty. lecz także zasadę regularności. np. Tutaj nastąpić mogą pomniejsze zmiany fonetyczne. najwcześniejsze stadium rozwoju jakiegoś języka. że rozumiemy biernie więcej dialektów. tzn. takimi jak regiolekty. czyli dialektów. czyli określenia regularności występujących w czasie zmian. ogar". angielski fonem /t/ może obejmować takie allofony. lecz składa się z pewnej liczby odmian. a niekiedy sprzed kilku tysięcy lat. Mimo bezustannych zmian język zachowuje znaczną ciągłość. w historii języka angielskiego najbardziej prototypowy element dog („dog") zastąpił całą pierwotną kategorię hound („pies"). Natomiast język 9. Metody językoznawstwa historycznego to metoda filologiczna. Pierwszym typem zmian są zmiany wewnątrz sieci radialnych. niż sami używamy. to bardziej reguły wskazujące na większościowy charakter danego zjawiska niż prawa w sensie fizycznym. tzn. Wymowa tej odmiany zwana bywa standardowym akcentem. która zajmuje się badaniem zmian językowych. Kategorie językowe tworzą sieci radialne. Zmianę językową można badać na jakimkolwiek poziomie języka.Językoznawstwo historyczne jest dziedziną językoznawstwa. Zmiany powodujące przesunięcie elementu do innej sieci zachodzą w zbiorze allofonów danego fonemu. odnoszącą się do wszystkich jej elementów. gdy dostępne są teksty pisane. czyli odmiany zależne od wieku użytkowników języka: młodsi ludzie nie tylko wprowadzają wiele innowacji. co oznacza. Jeśli rekonstrukcji dokonuje się nie przy pomocy różnych języków. W obrębie poszczególnych kategorii użytkownicy języka tworzą także schemat. na który nawarstwia się język ludności napływowej. socjolekty. takie jak asymilacja. w słownictwie. Zawdzięczamy to naszej kompetencji pandialektalnej. pragermańskiego. morfologią. dysymila-cja i metateza. jak zwarcie krtani [?] 300 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE .5 Podsumowanie 299 ludności napływowej. a hound. lecz przy pomocy zjawisk tego samego języka. */g'/. Ten etap historii przypada czasami na czasy sprzed tysiąca. Językoznawca historyczny porównuje formy językowe występujące w różnych pokrewnych językach i próbuje zrekonstruować prajęzyk (lub raczej jego część). stosowana w przypadku wszystkich okresów i języków pozbawionych dokumentów pisanych. lecz także jedną lub kilkoma innymi odmianami. który nawarstwia się na język ludności pierwotnej. zarówno geograficznych.

by przyciągać uwagę słuchaczy. Tę sprawę trzeba nagłośnić („spowodować. Sprawdź w kilku starszych słownikach języka polskiego. Geft mnogy vbogy pan Jest mnogi ubogi pan. można znaleźć w pracach K. b. wśród źródeł tego procesu wymienić możemy prestiż. Źródłem zmiany językowej jest pragnienie mówiącego. w wyniku którego w języku niemieckim powstała np. Pisarko-wej (1984). przechodząc z domeny „stworzenie" do domeny „część ciała". W dobie staropolskiej istniały odziedziczone po przedpolskim przegłosie oboczności samogłosek w temacie typu żona . np. -em). żeńska (z końcówką -am) i nijaka (z końcówką -om). W gramatyce jakaś kategoria może podzielić się na dwie lub trzy kategorie. przednia zaokrąglona samogłoska /ce/ w wyrazie Lócher („dziury"). ideą"). Mogą także powstać nowe schematy. lecz w wyniku zmian analogicznych w niektórych takich tematach oboczności zamknęły. Jakie jego cechy wskazują na to. Jednak nawet wtedy. c. Zalecana lektura Wstępne wiadomości dotyczące metod stosowanych w językoznawstwie historycznym oraz najważniejszych zmian. Nigdy jednak nie da się takiej zmiany przewidzieć. nie musi ona zostać wywołana. Nemofzebycz panicz taky Nie może być panie taki. fzefcz ma nań kafzdy wloCzycz czefcz Ma nań każdy włożyć cześć. wfzalky* Bo czego newe doma chowany Bo czego nie wie doma chowany. który jako cecha danego wariantu pewnej formy językowej może prowadzić do jego rozpowszechnienia się. Jaki możesz wyciągnąć wniosek? a. gdy obecne są wszystkie czynniki potrzebne do dokonania się zmiany.lub średnioangielski zróżnicowany szyk PDO. jakie nastąpiły w rozwoju języka polskiego. że nie jest to tekst współczesny? Określ różnice między nim a językiem współczesnym. 9. 55 tho mu powe gefzdzaly To mu powie jeżdżały. To jeszcze jeden oszołom („człowiek fanatycznie owładnięty jakąś sprawą. Strutyńskiego (1999) i B.w cat-call.7. Ćwiczenia i zadania 1. Zalecana lektura 301 9. w języku polskim rzeczowniki żywotne rodzaju męskiego podzieliły się na męskoosobowe (np. czy zawierają one wyrazy zapisane w poniższych zdaniach kursywą lub czy podają ich współczesne znaczenia. Przykładem jest wyłonienie się w języku staropolskim fonemów /f/ (np. na przykład staro. staropolska forma o żenię zastąpiona została formą o żonie. DPO. a jednocześnie być zrozumiałym. Walczaka (1999). 50 Ten ma f prawem wyfzey Ten ma z prawem wyżej sieść.6. Różne kategorie mogą też połączyć się w jedną. Licząc na korzyści. Podobnie sieć radialna wyrazu może zostać zredukowana z kilku znaczeń do jednego. co w przypadku fonemów nazywa się fonologizacją. 2. w języku polskim w jedną kategorię celownika liczby mnogiej rzeczowników (z końcówką -om) połączyły się dawne kategorie celownika: męska (z końcówkami -om. Wracając do początkowego pytania o praprzyczyny zmiany językowej. syn) i niemęskoosobowe (np. mufzy gy wtem poczczycz Musi ji w tem poczcie wszelki. Objaśnienia: Linijka 47: mnogy l mnogi = niejeden . Zmiany w schematach mogą spowodować redukcję zróżnicowania szyku wyrazów. 9. czfzo b0dze kfz0fz0tom znan Cso będzie książętom znan y zadobrego wezwań I za dobrego wezwań.o żenię. farba) i /f/ (np. Polski wyraz twarz zmienił się dość radykalnie. chcieli go wpuścić w maliny („świadomie wprowadzić w błąd"). wilk).6. ODP uległ redukcji do współczesnego szyku POD jako jedynego typu zdania. aby o czymś dużo mówiono"). fila < chwila) lub przegłos. np. np. spółgłoskę uderzeniową [r] w pretty [pnn] lub nawet formę zerową w [pni]. jak stało się to w przypadku polskiego wyrazu skutek. J. Przyjrzyj się fragmentowi „Wiersza o chlebowym stole" Prze-cława Słoty (przytoczonemu w pisowni oryginalnej i we współczesnej transliteracji).

Ja" . */g'/. i W.ja" as „ja" azj.7. bywały w świecie („Wiersz o chlebowym stole". Wskaż w każdym z poniższych przykładów następstwa spiran-tyzacji praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych */k'/. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski. R. W: Wydra W.).) 3. Rzepka (red. */g'h/ w językach satemowych i ich depalatalizacji w językach kentumowych. 9.302 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Linijka 50: fzefcz l sieść = siąść Linijka 53: gy l ji = go Linijka 55: gefzdzaly l jeżdżały = który jeździł po świecie. Ćwiczenia i zadania 303 Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiew-no-słowiański Polski oikhos „dom" vicus „wieś" uieśkelis „droga" vbsb „wieś" wieś granum „ziarno" źirnis „groch" ZT>rno „ziarno" ziarno ego ja" ego . op. cit.

„Psałterz floriański" (fragment psalmu 22) Ygotowal ies wobefrzenu moiem ftol przecywo tym gifzm00cz0. Porównaj łacińskie formy in i lustro oraz czasownik illustro („rozjaśniam. . Prasłowiańskie: */nesti/ .biały 6. Przytoczony fragment podany jest w pisowni oryginalnej i w transliteracji współczesnej.> Utuczył jeś w oleju głowę moje. Jaki rodzaj zmiany ilustruje każdy z podanych przykładów? a. . jakie podobne lub odmienne procesy zaszły w każdym z tych języków. w Starogard). <7. Porównaj rosyjskie i polskie kontynuanty (elementy językowe będące kontynuacją) podanych niżej form prasłowiańskich i powiedz.Czy mamy tu do czynienia z przykładem gramatykalizacji? .. Ytuczil ies woleiu glow0 moi0 akelich moy vpawai0czi kaco f wątli ieft <6. Porównaj polskie gród i kaszubskie gard (np.Jakie jest pochodzenie końcówki drugiej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasowników we współczesnej polszczyźnie? (Patrz rozdział 3). Porównaj staropolskie czosać l czeszą l czeszesz l czesze i nowopol-skie czesać l czeszą l czeszesz l czesze. Porównaj litewskie alkti („być głodnym") i polskie łaknąć. c. Porównaj rosyjskie muz l muźestvo i polskie mąż l męstwo (/-żbs-/ > /-śs-/ > /-ss-/ > /-s-/).Jaką rolę pełni w tym tekście wyraz jeś? . Porównaj wczesnoprasłowiańskie */gnetti/ i późnoprasłowiańskiej! */gnesti/ (> polskie gnieść).staropolskie jaz „ja" leikho „liżę" lingo „liżę" lieziii „liżę" lizati „lizać" lizać 4. f. a kielich mój upawający kako światły jest. Rosyjskie: nesti — nesu belit' — belyj c.niosą bielić .> Ugotował jeś w obeźrzeniu mojem stół przeciwo tym. 5. Porównaj łaciński sufiks przymiotnikowy -alisl-aris oraz łacińskie przymiotnikigeneralis („ogólny") i singularis („pojedynczy"). g.Ibel-bl b. wyjaśniam"). b. Polskie: nieść . jiż mącą <mie>. e. h.. Porównaj wielkopolsko-śląsko-małopolskie&osz /-ź/ owoców i mazowieckie kosz /-s/ owoców. d. a. Przeanalizuj użycie staropolskiej formy jeś (druga osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika być.*lnesol *lbelitil* . obecnie: jesteś) w „Psałterzu floriańskim" (przełom XIV i XV wieku).

gramatyki i skryptów kulturowych. Rys.z punktu widzenia socjologii. Badania typologiczne natomiast próbują określić. 1 ukazuje ogólny kierunek ruchów migracyjnych. do Europy. która łączy w sobie wiele nauk. Rzepka (red.Objaśnienia: Vgotował ies l Ugotował jeś = przygotowałeś wobefrzenu l w obeźrzeniu = w spojrzeniu. ewolucjonizm.). U podłoża językoznawstwa kontrastywnego. w którym wiele dziedzin współpracuje ze sobą. R. cit. które dwa lub więcej języków poddaje analizie porównawczej i kontrastywnej w sposób bardziej szczegółowy niż jest to możliwe w typologii językowej. Australii i Nowej Zelandii. Podzieliwszy się na mniejsze plemiona. całościowy opis dziedziny porównywania języków . gdzie powstała jedna z największych rodzin językowych na świecie (języki indoeu-ropejskie). pozwalających na określenie liczby języków istniejących na świecie oraz ustalenie. antropologia. etologia (nauka o zachowaniu się zwierząt). leżą pose CL "< Sstawał w fazie uśpienia. Głównym celem socjologicznych badań języka jest opracowanie metod. W: Wydra W. pewne grupy przeniosły się do Europy i Azji Środkowej. przez Cieśninę Beringa na Alaskę i do Ameryki Północnej. Przedmiotem tego rozdziału jest systematyczny. czy dana odmiana języka jest dialektem. jest w stanie opisać całość zagadnienia i dostarczyć odpowiednich Porównywanie języków jest jednym z głównych działań prowadzących do uzyskania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące pochodzenia. do Azji Połu-dniowo-Wschodniej. tej samej rodziny językowej i tego samego szczepu językowego. które zaczęły się rozprzestrzeniać jak ogień po stepie. Środkowej i Południowej. w zasięgu wzroku gifz m00cz0l jiż mącą = którzy gnębią Ytuczil ies l Utuczył jeś = namaściłeś vpawai0czil upawający = hojnie pojący kaco fwatJi/ kako światły = jako jaśniejący światłem („Psałterz floriański". typologii oraz gramatyki kontrastywnej. geografia ludności czy neurobiologia. Powyższe pytania są przedmiotem badań nie tylko językoznawstwa. Czy powstanie języka zbiegło się w czasie z .) Rozdział 10 Porównywanie języków: socjologia języka. inne powędrowały do Azji Północnej. jest przede wszystkim zainteresowanie kwestią pochodzenia języka oraz światowej migracji rodzaju ludzkiego. takich jak fizjologia. dla której w różnych gałęziach wiedzy podejmuje się badania porównawcze języków. anatomia. zajmują się one także kwestią uniwersaliów językowych. Jest to dziedzina. czy też pełnoprawnym językiem. typologia języków i językoznawstwo kontrastywne W rozdziale 6 wspomnieliśmy o podobieństwach i różnicach między poszczególnymi językami i wspólnotami kulturowymi pod względem słownictwa. Przyczyną. charakteru i ewolucji języka. Z terenów Azji Środkowej coraz większe rzesze ludzi migrowały na zachód. Około 50 tysięcy lat temu rozpoczął się proces rozwoju poszczególnych języków. lecz także do Afryki Północnej i na Bliski Wschód. na jakiej podstawie pewne języki zaliczane są do tej samej grupy językowej. ale także wielu innych nauk. Jedynie bowiem podejście interdyscyplinarne. i W. Ludy z Afryki Wschodniej migrowały nie tylko do Afryki Zachodniej i Południowej. op.

liczby zjawisk. czy też są re-giolektami jednego języka. niektóre regiony świata. b) zweryfikowanie hipotez dotyczących pochodzenia i ewolucji języka ludzkiego. Wprowadzenie: porównywanie języków 309 mówią tym samym językiem lub dialektami tego samego języka. wynikiem decyzji o charakterze raczej politycznym niż językoznawczym.1. na wschód od Wielkich Jezior. np. czy dwie sąsiadujące ze sobą odmiany językowe stanowią dwa odrębne języki. Nawet w samej Europie. funduszy oraz odpowiedniego poziomu wiedzy. przypisanie jakiejś odmianie statusu języka bądź dialektu tradycyjnie było. czy językoznawcy nie mogliby wykazać się większą dokładnością. Szacuje się. Rozprzestrzenianie się języków Ocean Atlantycki a) przedstawienie ogólnego przeglądu kategorii i struktur językowych. 10. Przez długie tysiąclecia język pozo10. 1. Nowa Gwinea nieoczekiwanie nabiera znaczenia dla językoznawstwa. że jest ich ok. że na obszarze Nowej Gwinei funkcjonuje około jednej piątej wszystkich języków świata. 5000-6000.1. 10. że jeśli mówiący są w stanie wzajemnie się zrozumieć. Pojawia się zatem pytanie. które można dzięki nim objaśnić. tzn. na terenie obecnej Kenii.3. Afryka i Australia. Określenie liczby języków Wciąż nie jest możliwe dokładne określenie liczby istniejących obecnie języków świata. Po wtóre. a niektóre z nich nie zostały jeszcze ostatecznie rozpoznane. jeśli natomiast warunek wzajemnej zrozumiałości nie jest spełniony. Wprowadzenie: porównywanie języków l z rn | y* oon R o Rys. Ostatnie badania wykazały. nie zostały jeszcze całkowicie zbadane pod kątem używanych tam języków.wyodrębnieniem się rodzaju ludzkiego? Według niektórych autorów miało to miejsce około 200 tysięcy lat temu w Afryce Wschodniej. To samo dotyczy wielu spośród języków afrykańskich i australijskich. wówczas są oni prawdopodobnie użytkownikami . Po pierwsze. że w niektórych rejonach świata istnieje ogromna liczba języków. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty Jednym z najczęściej stosowanych kryteriów określających status poszczególnych odmian języka jest ich wzajemna zrozumiałość: zakłada się. gdzie w gruncie rzeczy nie ma już białych plam na mapie językowej. ponieważ obserwacja językoznawcza wymaga czasu. i jest nadal. Okazuje się. częstokroć nie da się określić. to 10.1. c) ustalenie zakresu opisowych modeli gramatyki języka.1. Istnieją różnorakie przyczyny takiego braku precyzji.2. Wciąż brak danych na temat wielu z nich.

nawet w obrębie szczegółowo zbadanego kontynentu europejskiego: na przykład w granicach obszaru niemieckojęzycznego dialekty północne są prawie całkowicie niezrozumiałe dla użytkowników dialektów południowych i na odwrót. istnieją specjalne prawa językowe. aby zrozumieć dialogi w filmach na temat mafii. Można jednakże dostrzec spore odstępstwa od tej reguły. Niektóre języki zanikają. jak np. W Azji odmiany malajskiego traktowane są zarówno jako dialekty. że można znaleźć dowody na istnienie kontinuum dialektalnego. jest jednak decyzją czysto polityczną. Rozwiązaniem problemu granic między językami czy dialektami. Adaptacja tego języka zakończyła się sukcesem i w chwili obecnej funkcjonuje on pod nazwą bahasa-indonezyjskiego lub też indonezyjskiego malajskiego. jak i języki urzędowe. gdy sąsiadujące ze sobą dialekty podporządkowane są różnym językom urzędowym. Jednakże wszystkie te dialekty zestawione razem wykazują pewną ciągłość. która ostatecznie za312 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Kolejny problem dotyczący kwestii zrozumiałości polega na tym. w których mniejszości narodowe posiadają autonomię językową.różnych języków. Natomiast dwa dialekty tego samego języka urzędowego oddalone od siebie geograficznie nie muszą wykazywać tej cechy. Włosi z regionu Alp muszą korzystać z napisów na ekranie. mimo że każdy mówi własnym językiem. na obszarze przygranicznym między Niemcami a Holandią przebiega przez terytorium. . Mogą zdarzać się i takie sytuacje. a w wyniku ewolucji pojawiają się nowe. jednakże po pewnym czasie przyczynia się ono do ustanowienia reguł językowych i wzbogacenia zasobu słownictwa języka zinstytucjonalizowanego. niemiecki i niderlandzki. Tabela l pokazuje. luksemburski posiada bogatą tradycję literacką. ale nadrzędnym językiem urzędowym pozostaje standardowa odmiana malajskiego. W Indonezji jeszcze na długo przed odzyskaniem niepodległości politycy zdecydowali. tj. Jednakże. używa się go też w dużym zakresie w mediach. rozciągającego się od Morza Północnego lub Morza Bałtyckiego aż po Tyrol. zwłaszcza w telewizji.na przykład Duńczycy i Norwegowie doskonale się nawzajem rozumieją.. kontaktu z nim i chęci jego zrozumienia. Tak było w przypadku łaciny klasycznej. jawajski .. jest pojęcie kontinuum dialektalnego. Natomiast linia oddzielająca dwa odrębne języki urzędowe. ale indonezyjska standardowa odmiana malajskiego. w odróżnieniu od innych dialektów niemieckich. Znaczny procent wzajemnej zrozumiałości odnotowuje się również w obrębie języków skandynawskich . Promowanie luksemburskiego jako trzeciego języka urzędowego Luksemburga. Nawet wtedy. na którym sąsiadujący ze sobą przez granicę mieszkańcy mogą się z łatwością porozumieć. że zrozumienie innego języka czy innego dialektu jest przeważnie ujmowane procentowo i zależy często od stopnia znajomości tego języka. jak i występującej między nimi wzajemnej zrozumiałości. także jako jednego z urzędowych języków Unii Europejskiej. Komunikacja językowa w Malezji odbywa się powszechnie w oparciu o taki czy inny dialekt języka baazar-malajskiego. W wielu krajach. Obok kontinuum geograficznego istnieje także kontinuum historyczne. a co za tym idzie. mogą one być dla siebie nawzajem zrozumiałe -jako sąsiednie elementy kontinuum dialektalnego. które określają obowiązkowy i fakultatywny zakres wykorzystania tych języków oraz różnorakie stopnie ich urzędowego statusu. dlatego też jego status nie może być porównywalny ze statusem innych dialektów niemieckich. w których tylko jeden z rozmówców rozumie drugiego. że językiem urzędowym nie stanie się któryś z największych języków narodowych. Tak więc wzajemnie zrozumiałe bywają także stosunkowo bliskie sobie dialekty bądź języki.z 70 milionami użytkowników. uznawany jest za dialekt języka niemieckiego. Z punktu widzenia typologii bądź statystyki nadanie językowi statusu języka urzędowego nie jest istotne.

które języki na świecie mają największe znaczenie. co pokazuje tabela 2. czy też sytuacja ekonomiczna kraju jego pochodzenia (wyrażona w miliardach dolarów amerykańskich). na których jest używany. otrzymamy różne wyniki .w zależności od przyjętych przez nas kryteriów. w których funkcjonuje jako język urzędowy Liczba kontynentów. otrzymany przez nas obraz będzie zupełnie odmienny. Pod względem liczby użytkowników dominować będą języki azjatyckie. liczba kontynentów. jeśli oprócz kryterium liczebności zastosujemy także inne kryteria. w których dany język jest językiem urzędowym. 313 Tabela 2. na których jest używany Produkt Narodowy Brutto w miliardach dolarów amerykańskich w głównych krajach** i angielski 300 47 5 1069 Wlk.Ogólnie rzecz biorąc. Języki o największej liczbie użytkowników (w milionach osób) mandaryński chiński 885 portugalski 1175 rosyjski 'Tabela 3. Najbardziej „międzynarodowe" języki świata Język Liczba rodzimych użytkowników* Liczba krajów. Jednakże. próbując określić. takie jak liczba krajów. Brytania ifrancuski 68 .

Emiraty Arabskie Ihiszpański 266 20 .30 3 1355 Francja sarabski 139 21 2 38 Zjedn.

2 525 Hiszpania {portugalski 175 7 3 92 Portugalia miemiecki 118 5 1 2075 Niemcy iindone-ayjski 193 4 1 167 Indonezja rmalajski .

. grupy romańskie i germańskie gałęzi zachodnioeuropejskiej). a także kierunkóv wielkich historycznych zmian fonetycznych czy strukturalnych. jak pokazują tabele 4 i 5. szczepu i rodziny wzajemnie się na siebie nakładają. że język angielski zajmuje najwyższą pozycję. 10.2. Oprócz pojęcia rodziny językowej. • 10. Metafora rodziny sugeruje istnienie genetycznego pokrewieństwa między pewnymi językami. maj wspólne źródło. Kategorie te są przedstawione i zilustrowane na przykładzie niektórych języków afrykańskich w tabeli 4. Rodziny językowe dzieli się następnie na gałęzie (np. zwanych prajęzykami. która nie jest spokrewniona z żadną inną.2. Pojęciem centralnym pozostaje rodzina języków. Nierzadko. gałąź zachodnioeuropejska rodziny indoeuropejskiej). morfologicznym oraz składniowym. kryteria wewnątrzjęzykowe natomiast służą określeniu stopnia pokrewieństwa genetycznego między językami spokrewnionymi oraz uniwersalnych cech strukturalnych wszystkich języków. Oba te zagadnienia! omówimy w kolejnych podrozdziałach. ma to miejsce w przypadku indoeuropejskiej rodziny języków. opisane w poprzednim rozdziale. leksykalnym. uniwersa-lia natomiast pozwalają nam zorientować się. greka. poświęconym problemom językozna\ stwa historycznego. Zagadnienia te były prz miotem analizy w rozdziale 9. niektóre języki indyjskie (np. Powyższe dane liczbowe pokazują jasno. język irańskie. Biorąc pod uwagę ogromną liczbę użytkowników.(^Grimes 1996. romańskie orai germańskie należą do jednej wielkiej rodziny .. wiele grup natomiast może się dzielić na podgrupy. Azji i w obu Amerykach rozróżnienia te są konieczne.indoeuropejskiej rc dziny języków. słowiańskie. poziomy typu. że język angielski stał się w czasach obecnych Językiem światowym". gałęzie z kolei na grupy (np. jak np. U samego jej szczytu znajduje się kategoria typu. ale. języki celtyckie. łacina. w wielu bardzo złożonych sytuacjach językowych w Afryce.1. Języki J które wykazują znaczną liczbę podobieństw pod względem fonologw cznym. I tak.2. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii Klasyfikowanie języka ma bogatą tradycję pod względem pról określania rodzin językowych. Informacje na temat pokrewieństwa genetycznego języków pośrednio poszerzają naszą wiedzę na temat wzorców migracyjnych ludności. Typologia języków 315 W tym rozdziale natomiast skoncentrujemy się na rezultatach historycznego różnicowania. które im odzwierciedlać relacje między członkami rodziny ludzkiej. w jaki sposób języki podporządkowują się tym ogólnym zasadom. podkreśla ono związki wewnętrzne między członkami takiej rodziny. status języka urzędowego w tak dużej liczbie krajów oraz obecność na tak wielu kontynentach. Badanie procesu wyodrębniania się rodzin językc wych oznacza zatem badania historyczne oraz rekonstrukcją starł szych form językowych. pomagają w klasyfikacji języków pod względem aspektów zewnętrznych. tzn. czyli grupa języków należących do różnych rodzin językowych odległe ze sobą spokrewnionych. typologia języka stosuje obecnie bardziej złożoną systematykę. Typologia języków Kryteria socjologiczne. 10. k^ re powodowały różnicowanie się języków. Poziom niższy klasyfikacji stanowi szczep. wydaje się oczywiste. Tabela 5 przedstawia klasyfikację . grupy językowej. hindi). **Fischer Weltalmanach 1997) 314 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA.

że podczas gdy język bantu jest daleko spokrewniony z innymi kongo-nigeryjskimi szczepami językowymi. tych. khoisan [khoiń] i nilo-saharyjskim) nie ma genetycznego pokrewieństwa. tzn. Wyodrębnienie w pierwszej serii. oraz tych. I tak np. którzy mówią nieco mniej licznymi językami ndebele i swazi. W tym przypadku ogromnej wagi nabiera pojęcie typu. l . którzy posługują się głównymi językami zulu i xhosa.e. Dane w tabeli 4 pokazują. będzie mowa także o serii typów. że ludy przybyły do tych części Afryki na długo przed narodzinami języka". datowanymi (przez Jean Aitchison) na 50 tysięcy lat p. Rodzina ta jednakże dzieli się na o wiele więcej gałęzi niż te. że będziemy się też odnosić do regionów geograficznych. a każda gałąź z kolei zawiera dużo więcej grup i podgrup. Poziomy taksonomiczne w klasyfikacji językowej (na przykładzie Typ Szczep Rodzina Gałąź Grupa Podgrupa mger-kongo benue-kongo ubongi bantu bantu północno-zachodnia pólnocno-wschodnia poludniowo-wschodnia venda tsonga sotho ngum zulu xhosa swazi ndebele ryjskich. Oznacza to. trzech typów oznacza. Tabela 5 przedstawia niektóre systemy pokrewieństwa między różnymi językami na całym świecie. Tabela 6 zawiera przegląd rodziny indoeuropejskiej.najważniejszych obszarów językowych świata. że między tymi językami (niger-kon-go. Tabela 4. tzn. szczep bantu sam w sobie zawiera tylko jedną rodzinę. że w przypadku języków bantu pojęcia „szczep" i „rodzina" pokrywają się. Ze względu na to.. To z kolei dowodzi. grupa języków nguni w Afryce Południowej obejmuje większość użytkowników języków afrykańskich w tym kraju. które zostały wymienione.n. w afrykańskich językach subsaha316 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA.

że wszystkie grupy wymienione w tabeli 5. wymienione w tabeli 5. grup i podgrup. który obejmuje tylko jeden szczep i jedną rodzinę. Wynika z tego. może okazać się użyteczne. szczep i rodzina pokrywają się wzajemnie. Tabela 6 przedstawia typ indoeuropejski. Obecnie jednak znaczna liczba językoznawców domaga się solidnych dowodów empirycznych na poparcie istnienia określonego pokrewieństwa.1. np.3.2. rodzina nilotycka 2. somalijskim. postrzegane były przynajmniej jako „szczepy". bez konieczności określania jakiegokolwiek pokrewieństwa genetycznego między typami w danej serii geograficznej. Można zatem wykazać. Na podstawie danych empirycznych przyjmuje się. Istnieje wiele dokumentów pisanych. np.rzecz ma się odmiennie: wszystkie języki należą do jednego szczepu afro-azjatyckiego. kategorie typ. Języki subsaharyjskie 1.4. np. istnieje dalekie pokrewieństwo. jako dalece spokrewnione zbiory rodzin. Jak widać w tabeli 6. rodzina bantu 1.1. Rodzina kuszytyjska. tzn. Wynika z tego. inne natomiast są kwestią przypadku. tzw. Afryka Północna i Środkowy Wschód: szczep afro-azjatycki 2. np. I tak grupa trzecia. że szczep afro-azjatycki to jedyny zbiór sześciu grup językowych. gdy w grę wchodzą odizolowane przypadki języków odległych od siebie geograficznie i/lub historycznie. Opis zawarty w tabeli 5 odzwierciedla kompromis między tymi dwoma poglądami. np. co pozwala naukowcom zrekonstruować proces ewolucji różnych gałęzi.). według którego wielu naukowców zakładało. Typ niger-kongo. np. grupa arabska. Tabela 5. 318 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. gałąź khoekhoe. Staroegipski i koptyjski: obecnie wymarłe 2. np. ale dwie główne gałęzie: gałąź satemową i gałąź kentumową (por. hebrajski. Niektóre z cech wspólnych różnym językom mogą być objaśnione na gruncie podobieństw genetycznych. Ogólnie przyjmuje się tę drugą możliwość w sytuacjach. hebrajskim czy arabskim.2. że indoeuropejska rodzina językowa stanowi jeden „typ". w obrębie których języki mają dale10. że istnieje pokrewieństwo genetyczne między prawie wszystkimi grupami języków indoeuropejskich. aramejski 2. Typologia języków 317 kich krewnych. Rodzina berberyjska . że między rodzinami i językami w tej drugiej serii.nie mający nawet odległych związków z innymi językami. Główne obszary językowe świata 1. są rezultatem podziałów w głównej mierze geograficznych. somalijski. nama 1. Tradycyjnie te cztery kategorie języków nostratyckich. W tabeli 5 indoeuropejska rodzina języków umieszczona została wraz z kilkoma innymi typami w grupie języków nostratyckich. oraz jedną „rodzinę". języki nostratyckie (termin zaproponowany przez duńskiego językoznawcę Holgera Pedersena w 1903 r.W drugiej serii języków . w myśl którego wydzielenie pewnych serii geograficznych.2. Typ khoisan (khoiń). niespokrewniony z jakąkolwiek inną grupą czy rodziną. rozdział 9). Oznacza to. że wszystkie języki świata są ze sobą genetycznie spokrewnione. Rodzina semicka. Typ nilo-saharyjski. jeden „szczep" . języki etiopskie 2. odzwierciedla wcześniejsze podejście do typologii języka. Na przykład wyraz dog (ang. z wyjątkiem drugiej. bez wskazywania na jakiekolwiek pokrewieństwo między nimi.3.na Środkowym Wschodzie i w Afryce Północnej .

2.4. Rodzina athapaskańska. np.1.1.1. Typ austro-azjatycki. Typ ałtajski. np.1. Języki papuaskie (750 języków w Papui Nowej Gwinei) 5. greckie 3. grupa mongolska 4.1.3.2. Języki australo-azjatyckie i języki Pacyfiku 5. estoński. Typ australijski (250 języków). Typ indoeuropejski (por. celtyckie Egoidelskie brytańskie 3.2.4.2. turecki). Języki Indian Ameryki Północnej 6. Typ kartweliański. bengalski.5.2. bałtyckie 3. Języki sino-tybetańskie. germańskie — wschodniogermańskie — pólnocnogermańskie — zachodniogermańskie pojedyncze języki hindi. Typologia języków 319 Tabela 6.4.2. słowiańskie i— wschodniosłowiańskie h. Typ drawidyjski. np. np. Języki mezoamerykańskie.1.2. telugu 4. hopi 6.1.1. np.1.zachodniosłowiańskie i— południowosłowiańskie 3. Typ uralski. Typ austronezyjski (800 języków).1.3.1. rodzina majańska 6. indonezyjski. Języki południowoamerykańskie 10. jawajski 5. np.3. grupa turecka (np. Szczep uto-aztecki. np.2a. Języki austryjskie 4. gruziński 3. np. tabela 6) 3.1. rodzina mon-khmer 4.1.3.1.1. navaho 6. sanskryt (wymarły) perski. Rodzinaeskimosko-eleucka 6.4.2.1. Języki indoeuropejskie szczep = gałęzie rodzina grupy (podgrupy) 3. np. Koreański.3. węgierski 3. albański 3.2.1.1.4. np. południowokaukaski.3.6.1.1.1. kwakiutl.2. kurdyjski .2. Grupa polinezyjska 6. np.2.1. fiński. np.4.1. Rodzina czadyjska. irańskie 3. np.3. indoaryjskie 3.2. szczep parna nyungan. rodzina tybetańsko-birmańska 4.1. np. armeńskie 3. hausa 3. Języki nostratyckie 3. szczep malajski. mbabaram 5. Rodzina wakashan. tamilski. romańskie wschodnioromańskie — ibero-romańskie — galo-romańskie — retoromańskie 3. nepalski.1.1.1. lapoński. rodzina chińska. japoński 5.2. łacińskie 3. Języki północnoamerykańskie (wybrane rodziny lub szczepy) 6. nootka 6.1.5.

kornwalijski (wymarły) gocki (wymarły) szwedzki. 10. w jaki porozumiewamy się między sobą. zachodniofryzyjski.litewski. Na przykład wyrażenie pojęć Ja" i „ty" nie musi mieć formy zaimka. kiedy języki są słabiej udokumentowane. może być także morfemem związanym (sufiksem fleksyj-nym). luksemburski 320 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. czy podobne elementy językowe mają znaczenie dla klasyfikacji. Uniwersalia językowe jako podstawa typologu Mimo że między językami przynależącymi do różnych typów mogą istnieć ogromne różnice. zakładanie pokrewieństwa genetycznego między językami mbabaram a angielskim jedynie na podstawie tego jednego przypadku byłoby zatem błędem. które się kryje pod tym terminem. czy też są one jedynie zbiegiem okoliczności. iż w każdym języku osobno i we wszystkich językach świata razem jako pierwszy pojawia się niewielki zbiór . że muszą istnieć również uniwersalia interpersonalne. wysokoniemiecki. gaelicki walijski. W tym przypadku mamy do czynienia z uniwersaliami przedstawieniowymi. Można uogólnić powyższe fakty i stwierdzić. ukraiński polski. prowansalski irlandzki. W myśl twierdzenia. afrikaans. ponieważ mamy obszerną wiedzę na temat języka angielskiego i jego rozwoju.około 60 podstawowych pojęć. . macedoński (nowo)grecki rumuński. wymienione w tabeli 2. ludzki aparat pojęciowy rozwinął się tak.2. łotewski rosyjski. Można tu wykluczyć możliwość zapożyczenia z języka angielskiego. norweski.2. nie posiada rzeczowników i.1). sufiks -i w łacińskim veni (przyszedłem) lub -is w venis (przyszedłeś). kataloński. Forma językowa lub kategoria wyrazu przyjęta przez daną jednostkę w którymkolwiek języku jest nieistotna. wyraża odniesienie do osoby mówiącego (ja) i słuchającego (ty) poprzez afiksy dodane do czasownika. islandzki. wszystkie języki mają pewne cechy wspólne. słowacki bułgarski. wschodniofryzyjski.3. dolnoniemiecki. jeden z języków Indian Ameryki Północnej. Z kolei nootka. W tym szczególnym przypadku wnioski są niepodważalne. sardyński hiszpański. włoski. i relewancji (patrz rozdział 7. 5. istnieje także zadowalające wyjaśnienie etymologiczne poprzez odwołanie się do języka praaustralijskiego.. niderlandzki.. farerski angielski. które nazywamy uniwersaliami. przynajmniej zasady jakości. Typologia języków „pies") w mbabaram. może okazać się trudniejsza. albo jako afiksy (morfemy związane). ilości. regulujące sposób. przypadkiem ma takie samo znaczenie jak dog w języku angielskim. co sugerowałoby. bretoński.2. że pojęcia uniwersalne są językowo oddawane albo jako jednostki leksykalne (morfemy swobodne). przedstawione zostały jako elementarne jednostki semantyczne: swego rodzaju „alfabet myśli ludzkiej". to niektóre spośród uniwersaliów interpersonalnych lub pragmatycznych. W rozdziale 6 pojęcia uniwersalne. Natomiast w innych przypadkach. serbochorwacki. Można przyjąć. jednym z aborygeńskich języków Australii (patrz tabela 5. duński. białoruski. portugalski francuski.3). 10. decyzja. szkocki. czeski. tak jak łacina. jak np. Kwestia uniwersaliów wspomniana była w rozdziałach 6 i 7. Język 321 jest przede wszystkim wykorzystywany jako środek komunikacji. że zasady konwersacji. słoweński.

Próbuje się raczej określić takie elementy spośród ogólnego systemu dźwięków. że język musi posiadać minimum dwie samogłoski. tzn.Chociaż te typy uniwersaliów językowych mogą się wydawać interesujące i przekonujące.. który tradycyjnie był i jest przedmiotem zainteresowania typologii językowej. „różowy". W językach. albo potwierdzić. Jednak dwójka amerykańskich badaczy. nawet jeśli szczegóły nie zostały jeszcze do końca zbadane. Uniwersalizm fonologiczny: dystrybucja podstawowych samogłosek 10. nie są one jednak złożone wewnętrznie. tzn. u/ lei . o ile w ogóle się je wybierze. wyżej wymienione cztery kolory fazy 6 mogą pojawiać się znacznie wcześniej niż kolory przypisywane fazom wcześniejszym. stanowią jedynie listę twierdzeń. niebieski itd. albo obydwa. Moglibyśmy pójść krok dalej i założyć. takie. jest opozycja pomiędzy dwoma ekstremami. Uniwersalia leksykalne: dystrybucja określeń kolorów faza l faza 2 faza 3 faza 4 faza 5 faza 6 . W przypadku czterech lub pięciu określeń. Kolejny kolor to „brązowy". • i 7ńłtv szary biały ZOIt" < czerwony < lub < niebieski < brązowy < różowy czarny zielony pomarańczowy fioletowy między poszczególnymi kolorami. jest znacznie bardziej złożony. Typologia języków /i. ta opozycja jest bardziej widoczna niż rozróżnienia po322 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKAJ Tabela 7. że da się zaobserwować wyraźną systematyczność w rozwoju określeń kolorów. wyrazów. że gdyby w jakimś języku istniały jedynie dwie samogłoski. Liczy się jednak raczej sama zasada. Porządek wzrastania liczby określeń kolorów pokazuje. że sytuacja ta nie jest tak oczywista. stwierdziła po przeanalizowaniu dużej liczby języków niezwykłą regularność pod względem dystrybucji podstawowych określeń kolorów na całym świecie.)". struktur składniowych itd. że najbardziej istotnym kryterium. Szóstym określeniem jest „niebieski". fakt. w jakiej kombinacji czy kolejności należy je wybrać. tym trzecim jest „czerwony". Jeśli język posiada trzy określenia kolorów. na podstawie którego tworzy się te pojęcia. Języki posiadają przynajmniej dwa podstawowe określenia kolorów. gdyż np. Tabela 7 przedstawia podsumowanie tych spostrzeżeń. które mają odpowiedniki jedynie dla barw „biały / czarny" lub odcieni jasny / ciemny. pod warunkiem przeprowadzenia wystarczającej ilości badań. Bardzo dobrym tego przykładem są nazwy podstawowych kolorów.2.)" lub „ciemny (zielony. Jedno z uniwersaliów zakłada. Jednak badania ostatnich lat wykazały. które można znaleźć we wszystkich językach świata oraz ustalić. jak „czarny" i „biały" (lub odcienie „ciemny" i jasny"). Typ uniwersaliów. Pierwotnie przyjmowano. są to albo „zielony" albo „żółty". że określenia kolorów to elementy specyficzne dla danego języka i utworzone arbitralnie. tzn. Podobną zasadę można by hipotetycznie zastosować w odniesieniu do systemu samogłosek w języku. morfemów. albo obalić w odniesieniu do 5000 lub 6000 języków świata. następnie zaś mamy do wyboru cztery możliwości: „fioletowy". /a/ i | Tabela 8. „pomarańczowy" i „szary". które same w sobie mogą być postrzegane jako jasny (zielony. które można. które wykazują największe różnice. byłyby to dwie spośród trzech samogłosek głównych będących w największej opozycji do siebie nawzajem. niebieski itd. Brent Berlin i Paul Kay.

Jak pokazano w rozdziale 6. W przypadku istnienia trzech samogłosek. dlatego też nie przytaczamy go w tym miejscu.Model odwrotny.dopełnienie: POD). ale każdorazowo opisuje prototypowy wzorzec uniwersalnej kategorii „szyku". można by do nich ewentualnie dodać także morfemy nieciągłe (por. Zatem. języku Indian Ameryki Północnej.. Podobny porządek został ustalony w morfologii dla afiksów (por. Te trzy typy opierają się na wspólnej zasadzie. Tabela ta przedstawia rezultaty badań językoznawcy amerykańskiego Jo-sepha Greenberga w odniesieniu do 30 języków. Języki o dominującym szyku OPD są zawsze prepozycyjne. [Punkt 2 został podważony. analogicznie do analizy określeń kolorów. Greenberg nie próbuje zatem ustalić jednego wzorca szyku dla danego języka.) PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Takie uporządkowanie znajduje również odzwierciedlenie w znacznej większości preferowanych szyków wyrazów we wszystkich językach świata. 1. muszą to być /a/ lii /u/./a/ 323 Tabela 9. można hipotetycznie założyć. w myśl której podmiot poprzedza dopełnienie bliższe. od posiadającego lub doznającego do patiensa. Lista ta zawiera wiele różnych ograniczeń typu prawie zawsze.3) /u/ albo /a/ i N. tabela 9): najbardziej preferowane jest użycie sufiksów. Myślenie w kategoriach prototypów ujawnia się też wyraźnie w przedstawionym przez Greenberga zestawieniu 45 uniwersaliów. rozdział 3). w którym dopełnienie poprzedza podmiot. OPD natomiast jest mniej centralny. 3. . W pierwszej kolejności przedstawiano rezultaty badań dotyczących szyku wyrazów w zdaniu (np. tak jak to pokazano w tabeli 10.orzeczenie . z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością itp. tj. tak i w odniesieniu do uniwersaliów można stwierdzić istnienie elementów centralnych (lub prototypowych).] 3. Sposób myślenia leżący u podstaw uniwersaliów składniowych obecnie wydaje się bardzo podobny do tego. Wcześniejsze badania z zakresu typologii języka kładły największy nacisk na uniwersalia składniowe (lub gramatyczne). Poniżej cytujemy cztery z pierwszych pięciu uniwersaliów z owej listy. w przypadku pięciu . Tabela 10. jest bardzo marginesowy: ODP występuje w coeur d'alene. że fonologiczny system języków wykazuje podobną budowę. Jak w przypadku wszystkich innych kategorii. a ODP i DOP . moglibyśmy ustanowić także ich hierarchię preferencyjną.będą to /i/ /a/ /u/ lei /o/. . Z powyższych faktów wynika. da się tu zauważyć pewien porządek pojęciowy przepływu energii od agensa do patiensa lub jakiegoś innego związku zależności. Zatem. podmiot . Przy czterech samogłoskach dodane zostaną albo lei albo /o/. potem prefi-ksów. że POD i PDO stanowią prototypowe lub centralne szyki zdania. W zdaniach oznajmujących z podmiotem oraz dopełnieniem w formie rzeczownika prawie zawsze dominuje szyk zdania. a na końcu infiksów. biorąc pod uwagę możliwe szyki wyrazów. chociaż bardzo częsty. w którym podmiot poprzedza dopełnienie.w indiańskich językach siuslaw i kuś. Uniwersalizm składniowy: preferencje w zakresie typów szyku wyrazów POD < PDO < OPD < ODP < DOP (13) (11) (6) (Liczby w nawiasach oznaczają częstotliwość występowania danych typów szyku wyrazów w 30 językach wybranych ze wszystkich możliwych szczepów. mniej centralnych oraz marginesowych czy też peryferyjnych. Uniwersalizm morfologiczny: preferencje w użyciu afiksów sufiks < prefiks < infiks < morfem nieciągły (por. rozdz. itd. na którym opiera się pojęcie kategoryzacji przez prototyp.

tak jak w wyrażeniu wejść szczyt na. wówczas przymiotnik także występuje po rzeczowniku (Greenberg 1966:110). proponowano. Jeśli dany język posiada dominujący szyk POD i jeśli dopełniacz następuje po rządzącym nim rzeczowniku. ma szyk wyrazów PDO. w węgierskim (tabela 5. Językoznawstwo kontrastywne W podrozdziale 10. 5. 2. Postpozycję są rzeczywiście powszechnie spotykane nie tylko w przypadku języków typu uralskiego. że wszystkie te języki przynależą do typu ałtajskiego. „Zoltan drzewem pod biegnie [on]"). O i D będzie także określał szyk wyrazów między innymi elementami pozostałych fraz. Zgodnie z punktami 3 i 4. albo po rzeczowniku (post-pozycyjny). Na tej podstawie w latach dwudziestych XX w. w wyrażeniu zdobyć szczyt. wówczas prawdopodobnie 10. adpozycja także pojawia się na końcu. poszukiwanie podobieństw w dużej liczbie języków może oznaczać mniejszą dogłębność i precyzję badań.interperniowe sonalne elementarne maksymy . np. że poszukiwanie uniwersaliów językowych pociąga za sobą porównanie wielu. Cecha ta jednak stanowi zbyt słaby dowód na istnienie pokrewieństwa genetycznego. SOCJOLOGIA JĘZYKA. Jeśli dany język stawia czasownik przed dopełnieniem (OD). jak i postpozycje) pojawi się po rzeczowniku. Choć wynikiem tych poszukiwań są założenia ważne dla językoznawstwa teoretycznego oraz badań interdyscyplinarnych. Ilustruje to węgierskie zdanie Zoltan a fa alatt fut (dosł. Omówione wyżej typy uniwersaliów zostały podsumowane na rysunku 2. nie musi to sugerować żadnego pokrewieństwa genetycznego. Języki o normalnym szyku POD są z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością postpozycyjne. tak jak w przypadku szczyt zdobyć. taki jak np. często setek języków. Językoznawstwo kontrastywne 327 uniwersalia uniwersalia pojedyncze uniwersalia implikacyjne uniwersalia uniwersalia przedstawię. w którym czasownik fut pojawia się w pozycji końcowej. analogicznie do całego zdania.3. Jednakże. jak np. Typ uniwersaliów od 3 do 5 to uniwersaliaimplikacyjne. jeśli język. Wówczas będzie to postpozycja (poimek).3). jak częste zastosowanie ma dany elePORÓWNYWANIE JĘZYKÓW. Nawet jeśli w kilku językach występują takie uniwersalia impli-kacyjne. jak np. Typy uniwersaliów 10.4.3. stąd możliwość większej precyzji w określaniu. który teoretycznie może pojawić się albo przed rzeczownikiem (prepozycyjny). w stosunku do pozycji przyimka. Językoznawstwo kontrastywne 325 rzeczownik będzie poprzedzony przedimkiem. W przypadku językoznawstwa kontrastywnego natomiast przedmiot badań stanowią tylko dwa lub kilka języków. szyk OPD sugeruje szyk prepozycyjny. a nawet w japońskim i koreańskim. Oznacza to. np. np. w grupie tureckiej i językach mongolskich. wejść na szczyt.. wtedy prawdopodobnie adpozy-cja (termin nadrzędny obejmujący zarówno prepozycje. 10. a PDO implikuje szyk postpozycyjny: jeśli O pojawia się na końcu. Rys. że dany typ szyku wyrazów dla P. ale także w językach typu ałtajskiego. 3. węgierski.3.2 pokazaliśmy. aby uznać. w którym wyrażenie przy-imkowe a fa alatt „drzewem pod" ma postpozycję.

język niemiecki: Hans und Maria kranken oft einander. w której osoba będąca agensem w zdaniu była jednocześnie doświadczającym. język angielski: John and Mary often hurt each other. W języku angielskim forma himself byłaby w przypadku zmiany osoby i liczby podmiotu zastąpiona innymi zaimkami zwrotnymi z morfemem wiązanym -self(np. język niemiecki: Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt. Zobaczmy. które stwarzają nowe perspektywy poznawcze. lub mn. na l lub 2 os. Ponadto. że choć pozornie istnieją w tych językach jego ekwiwalenty. język rosyjski: Hean u Mapusi nacmo panxm ^py^ dpyza.1. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze Zacznijmy od typowego dla języka polskiego zaimka zwrotnego się (dla uproszczenia tej przykładowej analizy pominiemy tu zaimek sobie oraz jego formy deklinacyjne). gdy podmiot wskazuje na istnienie dwóch agensów pozostających w stosunku do siebie w identycznej relacji. Użyte zaimki odzwierciedlają specyficznie relację wzajemności. język rosyjski: MeaH (no)panuji ce6x enepa HOSKOM. John hurt himself with a knife yesterday vs. to okazuje się. który wyrażałby tę samą funkcję w sposób identyczny jak w języku polskim. [Hans się nożem wczoraj zranił. 1.3. że spośród wybranych tu języków rosyjski oddaje funkcję się w sposób najbardziej zbliżony do języka polskiego.] d. jak już powiedzieliśmy. niż miało to miejsce w pierwszym z omawianych przykładów. że trudno jest znaleźć wśród nich taki. [John (z)ranił się nożem wczoraj. (1) Zaimek zwrotny się i jego odpowiedniki a. język polski: Jan zranił się wczoraj nożem. Można zauważyć. [John i Maria często ranią się. jak taki odcień znaczeniowy może być przedstawiony w pozostałych trzech językach: (2) a. wykonała opisaną czynność w stosunku do siebie samej. b.wane szyki nią się wyrazów określeń kolorów ment w dwu lub więcej językach. Zaimek zwrotny się w języku polskim może również oddać znaczenie relacji wzajemności w wypadku. co może być również wyra- . funkcja się opisująca relację wzajemności w języku polskim wymaga użycia w każdym z pozostałych trzech języków innych form zaimkowych. język angielski: John hurt himself with a knife yesterday. Ten typ wnikliwego porównania często ujawnia wielowymiarowe odpowiedniości.] Jak widać w powyższych przykładach. John and Bili hurt themselues with a knife yesterday). lub mn. [Ivan i Maria często ranią jeden drugiego. Ich habe mir mit dem Messer gestem uerletzt). że w każdym ze zdań mówiący opisuje sytuację. 10. Badanie kilku wybranych języków europejskich w poszukiwaniu jego odpowiednika dowodzi. pój.] d. wymagałaby zastąpienia sich formami dopełniacza odpowiednich zaimków osobowych (np.] c. [Hans i Maria ranią często się. Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt vs.] j c.] Powyższe przykłady pokazują. język polski: Jan i Maria często się ranią. 1. językoznawstwo kontrastywne może mieć bardzo praktyczne zastosowania. pój.jednostki konwersasemantyczne cyjne fonologia morfologia leksyko-logia składnia kolejność pojawiania się samogłosek preferowany typ afiksów kolejność prefero-pojawia. podobnie w języku niemieckim zmiana z 3 os. [Ivan (po)ranił siebie wczoraj nożem. b. tzn.

język polski jest w stanie oddać wszystkie z wyżej wymienionych funkcji i znaczeń (oraz te. w przypadku czasowników opisujących zmianę stanu lub też oddających stan psychiki agensa. relacja wzajemności ••— 1. b. zmiana stanu czy też opis stanu psychiki. w przypadku języka rosyjskiego natomiast da się tu zauważyć większą analogię w stosunku do języka polskiego. np. stan psychiki Jednocześnie mogliśmy zauważyć. jak np. W podsumowaniu tej krótkiej analizy trzeba zauważyć. Dla oddania znaczenia (2) czasowniki w języku angielskim łączą się z formami zaimka zwrotnego each other (w odniesieniu do dwóch agensów) lub one another (do większej ich liczby). w znaczeniu (1) czasowniki z odpowiednimi dla danej osoby formami zaimka zwrotnego z cząstką -self w języku angielskim. Różnorodność użycia zaimka się można zobrazować przy pomocy kategorii radialnej. 3. Sieć radialna niektórych znaczeń polskiego zaimka się 2.328 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. 1. 10. [Hans budzi się zawsze o 7. jak w . że odpowiedniki polskich zdań obrazujących funkcje się wymienione w punktach (3) i (4) w języku angielskim i niemieckim w ogóle nie wykorzystują zaimka zwrotnego. Popatrzmy na poniższe przykłady: (3) a. których nie włączyliśmy do tej skrótowej analizy). tak jak to miało miejsce w języku polskim. gdyż i tutaj we wszystkich opisanych wyżej przypadkach. że jej punktem wyjścia był jeden morfem. język rosyjski: Mean ecezda npocbinaemca e ceMb nacoe. język angielski: Mary is still hesitating.] (4) a. zwrotność —* 5. relacja wzajemności. podczas gdy w pozostałych językach zastosować trzeba w tym celu trzy różne warianty. b. język angielski: John always wakes up at 7 a. jako najbliżej spokrewniony z polskim spośród tych trzech języków. jednak ten zaimek nie może zastąpić zaimka zwrotnego się. wyżej wymienione: zwrotność. język niemiecki: Hans wacht immer um 7 auf. Rys. [Maria waha się jeszcze.] c. [Ivan zawsze budzi się o 7 godzinie. W odniesieniu do funkcji (3) i (4) angielskie i niemieckie czasowniki leksykalne w ogóle nie wykorzystują zaimków zwrotnych. język niemiecki: Maria zógert noch. co widać na rys. Wykorzystując zaimek się. Można jeszcze wymienić kilka innych funkcji. i mn. język rosyjski: Mapun eiąe KOJieóemcft. [Maria jeszcze waha się. (inne znaczenie) \ 3. Jedynie język rosyjski. wykorzystywane były morfemy o funkcji zwrotnej. [Mary wciąż waha się.] d. w języku niemieckim. Tak. jak fragmentaryczne i pozorne mogą okazać się domniemane podobieństwa między językami. czy z formą zaimkową ceón. 3. w niemieckim z zaimkiem einander. w których zaimek się ma zastosowanie w języku polskim. co odzwierciedla się poprzez obecność sufiksu -ca dla wyrażenia zwrotności.m. w języku rosyjskim. język polski: Jan zawsze budzi się o 7.] d. [John zawsze budzi się o 7 przed południem. czyli zaimek zwrotny się. a jedynie go uzupełnić. pój. wykazuje najdalej idące podobieństwa w relacji do niego. język polski: Maria jeszcze się waha. tj.3. zaimkiem sich lub formami dopełniacza zaimków osobowych dla l i 2 os.] Przykłady te dowodzą. jednakże opisanie jego znaczenia narzuciło konieczność włączenia do analizy kilku dodatkowych funkcji semantycznych.] c. a z formą ^py^ dpyza w języku rosyjskim.Językoznawstwo kontrastywne 329 żonę przez polski zaimek nawzajem. zmiana stanu 4.

toteż należy położyć na f nie szczególny nacisk podczas nauki. co opis stanów i procesów myślowych osoby uczącej się języka obcego. Ze względu na to. że cechy występujące w obrębie języka docelowego.3. ale też na poziom sprawności językowej często wpływają błędy spowodowane w większym stopniu różnicami mniejszej rangi niż różnicami natury zasadniczej.języku angielskim i niemieckim. kategorie gramatyki tradycyjnej. listy wyrazów czy fraz. całe słownictwo lub też zbiór tekstów. przyswajanego języka obcego. Dane empiryczne wykazują. że różnice tego typu uwypuklają istotne elementy na wielu płaszczyznach. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego W latach 1950—1960 językoznawstwo kontrastywne uznawane było za poddziedzinę behawioryzmu. Konieczne są narzędzia. musi nieuchronnie odwołać się do poznanych uprzednio kategorii. choć faktycznie to dzięki tym ostatnim jesteśmy w stanie poszerzać nasz zasób wiedzy językoznawczej. „relacji i „zmiany wzajemnośc.2. który poznaje nowe dane językowe. aby w procesie analizy kilku języków określić zarówno podobieństwa. To właśnie tutaj pojawia się potrzeba studiów kontrastywnych. znacząco odbiegające od języka rodzimego lub języka wyjściowego. jak i różnice między nimi. Proces ten oznacza adaptowanie wcześniejszych reprezentacji umysłowych do konkretnych danych z języka obcego. Nie tylko nie ma korelacji między różnymi stopniami różnic językowych i koniecznym do ich opanowania wysiłkiem umysłowym. że w procesie uczenia się języka obcego należy wziąć pod uwagę przyswojone uprzednio struktury i wprowadzone wcześniej kategorie językowe. tj. w rosyjskim dało się zaobserwować większą różnorodność odpowiednich form niż w przypadku polskiego się. gdzie i jakiego rodzaju odmienności należy się spodziewać oraz sprecyzować te różnice na użytek osób uczących się danego języka oraz jego tłumaczy. Opis języka nie jest dokładnie tym samym. biorąc pod uwagę np. będą stanowić l poważną przeszkodę w procesie uczenia się. To twierdzenie musiało oczywiście ulec modyfikacji w miarę lepszego poznawania natury związku między strukturą języka a trudnościami w jego uczeniu się. We wcześniej cytowanych przykładach wyszliśmy od modeluj morfologicznego w języku polskim (zaimek zwrotny się) i próbowali-* la u. Wyrażanie „zwrotności"'. Wskazane jest zatem. Języki można porównywać na wiele różnych sposobów. Zakładano. schematów i prototypów na wszystkich możliwych poziomach kompetencji językowej. Przypuszczano. jako korelat behawiorystycznei teorii uczenia się języka.zmiany stanu" Stan psychiki zaimek się Zmiana stanu zaimek się Zwrotność Relacja wzajemności zaimki się. 330 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA 10. Sposób wypunktowania i wyjaśniania podobieństw bądź niezgodności określony jest przez wy-j brane ramy teoretyczne. „ . które pomogą objaśnić. że dzięki temu ' uda się także przewidywać błędy pojawiające się w procesie nauki języka. językoznawstwo kontrastywne stanowi ważną gałąź badań lingwistycznych. siebie czasowniki nieprze- . Uczeń.

które on wyraża. formy syntaktyczne lub wyrażenia idio-matyczne zamknęły. imn. Musimy połączyć te źródła w starannie opracowany i stale uaktualniany korpus językowy (lub zbiór takich korpusów). język niemiecki zaimek 6pyz ópyza d. angielskim. że niektóre wyrazy. czy polegać na kompetencji językowej jednego tylko lub nawet kilku autorów słowników ani też na wcześniejszej pracy leksykalnej. Wydaje się też rzeczą właściwą.. takich jak . pój. że możemy je w praktyce pominąć. że aby ułatwić proces nauki języka obcego lub tłumaczenia. i zapytać np. inne natomiast są tak ograniczone i specjalistyczne. że niektóre wyrazy. w jaki sposób pojęcia zwrotności. typowych skojarzeń emocjonalnych. 1. Informacja słownikowa powinna być wynikiem zakrojonej na szeroką skalę analizy wszystkich przykładów użycia jakiegoś elementu lub wyrażenia idiomatycznego (zarówno jako elementu wyjściowego. zmiany stanu czy określające stan psychiki agensa są oddawane odpowiednio w języku polskim. tj. szeroki wybór tekstów pisanych lub mówionych. że niektóre elementy są nieistotne pod względem statystycznym. Etap pierwszy to poszukiwanie wszelkich możliwych wariantów danego wyrazu bądź frazy w obrębie tego samego języka.. wyrażenia. język angielski czasowniki nieprzechodnie czasowniki nieprzechodnie zaimek zwrotny einander zaimek zwrotny sich oraz dopełniacz zaimka osobowego l i 2 os. Możemy zauważyć. za punkt wyjścia obierając kategorie pojęciowe. inne pojawiły się. język rosyjski śmy ustalić kategorie pojęciowe. relacji wzajemności. Podsumowanie odpowiedzi na to pytanie znajduje się w tabeli 11. tzn. że bywają używane jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach. a jeszcze innych nigdy nie brano pod uwagę. formy syntaktyczne lub frazy mają tendencje do wywoływania określonych konotacji. takie jak wyrazy. niemieckim i rosyjskim. szczególnie wybrane pola semantyczne oraz typy tekstów. Można także wykonać operację odwrotną.chodnie czasowniki nieprzechodnie zaimki zaimki zwrotne zwrotne each z cząstką -self other i one another b. należy stworzyć odpowiednie narzędzia wykorzystując znane elementy językowe. jak i proponowanego tłumaczenia). c. nie wystar333 332 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. obejmujący możliwie najwięcej różnych odmian. Na tym etapie można też stwierdzić. Aby spełnić to zadanie. Może się okazać.

W języku polskim typowym przykładem pojęcia wywołującego konotację negatywną jest wyraz świnia. 334 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA (7) a. Jeśli już wiemy. Pięćdziesiąt psów. jak w (5)b: (5) a.3. należy podzielić wszystkie modele zdań na kategorie. np. Liczę do trzech. tj. zwyczajowych połączeń słów lub wyrażeń idiomatycznych. . liczyć się itp. gdzie rozpocząć poszukiwanie elementów o równoważnym znaczeniu w innym języku. Biorąc pod uwagę ograniczony zasób czasowników w językach europejskich. b. Wszystkie podstawowe modele zdań mogą być postrzegane jako możliwe warianty wyrażeń z czasownikiem jako ich ośrodkiem. W kulturach zaawansowanych nauki sformalizowane i empiryczne stworzyły zarówno szczegółowe. otrzymujemy dwa sprzężone ze sobą zbiory danych. Liczenie jest jedną z typowych czynności istot ludzkich. wliczając / licząc szczeniaki. Why arę you always coming late? [Dlaczego ty ZAWSZE się spóźniasz?] b. b. użycie (5)a z konotacją pozytywną jest niemożliwe. ale przy użyciu formy prostej czasownika. Bagażowy policzył nasze torby. być grubym jak świnia. w odróżnieniu od neutralnego wydźwięku struktury wykorzystującej ten sam przysłówek. że w zasobie słownikowym powszechnie znanych języków znajdą się konkretne grupy wyrażeń rzeczownikowych i czasownikowych. entuzjazm. Aby dokonać klasyfikacji połączeń pomiędzy czasownikiem a odpowiadającymi mu pod względem kategorii rzeczownikami (włączając w nie podmiot). Przykładem konotacji negatywnej związanej z formą syntaktyczną jest użycie w języku angielskim formy ciągłej czasownika przy jednoczesnym wykorzystaniu przysłówka always („zawsze"). wliczyć. Wychodząc tym razem od mniej złożonego pod względem morfologicznym przykładu z języka angielskiego. w których ten czasownik może się pojawić. jak i uogólnione definicje wszystkich operacji umysłowych odnoszących się do liczenia. Why do you always come late? [Dlaczego ty zawsze się spóźniasz?] Innymi słowy. że opis tego typu jest z pewnością wykonalny. których znaczenia będzie łatwo połączyć. np. (6) a. frazy werbalne mają decydujące znaczenie w procesie klasyfikacji semantycznej i syntaktycznej schematów wydarzeń i modeli zdań. Jeszcze inny sposób polega na przeszukiwaniu tekstów paralelnych lub porównywalnych z tekstami. zaliczyć. Na tym właśnie etapie rozpoczyna się właściwy proces porównawczy. Kolejnym etapem jest kontrastowanie. (8) a. / count to three before screaming. dystans. 10. Fifty dogs. counting the puppies.odczucia negatywne. b. zanim zacznę krzyczeć. The porter counłed our bags. podłożyć komuś świnię. Kontrastowanie fraz werbalnych Jak już wspomniano w rozdziale 6. które przeanalizowaliśmy w pierwszym języku. Można się zatem spodziewać. spróbujemy obecnie określić (na ograniczonej liczbie przykładów) związek pomiędzy angielskim czasownikiem to count („liczyć") a polskim czasownikiem liczyć oraz jego wariantami przedrostkowymi i zwrotnymi. Zgromadziwszy odpowiednią ilość nowych potrzebnych informacji. tabu itp. w celu znalezienia przynajmniej częściowo równoznacznego elementu mogącego posłużyć za punkt wyjścia. jeść jak świnia. W wyniku przeprowadzenia równoległej klasyfikacji dla czasowników z obu języków otrzymujemy nieoceniony instrument badawczy.3. próbujemy zebrać adekwatną liczbę możliwych wariantów oraz zestawień i frazeologizmów. być świnią. można przyjąć. jak w (4)a. policzyć.

Tak jest również w przykładzie (11). Przeanalizujemy powyższe przykłady ponownie. count to ten ((7)a) . count sb.liczyć do dziesięciu t c. które mogą być dodatkowo poszerzone o przyimki. (6) to count objects . „klasyfikować" . Warunek ten jest bardzo dobrze spełRys 4. polegać na" ((12)a) count on sb. count things ((6)a) W liczyć przedmioty e. b. Nie zaliczam go do (moich) przyjaciół. Sieć radialna czasownika to count b. wraz z modelami zdań i znaczeń. który można określić jako „wliczyć / włączyć" (w (8)) i jako „zaklasyfikować" (w (9) i (10)). do. że odpowiednikami angielskiego to count w języku polskim są cztery derywaty czasownika liczyć.zaliczać kogoś do przyjaciół f. Podobieństwa i różnice między językiem angielskim a polskim pokazuje przedstawiona na rys. np. Hę still counts as a child. Także ostatnie ze znaczeń . b. jednakże. 0-znacza to. „kto się mało liczy") nie musi być wyraźnie wskazany. jak i liczyć się oraz wariantów przedrostkowych. 4 sieć radialna dla wyrazu to count. „ufać.wliczać szczenięta 'a. (11) „mało się liczyć" patiens + doświadczający Doświadczający (czyli ten. w skróconej formie. Your feelings count little with him. (12) „liczyć na kogoś / coś" agens + cel . że język polski oddaje różne znaczenia angielskiego to count poprzez większą elastyczność morfologiczną.in. jednocześnie jednak widać różnice w obrębie każdego z nich. na. On nadal liczy się l liczony jest jako dziecko. że w obu porównywanych językach istnieje prosta zgodność semantyczna między odpowiednimi czasownikami.liczyć na kogoś 335 niony dla każdego z sześciu wymienionych wyżej znaczeń.count os a child ((9)a) liczyć (kogoś) jako dziecko d'. Twoje uczucia mało się dla niego liczą.(12) -jest całkowicie przenośne. jeśli nie ma udziału agensa. w jakich został on użyty. niestałą cechę danego podmiotu) W rozszerzonych znaczeniach w języku polskim można użyć zarówno form liczyć. co w języku angielskim ma miejsce jedynie w niewielkim stopniu. (11) a. b. (8) „wliczać szczenięta" (9) „ktoś liczy się jako dziecko" (10) „zaliczać kogoś do przyjaciół" agens + patiens patiens + orzecznik agens + patiens + essivus (przypadek opisujący m.(9) a. as a friend ((10)a) . W pozostałych trzech przypadkach to count jest użyty w rozszerzonym sensie. „być wartym" count little ((ll)a) d.trzy jest oczywista. (10) a. (12) a. Punktem wyjścia jest tutaj zasada.liczyć do trzech agens + cel Funkcja „docelowa" three . jak w przykładzie (9).liczyć przedmioty agens + patiens (7) to count to three . kiedy weźmie się pod uwagę wyrażenie to count from l to 10 („liczyć od l do 10"). Me licz na mnie! Powyższe przykłady pokazują. Wyrażają się one w użyciu zaimków i przyimków w języku polskim. . jeśli w obu można przypisać te same role semantyczne podmiotowi i dopełnieniu. za itd. / do not count him as a friend. możliwa jest jedynie forma liczyć się. „wliczać" ((8)a) count the puppies *• . jego obecność jest jednak zawsze implikowana w sensie przenośnym. Do not count on me! b.

Określone zbieżności semantyczne można w pełni zanalizować jako konfiguracje ról pod względem znaczenia. Nawet w przypadku tak podstawowego pola semantycznego. Wszystkie użycia idiomatyczne stanowią jednak niezwykle istotny element języka. która stawia sobie pytanie. czyli wyrażenie idiomatyczne. Przykładem tego jest polskie wyrażenie liczyć się z. Właśnie takie zastosowanie określane jest jako frazeologizm. Drugi główny typ porównania językowego odbywa się w oparciu o typologię języków. Podsumowanie Języki porównuje się ze sobą w ramach różnych modeli teoretycznych. że nie ma on zastosowania w odniesieniu do wyrażeń idio-matycznych. Heurystyczna wartość konfiguracji ról wynika zatem z tego. Status regiolektu lub języka urzędowego przypisywany danej odmianie języka jest często kwestią decyzji politycznych. Wzajemna zrozumiałość między językami nie jest kryterium w pełni wiarygodnym. które znaczenia danego czasownika są produktywne i regularne.Choć ten typ analizy okazuje się bardzo przydatny w przypadku konfiguracji ról semantycznych (por. jak i gramatycznym. mogą to kryterium spełniać. tak jak np. Jednakże z chwilą. ale raczej wyrażenie wysoce idiomatyczne pod wieloma względami jednostkowe. trzeba zdać sobie sprawę. W przypadku wyrażeń tego typu żadna z konfiguracji nie jest użyta w sposób produktywny. Powyższe obserwacje to zaledwie niewielka część tego.„być przv gotowanym na najgorsze / spodziewać się najgorszego". aby tę negatywną konotację liczyć się z w znaczeniu „brać pod uwagę ewentualność negatywnego rozwoju wypadków. że angielski czasownik to count odpowiada kilku formom morfologicznym w języku polskim. jaka jest liczba języków na świecie i przy zastosowaniu jakiego kryterium można je policzyć. Pokrewieństwo języków prowadzi do wyodrębnienia rodzin językowych oraz rekonstrukcji ich prajęzyków. takich jak np. które używane jest w sposób idiomatyczny i może mieć konotacje nega336 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA tywne. w przypadku liczyć się z najgorszym . co staje się możliwe dzięki . Należy przy tym także wziąć pod uwagę kwestię idiomatyczno-ści. 10. gdy dana odmiana staje się językiem zinstytucjonalizowanym. Choć możliwe jest. że pozwala ono określić. może też zostać mówiącym narzucona przez obowiązujące prawa językowe. Kolejnym aspektem jest analiza socjologiczna. jak i zindywidualizowanych. nie jest to regularny wzorzec syntaktyczny. może się ona znacznie rozbudować zarówno pod względem leksykalnym. Bardzo istotne znaczenie mają badania interdyscyplinarne zajmujące się pochodzeniem i ewolucją języków oraz wędrówkami 10AJ^^__________ ludów i przemieszczaniem się ich języków. a które wysoce indywidualne i przypadkowe.4. nawet jeśli przynależą do dwu odmiennych języków. co można dostrzec dzięki wnikliwej analizie kontrastywnej kilku jedynie czasowników w języku angielskim i polskim.zarówno produktywnych. która grupuje języki na podstawie pokrewieństwa genetycznego bądź też uniwersaliów językowych. jak „count" /„liczyć" zauważamy. Zastosowanie modelu sieci radialnych umożliwia adekwatne odzwierciedlenie relacji między różnymi znaczeniami słów . natomiast mogą go nie spełniać oddalone od siebie geograficznie dialekty tego samego języka. rozdział 4). które są jedyne w swoim rodzaju i nie poddają się systematycznej analizie przeprowadzonej w kategoriach konfiguracji ról semantycznych. praindoeuropejski. być przygotowanym na najgorsze" zanalizować jako schemat „doświadczania" o konfiguracji ról „doświadczający + patiens". W każdym języku istnieje duża liczba wyrażeń idiomatycznych oraz idiomatycznych użyć czasowników i innych części mowy. ale wyłącznie ad hoc. ponieważ w przypadku kontinuum dia-lektalnego dwa sąsiadujące ze sobą dialekty.

Hymesa (1971).6. jednakże jednostkowy w użyciu i z tego względu niepodlegający istotnym uogólnieniom. w jakich użyciach i znaczeniach funkcjonuje dana forma oraz w jaki sposób znaczenia te wyrażane są w języku (-ach) docelowym (-ych). tłumaczenia oraz opracowania słowników dwujęzycznych. grupa języków niewykazująca pokrewieństwa z żadną inną grupą. czyli zbiorów. oprócz pojęcia rodziny językowej. Z najnowszych prac wydanych w języku polskim. socjologicznego i typologicznego porównania języków. Lubasia (1982). Przegląd języków indoeuropejskich podaje Bednarczuk i in. Badania te mają za zadanie ustalić. Typolodzy języka wykorzystują także pojęcie uniwersaliów językowych.5. 10. zarówno pisanych. tj. W przypadku. Wprowadzenie do opisu roli ję10. może precyzyjnie określić. Na poziomie interakcji językowej pojawiają się natomiast uniwersalia in. zwyczajowych połączeń słów w dwóch lub trzech wybranych językach. jak i mówionych. a na gruncie polskim .6. analiza porównawcza danych elementów.1988). np. każda z gałęzi z kolei dzieli się na podgrupy. rodzina indoeuropejska posiada dwie główne gałęzie: języki satemowe i języki kentumowe). Jej definicja opiera się na kryteriach geograficznych lub historycznych. 10. Współczesna systematyka języka zakłada. W obrębie rodziny językowej można w dalszej kolejności wyodrębnić gałęzie (np. terpersonalne i pragmatyczne. oprócz interdyscyplinarnego. W wyniku porównania wszystkich zestawień i frazeologizmów semantycznych. Ćwiczenia i zadania . których przykładem jest rodzina indoeuropejska. przy użyciu porównywalnej formy morfologicznej lub w wyniku odmiennego ograniczenia kontekstowego. Bajerowej (1972) oraz W. Ponadto. Gałąź z kolei może się składać z grup (np. Na ich szczycie znajduje się typ językowy. Domeną językoznawstwa kontrastywnego jest praktyczne porównywanie dwóch lub więcej języków: jego celem jest wspomaganie procesu uczenia się języka obcego. Punktem wyjścia dla badań kontra-stywnych może być element języka wyjściowego. elementarne jednostki semantyczne. które można odnaleźć na każdym poziomie opisu j ęzyka.książka S. wkraczamy w obszar idiomatycznego użycia języka. (1986. gałąź kentumowa składa się z grupy germańskiej i grupy romańskiej). Typy językowe składają się ze szczepów językowych. np. zyka w zachowaniach społecznych ludzi stanowi klasyczna praca D. forma zaimka zwrotnego się w języku polskim. patrz wybrane artykuły z tomu A. Wierzbickiej (1999). Grabiasa (1994). np.precyzyjnemu nakreśleniu historycznych zmian fonetycznych lub strukturalnych powodujących różnicowanie wewnątrzjęzykowe. do jakiego stopnia elementy te są ze sobą zbieżne lub jak dalece od siebie odbiegają. jak np. pod kątem konfiguracji ról semantycznych. obszar bardzo rozległy i niezwykle ważny. tzn. istnienie także innych kategorii i poziomów pokrewieństwa. Z metodologicznego punktu widzenia badania kontrastywne wymagają dużego korpusu tekstów. N a 338 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA poziomie leksykalnym i morfologicznym rozróżniamy uniwersalia przedstawieniowe. Szczepy językowe mogą dzielić się na jedną lub więcej rodzin językowych. da się także wyróżnić podejście kon-trastywne. Zalecana lektura Informacje o klasycznych metodach stosowanych w badaniach socjolingwistycznych znaleźć można w artykułach I. których elementy są bardzo odległe ze sobą spokrewnione. Na wszystkich poziomach struktury języka można znaleźć uniwersalia implikacyjne. gdy analizy opartej o konfigurację ról nie można już zastosować w sposób systematyczny.

im później nastąpiło oddzielenie od siebie dwu języków. a to wskutek ewolucji . zależnie od długości okresu wspólnego rozwoju.1. aby język chiński (największy pod względem liczby użytkowników) kiedykolwiek otrzymał status najważniejszego języka na świecie. Miejsce wspólnych przodków zajmuje tu prajęzyk. dlaczego języki angielski i francuski są uważane za dwa najbardziej międzynarodowe języki 340 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA świata. Między językami jednej rodziny może zachodzić pokrewieństwo różnego stopnia. Dzieje języków możemy przedstawić w formie drzewa genealogicznego.. dla których języki te nie posiadają oficjalnego statusu. fiński. 2. do jakiej rodziny językowej należy każdy z następujących trzech języków europejskich: (a) grecki. które tworzyły jeszcze wtedy względną jedność. (b) fiński. W ten sposób w obrębie rodziny rysują się grupy języków. że liczne warianty języka angielskiego używane na całym świecie nie tworzą jednego języka. dlaczego jest rzeczą niemożliwą. Otóż grupę języków. że jeden system językowy może mieć większą liczbę potomków. Czy można dowieść twierdzenia.i wielostopniowe. Języki wchodzące w skład jednej rodziny. co można przedstawić w sposób następujący: bałto-słowiańskie i \ ': słowiańskie zachodniosłowiańskie południowosłowiańskie wschodniosłowiańskie l polski czeski słowacki górnołużycki dolnołużycki 6. tym pokrewieństwo ich jest bliższe.. 5. gdy już między samymi grupami zachodziły duże różnice. tak jak np. a różnej na różnych obszarach ewolucji jednego wspólnego prajęzyka. Co stanowi o różnicy między nimi a językami arabskim i hj szpańskim. nazywamy językami pokrewnymi. które wywodzą się ze wspólnego prajęzyka. a które nie? Podkreśl wszystkie języki nieurzędo-we i podaj przyczyny. a więc takie. Podaj. rodziny i grupy językowe oraz poszczególne języki. W oparciu o tabele 5 i 6 podaj. Jaki model języka uwidacznia się za pośrednictwem tej metafory? Jakie jest twoje stanowisko w tej kwestii? Widzimy zatem. węgierski . Im okres ten jest dłuższy. Wśród rodzin lingwistycznych wyróżnić można zatem zespoły jedno. i nazwij pozostałe języki należące do tej samej rodziny. a co je od siebie różni? A może to język hiszpański jest „bardziej międzynarodowy"? Porównaj przedstawione w tabeli 3 da_ ne liczbowe odnoszące się do języka francuskiego i hiszpańskiego Wyjaśnij. W oparciu o dane z tabeli 3 wyjaśnij. Na podstawie tabeli 5 zaznacz na mapie świata przedstawionej na rysunku l najważniejsze szczepy. 3. opierając się na porównaniu rodziny języków z rodziną ludzką. Które z europejskich języków wymienionych w tabeli 6 maj! status urzędowy. które powstały wskutek nieprzerwanej.). (Milewski 1976:132-133) 4. na których był niegdyś używany. gdyż nie wszystkie te odmiany są dla siebie nawzajem zrozumiałe? Porównaj ten problem z zestawieniem dialektów germańskich w tabeli 1.odmiennej na różnych obszarach. Przeanalizuj poniższy fragment tekstu oraz zawartą w nim metaforę pojęciową. (c) walijski. jak nazywa się ta rodzina (lub nawet gałąź). z którego wyodrębniają się poszczególne języki (. a te z kolei stanowią podgrupę języków bałto-słowiańskich. Czy możesz na podstawie posiadanych informacji narysować drzewo genealogiczne? Przykład: język polski należy do języków (zacho-dnio)słowiańskich. języki czeski i słowacki. nazywamy rodziną języków.

sardyrtski U) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ai»B— niemiecki. Bibliografia W bibliografii zamieszczono prace autorów polskich oraz tłumaczone na język polski prace autorów zagranicznych. „Impressionisme et grammaire". Na liście znajdują się też wybrane oryginalne pozycje obcojęzyczne o kluczowym znaczeniu dla kognitywistycz-nego opisu języka lub bezpośrednio cytowane w tekście niniejszej książki. Warszawa. „Niektóre treści i metody socjolingwistyczne w historii języka". IUR. eden czasownik oddający dosłowne znarzoJeśli w IAVU». serbski. 261279. chorwacki. Aitchison. Microfilm. wykorzystując do tego celu model sieci radialnej. O klamstwie i kłamaniu.I. To się nie liczy. Awdiejew. Language Change: Progress or Decay? Cambridge: Cambridge University Press. Aitchison. czy da się na tej podstawie sformułować jakieś syste. Przetłumacz poniższe zdania na wybrany przez siebie język. Jean. 1993. W: Melanges d'histoi-re litteraire et de philologie offerts a M. Policz do trzech. np. łotewski rosyjski. dolnoniemiecKi. The Seeds ofSpeech.„ — _ 7. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXX. 27-39. British Museum. słoweński. Dzisiejszy dzień nie liczy się jako dzień pracy. a potem biegnij. 19912. . Language Origin and Evolution. 1996. Nasz synek umie już dobrze liczyć. Geneva: Sonor. Nie bylem w stanie policzyć wszystkich ludzi na zebraniu. słowacki. Bajerowa. 1987. Jeśli w twoich tłumaczeniach wykorzystujesz więcej niż jeden czasownik. macedoński. Antas. Charles. zy na twoą pomo.litewski. jeden czasownik oddający dosłowne znaczenie czasownika liczyć (1-2). Aleksy. On liczy na twoją pomoc. Bernard Bouvier. Kraków. 1972. Cambridge: Cambridge University Press.* czasownik. czy da się na tej podstawie stormuiuwc^ j— matyczne reguły użycia. 1999. albański grecki wioski. Jean. czeski. ukraiński polski. inny czasownik dla znaczeń poszerzonych (3-4-5). John L. Musi pan wysiąść na piątym przystanku.OCIX. Irena. Jolanta. górnołużycki. licząc razem z tym. białoruski. a jeszcze inne czasowniki lub wyrażenia dla znaczeń metaforycznych (6-7)? Przedstaw wynik swej analizy w formie graficznej. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń. Austin. dolnołużycki bułgarski. . Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne. Kraków: Universitas. Bally. 1920.

„Logika i konwersacja". Wstęp do lingwistyki tekstu (tłum. Christine. The Hague and Paris: Mouton. Grzegorczykowa. 1983. London and New Delhi: Sagę. Wrocław: Ossolineum. Elżbieta Tabakowska. Lublin: Wyd. Teun A. Uniuersals of Language. Kraków: PAN. Grabias. i Wolfgang U. 1963. Lublin.). H. 1986.). Language Uniuersals and Linguistic Typology. 83-121. Jerzy (wyd. . Gramatyka współczesnego języka polskiego: fonetyka i fonologia.). Joseph H. Krystyna i Stanisław Dubisz. „Languages of the world: Top 100 lan-guages by population". (red. Cambridge: Cambridge University Press. 1991. 1994. 35-58. London: Rout-ledge. (red. 1994. Penelope i Steven C. Multilingua 13 (1/2). dyskurs. 1998. Joseph H. The World's Major Languages. Mass. 1992. oryg. Bartmiński. Politeness. Brent i Paul Kay. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Soonja i Melissa Bowerman. Cliffi Anna Wierzbicka (red. Levinson. 344 Biblio! Berlin. Cambridge. Leszek et al. Bednarczuk. 1969. UMCS. Goddard. Warszawa. Bibliografia Griroes. Stanisław. Their Universality Euolution. 1999. Cliff i Anna Wierzbicka. Teresa i Elżbieta Janus (red. Semantic and Lexical Univer-sals: Theory and Empirical Findings. CA. I i II. Językowa kategoryzacja świata. Beal.: MIT Press. 1985. 1990. 13th Edition. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Language Universals. Anna. Językowy obraz świata. Cognitiue English Grammar. Gramatyka historyczna języka polskiego. 1996. Warszawa: PWN. W: Stanosz. T. Grice. Lublin: UMCS. 1987a. (red.Bartmiński. Cambridge: Cambridge University Press. Warszawa: PWN. „Discourse and culture". Mental Spaces: Aspects ofMeaning Construction in Natural Language. Amsterdam: Benjamins. Leokadia i Irena Sawicka. Duszak. 1981. Paul.1988. Długosz-Kurczabowa. Zbiór studiów. 1995. Galasiński. AŻ: Sum-mer Institute of Linguistics (SIL).). A. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego.).). Lublin: Wydawnictwo UMCS. 1994. Basic Color Terms. Thou-sand Oaks. Gilles. Fauconnier. 1996. Dressler. Greenberg. Comrie. Tekst i zdanie. Języki indoeuropejskie. 1966. Tekst: Analizy i interpretacje. Brown. Chwalenie się jako perswazyjny akt mowy. 91-114.). MA: Bradford. Język w zachowaniach społecznych. With Special Reference to Feature Hierarchies. 1990. Dukiewicz. John Taylor i Marjolijn Yerspoor). „Learning to express motion events in English and Korean: The influence of language-specific lexicalization patterns". Choi. Jerzy i Barbara Boniecka (red. B. Greenberg. W: van Dijk. 1980.) Język w świetle nauki. Dariusz. 1981). Tekst. W: Ethnologue. Cambridge. „Keeping the peace: A cross-cultural comparison of ąuestions and reąuests in Australian English and French".). 1996. Dobrzyńska.). 1999. Barbara F. Renata i Anna Pajdzińska (wyd. Wolfgang Hunig. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Dirven. Some Universalsin Language Usage. Goddard. Renę i Giinter Radden (wspólpr. 1987. Tucson. Cognition 41. 1998. Martin Piitz. Comrie. komunikacja międzykulturowa. Bernard (red. Szwedek) Warszawa: PWN (wyd. Discourse: A Multidisciplinary Introduction. Beaugrande de. (red. Robert A. Bernard.

Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. 343-354. Jerzy. A. Warszawa: PWN. Podstawy polskiej składni. Areal and Typological Linguistics. 2 (tłum. Warszawa: PWN. Keller. Zarys słowotwórstwa polskiego.metoda interdyscyplinarna". 11-18. Lucy.) 1993. Krzysztof Bogacki). Władysław.). Wykłady z polskiej składni. Amster dam: Holland Publishing Company. John J. John (red. Kraków. T. 1972. Grzegorczykowa. The Cognitive Ba-sis of Grammar. Pragmatics. Kuryłowicz. Current Trends in Linguistics. 1994. 1. Acta Linguistica 5.17-34. Warszawa: PWN. Gumperz. Ań Essay Concerning Human Under-standing. Rethinking Linguistic Relativity. Chicago: University of Chicago Press. 1996. 1955. Lyons. Historia języka polskiego. Gramatyka angielska dla Polaków. Lakoff. Adrienne. Concept. 1992. Iconicity in Syntax. Langacker. Socjolingwistyka 2. Rzeczowniki sufiksalne rodzime. Renata. Lubaś. „Socjolingwistyka . Thomas A. Ronald W. Roman. Kraków: PWN Skrócone wyd. London: Everyman's Library. 1991. Warszawa: Wydawnictwo UW. Image and Symbol. 1974. Tubingen: Gunter Narr. Lubaś. Cambridge: Cambridge University Press. 1984. Heinz. i Stephen C. Levinson. Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. Krzeszowski). Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. 1989. W: Sebeok. 1998.). Podstawy gramatyki kognitywnej. Stanisław. Kalisz. John. Jodłowski. 1977. 1979. Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Warszawa: PWN. 1984. . Tomasz P. Grzegorczykowa. Zenon. Warszawa: PWN. 1990. Stephen C. Semantyka. 346 Bibliografia Lehrer. Lubaś. T. Grammatical Categories and Cognition: A Case Study of the Linguistic Relativity Hypothesis. 1979. Berlin: Mouton de Gruyter. 1997.). angielskie 1976. Język Polski 41. Warszawa: PWN. Adam. 1974. Władysław i Stanisław Urbańczyk (red. Język i społeczeństwo. 1976.). Lakoff. Cambridge: Cambridge University Press. Grzegorczykowa.). Weinsberg). Women. Haiman. Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi. Warszawa: PWN. 1961. George. „The social setting of linguistic change". W: Kardela. Cambridge: Cambridge University Press. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego. (red. Władysław. Vol. Labov. 1985. Klemensiewicz. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. John. 1982. 195-252. H. Dell. II: Diachronic. W: Michał Głowiński (red. „Socjolingwistyka i etnografia mówienia". Lyons. Renata i Zofia Zaron (red. Semantic Fields and Lexical Structure. George i Mark Johnson. Sprachwandel. Renata. 1945-49.P. „Kognitywna analiza aktów mowy". Renata i Jadwiga Puzynina. Rudi. Warszawa: PWN. Wstęp do językoznawstwa teoretycznego (tłum. The Hague and Paris: Mouton. 1983. 41-82. 1988. l. Warszawa. Hymes. John. Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej. Metafory w naszym życiu (tłum. 109116. Locke. 1987. 1973. [1971] 1980. „La naturę des proces dits analogiąues". Krzeszowski. Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego. Levinson (red.Grzegorczykowa. „Fleksja a derywacja". John. William. Warszawa: PIW.

„Human categorization". 1989. znaczenie. Kraków: Wydawnictwo Tomasz Strutyński. Richards. Oxford: Clarendon Press. Ań Introduction to Morphological Analysis. Topics in Cognitive Linguistics. Zimand). Ogden. Schiffrin. I. Literatura i nauka o języku. Maria Renata (red. rozumienie i relatywizm.). Gramatyka i obrazowanie. Cambridge: Cambridge University Press. 1923. 1994. Yerschueren. Taylor. Bogusław. Vol. Prototypes in Linguistic Theory. Danuta i Jolanta Tambor. Alicja. N. Henryk (wyd. Przemysław. Charles S.: Harvard University Press. 1989. 1988. London: Rout-ledge and Kegan Paul. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins.). 1995.19952. 1984. Sperber. Linguistic Categorization. (red. Milewski. W: Kardela. Rudzka-Ostyn. Szymanek. Muszyński. Hartshorne and p. 1993. Cambridge: Cambridge University Press. Dań i Deidre Wilson. Czynności mowy. Mayenowa. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. „Spójność tekstu a postawa odbiorcy". Collected Papers. Tekst i język. Szymanek. W: Studia i rozprawy. 2000. Lublin: Katolicki Uniwesytet Lubelski. A. Communication and Cognition. Edward. 1994. Axer i T. Stanosz i R. Rossiter). 1978. Janusz. 1987. 19997. Warszawa: PIW. Problemy semantyczne. Zarys gramatyki języka polskiego. Warszawa: PWN.). 1994. Warszawa: PWN. 1931-58.K. Bogusław. W. Deborah.). pinker. Elementy gramatyki historycznej-języka polskiego. B. Rosch. 1995. Język. E. Warszawa: PWN. Podstawy gramatyki kognitywnej. i Lew S. Ape. Sapir.Łozowski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Categories and Categorization in Morphology. Approaches to Discourse: Language as Social Interaction. 1987. 1995. pisarkowa. Elżbieta. Wygotsky. John. Vols. Oxford: Blackwell. W: Warren. Nagórko. Jef. osobowość: wybrane eseje (tłum.). Relevance. 1994. Kraków: Universitas. C. 243-254. 1998. Zbysław (red. Warszawa: Biblioteka myśli semiotycznej.] Lublin: Wydawnictwa UMCS. 1988. Warszawa: PWN. Ossolińskich. i LA. John R. Strutyński. E. Podstawowe wiadomości z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego. 2000. Podstawy leksykologii i leksykografii. Brygida (red. Historia składni języka polskiego. Eleanor. 1976. Handbook of . Bib»"S^21_-_________ Ostaszewska. Krystyna. język. Stu-dies in CrossCultural Psychology. Kraków: PAN. Z rozważań nad kategorią przypadka (tłum. Tadeusz. Warszawa: PWN. Primitiue Mań and Child. Schiffrin. Miodunka. Encyklopedia Szkolna. The Language Instinct. Brygida. Deborah. New York: Academic Press 3-49. Makowiecki. Searle. Peirce. Oxford: Blackwell. (tłum z roś. 1977. 1-8. Warszawa: PWN. Adam (red. Maria Renata. New York: Harper Perennial. Warszawa: Instytut Badań Polonijnych PAN. Tabakowska. Wrocław: Ossolineum.). oprać. Dobrzyńska. Aleksander R. Mayenowa. „Czym jest prototyp w semantyce diachronicz-nej". C. Łurija. 1992. 1974. Weiss (red. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Tabakowska). Rudzka-Ostyn. 1986. Steven. Discourse Markers. The Meaning ofMeaning.) Cambridge. 1991. Językoznawstwo. Jan-Óla Ostman i Jan Blommaert. Mass. Kultura.

konstytutywny 208. 41. 171. 237. 237 . 1997. 171 -. Zadania z fonetyki i fonologii współczesnego jeży. akt mowy 206. 210. 237. Anna. Marek. 1999. 156. 208. 155-156. 210. 125. miejsce 154-155. 285. UMK. 148 165. Warszawa: PWN.jakościowa 97 alternacyjna. 124. 1982. 240 allofon (wariant) 161-164. sposób 154. derywacja anafora 251. Wierzchowska. 107. 214. 264. 237 . T. 335 akcent 113. 136. Fonetyka i fonologia języka polskiego. 326 afiksalna. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego.ekspresywny (ekspresyw) 207. derywacjazofe. 204. 234. Walczak. 237 . 86 antropocentryczna. Język-umysł-kultura.performatywny (performatyw) 206. 323. Wiśniewski.Pragmatics. 252. 215 . 170. 205-235.114 arbitralność/arbitralny 31. 331. „Akty mowy".informatywny 207-208. derywacja agens 115. 348 Bibliografia Wierzbicka. 208. 32.pozycyjny 163. A.171. nazwa zob. 235. 91. 240 .R. 216. 229. 210.169 artykulator 154. 210. 209. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. W: Mayenowa. akt mowy . 216. Wierzbicka. 210. 240 ~ deklaratywny (deklaracja) 207. 328. 227. 253. Wiśniewski. 216. 215. 70. 235. 1980. 235. 237. 211. 1973. Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka Toruń: Wyd. perspektywa 23-24. 256 ~ wyrazowy 84. 208. 215. 119. 95-97. Indeks rzeczowy A afiks 76. 235. 227. Ryszard. 237.bezpośredni 230-231. 92. 291 aloleks 184 alternacja ~ ilościowa 97 . Marek. 233. 231. 237. 120. 135. 209-210. 226-233. 34.pośredni 231. ka polskiego. 208.41 artykulacja 150. 77. 234. 240 ~ komisywny (komisyw) 207. 173. 232. 237 . M. Warszawa: PIW. Toruń: Dom Organizatora. Semiotyka i struktura tekstu.). 171 artykulacje dodatkowe 156. zmaina antonimia 47. (red. 237 . 210. 281 akcent (cechy wymowy) 269 ~ standardowy 269. Wrocław: Ossolineum. 78.170. 43. Bożena.153. 174.163. 234. 140. 209. 213. 235. 240 . 234.dyrektywny (dyrektyw) 207. 320. Zarys dziejów języka polskiego. 226. 48.asertywny (asertyw) 207. 290. 209.fakultatywny 162. 1973. 266 analityczna. 211. 172. 212. 203.155 asertywny. Warszawa: PWN. 210. 209. 211-215.166-167. Fleksja polska. 324. 139. 329. derywacja zob. 228.171 . 172.obligatywny 208. Język. Whorf. Tokarski. 141. 166-167. 169. 236.171 -. zmiana zob. 298 akt mowy 134. nazwa analogiczna. 299 . 1999. 215. 217-226. Benjamin Lee. 234. myśl i rzeczywistość (tłum. 1999. 211. 236. 89. 201-219. 327. Wrocław: Ossolineum. 237 . Hołówka). 230. Bogdan.

aspekt - dokonany 137-138,139,140,143 - niedokonany 138-139, 140,143 asymilacja (upodobnienie) 148,168, 170,172, 282-283, 292, 299 - postępowa (progresywna) 168,169 - wsteczna (regresywna) 168,169 350 Indeks rzec :zo\vy B bezafiksalna, derywacja zob. dery-wacja bezdźwięczne, głoski 206. głoski bezdźwięczność 150, 152, 171 bezpośredni, akt mowy 230-231, 237, 240 bezwzględny stopień najwyższy 192-193, 199 bliskości zasada zob. zasada dystansu bliższe, dopełnienie zob. dopełnienie błędne koło 182, 184,199 cel 122-123,125, 132, 141, 335 cel ważniejszy niż źródło 124, 141, 145 centralizacja 295-296 centralny, element 206. element prototypowy centrum - deiktyczne 21 - sylaby 157, 165, 172 - uwagi 252, 253, 264, 265 ciągły, morfem zob. morfem czas 136-137,138, 139, 140,142 ~ przeszły 137, 142 - przyszły 137, 143 - teraźniejszy 137, 138, 142 czas aktu mownego 136-137, 140, 142, 143 czasownik - modalny 127, 128, 136 - nieprzechodni 142 - posiłkowy 126, 127, 135 - performatywny 214, 215, 236 ~ przechodni 142 człon ~ określający 84, 85, 104-105 - określany 84, 85, 104-105 D dalsze, dopełnienie zob. dopełnienie definicja ~ klasyczna 58, 70, 72 deiksa 251, 264, 266 deiktyczna, orientacja 206. orientacja deiktyczne, centrum zob. centrum deiktyczne, wyrażenia 206. wyrażenie deklaratywny, akt mowy 206. akt mowy deklinacja (odmiana przypadkowa) 98,103-104

deontyczna (wolicjonalna), modal-ność 206. modalność derywacja 77, 78, 80, 83, 86, 89-97, 98, 99, 102, 106, 107 ~ afiksalna 97, 107 - alternacyjna 97, 99, 107 - bezafiksalna 97 - mieszana 97 ~ paradygmatyczna 97, 99, 107 - właściwa 77, 107 ~ wsteczna 99 derywat 76, 83, 84, 90, 91, 92, 93, 95, 100, 106,107, 110 ~ prosty 89, 108 - złożony 89 desygnat 49, 50-51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 67-68, 69, 105, 250, 252, 253, 254 determinizm językowy 175, 200 dialekt 268, 298, 305, 308, 309, 311, 312, 337, 339 - regionalny 206. regiolekt dialektalne, kontinuum zob. kontinuum docelowa, domena zob. domena dokonany, aspekt 206. aspekt domena _ docelowa 56, 70, 89 _ pojęciowa 59, 60, 61, 63, 64, 65, 66, 70 _ źródłowa 56, 70, 89 donośność (sonorność) 165,172 dopełnienie 26, 27, 28, 113, 125, 126,127,130, 131,142, 288, 289, 323, 324, 334 - bliższe 28, 128, 129, 130, 131, 141, 324 - dalsze 126, 128, 129, 130, 131, 132,141 doznający 120, 125, 132, 141, 324, 327,335 dwugłoska 206. dyftong dyftong 147, 157, 160-161, 171, 281, 296 ~ wstępujący 160 - zstępujący 160 dyrektywny, akt mowy 206. akt mowy dysymilacja (odpodobnienie) 283, 299 dystansu, zasada 24,27-29,41,140, 143 dystrybucja - fonemu 166 ~ komplementarna 163,171, 173 dźwięczne, głoski 206. głoski dźwięczność 151,169,171 E efekty - prototypowe 45, 52-53, 70, 163 ~ wyrazistości 60, 61, 67 egocentryczna, orientacja206. orientacja egocentryczny 20-21, 23, 41, 43 egzofora 251, 264, 266 eksplikacja 185, 187,189,192,199, 200, 202 ekspresywny, akt mowy 206. akt mowy element ~ peryferyjny (marginesowy) 37, 39, 42, 43, 45, 51, 282, 288, 323, 324

- prototypowy (centralny, maksymalnie wyrazisty) 36, 39, 42, 51, 61, 67, 282, 288, 290, 323, 324, 330 elementarne jednostki semantyczne 181,182,183,184-185,187,193, 196,198,199, 202, 320, 326 elizja 168,170,172 endofora 251, 254, 266 epenteza 168,172 epistemiczna, modalność 206. modalność etalekt 269, 298 etnocentryzm 183,184,193,199 etnolekt 269, 272, 298 etymologie ludowe 32, 56 F faktywna (prawdziwościowa), modalność 206. modalność fakultatywna, wariancja 206. wariancja fakultatywny, allofon 206. allofon fatyczna, funkcja zob. funkcja filologiczna, metoda zob. metoda fleksja 80, 84, 90,101-105 fleksyjna, forma 206. forma fleksyjna, kategoria morfologiczna 206. kategoria fleksyjny, morfem 206. morfem fleksyjny, paradygmat 206. paradygmat fleksyjny, temat zob. temat fleksyjny fonacja 150,151-153,171 353 352 Indeks rzeczowv fonem 114, 147, 149, 161-164, 166, 170,171,173, 285, 286, 290, 291, 292, 299, 300 -, dystrybucja 166 fonemiczna (fonologiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonetyka 113, 114, 147, 148-150, 171. 172 fonetyczna, transkrypcjazo6. transkrypcja fonetyczna, zasada zob. zasada fonetyczna, zmiana zob. zmiana fonetyczne, symbole 150,171 fonologia 113, 114, 147, 149, 171, 172. 175, 288, 290, 314, 326 fonologiczna (fonemiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonologizacja 290, 300 forma ~ fleksyjna 76, 80, 90, 97, 102, 103, 104, 106, 108, 113 - analityczna 104 - syntetyczna 104 - syntetyczno-analityczna 104 ~ pytająca 135, 139, 140, 231 ~ wyrazowa zob. wyraz ~ zerowa 285, 300 formalna spójność zob. kohezja formalne wyznaczniki spójności 249, 263 formotwórczy charakter 101 fortunności, warunki 210, 211, 215217, 235 fortunny 216, 235 frazeologizm zob. wyrażenie idiomatyczne funkcja - fatyczna 205, 235 - identyfikacyjna 252-253, 264 - interpersonalna 203, 235, 247 - komunikacyjna 134-135, 139, 235 - metatekstowa 247 - nieidentyfikacyjna 253, 264 - przedstawieniowa 203, 235, 247 - tekstu zob. reprezentacja tek. stu

funkcjonalny, wyraz 206. wyraz G gałąź języka 315, 316, 317, 318, 340 gatunek tekstu 256, 264, 331 genetyczne pokrewieństwo języków 278, 299, 314-320, 325, 337 głoski ~ bezdźwięczne 150, 152, 169, 291 ~ dźwięczne 150, 151, 152, 163 główny, morfem zob. morfem gramatyczna, kategoria zob. kategoria gramatyczny, morfem zob. morfem gramatyka 113-114 gramatykalizacja 91, 107, 257, 264, 303 grupa ~ językowa zob. język - nominalna 39, 79, 84, 86, 87,104, 113, 127, 128, 129, 133 ~ składniowa 77, 79, 128, 147 ~ spółgłoskowa 165, 166, 172, 173 291 ~ werbalna 125, 128, 141, 333 grzeczności (uprzejmości), zasad zob. zasada grzecznościowe, strategie zob. str tęgie grzecznościowe H hierarchia taksonomiczna 65, 66, 67, 68, 70 hierarchiczna struktura zdania zob. struktura hiperonim 88, 177, 250 relacje kontinuum -47,48,56,70 l ideacyjna, relacja zob. relacje identyfikacyjna, funkcja zob. funkcja idiom zob. wyrażenie idiomatyczne ikona 15,16-17,18,19, 41 ikoniczności, zasada zob. zasada ikoniczny, znak zob. znak iloczasu, zanik zob. zanik iloczasu ilości, maksyma zob. maksyma ilościowa, alternacja zob. alternacja ilościowa, zasada zob. zasada imienna, kategoria zob. kategoria implikacyjne, uniwersalia zob. uniwersalia implikatura 224-226, 255 - konwencjonalna 224, 225, 236, 239 ~ konwersacyjna 224-226, 233, 236, 239, 248, 256, 257, 260, 264 indeks 15,16,19,41 indeksowości, zasada zob. zasada indeksowy, znak zob. znak indoeuropejskie języki 279, 314, 315,317,319,338 inferencja 248, 263 infiks 95, 96,107, 323 informatywny, akt mowy zob. akt mowy intencja komunikacyjna 134, 142, 203, 205, 209, 210, 213, 215, 223, 224, 226, 230, 233, 234, 235, 248 interdyscyplinarne podejście 306, 325, 336 interfiks 77, 78, 86, 96,107 interfiksacja 78 interpersonalna,, funkcja zob. tunfcinterpersonalna,, relacja zob. relacje interpersonalną, uniwersalia zoo. uniwersalia intonacja 113, 135, 148, 165, 167, 172,175, 25(6 jakości, maksyma zob. maksyma jakościowa, alternacja zob. alternacja jądro 259, 26^-263, 264 język _ docelowy 3,30, 338 _ gałąź 315, 316, 317, 318, 340 J grupa 268;, 279, 305, 315, 316, ' 317, 318, 519, 337, 339

139. 70. 318. prawo 312.90. 114.?. 338 K katafora 251.321. szczep 505. 36-38. 316. 315. 319. 148. zróżnicowanie 268.klasyfikująca 103-104 ~ pojęciowa 15. przyswajanie 259-260 godzina S79. 298.zinstytucjonalizowany 31A 354 Indeks rzeczowy indeks rzeczowy 355 -. 103. 89. 180. 42. 271. 340 . 316.332. wyraz klasyczna.308.269. 317.korpus 332..leksykalna 35. 33. 112. 340 -. 318 319 337 J typologia 305. '320. 41. relatywizm językowy językoznawstwo ~ historyczne 267. 58. 198. podgrupa. 180.136. 314.311. 339 ~. 119.werbalna 103 kategoryzacja 33. 197. 305. 35. 298. 108.wyjściowy 330. słowo zob. definicja klasyfikująca. 339. 277. 318. 317. 266 kategoria ~ gramatyczna 35. 319.314.językowa 15. kategoria językowy. 264. 313.299 -. 57. spójność . 337. 288. używanie 204. 90. 183. 84. 32. 235 .323. 295. 338 . 317 klasa wyrazów zob. 315. 315 316. 51. 272 295 297. 302.urzędowy 309. relatywizm zob. 85 . 45. 283. 330.311. 136. 317. 98. 97.312. 337. definicja zob. 33. 179. 330 . 314.morfologiczna . 32. 338 podmiana 568. 99. kategoria zob. 299. 72. 197. 199 . 42. 297. 178. kategoria morfologiczna zob. 46. spójność. 317. 104.104. 88. 316. 310 -' superstr-at272.337 . 41. słowo koherencja (spójność właściwa) zob.310.fleksyjna 103-104 . 271. 317. 46. 315. 331 . 339 ~ śmierć 510 „„ _ typ 315. 298 językowa.imienna 103. 323 kentumowe języki 280. 325-326. relacje kohezja (spójność formalna) 206. 142. 338.298. 104 . 32. 337 -'. kategoria kluczowe. 42. 268. 297. 176. 200. 337 -. 102. 301 ~ kontrastywne 305. 312.substrat 272. 273. 312. 41-42. 337. 38-40.

akt mowy 206.137. rola semantyczna koniugacja 98. 236. 107 konstytutywny. morfem zob. 225. 70 M maksyma ~ ilości 219. wiedza 206. 321 . wymowa literowa ludowe etymologie zob. akt mowy kompetencja pandialektalna 271 298 kompozycja 77. uwarunkowanie kulturowe kulturowy. tekst literowa wymowa 2ob. funkcja zob. 224. 111. implikatura konwencjonalna. akt mowy kontekstowa wiedza 217. 113. kategoria leksykalna. rozbudowa leksykalna leksykalne. wiedza kulturowe. 104 konotacja 332. 175.179 konwencjonalna. 264 konfiguracja ról semantycznych zob. skrypt 206. 256. 80. 258. pole 206. 236 kontinuum . 142. 224. 124. język kotwiczenie 133-134. 223.190.139140. 263 . 314. 97 komunikacja . implikatura zob. 105-106. 257. 34.114. presupozycja zob. 236. presupozycja kulturowa. akt mowy zob. 337 .143. implikatura konwersacyjna. presupozycja zob. 80.niewerbalna 243. intencja komunikacyjna konceptualizacja 61. zasada korpus językowy zob. presupozycja 206.jakości 219. uwarunkowanie 206. 79. skrypt A-l leksem 55. etymologie ludowe luka leksykalna 64. kategoria 206. funkcja komunikacyjna. 226. 263 komunikacyjna. 83. presupozycja konwersacyjna.114 leksykalna.parawerbalna (parajęzykowa) 243. 223. 321.konwersóyjna 219-223.dialektalne 309. struktura lingwistyka tekstu zob. intencja zob. 201 konceptualizator 33 konektor 255.103. 86-88. 83-89. 220. 256.239. 257. 236.enie 226 ~ relewaną (stosunku) 219. maksyma zob. pole leksykalne leksykalny. 64. 321 . 226236.146 kulturowa. 81. 75. 326 liczba 104 linearna struktura zdania zob. 69. presupozycja kooperacji. pogwa. 321 . 20. 220-221. 335. 224. maksyma konwersacyjna. morfem leksykologia 45. 336 konstrukcja/konstruowanie 33.komisywny. implikatura zob.178. 176. 92. 326 -. 41. 35. 263 ~ werbalna 243. luka leksykalna leksykalna. 197. rozbudowa 206. 105.historyczne 309-310 ~ pojęciowe 105-106 konwencja 19. 39. 78. zasada zob.105 konstrukcja składniowa 76. 141. luka zob. 221.

filologima 273. 71. 339 metaforyzcja 56.72/5.fakt>na (prawdziwościowa) 135.19. 175. 95. 56. 101. 78. 320. 326 motywacja 32. 99. 80. 96. 140. 86. 110 . 147. 328. termin 206. 93.108.171 minima'a. 233 . 103. 106. afiks ~ rdzenny zob. 89. 79. funkcja metateza83. 80. funkcja zob.222. 299 ~ rekons-ukcji zob. 90-91.poboczny zob. 80. 107 N nacechowana. 107. 221-223. 79. 56 motywujący wyraz 90. termin nazalizacja (unosowienie) 156. 329 ~ ciągły 96 ~ fleksyjny 80.114. element zob. 111.72 motywowany 31. 106.65. 64. 341 . 87. 139. 323 . 107.87. derywacja międzynrodowy alfabet fonetyczny 150 Międzynrodowe Towarzystwo Fonetycie 150. 80. 93.nieciągły 96-97.sposobu . 102.257. 97. czasownik morfem 76. 169 nazwa . 89.107. 64. 91. 98. 77. 83.97. 299 metoda . 94.or 136 modalnć 135-136. 72. elerent prototypowy marginesowy. 107.273 ~ pojęcia 64-65. rekonstrukcja metonimi 54.tywna 135 356 Indeks rzec 357 ZOWy Indeks rzeczowy . 86. 102. 224. 85. 64. 75. modalność nadokreślenie referencyjne 253. 113. poziom nadrzędny. 107. 57. 91. 70. 99. 63. 72. 70.e wyrazisty. 142. 91 metatekslwa. poziom zob.epismiczna 136.139. %2. 273.gramatyczny 76. modalność zob. 107. 89. 89.91. 314.pojęciom. 105.nief. 114. 233 modalny. 327 morfologia 75. para minimalna modaliz. 107 .239.41. 236 maksymali. 77. element peryferjny metafora Ej. 142 . 79. 97 .70.słowotwórczy 79. 96.deon-czna (wolicjonalna) 136. czasownik zob. 94. 77. 264 nadrzędny. 105-107. 90.. para2ob.42 ~ nac^owana 135. 140. 90-91. 65. 95. 71. 142 . 34. element 2ob. 139. 70. morfem główny . 282. 89. 69. 110. artykulacja mieszaniderywacjazob. 72 miejsce ąykulacji zob. 80. 57. 83.93. 85.222. 90.233. 109 ~ swobodny 76. 64. 142 . 111. 112 ~ leksykalny 76. 63. 157. 323. 320 ~ związany 76. 283.nienacechowana 135. 108.główny (rdzeń) 77. 107.

przypadkowa 206. 66. 58. 129. 264 peryferyjny. 257. 45. morfem 206. 129. tryb zob.199. tryb P palatalizacja (zmiękczenie) 156. 254. akt mowy 206. 335 otrzymujący 125. 263. 125. deklinacja . grupa 206. człon określany.119. 324 orzecznik 117. 199 parajęzykowa.185. 201 nienacechowana. 264 ~ relacji 256. 72. modalność 206.121.187 ~ redukująca 184. 130. aspekt niedookreślenie ~ referencyjne 253. 121.141. 51. zasada 206. 70. kompetencja pandialektalna para minimalna 162. funkcja niejasność 182.analityczna 81.egocentryczna 23 _ właściwa 22 orzeczenie 26. 70. 42. aspekt 206. 59.120. 288.82 orientacja . 141. akt mowy 206. 130. 87 ~ syntetyczna 81 negatywne. modalność 206. 312 odniesienie (referencja) 133 odpodobnienie zob. 260. komunikacja parataktyczne relacje 258. derywacja 206. czasownik 206. człon 206. 323.standardowa 268. 264 niefaktywna.141 nieciągły. 41 . czasownik 206. modalność nieostrość (zbiór rozmyty) 37. 335 performatywny. element pierwotne samogłoski podstawowe .116.. dysymilacja określający. czasownik perspektywizacja 254. komunikacja patiens 115.169 pandialektalna. kompetencja 206. 141. człon onomazjologia 47. 98 syntetyczny 104 paradygmatyczna. derywacja parafraza 181. 131. akt mowy performatywny. 59-69. relacje negatywne strategie grzecznościowe zob. 260. 71 nieprzechodni. 75. 131. komunikacja zob. 28. czasownik niewerbalna. 293. 324.171 paradygmat ~ fleksyjny 97.198 obstruenty 152. 292. 264 parawerbalna (parajęzykowa). relacje 206.141 oznajmujący. 261. komunikacja nominalna. 289. 57. element 206. 132. 169 oddalenie 23 odległości. 271. strategie grzecznościowe nieakomodowane uzupełnienie 129 130. komunikacja 206. 298. 48. akt mowy oboczność 285.144. 184. morfem niedokonany. modalność nieidentyfikacyjna.deiktyczna 22. zasada dystansu odmiana . funkcja 206. komunikacja zob. człon 206. 300 obraz świata 176. grupa nostratyckie języki 317 O obligatywny.125.

metafora pojęciowa. 125. relacje zob. wyraz zob. 141. 107 podstawowy. 87. 67. modalność 206. 111. 324.181. 70 podrzędny. 70 ~ podstawowy (termin poziomu podstawowego) 60-61. 106. 135. 299. język podmiot 23. 75. 288. 314-320. 132. 65. 68. 300 praromański język 273. poziom 206. 45. 333. 290. 300 porządku sekwencyjnego. strategie grzecznościowe powiadomienie 134. 181. 40. 99. elementarne jednostki semantyczne . 175. 320 pojęciowa. kategoria pojęciowa. akt mowy poziom ~ nadrzędny 63. 290. samogłoski poboczny. morfem zob. 65.48. 251 . 325. czasownik postępowa. kontinuum 206. 35. kontinuum pokrewieństwo genetyczne języków 278. 141. 64. 56. kategoria zob. wyraz motywujący podzielenie się kategorii 287. 324 posiłkowy. modalność faktywna . 199.zob. 290.128. 300 pogwałcenie maksym konwersacyjnych 226 pojęcie 32-33. 119. poziom 206. 59.198. 142 prabałtycki język 279. metonimia zob. termin 206. 41. 117. 27. metonimia pojęciowe. 96. asymilacja zob.129-130. 92. 81. 197. 299 prasłowiański język 279. 337 prajęzyk 268. allofonzob.131. strategie grzecznościowe zob. wyraz 358 Indeks rzec. 299. asymilacja postfiks 95. 335 podobieństwo 19. 70. zowy połączenie się kategorii 288. zasada zob. 59. zasada posiadacz 120-121. domena pojęciowa. 70 pozycyjny. 283 ~ podrzędny 63. uniwersalia zob. 20. 279. 235 praindoeuropejski język 280. 184. 70 polisemia 46. morfem podgrupa językowa 206. 47. uni-wersalia pragmatyka 203. 299. poziom podrzędny. 299 pragermański język 299 pragmatyczne. 289. 280. 314. 73. 69 polisemiczny. 28. domena 206. 60. relacje pozytywne. 68. 47. 337 praprzyczyna 294-295. 127. 334. termin poziomu podstawowego podstawowy.uniwersalne 176. metafora 206. 57. 34. 48. 88. 64. allofon pozytywne. 327. akt mowy 206. 337 pole leksykalne 47. 49. 72.107 pośredni.elementarne 206. termin podstawa słowotwórcza 86. 113. 63. 26. czasownik zob. wyraz 206. 285. 204. 299 prawa językowe 206. 323. język prawdziwościowa.

32. 284. 268. asymilacja zob. 107. element j prototypowy. 110.koherencji 254-263. 299 przewidywalność zmiany językowej zob. 290.wewnętrzna 280-281. 176-181. 299. 287. funkcja przedstawieniowa (ideacyjna). 91. anafora ~ kataforyczna zob.interpersonalne 259. 72. zasada rekonstrukcja 268. czasownik zob. morfem główny redukcja 148.konwencjonalne 218. 264 . asymilacja 206. 328. spójność206. relacje ideacyjne ~ pozytywne 258. czasownik przedstawieniowa. 340 rdzeń 206. 264. 95.261.l milacja postępowa prosty.199 referencja zob. element 206. 200. uniwersalia zob. 236 ~ kulturowe 218 progresywna. 271. 289. niedookreślenie zob. 64-65. 277. tryb przyswajanie języka zob.regiolekt 268. 264 . 277. 264 relacji. 265 ~ negatywne 258. 264 .54-55. 70. 260. relacja zob. 286.263. 314. funkcja 206.prefiks 77. 300. 323 prefiksacja 77. 283. 298. derywat prototypowe. spójność zob. zmiana przezroczystość semantyczna 20. 260. 337 regresywna. 274 relewancji (stosunku). 273. 334. 94. 260. 269.samogłosek 170 reduplikacja składniowa 29. relacja przedstawieniowe. 97 prestiż 268. 285. maksyma . 56.260. 296. uniwersalia przegłos 292. 299. 41 przyległość 19. katafora referencyjna.parataktyczne 258. 190. 293. 92. spójność . efekty 206. 280. scena-f riusz prototypowy przechodni.198. 264 . 299 relacje ~ hipotaktyczne 258-259. 264 . derywat zob. 278. 295. 300 przestawienie 283. 20. odniesienie ~ anaforyczna 206. 70 przypadek 104 przypuszczający. 236 .przedstawieniowe zob.konwersacyjne 217. 300 presupozycje . 283. 308.ideacyjne 259. 329. spójność relatywizm językowy 175. 96. 317 . asymilacja wsteczna regularności. efekty prototypowy. 297.197. 76. zasada zob. 95. 336. asy. tryb 206. język R radialna sieć 53-54. 109. niedookreślenie relacyjna. 191 193.172 . scenariusz 206.

wtórne 159 ~. 285. 120-121. 336 . rola semantyczna semazjologia 46. 65. 326 . 283.120.201 rozkazujący. redu-plikacja składniowa skrótowiec 100-101. 63. 72. 300. 125.„doznawanie" 116. 124. 124-125. 290.141 segmentacja 253. grupa składniowa. konfiguracja 335-336. 64.169. 268. hipoteza 178-179. 200. 143. 95. 293.„źródło-śceżka-cel" 122-124.zob.141. 299. 119. 125. 122-124. 47. reduplikacja zob. konstrukcja zob. 125.268. 94.112. 122.288. 323. 68-69. 144 . 287. konstrukcja składniowa składniowa. tryb rozmyty zbiór zob. 335 rozziew 168 S samogłoski 147. 118.158-159. 120. 300.podstawowe 157. 175. 132. 87. 144 .pierwotne 158 . 300. 264 360 Indeks rzeczowy semantyczna. 123.87. 67.kulturowy 193-197. trójkąt se-miotyczny sieć radialna 53-54. 141.„przemieszczanie" 116. 171 . 123. 154. przezroczystość semantyczna semantyczna. 200 satelita 259. zdanie . 329. 117-118. przezroczystość zob.141 ~ „wydarzenie" 116. 223. 314. 259. 270. 125.299. 132. 141 . 165. 157-161. 326 składniowa. 141. 328. nieostrość 359 rozpowszechnienie się zmiany zob. 132. 70. 302. 292. 70. 198. 119. 284. 322.zdarzenia zob. 186. 289. grupa zob. 198. 289.171. 338 rozbudowa leksykalna 185. 122. 250. 283. 114. 264 satemowe języki 279. 305 słowo zob. 71.48 semiotyczny. 124. 334. 63.„przekazywanie" 116.„działanie" 116. 32. 113. 121. 75 semiotyka/semiotyczny 15.107. zmiana rozszerzenie 55—56. 317 scenariusz prototypowy 186 schemat 95. tryb2ob. redukcja 170 Sapira-Whorfa. trójkąt zob. 48-59. 260-263. 108 skrypt 249-250 . 41. 70. 57. język rola semantyczna 115 ~. 132. 72. 86. zdarzenie .330 .170. 168. 132. 125. 76. 280.105-106.199. wyraz . 336. 290. 281.141. 286. 125. 141 . 153. maksyma reprezentacja tekstu zob. 17. 94. tekst rodzaj 104 rodzina językowa 2ob. 340 signifiant 49 signifie 49 składnia (syntaksa) 75. 202. 144. 132. 288.zdaniowy zob. 72. 75.124. 186 ~ „posiadanie" 116. 254.„bycie" 116-117. 111. 199. rola zob. 65.

donośność spirantyzacja 279. 95. 140.107 socjolekt 268. 282 f symbol 15. 298 sonorność zob. 20. 157. 266 . 202 słowotwórcza. 70. 237 ~ negatywne 232-233. 232 ~ rozkazujący 135. 96. reprezentacja 245. maksyma zob. 92. lingwistyka 243.referencyjna 250-254.142. 264. 291.172. 166. język typologia języków zob. 230. 70 . 283. morfem zob. zagrożenie utraty 233 i typ językowy 206. 265 . hierarchia taksonomiczna tekst 244. język szyk zdania 206. 41 • symboliczności. 81. 231. znak synonimia/synonimiczny 47. 250. 331 sufiksacja 78. 97 swobodny.175 transkrypcja ~ fonemiczna (fonologiczna) 161-164. podstawa słowotwórcza słowotwórczy. 208. 282. odmiana zob. 234 twarz 229-230. 328. 244. 263 . 229. 154-156. 254-260.relacyjna 250. artykulacja spójność 249.. 165-166.pozytywne 232-233. znak 206. 84. 195. 227.142 . 173 trójkąt semiotyczny 49 tryb 103. 73. 94. 171.oznajmujący 134. zmiana substrat językowy zob. 264. maksyma sposób artykulacji zob. 163-164.poziomu podstawowego 60-61.hierarchiczna zdania (porządek hierarchiczny) 125-129.172. 269. 263 -. 264.291 ucięcie 77. 299. j sylaba 147-148. 93.właściwa (koherencja) 249. 70 .171. 281 -. paradygmat 206. 171. 233. 19. gatunek 256. 69 ton 165. zdanie indeks rzeczowy_ Łezka 122-124.135. 254-263. 240 struktura . morfem słowotwórstwo 78. 165. 142. 293 termin ~ nadrzędny 63.. 103. 230. nazwa syntetyczny.17. 237. 259. zasada symboliczny. 283 tezaurus 47.kluczowe 186. 168.139 . 85. 290. 141 ~ linearna zdania (porządek linearny) 125-129. 67. zasada zob.169. 320. paradygmat szczep językowy 206. 165. 141 strukturalna. 263 temat fleksyjny 90. 255. 172. 195. 263. 292 spółgłoskowa. 248-249. 80. odmiana standardowa strategie grzecznościowe 29. 153.167. 280. 237 ~. 331 -. 109. 240 . 107. 91. język U ubezdźwięcznienie 153. 139. 95.132 141 środki koreferujące 253 T taksonomia hierarchiczna 206. 1671 168. grupa zob.fonetyczna 150. grupa stan 116 standardowa. język sufiks 77. 139. nazwa zob. 264 spółgłoska 147. podstawa 206. 102. 136. 160. 173 . 99-100 udźwięcznienie 169 361 uniwersalia .podrzędny 63. morfem . 302 sposobu. 140. zmiana zob. 200. 103. 237. 231. 64. 281.przypuszczający 136. 263 ~ formalna (kohezja) 249-250. język superstrat językowy zob. 48. morfem zob. 69 syntetyczna. 97-101. 90.

derywat ~ polisemiczny 46. 236 . 107 ~ pochodny zob. 321.131. uniwersalia językowe unosowienie zob. 75 ~ funkcjonalny 79. zagrożenie zob. zasada grzeczności utraty twarzy. grupa 206. allofony fakultatywne werbalna. 106. 244. 338 . kulturowe uwarunkowanie wyrazów . nazalizacja upodobnienie 206. 58. 43. modalność zob. 67.implikacyjne 324-325.141 używanie języka zob. grupa werbalna. derywacja właściwa. derywacja wygłoś 104 wymowa literowa 149 wyraz 49. 321.przedstawieniowe 320. 249.złożony zob. asymilacja uprzejmości. 70. 338 uniwersalizm językowy 176. 245. 60. 326. 338 ~ interpersonalne 223. 38-40. 91. 61.pragmatyczne 223. 136 wsteczna. 337 . 236. język W warianty fakultatywne 206. 81. 338 ~ językowe 223. orientacjazob. 130. 236. 108 ~ motywujący (podstawowy) 90. 97. asymilacja wsteczna.kulturowa 218. 108 wyrażenie . . 41 ~ idiomatyczne (idiom) 335. 199 uniwersalna reguła językowa 206. 99.109 362 Indeks rzeczowy Indeks rzeczov 363 właściwa.deiktyczne 21. 305. komunikacja wewnętrzna. kategoria 206. orientacja wolicjonalna. 236. 49. 326. 6869. 98. rekonstrukcja zob. 77. 181. derywacja 206. komunikacja 206. asymilacja 206. 69 . zasada zob. 314. twarz uwarunkowanie kulturowe ~ w gramatyce 190. 199 . 326. 80 ~. 236.. modal-ność deontyczna wolicjonalny 135. 93. rekonstrukcja wiedza ~ kontekstowa 217.191-193.wyrazów 185-189 uzupełnienie nieakomodowane 129. kategoria werbalna. 245. 244. 263 ~ o świecie 218. 320-325.uwarunkowany kulturowo zob. złożenie wyrazistość 51-52. 263 wielofunkcyjność/wielofunkcyjny 104. 326. 92 wyrazotwórczy charakter 102 wyrazowiec 100. derywacjazo6. 332. klasa 35. 236.

symboliczny 15.etymologiczno-morfologiczna 149 . 32.41. 132 . 136-140. 133. 48 .z czasownikiem niekonotują-cym uczestnika zdarzenia 130-131.ikoniczny 16-17. 33. 255. 87. 337 ~ językowa 267. 57. 141. 122. 20. 131. 201. 17.z łącznikiem 130-131. schemat 125. domena . 300 .analogiczna 282. forma 206.142. 333 zero morfologiczne 98 zerowa. 19. 108.145 -. 29-30. 48 ~ indeksowy 16. 279. nieostrość zbliżenie 230 zdanie 111.132. 40.177. rozpowszechnienie się 296. 219-223. 337 zagrożenie utraty twarzy 206.110. 88-89. 49 . 41. 323-325. 73. szyk 24. 283 zmiana ~ fonetyczna 314. twarz zakorzenienie 62-63. 143 . 300 -.48 związany. 338 złożenie 76. 145. 264 wywołanie zmiany 206. 75.strukturalna 314. 128. morfem fj źródło 122-124. 132. 106. 109. 18. 337 zmiękczenie zob.143. 63. 41 . 332. wywołanie 296-297.132. 141 -. 18. morfem2o6. 132. 281. 16.wewnątrz sieci radialnej 282285. 41. 41. 20. 41 zawężenie 55. 302 . 127. forma zestawienie 87. 226. zmiana wzajemna zrozumiałość 308309.125. 65. 141. 132 .140 ~. 98-99 zbiór rozmyty zob. 41. 300. 289.z przesunięciem do innej sieci radialnej 282.141 -. 64.141 źródłowa. 299 ~ symboliczności 20. 107.z czasownikiem przechodnim z jednym dopełnieniem 130-131. 301.141. 299 -.z czasownikiem nieprzechod-nim 130-131. 43 ~ ilościowa 24.112.kooperacji 210.ikoniczności 20. 294-298. schemat 111. 41. 145 . domena zob. 26.135. struktura linearna 125-129. 19. 134. 86.112.porządku sekwencyjnego 24-27. schemat znak 15. 24-30. 132 . 285-288. 72. 18. 70. struktura hierarchiczna 125-129. 226-233 . 115-116. 118.fonetyczna 149 .z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem 130-131.19. palatalizacja znaczenie schematyczne 206. 20. 42.336. 300.regularności 268. 142 . 268-273. 288. 256 . 41 . 70. 83-89.dystansu (bliskości lub odległości) 24. 143. 277. 96. 288-292. 140.129133. 41. 282. 283. 126. 144. 142 ~. 112. 107. 19. 132. 299 . 292-294. 253. 125. 237.„cel ważniejszy niż źródło" 124. 31. 30-32. 300 .z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami 130-131. 289 . 69. 338 wyróżnienie 252. 68. 135. 299. 141. 326 zdarzenie 111.grzeczności (uprzejmości) 210. 224. 41. 81 zanik iloczasu 277 zasada . 114.w schematach 282.300 .199. 236. 25. 27-29. 17. 132 . 233 ~ indeksowości 20-24.

pl • przesyłając faks: (012) 413 91 25 • dzwoniąc między 8.C.00 a 16.com. Anna Skucińska Justyna Winiarska OPERATORY METATEKSTOWE W DIALOGU TELEWIZYJNYM KSIĘGARNIA INTERNETOWA • www. Podwale6 31-118 Kraków HETMAŃSKIEJ S. Rynek Główny 17 31-008 Kraków AKADEMICKIE J Św.POLECAMY TAKŻE: Brygida Rudzka-Ostyn Z ROZWAŻAŃ NAD KATEGORIĄ PRZYPADKA tturm. Anny 6 31-008 Kraków SKARBNICA Os.C. ul. Żmujdzka 6b ' i i% ?{ "7 T2 <? ? ZAPRASZAMY DO KSIĘGARNI LECTURA Lubelska 30 22-109 Chełm'PWN Korzenna 33/35 80-851 Gdańsk-MENTOR Nowy Świat 28/30 62-800 Kalisz-Głównej Księgarni Naukowe) S. Racławickie 22 20-037 Lublin-EZOP-2 Krakowskie Przedmieście 62 20-076 Lublin-PWN Więckowskiego 13 90-721 Łódż-OMEGA Rynek 19 . Taylor KATEGORYZACJA JĘZYKOWA. Centrum C bl 1 WiślnaS 31-007 Kraków ZNAK Stawkowskal 31-014 Kraków PWN Św.universitas.pl • wysyłając zamówienie pod adresem: box@universitas. Elżbieta Tabakowska W PRZYGOTOWANIU: Renata Przybylska POLISEMIA PRZYIMKÓW POLSKICH W ŚWIETLE SEMANTYKI KOGNITYWNEJ Elżbieta Tabakowska JĘZYKOZNAWSTWO KOGNITYWNE A POETYKA PRZEKŁADU ttum. PROTOTYPY W TEORII JĘZYKOZNAWCZEJ tłum. Sejmu Śląskiego 1 40-032 Katowice-Lubelskiego Centrum Książki Krakowskie Przedmieście 53 20-076 Lublin-WSPÓŁCZESNEJ Al.universitas.00: (012) 413 • składając zamówienie pocztą: KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA: 31-426 Kraków.pl • zawsze dostępna pełna oferta naszych książek • zakupy przez Internet w systemie OnetPortfel • autoryzacja kart kredytowych on-line • krótkie terminy realizacji zamówień Jak zamawiać książki wydawane przez UNIN/ERSITAS? • wypełniając zamówienie znajdujące się na naszej stronie: www. Tomasza 30 31-027 Kraków Antykwariatu BIBLIOFIL Szpitalna 19 31-024 Kraków POD GLOBUSEM Długa! 31-147 Kraków LOGOS Franciszkańska 1 31-004 Kraków Wydawnictwa Zielona Sowa Pl.com.com. Wszystkich Świętych 7 31 -004 KrakówLIBER Bankowa 11 40-007 Katowice-ORPAN Bankowa 11 40-007 Katowice-LIBELLA Pl. Agnieszka Pokojska John R.

ul. Żmujdzka6B 31-426 Kraków tel. Al. Krakowskie Przedmieście 7 00-068 WarszawaNAUKOWEJ Kuźnicza 30/33 50-140 Wrocław PWN Kuźnicza 56 50-140 Wrocław SFERA Szczytnicka 50/52 50-028 Wroclaw POD ARKADAMI Świdnicka 49 50-028 Wrocław POD PATRONATEM Rynek 6 50-106 Wrocław Nasza strona internetowa www.com.com.pl DYSTRYBUCJA TAiWPN UNIVERSITAS KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA ul. Bolesława Prusa.universitas.universitas.pl Skład komputerowy: „QUAD".A. tel.com. Niepodległości 4 61-712 Poznań-UNIWERSYTECKIEJ Kościuszki 1 69-100 Slubice-EUREKA Długa 1 58-100 Świdnica-OŚWIATOWA Pl. Żwirki 2 . 30-382 Kraków.(012)4139136 fax (012) 413 91 25 e-mail:box@universitas. Kobierzyńska 93/85. ul. 266-20-1 ZAPRASZAMY DO NASZEJ KSIĘGARNI INTERNETOWEJ www.pl Drukarnia Wydawnictw Naukowych S.41-015 Opole-SPOTKANI A Słowackiego 11 35-060 Rzeszów JEDYNKA Marcinkowskiego 21 61-745 Poznań-Fundacji UAM Księgarni Uniwersyteckiej Zwierzyniecka 7 60-813 Poznań-Poznańskiej Księgarni Naukowej KAPITALKA Mielżyńskiego 27/29 61-725 Poznań. Sobieskiego 3 33-100 Tarnów STUDENCKA Fosa Staromiejska 3 87-100Toruń-UMK Reja25 87-100Toruń-Gtównej Księgarni Naukowej im. Łódź.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful