Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa REDAKCJA Elżbieta Tabakowska Kraków Tytuł oryginału Cognitive.

Exploration of Language and Linguistics EuroPillProject (Socrates for Youth, Montoyerstraat 70, B-1040 Brussels, Contract no. 34969) Książka dotowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej © Copyright for the Polish edition by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYERSITAS, Kraków 2001 © Copyright for the Polish translation by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYVERSITAS, Kraków 2001 ISBN 83-7052-635-7 TAiWPN UNIYERSITAS Projekt okładki Ewa Gray SPIS TREŚCI 1 Przedmowa .............................. 11 : Rozdział 1: Kognitywne podstawy języka: język i myśl .... 15 1.1. Wprowadzenie: systemy znaków ................ 16 1.2. Zasady strukturyzacji w języku ................. 20 1.2.1. Zasada indeksowości w języku ............. 20 1.2.2. Zasada ikoniczności w języku . ............. 24 1.2.3. Zasada symboliczności w języku ............ 30 1.3. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe ........... 32 1.3.1. Kategorie pojęciowe ................... 32 1.3.2. Kategorie leksykalne .................. 36 1.3.3. Kategorie gramatyczne ................. 38 1.4. Podsumowanie .......................... 40 1.5. Zalecana lektura ......................... 42 1.6. Ćwiczenia i zadania ....................... 42 Rozdział 2: Co zawierają słowa: leksykołogia .......... 45 2.1. Wprowadzenie: słowa, znaczenia i pojęcia ........... 45 2.2. Od słów do znaczeń: semazjologia ............... 48 2.2.1. Wyrazistość: prototypowe znaczenia słów i prototypowe desygnaty ...................... 51 2.2.2. Relacje między znaczeniami wyrazów: sieci radialne . 53 2.2.3. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów . 57 2.3. Od pojęć do słów: onomazjologia ................ 59 2.3.1. Wyrazistość w obrębie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego ........ 60 2.3.2. Połączenia w obrębie domen pojęciowych ....... 63 2.3.2.1. Taksonomie hierarchiczne .......... 63 2.3.2.2. Metafora i metonimia ............. 64 2.3.3. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczne ......................... 66 2.4. Wnioski: współzależności między semazjologia i onomazjologia 68 2.5. Podsumowanie .......................... 69 2.6. Zalecana lektura . . 2.7. ćwiczenia i zadania

Rozdział 3: Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia . . . 3.1. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej ...... 3.1.1. Morfemy główne i afiksy ............... 3.1.2. Słowotwórstwo a nadawanie nazw .......... 3.2. Kompozycja .......................... 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych ............ 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych . . . 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy 3.3. Derywacja ........................... 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne ..... 3.3.2. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja ...... 3.3.3. Znaczenie i produktywność afiksów ......... 3.3.4. Rodzaje afiksów .................... 3.4. Różnorodność procesów słowotwórczych ........... 3.5. Fleksja ............................. 3.6. Wnioski: morfologia, leksykologia i składnia ......... 3.7. Podsumowanie ......................... 3.8. Zalecana lektura ........................ 3.9. Ćwiczenia i zadania ...................... Rozdział 4: Łączenie treści informacyjnych: składnia .... 4.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka ............ 4.2. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników . . . 4.2.1. Schemat „bycie" .................... 4.2.2. Schemat „wydarzenie" ................ 4.2.3. Schemat „działanie" .................. 4.2.4. Schemat „doznawanie" ................ 4.2.5. Schemat „posiadanie" ................. 4.2.6. Schemat „przemieszczanie" .............. 4.2.7. Schemat „przekazywanie" .............. 4.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania .......... 4.3.1. Hierarchiczny porządek składników zdania ..... 4.3.2. Podstawowe schematy zdaniowe ........... 4.4. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . 4.4.1. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie, pytanie, rozkazywanie ........................ 4.4.2. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: mo-dalność .......................... 4.4.3. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego . 4.4.4. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany .... 4.4.5. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany ....... 4.4.6. Kotwiczenie zdarzeń: synteza ............. Podsumowanie .......................... Zalecana lektura ......................... Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 5: Dźwięki języka: fonetyka i fonologia ........ Wprowadzenie: fonetyka i fonologia .............. 5.1.1. Pisownia a wymowa ................... 5.1.2. Symbole fonetyczne ................... Jak powstają dźwięki mowy ................... 5.2.1. Fonacja ..........................

5.2.2. Artykulacja ....................... Spółgłoski ............................ 5.3.1. Miejsca artykulacji ................... 5.3.2. Sposób artykulacji .................... 5.3.3. Artykulacje dodatkowe ................. Samogłoski ............................ 5.4.1. Samogłoski podstawowe ................ 5.4.2. Samogłoski polskie ................... 5.4.3. Dyftongi języka polskiego ................ Fonemy i allofony; transkrypcja fonemiczna .......... 5.5.1. Definicje ......................... 5.5.2. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna 5.5.3. Zasady transkrypcji ................... Większe jednostki fonologiczne ................. 5.6.1. Sylaba .......................... 5.6.2. Akcent, ton, intonacja .................. Dźwięki w kontekście ...................... 5.7.1. Epenteza ......................... 5.7.2. Elizja ........................... 5.7.3. Asymilacja ...... 5.7.4. Redukcja samogłosek 5.7.5. Procesy złożone . . . Podsumowanie ........ Zalecana lektura ....... 5.10. Ćwiczenia i zadania Rozdział 6: Język, kultura i znaczenie: semantyka międzykul-turowa ..................-.••••••••••••• 6.1. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm . .... 6.1.1. Relatywizm językowy i kulturowy ........... 6.1.2. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych......... 6.2. Wyrazy uwarunkowane kulturowo ............... 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce ........... 6.4. Skrypty kulturowe ........................ 6.5. Wnioski: język, kultura i myśl ................. 6.6. Podsumowanie ...................••••••• 6.7. Zalecana lektura ......................... 6.8. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 7: Działanie za pomocą słów: pragmatyka ...... 7.1. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? ............. 7.1.1. Intencja komunikacyjna i akty mowy ......... 7.1.2. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy ......... 7.2. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności ...... 7.2.1. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy ..... 7.2.2. Warunki fortunności .................. 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji......... 7.3.1. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.3.2. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne ..... 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.4. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności .........

7.4.1. Różnica pomiędzy pytaniami, które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy 7.4.2. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy ....... 7.5. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy ....................... 7.6. Podsumowanie . . . 7.7. Zalecana lektura . . 7.8. Ćwiczenia i zadania Rozdział 8: Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu .... 8.1. Wprowadzenie: komunikacja, tekst i lingwistyka tekstu . . . 8.2. Funkcja przedstawieniowa tekstu ............... 8.3. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 8.4. Spójność referencyjna ...................... 8.5. Spójność relacyjna ........................ 8.6. Przegląd relacji koherencji ................... 8.7. Podsumowanie .......................... 8.8. Zalecana lektura ......................... 8.9. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 9: Język w czasie: językoznawstwo historyczne . 9.1. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Metody stosowane w językoznawstwie historycznym . . , Typologia zmian językowych ............... 9.3.1. Zmiany wewnątrz sieci radialnej .......... 9.3.2. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej , 9.33. Zmiany w schematach ............... 9.3.4. Zmiana analogiczna ................. Przyczyny i przewidywalność zmiany ........... Podsumowanie ....................... Zalecana lektura ....................... Ćwiczenia i zadania ..................... 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. Rozdział 10: Porównywanie języków: socjologia języka, typologia języków i językoznawstwo kontrastywne . . . . . 10.1. Wprowadzenie: porównywanie języków ............ 10.1.1. Jaki jest cel porównywania języków? ......... 10.1.2. Określenie liczby języków ................ 10.1.3. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty ......................... 10.1.4. Socjologiczny status języków .............. 10.2. Typologia języków ........................ 10.2.1. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii . 10.2.2. Uniwersalia językowe jako podstawa typologii .... 320 10.3. Językoznawstwo kontrastywne .........•••••••• 325 10.3.1. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze . . 326 10.3.2. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego 330 10.3.3. Kontrastowanie fraz werbalnych ............ 333 10.4. Podsumowanie ..............-...-••••••• 33^ 10.5. Zalecana lektura .................•••••••• 338

. procesy abstrakcji i rozumowania. Autorzy niniejszej książki reprezentują wiele języków i wiele kultur. grecka. Holandia) Wierzbicka. .10.. Dwie pierwsze wersje zostały J drobiazgowo przedyskutowane przez cały zespół. Belgia) Soffritti. Włochy) Spooren.. Niemcy) Radden.. Ignacio (Saragossa.. Indeks rzeczowy przedmowa Język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli. hiszpańska. a także z je-j go trafnych intuicji i zamiłowania do porządku. Nowa Zelandia) Vazquez-Orta. ale także stwarza warunki dla dalszego rozwoju takich wymian. Stefan (Leuven. John (Otago. Dirk (Leuven. Renę (Duisburg. 111. Marcello (Bolonia. niemiecka. Margaret (Carbondale... międzynarodowej współpracy. program nie tylko wspiera wymiany studentów między uczelniami Europy. Belgia) Goddard.. . Poniżej podano w porządku alfabetycznym ich nazwiska i uniwersytety. Hiszpania) Yerspoor.w mniejszym lub większym stopniu -l starając się utrzymać jednolity styl i spójność treściową całości. Willy (Bruksela. Niemcy) 12 przedmowa 13 Serniclaes. Holandia) Taylor. a obecnie polska) powstały przy wydatnej pomocy Biura Programu SOCRATES przy Unii Europejskiej. Belgia) Pórings... Wilbert (Tilburg... Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom. Ralf (Giessen. Cliff (Metz. a następnie ponownie opracowane przez oryginalnych autorów (których nazwiska umieszczo-l no na pierwszym miejscu).6. w jaki sposób język służy wyrażaniu myśli.•••••••• Bibliografia . Australia) Grondelaers. Anna (Cranberra. Wersja oryginalna (angielska) oraz kolejne wersje językowe (francuska. Giinter (Hamburg. holenderska. Wydawcy tomu poddali poszczególne partie] tekstu dalszym przeróbkom . Johan (Gandawa.. na których pracują: De Caluwe. Niniejsza książka przyjmuje przede wszystkim taką właśnie perspektywę: pokażemy w niej. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi. Poszczególne rozdziały] zostały napisane przez następujących autorów: . Ćwiczenia i zadania . Każdy z rozdziałów został na-1 pisany przez jednego lub dwóch autorów. Takie podejście znane jest w językoznawstwie jako podejście kognitywne. Niemcy) Geeraertes. którego celem było przygotowanie podręcznika umożliwiającego uniformizację kursów uniwersyteckich w krajach Unii Europejskiej.] zbiorowej.. na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania. Marjolijn (Groningen. USA) Jak widać z tej listy. Książka powstała w ramach sponsorowanego przez Unię Europejską projektu EUROPILL. We j wszystkich stadiach pracy nad książką korzystano obficie z bogatych] doświadczeń pedagogicznych profesora Giintera Raddena. niniejsza książka jest owocem intensywnej. Australia) Winters.. Belgia) Dirven. emocje. Zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka. włoska.

Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor | (EwaWillim) Rozdział 4: Marjolijn Yerspoor.zgodnie z zamierzeniami jego twórców . Giinter Radden j (EwaWillim) Rozdział 5: John Taylor. Wprowadzili oni do tekstu wiele nowych przykładów i ćwiczeń. których praca często] wykraczała daleko poza obowiązki tłumacza.podmiot. C .spółgłoska. Wszystkim. wyróżniono kursywą. którzy pełnili funkcje koordynatorów podczas pracy nad oryginalną wersją książki. Renę Dirven (Jerzy Krzyszpień) Rozdział 10: Marcello Soffritti. Renę Dirven.Rozdział 1: Renę Dirven i Giinter Radden (Elżbieta Tabakowska)! Rozdział 2: Dirk Geeraerts./ transkrypcję fonetyczną ujęto w nawiasy kwadratowe: [ ] ~ w tekście książki używa się następujących skrótów: P .orzeczenie. Analizowaniem znaków zajmuje się semiotyka. pragniemy w tym miejscu wyrazić nasze serdeczne podziękowania.formy zrekonstruowane oznaczono . O . Stefan Grondelaers.metafory pojęciowe. W ten sposób liczba autorów książki wzrosła.. pisane są WERSALIKAMI .wzbogacił się o jeszcze jeden język i o jeszcze jedną kulturę.obce wyrazy i zwroty przytaczane w tekście. dodatkowo wyróżniając w nich tłustym drukiem omawiane fragmenty . ! Rozdział l Kognitywne podstawy języka: język i myśl Niniejszy rozdział zawiera wstępne wiadomości o niektórych pod: stawowych aspektach języka i wiedzy o języku. dostosowując je do wiedzy i potrzeb polskiego czytelnika. Jak wszystkie takie syste| my> Język posługuje się znakami.terminy naukowe zostały w tekście wyróżnione tłustym drukiem.samogłoska. Rysunki wykonał Łukasz Tabakowski.. podobnie jak cytowane przykłady. współpracując przy realizacji kolejnych etapów projektu. . która bada werbalne i niewerbalne systemy komunikacji używane przez istoty ludzkie. Najpierw przyjrzymy się językowi jako systemowi komunikacji. którzy nie szczędzili czasu i trudu.zgodnie z przyjętą konwencją-gwiazdką: * ~ zdania o wątpliwym statusie semantyczno-gramatycznym oznaczono pytajnikiem transkrypcję fonemiczną ujęto w nawiasy ukośne: /.znaczenia obcojęzycznych słów oraz treść przytaczanych pojęć podano w cudzysłowach . V . Renę Dirven (Marta Dąbrowska) W nawiasach podano nazwiska autorów polskich wersji poszczę-1 gólnych rozdziałów: zespołu pracowników Instytutu Filologii Angiel-j skiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie. zgodnie z przyjętą konwencją. a sam projekt . Renę Dirven| i Marjolijn Yerspoor (Grzegorz Szpila) Rozdział 3: Johan De Caluwe. Ralf Póringsfj Wilbert Spooren. Willy Serniclaes (Janina Ozga) Rozdział 6: Cliff Goddard i Anna Wierzbicka (Władysław Chłopicki)| Rozdział 7: Ignacio Vazquez-Orta. . Marjolijn Yerpoor (Jerzy Świątek) Rozdział 8: Wilbert Spooren (Andrzej Pawelec) Rozdział 9: Margaret Winters. D dopełnienie. Renę Dirven. przedmiotem jej badań są także systemy komunikacji w świecie zwierząt.zdania uznane za niepoprawne lub niegramatyczne oznaczono gwiazdką: * . gdyby nie ofiarna praca Ulrike Kauzner (Bolonia) i Ralfa Póringsa (Giessen). Całość sprawdziła pod względem merytorycznym i ujednoliciła od strony stylistycznej dr Justyna Winiarska z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor (redaktorzy wersji angielskiej) Elżbieta Tabakowska (redaktor wersji polskiej) Lista symboli i konwencji: . Wersja polska nie mogłaby powstać.

w co wierzą co wiedzą i czują. wyrażamy myśli słowami. ponieważ w jakimj określonym momencie przez ulicę może przebiegać tylko jedno dziec ko albo większa grupa dzieci. Znak indeksowy. co znajduje w jego bezpośredniej bliskości. używane w nim znaki są jednak przede wszyst| kim znakami symbolicznymi. ścieżki rowerowe. o tym. co się dzieje w ich umysłach. motocykle i rowery. Znak ikoniczny jest podobny przedmiotu. Wspomniany powyżej gest rąk rysujących w powietrzu wizerunek kobiety lub . Obraz ten oczywiście tylko w ogólnych zarysach przedstawia rzeczywisty stan rzeczy. W dalszej części rozdziału przyjrzymy się cechom języka.choć z pewnością nie j Wszystkie . które nie tylko umożliwiają komunikację. chociaż może nabrać takie funkcji. co rozumiemy jako jej znaczenie. mimo to. Ce ten można osiągnąć na różne sposoby.Semiotyka wyróżnia trzy typy znaków: indeksy. Wprowadzenie: systemy znaków Ludzie są istotami społecznymi i pragną się nawzajem informc wać o tym. W najszerszym znaczeniu. Tak na przykład uniesieni^ brwi jest rozumiane jako znak zdziwienia.na przykłaq Myślenice. 16 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MYŚfi l Wprowadzenie: systemy znaków 17 1. ikony i symbole. ponieważ „wskazuje" na stan emocjonalny osoby: zdziwieni^ lub gniew. Ciężarówki. spadaI iace kamienie. zgodnie z etymologią łacińskiego w} razu index . serpentyny — wszystko to też zazwyczaj przedstawia się w postaci ikon.na przykład uniesienie czy zmarszczenie brwi . przedstawia dwójkę dzieci przekra czających jezdnię po pasach. co chcieliby robić i co robią w danym momencie. co widzą.„obraz" jest to wizualny. Najbardziej oczywistym przykłal dem takiego znaku jest ustawiony na poboczu drogi drogowskaj wskazujący kierunek i nazwę najbliższej miejscowości . jeśli zostanie zamierzone na przykład jako wyraz protest Powyższe trzy przykłady reprezentują trzy możliwe typy znaków znaki indeksowe.daje początek kategoriom językowym. podczas gdy wycierani^ nosa nie jest na ogół uważane za „znak". fonetyczny lub jakiś inny podlegający percepcji wij zerunek oznaczanego przedmiotu. traktory.to też znak inde ksowy. kategorie pojęcio-we. między innymi. jakie stwarzają dla kierowcy wybiegs iace na jezdnię zwierzęta. znak możm zdefiniować jako określoną formę. samochody. wskazuje na coś. ale także Wrzucają określony sposób pojmowania otaczającego nas świata. Świat ten obejmuje. Bardzo wiele kategorii pojęciowych . Kategorie języko-We z kolei nie tylko umożliwiają nam porozumiewanie się. mosty. który reprezentuje. zakręty na drodze.1. także przedstawiane jest za pomocą znaków ikonicznych — wizerunków krowy czy jelenia. Pojęcie zagrożenia. Znak ikoniczny. ale także stanowią odbicie świata ludzkich pojęć. Język ludzki wyróżnia się spośród innych systemów komunikacji tym. która reprezentuje „coś innego" coś. Dajemy wyraz naszemu zdzi| wieniu unosząc brwi. należy jechać w tym kierunku". Są one odbiciem trzech odmiennych zasad strukturyzacji. że wykorzystuje wszystkie trzy zasady strukturyzacji. Ale wyraz twarzjl . Na przykład znak drogowy ustawie ny w pobliżu szkoły i ostrzegający kierowców. rysujemy dłońmi w powietrzu kształty kobiece go ciała. Wszystkie te środki wyrazu są dla nas „znakami" czegoś. rządzących połączeniami formy i treści. jego ogólne znaczenie jes oczywiste. czyli indeks. które stanowią system o wiele bogatszy od systemu znaków językowych. Jego znaczenie można przedstawić następująco: „Żeby sil dostać do Myślenic. czyli ikona (od greckiego wyrazu eikon . że powinni uważać n^ przechodzące przez drogę dzieci.„palec wskazujący". ikoniczne i symboliczne.

więź ta jest jedynie konwencjonalna. małpy używają systemu złożonej z dziewięciu rodzajów okrzyków. informujjj w ten sposób inne pszczoły o kierunku i odległości. u jego podstaw nie tkwi żaden naturalny związek między formą i znaczeniem „ustąp pierwszeństwa". składa się z nic język ciała. odległość między rozmówcami. że .na mocy powszechnego porozumienia . w jakiej odległości znajduje się źródło zagrożenia i jak duże je niebezpieczeństwo. czyli symbol. choć biologom jeszcze nie udało się tych k| munikatów rozszyfrować. Termin „symboliczny" w takim sensie.na przykład przełamany na dwie połówki pierścień. a także niektóre inne system] znaków i inne obszary komunikacji . Sam| produkty są najczęściej zbyt prozaiczne. język znaków drogowych. Wszystkie te systemy komunikacji składa się niemal wyłącznie ze znaków indeksowych. Związek ten jest czysto konwencjonalny. Znaki indeksowe są najbardziej „prymitywne" i ma ją najbardziej ograniczony zasięg. w których zwierzę szczerzy zęby. Co więcej. Język ludzki jest oczywiście najbardziej złożo-nym z takich systemów. nawti sama indeksowość znaków tego Języka" jest ograniczona do wymiar poziomego. natomiast nie potrafi wyrazić swojego przekonania. i oczywiście także o większości znaków językowych. Dwie połówki pierścienia są nierozłączne . ^prowadzenie: systemy znaków 19 systemami znaków. To znaczenie przymiotnika „symboliczny" wywodzi się od pierwotnego znaczenia greckiego wyrazu symbolem: był to „znak rozpoznawczy". który umieszczono na szczycik Wszystkie trzy typy znaków są zróżnicowane pod względem st pnia abstrakcji. Zwierzęt^i także posługują się bardzo złożonymi 18 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l .ludzie „zgodzili się" kojarzyć określoną formę z określonym znaczeniem.odwzorowanie za pomocą ruchu palca ciągu spiralnych schodów to oczywiście także znaki ikoniczne. pszczoły znajdujące się u stóp Krzywej Wieży nie potrafiły poinfoij mować koleżanek o obecności miodu. W odróżnieniu od znaków indeksowych i ikonicznych. itd. Mimo to ludzie powszechnie ich używają. ale semiotyka zajmuje się także innymi for-mami zachowań komunikacyjnych ludzi i innych stworzeń: bada gesty.na przykład reklama. Tak więc pszczoła moź się porozumieć z inną pszczołą co do źródła nektaru znajdującego w pobliżu. o symbolu amerykańskiego dolara ($). który pozwalał dwojgu ludziom rozpoznać się nawzajem po długiej nieobecności. Dyscypliną naukową zajmującą się badaniem systemów wszelkich typów znaków jest semiotyka (od greckiego wyrazu semeioticos ~ "dotyczący znaku"). że wieloryby porozumiewają się za mocą całego systemu pieśni. Nie ma żadnego naturalnego związku między formą wyrazu „zdziwienie" a jego znaczeniem. To samo można powiedzieć o emblematach wojskowych. używany między dwojgiem znajomych lub przyjaciół . w jakiej znajduje i źródło nektaru oraz o jego jakości. znak symboliczny. Wiadomo. Przykładem takiego symbolu jest znak drogowy przedstawia| jacy odwrócony „do góry nogami" trójkąt. Przeprowadzony w Pizie eksperyment wykazał.podobnie jak i°rma wyrazu i jego znaczenie. sytuacje. że źródło może się kiedyś w przyszłości okazać obfitsze. w jakim się go używa w językoznawstwie oznacza. stroje. za pomocą których potrafią przekazj wać sobie informację o niebezpieczeństwie: informują inne małj o tym. o niemal wszystkich flagach państwowych. aby . jeśli te połówki do siebie pasowały i dały się z powrotem połączyć w jedną całość. nie opiera się na naturalnym związku między formą a reprezentowanym obiektem. ponieważ są ograniczone do „tui i „teraz". Na przykład pszczoły porozumiewają się mi sobą za pomocą skomplikowanych układów tanecznych.

na pewnym etapie rozwoju cywilizacyjnego i intelektualnego pojawia się pisana forma języka. które ptaki biorą za swoich prawdziwych wrogów. Język ma niemal w całości charakter symj boliczny. które opierają się głównie na konwencjonalnych połączeniach gestów i znaczeń. w myśl której obiekty przylegające do siebie . Znaki ikoniczne są bardziej złożone. które są od nich znacznie oddalone. a sowa . Związki leżące u podstaw trzech typów znaków Indeksy Ikony Symbole powiązanie powiązanie powiązanie formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem oparte na przyległości oparte na podobieństwie oparte na konwencji Znaki indeksowe są odbiciem bardziej ogólnej zasady. Na przykła papierosy Marlboro kojarzone są na zasadzie związku indeksowegjj z pełnym przygód życiem amerykańskiego kowboja. o swojej nadziei na światowy pokój. ustawiając na polach strachy wróble. o obiektach. Ale w złożonym . Najbardziej złożonym systemem znaków symbolicznych jest język naturalny we wszystkich swoich formach.2.przyciągnąć konsumer tów . i wobec tego możemy powiedzieć: Chciałbym obejrzeć Malczew-skiego. którą zajmiemy się w następnym podrozdziale.tak jak to się dzieje w przypadku wizerunkowi świętych postaci będących przedmiotem kultu w religii prawosła\ nej .mogą się nawzajem zastępować. ponieważ stosunek między wyrazami i znaczeniami wyra zów nie jest oparty na przyległości lub podobieństwie (może z wyjąt kiem słów naśladujących odgłosy wydawane przez zwierzęta). o czym myślą. ikoniczności i symboliczności . Tabela 1. Formą najbardziej uniwersalną jest język mówiony. Te trzy zasady zasadj indeksowości. ki nim umysł może ustanawiać związki symboliczne między dowoln| formą i dowolnym znaczeniem. która ukazuje także ogólne zasady łączenia ze sobą form i znaczeń.muszą się kojarzyć z czymś bardziej atrakcyjnym. Potrzeby l komunikacyjne ludzi wykraczają poza konieczność wskazywania na l rzedmioty czy tworzenia ich wizerunków. jakie narzucają mu zasady przyległości i podobieństwa. istnieją trzy typy znaków: indeksowej ikoniczne i symboliczne. itd.leżą u podstaw str kturyzacji języka. 1.o przeszłych i przyszłych wyda-1 rzeniach.w sensie dosłownym lub w przenośni . \ec\ na konwencji. które ludzie na całym świecie stworzyli na potrzeby komunikowania innym ludziom tego wszystkiego. w myśl kto20 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l MYJB j 2 7asady^trukturyzacji w języku 21 rej wizerunek obiektu może zastąpić sam obiekt. Znaki ikoniczne są odbiciem ogólniejszej zasady.ale może też być dość abstrakcyjny -jak na przykład schems tyczne sylwetki mężczyzn i kobiet na drzwiach toalety albo sylwett samochodów czy samolotów przedstawione na znakach drogowych Ikony nie występują prawdopodobnie w świecie zwierząt. Trzy typy znaków przedstawiono w tabeli l.symbolem mądrości. Natomiaijj znaki symboliczne pozwalają umysłowi człowieka wyjść poza ograr czenia. ludzie chcą także mówić l o rzeczach bardziej abstrakcyjnych . Tak na przykład ludzie mają silną tendencję do kojarzenia dzieła sztuki z artystą. I wobec tego róża może się stać sj bólem miłości. ponieważ aby je zrozumie trzeba rozpoznać określone podobieństwo. który je wykonał. Rolnicy od stule| wprowadzają tę zasadę w życie. Ludzie nie-słyszący wypracowali na własne potrzeby systemy języków migo-| wych. Obserwator musi sobil uświadomić ikoniczny związek podobieństwa. To zaś można osiągnąć jedynie za pomocą symboli. Zasady strukturyzacji w języku Jak już powiedzieliśmy. Znaki symboliczne są wyłączną domeną istot ludzkich. Obraz może być dośf podobny do obiektu .

Ponadto. Ale patrząc na świat. mój słuchacz będzie wiedział. wtedy. li Kiedy mówiący przechodzi na drugą stronę ulicy.ja" (ego). o czasie. że one semantycznie przezroczyste. co może się odnosić zarówno do przeszłości. kiedy mówią: Zbliżamy się do Wawelu. Zasada indeksowości w języku Dzięki zasadzie indeksowości posiadamy umiejętność „wskazyl wania" obiektów. że „tu" odnosi się do miejsca. w której zostały użyte. ty. Wielka manifestacja jutro o dziesiątej. w którym : właśnie się znajduję.1. Mówiąc. tamten. 1. w których się znajdujemy. co pokj żuje rys. Niektóre typy zdań wykazują ikoniczne „po dobieństwo" do stanów rzeczy. teraz. „wskazujący") odnoszą komunikat do mówiącego . Kiedy ktoś mówi: Rower jest za drzeern. w jaki używamyjęzyka. jak i do przyszłości. Takie wyrazy jak tu. ilustruje to rys. jak w zdaniu Wtedy będą mieli dzieci. które narzuca światu swoją własną perspektywę. dziś. że Pałac Kultury znajduje się dokładnie przede mną. główne WeJście na zamek mają państwo po lewej stronie. zmienia się taki jego orientacja deiktyczna: rower jest teraz przed drzewem. W ten sposób bywają lokalizowane nawet przedmioty znacznie przewyższające ego rozmiarami.do czasu. mówiący może także przy-J3c perspektywę słuchacza. Jeśli powiem Nasz sąsiad jest tu teraz. on czy my — nazywamy wyrażeniami deiktycznymi. które znajdują się w polu naszego zainteresowania] A ponieważ uważamy siebie samych za centrum wszechświata. przyjść i odejść. Drzewa różnią się od wytworów ludzkich rąk . w którym formułuję ten komunikat. Interpretacja wyrażeń deiktycznych zależy od sytuacji. jest stałym punktem od-niesienia w świecie. jak na przykład w zdaniu Ten dom jest przede mną. Bez znajomości kontekstu sytuacyjnego apel o przyłączenie się do manifestacji wypisany na ulotce znalezionej w pociągu. O miejscach innych od tych. tam. egocentryczny sposób widzenia świata znajduje odbicie także w sj sobie. jutro. O miejscu. nasza pozycj^ w przestrzeni i czasie służy jako punkt odniesienia. Robią to regularnie na przykład prze-wodnicy wycieczek. względem któi go sytuujemy w czasie i w przestrzeni inne przedmioty. Pozostanie to prawdą nawet w przypadku międzymiastowej czy międzypaństwowej rozmowy telefonicznej: w dalszym ciągu będzie mowa o miejscu i czasie określanym z pozycji mówiącego. Wszyscy się tu spotykamy!. których znaczenie jest wyraźni^ dostrzegalne. ten. których wyłączną funt cją jest „wskazywanie". drzewa. Ego służy także jako punkt odniesienia przy sytuowaniu jednych Przedmiotów względem innych. a nie gigantyczna budowla. używając terminologii językoznawczej powiemy. znaczy naprawdę niewiele. wybrane niej gdyś w sposób arbitralny formy wyrazów (symbole) można ze sobg zestawiać. jakie opisują. ten ktoś kreśli wyimaginowaną linię prowadzącą od niego do 22 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MY. który nazywamy j^ zykiem. Wyrażenia deiktyczne (od greckiego wyrazu deiktikos. możemy także dostrzec działanie zasad ikoniczności i sym| boliczności. tworząc nowe wyrazy. Podobnie o czasie innym niż ten. nz wszystko co nas otacza patrzymy z własnego punktu widzenia. że to on.systemie symboli.takiii jak budynki czy samochody — które ze względu na swój charakt mają właściwy dla siebie i . Ib. autor wypowiedzi udaje. mówimy „tam" lub —jeśli są znacznie oddalone od nas — na przykład „hen". Kiedy o czymś mówimy. w którym się znajdujemy mówimy „tu". na przykład.2. a następnie sytuuje rower za drzewem. w którym się znajdujmy mówimy „teraz". podobnie jak zaimki osobowe —ja. Istnieją na przykład takie słowa. w którym się znajdujemy. a nie z pozycji słuchacza. Ego jest także „centrum deiktycznym" pozwalającym zlokalizować obiekty w przestrzeni. jak w zdaniu Wtedy się pobrali. a „teraz" . mówimy „wtedy".

przedmiotami. Nasz^ ciało ma przód i tył. My . w których wyrazy określające istoty ludzkie pełnią funkcje podmiotów: (1) a. Ona naprawdę zna ten wiersz na pamięć. gdzie znajduje się przód kierowcy. domach i innych przedmiotach: przyznajemy im prawo do posiada-|nja własnych. ruchami ich ciała. które do nich należą. w zależności od tego.„płaszcz . Tak więc nauczyciel. każe nam przyjmować perspektywę antropocentryczną (od greckiego wyrazu anthropos . góry i dołu. że jesteśmy najbardziej zainteresowani istotami ludzkimi podobnymi do nas samych: ich działaniami. j Antropocentryczna perspektywa wobec świata wynika z faktu. angielskie the man's coat . rower zawsze będzie za samochodem.dający się łatwo wyróżnić „przód" i „ty Wobec tego położenie roweru względem.ilustrują| rys. rower za drzewem b. krzesłach. polskie kto i co) czy różne sposo-y Wyrażania stosunku posiadania. rower przed samochodem Bez względu na to. aby ktoś chciał stwarzać dystans w stosunku do samego siebie. Ten normalny sposób mówienia o zdarzeniach i stanach ilustrują następujące przykłady. prawą i lewą stronę. b) i właściwa (c. Orientacja deiktyczna (a. powie: Na jutro te zadania mają być rozwiązane. Jeśli w jakimś zdarzeniu bierze udział istota ludzka. samochodu i ulega zmianie wraz ze zmianą perspektywy mówiącego . gdzie stanie mówiący w przypadku przedsta| wionym na rys. który pragnie stworzyć dystans między sobą a swoimi uczniami. na przykład. c. przodów i tyłów. itd. Zgubiłem soczewki kontaktowe. rower przed drzewem c. Wiele języków ma osobne zaimki odnoszące się do istot płci żeńskiej i męskiej oraz trzeci za-lmek. natomiast ponieważ nie wydaje się prawdopodobne. samochodach. Orientacja właściwa. osobne aimki pytajne dla osób i rzeczy (np. Rys. rower za samochodem d. Psychiczna bliskość. który jest zarezerwowany dla pozostałych przedmiotów odniesienia (np.takim jak na przykład samochód -jest sweg rodzaju rozszerzeniem sposobu pojmowania naszego własnego i samochód ma „przód" tam. Na poziomie bardziej ogólnym przenosimy własną egocentryczną orientację na istotę ludzką jako taką. podot nie jest z lewą i prawą stroną samochodu oraz z jego tyłem. Ic. prawej i lewej strony.ludzie zawsze zajmujemy we wszelkich opisach zdarzeń pozycję uprzywilejowaną. którą przyznajemy obiektom będącym wy-j tworami naszych rąk . ich myślami. d. d) a. Zasady s trukturyzacji w języku 23 sam sposób mówimy o swoich koszulach. żeby mu dolać trochę mleka do kawy. czy posiałem jest istota ludzka (np. Na innych obszarach gramatyki także przyznaje się istotom ludzkim szczególnie uprzywilejowaną pozycję. ich przeżyciami. jaką odczuwamy wobec innych ludzi. im właściwych. 1.„człowiek"). jako podmiot zdania. angielskie hę i she w opozycji do it). raczej nie powiemy: Te zadania zostały przeze mnie rozwiązane. Tylko jeśli chcemy szczególnie podkreślić wagę jakiegoś przedmiotu. „bezpłciowy". i dokładnie w tal lt2. to najczęściej ona właśnie będzie wymieniona na pierwszym miejscu. Marek życzy sobie. ów przedmiot zostaje wyniesiony do rangi podmiotu zdania. górę i dół. poniewe myślimy o tej właśnie części samochodu jako o jego „tyle". Ic. b.

Ale gdybyśmy zamiast spójnika „i" wybrali jakiś spójnik wyrażający relację czasową . W zdaniu (6)a zupa zapewne miała być zimna z założenia (chłodnik?). ale przekazują różne znaczenia: (6) a. w odróżnieniu od funkcji gatunkującej. automatycz nie otrzymujemy inny porządek zdarzeń ((3)b): (3) a. kup". dystansu lub ilo| ści.2. Kelner podał nam zimną zupę. teraz albo nigdy.przykładem może tu być historyczne oświadczenie Juliusza C zara Veni. wyszła za mąż. vici. Edyta urodziła dziecko i wyszła za mąż. Ten typ ikoniczności pojawia się także w obrębie struktury zdania. obejrzyj. Sam spójnik „i" nie mówi nam nic o sekwencji zdarzeń. kiedy regułą jest właśnie pozycja po określanym rzeczowniku) sugeruje. (5) a. jak i elementów składowych konstrukcji jęzj kowych. Zasada porządku sekwencyjnego dotyczy zarówno zdarzeń ZE chodzących w czasie. zobaczyłem. mdi. albo też zrezygnować z ikoniczności (5) i zbudować konstrukcję. ich rzeczy-isty porządek odzwierciedla dopiero liniowy układ obu zdań składowych. nie *the house's roof). Edyta po tym jak urodziła dziecko wyszła za mąż.„dach tego domu". Edyta wyszła za mąż zanim urodziła dziecko. Kelner podał nam zupę zimną. b. Ikoniczność może się przejawiać jako jedna z trzech zasad niższe go rzędu: może dotyczyć porządku sekwencyjnego. woda mineralna..2. że zupa dopiero zrobiła się zimna (prawdopodobnie na skutek nagannej opieszałości kelnera). lul współczesny slogan reklamowy „Wstąp. b. np.24 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l M^J Zasady struktury zacj i w języku ' ""Hf-^^^^B «-^" _—-—-——————— 25 tego pana"). jaki stopień udziału w opisyws nych zdarzeniach jesteśmy skłonni przypisać istotom ludzkim. Natomiast zmieniona pozycja tego samego przymiotnika (nadal w tej samej funkcji. dzień i noc. W swojej najprostszej formie. rano i wieczorem. Edyta wyszła za mąż i urodziła dziecko. natomiast wydaje się mnie poprawna w zdaniu (2)b (co zostało zaznaczone za pomocą pytajnik i całkowicie niepoprawna w zdaniu (2)c (co oznaczyliśmy gwiazdką| Ocena ta wyraźnie zależy od tego. zwyciężyłem". choć w innych kor tekstach zmiana szyku jest oczywiście zupełnie możliwa. z którym ta forma jest kojarzc na. czy też nie (the roofofthe house . Mniej oczywiste przypadki antropocentryzmu ilustrują następ| jące przykłady: (2) a. Edyta urodziła dziecko po tym jak wyszła za mąż. w której brak byłoby ikonicznego związku: (4) a. „przyszedłem. b. Zasada ikoniczności określa też porządek elementów w wyraże-niach „binarnych". *Dom został zawalony (ale: Dom się zawalił) Powyższe trzy zdania wykazują wyraźną gradację pod względeij stopnia poprawności: strona bierna z czasownikiem dokonanym „ stał" jest całkowicie poprawna w (2)a. Zmieniaj liniowy porządek zdań składowych w przykładzie (3)a. który w języku polskim normalnie pojawia się przed rzeczownikiem. na taką interpretację wskazuje pozycja przymiotnika charakteryzującego. Zanim Edyta urodziła dziecko. tak aby porządek liniowy odpowiadał porządkowi zdarzeń. b. Wom został zagrzybiony (=? Ktoś zagrzybił dom) c. Dom został splądrowany (= Ktoś splądrował dom) b. początek i koniec . Zasada ikoniczności w języku Zasada ikoniczności pozwala nam dostrzegać podobieństwo dzy formą językową a przedmiotem. wcześniej czy później. zasada ikoniczności decydujlf na przykład o kolejności zdań składowych w obrębie zdania złożone go . Na przykład dwa podane poniżej zdania składają się z tych samych wyrazów. Odwróceni| porządku pozbawiłoby takie wypowiedzi sensu. 1. odzwierciedlających sekwencję czasową: \'> a.na przykład „zanim" lub „po tym jak" to moglibyśmy całe zdarzenie przedstawić albo w sposób ikoniczny (4).

że adwokat pismo napisał. . OPD. DPO: Pismo adwokat napisał (. PDO. które zamierzamy 26 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l 1. . DPO. Większość opowiedziała się za wcześniejszymi wyborami b. OPD: Napisał adwokat pismo. . d. jaki pojawia się w następujących dwóch zdaniach: (10) a. przewaga występowania podmiotu w pozycji przed dopełnieniem wjelu językach świata motywowana jest sposobem naszego postrzegania wewnętrznej struktury zdarzeń.. Można w ten sposób wyjaśnić kontrast gramatyczny. Obiekt działający wyrażany jest w formie podmiotu zdania. OPD: (Endlich) schrieb derAnwalt den Brief. podczas gdy wyrażenia należące do drugil grupy ((7)b) opisują serie zdarzeń.podmi( (P).2. przyczyny i skutki. Zdarzenia są najczęściej opisami działań. b.chyba że zależy nam a szczególnych efektach komunikacyjnych. DO i ODP. ale go nie wysłał). a nie prokurator). które znajdują się w pobliżu siebie w sensie pojęciowym. Wreszcie napisał adwokat pismo. b. On wie. dopuszcza wszys kie możliwe układy. Trzy podstawowe elementy zdania . są także odległe w sensie językowym. załatw sprawę i żegnaj. występuje także szyk PDO w zdaniach podrzędnych ((8) i szyk OPD po określeniach przysłówkowych ((8)c). PDO: Adwokat pismo napisał (. natomiast te. które rutynowo następują po s| bie w tej samej kolejności. Dalszych przykładów tego typu ikoniczności dostarcza szyk głó^ nych elementów zdania: podmiotu. którym jest zmiana stanu obiektu stanowiącego przedmiot działania. Język angielski i języki romańskie mają sztywny szyk wyrazó w zdaniu i dopuszczają tylko kombinację POD. które polegają na oddziaływaniu jednego obiektu na inny obiekt. orzeczenia i dopełnienia. a samo działanie poprzedza swój skutek. jedz i pij. nic dodać nic ująć.b. Natomiast języki ni miecki i niderlandzki oraz języki skandynawskie wykorzystują taki że dwie inne możliwości: oprócz szyku POD w zdaniach głównyc ((8)a). Pierwsze trzy formuły odpowiadają trzem najpowszechnii używanym wariantom szyku (uwaga: w poniższych przykładać zdania polskie są dosłownymi tłumaczeniami zdań zaczerpniętyc z innych języków): (8) a. mają tendencję do występowania obok siebie także w strukturze wyrażeń językowych. c. w jakiej zostały wymienione. Efektem istnienia zasady dystansu jest fakt. że elementy. choć niektóre występują częściej niż inne: (9) a. e. f. Wszystkie tego typu wyrażenia mają stały szyk: z reguły nie po-lerny *nigdy albo teraz czy *koniec i początek . orzeczenie (O) i dopełnienie (D) . wszystkich niemal językach świata podmiot występuje w pożyć przed dopełnieniem. Adwokat napisał pismo. POD: Adwokat napisał pismo. ODP: Napisał pismo adwokat. dass) derAnwalt den Brief schrieb. ale go nie wysłał).mogą teoretycznie wystąp: w sześciu różnych konfiguracjach: POD. Większość ankietowanych opowiedziało się za wcześniejszymi wyborami. bierz i jedz. Zasady strukturyzacji w języku 27 osiągnąć zwracając szczególną uwagę słuchacza na dane wyrażeni| Wyrażenia podane w pierwszej grupie ((7)a) odnoszą się do sekwet cji wyłącznie czasowych. PDO: (Er weiss. c. które pojmujemy jako od siebie oddalone. DOP: Pismo napisał adwokat (. itp. POD: The lawyer wrote the letter. Język polski wykazuje jeszcze mniej ograniczeń.

Zasady strukturyzacji w języku 29 4) a Romeo sent his girlfriend a valentine card (por. Kazałem Marii odejść. Romeo wystał swojej dziewczynie walentynkę. a lot ofpeople („wielu ludzi") .pod wpływem bliskości dopełniacza liczby mnogiej „ankietowanych" -przybiera formę nieosobową.jest dziś w języku angiel^In normą gramatyczną. wyrażającą w języku polskim nieokre-śloność co do liczby. który teraz . mo że interpretacji znaczeń nie wspomagają dodatkowo znaczei przypadków (w (13)a celownik. natomiast większa odległość między obiei częściami zdania w przykładzie (13)b pozostawia pewną wątpliwe co do tego. A noisy group icas hanging around the bar. Natomiast w zdaniu (10)b rzeczownik „większość" znalazł się w pewnej odległości od czasownika. * Grupa hałaśliwych młodych ludzi kręcili się wokół baru. na co wskazują polskie odpowiedniki przykład^ (12)a-c. b.ja") wywiera bezpośredni wpływ inną osobę (Mary . Romeo wysłał do swojej dziewczyny walentynkę. b. W zdaniu (12)a podmiot (/ . a number ofstudents („pewna liczba stu6ntów"). b. W języku angielskim analogiczny kontrast pojawia się z jeszcze większą ostrością: ^1) a.np.W zdaniu (10)a rzeczownik w liczbie pojedynczej („większość") zgadza się w liczbie i rodzaju z następującym bezpośrednio po nim czasownikiem. Kontrast jest także wyraźnie widoczny na przykład w języku angielskim. Zachęcałem Marię do odejścia.2. Hałaśliwa grupa kręciła się koło baru. A group of noisy youngsters were hanging around the bar. wyznaczający „najbliższe otoczenia odbiorcy przedmiotu wyrażonego dopełnieniem bliższym. czy adresatka istotnie otrzymała przesyłkę. Jako ostatni przykład ikonicznego dystansu rozważmy następi jące dwa zdania: (13) a. a w (13)bj dopełniacz.w jl zyku polskim.. I hoped that Mary would leaue. że Maria odejdzie. Użycie czasownika w liczbie mnogiej po wyrażeniach z niektóry-! kwantyfikatorami . wyrażający jedynie niesprecyzowany „punkt odniesii nią"): 1. że dziewczyna Romea rzeczywiście dostała wysłał przez niego walentynkę. Natomiast w (10)c takiego wpływu nie ma wcale i wobec tejj dystans między czasownikami jest największy. (13)b) . I encouraged Mary to leaue. W zdf (12)b działanie podmiotu mogło jedynie wywrzeć jakiś pośre wpływ na Marię i wobec tego zwiększa się dystans między czasowi karni. Język angielski ma na przykład trzy możliwości tworzenia 28 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK j zdań podrzędnych: za pomocą bezokolicznika bez cząstki to ((lii bezokolicznika z cząstką to oraz zdania podrzędnego ze spójni that („że"): (12) a. ^asada dystansu wyjaśnia także pewne warianty strukturalne kaniach podrzędnych występujących po orzeczeniu zdania głów-80.choć mniej wyraziście i systematycznie . Miałem nadzieję. Analogiczne zjav sko występuje także . Mniejsza odległość między orzeczeniem i dopełnieniem w zdai-(13)a sugeruje. (13)a) b Romeo sent a ualentine card to his girlfriend (por. I madę Mary leave. c.„Marię") i wobec tego odległość między obyd\ ma czasownikami została zredukowana do minimum.

d. b. T.Uprasza się podróżnych o niepalenie. jeśli redundantne zdania (np. Dotyczy to oczywiście 1 części informacji. tym mniej znaczenia. Karol ma czerwoną kurtkę. (17)b): (17) a. Z kolei. drugie drzewo i jeszcze drugie drzewo. że przemówienie istotnie trwało „strasznie długo". Nie jest to oczywiście zbyt oszczędna metoda wyrażania pojęcia „większa ilość". jak w (17)b) jednak \ pojawią w wypowiedzi. itd. która zostaje uznana za redundantną. ikonicznie wyrażamy pojęcie. Or twierdzi zresztą.. w języku afrikaans plek-plek (od angielskiego „place-place") oznacza „tu i ówdzie. Wiele języków wypracowało sobie wobec tego inne.Uprasza się podróżnych o powstrzymanie się odpalenia tytoniu na pokładzie samolotu. symboliczne sposoby wyraI żania znaczenia mnogości. wil-wil (od anI gielskiego „wheel-wheel") to w języku tok pisin „rower".) niż dziej wyrazistych (np. (17)a. c. jaką mówiący przywiązuje do treści swojej powiedzi: (16) a. Na przykład coraz większa długość podanych poniżej wypowiedzi odpowiada coraz większemu szacunkowi mówiącego w stosunku do odbiorcy komunikatu: |(!5) a. to będą one . Tak więc l dziemy używać raczej form mniej wyrazistych (np. Dziękujemy Państwu za przychylenie się do naszej prośby. Wiele zjawisk syntaktycznych . które na przykład pojęcie mnoI gości wyrażają przez kilkakrotne powtórzenie odpowiedniego słowa: Popatrz tatusiu drzewo. Tego rodzaju ikoniczne powtórzenie nosi nazwę reduplikacji. w różnych miejscach". że łatwiej wyprodukować zdanie tego rodzaju powiedzieć Myślę. Miałem wielki zaszczyt poznać go osobiście. zgodnie z zasadą . tym więcej znaczenia i odwrotI nie: im mniej formy. Zasada ilościowa każe nam jednak także wyrażać mniejszą ile znaczenia za pomocą mniejszej ilości formy. Jego dziewczyna też. b.użycie zaimków. Modulant „też" w zdaniu (17)a zastępuje całą grupę orzeczeni która mogłaby się pojawić po podmiocie wyrażonym zwrotem Je| dziewczyna". Tę samą zasadę stosują małe dzieci. b. (Napis w eleganckiej restauracji) 30 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Mył Zasady strukturyzacji w języku 31 Używanie takich skomplikowanych długich fraz może też świj czyć o wielkiej wadze. e.. Nie palić. ponieważ dym może przeszkadzać innym naszym gościom. im więcej formy.jeśli chcesz być grzeczny. Na przykład wydłużając samogłoskę u w zdaniu Mówił nudno i strasznie dłuuugo. Moim zdaniem nie jest nieuzasadnione założenie.Uprzejmie prosimy P. Strategię tę wykorzystuje w sposób systematyczny wiele języków: l na przykład w języku zulu cow-cow oznacza „krowy". Proszę nie palić. Zasada ikoniczności ilościowej uwidocznia się także w werbalj nych strategiach grzecznościowych. powiedz trochę więcej". Karol ma czerwoną kurtką i jego dziewczyna ma czerwoną' kurtką. bardziej skuteczne. klientów o ograniczenie palenia cygar i fajek przy stolikach. iż. Przeciwko takiej pretensjonalności stylu i przeciwko „pustosj wiu" stale występują krytycy literaccy i językowi puryści.Ikoniczność oparta na zasadzie ilościowej przejawia się jako tendencja do zaznaczania proporcjonalnego stosunku „ilości" formy do ilości" znaczenia. redi: cja pełnych zdań -jest wynikiem działania zasady ikoniczności ii ściowej. AngielS odpowiednik zdania (16)b pojawia się w eseju Orwella („Politj a język angielski") jako przykład językowego nadużycia.

(Dziś wiadomo. Jest to mechanizm działający zarówno u wiących. 1. Nowe słowa i wyrażenia są w zajadzie tworzone z istniejącego już w języku materiału i jako takie są dla nas znaczące. Natomiast połączenie obu tych elementów arbitralne nie jest. jak i u słuchaczy. ponieważ związek między formą i znaczeniem powstał tylko na 32 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK 11 Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 33 zasadzie konwencji. Często znaki.przed oczyma nadchodzącego pis grzyma. że rzekomo miejscowość ta się „częs| chowa" .za lasami i wzgórzami . Na przykład pojęcie „domu" wyraża polski i rosyjski wyra dom. Pierwotne znaczenia wyrazów garaż i mysz uległy rozszerzeniu. Ferdinand de Saussure. z biegiem czasu nabiera-ą charakteru znaków arbitralnych. że ktoś „wykręcił numer" lub „odwiesił iłuchawkę". Jako termin przyj ety w j ęzykoznawstwie. Nie jest to jednak znak arbitralny. iecz się je „kładzie". jeśli [nie jest ona w danym momencie używana") został utworzony przez analogię do istniejącego wcześniej zwrotu garaż (na pojazd). Co więcej. O ile pojęcie arbitralności z pewnością ma zastosowanie w odnie-ieniu do większości prostych słów w języku. urobionego od staropolskiego imienia Czesi staw). co wersja krótsza. natomiast niemiecki wyraz Dom nie znaczy „dom". Na przykład niderlandzJe słowo kaas. widać. które z czasem nabrały nowych znaczeń. włoski lub hiszpański wyraz casa.rzesądzałoby o tym.zwłaszcza jeśli te wyrażenia są dla nie nowe.3. Na przykład telefony rzadko już lają tarczę do „wykręcania" numerów. z których każdy jest sam w sobie znakiem całkowicie lub częściowo arbitralnym. że w gruncie rzeczy nazwa ta pochodzi zdrobnienia Czestoch. uwidocznia się ona regularnie w słownictwie każdego jj zyka.wprawdzie wyrażać to samo zni czenie. Mimo to nie zastanawiamy się wcale nad tymi mianami i dalej mówimy. Na przykład nazwę Częs\ chowa wywodzono od tego. dla których związek po-iędzy formą i znaczeniem znaków symbolicznych został nazwany irbitralnym. W żadnej z tych form nie ma oczywiście nic. że w jakimś innym języku każda nich będzie znaczyć coś zupełnie innego. w którym umieszcza się mysz. ponieważ daje w efekcie całkowicie przezroczyste znaczenie. które niegdyś wy-azywały znaczący związek formy z treścią. motywacja oznaczai stepowanie niearbitralnych związków między formą a-znaczeni^ wyrażeń językowych.2. Złożony znak garaż na pojazd składa się z połączenia dwóch elementów składowych. francuski wyraz maisor ' ki wyraz talo. co . ale znaczenie to zostanie wzbogacone o elj menty emfazy czy ironii lub nabierze negatywnego zabarwienia. Jeśli się przyjrzeć nowym słowom w jakimś języku oraz star-izym wyrazom. oznaczają one obecnie określone akcesoria komputerowe. że nadaje się ona do wyrażania takiego właśnie lojęcia. angielski wyraz house. Jest to jeden z powodów. W niektórych przypadkach będzie się tego sensu usilnie szukiwał. o tyle jest ono sprzeczne jz naszą tendencją do dopatrywania się znaczenia we wszystkich for-Imach. znaczy ser". holenderski wj raz huis. lecz „kocioł katedralny". które fonetycznie przypomina włoskie casa. . tworząc „ludowe etymologie". Tak na przykład używany od niedawna w żargonie komputerowym zwrot garaż na mysz („przytwierdzony do obudowy monitora zabudowany uchwyt. a słuchawek najczęściej już się nie „odwiesza". niemiecki wyraz Haus. może się zdarzyć. itd. ponieważ j łączenie formy z treścią jest motywowane. Nazwę tę wprowadził twórca współczesnego języko-inawstwa. Celem słuchającego jest odnalezienie i su wyrażeń językowych . dziś naciska się guziki z od-owiednimi cyframi. że iększość z nich jest motywowana. Nowo powstały zwrot garaż na mysz jest złożonym znakiem symbolicz-nyni. Zasada symboliczności w języku Zasada symboliczności dotyczy konwencjonalnego łączenia foi i znaczeń.

Jak wynika z rys.l noszą nazwę kategorii. 2.°nstrukcją. w jakie ten świat n\ daje kształt znakom. Pojęcie tego typu ma własną we-nętrzną strukturę. Sens tego pojęcia staje się bardziej oczywisty.w ludzkich umysłach. jak jabłka czy gruszki. Świat nie jest zatem dla nas jakąś obiektywną eczywistością. natomiast nie obejmuje ta-ich obiektów. należy przyjrzeć : także strukturze świata pojęć oraz sposobom. pojęcia mogą się odnosi |est o poszczególnych bytów . który z kolei stał się źródłem dla niemieckiego Ha gematte. jakiego ów człowiek oświadcza. ukształtowany w. dlaczego różni ludzie odmiennie kategoryzują te same przedmioty i dlaczego zdarza się. Kategorie pojęciowe W dotychczasowych rozważaniach semiotycznych skupiliśmy i na związku formy i znaczenia znaków realizowanych jako wyrażer językowe. Taki model świata pojęć świata języka wyjaśnia także. język niderland2 przekształcił go w semantycznie przezroczysty zrost hangmat („v szący dywan").sjowrj?..1. automatycznie klasyfikujemy ją jako należącą do muzyki rocko-ej. Język obejmuje jedynie część świata pojęć.W tym samym duchu tłumaczył Cyprian Norwid pochodzer wyrazu piękno: „U Polaków określnik 'piękno' dwa nosi brzmier i rozwija się w trzecie. ktoś inny natomiast .wyniku podejmowanego przez nas irocesu kategoryzacji. z którego upito połowę wi-a> nie jest już pełny.J tość: jako wspólnota.iaJJttóre. wiedzę.3. która istnieje sama w sobie i sama dla siebie. ale za-sze zostaje . jeśli po-'ównamy ze sobą nazwy tego samego przedmiotu w różnych języ-:ach. inter-ubiektywnych doświadczeń. óry odgrywa rolę „konceptualizatora" oraz świat.że ten sam kieliszek nie 'st jeszcze pusty. 2. z reguły automatycznie przyporządkowu-emy go do określonej kategorii. "Wzajemne związki między konceptualizatorem. a zamienia się jakby w trzeci wyraz 'poijękność' i jakoby n^ boleścią tryumf'znaczący'". że tworzymy na własny użytek jakąś subiektywną rzeezywi. Tak na przykład słysząc jakąś melo-ę. dokonują po-ziału rzeczywistości na^en.. Hiszpańsko-karaibski wyraz o niejasr etymologii hamaca („wiszące łóżko") został zapożyczony do jęzj angielskiego. Ktoś powie. czyli znakami językowymi. klasycznej itd. ategoria jjpjęciowa ujmuje dany zbiór elementów jako całość. Termin pojęcie należy rozumieć jako „czyjeś wyobrażenie o czym j _cojstnieje wijswiecie". Model świata pojęć . takim ogólnym pojęciem na przykład pojęcie Jarzyny". 1.lub jaki mógłby istnieć . Ponieważ język istnieje nie w słownikach lecz w umysła^ jego użytkowników. są kategoriami językowymi.Q§tki.. Wszelki całościowy obraz ęzyka jako systemu znaków musi zatem uwzględniać także człowieka. JE istnieje . aby zrozumieć jego naturę. Taki wybór spośród różnych możliwości nazywa się . P_ojec. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 1.na przykład może to być moje wyobraże-o matce .3. ponieważ zawierają się w nim takie przedmio-jak marchewka. zgadzamy się co do naszych wspólnych. Złożony jest on albowiem z wyrazów 'pies i 'jęk'. że nawet ta osoba przyporządkowuje dany przedmiot raz do jednej katego-ii a raz do innej. Na przykład to. 2. gdzie otrzymał formę hammock. przez nasze ludzkie doświadczenie. Nie zna-:zy to. cebula. poitawy . Mówiąc dokładniej.krótko mówiąc. których kor żenię tkwią w umyśle konceptualizatora i jego do-•wiadczeniach w kontakcie ze światem.albo do całych zbiorów bytów.J?dn. które trafiają do języka. Te kategorie pojęciowe. kapusta itd. że kieliszek. znaki są odzwierciedleniem kategorii pojęcio-ych. czyli przez sposób postrzegania. Po-itrzegając jakiś przedmiot. co Anglik opisuje jako „but dla konia" (horse34 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Rys. kategoiami pojęciowymi i znakami językowymi ukazano na rys.

do charakteru nazyw nego przedmiotu i do jego umiejscowienia. Kategorie .nojęciowe mogą się jednak przejawiać także w postaci kategorii gramatycznych.podobnie jak zapożyczony od niego polski wyraz trotuar i jego rodzimy odpowiednik chodnik . zwracając uwal na sposób jego wykonania. język polski czyni to tylko pośrednio. Kto powiedział. Niemieq jako „żelazo do kopyta" (Hufeisen). kłusować") . Przykłady odmiennych sposobów ko1 struowania tego samego pojęcia ukazano na rys.„ mentu do zwierzęcia lub ptaka. Rys. Niemiec odnosi ten przedmiot do odj wiedniej części ciała konia. że ludzkie życie ma być odważne? b. że człowiek ma żyć odważnie? c.skupiają się na jego funkcji. 3. Podobnie angielski wyraz pavement (pochodzący od łacińskiego pavimen-tum „ubita podłoga") wysuwa na pierwszy plan właściwości obiektu. i. ro y strukturze zdamakaz-jeszcze jeden ważnyfakt dotyczący języKa. czyli kategorii leksykalnych.we fragmencie w^rsza Sz^n Hasy ^ rzeczownik. co je ochrania. Dotychczas przyglądaliśmy się odpowiednikom kategorii pojęciowych. Ponadto języki francusl i niemiecki bezpośrednio nazywają materiał. W podanych poniżej przykładach różnice w wyrażaniuTnniej więcej tej samej myśli wynikają z zastosowania odmiennych kategorii gramatycznych: (18) a. zaś polski wyraz fortepian . czną da kategoria leksykalna jest ^oc Kategorie leksykalne są zdefiniowane semantyczną. co zostało w kute i umocowane od spodu" (podkowa). Natomiast niemiecki wyraz Burgersteig („część drogi przeznaczona dla mieszczan") zwraca naszą uwagę przede wszystkim na użytkowników określonego obiektu. które pojawiają się w postaci wyrazów. została ona jednak jkons czasowmk (w różnych klas wyrazów: jako rzeczowmk (w^ jako zarowno (18)b). natomiast kategorie strukturalnych dla treści ^syka? na życie może zostać „oprawiona w turze z .konceptualizator l świat będący przedmiotem doświadczenia l pojęcia / kategorie myśli pojęcia w języku 4 znaki forma znaczenie shoe). Wszystkie te znaki są moti wowane: Anglik i Francuz dostrzegają relację między całym zwierz ciem i czymś.„biec. Kto powiedział. Polak wreszcie . lub ._V „^aw^a gje ^a gama k& We wszystkich trzech ^^^^^ w postaci dwóch ksykalna życie. podczas gdy francuski wyraz trottoir (utworzony od czasownika trotter . że życie ma być odważnie przeżyte? • . Francuz widzi jako „żelazo dla konia" (/er a cheval). f ancuskie piano d ąueue („pianino z ogonem") i niemieckie Flugel ( skrzydło") skupiają się na metaforycznym podobieństwie instru. An-S' Iski wyraz grand piano zwraca uwagę na rozmiary instrumentu.na ro-dzaiu wydobywanych z niego dźwięków („mocnolub-cicho"). Odmienne sposoby konstruowania pojęcia „podkowa" horseshoe fer a cheval Hufeisen podkov KategońejW^^^________ Tako kolejne przykłady wszechobecnego zjawiska różnic w konstruowaniu sceny mogą posłużyć pojęcia „fortepian" i „trotuar". 3. Kto powiedział. a Polak -jako „coś. język angielski wreszcie przyjmuje antrf pocentryczny punkt widzenia. z którego przedmiot zł stał zrobiony. jak i czasownik (*^™^e przykłady ilustrują zów są kategoriami gramatycznym.

podczas gdy jej pogranicza są rozmyte i nakładają się na obszary peryferyjne sąsiednich kategorii. wynika z tego. Prototypowy stół jest drewniany. jest podtyp.3. Wybór prototypowego elementu wiąże się także iego funkcją: jest to typ stołu.{ gramatyczną. Gdyby kategorie leksykalne były tworzone przypadkowo i okazjonalnie.. Podobnie jest ze „stołami" . Natomiast wszystkie przedmioty pokazane na rys. ale dopóki służą do umiesl czania w nich kwiatów. d) świnie mleczne. n) które z daleka są podobne do much. Ale granice dzielące kategorię stołów od kategorii stolików bynajmniej nie są ustalone raz na zawsze. dla innej może być „stolikiem". Znak. i) które poruszają się jak szalone.takimi jak na przykład stół prezydialny . s. ponieważ brak mu większości cech stołu (jadalnego czy kuchennego): jest niższy.2. 4. Natomiast do kategorii tej zdecydowanie nie należy stolik. stolik pod telewizor). w przykładzie (18)c| imiesłowu biernego). mniejszy i służy do innych celów (por. rozmiarowi materiału. iż zwierzęta dzielą się na: a) należące do Cesarza. 4 są stołami. z jakiego je wykonano. g) psy na wolności. e) syreny. określoną treść dostarczają ram goria leksykal-gramatycznej 36 JKOGNTTYWNE PODSTAWYJIĘZYKA::)ĘZYK I Ml^l rie językowe a kategorie pojęciowe rzeczownika lub czasownika (lub dokładniej. i to co dla jednej osoby jest „stołem". Rys. przy którym jemy lub na którym przygotowujemy potrawy.1 zapewne narysujemy raczej stół kuchenny niż stół laboratoryj-c'zy warsztatowy. Ksiądz na manowcach.kilka możliwych rodzajów w OĄ rębie tej kategorii zilustrowano na rys. 1. k) rysowane delikatnym pędzelkiem na wielbłądziej skórze. Pomyślmy dla przykładu o rozmaitych ii pach i funkcjach przedmiotów. itd. Wybrane elementy kategorii leksykalnej „stół" stół kuchenny stół prezydialny stół warsztatowy 't 'l \ *0\ o) stół kreślarski stół laboratoryjny stół operacyjny Najlepszym elementem danej kategorii. 221) . c) obłaskawione. (Cyt. j) niezliczone. za Louisem Borgesem wg J. że oprócz elementów prototypowych i mniej prototypowych mamy do czynienia także z elementami hardziej peryferyjnymi czy marginesowymi . z którego go wykonano i kształt. skonstruowaną dla żartu jako fikcyjny cytat z nieistniejącej chińskiej encyklopedii: (19) Napisano na owych stronicach. abyśmy narysowali . f) baśniowe. ma blat i cztery nogi. Stół laboratoryjny czy prezydialny jest nieco mniej prototypowy niż stół kuchenny. który zostaje przywołany jako pierwszy. Kraków 1999. m) które przychodzą rozbić dzban.czy wręcz takimi. że centrum kategorii leksykalnej jest wyraźnie określone i stałe.. które nazywamy „wazonami". będziemy skłonni nazywać je wszystkie wa żonami. jaki mu został nadany. mogłyby przypominać kategorię „zwierzęta". b) pachnące. np. Tischner. Jeśli nas poproszą. Kategorie leksykalne \ Treść pojęciowa kategorii leksykalnej obejmuje z zasady wie rozmaitych przypadków. 4. Na ogół okazuje się. h) zawarte w niniejszej klasyfikacji. Ważny jest także materiał. których przynależność do tej kategorii może się wydawać wątpliwa -jak stół warsztatowy. Mog się one od siebie bardzo różnić pod względem kształtów. zwanym elementem prototypowym lub maksymalnie wyrazistym. 1) et cetera. Dla większej jasności kategorie leksykalne i tegorie gramatyczne zostaną omówione osobno.

c. Wyraz telefon jest prototypowym rzeczownikiem: odnosi się do konkretnego materialnego przedmiotu. Z kolei rzeczownik robota oznacza działanie. Wciąż nie mogę się nadziwić ich nieprofesjonalności. Na takich tradycyjnych definicjach nadal opierają się współczesne słowniki: na przykład rzeczownik bywa w nich definiowany jako „wyraz lub grupa wyrazów.że w zdaniu. d. ponieważ i. ty. itd. b. przyimek: przy. Na przykład w zakres kategorii „rzeczownik" wchodzą. Zainstalowali nam go w poludnie. półtora k. Strasznie spartaczyli robotę. e. w tym także na język polski: części mowy. Nadali im nazwę parłeś orationis. ponieważ brak jej wszelkiej systematyczności. Kategoria gramatyczna klas wyrazów jest w użyciu do dziś. znaczenia elementów peryferyjnych nawzajem się zazębiają. między innymi. partykuła: no. b) i c). przez g. modulant: właśnie. ptak. Kategorie gramatyczne W skład rani strukturalnych tworzonych przez kategorie grami tycżńe" wchodzą abstrakcyjne rozróżnienia między klasami wyra zów. zwłaszcza. nie mówiąc już o pozostałych. bardzo f. a zatem jest jeszcze mniej prototypowym przedstawicielem kategorii rzeczownika.:! 1.3. Tymczasem tak samo jak prototypowe i peryferyjne okazy stołów podpadają pod jedną wspólną kategorię „stół". Rzeczownik południe z kolei oznacza coś. ale. czasu gramatycznego it| W tym miejscu zajmiemy się jedynie gramatyczną kategorią kła wyrazów. dla których warto w języku utrzymać . przecież h. Tradycyjne definicje klas wyrazów opierały się na błędnym zało-.ait6^_j^_________ . miejsce lub przedmiot". szczególnie Większość klas wyrazów wprowadzili i opisali gramatycy starożytnej Grecji i Rzymu. nadzieja b. Można sobie wyobrazić takie lub inne powody kulturowe. rzeczownik: matka. co zostało później przetłumaczone na inne języki. pięcioro. której funkcją jest zastępowanie rzeczownika lub grupy rzeczownikowej". nuże!. wesoło. które podważają prawdziwość tych definicji: nie można na przykład powie1 3. odnosi się natomiast do instytucji. podczas gdy rzeczownik nieprofesjonalność ma znaczenie zbliżone do znaczenia przymiotnika. następujące rozmaite typy rzeczowników: (21) a. ju że owe klasy są same w sobie łatwo definiowalne i że wszystkie wyrazy danego języka dadzą się im jednoznacznie przyporządkować.jako Jedna z klas wyrazów. różnice liczby (pojedynczej i mnogiej). Potrzebny nam był nowy telefon. która istnieje w sposób konkretny.Powyższa kategoria „zwierząt" wraz z jej zmyślonymi elementami jest pozbawiona sensu. rozważać d. dla kto\: JĘZYK I \n rych można by włączyć w zakres jednej kategorii elementy wyliczoJ w punktach a). liczebnik: siedem. dla języka polskiego można wj różnić następujące kategorie tego rodzaju: (20) a. . ponieważ nie określa żadnego konkretnego przedmiotu. spójnik: i. K. przymiotnik: duży. natomiast zbiór d) z pewnością nie wyda naj się dobrym elementem tej kategorii. Mimo to jednak istnieją ważne powody. zaimek . Każda klasa wyrazów sama w sobie stanowi kategorią W zależności od przyjętych definicji. Ktoś mi ukradł portfel zaimki mi i ktoś „zastępują" • kiś 'określony rzeczownik czy grupę rzeczownikową. ale. czemu nie przysługuje taki rodzaj istnienia. szczęśliwy e.3. ach! j. przysłówek: szczęśliwie. do jednej kategorii gramatycznej mogą należeć różne typy wyrazów. Znaczenia tradycyjnie kojarzone z klasami wyrazów odnoszą się jedynie do prototypowych przedstawicieli poszczególnych kategorii. on. Zadzwoniliśmy do biura obslugi klienta. a więc jego znaczenie przypomina znaczenie czasownika. czasownik: mówić. Nietrudno znaleźć przykłady. jeść. ale definicje pojęciowe podawane przez tradycyjne gramatyki nierzadko nie zgadzają się z danymi językowymi. który c. zaimek: ja. na. która oznacza osobę. ktoś. Wyrażenie biuro (obsługi klienta) jest mniej prototypowym reprezentantem swojej kategorii. bogaty. wykrzyknik: hej!.

Znaki indeksowe.. Między znakiem i jego znaczeniem zachodzą trzy typy relacji. b. większość języków ma także przymiotniki. Taki i. znaki symboliczne. Używając w przytoczonych wyżej zdaniach wyrazów robota i nieprofesjonalność jako rzeczowników (raczej niż jako czasowników czy przymiotników). jak dawniej sądzono.Pięknie śpiewa . natomiast nie występuje ona w językach romańskich. c. . Badaniem znal 4.zarówno między zwierzętami. które często stanowią odbicie egocentrycznego i antropocentrycznego sposobu patrzenia na świat.podobnie jak języki romańskie i słowie skie — sygnalizuje różnicę między przymiotnikami i przysłówkar natomiast zjawisko to nie zachodzi w innych językach germańskie (22) a. czyli symbole . co oznaczają. jak i między ludźmi .ja") stanowi centralny punkt odniesienia dla wyrażeń . przymiotnik: She is beautiful . a w języku polskim . podsumowanie^________________ zajmuje się semiotyka. przysłówek: She sings beautifully . czyli indeksy. znaki symboliczne. Taki właśnie zbiór znaków jest wynikiem działania zasad rządzących procesami ludzkiego poznania. kategorie gramatyczne nie mają tak wyraźnie określonych granic. ____^ lwy -j * co oznaczają._„ go.Się singt schon Klasa partykuł przysłówkowych odgrywa istotną rolę w języku angielskim. i pozostałe klasy nie muszą mieć odrębnych wykładników. W obrębie systemu znaków zwanego językiem rozróżniamy pewne zasady.\vyia^UJ^ .czasownik i partykuła przysłówkowa. Rzeczowniki prototypowe oznaczają zjawiska trwałe. „wskazują" na to co oznaczają. Wokół opartych na gramatyce języka łacińskiego podziałów' zów na klasy narosło wiele nieporozumień. które przypominają poszczególne typy znaków: zasada in-deksowości działa. Ponadto mogą się one znacznie różnić w poszczególnych językach. Jak widać z powyższego krótkiego omówienia. natomiast w języku angielskim wyrażeniu tych dwóch pojęć służą dwa wyrazy . Ego (. Na przykład język francuski używa jednego wyrazu na określenie akcji „brania" i miejsca. Podniósł gazetę. przymiotniki i przysłówki odnoszą się do zjawisk natury przejściowej.pojęcie klas wyrazów.Jest piękna . czyli symbole . ponieważ w różnych jęz kach poszczególne klasy wyrazów miały przecież odmienny stat^j jako kategorie gramatyczne. Tak przykład język angielski .wyrażają czysto r-~~« "nakuiiego znaczeniem. gdy mówiący używa słów „wskazujących". w którym zabierany przedmiot znajduje się w efekcie tego działania. Znak zawsze zastępuje coś innego.odbywa się za pośrednictwem znaków. dostarczaj ą wyobrażeń te--"or-7.Się ist schón b.aia. Podsumowanie Wszelka komunikacja . znaki iKomc*.^. podczas gdy czasowniki. 1. II ramassait le Journal. dzięki którym umysł porządkuje swoje światy i swoje doświadczenia w kontakcie z tymi światami.czasownik i umieszczony przed nii przedrostek: (23) a. znaki ikoniczne. mówiący „konstruuje" działania i właściwości jako trwałe zjawiska o chara40 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Ml kterze przedmiotów i w ten sposób wypowiadając zdanie (21)d (21)e nadaje większą wagę wyrażeniu własnego niezadowolę z opisywanego zdarzenia._„ konwencjonalną relację między formą znaku i jego znaczeniem.4. co nowi jego znaczenie. Hę picked up the paper. We wszystkich językach istnieją rz czowniki i czasowniki. czyli ikony.

syrena alarmu przeciwwłamaniowego g. 1.5. tym bardziej kategoria nabiera charakteru zbioru rozmytego. potrząsanie w powietrzu zaciśniętą pięścią 1. że niektóre przedmioty . w jaki ludzki umysł kons uje owe treści. Zasada symboliczności leży u podstaw czysto konwencjonalnej zależności między formą i znaczeniem znaków. Arbitralne znaki językowe występuj ą bardzo licznie. składają się na sumę znaczeń tego języka. Tabakom skiej (1995). Wnikliwe analizy dotyczące związków między kat goriami pojęciowymi i językowymi a kulturą przynoszą artyku^ A. które utrwaliły się w języku. Określ typ. podczas gdy mniej liczne kategorie gramatyczne nadav językowi ramy strukturalne. Należy jednak pamiętać. ślubna obrączka k.6. Zalecana lektura Ogólne informacje o psychologicznych podstawach kategoryzac i o kategoriach prototypowych znaleźć można w pracy E.złożeń.mają swoją własną (właściwą) orientację. zamarznięte szyby samochodu e. jaką odgrywają w języku znaki niesymboliczne . nie powinno to jednak umniejszać roli.peryferyjnymi dla danej kategorii. Wierzbickiej (1999) oraz prace polskich badaczy. Wskazując na ten związek. znak drogowy w kształcie odwróconego trójkąta b. znak ukazujący spadające z góry kamienie c. że większość złożonych form . które nadają strukturę światu naszych myśli. Zasada ikoniczności przejawia się w podobieństwie między kolejnością zdarzeń i szykiem wyrazów w zdaniach. Pojęć i myśltjeat o wiele więcej niż wyrażeń językowych. których używamy opisując te zdarzenia. który reprezentują poniższe znaki: a. Łozowski (1994| 1. Pojęcia. W szczególności trzeba tu zwrócić uwagę na fakt. in" zaś .deiktycznych i dla deiktycznej orientacji przedmiotów w przestrzeni. zwrotów lub zdań . płacz niemowlęcia h. czyli motywowane. zasady dystansu lub zasady ilości. Na temat kształt wania się prototypów kategorii językowych. srebrne kółeczko w nosie (u dziewczyny) a . pies machający ogonem i. tworzą kategorie pojęciowe. patrz P.ma (jak zobaczymy w dalszych rozdziałach) charakter niearbitralny: są one semantycznie przezroczyste.zwłaszcza indeksowe i ikoniczne. językoznawcy mówią o arbitralnym charakterze znaków symbolicznych lub o arbitralności języka. Może ona przybierać postać zasady porza. czyli odnoszą się do całych zbiorów. Natomiast te pojęcia. Elementy danej kategorii mają na og niejednakowy status: niektóre są elementami prototypowymi. Większość znaków językowych denotuje szczegółowe ści semantyczne. Znak* językowe są częścią świata pojęć ludzkiego umysłu. Kategorie pojęciowe mogą być także wyrażane w postaci kategorii grama42 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I M tycznych. Treści semantyczne przyjmują kształt kategorii ^ ksykalnych.na przykład krzesła czy samochody . prehistoryczne wizerunki zwierząt na ścianach jaskiń j. Im bardziej oddalamy się centrum kategorii w kierunku jej peryferii. zamieszczon| w tomie Językowa kategoryzacja świata (1996). wskazania szybkościomierza w samochodzie f.dku sekwencyjnego. znaki alfabetu Morse'a d. ukazując nam sposób. Ćwiczenia i zadania 1.

że język pomaga nam kategoryzować doświadczanie świata. potem zajmiemy się relacjami pomiędzy elementami w obrębie kategorii. 2. że będę mówił prawdę. a. c. jakie zachodzą między znaczeniami stów oraz między słowami i obiektami naszego świata pojęć. shake = „trząść (się)") . Na początku przyjrzymy się centralnym elementom kategorii i efektom prototypowym. ludzie i zwierzęta. aby w końcu zbadać jej elementy peryferyjne i ich nieostrość. ponieważ kategorie mają wyraźnie określone centrum. Czytać w łóżku jest przyjemnie. nami możesz mówić. jakie byłoby jego snaczenie? a. Przyjmując takie stanowisko. w języku Krio: shaky-shaky („trzęsienie ziemi": ang. V\JM".1. zwyciężyć lub zginąć 4. egocenfcyczności i antropo-centryzmu w ustaleniu się sztywnego szyku w następujących parach wyrazów: a. Ale możemy także pójść w przeciwnym kierunku i wychodząc od danego pojęcia określić synonimiczne środki językowe. za króla i ojczyznę c. Syty głodnego nigdy nie zrozumie. wody tej różnicy częstotliwości. ieie („domy") e. znaczenia i pojącia W rozdziale l ustaliliśmy. Wyrażenia wyróżnione tłustym drukiem są peryferyjnymi elementami swoich kategorii. „Przysięgam. wydaje się dość pro- . Rozdział 2 Co zawierają słowa: leksykologia W tym rozdziale zajmiemy się badaniem znaczeń i struktury wyrazów. 2. jakimi dysponujemy odnosząc się do obiektów w naszym świecie pojęć. które na pierwszy rzut oka ma niewielki sens.?Nasze oczekiwania nie zgadzają się z wynikami przeprowadzonych badań. Zjawisko to występuje powszechnie w języku angielskim. kochaj albo rzuć. Najbardziej lubię podróżować nocą.) Trzeba ten kamień stąd wytentegomać. ludzie i miejsca. W poniższej parze zdań (a) jest bardziej prawdopodobne niż (b). tu i tam. b. Każde z tych podejść zakłada tę samą ogólną procedurę metodologiczną. b. b. Wyniki przeprowadzonych badań nie zgadzają się z naszymi oczekiwaniami.eniach'. lecz rozmyte granice. Potrzeba jest matką wynalazków. a następnie podaj. Na realizację tego projektu potrzeba o wiele więcej czasu.także w języku polskim. w języku japońskim: ie („dom"). Ta sama forma może należeć do kilku różnych klas wyrazów. Dlaczego? a. Spróbuj wyjaśnić.2. 2.Która z zasad ikoniczności została pogwałcona w zdaniu (b)? Gdyby mówiący jednak postanowił wybrać zdanie (b). mówić i mówić" (reklama telefonów komórkowych) c ^o bitki i do wypitki" (w wierszu Mickiewicza o dobrym kompanie) d. Wprowadzenie: słowa. Z tego też powodu odpowiedź na pytanie postawione "w tytule rozdziału. do jakich klas i leżą wyróżnione tłustym drukiem wyrazy w poniższych parach zda 1. Jest to przedmiot leksykologii. 5. pojawia się 44 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK If jednak . co zawierają słowa. (pot. b. to i tamto. Wyjaśnij rolę zasad ikoniczności. 6. kobiety i dzieci d. bylo minęlo b.choć rzadko . wóz albo przewóz. To było na krótko po zrównaniu dnia z nocą. czyli systematycznej analizy relacji. całą prawdę i tylko prawdę" 3. „Zobaczyć Neapol i umrzeć" f. możemy przechodzić od formy wyrazu do jego rozmaitych znaczeń. a. kobiety i śpiew.

z niemieckiego. Semazjologia (z greckiego semasia „oznaczenie oraz logos „nauka") to nauka o formie wyrazu badająca jego polisę*! mię i związki zachodzące pomiędzy jego różnymi znaczeniami. „część rośliny zawierająca nasiona": owoce kasztanowca. punkt wyjścia stanowi pojęcie lub znaczenie. ne w języku. czyli antonimią. lub przynajmniej całe nasze doświadczę zdobywane poprzez obcowanie ze światem. a mianowicie metodę onomazjologiczną (z greckiego ónoma „nazwa" oraz logos nauka"). żniwo b. majętność. Dla słowa owoc możemy przytoczyć następujące wyrazy o pokrewnym znaczeniu. plon. czj bal. czna" lub „obrobiony z czterech stron pień grubego drzewa". Podsumowanie podejścia semazjologicznego i onomazjologicznego przedstawia tabela 1. miłości: „dziecko". które służą określaniu danego pojęcia lub pojęć podobnych. takimi jak bieda. bogaty oraz ubogi. t banan. płody. Taki opis słownictwa znajdujemy w słowniku typu tezaurus. c. zamożność. drugi . czenia dosłowne ((l)a. Wyraz mający kilka różnych powiązanych ze sobą znacz zwany jest wyrazem polisemicznym (od greckich słów poly „wie oraz sema „znak". strąk. jagoda. Onomazjologia zajmuje się więc formami posiadającymi podobne znaczenia. Są to prawdopodobnie doświadczenia mające szczeg nie istotne znaczenie dla danej społeczności kulturowej. . pestkować śliwki. czyli występowaniem jednej formy graficz-• reprezentującej dwa lub więcej mespokrewmonych ze sobą słów. Wyrazy posiadają zwykle więcej niż jedno z czenie.46 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL sta: zawierają cały świat. (1) owoc a. „znaczenie"). Pierwj 47 v wyraz pochodzi z języka francuskiego. czyli zjawiskiem synonimu. Mogłoby się wydawać. Czasami ta sama forma w rzeczywistości reprezentuje dwa zupełnie odmienne słowa. d. l Jak wynika z tego przykładu. np. Ilustracją niech będzie wj polisemiczny opisany poniżej. język tak nie działa. w definicji słownikowej główn miejsce zajmuje forma wyrazowa. reprezentujący dwa odmienne znaczenia: „huczna zabawa tan. formami posiadającymi znaczenia przeciwstawne.mn. w którym wyrazy zebrane są w grupy z innymi wyrazami o pokrewnych znaczeniach. wynik. bogactwo. c. które tworzą pole leksykalne. rezultat. jak na przykład mors oznaczający dużego ssaka morskiego (odobenus) oraz mors oznaczający rodzaj alfabetu. d. Znaczenia występujące bardziej powszechnie ((l)a. bogaty i zamożny.jedno słowo. ubóstwo. której przypisane są jej różne zna| czenia. mandarynka. b. iż każda kategoria pojęciowa repr. ziarno. Przy podejściu onomazjologicznym przyjętym w tezaurusie. p/on. orzech. Tezaurus to słownik. zwykle soczysta i słodka część rośliny". Jadalna. owoc małżeństwa. wysiłku": owoc długoletnich wysiłków.) „płody drzew lub krzewów owocowych": pora zbioru owoców. f b. Onomazjologia wychodzi od pojęć. żniwo. które zostało zakoda. e). pochodzące od jego znaczenia dosłownego ((l)a-c) i przenośnego ((l)d-e): (2) oiuoc a. ten sposób prezentacji ilustruje semazjologiczne podejście di semantyki wyrazu. oraz związkami znaczeniowymi pomiędzy wyrazami. b. a k słowo reprezentuje jedną kategorię pojęciową -jedno znaczenie. Zjawi-ko to nazywamy homonimią. śliwka: kosz jabłek. jabłko. (zwykle w l. warzywo. Dobry słownik z reguły podaje kil znaczeń danej jednostki leksykalnej. c) są podawane przed znaczeniami przenc_ nymi ((l)d. e. Analizując słowa możemy też przyjąć inną metodę. takich jak „owoc". pokłosie.) kontrastują z rzadkimi ((l)e). wynik czyjejś pracy. „rezultat. np. do którego następnie dopasowane są wyrazy lub wyrażenia służące jego opisywaniu. efekt. cytrus. i szuka synonimicznych wyrazów lub wyrażeń. np. towana jest przez jedną kategorię językową .

i 2. że wymawiane przez nas słowo odnosi się do rzeczy. b w przykładzie (2) synonimia. koncentrując się na tym. oraz mors „rodzaj alfabetu".^oświadczanego mentemświata^--^ światapoJS^0 ^ przerywana dzy A (formą) a C (fe™ średni. Polisemia: wyraz posiada dwa lub więcej powiązanych ze sobą znaczeń. przy takiej strukturze słownika. a to pojęcie odnosi się z kolei do całej kategorii elementów w świecie pojęciowym i doświadczanym. „owoc") a. Możemy więc wskazać na jabłko (znak indeksowy). co symbolizuj ? cją świata) nie jest natorn^t bezp semiotyczny 3^J^ kto. koncentrując się na wielu różnych znaczeniach słów. żywy i martwy. (por. co łączy i co dzie różne słowa. Znak symboliczny to określona forma. Synonimia: dwa wyrazy posiadają takie samo lub prawie takie samo znaczenie. czego przykładem jest wyraz 606-ka. lecz go tylko symbolizuje. Odpoi fragment tego rysunku powtarzamy poniże dla przypomnie. Antonimia: dwa wyrazy posiadają przeciwstawne lub niemal przeciwstawne znaczenia. Homonimia: dwa wyrazy o odmiennym źródłosłowie posiadają t samą formę. lub też _ dejście onomazjologiczne.' W rozdziale l omówiliśmy trzy semiotyczne sposoby przekazywania takiej informacji. która symbolizuje lub zastępuje pojęcie (lub znaczenie). gruby i cienki. klimat. 2. zadanie 2 na końcu tego rozdziału). którą widzimy? Wyraz nie jest oczywiście samym przedmiotem. .3. mors w znaczeniu „duży ssak morski . Jak się to dzieje. co ilustruje przykład (1). polisemia. oraz elementem pojęciowego i doświadczanego świata) zostały przedstawione na rysunku 2 w rozdziale 1.2. nastrój. antonimia Semazjologia Forma wyrazu (np. np. siada aż siedem różnych znaczeń. atmosfera. przy określaniu isto| naszych doświadczeń możemy zastosować podejście semazjologic ne. np.2. Tak więc. że widzimy jabłko.Tabela 1. np. Od słów do znaczeń: semazjologią Załóżmy.odobenu. odniesienie) iQ9S roku przez Ogdena i Ri^s^^-s zaiieg"——. homonimią 48 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKO! Poniżej podano definicje czterech terminów użytych w tabeli 1.4 natomiast przyjrzymy współzależnościom między semazjologią i onomazjologią. może się zdarzyć tak. iż chcemy zakomunikować komuś. Te dwa podejścia zostaną dokładniej omówione w _ rozdziałach 2. że słowo p0. pojęciem lub znaczeniem. W podrozdziale 2. możemy przedstawić ten owoc na rysunku (znak ikoniczny) lub też wypowiedzieć słowo jabłko. Relacje pomiędzy tymi trzema jednostkami (formą. owoc) • znaczenia a. Forma wyrazu a znaczenia i pojęcia Onomazjologia pojęcie (np. Trójkąt semiotyczny pojęcie lub znaczenie B A/-----symboKforma) element świata pojęciowego i doświadczanego (desygnat. duży i maty. które jest znakiem symbolicznym.

1.—'-przywoi^ Kategoria ^woc zaw-ra^ ^ k^e ir?^^el iące realnie jabłka czy P krasnoiudek służy ieistniec. jak w przypadku orzecha włoskiego. t przywo.e istniec w swie { nieistme-wszystkie rzec. z ziarnem i warzywami. Jednakże nasienną część może stanowić cały owoc. calosć. opisujemy nim zbiór desygnatów. 2b. każde znaczenie można traktować jako odnoszące si do innej grupy przedmiotów w świecie. w skład którego wchodzą jabłka. Oprócz znaczeń dosłownych! dujemy znaczenia przenośne.uv» "-° ' >chy przedmiotów.2. W swoim specjalistycznym znaczeniu „część ra ny zawierająca nasiona" (d)b). ukazanym na rys. jadalna część rośliny".ujmując rzecz z techniczego punkryeń' semazjologia^___———. Upraszcza . jeśli używamy słowa owoc w jego podstawowym znaczeniu „słodka. rojeniu. wysiłku" (d)d) oraz nieco przestarzałe znaczenie „dzii w wyrażeniu owoc małżeństwa. miękkich i jadalnych rzeczy.kl6g0 kolejny f^l^gnatem będzie raczej ^czeniu po-znacZeniu). miłości ((1) e).e repre-t0rmy nazwaćprzedmiotlub ^^ ^ ^^ kategom są OD czynnosci. jaką jest rozsiewanie nasion. pomarańcze.. ukazanego na rys. 2a. czyli do innego zbioru desyg-natów. które znajdują się wewnątrz arbuza. ł arbuz to rac2 Steń jego fragment. w jakim jak trudno je czasem 2. które ^^ przyjrzymy si^^^tantów W następnych podrozdz ślimy. Rys.dego ^5=^=^322^^^^ przykład wyraz (forma wyr podrozdziale S?. słowo owe nosi się do przedmiotów. ioc. 2.2). Z kolei. co wydaje natu| cznie np.w drugim znaczeniu). czenie „płody" ((l)c) i odnosi się do wszystkiego. a w przyp . wynik < pracy.2. przekrojona pomarańcza b. miękka. l. banany i wiele innych słodkich. przywołujemy na myśl funkcję owocu.2. tzn. W ten sam sposób słowo rzeczyw relacjom za-S kategorii.pra w sobie wszyst^. ktoi iste (2.zapisywaćbędztemygoku^^ ^ określenie ka. al\dku orzecha ia _ jest °-OC^o:ny.^ t ig. Sg desygnatem^jest ^ ^y arfeuz (w dr ^^ . czyli na przykład pestki. jego desygn st w swol] ^tem 3dku wraz z «^^ miązsz. W prz. czyli „część rośliny zawierająca nasiona". Omawiane słowo posiada jeszcze bardziej ogólne .1). ' Elementy ka^eg°^. który .————— ^^^-^~ -wdopodob--^^ .=5"-="SŁ=-——— ^& 50 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL zwykle słodka część rośliny ((l)a). znaczenie „rezultat. które na ogół nie występują w codzieij komunikacji. k^du. łać słowo n|WniK.acvm wewnątrz kategon centralne IV ^^ kategorn chodzącym wewnątr jakie zwi: Ł (2. . Jeśli natomiast używamy słowa owoc w znaczeniu drugim. kilkaf nych jego znaczeń. pestki arbuza W każdym użyciu tego wyrazu reprezentowane jest inne jego zr czenie. Desygnaty wyrazu „owoc" a. Na przykład. ndSt owocem w potowym ^. bywają ic zdefiniować (2 0^ v .

aby wyraz ten mógł odnosić się do instytucji specjalistycznego kształcenia ((3)e . Słowo żona odnosiło się kiedyś do kobiety.^J ^ sposoby my. Słowo gueen w angielskim uległo podobnej ewolucji: początkowo oznaczało kobietę lub żonę.secale". Podobnie rzecz się ma z angielskimi leksemami deer (Jeleń"). oznaczającym dawniej „ptaka". filozofii itp.„instytucja kształcenia" . W języku angielskim słowo corn oznaczało w przeszłości każdy rodzaj ziarna. literaturze." ((3)g) oraz „opinia. takich jak czas czy przyczyna. które ze ^a^0^Tlstniejątrzypo^u^^^ centralnym. Innym przykładem . literaturze. o których będzie mowa w podrozdziale 3.3. filozofii itp. które -jak współczesne słowa niemieckie Tier („zwierzę") i niderlandzkie dier („zwierzę") oznaczało kiedyś „zwierzę". tak aby służyło określaniu mniejszego zbioru szczególnych desygnatów.1).„szkoła rodzenia").„szkoła biznesu") lub specjalistycznych kursów ((3)f . Pierwszy z tych procesów uwidocznia się w znaczeniu „instytucja kształcenia wyższego" ((3)e) i „rodzaj kursu" ((3)f). moz^ierwszej kolejności"1 chodzi nam na mysi wpierw 54 . l*^!** kategorii desygnaty wykazaliśmy na ] czyli centralne W Podrozdziale ^ Ynty protot' widłowosc ocV „stół".3. którego przykładem są znaczenia „kierunek w sztuce. iż ^tegone posiadają marginB80W? ^ P do rózny h oraz elementy P6^^^ całej kategon^ nie: skądwie-nosi się nie tylko do de^» zku Z^J znaczeniem znaczeń jednego dowa-Po^ np.IiteraturZe." ((3)g) oraz „opinia. znaczenie to zachowały do dziś niemieckie i niderlandzkie słowa Yogel i vogel (por. Siec'radialna g. sposób działania" ((3)h).i kategoru .. Kolejne znaczenia słowa szkoła powiązane są z centrum dzięki procesom zawężenia i rozszerzenia znaczenia. filozofii" sposób działania" . a z czasem zostało zawężone do znaczenia „kobieta zamężna". we współczesnej angielszczyźnie zaś ma specjalistyczne znaczenie „żona króla" lub „koronowana władczyni". W tym wypadku podstawowe znaczenie „instytucja oświatowa"((3)a) zostało rozszerzone. podrozdział 9. Odwrotnością procesu zawężenia jest proces rozszerzenia.„uczniowie/ nauczyciele" f. później jego znaczenie uległo uszczegółowieniu i obecnie odnosi się w zależności od wariantu języka angielskiego do pszenicy (Anglia). „lderunekwsZtuce. Oznaczało ono kiedyś „zboże". ^znaczenie. któremu podlegała semantyka polskiego słowa żyto.zostało tak zawężone i uszczegółowione. owsa (Szkocja) lub kukurydzy (USA). podstawowe znaczenie słowa szkoła . stopniowo to znaczenie zostało zawężone do współczesnego znaczenia „gatunek zboża . Przykładów zawężenia znaczenia znajdujemy w językach bardzo wiele. wobec tego orototypowe . Do procesu zawężania się znaczenia angielskiego słowa corn możemy porównać analogiczny proces. Tak więc.„rodzaj kursu" i-„zmuszanie kogoś do wysiłku" ^ 7 2 Od stów do znaczeń: semazjologia 55 kcvinych. 3. prot ^^powe znaczenie. tak aby oznaczało „kierunek w sztuce. Natomiast w procesie zawężenia znaczenie podstawowe słowa ulega uszczegółowieniu. sposób działania" ((3)h). które przy pozwalające ^^y wziąć pod uwagę ^y statystycznie stości znaczenia. oraz fowl („ptactwo domowe").

gdzie je dostrzegają użytkownicy języka. „t d. napotykamy jeszcze inne zjawisko. Metafora (z greckiego metapherein „przenosić") opiera się na postrzeganym podobieństwie między dwiema rzeczami. Obecnie użytkownicy języka angielskiego mo gą jednak postrzegać znaczenie słowa school 2 jako rozszerzenie zna czenia „instytucja oświatowa". np. korona. obecnie zaś posiadające znaczenie rozszerzone: „mo i banknoty każdego rodzaju". wysiłek umysłowy lub fizyczny. Mechanizmy rozszerzenia znaczenia słowa szkolą METONIMIA a. jak w przypadku metonimii. zmęczenie .CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOŁ tego procesu jest polskie słowo pieniądz. „lekcje" UOGÓLNIENIE . Znaczenia wyrazu powiązane są ze sobą nawzajem siecią połączeń. Na podstawie etymologii ludowe: można więc określić to znaczenie mianem school 2 i potraktować je jako jedno ze znaczeń school 1. Podobieństwo jest wynikiem subiektywnego postrzegania rzeczywistości. w celu opisywania domeny docelowej. gdzie relacja przyległości konstytuowana jest na bazie obiektywnego związku między desygnatami. co pozwala przenieść element terminologii atrybutów monarszych na zjawiska ze świata roślin. semantycznego zawężenia. oznaczające kiedyś drą monetę. odnoszących się do części drzewa. czyli podstawowym znaczeniem jakiegoś słowa. łacińskiego (schola). Dostrzegany związek podobieństwa między szkołą kojarzoną negatywnie a doświadczeniami o podobnych cechach pozwolił przenieść na te ostatnie nazwę szkolą. Tak na przykład opisywanie gałęzi drzewa jako jego korony opiera się na postrzeganiu podobieństwa miedzy ozdobą głowy monarchy a kształtem górnej części drzewa. Rys. żjca praca.. To ostatnie znaczenie nie jest rilszerzeniem znaczenia słowa school. Jest ona motywowana podobieństwem między grupą uczniów Pod kierunkiem nauczyciela a ławicą ryb płynących za przewodnikiem. Metafora posługuje się domeną źródłową. lecz wywodzi się ze staroangielskiego słowa sco lu znaczącego „grupa". lecz na asocjacjach ze koła Zostały uwypuklone raczej negatywne cechy tej instytucji: . W podobny sposób można wyjaśnić wyczuwalną obecnie relację semantyczną między znaczeniami homonimów school l i school 2 w języku angielskim. Słowo school ml ce znaczenia identyczne jak polskie szkoła jest homonimem sł|« school w znaczeniu „ławica ryb". dyscyplina. które jest słowem pochodzeń!. 4. ^ wyraz school. Związek ten nie jest dany obiektywnie. np. 4 przedstawiono zbiór znaczeń słowa szkolą połączonych różnymi relacjami: metonimii. Procesem odpowiedzialnym za stworzenie połączenia radialnego z centrum semantycznym kategorii school jest proces metaforyzacji. czyli znaczenia słów z innej dziedziny. Analogiczny związek podobieństwa występuje między podstawowym znaczeniem polskiego słowa szkolą ((3)a) a desygnatem słowa szkolą w znaczeniu (3)i. Tutaj jednak proces przeniesienia nie opiera slów do znaczeń: semazjologia 57 a fizycznym podobieństwie desygnatów. Wszystkie one tworzą kategorię radialną z centrum semantycznym i odchodzącymi od niego w różnych kierunkach promieniami. „instytucja oświatowa" b. Analizując odpowiednik słowa szkolą w języku angielskim. semantycznego rozszerzenia i metafory. Dla podsumowania na rys. podobieństwa występują tam.

. iż znaczenia odwzorowują kategorie pojęciowe. jak gdyby były one precyzyjnie od siebie oddzielone. Mogą też posłużyć jako dodatek do potraw. „kierunek w sztuce. iż nie jest możliwe określenie ntralnego znaczenia słowa owoc w klasycznym rozumieniu defini-ii leksykalnej. ale ich granice bywźfl rozmyte. czająLt. „rodzaj kursu" METAFORA i. nieostre. który zazwyczaj przygotowuje się z cukrem. które powinny zostać do kategorii włączone a jednocześnie wyłączały te elementy.> B J. filozofii" h. granice kategorii mogą być niewyraźne. Zawarty w te definicji warunek jest konieczny. należy stwierdzić. Jednak nie są one konieczne.3. których suma równa się 180°". która posiada tylko jeden kąt i dwa boki. sposób działania" c. czy tq nie. które do tej kategorii nie nale żą. za pomocą cech koniecznych i wystarczających. decydujących o tym. Istnieje jednak pewna liczba cech koniecznych. nie należy się dziwić. w przypadku kategorią matematycznych.1. gdyż na przykład cytryna nie jest słodka. W rozdziale l zwróciliśmy jednak 58 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLg uwagę na fakt. „posiadanie nasion" jako wyrazistych wydaje się uzasadniony. nazywa się nieostrości?. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów Do tej pory traktowaliśmy znaczenia słowa. „opinia. To centrum znaczę niowe mogłoby być określone. Ilustracją zjawiska nieostrości niech będzie próba precyzyjnegi wydzielenia centrum znaczeniowego słowa owoc. Tak więc cecha „mający trzy boki i trzy kąty" jest w definicji trój-j kąta konieczna i zarazem wystarczająca figura z trzema bokami i trzema kątami jest zawsze trójkątem.2. gdyż określa cechę wspólną wszysfr. jak również odróżnia figury nazywane trójkątami od innych. podsumowując. Jest to widoczne na przykład przy definiowaniu znaczenia słowa trójkąt. tzn. Jednak w przypadku kategorii naturalnych najczęściej dzieje się inaczej. literaturze. czy dany obiekt może być elementem danej kategorii. wspomniane w podrozdziale 1. Ponieważ zna czenia symbolizują kategorie pojęciowe.g. orzechów czy też rabarbaru. Jeśli spróbujemy określić warunki konieczne lub cechy kategorii owoc. figura. kategorie mogą także w części na siebie zachodzić. a nie w ziemi. zgodnie z klasyczną definicją znaczenia. Muszą dojrzeć. kich trójkątów. KaŁ gorie mogą mieć wyraźnie określone centrum. „miękkość". że t ostatnie nie mogą być definiowane w taki sposób. w których słodki smak jest dominujący. Zjaw sko to. aby nadawały się do konsumpcji. „instytucja kształcenia wyższego" f.3. wybór cech „słodkość". odnoszącego się do „wielokąta mającegd trzy boki i trzy kąty. takich jak np. Klasyczne definicje sprawdzają się np. która obejmowałaby cechy konieczne i wystarczające oraz oddawała wszystkie możliwości rozumienia słowa owoc przez . „uczniowie/ nauczyciele" USZCZEGÓŁOWIENIE e. Przygotowując je do innego spożycia niż na surowo. a banan nie posiada łatwo dostrzegalnych nasion. „zmuszanie kogoś do wysiłku" 2. Wszystkie owoce „rosną nad ziemią. aby zawiera} wszystkie desygnaty. na drzewach lub roślinach". owoce awokado nie zawsze muszą być miękkie. użyjemy przede wszystkim cukru. Cechy te potraktowane jako zbiór nie są jednak wystar.ćdo słów: onomazjologia 59 • oo p-dvż nie eliminują migdałów.

od najbardziej ogólnego do najbardziej konkretnego. nasz mentalny jego obraz. które słowa służą jego wyrażaniu. drugie śniadanie.1. l CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOGlĄ W związku z tym nasuwa się pytanie o miejsce i status pojedyn. Od pojąć do słów: onomazjologia Podczas gdy analiza semazjologiczna za punkt wyjścia przyjmuje słowo. Musimy jednak pogodzić się z tym. Potoczna klasyfikacja domen biologicznych zazwyczaj odpowiada ogólnej zasadzie organizacji rzeczywistości przez ludzki umysł. Może się zdarzyć. jak na przykład chart.używane jest .użytkowników języka. „podróż". że tak stworzony obraz owocu nie będzie pasować w równym stopniu do każdego elementu kategorii.jako wybrane z kilku możliwych .3. którą nazywamy polem leksykalnym. pies oddaje hierarchiczny ukłal słów od terminu najogólniejszego do szczegółowego.poziom najniższy. wyżet. System klasyfikacyjny składa się z co najmniej trzech poziomów.3. Termin poziomu podstawowego jest słowem. aby potem określić. 2. owcza-m rek. którego granice wytycza znaczenie słowa posiłek. w analizie onomazjologicznej rozpoczynamy od danego pojęcia. tabela 2) mającej kilka poziomów najogólniejsza katego-WSnstanowi poziom najwyższypa kategoria maksymalnie szczegółowa . Celem następnego podrozdziału jest wykazanie. z pewnością użyjemy słowa pies. czyli to. pozwalaj! ce ustalić. Jaki jest cel analizy onomazjologicznej? Przede wszystkim pozwala ona ustalić. szybkość". Zgodnie z tą definicją takie słowa. Nie znaczy to jednak. jak śniadanie. co tworzymy w umyśle myśląc o owocach.i ją takie domeny pojęciowe.choroba". Poniżej omówimy wyróżnione wcześniej dwa typy wyra-1 zistości. jak „. Niektóre rasy psów pojawiać się mogą częściej od i innych. gdyż opisują rzeczy należące do domeny pojęciowej „posiłki". „barwa". ^zapach". Nazywając coś co na nas szczeka. jak powstają (nowe) jednostki leksykalne oraz jakie mechanizmy rządzą wprowadzaniem do języka nowych słów służących opisywaniu jednego i tego samego pojęcia. jako przychodzą! cego nam na myśl najszybciej. „ciało ludzkie". czworonóg. podwieczorek czy kolacja możemy uznać za znaczeniowo powiązane i zaklasyfikować je do jednego pola leksykalnego. Na przykład porządei słów w grupie: zwierzę. „przepisy ruchu drogowego" itp. czych słów w polu leksykalnym. Pole leksykalne to zbiór słów nazywających rzeczy należące do jednej domeny pojęciowej. Domena pojęciowa to z kolei każdy wewnętrznie spójny fragment przestrzeffrpof jęciowejr taki jak ^posiłki". „gr1**^ „wiedza" itp. Inne typowe przykłady pola leksykalnego reprezentu. wilczur. „ubranie". że nasze pojęcie owocu. Efekt ten może zadziałać również w grupie słów posia-ł dających ten sam status w hierarchii. obiad. Wybór tego terminu ilustruje efektl wyrazistości. W domenie pojęciowej (zob. iż rej cje między elementami pola leksykalnego są analogiczne do relad które cechują znaczenia poszczególnych słów: efekty wyrazistoś połączenia i nieostrość. że nasz mentalny obraz owocu jest bardzo precyzyjnie określony i że użytkownicy języka pytani o wymienienie owoców podadzą tę samą listę desygnatów. Wyrazistość w obrąbie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego Znane w semazjologii zjawisko efektów wyrazistości. które ze znaczeń danego słowa lub które z jego desygnJ tów są najwcześniej przywoływane na myśl lub najczęściej używani obserwowane jest również w ono-mazjologii. które . musi być koniecznie nieostre czy niedefiniowalne. Głównym celem analizy onomazjologicznej jest ustalenie modeli relacji w grupie słów powiązanych ze sobą pojęciowo. którego różne znaczenia odkrywane są podczas badań. 2.

Wszystkie elementy kategorii „spódnica" mają następujące cechy wspólne: (1) zwykle są noszone przez kobiety. mogą być uważane za jednostki podstawowe. natomiast różnią się w zasadniczy sposób od elementów podstawowych innych kategorii. 2. Na poziomie podstawowym. pies. (3) okrywają ciało od pasa w dół.„warstwa ubrania". dżinsy. spódnice i płaszcze. posiadają zaledwie jedną.3. Potoczna klasyfikacja domen pojęciowych Poziomy Domeny pojęciowe poziom ogólny roślina zwierzę ubranie pojazd owoc poziom podstawowy drzewo pies spodnie samochód jabłko . zwierzę. Z językowego punktu widzenia. owoc lub szczegółowych typu dąb. samochód. każdjej kategojiiposzcze-gólne elementy posiadają wiele wspólnych cech. Dla przykładu. (4) zwykle zakrywają przynajmniej górne partie ud. W domenie pojęciowej „ubrania" elementy garderoby. O wiele trudniej natomiast doszukać się wielu wspólnych cech między elementami kategorii „spódnica" a jednostkami kategorii „sweter" czy „spodnie". jabłko. wilczur. Podczas nauki języka obcego dzieci przyswajają sobie terminy pozio-Olu podstawowego. pojazd. w której efekty wyrazistości są najbardziej widoczne. spodnie. takie jak spodnie. Tabela 2. Wiele wskazuje na to. Z kolei elementy kategorii „ubranie" lub „bielizna". Natomiast z punktu widzenia konceptualizacji. reprezentujące najwyższy poziom w hierarchii. terminy poziomu podstawowego tworzą klasę słów. ieżarówka. iż terminy pozio-Hiu podstawowego są bardziej wyraziste od innych. zanim nauczą się słów bardziej ogólnych typu roślina. dość ogólną cechę wspólną . terminy odstawowe są zwykle krótkie i morfologicznie niezłożone. Od poj«ć do słów: onomazjologia 61 h anie. złota reneta. (2) nie okrywają każdej z nóg osobno.najczęściej do opisania danego zjawiska. takie jak drzewo.

Jak stwierdziliśmy wcześniej. Wyobraźmy sobie. metafory. zawężenia i rozszerzenia znaczenia. lecz łączą . grupa słów może przekształcić się w pojedyncze wyrażenie i zostać na tyle zakorzeniona w leksykonie języka. Jakie kryteria rządzą naszym wyborem jednego terminu spośród kilku równie precyzyjnie opisowych? Rys. że staje się jego regularną i utrwaloną jednostką.poziom szczegółowy dąb wilczur dżinsy ciężarówka złota reneta Model poziomu podstawowego okazuje się przydatny. że słowa mogą przybierać nowe znaczenia w wyniku procesów metonimii. 5. Na przykład w przeszłości w języku polskim istniały dwie formy tworzące czas przeszły złożony. Innymi słowy.2. Taki sam proces można zaobserwować w wyborze jednego elementu kategorii kosztem innych. Czy jest to spódnica kopertowa czy mini(spódni. że w żurnalu mody oglądamy krótką spód62 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLCK niczkę składającą się z dwóch luźno związanych ze sobą z warstw materiału. Pojęcie to wprowadzono do opisu jeżyka w celu wyjaśnienia. ustaliliśmy.2. byli jeśmy.L Taksonomie hierarchiczne W podrozdziale 2. czka)? Jak najprawdopodobniej nazwiemy tę część ubrania? Badania wykazują. Z synchronicznego punktu widzenia. Kategorie z kolei nie są jednostkami izolowanymi. leksem minispódniczka) jest bardziej zakorzeniony. iż specjaliści od mody wybierają w takim wypadku termin minispódniczka). onomazjo-logia zajmuje się relacjami między nazwami nadawanymi kategoriom. np. w jaki sposób nowe wyrażenia są tworzone i utrwalane w języku. Te procesy można także zaobserwować w onomazjologii. Forma ta była tak często używana. gdyż jest częściej stosowa^j^ssssr^1* mniej ue—232 Połączenia w obrębie domen pojęciowych 232. który poziom w potocznej klasyfikacji jest maksymalnie wyrazisty. Nie można jednak z jego pomocą określić. iż zapomniano o jej etymologii. poświęconym relacjom między znaczeniami słów (związkom semazjologicznym). który termin tego samego poziomu jest preferowany i częściej używany. gdyż dzięki niemu można przewidzieć. które z czasem utworzyły jedną byliśmy. Części damskiego ubrania spódnica plisowana mim-(spódniczka) spódnica-spodnie spódnica kopertowa Nasz wybór można wyjaśnić zjawiskiem zwanym zakorzenię-! niem.

2. w którym jednostki leksykalne uporządkowane są rarchicznie.się w domeny pojęciowe.zawężenia. WŁAŚCICIEL ZA WŁASNOŚĆ: Mój bagażnik jest pusty. metaforą pojęciową. 6. stąd nazwy jego części: wezgłowie (poprzez przen] sienie pierwotnej nazwy wezgłowia „poduszka" na część łóżka). która nadaje strukturę do menom pojęciowym. (Stosując konwencję Lakoffa. czyli nadrzędny jest poziomem ogólnym. często poddaje się pr cesom pojęciowej metaforyzacji.2. Natomiast poziom podstawowy mieści w sobie szczegółowe pojęcia poziomu podrzędnego. brakuje w nich terminu podstawowego. W domenie pojęciowej. 6. istnieje także hierarchia taksonomiczna owych poziomów. przegrać w sporze. koszula. kt< ry zaobserwował ten proces umysłowy. Metafora i metonimia Wraz z rozwojem ludzkiej myśli i kultury nie tylko tworzymy j leksykalne i taksonomie. podstawowego. Czasami używamy jednej dom< do strukturyzowania naszego pojmowania innej domeny (por. np. zawrzeć ze złości. ale także inne typy połączeń. w polu „ubranie". OPAKOWANIE ZA ZAWARTOŚĆ: Ten pucharek jest wyśmienity. używając elementów innej domeny. ujawnia się ono w takich wyrażeniach. W każdym polu leksykalnym. Na przykład w je ku polskim budowa łóżka konceptualizowana jest na podobieńst ciała ludzkiego. 2. Negatywne uczucia z kolei kon-ceptualizowane są jako WYSOKA TEMPERATURA CIECZY W POJEMNIKU. PRODUCENT ZA PRODUKT: Mój Bosch działa bez zarzutu. zwłaszczaj pomocą metafory czy metonimii. ustąpić pola.łóżka.2). c. MIEJSCE ZA LUDZI: Moja wioska głosuje na Zielonych. która stanowi podłoże naszego metaforycznego myślenia o sporze. /4) a OSOBA ZA NAZWĘ: Nie ma mnie w książce telefonicznej.2. b. Taksonomie hierarchiczne POZIOMY Poziom nadrzędny Poziom podstawowy części garderoby 64 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL Hierarchia taksonomiczna jest specyficznym rodzajem pols ksykalnego. nazwał ten rodzaj metafor. . f. tzn. 01 wienie zjawiska metafory w podrozdziale 2. na dolnych . W takiej hierarchii poziom wyższy. Nasze rozumienie abstrakcyjnych domen poj ciowych. Na podobieństwo metafory pojęciowej. AUTOR ZA DZIEŁO: Obecnie czytamy Tuwima. i dlatego mówimy: gotować się z oburzenia. T-shirt. takich jak „myślenie" czy „uczucia". takiej jak „ludzkie ciało". poza różnicami między poziomem ogólnym. kipieć ze złości. jak wygrać spór. Rys. nogi stołu. nóą łóżka (por. podnóże góry). metonimia pojęciowa nazywa element lub aspekt jednej domeny za pomocą elementu lub aspektu należącego do innej domeny i pozostającego do niego w relacji przyledo słów: onomazjologia 65 ł 4ci Poniżej podano kilka typowych przykładów metonimii pojęciowej. sweter. występuje luka leksy na. Lakoff opisał metaforę pojęciow|| SPÓR TO WOJNA. takim jak „meble". d. podstawowym i szczegółowym. pojęciową strukturę metafory będziemy tu przedstawiać za pomocą zapisu wersalikami). e. obejmującym wszystkie pojęcia poziomu niższego. W pewq grupach słów. żerny wyróżnić trzy poziomy: na górnych poziomach hierarchii ob wujemy zjawisko rozszerzenia. Hierarchię tę ilustruje rys. np. złożyć broń. Językoznawca amerykański George Lakoff.3. W tym przypadku domena poj| ciowa obejmująca części ciała ludzkiego użyta jest do opisywania i| nej domeny .

Zjaw. itd.nauczyciele) Metonimia pojęciowa (np. Tabela 3. o której mowa.3. Tabela 3 podsumowuje relacje pojęciowe ujawnione w badaniach semazjologicznych i onomazjologicznych. w której każdy element zajmuje wyraźnie sprecyzowane miejsc . spodnie noszone są zarówno przez kobietj jak i mężczyzn. Hierarchia (góra/dół) Rozszerzenie i zawężenie szkolą filozofii. pies. Rys. dżinsy. SPÓR TO WOJNA) 66 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOll 2. Wybierając opis metonimiczny.Obecnie czytamy wiersze Tuwima. Na przykład pomidory mogą być klasyfikowane jako owoce lu: warzywa w zależności od tego.1. w danej taksonomii. Podobieństwo (podobne do czegoś) Metaforyczne rozszerzenie znaczeń (szkolą — „zmuszanie do wysiłku") Metafora pojęciowa (np.W każdym z tych przykładów można by użyć nazwy. iż przy kategoryzowaniu r< dzajów naturalnych musi wystąpić zjawisko nieostrych granic katf gorii. użytkownik języka podkreśla raczej cechy bardziej wyraziste niż cechy specyficzne nazywanych przedmiotów.3 stwierdziliśmy.3. W każdym z nich rozróżniamy relacje hierarchiczne (od bardziej ogólnych do specyficznych). iż leksykon języka ma przejrzystą. po wnikliwej analizie dojdziem do wniosku. AUTOR ZAMIAST DZIEŁA) 3. żi trudność ta często pojawia się w materiale językowym. „posiłki") 2. Relacje pojęciowe w semazjologii i onomazjologii Relacje pojęciowe W semazjologii (relacje między znaczeniami jednego słowa) W onomazjologii (relacje między pojęciami i słowami lub wyrażeniami) 1. I tak w (4)a można by powiedzieć Mojego nazwiska nie ma w książce telefonicznej. na jakim miejscu w hierarchii należy umieścić daną jednostkę. Przyległość (styczne z czymś) Metonimiczne rozszerzenie znaczeń (szkolą jako instytucja -zajęcia . kto tej kategoryzacji dokonuje. pola leksykalne (np. szkolą biznesu Domeny pojęciowe: taksonomie (np. mozaikową struktu rę.3. wilczur). dla których musimy zakwestionować tę pozorną klarowność struktury.2. w (4)c . Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczni W podrozdziale 2. Nie zawsze na przykład można jednoznacznie określić.Bagażnik w moim samochodzie jest pusty. Na przykłai ponieważ szorty. przedstawiona . zwierzę. Jeśli dla przykładu spojrzymy na model poziomu podstawoweg przedstawiony w podrozdziale 2. związki podobieństwa oraz związki przyległości. sko nieostrości obrzeży kategorii obserwujemy podczas analiz onomazjologicznej. Jednakże istnieje kilka powodów. 7 pokazuje. w (4)b .

mini(spódniczki). Ze swej natury te wyraziste elementy są lepszymi przedstawicielami kategorii niż te. czy też na-26 SPTumieścić na poziomie niższym jako jednostkę podrzędną (rys. które cechy wyrazistości nie posiadają. podkreśla ceclę „bycia spódnicą Tak więc w różnych językach słowo odnoszące sę do tego samego desygnatu może znajdować się na innym poziomie w taksonomii: w języW polskim obok spodni. 7. Podsumowując. że me sposób jednoznacznie określić. czyli jest terminem podstawowym. słowo podkreśla cechę „bycia spodniami" tego elementu garderoby. wyżej. Taksonomia o nieostrych granicach obszarów ubranie garnitur spódnica mini. Podczas gdy polski. rys.j kład pojęcie „ubrania damskiego". jak na przy. legginsów. czy spódnica-spodnie jest bardziej spodniami czy spódnicą. a irianowicie broekrok (dosłownie . jako termin podstawowy ubranie zasłaniające nogi spódnica (damska) b. Rys. powinno być .poniżej taksonomia ubrań powinn uwzględnić obszary wspólne dla ubioru damskiego i męskiego. noszonego wyłącznie lub zazwyczaj przez kobiety. jako termin podrzędny spódnica-spodnie (damskie) spódnica spodnie (damskie lub męskie) spódnica kopertowa mini-(spódniczka) spódnica-spodnie Problem z umiejscowieniem danej jednostki na odpowiednim poziomie pozostaje w ścisłym związku z semazjologicznym zjawiskiem efektów wyrazistości. można stwierdzić. 8.legginsy szorty dżinsy kopertowa (spódniczka) ubranie damskie ubranie męskie Szczegółowa analiza słownictwa odzieżowego ujawnia następującą komplikację: na którym z poziomów taksonomicznych powinniśmy umieścić słowo spódnica-spodnie (zob. w języku niderlandzki^ zaś obok spódnicy. i stąd trudno precyzyjnie umieścić ją w hierarchii taksonomicznej. słów-nictwa nie można przedstawiać w postaci pojedynczego drzewa taksonomicznego z wieloma rozgałęzionymi węzłami. Można się zastanawiać. iż elementy kategorii preferowane i pojawiające się najczęściej są maksymalnie wyraziste na przykład słowa spodnie czy spódnica występują o wiele częściej niż wyrażenie spódnicaspodnie. Wcześniej stwierdziliśmy. szortów. po-i winno ono być postrzegane jako system zależności z częściowo zacho-! dzącymi na siebie obszarami. Przeciwnie. na równi tel1 Mnica i spodniami. Spódnica-spodnie a. Chociaż model poziomu podstawowego sugeruje coś innego. Od P°J?Ć do stów: onomazjologia 67 iduie się na ogólniejszym poziomie taksonomicznym. 5)? Czy wyraz 2 3. 8)? loży & Byś. to na przykład niderlandzki odpowiednik spódnicy-spodni.spodnie-spódnica").

albowiem bardziej przypomina prototypowe samochody niż furgonetki. że wybór danej jednostki leksykalnej uzależniony jest od wyrazistości zarówno semazjologicznej. 2. Z drugiej strony. Podsumowanie W badaniach słów i znaczeń ujawniają się dwa przeciwstawne zjawiska. mini-van). 7. natomiast wyrazistość onomazjologiczna określana jest przez stopień zakorzenienia nazwy danej kategorii w języku. pozycja taksonomiczna terminu ubrań' damskie jest niedookreślona. poświęconego semantyce leksykalnej. Natomiast typowa europejska furgonetka przewozi głównie towary. taki pojazd nazywany jest samochodem. Innymi słowy. jaki onomazjologiczne. ale czasami o wiele bardziej ogólnych lub bardziej szczegółowych. Jak stwierdziliśmy wyżej. gdyż niektóre ubrania noszone są zarówno przez kobiety. pod warunkiem że nazwa ta jest bardziej zakorzeniona niż spódniczka kopertowa. Oprócz zjawiska polisemii i sy70 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOr . (Warto w tym miejscu zaznaczyć. że Stanach Zjednoczonych.posiadaj ą po kilka różnych pokrewnych znaczeń. Uznanie tego za fakt wskazuje na zintegrowaną koncepcję leksykologii. klasyfikacja oparta na podziale damskie/męskie nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. Innymi słowy. gdyż należy do właściciela indywidualnego i służy do przewozu osób prywatnych. wybór danej jednostki leksykalnej jako nazwy danego desygnatu jest zdeterminowany zarówno przez wyrazistość semazjologiczna. W zakończeniu mniejszego rozdziału. gdy spódniczka kopertowa przypomina w równym stopniu spódnicę kopertową co mini(spódniczkę) i nie istnieje motywacja semazjologiczna wyboru jednej z kategorii. spróbujemy dać odpowiedź na pytanie o czynniki wpływające na nasz wybór jednostek leksykalnych. 2. dlaczego użytkownicy języka w określonej sytuacji wybierają takie a nie inne słowo. jak i onomazjologiczna. Wyrazistość onomazjologiczna można zdefiniować w następujący sposób: dany desygnat nazywany jest przy użyciu wyrazu a. uwzględniającej zarówno podejście semazjologiczne. przyjęła się nazwa mini-furgonetki — ang. W związku z tym. pokusimy się o wyjaśnienie. Takie słowa zebrane są w tezaurusie. spodni i garnituru.5. skoncentrujemy się na praktycznych aspektach wiedzy o znaczeniu i nazywaniu. Wnioski: współzależności pomiędzy semazjologią i onomazjologią Do tej pory zajmowaliśmy się semazjologią i onomazjologią z punktu widzenia teorii.reprezentowane w taksonomicznym modelu słownictwa.4. jeśli to coś jest dobrym reprezentantem danej 25. Zilustrujemy to zjawisko na przykładzie „pojazdów". w celu nazwania jednej rzeczy używamy wielu różnych słów. jako że odnosi się w równym stopni spódnicy.podsumowanie_ 69 teeorii. który podobny jest w równym stopniu do samochodu i do furgonetki? Wybór słowa samochód uzależniony jest zapewne od tego. wyrazistość semazjologiczna determinowana jest przez stopień podobieństwa znaczenia lub przedmiotu do prototypu danej kategorii. Wyrazistość semazjologiczna oznacza. słowa są polisemiczne . jak i onomazjologicznej. Dla-0 Europejczycy nazywają samochodem niodel Renault Espace. że pomimo Dosiadania cech samochodu i furgonetki Renault Espace lepiej reprezentuje kategorię „samochody". a nie wyrazu b. czasami synonimicznych. że coś zostanie nazwane przez określone słowo. Podsumowując. jak i mężczyzn. nazwa minispódniczka) będzie wciąż używana na określenie tej spódnicy-hybrydy. Jak pokazuje rys. Zjednej strony. gdzie pojazdy tego typu jeżdżą po drogach od dawna i są samochodami rodzinnymi. gdy a reprezentuje kategorię bardziej zakorzenioną w języku niż b. Wobec tego w sytuacji. Podstawową zasadą takiej pragmatycznej odmiany onomazjo-logii jest to.

mamy do czynienia z metaforą pojęciową.7. Jeśli część jednej domeny wykorzystana jest do opisu całości. f łączeń semantycznych czy nieostrości. Pośród wielu znaczeń wyrazu. Zamiast terminów poziomu podstawowego możemy używać terminów nadrzędnych.harakteryzują się*" 26 ' . niż inne. mówimy o luce leksykalnej. które ujmują istotne rozróżnienia w domenach pojęciowych rozpoznawane przez daną społeczność językową. W jakiej zależności semantycznej pozostają znaczenia (d) i (g) w stosunku do znaczenia prototypowego (a)? . w metaforze zaś na bazie podobieństwa elementów lub sytuacji należących do różnych domen. np. rozszerzenia i zawężenia tworzą wspólnie sieć radialną. takich jak ubranie. nazywana terminem poziomu podstawowego. kojarzone jest z daną formą wyrazową częściej od innych jego znaczeń. Jeśli brakuje dla danej kategorii terminu podstawowego. jabłko. które definiowane są w stosunku do prototypu i peryferii danej kategorii. są nieostre i rozmyte. które można uznać za prototypowe oraz pro sy zmiany znaczenia (metafora. a zwłaszcza obrzeża różnych kategorii znaczeniowych. z wyjątkiem zamieszczanych w słownikach wysoce specjalistycznych definicji. metonimia. domena źródłowa „ciało ludzkie i domena docelowa „meble". Wszystkie znaczenia wy razu powstające na bazie procesów metonimii. jedne znaczenia są zawsze bardziej centralne. czyli prototypowe. ale te ostatnie wyróżniają się niższym stopniem zakorzenienia. które cechuje maksymalna wyrazistość. ryba itp. ponieważ stosując napotykamy podobne zjawiska w sferze efektów prototypowych. To znaczenie słowa. ćwiczenia i zadania n3łowa głowa anie" uczesanie owadź głową wie. Wśród kilku nazw na określenie danego przedmiotu zawsze istnieje nazwa prototypowa. drzewo. Granice między znaczeniami w obrębie sieci radialnej. znaczenia (a) „matka ojca lut ' kie stożka 72 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLO Wskaż znaczenie. takich jak dżinsy czy minispódniczka). np. spodnie. zawężenie. mówimy o metonimii pojęciowej. Zalecana lektura leksykalnej . metafory. Gdy cała domena jest przenoszona na inną domenę. Termin zakorzenienie odnosi się do zjawiska utrwalania się w języku danej formy. nie) odpowiedzialne za powstanie pozostałych znaczeń. lub terminów podrzędnych. Dwa głóv kierunki badań słów i ich znaczeń to semazjologia i onomazjolog. Uzasadnij! swoją odpowiedź. samochód. że hierarchie taksonomiczne kategorii leksykalnych nie tworzą klarownych taksonomii o przejrzystym układzie rozlecz c . W metonimii związki między znaczeniami ustanawiane są na podstawie relacji przyleglo-ści. Wyrazy łączą się w pola leksykalne. czego nie mogą opisać klasyczne definicje znaczenia. Należy również pamiętać. te dwa podejścia do znaczenia leksyk? nego i nazw przedmiotów mają cechy wspólne.nonimii wyróżniamy zjawiska antonimii i homonimii. rozszer. Chociaż z gruntu odmienne.

miękka.^ Aairnterm^y jak ska.. że te same mechanizmy odgrywają rolę w morfologii. (b) Do naszego ciasta przydałaby się laska cynamonu.3. że jednostki leksykalne mogą mieć kilka. Po wprowadzeniu pewnych rozróżnień. Sporządź schemat Sieci radiaJnej dla pomnych »«d *w^ fJ^^^^J^r*^^^!*1 " ' . przyjrzymy się czynnikom. 4.2). będących nazwami rzeczy i zachodzących między nimi relacji. W zbiorze terminów bliskoznacznych wyrazu owoc przytoczo-1 nych w przykładzie (2) znajdujemy słowa żniwo oraz plon dla znaczenia dosłownego i przenośnego tego wyrazu. Określ.Które ze znaczeń można opisać za pomocą klasycznej definiti znaczenia. a także. 5. że różne jednostki leksykalne mogą wyrażać te same pojęcia (onomazjologia). ^^działów l i 2Rozdział 3 Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia W rozdziale 2 dowiedzieliśmy się. czy w tych przypadkach mamy do czynienia z metaforą lub metonimia językową. 2. Wyraz jest to abstrakcyjna jednostka leksykalna (leksem).„ cnnrtowe. niderl.. często powiązanych ze sobą znaczeń (semazjologia). vrucht. o . tradycyjnie stosowanych w morfologii. niderl. (a) Starszy pan podpierał się laską. Poniżej przytoczono kilka wyrażeń ze słowem czarny. że można określić powiązania między różnymi znaczeniami tego samego wyrazu lub różnymi znaczeniami jednostek leksykalnych należących do tego samego pola semantycznego odwołując się do mechanizmów zawężenia lub rozszerzenia znaczenia. 6. -. W każdym przypadku wskaż motywację użycia słowa czarny. (e) Ojciec skrzyczał mnie za kolejną laskę z angielskiego. a które onomazjologiczną próbą rozwiązania problemu kategoryzacji? Uzasadnij swoją odpowiedź. Obst. fruit (b) „nasienna część rośliny.'] minów pozostaje w związku metaforycznym. . nauce o elementach składowych jednostek leksykalnych i wykładnikach ich połączeń w konstrukcjach na poziomie składni. czy też z metaforą lub metonimia pojęciową. (c) Portal kościoła zdobiony był laskami z piaskowca. a które metonimicznym '•• z wyrazem owoc? Uzasadnij swoją odpowiedź. (d) Marcin poderwał na dyskotece dwie laski z PWST. Które z tych słów jest semazjologiczną. Pokazaliśmy też. jak w przypadku nóg łóżka (por. a które nie? Uzasadnij swoją odpowiedź. które mogą odgrywać rolę w procesie tworzenia wyrazów. „ 3. jadalna część rośliny": niem. »•!. która w wypo76 . W tym rozdziale przekonamy się. Które z tych dwóch ter. jak w przypadku słowa szkoła.(• Przedstaw na rysunku sieć radialną słowa babka. Frucht. drzewa": niem. Ekwiwalenty dwóch centralnych znaczeń polskiego słowa ów brzmią inaczej w języku niemieckim i niderlandzkim: owoc (a) „słodka. metafory oraz metonimii. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej Morfologia jest nauką o wewnętrznej strukturze wyrazu.

don. -ek w domek.+ -ak). W rozdziale 2 koncentrowaliśmy się na wyrazach. Potrze ny nam jest termin obejmujący zarówno te składniki wyrazów. Natomiast pflj stawowe jednostki analizy morfologicznej. domisko. Morfem może być jedynym składnikiem wyrazu lub jego składowym elementem.tworzenie wyrazów na bazie ćtwóch i więcej morfemów głównych. Rzeczowniki przybierają właściwe końcówki przypadkowe. w odróżnieniu. czyli derywat. jak i na poziomie zdania. gimbus. woźny (deki. morphe . najmniejsza jednostka języka posiadają-. drugą . Zacznijmy od przyjrzenia się.terminem mor-. długowłosy). nazywamy morfemami swobodnymi.)). czyli morfemy. Relacje syntaktyczne. tworzą radialne sie< znaczeń. jak i formy służące! wyrażaniu związku. fem gramatyczny. morfemu pobocznego. żelbet. które wchodząc ze sobą w różne związki. W języku polskim rzadkie jest tworzenie wyrazów złożonych przez połączenie dwóch morfemów głównych bez wiążącego je afiksu (np. że tak jak wyrazy mógł mieć znaczenia prototypowe (podstawowe) oraz poboczne (peryferyj ne). głosek lub fragmentów wielowyra-zowych nazw (np. Zarówno morfemy leksykalne. Morfemy.) —sprosta (rzecz. ucięcie (np. zegar + mistrz). które odróżniają wyraz pochodny. jak i te formy. prosta (przym. albo związane. jak forma wyrazu służy wyrażenu związku składniowego wiążącego wyrazy w konstrukcjach. które wys pują wyłącznie przyłączone do innego morfemu lub morfemów. postać"). ale olbrzymia większość morfemów głównych to morfemy związane (npryb. Morfemy główne i afiksy . dom —> domek. odwrotnie niż np. dług + o + włosy).1. natomiast kompozycją .). który zachodzi między wyrazami w danym wy-powiedzeniu (np. w obrębie tej samej części mowy. od wyrazu. gdzie morfem główny jest . PKO. zgodnie.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL wiedzeniach występuje w różnych formach fleksyjnych. Związany morfem poboczny może być dodany do jednego morfemu głównego (np. specjalista -> spec). kot + ka) lub też łączyć dwa i więcej morfemy główne (np. połączenie w wyraz liter. Mówiąc najogólniej. Możi) je porównać do wyrazów z tego względu. w języku angielskim. wyraz pochodny powstaje przez przyłączenie do morfemu głównego. zwanego też afiksem. właściwą (np. Derywacją nazywamy tworzenie-wy*azów pochodnych na bazie jednego morfemu głównego. które mogą wystąpić samodzielnie jak wyrazy. Sanepid. zwanego też rdzeniem. jak i morfemy gramatyczne mogą być albo swobodne. Do najważniejszych sposobów tworzenia wyrazów zaliczamy dery wacje.właściwe końcówki osobowe. męska) -> woźna (deki. z klasy wyrazów o jednym typie odmiany do innego typu odmiany (np. jakie wyrazy przybierają wchodząc w związki syntaktyczne z innymi elementami wypowiedzenia lub do łączenia form w wypowiedzeniach. (np. końcówka -u w domku. któ są konieczne i od których wywodzą się wyrazy pochodne (np.„kształt. na warny morfemami związanymi.1. Przyjrzyjm się teraz. ca znaczenie leksykalne lub pełniąca funkcję gramatyczną. Terminem tym jest morfem (od greckiego. -isko w domisko itd. od którego ten derywati pochodzi (np. żeńska)). PAN. czasowniki . definiil się jako najmniejsze jednostki języka posiadające znaczenie. itd. w domek. Pierwszą określa się terminem morfem leksykalny. 3. PZMot) itd. czyli podstawowego składnika wyrazu.). których wykładnikami są morfemy gramatyczne. Tworzenie nowych wyrazów odbywa się ponadto przez przeniesienie wyrazu z jednej części mowy do innej (np. udomowić itd. na przykład. Morfemy. W języku polskim morfemem głównym może być morfem swobodny (np. w jaki sposób z morfemów tworzy się wyrazy. lać —> odlać) i kompozycje. przyrostek -ąc w śpiewającĄ spójnik zdaniowy że). jak od wyrazów można tworzyć wyrazy pochodne lub łączi je w wyrazy złożone. gułami łączenia wyrazów w konstrukcje składniowe. a także. od języka angielskiego. wczoraj -> wczorajszy). zachodzą zarówno na poziomie grup składniowych. Morfemy gramatyczne służą do tworzenia form.

" oznacza morfem główny. .p. np.. Dział morfologii zajmujący się wyrazami pochodnymi nazj jest słowotwórstwem. a symbol „m. 1.-^y.gł. Ze względu na położenie względem morfemów głównych w wyrazach pochodnych.„ry60" + -y)). jest spójnik matycznego która poza amatycznego fcmu gradomem).„rybołówstwo" (dosł. na78 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: tomiast proces przyłączający sufiks nazywamy sufiksacją. oraz in-terfiksy. np. su-fiksy (przyrostki). fish + -ery . morfemy poboczne dzieli się zasadniczo na prefi-ksy (przedrostki).morfem poboczny. wyraz pochodny może być utworzony przez zastosowanie jednego lub więcej procesów słowotwórczych. stojące po morfemie głównym.gł. Poniższe przykłady ilustrują budowę kilku wybranych wyrazów pochodnych.zwykle morfemem swobodnym (np." . Nazwy procesów słowotwórczych podano w nawiasach. beczkowóz. np. Słowotwórczą strukturę wyrazów przedstawiono w formie wykresów.gł. stojące przed morfemem głównym. m. Symbol „m.p. fish + -y -. . Co więcej. nożyk. stojące ifliędzy morfemami głównymi. m.rybi"(dosł. długodystansowy m. m. niezły. dług -odystans -ow(y) (kompozycja z interfiksacją + derywacja) historyczny językowy -0"160 -y" równaj forro^^amatycZną (porównaj formę Morfempis* ————— grama" morfem wyrażający tryb przyp tyczne. Rys. „ryba" + -ery). morfemy ^^ zi gwobodnego zwi Jak już ne lub związane. . Wyrazy pochodne Procesy słowotwórcze morfem główny zlew kompozycja morfem morfem poboczny główny derywacja -ozmywak morfem główny ogród morfe: pobo -nik Derywacja i kompozycja nie są oczywiście jedynymi procesami słowotwórczymi. Morfemy gramatyczne podane są w nawiasach: (Da. Proces morfologiczny Przyłączający prefiksy nazywamy prefiksacją. Wstawi( nie interfiksu między dwa morfemy rdzenne nosi nazwę interfij cji.p.

Ale tworzenie nazw może się odbyć także drogą połączenia wyrazów w konstrukcjach składniowych. . gramatyczny (m. ze związanych morfemów fleksyjnych nazywamy formami fleksyjnymi Tworzeniem form fleksyjnych zajmuje się dział morfologii znany jako fleksja.. czyli ^kon^ ^^ składnikiem ^t«^ Hadnikiem 80 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpQLoc na) książka". morfologiczny. Mówiąc o takim urządzeniu. Rys. który nie jest podłączony do l gniazdka. wykładnik ten może być morfemem związanym. dlaczego język używa takiego a nie innego sposobu tworzenia nazw. łączanym do rzeczownika. fleksyjny) -yml-ego itd. Typy morfemów gramatycznych Składniki analizy gramatycznej związki składniowe i formy fleksyjne morfem leksykalny fakt. W innych je zykach. ny) w języku norweskim. na przykład mobile phone („telefon ruchomy"). swobodny m. poza morfemami głównymi. 2. Porównaj huset (dosłownie dom + określo. pr^. który sposób wyrażania danego znaczeniaj ustali się w języku. Powstaje więc pytanie. Formy wyrazów składające się. nieokreślona) książka").x. mogą użyć wielu określeń. W sytuacji. . Rozpatrzmy przykład nazwy niedawno wprowa^ dzonej do wielu języków. kiedy istnieje kilka możliwości. Tvnv mnr-fior». gramatyczny (wyraz funkgonalny) morfem leksykalny prost związany m. 2. Stowotwórstwo a nadawanie nazw Poznaliśmy dotąd dwa różne sposoby służące tworzeniu nazw: kompozycję i derywację. w języku l • ___ Ir-t-rirPI określoności lub p p yP rówmez na rozaj . a book . nie da się z góry przesądzić.1. 2.ęzykach pe nią Na pr składniowych i ^ trukcja skła-pa nominalna.„(jakaś. Wyobraźmy sobie. że grupa pracowników dużej amerykańskiej firmy elektronicznej zgromadziła się przy stole konferencyjnym dla| omówienia nowego typu telefonu. w których określoność grupy nominalnej ma wykładni]. 3. która poza PTZ czownika. że w łączeniu wy kład.. Typy morfemów gramatycznych przedstawiono na rys.> ^ rze. atyczne ***** sluzyć do funkcjonale mog? knstrukcji «^^^e ważną role .2. Swobodne " j •— — tworzenia puszczenie. cellular phone („telefon 81 („telefon .——— Rys.

„budynek przeznaczony do parkowania samochodtów"). digital phone portable phone („telefon iprzenośny") itd. Angielski wyraz portable jest starym zapożyczeniem z. Z kolei w niderlandzkim używa się een gsm. które podlegają skróceniu. Jest oczywiste. czyli określeń pojedynczych przedmiotów lub pojęć składających się z dwóch i więcej wyrazów. Kolejnym przykładem tej „walki" są nazwy przedmiottów i urządzeń kuchennych używane w BrE i AmE. zarówno w amerykańskiej (AmE). ° gkiąj odmianie języka angielskiego przyjęła się nazwa budowie sieci stacji radiowych (odbierających i przeka-ły elektromagnetyczne: cellmlar phone. a! wyrazów o bardziej wyspecjalizowanej 1 treści takich jak sedan (.r mochód czterodrzwiowy ze stałym dachiem. jak to miało miejsce w przodku portable w języku angielskim. kiabriolet"). sklep spożywczy -> spożywczy itd. co pokazuje poniższy przykład. przenośny. Jednakże częściej jest stosowany w BrE niż w ArrnE. (3) BrE AmE oven cooker „kuchenka" łap faucet (z franc. W języku francuskim weszła \w użycie nazwa un portable oddającej przenośny charakter urządzania. natomiast nazwy ai parking garage w odniesieniu do budynku przeznaczonego do parrkowania samochodów.) „łopatka kuchenna" bin waste-basket „kosz na śmieci" tea-towel dishcloth „ścierka do naczyń" Etymologia niektórych nazw używaniych w .. jakie wyrazy przyjmują si^ w nich jako nazwy przed82 WEWNĘTRZNA STraUKTTJRAWYRAZU|MOpi^u miotów. Każde odz'wierciedla inny sposób konstruowania treści poję-dkreśla pewną wyrazistą. lub też carphonie („telefon samochodo-W>1 W ięzyku niemieckim przeważył aspelkt łatwości w obsłudze. reczności i jako nazwę takiego telefonu prrzyjęto ein Handy. określenie wzorowane na zapożyczonym z angielskiego słowie handy ( poręczny"). zwany też ^ Zar (.nocket phone („telefon kieszonkowy").mobile phone.. Nie tylko języki. przynajmniej w tym samym języku. ale obecnie używany jest prawie wyłącznie w ocdniesieniu do przenośnego odbiornika telewizyjnego. Przykładami nazw analitycznych. że przyjęcie się nowego wyraztu dla określenia nieznanych dotąd przedmiotów pojawiających się w rróżnych kulturach jest wynikiem „ścierania się" czynników onomazjcologicznych. pociąg pośpieszny -» pośpieszny. (2) We swapped our colour television. tworze jednowyrazowe nazwy syntetyczne. gdzie używa się albo v razu o szerszej treści informacyjnej. właściwvą przedmiotowi cechę. Natomiast \w odmianie brytyjskiej * f niła się nazwa podkreślająca możliwcość korzystania z telefo-wrochu. and bcought a black and white portable. lecz również odmiany języków różnią się między sobą co do tego. jak i bry skiej (BrE) odmianie języka angielskieego wyraz car używany j w odniesieniu do pojazdu z silnikiem imechanicznym.komorka"). języka francuskiego. Wymieniliśmy nasz kolorowy telewizor na czarno-biały. Jej część może nawet ulec ucięciu i tak skrócony wyraz. Na przykład. sam staje się nazwą danego przedmiotu. Miejsce do park wania samochodu nazywa się w BrE cair park („parking". limuzyna") czy conva ible („samochód ze składanym dachem. Po pewnym czasie nowa nazwa zakorzenia się i zostaje wprowadzona do systemu języka. W AmE używa się nazwy a parking lot w odniesieniu do miejssca (zwykle placu) wyznaczonego do parkowania.) „kran" washing-up liąuid dish-washing liajuid „płyn do naczyń" cutlery siluerware „sztućce" fish-slice spatula (z hiszp. przez co nie daje się już użyć na oznaczenie nowych przedmiotów. aiutomobile („samochód"). są w polszczyźnie kotlet schabowy -> schabowy. skrótu od angielskiej nazwy global system for mobile communication („globalny systtem komunikacji mobilnej") lub też een draagbare telefoon („telefoin przenośny").

!. skróty) tyczne prostokąt opiekacz ze. odzwierciedlaj ącyclh różnice w budowie wyrazów pochodnych. twiej można się o tym przekonać badające różne języki. Dlatego też badanie procesów nadawania rzeczom nazw jest ściśle powiązane z badaniem kuiltury dominującej w społeczeństwie posługującym się danym językiiem lub jego odmianą.ga.amerykańskiej odmianie języka angielskiego wyraźnie pokazuje.rmi-strzowski pociąg pośpieszny bus beczkowóz mówca długodystansowiec pasta do zębów pekaes kulturalno- . Przykłady zostały podzielone na sześć klas. Gramatyczna klasyfikacja nazw (b) złożenia (c) derywaty (d) typ mieszany (c+b. że tworzenie nazw do pewnego stopnia odzwierciedla wielokuliturowość amerykańskiego społeczeństwa. W tabeli l podsumowano różne sposoby tworzenia nazw. b+c) (e) konstrukcje syntak(T) inne (np. Ła-.

wyrazy niepodzielne dom kot W dalszej części tego rozdziału omówimy szerzej dwa najważniejsze procesy słowotwórcze, kompozycję (3.2) oraz derywację (3.3). Następnie przyjrzymy się innym sposobom tworzenia słów (3.4) oraz morfemom gramatycznym (3.5). W każdym z tych podrozdziałów rozpatrzymy różne znaczenia przysługujące morfemom, a także zastanowimy się nad rolą, jaką odgrywają one w procesie nadawania nazw. 3.2. Kompozycja W tym podrozdziale zapoznamy się z regułami tworzenia wyrazów złożonych, czyli złożeń, porównamy wyrazy złożone z połączeniami wyrazów w konstrukcjach składniowych, a następnie zastanowimy się, jakie typy wyrazów złożonych upowszechniają się i wchodzą do systemu języka oraz czemu służy proces kompozycji. 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych Tworzenie wyrazów złożonych odbywa się na podstawie ścisłych zasad. Złożenia budowane są na zasadzie szeregowej lub hierarchicznej; większość tworzona jest z członów, które pozostają do siebie w stosunku nierównorzędnym, czyli hierarchicznym. Układy szeregowe powstają przez zespolenie dwóch (i więcej) członów znaczeń wo równorzędnych, np. sprawozdawczo-wyborczy (tzn. „sprawc dawczy" i „wyborczy"). W układach szeregowych człony mogą zost przestawione bez zmiany podstawowego znaczenia (wyborczo-spr wozdawczy). Układy hierarchiczne powstają przez połączenie § mantycznie nierównorzędnych członów w układzie podrzędno-na rzędnym. Człon podrzędny jest członem określającym, natomia człon nadrzędny jest członem określanym, np. jasnozielony. W języku polskim wyrazy złożone charakteryzuje brak odmiar pierwszego członu (np. dobrobyt, dobrobytu, dobrobytem, *dobregt bytu, *dobrymbytem), oraz, w mniejszym stopniu, niesamodzielnej akcentowa pierwszego członu. Większość złożeń ma jeden akcei główny, podobnie jak wyrazy słowotwórczo niepodzielne oraz der waty (np. dalEko widzi —» dalekOwidz, stAry drUk —» starOdrw ale: biAło-czerwOny). Te same kryteria, gramatyczne i fonologiczm odgrywają rolę również w języku angielskim. Przykładowo, wyra; złożony ma w angielszczyźnie zwykle jeden akcent wyrazowy, któr pada na pierwszy człon złożenia. Drugi człon nie jest akcentowany (np. blAckbird - dosłownie czarny + ptak, „kos"). Dla porównanie, w grupie nominalnej składającej się z rzeczownika i przymiotnika, główny akcent pada na drugi składnik, ale akcentowany jest, choć słabiej, również pierwszy składnik (np. a blAck blrd „czarny ptak"). Człony wyrazu złożonego mogą należeć do różnych kategorii leksykalnych. W języku polskim należy zwrócić uwagę na towarzyszą ce kompozycji procesy słowotwórcze i fleksyjne. Podane poniżej przy kłady to rzeczowniki złożone, w których drugim członem jest rzeczownik, a pierwszym kolejno rzeczownik, liczebnik, przymiotnik i czasownik. (4) a. rzeczownik + rzeczownik = beczkowóz, kręgosłup b. liczebnik + rzeczownik = stulecie, czterowiersz c. przymiotnik + rzeczownik = płaskostopie, starodruk d. czasownik + rzeczownik = śpiwór, przebiśnieg Znaczenie rzeczowników złożonych zależy od znaczeń ich

składników. Relacje wyrażane przez człon określający w stosunku do członu określanego są różnorodne. Człon określający może wyrażać środek umożliwiający czynność typowo wykonywaną przez człon określony 3 2. narostatek, rentgenoterapia), składnik członu określanego (np. iobeton, motorower), obiekt czynności wykonywanej przez człon \ eślany(np. projektodawca, powieściopisarz) itp. Interpretacja złożeń zależy od naszej wiedzy pozajęzykowej. Ponieważ wiemy, że pojazdy mogą być napędzane przez silniki parowe, elektryczne lub spalinowe, w złożeniach takich jak parowóz, elektrowóz, spalinowóz interpretujemy pierwszy człon jako określający rodzaj czynności wykonywanej przez pojazd. Wiemy jednak, że beczka nie może być napędem, podobnie jak nie może nim być radio. A zatem w złożeniach beczkowóz i radiowóz interpretacja członu określającego musi być inna. Jaka dokładnie jest ta interpretacja, wynika z naszej wiedzy pozajęzykowej. Podobnie jest w innych językach. Na przykład w języku angielskim, gdzie zdecydowana większość morfe-mów leksykalnych to morfemy swobodne i dlatego też kompozycja jest znacznie częściej stosowanym procesem słowotwórczym niż w polszczyźnie, w złożeniu leather shoe (dosłownie skóra + but, „skórzany but") człon podrzędny określa materiał, z jakiego but jest wykonany. W złożeniu tennis shoe (dosłownie tenis + but, „tenisówka/but do tenisa"), człon podrzędny określa, do wykonywania jakiej czynności używany jest taki but. W złożeniu alligator shoe (dosłownie aligator + but, „but ze skóry aligatora") człon alligator nie może określać czynności, ponieważ wiemy, że aligatory nie noszą butów, oraz że nie ma specjalnych butów używanych w czynnościach dotyczących aligatorów. Bardziej prawdopodobna jest więc relacja materiałowa, przy czym rozumiemy, że but nie jest wykonany z całego aligatora, lecz jedynie z jego skóry. Przymiotniki złożone mogą powstać przez kompozycję dwóch przymiotników semantycznie równorzędnych (np. głuchoniemy) lub semantycznie nierównorzędnych (np. staroangielski), w których pierwszy, podrzędny człon modyfikuje znaczenie drugiego, nadrzędnego członu. Również przysłówek może być zespolony z przymiotnikiem w jeden wyraz złożony (np. krwistoczerwony). W tym przypadku przysłówek jest członem podrzędnym i modyfikuje znaczenie przymiotnika, określając stopień cechy wyrażanej przez przymiotnik. Wiele przymiotników złożonych tworzonych jest od związków składniowych, złożonych z wyrazów należących do różnych kategorii leksykalnych (np.płaskie dno -»płaskodenny, strzela szybko -> szyb86 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MOBPn kostrzelny, lubi ciepło -> ciepłolubny itd.). Procesowi kompozycji 0X1-gatoryjnie towarzyszy w takich przypadkach derywacja, tworzą przy pomocy morfemu słowotwórczego (np. (o)n(y), -(o)w(y) oraz i,? terfiksu) przymiotnik złożony z morfemów głównych zespolonych w jedną podstawę słowotwórczą. Kompozycji może towarzyszyć zmiana znaczenia członów. IW, kładowo, wyraz gród używany jest w odniesieniu do pierwotnej os^ dy, siedziby wodza bądź władz, lub miasta. Wyraz ciemnogród nie jest jednak używany w odniesieniu do zabudowanego obszaru, lecz metonimicznie, w odniesieniu do społeczeństwa, ogółu ludzi, nie tyle nawet zamieszkujących ten sam gród (ani nawet ten sam obszar), co połączonych określonymi poglądami. W wyrazie ciemnogród człon ciemny nie oznacza braku światła, lecz - przez metaforyczne rozszerzenie znaczenia - brak oświaty, zacofanie. Widać więc wyraźnie, że w trakcie procesu kompozycji uległy zmianie podstawowe znaczenia obu morfemów leksykalnych stanowiących człony złożenia. Podobnie wyraz złodziej jest starym złożeniem o budowie i znaczeniu analo gicznym do wyrazu złoczyńca, antonimem wyrazu dobroczyńca. Zawężenie znaczenia członu zło do występku polegającego na kradzież) spowodowało, że z czasem złodziej zaczął

oznaczać już tylko tego, ktc dopuszcza się kradzieży. Podobnie jest w innych językach. Użycie członu alligator w angielskim złożeniu alligator shoe w odniesieniu nie do całego zwierzęcia, lecz tylko do jego skóry, to kolejny przykład metonimii. Z kolei w angielskim złożeniu horse shoe (dosłownie koń + but, „podkowa końska") użycie członu shoe na określenie rodzaju zabezpieczenia mocowanego do kopyta końskiego jest przykładem metaforycznego rozszerzenia znaczenia jednego z członów złożenia. 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych Przez konstrukcje składniowe rozumie się połączenie wyrazów w stosunku szeregowym, czyli współrzędnym (np. ciepły i ładny, mężczyźni, kobiety i dzieci), lub w stosunku hierarchicznym, czyli niewspółrzędnym, opartym na jednym z możliwych związków składniowych, np. związku zgody, w którym składnik podrzędny zgadza się ze składnikiem nadrzędnym pod względem rodzaju, osoby, liczby i przypadka (porównaj formę przymiotnika w grupach nominalnych miły chłopak i miła dziewczyna). Ogólnie mówiąc, w odróżnieniu od «<??^?^E?^i^i—*». S?:^^^t^5?5??s; Scej8składniowo mazanych wyr fereśtorstó czy stotófepa. S, pojęcia, np. wcześniej wspomn y ^ ^.^ . .„V*P ,zeru;ona porzeczK ,^ ^J^. analitycznymr. Są to styku ^US^n-1 *"- BLJf Niektóre złożenia tyczną, czego nik złożony ziuu^-s/-wyrazów jako złożeń zy. Na przykład, an^ z grupy nominalnej tunek rośliny „otw" Ze względu na jem L swoją przejrzystość _ix_ wyhnieniony wcześniej rzec^ow. ' vwnicy języka nie postrzegają jiakim z czasem ulegająca. - ' stokrotka") wykształca się lUBlu,^;,"oko dnia"), określają^ ga. ," wczesinym porankiem. . • —._-_._,^4.0ść semantyczną, z\oze. tworzenia naz\^. p0— i, • pretacyjnycn, J dwuznaczny itd., czy midorowa, gazeta nika ze zmian se mantycznego zawężenia, równaj białoskórnictwo ^ ; 2 jagodami ~ "" o. trata przejrzyStości wy-^ ich skła^,. se. metafory oraz metom^ (po. i czarny ch^akter> angielskim seitianty. złenia app^e tree (doslownie ^ WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOl niej blackbird, niemniej w przypadku tego drugiego, związek serru ; tyczny pomiędzy obu członami nie jest na tyle wyraźny, aby możr było stwierdzić, do jakiej podkategorii odnosi się ta nazwa. Znacs nie przymiotnika w połączeniu ze znaczeniem rzeczownika rue wskazuje jednoznacznie, o jaki gatunek ptaka chodzi. Kos niekoniecznie nawet jest koloru czarnego i mówiący może sobie wyobrażać, że taki ptak jest brązowy. Ponieważ samiczki tego gatunku ptaków faktycznie są brązowe, możemy użyć w odniesieniu do nich pozornie tylko paradoksalnego określenia brown blackbird („brązowy kos"). 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy Złożenia, a w języku polskim również zestawienia, odgrywają główną rolę w tworzeniu taksonomii w obrębie leksykonu. Jak już powiedzieliśmy w podrozdziale 2.3, w taksonomii wyróżnia się kategorię pojęciową stanowiącą podstawę klasyfikacji oraz nazwy nadrzędne (ogólniejsze) i nazwy semantycznie podporządkowane (bardziej szczegółowe). Nazwy ogólniejsze umieszczone są ponad nazwami poziomu podstawowego, natomiast nazwy bardziej szczegółowe -pod nimi. Główną fuiikcjajsłożenia, a także zestawienia, jestmtwo-

rzenie w obrębie danej kategorii pojęciowej nazwy jednostki podporządkowanej, o węższej treści informacyjnej. Zgodnie z naszymi rozważaniami w rozdz. 2.3, motopompa to określony typ pompy, chemioterapia to pewien rodzaj terapii. Podobnie jest z zestawieniami. List gratulacyjny to szczególny rodzaj listu, analiza stylistyczna jest szczególnym rodzajem analizy. Kiedy pojawia się jakaś nowa rzecz, funkcją języka jest utworzenie dla niej nazwy. Przykładem złożenia stosunkowo niedawno wprowadzonego do języka polskiego jest par~ kometr, a do języka angielskiego motorway (dosłownie silnik (mechaniczny) + droga, „autostrada"). Przykładami niedawno wprowadzonych zestawień są w języku polskim karta bankomatowa, telewizja kablowa czy też wanna z hydromasażem. Ogromna ilość złożeń i zestawień potrzebna jest na określenie nowych, bardziej szczegółowych pojęć w obrębie różnorakich kategorii pojęciowych, a także dla wskazania relacji pomiędzy parami hiponi-mów i hiperonimów takimi jak adres elektroniczny i adres. Gdyfcy-śmytażde nowe bardziej szczegółowe pojęcie chcieli nazwać przy pomocy nowego, słowotwórczo niepodzielnego wyrazu, przekroczylibyśmY pojemność pamięciową umysłu i zaburzyli hierarchii113- f ru~ kturę leksykonu. Wprowadzenie do systemu języka sW^010.20 niepodzielnych wyrazów na określenie tysięcy nowych zjais .^>0-'a" wiających się rok w rok w naszej kulturze wydaje się nimoz iwe' Dla przykładu, do niedawna list (zwykle kartkę papieru wr^z koPCT~ tą) wysyłaliśmy pocztą. Od niedawna nie musimy korzysic z us u^ tradycyjnej poczty, bowiem list można wysłać bez pisanii^0 na Pa~ pierze i wkładania do koperty, korzystając z poczty elektrłlczneJ' Interpretacja nowych złożeń i zestawień jest łatwa. ?amy z^a" czenie podstawowe poszczególnych członów, dostrzegam' Jaka Jes między nimi zależność semantyczna, a ponadto wiemy,a ^. zna" czenie podstawowe członów uległo metaforyzacji i potraf^ zmter~ pretować te nowe znaczenia przenosząc, na przykład, znczem(~ wy-razu poczto z jego domeny źródłowej do domeny docelow'^' czy a" tegorii pojęciowej wyrazu elektroniczny. Jako użytkowej •'5Z/. f' należymy do określonej społeczności kulturowej i wiem' . ^a 1C nowych pojęć odnoszą się nowe nazwy. Tak więc, dla celw interpi"e-tacji nowych nazw posługujemy się wiedzą o zasadach t\Przenia w^~ razów w komponencie słowotwórczym, ogólnymi strateiiami łt°Sni" tywnymi, takimi jak metaforyzacja, oraz kulturowo uwrunliowana. wiedzą pozajęzykową. 3.3. Derywacja W tym podrozdziale przyjrzymy się dwu różnym bPom allllsoy oraz pokażemy, jak wyrazy przekształcają się w afiks^' as ^pnif omówimy pokrewieństwo znaczeniowe niektórych m(rtemowi ic funkcję „uogólniającą". Przyjrzymy się również rodz^0111 anksow słowotwórczych. 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne O ile wyraz złożony (tzw. derywat złożony) najczęś(!ej ZDUQ°wany jest z dwóch morfemów leksykalnych, derywat pros^ zbudowany J—- leksykalnego oraz jednego luf W1^cej morfe: — r.._i,^; oł;>wotworczei od 90 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG). wcześniej — o morfemach słowotwórczych, używanych do tworzenia nowych wyrazów, i o morfemach fleksyjnych, używanych do tworze--1 nią form wyrazów w konstrukcjach gramatycznych. Morfem słowotwórczy, np. -ek, dodawany jest, mówiąc najogólniej, do wyra motywującegoTpbdstawowego, czyli wyrazu, od którego derywat po-chodzi. Wyraz podstawowy zawiera zasadniczy składnik, czyli mor-fem główny (rdzeń), stanowiący o podstawowym znaczeniu wyrazu (np. dom - w wyrazie domek) (por. 3.1.1). We fleksji używa się również na określenie tej części wyrazu odmiennego, która pozostaje po odcięciu końcówki fleksyjnej, terminu temat fleksyjny (np. dom(e)k jest tematem fleksyjnym w

3. pisać . takich jak polski. prędkiego poruszania się". Znaczenie i produktywność afiksów Dla zanegowania cechy wyrażanej przez przymiotnik w języku polskim najczęściej dołączamy do takiego przymiotnika prefiks nie-. jak perywacja__________________ orzypadku wyrazu harmless („nieszkodliwy"). niesprawiedliwy. albo też w ogóle nie istnieje potrzeba utworzenia nowego wyrazu. nie (jest) równy.? Aby wyjaśnić. Podobnie rzeczownik dziad nazywał na początku „ojca ojca lub matki". czy gramatycznej. krzywda"). spoonful (dosłownie łyżka + pełny. że o ile pierwsze przyłączane są zawsze do ograniczonego zbioru morfemów leksykalnych. Przykładowo. dlaczego przymiotniki zaprzeczone najczęściej tworzy się przez dodanie prefiksu nie. Znaczenie nie-można przedstawić w następujący sposób: 92 . Wyraz ciefeaioy dawniej znaczył „skłonny do cieknięcia. nie *biegarz. Utratę przejrzystości etymologicznej wyrazów i ich zmiany znaczeniowe obserwujemy również w języku polskim. Jako sufiks powoli nabrał znaczenia „posiadania jakiejś cechy w znacznym stopniu". np. Obecność wyrazu przymus eliminuje *musienie.2. Od czasowników można tworzyć rzeczowniki oznaczające wykonawcę czynności. beautiful („piękny). Podobnie jest. podczas gdy końcówka fle-ksyjna wyrażająca kategorię liczby mnogiej może być dodana do tematów wszystkich rzeczowników policzalnych. a nie *pisacz. W odczuciu współczesnych użytkowników polszczyzny nie ma też (oczywistego) związku miednicy z miedzią. bielizny z białym strojem anipiumicy z piwem. etymologicznie związany jest z przymiotnikiem fuli („pełen.formach fleksyjnych domkowi. Jednym z głównych powodów. w języku angielskim. na przykład. Tylko wtedy będziemy mogli wytłumaczyć. won-derful („cudowny"). ale nie musieć . pełny"). „kęs"). Sens ten zachował się w wyrazie wycieczka.). domkiem. niepusty itd. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja Gramatykalizacjąnazywamy proces przemiany swobodnego morfemu głównego w morfem poboczny. nierówny. nie (jest) słuszny itd. Ponieważ w zasobach leksykalnych polszczyzny znajduje się wyraz brak. domku itd. Jednak od biec utworzony został biegacz. z jakimi wyrazami ten prefiks się łączy. Istotna różnica między morfemami słowotwórczymi i fleksyjnymi wynika z faktu. utworzonego od larm („szkoda. Znaczenie współczesne rozwinęło się w wyniku metaforyzacji.pisanie. że albo z punktu widzenia kategorii pojęciowych nie ma potrzeby zastosowania tego właśnie procesu słowotwórczego. dla których często nie tworzymy wyrazu pochodnego w pewien określony sposób.czytanie. nie ma potrzeby tworzenia wyrazu *brakowanie. niesłuszny. Jaka jest różnica pomiędzy tymi derywatami a zaprzeczonym predykatem przymiotnikowym. drugie mogą być przyłączone do praktyćzriie^wsźystkićh morfemów leksykalnych w obrębie danej kategorii gramatycznej. Mamy więc w języku polskim czytać . Na przykład angielski morfem -ful. 3.*musienie. Z czasem wykształciło się znaczenie „starego niedołęgi lub żebraka". morfem słowotwórczy -anie l -enie l -cię może zostać dołączony do tematów tylko niektórych czasowników. Termin ten używany jest głównie w analizach morfologicznych języków fleksyjnych. itd. niedojrzały. który pierwotnie występował w wyrazach złożonych takich jak mouthful (dosłownie usta + pełny. tworząc przymiotniki zaprzeczone. wyrażającego brak danej cechy. gdzie obecność wyrazu ugly („brzydki") eliminuje potrzebę utworzenia wyrazu *beautiless z morfemu leksykalnego beauty („piękno") i morfemu słowotwórczego -less. czy to o funkcji słowotwórczej. jest fakt.3. zastanówmy się nad ogólnym znaczeniem prefiksu nie-. występujący w takich wyrazach jak careful („uważny"). natomiast odpisać utworzony został pisarz. „pełna łyż(ecz)ka") itd.oraz dlaczego pewne przymiotniki o sensie przeczenia tworzy się w inny sposób. 3 3. nie (jest) długi. takie jak niedługi. tzn.

jak w przypadku połączenia niesłuszny awans. których nie można kupić" oraz uncuttable meat . wyrażający niemożność wykonania wspomnianych czynności. Dotyczy to. a nawet „bycie niezgodnym z prawem". Podobnie jak morfemy rdzenne. np. W odróżnieniu od drinkable („pitny") bądź re-alizable („możliwy do zrealizowania. włamywacz. Znaczenie sufiksu -able daje się określić nie tylko jako „coś.„z natury swej nadający się do tego. jak w przypadku połączenia niesłuszne wzbogacenie się. niemające znaczenia „możliwości zrobienia czegoś". w znaczeniu narzędzia. buyable („dający się kupić"). wyraża też „niedanie uczciwej lub równej szansy". wybielacz. jest se3.„mięso niedające się pokroić"). osoby spełniającej . knowledge-able („znający się na czymś") to ktoś zdolny do udzielenia informacji na jakiś temat. jak poprzednio. oraz w znaczeniu nieosobowego wykonawcy czynności. badacz. Możemy przyjąć jako ogólny warunek tworzenia wyrazów zasadę.„nieposiadający cechy wyrażanej przez przymiotnik. istotnymi cechami. lodołamacz. że morfem -acz użyty do utworzenia nazwy wykonawcy czynności nie tworzy nazwy osoby aktualnie wykonującej daną czynność. gracz).„obrazy. np. lecz raczej nazwę wykonawcy zawodu lub zajęcia (np. Zauważmy przy tym.+ przymiotnik] . Derywacja 93 mantycznie wyrazisty. by od czasowników wyrażających te czynności utworzone zostały przymiotniki z -able. który ma kilka znaczeń. To właśnie uogólnione znaczenie „posiadania naturalnej zdolności" przynależne angielskiemu sufiksowi -able umożliwia rozszerzenie jego schematu słowotwórczego na mniej prototypowe derywaty. ste-alable („dający się ukraść"). przycinacz. Podana poniżej parafraza oddaje jego możliwy sens: (6) [temat czasownika + -able] . produktywnego polskiego morfemu słowotwórczego -acz. np.3. cuttable („dający się kroić"). jako że wyrażony jest stały brak cechy charakteryzujący dany przedmiot. np. czasownik. że połączenie znaczeń daje się ująć w pewien schemat interpretacyjny. paintable („dający się namalować"). ale. wiele teoretycznie możliwych formacji z tym sufiksem odbierane jest jako niezwykłe bądź dziwaczne. również morfemy afiksalne mogą mieć znaczenia bardziej prototypowe i znaczenia bardziej peryferyjne. biegacz. na przykład. że dany afiks może być dodany do danej podstawy słowotwórczej. urządzenia lub środka. spawacz. Również w tym przypadku mamy do czynienia ze stałymi. by coś zostało z nim zrobione" Większość przedmiotów nie ma naturalnie przypisanych właściwości umożliwiających ich kupno. sayable („możliwy do wypowiedzenia"). i dlatego też nie jest prawdopodobne. Ta zasada tłumaczy. lecz rzeczownik knowledge („wiedza"). dlaczego do systemu języka polskiego należą formacje typu nieuczciwy. spychacz. o ile jego uogólnione znaczenie jest dobrane do któregoś ze znaczeń wyrazu podstawowego tak. a więc osoby zawodowo lub zwyczajowo wykonującej daną czynność. jest szersze. zakraplacz. co może być zrobione". tak jak w poprzednim przykładzie. Derywaty z -acz występują głównie w znaczeniu nazw wykonawców czynności. W tym przypadku wyrazem motywującym jednak nie jest. writable („dający się napisać"). np. urzeczywistnienia"). więc takie formacje są znacznie bardziej prawdopodobne (porównaj unbuyable paintings . Natomiast sposób konstruowania treści semantycznej oparty na potencjalnym przymiotniku poszerzonym o ogólne znaczenie prefiksu negacji un-. krojenie czy też malowanie. przy pomocy którego wykonywana jest czynność. patrząc na tę kwestię z ogólniejszego punktu widzenia. niedojrzały oraz niesamolubny. a nawet wyrażający cechę przeciwną względem znaczenia przymiotnika" Na przykład derywat niesłuszny nie tylko wyraża brak cechy. ale.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA (5) [nie. Ten sam argument można odnieść do angielskich przymiotników zakończonych na -able. którą nazywa przymiotnik słuszny.

tworząc wspólnie system znaczeniowy tego morfemu. Morfem -acz występuje także w nazwach narzędzi. 94 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG Znaczenie osobowego wykonawcy czynności przeniesione jest n nieosobowego wykonawcę czynności i zastosowane w nazwach urza dzeń wykonujących dane czynności. biegacz nieosobowy wykonawca czynności (urządzenie): zgniatacz 95 Narzędzie nazwa narzędzia służącego do wykonania czynności: dziurkacz nazwa środka używanego przy wykonywaniu czynności: odplamiacz . np. Do różnicy znaczeń sufiksu -acz możemy podejść dwojako: albo potraktujemy każde znaczenie jako znaczenie odrębnego morfemu. dziurkacz. Peryferyjne. co urządzenia samodzielnie wykonujące dane czynności. zagajacz) lub osoby o określonych cechach (np. np. ale od rzeczownika. która wiąże się z posiadaniem charakterystycznej części ciała. odrdzewiacz. nosiciela stanu. a w wyrazach takich jak brodacz czy też gto-wacz nosiciela cechy. wyjadacz). gdzie -acz nie jest sufiksem agentywnym. substancji. kto zwyczajowo lub zawodowo wykonuje czynność wyrażoną przez czasownik" Zgodnie z definicją podaną w (6). np. wykraczające poza określenie konkretnej osoby przypadkowo wykonującej daną czynność w danej chwili. napinacz. chwytacz. niezależnie od tego. że obejmuje metonimiczne lub metaforyczne rozszerzenie znaczenia formacji z morfemem -acz.określoną funkcję (np. Zauważmy przy tym. czego przykładami są spychacz zgniatacz. słuchacz czy też gracz to określenie roli. np' strugacz. w jakiej ktoś występuje w danej sytuacji. jak we wszystkich poprzednich przypadkach. są jego znaczenia w wyrazach pochodnych typu posiadacz oraz brodacz. części maszyn. glowacz Wykonawca czynności nosiciel stanu: posiadacz wykonawca zawodu lub zajęcia: spawacz. co posiada zdolność wywołania czynności wyrażonej przez czasownik" Ta parafraza jest na tyle ogólna. aparatów. używanych do wykonywania czynności. 3 Sieć radialna znaczeń sufiksu -acz Rys posiadanie nazwa posiadacza czegoś: brodacz. Taka radialna sieć znaczeń przedstawiona jest na rys. 3. odkurzacz. albo uznamy różne znaczenia za tak blisko ze sobą związane. Dlatego też podstawowe znaczenie formacji z morfemem -acz można przedstawić w następujący sposób: (7) [temat czasownika + -acz] — „ktoś. czy wykonawca miałby być osobowy. W tych przypadkach znaczenie formacji z morfemem -acz daje się przedstawić jako: (8) [temat czasownika + -acz] . w porównaniu ze znaczeniami morfemu -acz występującymi w nazwach osobowych i nieosobowych wykonawców czynności i nazwach narzędzi i środków czynności. W wyrazie posiadacz (a także w neologizmach typu stacz). nawilżacz. czy też nieosobowy. że każde z nich mieści się w obrębie uogólnionego znaczenia jednego i tego samego morfemu. takie jak w przypadku spychacz czy zgniatacz.„coś. że w tym ostatnim przypadku -acz nie derywuje rzeczownika od czasownika. kudtacz. odczu-lacz. morfem -acz jest wykładnikiem tzw. które określają nie tyle narzędzie używane do wykonania czynności wyrażonej przez mor-fem rdzenny.

że człon -gate został w znaczeniu „afera" zapożyczony do języka polskiego i użyty w złożeniach takich jak Społem-gate. która w funkcji afiksu o znaczeniu „afera polityczna. Przykładami morfemów nieciągłych są morfemy tworzące formę imiesłowu w językach niderlandzkim i niemieckim. dlaczego w odniesieniu do osoby właśnie jedzącej rybę me użyjemy w polsz-czyźnie derywatu takiego jak zjadacz (ryby). np. fan-bloody-tastic (dosłownie „fan-choler-nie-tastyczny"). wizerunek. stołówka") dla wytworzenia washeteria („pralnia samoobsługowa").„osobowy wykonawca lub inny czynnik sprawczy funkcjonalnie związany z czynnością wyrażoną przez czasownik" Uogólnienie znaczeń morfemu podane w (8) nazywane jest schematem. że pozwala na włączenie wszystkich wyodrębnionych znaczeń morfemu. odróżniający temat fleksyjny czasowników w czasie teraźniejszym od tematu fleksyjne-go w innych czasach w łacinie. w łacinie CZY polszczyźnie. Na pewnym etapie rozwoju polszczyzny morfem -unek wykształcił się w funkcji morfemu słowotwórczego ze składnika wyrazów zapożyczonych z języka niemieckiego.4. 3. postfiksami i infiksa-mi. np. spirytus-gate. jest przykładem infiksu. z nazwy własnej Watergate wydzielona została cząstka -gate. Po aferze politycznej. Innym przejawem tendencji do tworzenia nowych wyrazów z morfemów głównych zaadaptowanych do funkcji morfemów pobocznych są słowa typu laundromat („pralnia samoobsługowa"). Włączony do morfemu rdzennego element -n-. W innych językach. Schematyczna definicja przedstawiona w (9) pozwala również wytłumaczyć. werbunek. odróżnia się więcej typów afiksów. która wywołała kryzys w stosunkach amerykańsko-irańskich. Schemat jest na tyle abstrakcyjny. Interesujące jest. np. w wyrazie speedometer („szybkościomierz") wydzielić można składnik -o-. czy też powielenie schematu słowotwórczego wyrazu cafeteria („bufet. interfiksami. sufiksami. urobione zgodnie ze schematem słowotwórczym. Różnon . według którego utworzone jest w języku angielskim słowo automat. w języku angielskim. sprawunek itd. wyróżnia się również morfemy nieciągłe. Przyłączony do rodzimych rdzeni wytworzył pocałunek. które nie tworzą takiego nieprzerwanego ciągu. meble-gate. Również język angielski wykształcił rodzaj infiksu. warunek. Przejawem tendencji do tworzenia infiksów w angielszczyźnie może być również włączanie do rdzeni poszczególnych wyrazów używanych w slangu wyrazów nieprzyzwoitych typu bloody („cholerny") czy też fucking („pieprzony"). Rodzaje afiksów W pewnych językach. itd. zippergate w odniesieniu do „afery rozporkowej" prezydenta Clintona itd. np. niezgodne z prawem działania polityczne" zastosowana została do utworzenia nazw takich jak Irangate w odniesieniu do sytuacji.4. np. afiksy słowotwórcze dzielą się na prefiksy i sufiksy. 3. która doprowadziła do upadku prezydenta Nixona. które charakteryzują się stałym umiejscowieniem względem morfemów głównych i które są realizowane jako nieprzerwane ciąg1 elementów. przez co nazywa się je morfemami ciągłymi. a-bloody-mazing (dosłownie „z-cholernie-dumiewa-jący").Możemy teraz wykonać następny krok i połączyć różne wyodrębnione znaczenia sufiksu -acz w jedno uogólnione znaczenie: (9) [temat czasownika + -acz] . Przykładem postfiksu jest 96 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLO 'GIĄ w polszczyźnie morfem -kolwiek występujący w formacjach typu kt kolwiek. Poza prefiksami. np.3. vinc-it („zwycięża"): vic-tt („zwy-ciężył").

logika-^ logik. Odróżniający brak morfemu sygnalizującego proces słowotwórczy nazywa się zerem morfologicznym. z Je<inej kategorii gramatycznej do innej występuje również nnych językach. np. alternacja jakościowa). itd. brak fleksyjnych wykładników przeniesienia wyrazu do danej kategorii gramatycznej Stąd proces przenoszący wyraz z jednej kategorii gramatycznej do innej może nie mieć żadnego wykładnika morfologicznego. nazwa osoby zostaje przeniesiona na nazwę czynności funkcjonalnie związanych z tą osobą. dające w rezultacie wyraz pochodny szafir. prefiksalnopostfiksalne morfemy Twotwórcze takie jak roz-. przeniesieniu wyrazu szafirowy . wyraz pochodny ma zwykle znaczenie szersze od wyrazu motywującego. lub w obrębie tej samej kategorii grama-ycznej z jednego paradygmatu fleksyjnego do innego. czyli wzór jego odmiany.4. Na przykład w derywacji czasownika bank („przeprowadzić transakcję bankową") w języku angielskim od rzeczownika bank („bank"). W przypadku. erywacja nowych wyrazów polegająca na przenoszeniu wyraw. markiz -4 markiza. którego jedynym wykładnikiem jest zmiana jakościowa lub ilościowa w wyrazie motywującym. specjalista -» spec. Natomiast w polszczyźnie przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej jest sygnalizowane innym zespołem końcówek fleksyjnych. zwykle prefiksacją. d ik funkcji gramatycznej występuje po obu stronach morfe-leksykalnego. Takie typy dery-acJi nazywamy derywacją mieszaną. mięso -4 mięcho. czy też do-. jak w przypadku człowiek -4 uczłowieczyć. utworzonego od rzeczownika król.. tworzącą np.. sufiksacją. wyróżnia się także inne sposoby tworzenia nowych wyrazów. np. afiksacji. nazywamy derywacją paradygmatyczną. np.•odność procesów słowotwórczych 97 . derywujący wyrazy domyślić się. derywacji alternacyjnej. oraz kompozycją. a tym samym zespół wszystkich jego form fle-ksyjnych.. Derywacją paradygmatyczną występuje. nazywamy derywacją al-ternacyjną. w przypadku czasownika królować. zostało przeniesione na samą operację. derywujący czasowniki rozmyślić lię rozmówić się. W polszczyźnie. np. np. lub ucięciu elementów występujących w podstawie (tzw. Proces zmieniający paradygmat fleksyjny wyrazu. doprosić się. Różnorodność procesów słowotwórczych W języku polskim. 3. tworzącą np. ategorii przymiotników do kategorii rzeczowników towarzyszy cięcie. się. Proces tworzenia wyrazów. alternacja ilościowa). rozpłakać się. gdy na skutek derywacji tworzony jest od rzeczownika czasownik. bank. pisarz od pisać. dźwigać -» dźwig. rozlać od lać. Derywacją paradygmatyczną może również Warzyszyć np. Procesowi zmieniającemu kategorię gramatyczną wyrazu (oraz jego paradygmat fleksyjny) często towarzyszy metonimiczna zmiana znaczenia wyrazu pochodnego w stosunku do wyrazu motywującego. tzn. lub równoczesną prefiksacją i sufiksacją. gdzie odbywa się operacja. np. pojęcie miejsca.. lub odwrotnie. się. Derywacją alternacyjna polegać może na wymianie elementu występującego w podstawie (tzw. Na przykład czasownik clean („czyścić") pochodzi od przymiotnika clean („czysty"). W języku takim jak angielski. do których zalicza się różne typy derywacji bezafi-ksalnej. gdzie wyrazy naleWEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL żące do poszczególnych kategorii gramatycznych nie mają zespół form odmiany (deklinacji w przypadku rzeczowników i przymiotni ków oraz koniugacji w przypadku czasowników). poza derywacją afiksalną. zgęstnieć od gęsty. gdy wyraz przenoszony jest z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. W polszczyźnie za mUrfemy nieciągłe uważa się np. ponieważ od nazwy osoby lub przedmiotu . tworzącą np. człowiek -» człowieczy. polegająca na przeniesieniu jednego aspektu zjawiska na całe zjawisko. kauf(„kup-"): ge-kauf-t.

telephone -» phone („telefon"). -a]j wykopać -> wykop. nrodnoścprocesów słowotwórczych 99 zownika author („autor"). wyraża określone narzędzie czynności pisania. itd. nazywającego w języku angielskim osobę odpowiedzialną za to. utworzonego w amerykańskiej odmianie języka angielskie^0 3. w przypadku taa. np. czasownika stage-manage. Kolejnym przykładem może być utworzenie od rzeczownika stage-manager (dosł. spokoj~* sP°ko. Palec -» paluch. gdzie rzeczownik wyraża rezultat czyn-ści kopania. określenie rozmiaru (dom — » domek.następuje przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej. gdzie poza ucięciem elementu -ów. gmach -> gmaszysko). żeby wsadzić do ziemi krzaczek azalii. Derywacji towarzyszyć może również zawężenie znaczenia pod" stawy. Termin ten może być mylący. np. co się dzieje na scenie w trakcie przedstawienia teatralnego. obiekt. dwójka -» dwója) lub mogą towarzyszyć innym typom derywacji. w skład którego wchodzi morfem rdzenny czasownika (pis-). batalion -> baon. jej lec.dyr.4. intensywności cechy ( miły —> milutki. dziecko -> dziecina) itd. np. narzędzie itd. albo na końcu podstawy. television -» telly („telewizja") lub też może być ucięty ocześnie początek i koniec podstawy. dyrektor . piłka -^piła. natomiast sama czynność pisania wyrażona przez morfem rdzenny czasownika może być wykonana przy pomocy różnych narzędzi. trudno rezultat tej czynności nazwać wykopem.autobus -» bus. musimy wykopać w ziemi mały dołek. Bezafiksalna zamiana czasowników na rzeczowniki z towarzyszącym ucięciem podstawy nazywana jest derywacja wsteczną. Ucięcia mogą być jedynym wykładnikiem derywacji (np. których znaczenie różni się od znaczenia podstawy o aspekt uszczegółowienia. Wyrazy utworzone przez ucięcie awy nazywamy ucięciami. lecz tworzymy wyraz pochodny krótszy w stosunku do wyrazu motywującego. np. Podobnie dzieje się w języku polskim. np. czołgać się -» czołg. P. Z kolei w przypadku długo pisze -> długopis rzeczownik złożony. Szczególne miejsce w systemie słowotwórczym języka polskiego zajmuje w porównaniu z innymi językami derywacja tworząca wyrazy pochodne. która ma wykonawcę. stosunku emocjonalnego mówiącego (baba -» babsko. np. derywacji alternacyjnej oboczności ilościowe mogą wystąpić ewnątrz podstawy. dla wyrażenia czynności polegających na zorganizowaniu publicznego występu* jakim jest na przykład konferencja prasowa. np. Ucięciu podstawy nie towarzyszy zmiana kategorii gramatycznej w takich przypadkach jak piłka — » piła. derywacji paradygmatycznej tworzącej rzeczownik szafir od przymiotnika szafirowy. śliczny ~* prześliczny). beczka -> beka. który pojawił się w systemie języka wcześniej. na początku podstawy.tworzymy wyraz wyrażający czynność przebiegającą w czasie. ale o ile po to. znaczenie morfemu głównego zosta-. co ilustruje przykład The press-conference was cleverly stagemanaged („Konferencja pra" sowa została zręcznie wyreżyserowana"). refrigerator -> fridge 100 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORPOL . W przypadku czasownika author („pisać scenariusze film0" we"). . np. Również w języku angielskim ucięty ze być początek podstawy. ponieważ w trakcie tego procesu nie cofamy się do wyrazu. „kierownik sceniczny").

żelazo + beton -> żelbet. Dzięki skrótowi termin medyczny upowszechnił się w wielu językach. np. jako że spożywany jest jako pierwszy posiłek w ciągu dnia. 3 5. Fleksja Współczesne społeczeństwa opierają się na działaniu wyspecjali-ch j współdziałających struktur. and Cultural Organization. Fleksja . definiując ten wyraz jako „sposób określania pozycji przedmiotów takich jak samoloty lub rakiety przez wysyłanie fali radiowych". np. a którego najnowsze słowniki języka angielskiego nie klasyfikują jako skrótowca. jak i kultury. oraz skróty nazw organizacji międzynarodowych. utworzony z pierwszych liter nazwy choroby wirusowej polegającej na załamaniu się odporności organizmu. którv został metonimicznie przeniesiony na system komunikacji podziem. Zwykle są to litery lub głoski początkowe. Powszechnie znanymi przykładami są skrócone nazwy państw. W polszczyźnie przykładem tego zjawiska jest wyraz pecet. czego przykładem może być wyraz AIDS. ułatwiające ich zapamiętanie i szybkie przywołanie z pamięci.(„lodówka"). Wyrazy ucięte mogą się tak bardzo upowszechnić \v • zyku. Ucięcie charakterystyczne jest dla tzw. jak alkoholik jest uzależniony od alkoholu. Nie ożna ciągle odnosić się do tych wszystkich instytucji i organizacji żywając ich pełnych nazw. Potrzebne nam są formy krótsze. do których zalicza się również wyrazy powstałe z poł3" czenia w jeden wyraz liter lub głosek wyrazów wchodzących w skład jednej nazwy. niemniej ponieważ jedzony jest zwykle koło południa. że użytkownicy mogą nie postrzegać związku słowotwórcze miedzy podstawą i derywatem. czy internacie nalizm typu metro. Social. nej w metropoliach. Zlewanie się dwóch podstaw w jeden wyraz jest często odbiciem procesu zlewania się dwóch pojęć w jedno. W polszczyźnie w takim przypadku używamy (I) tak i nie. powstały z połączenia elementów dwóch wyrazów ja („tak") oraz nein („nie"). Dobrze zadomowione w języku skróty po pewnym czasie tracą swą etymologiczną przejrzystość i postrzegane są jako wyrazy niepo-chodne. pochodny od greckiego wyrazu metropolis. np. na które rozmówca chce jednocześnie odpowiedzieć potwierdzająco i przecząco. jako połączenie śniadania i obiadu. Używa się go w odniesieniu do posiłku spożywanego w późnych godzinach rannych. Podobnie w języku angielskim wyraz brunch powstał przez połączenie elementów dwóch słów breakfast („śniadanie") oraz lunch („obiad"). wyrazowców. i używany w odpowiedzi na pytanie. Acquired Immune Deficiency Syndrome. Skróty pojawiają się w każdej dziedzinie życia. PKOlpekao. USA. zarówno w dziedzinie portyki wojskowości. spraw społecznych. UNESCO. czy ONZ. Pojęcie uzależnienia wyodrębnione zostaje z wyrazu alkoholik jako cząstka -holik i włączone w wyrazie pracoholik do kategorii semantycznej wyrazu praca. czyli wyrazów utworzonych przez skrócenie podstaw dwóch i więcej wyrazów tworzących nazwę i połączenie ich w jeden wyraz. kalki z angielskiego workaholic. który ma cechy śniadania. np. Struktury te są corocznie Z erzane o nowe instytucje i organizacje. ZSSR. pochodzący od tatarski befsztyk. Wyraz brunch odnosi się bowiem do posiłku. czego przykładem jest niemiecki wyrazowiec Jein. Podobne formalne i pojęciowe „zlewanie się obserwujemy w przypadku wyrazu pracoholik. a wraz z nim wiedza o tej chorobie rozpowszechniła się na całym świecie. W tym przypadku dochodzi do zatarcia się granicy odróżniającej dwa pojęcia. wykracza poza odcinek czasowy integralnie związany z kategoryzacją posiłku jako śniadania. nauki. Dobrym przykładem tego zjawiska jest historia wyrazu radar. używanego dla określenia osoby uzależnionej od pracy tak. czego przykładem może bv' w polszczyźnie tatar. 3. który wszedł do systemu języka angielskiego jako skrót określenia ra(dio) d(etecting) a(nd) r(anging) („wykrywanie i określanie odległości za pomocą radia"). od The United Nations Educational.5. Wyrazowce utworzone z fragmentów dwóch i więcej wyrazów są skrótowcami.

przez co interpretacja form fleksyjnych wyrazów jest w pełni przejrzysta.takich jak np. występuJe wyłącznie przed końcówkami osobowymi. partykuły. przyimki oraz spójniki zdaniowe.: szesz^io dwie formy fleksyjnje czasownika pisać. w obrębie kategorii gramatycznych. W tjmpod.3. morfemy słowotwórcze nierzadko tworzą wyraz pochodny nawiązujący tylko do jednego znaczenia podstawy. Podział ten odpowiada różnicom we wzorach. czyli odmian wyrazów. że zdobył biegun. Ponadto. sufiks -ość poprzedza sufiks -ow(y). W językach fleksyjnych . sygnalizujący P^J^ do pełnienia odpowiednich funkcji syntaktycznych w wypo 102 ^EWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpOL 103 wiedzeniach.wyrazy od-• nne użyte w wypowiedzeniach składają się z dwóch części: temafleksyjnego. według których odmieniają się wyrazy. Jednak wyznawca to osoba wyznająca jakąś religię lub zwolennik jakichś poglądów. Dlatego też morfemy fleksyjne cechuje większa częstotliwość występowania w wypowiedzeniach niż morfemy słowotwórcze. Na przykład sufiks czasu przeszłego. Odmiana wyrazów dzieli się na deklinację i koniugację. niezmiennym członem wyrazu. ny jest zespół morfemów fleksyjnych właściwy dla kategorii gramatycznej. prawdę. do wyodrębnionych klas gramatycznych. morfemy fleksyjne występują w formach fleksyjnych w stałym porządku. Przykładowo.W podrozdziale 3. o ile zbiór morfemów fleksyjnych właściwy jest każdemu wyrazowi odmiennemu we wszystkich jego znaczeniach.in. Wobec tego fleksja. że zdobył bilety na koncert. które charakteryzują wyraz pod względem formalnym i są wymienne Morfemy gramatyczne wskazują na przynależność wyrazów do kategorii gramatycznych oraz. a także grzechy. Dany morfem fleksyjny może wystąpić w formie fleksyjnej tylko raz. Między tymi dwoma głównymi fałami morfologii występują jednak istotne różnice. -t-. że jest zdobywcą. jakkolwiek morfem słowotwórczy -acz jest wykładnikiem wykonawcy czynności. w derywaćji wyrazu całościowóść morfem słowotwórczy -ość użyty został dwukrotnie-Ponadto. ale tylko w tym drugim wypadku o osobie tej możemy mówić. np. o ile każdemu wyrazowi odmiennemu przypisa. Można o kimś powiedzieć.3). podczas gdy ten sam morfem słowotwórczy może być użyty w'Wyrazie pochodnym więcej niż jeden raz. Do kategorii odmiennych w polszczyźnie należą m. Ponadto. Na przy . ale nie musi. język polski . Jak już powiedzieliśmy wcześniej (3. PipzęĄ. Po pierwsze 0 ile fleksja ma charakter formotwórczy. ale nie prawdy czy grzechów. teorii. do której ten wyraz należy.in. a także. rozdziale zajmiemy się zagadnieniamijnorjfolpjnjęksyjnej która na Pierwszy rzut oka wygląda podobnie. pos rzający zasoby leksykalne języka. Do kategorii nieodmiennych należą m. motywować inne. Z kolei morfemy słowotwórcze mogą być funkcjonalnie niejednoznaczne. oraz z morfemów gramatycznych. przysłówki. przymiotniki oraz czasowniki. słowotwórstwo ma charakter wyrazotwórczy. Natomiast porządek P0' szczególnych morfemów słowotwórczych może być zmienny. to obecność danego wyrazu w zasobach leksykalnych języka nie musi wyznaczać zespołu wyrazów od niego pochodnych. wyznawać można poglądy. nigdy nie zmienia ich kategorii gramatycznych. uczucia.. Dany wyraz może. który wyraża ich znaczenie leksykalne i jest stałym. rzeczowniki.3 przyjrzeliśmy się słowotwórstwu. wyrazie mniejszościowy. Tak więc relacje wyrażane przez morfemy fleksyjne są całkowicie regularne i jednoznaczne. znaczenie wyrazu biegacz nie jest prostą sumą znaczenia czynności wyrażonej przez czasownik motywujący ten rzeczownik i znaczenia wykonawcy tej czynności. t l i w wyrazie wyjątkowość sufiks -ow(y) poprzedza sufiks -ość. Natomiast proce słowotwórczy może pFzemeść wyraz z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. a tym samym .

np. znaczenie rzeczownika. W deklinacji rzeczownikowej o doborze poszczególnych końcówek decyduje wiele czynników. natomia t dla rzeczowników niepoliczalnych. Dla rzeczowi/ ków policzalnych kategoria liczby jest kategorią fleksyjną. to morfologiczne kategorie imienne. Nanuast w przypadku fleksyjnej kategorii morfologicznej jej wartość l~y^ różna dla poszczególnych form fleksyjnych danego lekse: * ' ^zykładowo. wygłosu). W obrębie grupy nominalnej rodzaj gramatyczny (a także liczba i przypadek) rzeczownika determinuje . siedem form przypadkowych w liczbie pojedynczej i siedem w liczbie mnogiej. Jest to odmiana oparta na morfologicznej kategt»rii"przypadka i dlatego też nazywana jest odmianą przypadkową. wyraz we wszystkich swoich formach fleksyjnych ma określoną wartość danej kategorii morfologicznej. Odmiana przypadkowa jest przykładem paradygmatu syntetycznego. przymiotników. zaufanie) lub też mających tylko formy liczby mnogiej (np. Deklinacja to odmiana rzeczowników.różnicom form fleksyjnych. Oparta jest na morfologicznej kategorii czasu i osoby. w jakiej formie fleksyjnej rze-wnik jest użyty w zdaniu. Rzeczownikom przysługują 104 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpoi morfologiczne kategorie rodzaju gramatycznego. ponieważ końcówki niektórych przypadków są takie same. czasowniki niedokonane mają paradygmat syntetyczne-analityczny (np. liczba i przypadek. jest to kategoria klasyfikująca. Rodzaj gramatyczny rze' czownika to kategoria zasadniczo o funkcji składniowej. Niekiedy kategorie gramatyczne nie mają wykładnika: na przykład w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczownik rodzaju żeńskiego kobiet-(a) przybiera formę kobiet./»-sata. co oznacza. rodzaj gramatyczny i liczba. spod nie). natomiast niektóre czasowniki niefleksyjne mają paradygmat analityczny ((jest) widać. np. końcówka -u to jedna z form dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika w rodzaju męskim. W pierwszym przypadku. syntetycznoanalityczne oraz analityczne. trzy najbardziej typowe kategorie imienne. w tym rodzaj gramatyczny wyrazu. liczebników i zaimków. Końcówki fleksyjne rzeczowników są wielofunkcyjne i poza przypadkiem mogą również wyrażać kategorię liczby i rodzaju. Jednak tylko część tych form jest formalnie różna. jego budowa słowotwórcza oraz postać mianownika liczby pojedynczej. to kategorie werbalne. ńlemających form liczby mnom • (np. żeJtoń-cówki przypadkowe są przyłączone do tematu. a także. Rodzaj gramatyczny. w deklinacji żeńskiej forma celownika jest taka sama jak forma miejscownika. Koniuga-cjato odmiana czasowników. Rzeczowniki nie odmieniają ? przez rodzaj: niezależnie od tego. liczby oraz przyn A ka. jego rodzaj gramatyczny jest stały. Czas i osoba. Rodzaj gramatyczny jest kategorią klasyfikującą. aspekt oraz strona. formy fleksyjne dzielą się na syntetyczne. Przykładem klasyfikującej kategorii morfologicznej s rodzaj gramatyczny rzeczowników. Kategorie morfologiczne przysługujące wyrazom należącym do poszczególnych kategorii gramatycznych mają charakter klasyfikujący lub fleksyjny. będzie pisała). Przypadek. Ze względu na swą budowę. będzie widać). Każdyj-zeczownik odmienny ma czternaście form fleksyjnych. W koniugacji. są przykładami zazębiania się kategorii pojęciowych i gramatycznych w systemie języka. było widać. rzeczownik może być w zdaniu użyty w liczbie poZ się ° ^rzyk*ad odmiennej kategorii gramatycznej rozważymy flek-eczowników w języku polskim. polegające] na sygnalizowaniu związków składniowych między składnikami wypowiedzenia. a także tryb. właściwości zakończenia tematu (tzw.

przymiotnika.wartości tej kategorii dla członów zależnych. czyli sygnalizuj' zależność przymiotnika. a więc także ^zki składniowe. Niemniej nie ma tej funkcji kategoria liczby w przypadku takich rzeczowników jak drzwi czy sanie. np. Natomiast w przypadku nazw osobo-ch rodzaj gramatyczny wskazuje na płeć. Kontinuum poszczególnych obszarów języka i typów pojęć Leksykologia Morfologia Składnia 107 forma szyk fleksyjna Firma Czy tu zbudowała można most zbudować . Takie jest w istocie podejście w językoznawstwie współczesnym. Jak przekonaliśmy Sle. Widać więc. w tym oraz w poprzednim rozdziale. 2 zajmowaliśmy się leksykologia. że wymienione aspekty języka. które komunikujemy. że wszystkie formy językowe. mianownik). Zakres materiału omówionego w tych trzech rozdziałach może sugerować. czyli na rodzaj natural-v j tym samym wyraża odniesienie do rzeczywistości pozajęzyko-wei Liczba rzeczownika jest z kolei kategorią prymarnie semantyczną informującą o liczbie desygnatów rzeczownika w rzeczywistości pozajęzykowej. a także działy językoznawstwa zajmujące się nimi.6. mają wspólną podstawę pojęciową. 3. że tworzą pojęciowe kontinu-cui a . Jakkolwiek pewne formy przypadkowe można postrzegać jako wykładniki wyłącznie związków składniowych (np. inne są klasyfikowane jako inherentne wykładniki treści semantycznych. rodzaj grama-nY nie wyraża we współczesnej polszczyźnie odniesienia do rze-vwistości pozajęzykowej. zapoczątkowanym przez de Saussure'a (1916). że morfemy fleksyjne zwykle wyrażają treści informacyjne o wysokim stopniu abstrakcji. Nie jest to jednak podejście w pełni słuszne. w tym rozdziale przyjrzeliśmy się morfologii.Jeśli założymy. Różnice mię-• ^°Szczególnymi parami form językowych i znaczeń wcale nie są Urn \r e' ^ozna raczej powiedzieć. są wyraźnie od siebie odgraniczone i zupełnie od siebie niezależne. och końcach tego kontinuum znajdujemy stopniowo różni-s*ę rodzaje konceptualizacji: od nazw przedmiotowych w le106 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFQLon Rysunek 4. W tej funkcji. Jedną z ich funkcji jest wyrażanie sposobu konstruowania treści pojęciowych przez mówiących. członu określającego w grupie nominalnej : morfologia. Wnioski: morfologia. że istnieje zasadnicze podobieństwo między symern pojęciowym i znaczeniami. jej członu określanego. toksykologia i składnia 105 eczownika. leksykologia i składnia W rozdz. tak w leksykologii jak w m°rfologii związkiem między formą i treścią rządzą podobne za-Y. musimy nsekwentnie przyjąć. a w rozdziale następnym omówimy składnię.

w składni. Podsumowanie Morfologia jest nauką o elementach składowych wyrazów. czyli takie. Uogólniony opis wszystkich znaczeń danego morfemu nazywamy jego schematem. Do głównych procesów słowotwórczych zaliczamy derywację. że więcej je łączy niż dzieli-Każdy typ morfemu stanowi kolejny krok w tym procesie i odzwierciedla inny stopień abstrakcji. do pojęć o najwyższym stopniu abstrakcji . oraz na ^ zane.bardziej lizowane gółowione ogólne lub (hipero. Derywacja to tworzenie wyrazu pochodnego od innego wyrazu. 3. bez względu na to.most? pojęcie pojęcie o wysokim o najwyżstopniu szym abstrakcji stopniu abstrakcji Rodzaje wyraz złożenie derywat morfemów podstawowy prosty (ta) buda tańcbuda zbudować Typy pojecie pojęcie pojęcie pojęć zindywidua. Morfemy wyrażać różne znaczenia. czyli niesamodzielne. Jednocześnie obserwujemy stopniowe przechodzenie od pojęć jednostkowych. mniejsze jednostki języka. Z^ mogą występować w wypowiedzeniach samodzielnie. właściwą oraz kompozycję. czy też wchodzą w ich skład. do pojęć uogólnionych.7. Pomimo tych różnic. ponieważ wszystkie są wynikiem procesu abstrakcji ludzkich doznań i doświadczeń. abstrakcyjnych w derywacji właściwej i dalej. Morfemy przyłączane do .abstraknim) cyjne ksykonie do stosunków między wyrazami w składni. Dział morfologii zajmujący się spo-IV"h mi tworzenia wyrazów pochodnych to słowotwórstwo. czy stanowią one są modzielne składniki wypowiedzeń. Uogólnianie przebiega stopniowo.uszcze. poprzez pojęcia o węższej treści informacyjnej w przypadku złożeń. v morfemami. Oznacza to. Morfemy dzielą się na swobodne. wszystkie morfemy są w swej istocie podobne. Poszczególne stopnie przechodzą jeden w drugi.

tny -»znajoma. przymiotniki i czasowniki. Grzegorczykowej i Z. Rozwój fleksji i słowotwórstwa polskiego przedstawia w ujęciu diachronicznym praca Z. ale występujące po końcówce fleksyjnej. krzesło elektryczne . prace R. wyrażają treści o węższej. rywala afiksalna to proces tworzenia wyrazów pochodnych. Tokarskiego (1973) oraz A. kot -> kocię. czyli gramatycznych klas wyrazów występu-jących w wypowiedzeniach w różnych formach fleksyjnych. Heinza (1961). palić —>palacz.8. R. jamnik 1. oraz postfiksy. rozszerzające rdzeń. morfemy dzielimy na prefiksy. Podstawowy składnik wyrazu. nazywamy rdzeniem. wyspecjalizowanej treści informacyj-neJ. Proces m J3 W^rczy> którego jedynym wykładnikiem jest zmiana zestawu zn •6lnow ueksyjnych. należą rzeczowniki. Grzegorczykowej (1972). Zalecana lektura Podstawowe terminy z zakresu morfologii podane są w Encyklopedii Szkolnej. 3. np. dwójka -> w' matematyka -» matma. panna młoda c. rego wykładnikiem są morfemy słowotwórcze (afiksy). nazywamy morfemami słowotwórczymi. czarna magia b. interfiksy.wyrazów podstawowych. np. Tak jak zestawienia. Typowo tworzą formy fleksyjne wyrazów. Zjawisko przekształcania się morfemów głównych w morfemy poboczne nazywamy gramatykalizacją. domysł e. czyli morfemy poboczne włączane do morfemu rdzennego. sufiksy. 3) derywaty proste. matma o. Literatura i nauka o języku pod redakcją A. występujące po rdzeniu. Proces słowotwórczy. złożenia zwy-. Pozostałe morfemy to morfemy poboczne. Do odmiennych kategorii gramatycznych.9. Pu-zyniny (1979). recenzent d. Kognitywne podejście do natury kategorii derywacyjnych przedstawia praca Szymanka (1988). gruz odgruzować. 2) złożenia. np. Szczegółowym zagadnieniom z zakresu słowotwórstwa i fleksji polskiej poświęcone są m.Od konstrukcji składniowych złożenia odróżniają kryteria fono-logiczne i gramatyczne. infiksy. a także artykuły w tomie pod redakcją R. 3. określa się terminem derywacja alternacyjna Morfemy gramatyczne są zwykle morfemami związanymi a] mogą być również morfemami swobodnymi. Nagórko (1998). pekaes f ktoś g. nazywamy derywacją paradygmatyczną. R. Złożenia to wyrazy składające się z dwóch i więcej podstaw słowotwórczych niezwiązanych składniowo. domofon p. Zwykle są wykładnika mi relacji syntaktycznych danego wyrazu z innymi w wypowiedzeniach. klucha m. Zaklasyfikuj poniższe przykłady jako 1) wyrazy niepodzielne. Klemensiewicza (1974). Szymanek (1989). przedszkole n. Morfemy nieciągłe to morfemy reprezentowane przez elementy nie tworzące nieprzerwanego ciągu. 4) wyrazowce. motywujących. Ze względu na położenie względem rdzenia. oraz alternacje ilościo-sj ' nPSrebro -» srebr-n-y. Analizę różnic w podejściu do słowotwórstwa w językoznawstwie polskim i angielskim przedstawia B. lub jakościowe. W wyrazie pochodnym część derywatu wspólna z wyrazem motywującym to podstawa słowotwórcza. liczebniki. 5) skrótowce. Ćwiczenia i zadania 1. 6) konstrukcje lub derywaty składniowe: 109 a. np. np. wyrażający jego znaczenie leksykalne. którego jedynym wykład108 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL niklem są oboczności ilościowe i/lub jakościowe. Mako-wieckiego oraz w podręczniku A. Zaron (1997). Grzegorczykowej i J. . mydło k. modnisia j. stojące przed rdzeniem.in. Morfemy poboczne mogą wywodzić się od morfemów głównych. stanowiące składnik wyrazu. przejechać i. czyli stałe połączenia wyrazów w nazwę jednego przemiotu. stojące pomiędzy dwoma morfemami rdzennymi. Afiksacji może towarzyszyć zmiana zestawu morfe-w"eksyjnych wyrazu.

Dla jakiego rodzaju słownictwa charakterystyczne są ąuasi-złożenia? Jakie mogą być tego powody? 4. bezcukrowa (dieta). konina 2 Określ. Czy jest jakaś zasada odróżniająca przymiotniki zaprzeczone na nie. bieganina. Podaj dziesięć przykładów takich derywatów. czy derywaty z -anie /-enie /-cię różnią się od derywatów z -anina pod względem znaczenia. czyli wyrazy powstałe przez połączenie dwóch podstaw. chmurobtędny c. bezołowiowa (benzyna). W obrębie wyrazów złożonych wydziela się tzw. ywadnikiem jakich innych znaczeń mogą być te sufiksy? s°wii'iI.h. z których jedna powtarza się w innych wyrazach złożonych i jest członem niesamodzielnym.od przymiotników zaprzeczonych na bez-? Jakie względy mogą decydować o tym. Nazwy czynności tworzy również od czasowników morfem -anina. częstochłody f. badanie. marzenie. Czasowniki zakręcić i odkręcić wyrażają przeciwstawne czynności. rozmarzyć się e. bezkrytyczny. Czy rzeczowniki utworzone od czasowników przy pomocy mor-femu -anie /-enie /-cię zawsze są nazwami czynności. czyli złożenia. których oba człony są niesamodzielne. °ry prefiks zostanie użyty dla wyrażenia znaczenia przeczenia? • Wykładnikiem nazwy wykonawcy czynności może być sufiks z> a także sufiks -arz. -^ wykładnika wykonawcy czynności w języku polskim. np. -anie. 9. czy też nie? wt'f° trZy Przykłady innych sufiksów. siedzenie. -enie lub -cię. 10. Z jakimi innymi rdzeniami czasownikowymi mogą się łączyć te prefiksy w tej samej funkcji? Podaj przykłady innych par prefi-ksów. oraz tzw. Przymiotniki zaprzeczone derywowane są głównie przy pomocy prefiksu nie-. np. jakim uległy elementy składowe poniższych przykładów: a. Omów zmiany znaczeniowe. czarnowidz . uwodziwołek 11. Czy sufiks -arz jest wielofunkcyjny. przy pomocy jakich procesów słowotwórczych utworzono następujące wyrazy: a. np. bezinteresowny. bijatyka d. geografia. duszotowca d."> awowym morfemem słowotwórczym tworzącym od cza-°w abstrakcyjne nazwy czynności. wygrana h. mieszkanie. beż 3. Jeśli tak. jedzenie. ąuasi-złożenia. podob-n* jak -acz. Nie jest to jednak jedyny morfem słowotwórczy o funkcji przeczenia. Przymiotniki zaprzeczone mogą być również derywowane przy pomocy prefiksu bez-. drogopojny e. beztroski. Podaj po pięć przykładów złożeń jednostronnie motywowanych oraz ąuasi-złożeń. pranie. przydomowy f. procesów lub stanów? Zastanów się nad tym pytaniem rozważając rzeczowniki takie jak zaproszenie. W jakim znaczeniu mogły być wtedy (i mogłyby być dziś) używane? a. samoobsługa c. wszechświat. złożenia jednostronnie motywowane. kaczor b. wielkosily b. które mogą wystąpić Wylrł V11. np. jakie aspekty znaczenia odróżniają te dwa typy słowotwórcze? 8. procesów i stanów jest 110 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA morfem o trzech odmiankach kontekstowych. Podane poniżej przykłady to zapomniane wyrazy złożone pochodzące z XVIII-wiecznej polszczyzny. które dodane do rdzenia czasownikowego utworzą czasowniki o przeciwstawnych znaczeniach. wyjątek g. Jakie jest znaczenie (lub znaczenia) tego morfemu w podanych przykładach? Podaj inne przykłady. Określ.

jak pojęcia mogą być ze sobą łączone w celu przekazania komunikatu językowego informującego o fragmentach rzeczywistości pozajęzykowej. mówiący orzeka (czyli stwierdza. czarnorynkowy c. O zdarzeniach informujemy używając wypowiedzi (zdań). procesie lub stanie oraz o przynajmniej jednym jego uczestniku lub nosicielu. że mówiący ujmują zdarzenia w formie kilku typów. liczba pierwsza e. tak jak postrzega je mówiący. W ujęciu gramatyki kognitywnej zdanie stanowi całość z punktu widzenia językowego i kognitywnego. że zdanie ma określony schemat zdarzeniowy. badania nad językiem wykazują. W poprzednich rozdziałach omówiliśmy główne typy jednostek niższego rzędu. a w przypadku zda' rżeń hipotetycznych . W obrębie konstrukcji zdaniowych można wyróżnić kilka warstw lub poziomów. że zdarzenie ma.wyrażeniu pewności lub przypuszczenia mówiącego. złotousty k. złożone jest z kilku powiązanych ze sobą elementów o treści informacyjnej. oraz że jest osadzone w określonym kontekście pragmatycznym. Odpowiedniej morfemy gramatyczne oraz środki leksykalne służą podkreśleniu l gdzie i kiedy zdarzenie ma lub miało miejsce. dobrowolny Rozdział 4 Łączenie treści informacyjnych: składnia W poprzednich rozdziałach. Definicja ta odzwierciedla tradycyjne w badaniach językoznawczych powiązanie języka i myśli. który odzwierciedla wzajemne relacje między uczestnikami. jaka jest zależność między czasem i miejscem w rzeczywistości pozajęzykowej. zdanie wyraża zdarzenie w całej jego złożoności. rozumiane jako komunikat o danym zdarzeniu. Na płaszczyźnie językowej. małoduszny g. zwanych „schematami zdarzeniowymi". z których budowane są jednostki o szerszej treści informacyjnej. poprzez wykładniki kategorii gramatycznych.b. czyli zdarzeniach pozajęzykowych. Forma osobowa czasownika informuje. Zdanie jest zespołem wyrazów treściowo i gramatycznie od siebie zależnych. na których elementy składowe wypowiedzi wchodzą ze sobą w związki. czyli . Zamkniętej intonacji zdania w pIsmie~oćTpowiadają znaki graficzne (np. różowe okulary j. jak i stany. w którym mówiący znajduje się w chwili przekazywania swojej wypowiedzi Zdanie. czyli leksemy i morfemy gramatyczne. niepowtarzalnym wycinkiem rzeczywistości. Zdanie_to_adgraniczony prozodycznie odcinek tekstu. miało lub będzie miało miejsce w przy 4. wielkoświatowy 1. Jakkolwiek każde zdarzenie jest konkretnym. Określone środki językowe pomagają mówiącym „ulokować" dane zdarzenie w sto112 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI* sunku do nich samych oraz do czasu wypowiedzi. badaliśmy związki między pojęciami i morfemami. Przyjmiemy tutaj. żąda lub pyta) o wyróżnionej przez siebie czynności. gdzie przez zdarzenie będziemy rozumieć zarówno czynności i procesy. ty tym rozdziale przyjrzymy się. szczyt ekonomiczny h. gołe niebo f. małosolne ogórki n. Wprowadzenie: składnia i gramatyka Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka definiuje zdanie jako „myśl wyrażoną słowami". Każdy ogólny typ zdarzeniowy przybiera charakterystyczną postać zdaniową o określonym szyku wyrazów. a czasem i miejscem. Na płaszczyźnie kognitywnej. strukturę składniową. poświęconych leksykologii i morfologii. martwa piłka m.1. występujących w określonym porządku linearnym. lewy świadek d. ptasie mleczko i. w której dane zdarzenie ma miejsce. kropka lub znak zapytania).

Czasownik wąchać ze względu na treść pojęciową. W języku polskim wyraz lub wyrazy oznaczające wykonawcę czynności (sprawcę) zwykle występują w mianowniku. rzadziej. implikuje dwóch uczestników: wykonawcę czynności i jej obiekt. Mówiąc ogólnie.w bierniku lub. każdy z rzeczowników w przykładzie (l)a może być interpretowany albo jako podmiot (sprawca). Wiedza o kategoriach gramatycznych języka. pozwala nam rozumieć myśli wyrażone przy pomocy gdań. Określony porządek wyrazów może wyrażać różne treści. podmiotem zdania jest grupa nominalna w mianowniku. b. Dziecko zostało powąchane przez cielę. W mowie. o których będzie mowa w następnym rozdziale. Przykładowo. że znamy ogólne reguły składniowe i schematy zdaniowe naszego języka. ponieważ może on realizować więcej niż jeden schemat zdaniowy lub różnie szeregować uczestników zdarzenia. uszeregowanie"). w dopełniaczu. interpretację przykładu (l)a jako (l)b lub (l)c ułatwia odpowiednia intonacja i różnica w położeniu akcentu zdaniowego. stanowi naszą wiedzę gramatyczną. którą wyraża. że formy fleksyjne występujących w nim rzeczowników są identyczne w mianowniku i bierniku. Niejednoznaczność przykładu (l)a wynika z faktu. gramatyka obejmuje wszystkie elementy systemu językowego: leksykologię. dopełnieniem jest grupa nominalna w bierniku (rzadziej w dopełniaczu. jednostka tekstu przedstawiona w przykładzie (l)a może być interpretowana dwojako. c. Zwykle forma fleksyjna danego rzeczownika jednoznacznie identyfikuje jego funkcję składniową. zaś wyraz lub wyrazy oznaczające jej obiekt (odbiorcę) . w połączeniu z wiedzą o schematach zdaniowych i regułach ich przekształcania i rozwijania. Termin syntaksa wywodzi się z greckiego wyrazu syntaksis („zestawienie. Cielą zostało powąchane przez dziecko. niezależnie od pozycji. celowniku lub narzędniku). składnię oraz fonetykę i fo-nologię. albo jako dopełnienie (obiekt).szyku. morfologię. Tak więc. l Wprowadzenie: składnia i gramatyka 113 To. 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Tabela 1. Przy swobodzie w porządkowaniu wyrazów w zdaniu. czyli znajomość gramatyki języka. tak jak pokazują to parafrazy (l)b i (l)c: (1) a. Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) morfologia morfemy (afiksy) . Dziecko powąchało cielą. natomiast w formie pisanej bez szerszego kontekstu przykład ten jest niejednoznaczny. Dział językoznawstwa zajmujący się regułami Radowania zdań z wyrazów nazywamy składnią lub syntaksą. którą zajmuje on w zdaniu. Składnia (syntaksa) „zestawia" ze sobą wyrazy zgodnie z regułami składniowymi i schematami zdaniowymi. celowniku lub narzędniku.

jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. samogłoski itd. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. których liczba zwykle nie przekracza trzech. kładącą nacisk na tf inny aspekt zdarzenia: (2) a. W podrozdziale 4.1). Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochód scysji między dwoma uczniami. . c. co się stało. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. 4. Podrozdział 4. Jednak chybia i mikroskop trafia w $ * ' która rozbija się na drobne kawałki. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. f.procesy morfologiczne (np.2. Szyba się stłukła. Mikroskop trafił w szybę. Kiedy nauczyciel wraca fl° sy. które dotyczą nas samych. W podrozdziale 4. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. rzeczy lub innych informacji z nim związanych.2. Konflikt zaostrza się do tego stoP ' że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod "^ i rzuca nim w Michała. zależnie od naszego roz" nią danego zdarzenia. 4.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. Marek zbił szybę. ia <*Je . d. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. zwierzęta lub też przedmioty związane z człowiekiem. To wina Marka.) schematy fonologiczne (np. e.2. na pytanie. a wyjątkowo czterech. kładem. od każdego z uczniów może usłysz60' J mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. g. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. Są to zwykle osoby.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. b. Marek rzucił mikroskopem w Michała. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. Michał się naśmiewał z Marka. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być przy pomocy języka na różne sposoby. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zob. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty.2 przyjrzymy się bliżej temu. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. co możemy zilustrować następującym P. 1.

oD ^ . złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. czyli poddawaniu się jej. schemat zdarzenia. lub *e^i Dier-la może być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności l ^ja^ nym odbieraniu czynności. nfl . _ rżeń. jest „odbiorcą" czyn*10 który jej podlega. samogłoski itd.^ cy uderzenie jest agensem. tzn. który zostaje uderzony. o których informujemy. procesu lub stanu oraz tych jego uczestnik" ' ^ rży są niezbędni do jego zaistnienia.Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzefl ' każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekd6.pt'yywj^gj-. "? bowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). osobowym sprawcą czynności. a których role się od sie . tzn. Jak zobaczymy w dalszym ciągu7 istnieją różne schen*3 „ . Że knnceptuallzacja_r7. uczestniczy ze_ e 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNu Tabela 1. których uczestnicy odgrywają różne role semantyczn^' ae . Na P niiia-w schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnikjvl~ _ .) . rodzaj czynności. Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) "" ~ morfologia morfemy (afiksy) procesy morfologiczne (np. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. i zwany jest patiensem. . ten uczestnik.nśri pnzalgzl oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. nią te pokazują. nią. -tiuiie Schemat pojęciowy zdarzenia. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. których zdarzeniach.

zwierzęta lub tez przedmioty związane z człowiekiem. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty-które dotyczą nas samych. który zostaje uderzony. uczestniczy agens przekazujący energię innemu uczestnikowi. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochodzi do scysji między dwoma uczniami. na pytanie. który podlega je' działaniu. która rozbija się na drobne kawałki. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. 4.2. Michał się naśmiewał z Marka. od każdego z uczniów może usłyszeć inną. patiensowi. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób. g. c. tzn. kładącą nacisk na ten lub inny aspekt zdarzenia: (2) a. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. o których informujemy.2. istnieją różne schematy zda-' których uczestnicy odgrywają różne role semantyczne. lub też jego roa moze być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności lub bieryni odbieraniu czynności. Są to zwykle osoby. osobowym sprawcą czynności. obejmuje rodzaj czynności. Kiedy nauczyciel wraca do klasy. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być wyrażone zv pomocy języka na różne sposoby. że knn rpptuaUzacja rzpr.stopki oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. ale każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekcie. Jednak chybia i mikroskop trafia w szybę. e. Podrozdział 4.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. Schemat pojęciowy zdarzenia. Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzenia. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. W podrozdziale 4. W nie-r zdarzeniach. i zwany jest patiensem. Na przykład schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnik wykonuj ąy uderzenie jest agensem. jest „odbiorcą" czynności. tym. że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod oknem i rzuca nim w Michała.schematy fonologiczne (np.2. f. zależnie od naszego rozumienia danego zdarzenia. tzn. mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. b. co się stało. Mikroskop trafił w szybę. Konflikt zaostrza się do tego stopnia. To wina Marka. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. których liczba zwykle nie przekracza trzech. Szyba się stłukła. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych.2 przyjrzymy się bliżej temu.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. Marek rzucił mikroskopem w Michała. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze. którzy są niezbędni do jego zaistnienia. Zdania te pokazują. natomiast uczestnik.1). być osobowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). procesu lub stanu oraz tych jego uczestników. ak zobaczymy w dalszym ciągu. d. 4. Marek zbił szybę. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zot)' 1. czyli poddawaniu się jej. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości./ywj . W podrozdziale 4. co możemy zilustrować następującym przykładem. schemat zdarzenia. a których role się od siebie różnią. W innych . y^jej podlega. a wyjątkowo czterech.

gdzie orzecznik nie odsyła do . Schemat „bycie" 2.? Co ktoś / coś ma / posiada? Gdzie / skąd / dokąd ktoś / coś porusza się? Kto co komu daje? Omówimy teraz po kolei każdy z tych schematów. czy też użyje zdania Sahara to jest ten duży obszar na mapie. zaklasyfikowaniu go do jakiejś kategorii ((3)b). dziać się. W Afryce jest pewna pustynia. Schemat „bycie" Główną funkcją schematu „bycie" jest przypisanie jakiejś cechy lub innej kategorii pojęciowej obiektowi. Schemat „doznawanie" 5. omówimy schematy zdaniowe oraz szyk wyrazów charakterystyczne dla schematów zdarzeniowych. w zależności od tego. lub Jaki jest ktoś / Jakie jest coś? Co się dzieje? Co ktoś robi? Czym się ktoś zajmuje? Co ktoś czuje. Charakterystyczne dla konstrukcji identyfikującej desygnat obiektu jest to. Rolę głównego uczestnika określimy jako roi? patiensa. Czasowniki dzielą się na różne klasy. czy prototypowe wyrażają przepływ energii. czy też jego brak. Schematy zdarzeń można opisać przy pomocy najbardziej prototypowych czasowników. 4. które wyrażają. że można zmienić położenie rzeczowników bez zmiany podstawowego znaczenia. Sahara jest niebezpieczna. Takie sytuacje nazywa się stanami. Należą do nich: być. Ta pustynia jest w Afryce Pólnocnej. scharakteryzowaniu ((3)c). Schemat „przekazywanie' Kto / co to jest?. Relacja „bycia" może być uszczegółowiona różnorako.zdarzeniach nie następuje przepływ energii między uczestnikami. To. widzieć itd. Schemat „posiadanie" 6. Uszczegółowienie może polegać na identyfikacji obiektu ((3)a). który obiekt chce zidentyfikować. czasowniki te nie są charakterystyczne wyłącznie dla języka polskiego i można znaleźć ich odpowiedniki we wszystkich językach. (charakterystyka) d. który nie odgrywa domu10" jącej roli w tej relacji. zależy wyłącznie od tego. Czasowniki te mogą posłużyć jako nazwy typów zdarzeń. Schemat „działanie" 4. (przynależność do klasy rzeczy) c.2. (identyfikacja) b.1. jakich używamy pytając o typ zdarzenia Jak zobaczymy w rozdziale 6. Wyróżnimy więc następujące schematy zdarzeń: 1. czy mówiący wypowie zdanie podane w przykładzie (3)a. odczuwać. Schemat „przemieszczanie" 1. powiązany z patiensem za pomocą łącznika być. ulokowaniu w przestrzeni (& lub jedynie stwierdzeniu jego istnienia ((3)e): (3) a. widzi itd. (stwierdzenie istnienia) C• r ' --f „ Wszystkie wymienione powyżej role semantyczne wyrażane są przez orzecznik.3. Następnie. w podrozdziale 4. które wymaga minimalnego zaangażowania. Schemat „wydarzenie" 3. Zdanie (3)b to przykład. robić. Ten duży obszar na mapie to jest Sahara. W przykładzie (3)a mówiący identyfikuje dane miejsce na mapie używając nazwy własnej (Sahara). (lokalizacja) e. Zarówno bowiem Sahara jak i ten duży obszar na mapie mogą pełnić funkcję identyfikującą. Sahara jest pustynią. rozumiejąc przez nią takie „uczestnictwo" w relacji.

lecz raczej do całej klasy rzeczy i klasyfikuje patiensa (Sahara) jako jednostkę w obrębie kategorii pojęciowej „pustynia". f. które nie mogą zareagować na nowy bodziec i których uczestnictwo w procesach może powstrzymać jedynie jakaś nowa siła. także jeśli pies nagle zaczyna głośno szczekać bez wyraźnej przyczyny. Podmiot orze-a a może być wyrażony w zdaniach typu (Powietrze) ochłodziło się. w przykładzie (4)e . które omówimy w następnym podrozdziale. Schemat „działanie" W sytuacjach typu „wydarzenie" (takich jak w (4)) zwykle nie można zapytać „Co X robi?" Oczywiste jest jednak. gdzie się nie pojawia (np. możemy zapytać „Co pies robi?" czy też „Co pies zrobił. że to człowiek im podlega. którego określamy jako tego uczestnika sytuacji. a więc jako kontrolowaną czynność raczej niż podleganie instynktowi. patiens jest 118 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA zjawiskiem atmosferycznym. W zdaniu drugim. jakąś własność. Jest on raczej odbiorcą tej energii i stąd uczestnik w schemacie „wydarzenie" jest bardziej prototypowym patiensem niż nosiciel stanu wyrażonego przez schemat „bycie". e. Kamień spada. Można powiedzieć. Jednakże sam uczestnik procesu niekoniecznie musi brać w nim tywny udział i dlatego jest jednocześnie patiensem. Schemat „wydarzenie" O ile schemat „bycie" odnosi się do stanu.2. że nad zachowaniem psa możemy mieć kontrolę. niezależnie od jego szczegółowej roli semantycznej. Z kolei w (3)d wyrażenie przyimkowe w funkcji orzecznika lokalizuje patiensa w przestrzeni. kiedy kazałeś mu siedzieć cicho?". 4. który . jest orzekanie o „byciu" patiensa. W (3)c mówiący przypisuje obiektowi. w schemacie „wydarze-me na plan pierwszy wysuwa się odbywający się proces i jego uczest-IK. b. Różnica ta pozwala wytłumaczyć. podmiot nie jest oddzielony od orzeczenia.2. Odruch ten jest silniejszy od samego psa. do którego odnosi się wyraz Sahara. Chłopiec rośnie szybko l dochodzi do zdrowia. Pogoda się psuje. Zasadniczą funkcją orzecznika. Odruchowa energia skomlenia jest również silniejsza od fizycznego i/lub psychicznego procesu wzrastania czy też chorowania lub dochodzenia do zdrowia. W innym kontekście szczekanie psa może jednak być innym typem zdarzenia. i stąd należy ono jako peryferyjne do dwóch schematów zdarzeniowych. 4-2.uczf§tni kiem żywotnym ale nieosobowym. : ^aniach. że nim samo miejsce zdarzenia.3. można przyjąć. a w (4)fosobą. (4) a. Wreszcie (3)e jest przykładem stwierdzenia istnienia danego obiektu (Sahara) w danej przestrzeni (Afryka). (4)a. W schemacie „działanie" jeden z uczestników postrzegany jest jako źródło generowanej energii i tym samym jako obiekt zapoczątkowujący czynność. Woda na herbatą gotuje się. (4)b. W dwóch następnych przykładach. Patiens może wykazywać rosnący stopień autonomii w stosunku do procesu. jest przedmiotem nieożywionym. że pies jest obiektem bardziej autonomiczym niż woda w czajniku ((4)d) czy spadający kamień ((4)c). Grzmil Dnieje l Ochłodziło się.konkretnego obiektu. (4)c i d. który sam nie jest źródłem energii wytwarzanej w rozwijającym się procesie. Rola patiensa pełniona przez wszystkie podmioty w przykładach sprawia. W pierwszym lcn. W każdym z powyższych procesów mamy do czynienia z obiektem. d. Grzmi). że pytamy o nie przy pomocy zdania „Co się dzieje z tym obiektem?" Nawet pytanie „Co się dzieje z tym psem?" nie brzmi śmiesznie w kontekście skomlącego psa. Pies skamle. czym świadczy następujący szereg przykładów. Oczywiste jest jednak. Procesy takie nie podlegają kontroli ze strony człowieka. dlaczego schemat „działanie" jest prawie zawsze powiązany z agensem. jako że sądzimy. Szczekanie psa możemy postrzegać jako „robienie czegoś". Nawet skomlenie psa można rozumieć i tłumaczyć jako skutek wywołany przez energię wytworzoną w instynktownym odruchu psa. że kiedy pies szczeka. c.

a więc tym. d. nagle czuje ostry ból. Drugi uczestnik. Jan wstał wcześnie rano. Schemat „posiadanie" Schemat „posiadanie" ma kilka odmian. Kiedy to robi. jak w (5)e. Różnica między patiensem występującym w zdaniach realizujących schemat „działanie" a patiensem w zdaniach należących do schematu „doznawanie" polega na tym. chce go złapać. W (5)d podmiot wytwarza produkt. tzn. Energia. c. W (5)c wymieniony jest obiekt. W odróżnieniu od schematu „działanie". jakim ludzie podlegają w otaczającym ich świecie fizycznym i kulturowym. przez co (często) nie może on wystąpić jako podmiot zdania w stronie biernej (por. Doznający zaangażowany jest w działanie o charakterze umysłowym. *To. jest wiedzione przez Jasia). że uda mu się to. (brak obiektu odbierającego energię) b. chcieć itp. jest patiensem. Doznania mogą być rozumiane w najbardziej ogólny sposób i dotyczyć doznań fizycznych. jeśli szybko chwyci węża rękoma. wiedzieć. e. 4. (6) a. którą spełnia agens. 4. Pomimo to. termin „doznanie" użyty jest jednak w szczególnym.2.2. ale relacja ta może również wiązać ' zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 121 . albo też jakieś inne zdarzenie. wyłączne generowanie energii. ani też nie odgrywa aktywnej roli jak agens. jako że mówiący skupia swą uwagę na samej czynności i czasie. że wąż jest niebezpieczny. emocji. b. niezależnie od tego. (obiekt odbierający energię jest nieistotny) c.w tym konkretnym przypadku obraz. Oba ekstrema schematu „działanie". którą generuje agens. wąskim znaczeniu. Przez schemat „doznawanie" rozumiemy pojęciowe przetwarzanie informacji o naszych kontaktach z rzeczywistością pozajęzykową. Jasio wie. myśleć. Maty Jasio widzi węża. takie jak widzieć. Całe rano malował. który istniał niezależnie od czynności malowania i który podlega zmianom towarzyszącym energii wygenerowanej przez podmiot dla jej przeprowadzenia. oraz sytuacje pośrednie ilustrują następujące przykłady: (5) a. chęci. jest natomiast „centrum rejestrowania" owych wrażeń zmysłowych. jakie tu omawiamy. będący źródłem energii. W najbardziej prototypowym przypadku. w rezultacie podjętej przez podmiot czynności powstaje nowy obiekt . Schemat „doznawanie" Kategoryzacja pojęciowa zwykle zależy od doznań.4. w jaki sposób został wyrażony. czuć. Wydaje mu się. tzn. Potem zniszczył ten obraz. Aspekty tego rozumowania wyrażają czasowniki postrzegania zmysłowego i stanów intelektualnych. w schemacie „doznawanie" główny uczestnik ani nie jest bierny jak patiens. że na tego drugiego nie oddziałuje czynność.świadomie powoduje czynność wyrażaną przez czasownik. W kontekście schematów pojęciowych. który świadomie zapoczątkowuje czynność. Główna różnica między schematami „wydarzenie" i „działanie" polega na roli. Drugim obok doznającego uczestnikiem w zdaniach realizujących schemat „doznawanie" może być albo materialny obiekt (wąż). który wymaga obecności agensa.5. jaki zajęło jej wykonanie. jak w (5)a lub też generowanie i przekazywanie energii innemu obiektowi. Pomalował kuchnię. często przekazywana jest patiensowi. wyrażone w przykładach (6)b—d zdaniem podrzędnym (z osobową formą czasownika albo z bezokolicznikiem). (wytworzenie obiektu) e. (oddziaływanie na obiekt) W przykładzie (5)b nie jest wymieniony obiekt czynności. Uczestnika takiego nazywamy doznającym. społecznych i kulturowych. wyraża on związek pomiędzy osobowym posiadaczem i obiektem posiadanym. Namalował też obraz. że wąż jest niebezpieczny. procesów intelektualnych. (oddziaływanie na obiekt) d.

pies Małgosi. Relacja posiadania może być również wyrażona przy pomocy wyrażenia z rzeczownikiem w dopełniaczu. wskazując na barometr. Przykładowo. schemat „przekazywanie" jest połączeniem różnych schematów: schematu „posiadanie".przyczyna stanu) d.7. a najbardziej peryferyjne . Jasio ma paskudną grypę. (całość . Tak samo jak w przypadku schematu „bycie". Ten stół ma trzy nogi. który jest posiadaczem czegoś i który przekazu-. w schemacie „posiadanie" również nie zachodzi rzeczywisty przepływ energii pomiędzy uczestnikami.2.| w którym drugi z uczestników posiada przekazaną mu własność. który może zmieniać położenie oraz posiadacza. (związek pokrewieństwa) Prototypowe uszczegółowienie schematu „posiadanie" wyraża związek pomiędzy posiadaczem i fizycznym obiektem posiadanym. pacjent z paskudną grypą. Dlatego też rola posiadacza zbliżona jest do roli patiensa. Prezes przekazał wszystkie dokumenty do prokuratora. że schematy „bycie" oraz „posiadanie" są jakoś ze sobą powiązane. jej siostra. oraz Przeszukiwali pokój do dwunastej w nocy brzmią bardziej naturalnie niż zdanie Przeszukiwali pokój od piątej rano. lecz raczej jest nosicielem stanu lub posiadaczem jakiegoś obiektu. możemy powiedzieć Pogoda zmieniła się na słoneczną lub też Wypogodziło się. a także całość i części składowe lub osoby powiązane ze sobą pokrewieństwem. Stań końcowy to stan. „wydarzenie" lub „działanie" oraz „przemieszczanie". stół z trzema nogami. (posiadanie obiektu abstrakcyjnego) c. Wniosek ogólny płynący z powyższej analizy jest następujący. *kobieta zjedna siostrą) ani też nie zawsze posiadacz może pełnić gramatyczną funkcję orzecznika (porównaj Ten pies jest Małgosi z *Te nogi są stołu oraz *Ta siostra jest jej l Małgosi). Schemat „przekazywanie" obejmuje dwa stany. kobieta z ładnym psem. Zasada ta rządzi również kontekstami abstrakcyjnymi. 124 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA piątej rano do dwunastej w nocy. (posiadanie obiektu fizycznego) b. (7) a. Elżbieta często ma świetne pomysły. d. np. w schemacie „posiadanie" możliwe jest odniesienie się do nosiciela stanu lub posiadacza obiektu przy pomocy wyrażenia z przyimkiem oznaczającym stosunek przynależności. niemniej są to w istocie dwie zupełnie różne relacje. ponieważ podmiot nie podejmuje żadnych świadomych działań. Schemat „przekazywanie" Podobnie jak schemat „przemieszczanie". grypa Jasia. a źródło i cel są zwykle ważniejsze niż ścieżka (zasada „cel ważniejszy niż źródło"). Prezes przekazał prokuratorowi wszystkie dokumenty.część) e. Mogłoby się wydawać. ale nie powiemy *Pogoda zmieniła się z pochmurnej. Mniej prototypowe są obiekty abstrakcyjne ((7)b) oraz przyczyny stanów ((7)c). np. Ten rodzaj schematu „posiadanie" znany jest jako relacja własności.obiekt będący w posiadaniu czegoś z przyczyną wywołującą ten stan. W odróżnieniu od schematu „bycie". . *Prezes dał wszystkie dokumenty do prokuratora. świetne pomysły Elżbiety. (nosiciel stanu . Ale schemat „posiadanie" nie zawsze może być wyrażony przez wyrażenie przyimkowe (*dziewczyna ze świetnymi pomysłami. b. W konceptualizacji czynności z osobowym sprawcą cel jest zwykle bardziej istotny niż źródło. Prezes dał prokuratorowi wszystkie dokumenty. c. W naszym codziennym sposobie doświadczania rzeczywistości poza-językowej elementy schematu „źródło-ścieżkacel" są silnie zhierarchizowane. że poszczególne uszczegółowienia schematu „posiadanie" różnią się między sobą. Ona ma jedną siostrę. W stanie wyjściowym wyróżniony jest jeden uczestnik. Małgosia ma ładnego psa. Po-: niżej podano przykłady procesów przekazywania obiektów: (9) a.relacje typu „całość-część" ((7)d) oraz związki pokrewieństwa ((7)e). je swoją własność innemu uczestnikowi. 4. co świadczy o tym.

Schemat „przekazywanie" Pierwszy Patiens Patiens Agens Doznający Posiadacz (Agens) Agens Uczestnicy j Drugi l Trzeci Orzecznik (Patiens) (Patiens) Patiens Patiens Patiens l Otrzymujący Patiens 4. Pomiędzy zdaniami (9)a i (9)b zachodzi pewna subtelna różnica znaczeniowa. gdzie funkcja składniowa składnika zdania zależy od jego pozycji. Przykładowo. tworzy z czasownikiem jeden składnik zdania.3. 126 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ inaczej niż np. przypadek (9)b dopuszcza możliwość. W wypowiedzeniu abstrakcyjny szkielet konstrukcyjny zdania realizowany jest przez ciągi linearne wyrazów stojących obok siebie. Hierarchiczna i linearna struktura zdania Jak wspomnieliśmy wcześniej. jak schematy zdaniowe przedstawione w poprzednim podrozdziale są realizowane . Również (9)b wyraża przekazanie obiektu będącego własnością agensa. czyli dopełnienie. uzupełnienie czasownika. prokurator wchodzi w ich posiadanie.3. w języku angielskim. grupę werbalną. W polszczyźnie zależności zdaniowe mogą się realizować w różnych układach linearnych. Hierarchiczny porządek składników zdania — Jednym z największych osiągnięć języka jest „przełożenie" struktury myśli na porządek linearny w komunikacie językowym lub w piśmie. Poza grupą werbalną znajduje się jednak podmiot. kolejność (oraz składniowy status) składników zdania oddaje zależności pomiędzy uczestnikami zdarzeń.1. Przez porządek-hierarchiczny rozumiemy tu sieć zależności zdaniowych. Schemat „wydarzenie' 3. 4. O ile w przypadku sytuacji wyrażonej przez zdania (9)a i (9)c prezes staje się posiadaczem dokumentów. Schemat „bycie" 2. Schemat „posiadanie' 6. c są więc przykładami schematu „przekazywanie". Zanim spróbujemy odpowiedzieć na pytanie. Szyk stanowi linearną strukturę schematu zdaniowego. zdanie ma również porządek hierarchiczny. j ee! nie jest równocsesme Tabela 2. Schemat „przemieszczanie' 7. W (9)a prezes przesyła. . Schemat „doznawanie' 5. że prokurator „szedł w posiadanie dokumentów w rezultacie czynności wyko* w . Poza porządkiem linearnym. Przyjrzymy się teraz najważniejszym aspektom hierarchicznego porządku zdania. Schematy zdarzeń 1. Zdania (9)a.W przykładach (9)a oraz (9)c prezes jest w posiadaniu wszystkich dokumentów. Schemat „działanie" 4. W rezultacie czynności wykonanej przez prezesa. a w (9)c daje dokumenty prokuratorowi.

Porównajmy następujące przykłady: (10) a. Er hat się seiner Schwestergegeben. najpierw powinniśmy ustalić. takich jak angielski. może do pewnego stopnia zależeć od natury poszczególnych języków. Nawet w blisko ze sobą związanych językach. układy liniowe tych samych schematów zdaniowych są znacząco różne. w jaki mówiący kategoryzują zdarzenia. Hę hasgiven them to his sister. jak tworzone są układy liniowe. Jak przekonamy się w rozdziale 6. 77 les a donnes a są sceur. b. które składniki mogą wystąpić w której pozycji schematu zdaniowego." Teoretycznie składniki zdania mogą zajmować różne pozycje i każdy język indywidualnie określa. już sam sposób. co pokazuje tabela 3. Pozycje w układach liniowych schematów zdaniowych Hierarchiczna i linearna struktura zdania 127 S 2 3 i e o i 01 N U rv* 0) .przez związki składniowe. Tabela 3. francuski i niemiecki. c. „On dał je swojej siostrze / On je dał swojej siostrze. Natomiast układy liniowe składników zdania mogą się różnić pomiędzy językami w znacznym stopniu.

S efl N M S3 S 'g cd N d T3 o 03 N "ć3 ••a cu Q 0 0. Q o i—i Q Q angielski She has .

given them to his sister francuski II les a donnes a są sceur niemiecki Er hat się seiner gegeben .

gdzie układ liniowy zdania jest jeszcze bardziej swobodny niż w wyżej omówionych językach. „On zwrócił Jane wszystkie jej listy bez słowa / nie mówiąc ani słowa. mu. Inaczej jednak niż w innych językach. Z kolei w języku niemieckim słuchacz spodziewa się w takiej sytuacji. dopełnienie wyrażone grupą nominalną bądź wyrażeniem przyimkowym. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. Przykładowo. Napotykając dany składnik zdania. pewne składniki mają stałe pozycje. który ma największą swobodę szyku w omawianych językach. ich nie mogą znajdować się na początku zdania i zwykle unika się ich również na końcu zdania. ohneein on Jane wszystkie jej listy bez jednego Wort zu sagen. czy czasownika typu zacząć. na pierwszym miejscu w zdaniu może wystąpić podmiot. sam czasownik lub okolicznik." Również w języku polskim. zuriickgegeben. będziemy itd. Podobnie słysząc formę będę (będzie. użytkownik języka angielskiego słysząc czasownik posiłkowy spodziewa się w dalszej kolejności czasownika głównego w odpowiedniej formie. cię. nieakcentowane formy zaimków mi. po usłyszeniu w zdaniu czasownika modalnego. jest dopełnienie wyrażone zaimkiem. ci. w niezmiennej pozycji w układzie liniowym występuje również tzw. Natomiast w języku niemieckim czasownik posiłkowy i czasownik główny umieszczane są w pozycjach nie sąsiadujących z sobą. Poza podmiotem. oczekujemy jego dalszych elementów.) oczekuje bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego czasownika głównego. W językach angielskim i francuskim czasownik posiłkowy nie może być oddzielony od czasownika głównego dopełnieniem. że czasownik główny usłyszy na końcu zdania. Użytkownik języka polskiego. tak jak w języku niemieckim. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. czasownik posiłkowy. oczekuje czasownika głównego w formie bezokolicznika. tak że mogą być od siebie oddzielone dowolną liczbą innych składników zdaniowych: (11) Er hat Jane alle ihre Briefe. Przykładowo. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: . co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). go. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. Mówiąc ogólnie. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała).Schwester Składnikiem zdania. słowa powiedzieć zwrócił. takiego jak chcieć. Jednostki te mogą wystąpić bezpośrednio po sobie (będę rysować ł rysowała). 128 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ ale mogą też. Realizowanie schematu zdaniowego nie polega wyłącznie na umieszczeniu poszczególnych składników zdania w odpowiednich pozycjach. mię.

Rys. Schematy zdaniowe to rodzaj szkieletu konstrukcyjnego. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. wobec którego nadrzędnik (np. 4. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Ze względu na własności konotacyjne. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Porządek linearny Ii Jan chce podarować Marii kwiaty czasownik dopełnienie dopełnienie główny dalsze bliższe podmiot czasownik Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. czyli uzupełnienie nieakomodowane. dopełnienie bliższe. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. orzeczenie.2. dopełnienie dalsze. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. orzecznik. 2. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. tworząc orzeczenie. Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. za przypadek szczególny. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach! zależnych. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. Jeśli uznać łącznik być. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). Jan jej chce dać kwiaty itd. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni.3. Mianownikowy pod129 128 . oraz takie uzupełnienie. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych.). Podmiot. tzn. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. czasownik) nie ma wymagań formalnych. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem modalnym. podmiot. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych.

2. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych.).3. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem 4.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania modalnym. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych.2. Jan jej chce dać kwiaty itd. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka.ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA "i ale mogą też. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Jan Porządek linearny podmiot chce l podarować Marii kwiaty czasownik czasownik główny dopełnienie dopełnienie dalsze bliższe Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. Mówiąc ogólnie. 4. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. tak jak w języku niemieckim. Schematy zdaniowe to ro-dzaj szkieletukonstrukcyjnego. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. tworząc orzeczenie. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach zależnych. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. . Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: Rys. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników.

Orzecznik może być wyrażony różnymi kategoriami gramatycznymi (zob. tzn. Ze względu na własności konotacyjne. z przyimkiem lub bez niego. tzn. za pomocą którego orzeka się o czynności. łączącymi się z podmiotem za pomocą łącznika być. Orzeczenie to ten człon zdania. Film byt (podmiot łącznik interesujący orzecznik) Schemat z łącznikiem c. podmiot. czasownik)jue_ma wymagań formalnych. stanie lub właściwości obiektu. Aresztowali wszystkich włamywaczy: Wszyscy włamywacze zostali aresztowani) i które zwykle występuje w bierniku. Podstawowe schematy zdaniowe w języku polskim a. oraz takie uzupełnienie. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. np. orzeczenie. dopełnienie bliższe.1). konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. oraz dopełnienie dalsze. liczbę (oraz rodzaj) osobowej formy czasownika. Tabela 4. dopełnienie dalsze. 4. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów. Podmiot. Dnieje (czasownik) Schemat z czasownikiem uczestnika zdarzenia niekonotującym b. określa osobę. Za dopełnienie uważa się ten człon zdania. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. które nie może stać się podmiotem zdania przy zamianie strony czynnej na bierną i które występuje we wszystkich przypadkach zależnych. które przy zamianie formy czasownika z czynnej na bierną może się stać podmiotem zdania (por. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie.Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. za przypadek szczególny. do którego odnosi się podmiot. Mianownikowy pod130 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA miot wyznacza formę orzeczenia. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. orzecznik.2. Dziecko wstało (podmiot czasownik) . drugi obok orzeczenia główny człon zdania. oraz innymi czasownikami o tej funkcji. wobec którego nadrzędnik (np. Odróżnia się dopełnienie bliższe. Jeśli uznać łącznik być. który uzupełnia treść czasownika przechodniego i którego forma uzależniona jest od czasownika. stać się. czyli uzupełnienie nieakomodowane.

Zuzanna ubiera się elegancko. dop. czy też uzupełnieniem nieakomodowanym. np. czyli czasownika.3. np. ale również w przypadku zależnym. itd. c) Schemat z czasownikiem nieprzechodnim składa się z dwóch członów. Mdli mnie. np. składa się z trzech członów. d) Schemat z czasownikiem przechodnim składa się z_raasQwixika. . Piotrowi żal Eli) oraz z dopeł-iuejjiajv przypadku zależnym lub wyrażonego grupą przyimko-wą. np. Hierarchiczna i linearna struktura zdania 131 a) Schemat z czasownikiem niekonotującym uczestnika zdarzenia składa się z jednego obligatoryjnego członu. b) Schemat oparty na łączniku być lub innym czasowniku łącznikowym. dop. podmiotu. My chcemy wyjechać. łącznika oraz orzecznika. np. okazać się.Schemat z czasownikiem nieprzechodnim d. Lekarz mu doradził (podmiot czasownik wyjazd dop. Podmiot jest zwykle w mianowniku. bezokolicznikiem. Oni lękają się o swoje życie. On gardzi pieniędzmi. ale może też być w przypadku zależnym. Piotr lubi Elę. np. Jan zaprosił (podmiot czasownik kolegów dopełnienie bliższe) Schemat z czasownikiem z jednym dopełnieniem przechodnim e. podmiotu (najczęściej w mianowniku. np. bliższe dalsze) Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami przechodnim f. np. bliższe dalsze Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami i przechodnim uzupełnieniem 4. Dziecko śpi. podmiotu i czasownika. Mama przełożyła (podmiot czasownik na parapet uzupełnienie nieakomodo-wane) książki z półki dop.

Ona ma piękne mieszkanie. jak w przykładzie (12)a.4. Schematy „przemieszczanie" oraz „przekazywanie" mogą wymagać realizacji źródła. W drugim przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem nieprzechodnim. W rze. Dzieci mówiły o wierszach przez całą iekcję. W przykładach tych szyba oraz drzwi są obiektami. Firma przeniosła biuro z Krakowa do Warszawy. w jaki myślimy o tym zdarzeniu. ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA (12) a.e) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami składa się z czasownika przechodniego. Opisując jakieś zdarzenie. użyjemy raczej schematu z dopełnieniem bliższym w bierniku. Z każdym schematem zdaniowym związane jest swoiste znaczenie. Pies skamle. Dzieci mówiły wiersze przez całą lekcję. 4. ścieżki lub celu. f) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem nieakomodowanym jest najrzadszy. Jeśli w trakcie czynności obiekt powstaje lub czynność na niego oddziałuje w inny sposób. ale nie sposób je tutaj wszystkie omówić. Poza podmiotem czasownik konotuje dopełnienie bliższe oraz dwa uzupełnienia odnoszące się do miejsca. Niekiedy też rola dopełnienia dalszego bliska jest roli orzecznika. Przykładowo. Liczba konkretnych zdarzeń jest oczywiście w gruncie rzeczy ogromna. W pierwszym przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem przechodnim z dopełnieniem bliższym. jeśli chcemy wyrazić.4. Mama oceniła nowych sąsiadów pozytywnie. gdy parafraza zdania pozwala na zastosowanie schematu z łącznikiem. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . użyjemy raczej schematu z czasownikiem przechodnim konotującym dopełnienie dalsze z przyimkiem. Można powiedzieć. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 133 czywistości konkretnych przypadków jest znacznie więcej. np. lub czasu. Omówione tutaj przypadki ujmowania poszczególnych schematów zdarzeń w schematy zdaniowe to tylko typowe przykłady j łączenia typów zdarzeń z typami schematów składniowych. Chłopiec spaceruje. czy też nie. Wybór zależy od tego. i stąd użycia schematu z dopełnieniem dalszym. Na przykład orzecznik może wystąpić tylko w połączeniu z łącznikiem. Dyrektor przeniósł spotkanie z poniedziałku na wtorek. np. Schemat „wydarzenie" oraz schemat „działanie" mogą być realizowane zarówno przez schematy zdaniowe z czasownikami nieprzechodnimi jak i przechodnimi. że Maria była winna spowodowania wypadku. co pokazuje przykład (12)b. Rzadziej obok dopełnienia bliższego występuje uzupełnienie nieakomodo-wane. Dzieje się tak w przypadkach. Istnieje systematyczne powiązanie między pewnymi schematami zdarzeniowymi i pewnymi schematami zdaniowymi. podmiotu oraz dwóch dopełnień. Dali jej bukiet kwiatów. czy następuje przepływ energii do odbiorcy. ale w komunikacie językowym musimy je ująć w jeden z podstawowych schematów zdaniowych. Mężczyzna pomalował drzwi. np. że schematy zdaniowe tworzą szkielety konstrukcyjne dla podstawowych schematów zdarzeniowych. który najlepiej oddaje sposób. Z natury swej schematy „doznawanie" oraz „posiadanie" otwierają dwie pozycje: dla doznającego lub posiadacza oraz obiektu doznania lub obiektu posiadanego. np. Jan poczuł nagły ból w kolanie. że dana czynność nie oddziałała na dany obiekt. np. najczęściej dopełnienia bliższego i dalszego. którym przekazywana jest w trakcie czynności energia sprawcy. np. np.j 4. używamy takiego schematu zdaniowego. zbliżone ze względu na wyrażane znaczenie są zdania Sąd uznał Marię winną spowodowania wypadku oraz Sąd uznał. W tym drugim przypadku poza dopełnieniem bliższym występują dwa dopełnienia dalsze. np. Kamień rozbił szybę. W większości wypadków te schematy zda-rzeniowe realizowane są przez schematy zdaniowe z czasownikami przechodnimi. b. Jan wdrapał się na dach.

poinformować o związku czasowym (lub innym. Bardzo często różnicom w ustosunkowaniu nadawcy do treści komunikatu towarzyszą różnice w układzie. dokonując aktu mownego. Innym sposobem identyfikacji obiektu jest użycie nazw własnych. Ale kiedy opisujemy zdarzenia. dobrze?) Jakkolwiek wszystkie powyższe zdania dotyczą tego samego zdarzenia. 2). pytanie. Omówimy to zjawisko szerzej w rozdziale 8. czy też wyraża tylko hipotezę. tzn. Większość powyższych aspektów ko134 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNr munikatu językowego ma wykładniki gramatyczne lub morfologicz ne. zdanie pełni funkcję komunikacyjną. rys. Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem. itp. które potraktujemy tu jako kolejne warstwy. 4. czy o ten stan pyta. zgodnie z kulturą danego języka. bądź też.1. Danielu. Przykładowo. nie jedź dziś do szkoły motorowerem. ty. ma jakiś określony cel. jest zasadniczą funkcją trybu oznajmującego. Teraz przyjrzymy się wspomnianym aspektom wypowiedzi. Stwierdzanie istnienia określonych sytuacji w rzeczywistości pozajęzykowej. Zdarzenia. o których informują komunikaty językowe. Może chcieć powiadomić słuchacza o istnieniu danej sytuacji w rzeczywistości poza-językowej. czyli zgodne z rzeczywistością. nie jedź dziś do szkoły motorowerem! (Danielu. czyli do samego zdarzenia (zob. zaś tamte l tamta l tamto oraz tamci l tamte .W poprzednim podrozdziale pokazaliśmy. Najczęściej za punkt odniesienia w^czasie i przestrzeni przyjmowany jest moment i miejsce. b. określić. czy o danym stanie rzeczy jest przekonany. czy opisuje zdarzenie przebiegające w czasie. są to także elementy kotwiczące. w którym one zachodzą. formie i liczbie składników zdania. np. że wypowiadane zdanie jest prawdziwe. w którym wypowiadany jest komunikat językowy. zaimków osobowych (ja. Czy Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem? c. którą przekazuje. czy żąda jego zajścia. czy dokonane uprzednio w stosunku do danej chwili.na obiekty od mówiącego oddalone. my) oraz określeń typu najwyższy chłopiec w klasie. czy stwierdza pewien stan rzeczy. mówiący musi zasygnalizować. Mówiący musi się także ustosunkować do treści informacyjnej. co ilustrują poniższe przykłady: (13) a.do„mówia}iiiicL^^ komunikat językowy właściwie przekazał pożądane treści informacyjne. muszą być nie tylko osadzone we właściwej ramie przestrzenno-czasowej. prośbę o informację ((13)b) oraz żądanie ((13)c). Zaczniemy od warstwy najbardziej zewnętrznej i stopniowo dojdziemy do zrębu komunikatu. informacja o miejscu i czasie. przyczynowym) danego zdarzenia z innymi. a więc powiadomienie słuchacza. wypowiadając zdanie . zaznaczyć. Ponadto. w które wydarzenie zostaje „opakowane" w komunikacie językowym. aby słuchacz doprowadził do jej zaistnienia. rozkazywanie Przede wszystkim. uzyskać od niego informację dotyczącą tej sytuacji lub też żądać czy też życzyć sobie. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie. wyrażają one trzy różne intencje mówiącego wobec komunikatu językowego: stwierdzenie faktu ((13)a). Mówiący. wyrazy takie jak ten/talto oraz cii te wskazują na obiekty znajdujące się w bliskim sąsiedztwie mówiącego. istotna jest również.4. np. jak różne typy zdarzeń mogą być realizowane przy pomocy kilku podstawowych konstrukcji zdaniowych. uczestnicy zdarzeń muszą zostać umiejscowieni w czasie i przestrzeni. Wyznaczanie odniesienia grup nominalnych do obiektów w rzeczywistości-pozajęzykowej nosi nazwę odniesienia (referencji). Osadzanie zdarzeń w rzeczywistości pozajęzykowej w sj?SjonJoŁ.

2. W innych jękach. chyba. Jeśli intencją mówiącego jest uzyskam6 informacji o określonym wycinku rzeczywistości pozajęzykowej. Różnica między traktowaniem przez mówiącego sytuacji jako prawdziwych lub jako hipotetycznych to różnica w modalności. które istniały lub istnieją w rzeczywistości pozajęzykowej. itd. w postaci trybu przypuszczającego (np. np. Może być przekonany o prawdziwości własnej wypowiedzi. np. żeby jego słuchacz doprowadził do zaistnienia pożądanej sytuacji. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: modalność Kolejną warstwą jest informacja o określonym stosunku mówiącego do opisywanego przez niego zdarzenia. jak w tym właśnie przypadku. 4. pytania wyróżniają * obecnością partykuły pytającej czy (oraz intonacją). pytania odróżnia od powiadomień zvk wyrazów w zdaniu. a więc powiedzieć. a także niewyrażenie podmiotu zdania (ty. oraz środków leksykalnych w postaci tzw. Każdy z nich wyraża nieco inną postawę modalną mówiącego: (14) Osadzanie zdarzeń w kor. Warunkiem wyrażenia modalności niefaktywnej jest istnienie danej sytuacji w momencie dokonywania aktu mowne-' a ^c Jej charakter hipotetyczny lub wolicjonalny. W polszczyźnie.—————— _ _ _ ——————————_? jr. Wyrażaniu intencji mówiącego. Charakterystyczne dla trybu rozkazującego w polszczyźnie są końcówki czasowników. służy tryb rozkazujący ((13)c). Zwykle mówimy o zdarzeniach. 136 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Dla zaznaczenia hipotetycznego lub wolicjonalnego charakteru wypowiedzi. trzeba. związek między trybem gramatycznym i funkcją komunikacyjną zdań w określonym trybie nie jest absolutny. Mówiący bierze na siebie odpowiedzialność za prawdziwość swoich wypowiedzi. a w szczególności tzw. powinien. (pozwolenie) .. mówiący stwierdza istnienie opisywanej sytuacji w teraźniejszości. Pojechalibyśmy jutro na wieś. Tryb oznajmujący służy więc do wyrażenia powiadomienia. . Określony tryb może być peryferyjnie użyty w funkcji spełnianej prototypowe przez inny.-—— ——— . wy). gdyby była pogoda) lub trybu rozkazującego. że dane zdarzenie mogło mieć miejsce w Przeszłości. mówiący używa specjalnych środków gramatycznych. w języku angielskim. musi użyć specjalnych środków języ-°wych.4. tryb oznajmujący może służyć wyrażeniu rozkazu (żądania).(13)a. modalizatorów. okoliczników lub czasowników typu prawdopodobnie. Zdania stwierdzające istnienie sytuacji mają modalność faktywną (lub prawdziwościową). uży4 osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 135 a on formy pytającej ((13)b). np. Krzysiu. możesz już iść. -J a. inwersja czasownika posiłkowego i podmiotu (por. 7. Dlatego wszystkie rodzaje modalności niefaktywnej są na-echowane. Jak pokażemy w rozdz. że według niego istnieje tylko możliwość zaistnienia danej sytuacji. ale również w przeszłości (Daniel pojechał wczoraj do szkoły motorowerem) lub przyszłości (Daniel p°Je' dzie jutro do szkoły motorowerem). Taka modalność Jest nienacechowana: zawierające ją zdania nie charakteryzują się żadnymi specjalnymi środkami językowymi.te^ście^ragiiiatycznyrn „ . Natomiast jeśli mówiący chce jedynie wskazać stopień prawdopodobieństwa danego zdążenia. zapewne. być może odbywa się w teraźniejszości lub potencjal-e °dbędzie się w przyszłości.-——-. szyk zdania oznajmującego (10)a z szykiem pytania Has hegiven them to his sister?). ale może również informować.

Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego Gramatyczna kategoria czasu służy wyrażeniu pojęciowej kategorii czasu. zakończonej. Jakkolwiek we wszystkich powyższych zdaniach występuje czasownik dokonany. d. Polszczyznę charakteryzuje fakt. czy też oczekujemy.. Firma właśnie zakupiła nowy samochód. Marek czytał książką. jest funkcją aspektu dokonanego.4. W przykładzie (16)a sytuacja zakupu nowego samochodu widziana jest jako zamknięte zdarzenie. Określa ona relacje między zdarzeniem zachodzącym w czasie w rzeczywistości pozajęzykowej a czasem komunikatu językowego. by zaistniała dana sytuacja. Przykłady (14)c i d oddają różnicę w przekonaniu mówiącego. a czasownik musieć silniejszą postawę modalną mówiącego. zdarzenie jest za każdym razem przedstawiane z innej perspektywy czasowej. Zdarzenia mogą zachodzić jednocześnie z aktem mówienia (w teraźniejszości). Traktujemy je więc jako fakty potencjalne. że opisywane zdarzenie ma miejsce. 138 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI . b). jak i słuchaczowi. (nakaz) c. (czas przeszły) c. Marek czyta książką. czasowniki dokonane (por. Krzyś może być w tej chwili w pracy. Tuż zanim zbankrutowała. opisywane z perspektywy jakiegoś momentu późniejszego na osi czasu. tylko zdarzenia zachodzące w przeszłości lub teraźniejszości traktujemy jako fakty. Natomiast przekonanie nadawcy o faktyczności zdarzenia. nazywanym czasem aktu mownego. że chce. złożonych z czasownika być w czasie przyszłym oraz imiesłowu przeszłego czynnego lub bezokolicznika czasownika głównego. (możliwość) d. co pokazują podane niżej przykłady. przed nim (w przeszłości) albo potencjalnie mogą zaistnieć po nim (w przyszłości). Odniesienie się do danego zdarzenia z perspektywy czasowej jakiejś innej sytuacji lub punktu (okresu) w czasie późniejszego w stosunku do czasu. d). Marek będzie czytał książkę. (przekonanie) Jak pokazują powyższe przykłady. nazywa się modalnością episte-miczną((14)c.4. Krzyś musi być w tej chwili w pracy. Przykładowo. informujący o czynności zamkniętej.. Zanim zbankrutuje. w jakim miało miejsce opisywane zdarzenie. (czas teraźniejszy) b. co odbywa się w czasie aktu mownego lub do innego punktu odniesienia w czasie. przeszły oraz przyszły. (czas przyszły) d. że form czasu przyszłego.b.li sygnalizowanie sytuacji pożądanej. sytuację „zakupu nowego samochodu" mówiący może ująć w następujące wyrażenia zdaniowe: (16) a.4. Czas aktu mownego najlepiej określa współrzędne na osi czasu. Również w (16)b czynność jest miniona. musisz już iść. Zdarzenia mające zajść w przyszłości jedynie przewidujemy. firma zakupiła nowy samochód. Każdy czas gramatyczny ma właściwą sobie formę. nie mają tzw.3. W polszczyźnie odróżnia się czas teraźniejszy. czasownik móc wyraża słabszą. b. jako że znany jest zarówno mówiącemu. Rozróżnienie to znajduje odzwierciedlenie w systemie języka. zdania z czasownikami mo-dalnymi cechuje niejednoznaczność. będę czytał / czytać: *będę przeczy tał/przeczy tac). Przekonanie 0 pQwinności. Krzysiu. Marek przeczyta książką. (15) a. Pragnienie mówiącego jest słabsze w przypadku czasownika modalnego móc w przykładzie (14)a niż w przypadku czasownika modalnego musieć w przykładzie (14)b. niemającego związku z czasem aktu mownego. Firma zakupiła nowy samochód. nazywa się modalnością deontycz-ną ((14)a. 4. c. czyli sygnalizowanie stopnia przekonania mówiącego o prawdziwości jego komunikatu językowego. Mówiąc ogólnie. W przykładach (14)a i (14)b mówiący komunikuje. że zaistnieją. (czas przyszły dokonany) 4. firma i tak zakupi nowy samochód.czy. Tak jak poprzednio. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany Kolejny element kotwiczenia zdarzeń jest związany ze sposobem odniesienia danego zdarzenia do tego.

W strukturze zdania jest on uzewnętrzniony jako intencja mówiącego. np. 3. czas gramatyczny. Jego część zasadniczą stanowi samo zdarzenie. 4. Najbardziej zewnętrzną warstwę zdania stanowi akt mowny o określonej funkcji komunikacyjnej. aspekt niedokonany ukazuje ją jako będącą w toku. np. Z powodu swojej złożoności zdarzenia „opakowane" są w kilka warstw elementów kotwiczących. Zdarzenie jest więc opisane niejako od wewnątrz i ukazuje sprawcę (Marysia) w trakcie wykonywania czynności wyrażonej przez czasownik (rozmawiać). o określonym początku i punkcie końcowym. czyli tryb oznajmujący lub rozkazujący lub forma pytająca. wyrażające różnice w przebiegu ilościowym czynności. np. Wreszcie w przykładzie (16)d czynność pokazana jest jako zamknięta. W (16)c zdarzenie kupna nowego samochodu jest dokonane. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany Ostatnim już elementem kotwiczenia jest przebieg czasowy zdarzenia. tzn. O ile aspekt dokonany ukazuje czynność jako zamkniętą. Natomias w przypadku czasownika nosić czynność jest ukazana „od zewnątrz .w tym przypadku w czasie teraźniejszym. istotną cechą aspektu dokonanego jest ujmowanie zdarzenia z punktu widzenia momentu przyszłego w stosunku do samego zdarzenia. aspekt dokonany i niedokonany. Kotwiczenie zdarzeń: synteza W tym podrozdziale przyjrzeliśmy się elementom kotwiczenia wyrażającym związek między zdarzeniem opisywanym przez mówiącego w akcie mownym i dokonywaną przez niego kategoryzacją rzeczywistości pozajęzykowej. mówiący pomija oba te momenty i bierze pod uwagę tylko jego przebieg czasowy. Janek nosi okulary. przez które przebiega. powtarzającą się. W języku polskim niektóre czasowniki niedokonane mają dwie formy.5. które ponadto 'powtarza się w czasie: (18) a. w języku angielskim. *Firma zakupuje w tej chwili nowy samochód). jednak obejmuje swymi skutkami uogólniony moment aktu mówienia. pojęcie trwania czynności typowo wyraża się odpowiednią formą czasownika. zamknięte z perspektywy innego zdarzenia w przeszłości. wyraża się używając innych form czasownika. jako czynność zwartą. przy czym to inne zdarzenie nastąpi w momencie późniejszym niż sama czynność zakupu. Zdanie opisujące daną sytuację porównać możemy do cebuli. że aspekt dokonany nie może wyrażać zdarzenia odbywającego się w momencie mówienia (por. tzn. Używając w powyższym przykładzie czasownika niedokonanego. Janek niesie torbę. Jakkolwiek rozmowa przez telefon jest pojmowana jako zdarzenie ograniczone czasowo. Mary is talking on the phone („Maria rozmawia przez telefon"). O ile nieść wyraża jednorazową czynność niedokonaną. Następną warstwę . z perspektywy wszystkich momentów w czasie. Czynność niedokonaną widzianą jako całość. b. dokonana z perspektywy innego zdarzenia w przyszłości. 4. mówiący opisuje zdarzenie jako toczące się w czasie wyznaczonym przez kategorię czasu gramatycznego . że firma ma w t ' chwili nowy samochód. W innych językach. rozwijającą się: (17) Marysia rozmawia przez telefon. nierozciągniętą w czasie. cor^^ 139 darzenie mające punkt początkowy i końcowy.4. Jest więc jasne. np. nosić wyraża czynność wielokrotną.zamknięta. tzn. Jak widać. a elementy kotwiczenia to kolejne nakładające się na siebie warstwy „łusek".6. Czynność przebiegająca w czasie może wystąpić jeden raz lub też może wystąpić wielokrotnie. W zdaniach z czasownikiem nieść czynność ukazana jest od wewnątrz. Do elementów kotwiczenia należą tryby^Ulodalnaść.4. Istotne jest w tej wypowiedzi to. P0' wtarzającą się w pewnych odstępach czasu. jak pokazuje to rys. nieść: nosić. Mary talks on the phone (a lot) („Maria rozmawia przez telefon (dużo)").

stopień pewności są-. Uczestnicy schematów zdarzeń są ze sobą powiązani w sposób charakterystyczny dla danego schematu. jego „zamknięcie" w stosunku do wybranego punktu odniesienia. wśród których rozróżniamy schematy „bycie". Jakkolwiek w schemacie „wydarzenie" może wystąpić przepływ energii. Moment ten jest es ony przez czas gramatyczny.2). Jego jądro stanowi czasownik. pod-j. wyróżniamy . schemat „przemieszczanie" oraz schemat „przekazywanie". Rys. w drugim przypadku. Jako składnik zdania Pa werbalna funkcjonuje jako orzeczenie. W schemacie „bycie" orzecznik wchodzi w związek z patiensem. ścieżką oraz/lub celem. Następną warstwę stanowi moment cza-ok '1W którym wypowiadany jest komunikat. zwykle nie generuje jej niezależny agens. Zdanie jak cebula ZDARZENIE aspekt niedokonany 141 zdarzenia. czyli modal-nosc. „wydarzenie" lub „działanie ze źródłem. Orzeczenie wchodzi wiązek składniowy z drugim głównym składnikiem zdania.2. które opisuje jest em. w jaki nasz opis zdarz6 nią powiązany jest w jednostce języka nazywanej zdaniem z naszy mi intencjami oraz elementami kotwiczenia zdarzeń w czasie i Ta złożona treść informacyjna przekładana jest na porządek Serarchiczny i linearny zdania. tworzy grupę werbalną. orzecznika oraz uzupełnień .5. 1. Przebieg. czy też nie. rozwijanie się czynności w czasie komunikowane jest przez najbardziej wewnętrzną warstwę struktury pojęciowej sytuacji. 3. określony w stosunku do momentu mówienia lub innego zdarzenia. Uczestnikami schematu „przekazywanie" są agens. dopeł-y . Uprzedniość zdarzenia. rozdz. Prototypowe energia przepływa od agensa. Kolejna warstwa to czas danego 140 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁAD Rys. Konceptualizacja zdarzeń wraz z ich uczestnikami ujęta jest w języku w pewien szkielet konstrukcyjny o określonym porządku hierarchicznym i liniowym. 3 ukazuje. W schemacie „posiadanie" patiens związany jest z posiadaczem. Mówiący jest albo przekonany. dopełnienia bliższego. czy też uzupełnieniem leakornodowanym. dalszego. . do patiensa. nacechowanym. Wzajemne położenie warstw określa zasada bliskości lub odległości (zob. Pierwszy przypadek nienacechowany i nie wymaga użycia specjalnych środków języ-wych. Podsumowanie Składnia zajmuje się badaniem sposobu. em' Schematy zdaniowe powstają przez określenie niewielkiej y możliwych połączeń podmiotu. Ustalenie owych schematów darzeń odbywa się na podstawie określenia semantycznej roli uczestników danego zdarzenia oraz ustalenia. awcY musi być zakomunikowany przy pomocy odpowiedniego admka leksykalnego. 4. jak ścisły jest związek pojęciowy danej „warstwy" z samym wydarzeniem.jądro" w postaci samego wydarzenia oraz otaczające je warstwy „elementów kotwiczących". Ooisywane przez nas zdarzenia zostają sklasyfikowane w obrębie iczonej }iczby typów zdarzeń i wraz z ich uczestnikami zostają te w odpowiednie schematy zdarzeń. W schemacie „doznawanie" patiens powiązany jest z (osobowym) doznającym. który jest odbiorcą energii. który wraz e swoim dopełnieniem lub dopełnieniami. Dystrybucją uczestników schematu źródło-ścieżka-cel często rządzi zasada „cel ważniejszy niż źródło". czy ma miejsce przepływ energii. „posiadanie" oraz „doznawanie". czyli uczestnika podejmującego świadome działanie.stanowi stosunek mówiącego do prawdziwości wypowiadanego przez niego komunikatu językowego. że zdarzenie. zależy ono od tego. otrzymujący oraz patiens. Schemat „przemieszczanie" jest połączeniem dwóch schematów. tzn. albo też traktuje je jako hipotetyczne. Taki przepływ energii charakteryzuje schemat „działanie". że przekładając strukturę pojęciową zdarzenia na wyrażenie zdaniowe. Całkowity brak przepływu energii charakteryzuje stany. komunikuje aspekt dokonany.

Taki czasownik jest również podstawa schematu z trzema oraz czterema uzupełnieniami konotowanymi Pozycje składniowe wypełniane przez poszczególne składniki zdania odpowiadają wszystkim możliwym uczestnikom zdarzeń na poziomie schematów znaczeniowych. Na różnicy między czasem aktu mownego i czasem komunikowan sytuacji pozajęzykowej opiera się gramatyczna kategoria czas Czas teraźniejszy służy wyrażaniu zdarzeń odbywających się w & mencie mówienia. 4. Wszystkie te elementy kotwiczenia tworzą kolejne warstwy. patrz Wierzbicka (1999). konotującyn. Zarówno powiadomienie o faktach. dopełnienie lub dopełnienia.7. Aspekt dokonany ł żv wyrażeniu czynności widzianych jako wewnętrznie niepodziel-fakty. jest modalnością nienacechowaną. że to. które zaistniały uprzednio w stosunku do czasowego punkodniesienia. czas przeszły komunikuje zdarzenia uprzedn sunku do tego momentu. w którym się odbywa. w jakie zostaje „opakowana" centralna część zdania. a także wyrażenie.np. że mówiący chce. Aspekt niedokonany służy sygnalizowaniu. Współrzędne czasowe danej sytuacji w rzeczywistości pozajęzyK°" wej typowo ustalone zostają względem momentu. co mówi jest prawdą. Sygnalizowaniu sytuacji pożądanej służy tryb rozkazujący. to modalności nacechowane. które muszą być komunikowane w języku przy pomocy specjalnych wykładników leksykalnych lub gramatycznych. czyli semantyczna treść zdarzenia. a czas przyszły wyraża sytuacje. czyli prawdziwościowej. Schemat z łączniki być jest szczególnym przypadkiem schematu z dwoma konotowany mi uzupełnieniami. pytania oraz rozkazy wyrażają określony stosunek mówiącego do komunikatu językowego. przypuszczalnie). Tryb rozkazujący jest wykładnikiem modalności depntycznej (wolicjonalnej). S. jak i wyrażenie hipotezy to odmiany modalności epistemicznej. które W vDUSZCzalnie) odbędą się po tym momencie. że dana czynność postrzegana jest jako fakt wewnętrznie podzielny. patrz Grzegorczykowa (1998). rozwijający się przez wszystkie momenty czasu. 4. Prototypowy schemat z dwoma uzupełnienia™1 konotowanymi opiera się na czasowniku przechodnim. Elementy kotwiczące również zależą od czasownika i wyrażają postawy modalne czy też komunikacyjne intencje mówiącego. Ćwiczenia i zadania . którym może być zarówno czas aktu mownego. aby zaistniał dany stan rzeczy. chce uzyskać informację dotyczącą jakiejś sytuacji lub życzy sobie albo żąda zaistnienia jakiejś sytuacji. wyrażająca sąd mówiącego.nieakomodowanych. Komunikowaniu faktów służy w języku zasadniczo tryb o-znajmujący. Na temat kulturowych uwarunkowań gramatyki. Warstwy te są wobec siebie uporządkowane zgodnie z zasadą pojęciowej bliskości lub oddalenia. Zdarzenia wymagają zakotwiczenia. Powiadomienia. w którym mówimy przekazuje słuchaczowi komunikat językowy o danym zdarzeniu-Czas przekazania komunikatu nazywamy czasem aktu mownego.6. Mówiący stwierdza fakt. Jodłowskiego (1977). Podejście najbliższe stanowisku prezentowanemu w niniejszej książce zawierają klasyczne tradycyjne opisy składni języka polskiego . one zostają na podstawie wymagań semantyczno-składnio-czasownika. Na temat składni współczesnej polszczyzny. jak • czas innego zdarzenia. Sygnalizowaniu stopnia przekonania mówiącego co do rzeczywistości sytuacji służy tryb przypuszczający oraz przeróżne wykładniki leksykalne (chyba. Modałność faktywna. Schemat z jednym konotowanym uzupełnieniem 142 ŁĄCZENIE TREŚCIINFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ opiera się na czasowniku nieprzechodnim. Informowanie o słabszym lub silniejszym przekonaniu mówiącego co do rzeczywistości danej sytuacji. Zalecana lektura Ogólne podstawowe wiadomości na temat polskiej gramatyki podaje Encyklopedia szkolna (1995).

Przeanalizuj poniższe przykłady tak. c> Graliśmy wtedy w sztuce Czechowa. ćwiczenia Uadania_ 145 b Dziś Janek będzie czytał z Biblii. od którego ao którego uczestnika? .0 ~ Jakie są semantyczne role uczestników opisanych zd«^en. f. 3. Masz ochotę na odrobinę wina? e. Janek łaskotał swojego brata. ani osłem. Przeanalizuj następujące zdarzenia a następnie . Ta zabawka jest zepsuta. Ta butelka ma ładną zakrętkę. d' Dzieci umyły się w wannie.Drzewo przewróciło się wczoraj w nocy. Krystyna jest o rok młodsza od swojego brata. realizowane przez poszczególne zdania. Muł nie jest ani koniem. ' Graliśmy wtedy sztuką Czechowa. Zmoczył tablicę wodą. g. b. ~ podaj schematy zdarzeń. c. d. . Zosia jest moją siostrzenicą. Nie. Określ szczegółowe typy zdarzeń realizujących schemat „działanie" w poniższych przykładach. „ścieżka ważniejsza niż cel"? . c. 1 On jeździ do Anglii. f. Gdybyś chciała spróbować. Dzieci umyty wanną. „źródło ważniejsze niż cel". f. jak w ćwiczeniu l-różnią się znaczenia zdań tworzących pary? a. d. czy następuje przepływ energii i jeśli tak. a potem odpowiedz na następujące pytania: Który ze składników zdania może zostać opuszczony. Określ poszczególne relacje semantyczne „bycia" wyrażane przez orzecznik w następujących zdaniach: a. f. Marek ogląda dużo filmów. Śpiewaliśmy chórem. Profesor nie weźmie do Anglii żadnych książek. Mój przyjaciel jest teraz w domu. *• Ojciec musi naprawić telefon. . a'. Brat mi dał wszystkie swoje pieniądze. Jest jeszcze wiele gór do zdobycia. b. 144 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: e. Śpiewaliśmy w chórze. V Dziś Janek będzie czytał Biblię. O jakie typy „posiadania" chodzi w poniższych przykładach? a. Potem zmazał rysunek z tablicy. mam świetne lekarstwo na 5. 6 Poniżej powtórzono przykłady podane w tekście jako (8). <ł>. e. e. mam straszną migrenę.określ. Chłopak rysował pociąg na tablicy. Czy masz jeszcze trochę czerwonego wina? b. c. b. Brat się śmiał. a który nie może bez wpływu na gramatyczność zdania? Czy można znaleźć potwierdzenie zasad „cel ważniejszy niż źródło". 4. Nie mam zielonego pojęcia. . 2. Potem wytarł ją do sucha. Czy któreś z opisanych zdarzeń nie realizuje schematu „działanie"? a.1. d. <•• Mój brat jest lekarzem. Przyjrzyj im się ponownie. .

Głoski same w sobie nie mają znaczenia. Rozdział 5 Dźwięki jązyka: fonetyka i fonologia W poprzednich rozdziałach mówiliśmy o jednostkach języka posiadających znaczenie: grupy syntaktyczne składają się z wyrazów. Kombinacje głosek tworzących Sylaby w danym języku podlegają specyficznym dla tego języka ogra148 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKAIFQNOLOn[ . kiedy zadzwonił dzwonek do drzwi. (stan wyjściowy + stan końcowy + czas trwania) i. Spotkanie trwało od dziesiątej wieczór bez przerwy do drugiej nad ranem. w innym może być uważane za dwa warianty tego samego dźwięku. (początek + koniec) e. Fonetyka opisuje cechy fizyczne głosek. czyli głoskom. Policja przeszukiwała dom od piątej rano do dwunastej w nocy. Jabłko spadło z drzewa na trawę. (stan wyjściowy + stan końcowy) 7. W tym rozdziale przyjrzymy się częściom składowym morfemów: dźwiękom języka. które . Mama musi w tej chwili odebrać telefon. Mama odbiera telefon w naszym domu. p+a+s : b+a+s). a. gdyż systemy fonologiczne poszczególnych języków różnią się od siebie i to. Marek zbił szybę. Mamo.w odróżnieniu od morfemów -^Jednostkami czysto fonetycznymi. Podane poniżej przykłady różnią się elementami kotwiczeń' Wyjaśnij. z czego te różnice wynikają.Małgosia z brzyduli wyrosła na prawdziwą piękność. (źródło + ścieżka + cel) c. Mama odbiera telefon w tej chwili. • Mikroskop trafił w szybę. każda z tych jednostek ma znaczenie na swoim własnym poziomie. (początek + czas trwania + koniec) d. Jan wdrapał się z pokoju po drabinie na dach. Mama właśnie odebrała telefon. c. a te z kolei składają się z morfemów. Określ zdarzenia i schematy zdaniowe dla poniższych zdań: *• To wina Marka. co w jednym języku uznaje się za dwa r°żne dźwięki. Mama może w tej chwili odebrać telefon. Mama odebrała właśnie telefon. e. jak różni się znaczenie przykładów w poszczególnych D rach i określ. 146 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADN 8. Mlchał się naśmiewał z Michała. Mama odebrała właśnie telefon. W niniejszym rozdziale omówimy budowę narządów mowy i przedstawimy charakterystykę artykulacyjną głównych typów głosek: samogłosek. b. Głoski łączą się w sylaby. d. (źródło + cel) b. odbierz telefon! Mama często odbiera telefon w domu b.a. Dźwiękami języka zajmują się dwa działy językoznawstwa: fonetyka i fonologia. juarek rzucił mikroskopem w Michała.Szyba się stłukła. natomiast fonologia bada ich funkcje w poszczególnych językach. Mama odebrała wczoraj dziwny telefon. Wprowadzone zostanie również rozróżnienie pomiędzy głoską a fonemem oraz opisem fonetycznym i fonemicznym. dyf-tongów (czyli dwugłosek) i spółgłosek. ^rek Się zdenerw°wał i chciał zbić Michała. Pogoda zmieniła się z pochmurnej w słoneczną w ciągu zaledwie godziny. ale w połączeniach z innymi mogą decydować o różnicach znaczenia (np.

Z kolei dla Polaków samog ski w wyrazach ten i cień brzmią identycznie.1. Wprowadzenie: fonetyka i fonologia Ludzie potrafią wymówić praktycznie nieograniczoną liczbę głosek. K o-rej nie dostrzegają rodzimi użytkownicy języka angielskiego. Wyrazy z kolei łączą się w zdani które mają typowe dla danego języka kontury intonacyjne. uważamy.niczeniom. Niektóre fonemy reprezentowane są przez kilka znaków. Podobnie jest z językiem pisanym. Bywa też odwrotnie: litera i reprezentuje dwa fonemy /i/ oraz /i/. oraz dwuznaków. że wyraz ten został wymówiony „tak samo". Po nie Japończycy nie słyszą różnicy między dźwiękami „l" i „r > na _ miast Polacy postrzegają je jako różne. Sylaby tworzą wyrazy. rz). inne. czyli każdy fonem jest zawsze reprezentowany przez tę samą literę i odwrotnie. Procesy te umożliwiają szybkie i skuteczne wytwarzanie i przekazywanie mowy. W języku polskim est około 40 kategorii funkcjonalnych jednostek dźwiękowych zwa-iych fonemami (dlaczego „około". że wszystkie one reprezentują ten sam element graficzny. Pisownia a wymowa Niektóre języki (np.1. jak wiemy. Choć symbole podane poniżej mają różne kształty. który jest (niemal) fonemiczny. wadzenie:foiiet^arfonologia_ 149 Aa A Mamy tu do czynienia z pewną bardzo ogólną umiejętnością poznawczą. a wśród nich skomplikowany system tzw. Niektóre języki mają mniej fonemów (japoński około 20). w ć. np.Wpr°' T* tym właśnie zasadza się różnica pomiędzy fonetyką i fonolo-• Fonetyka bada głoski jako dźwięki. mlasków. Są również problemy z oznaczaniem nosowości.5). daleka od jednoznacznej odpowiedniości. W skali światowej liczba ta lokuje go mniej więcej pośrodku. choć Francuzi siy między tymi dźwiękami różnicę. 5.grupach wyrazowych lub zdaniach . jaką pełnią w danym języku. Zasada fonetyczna pole- . znaków diakrytycznych. hiszpański) mają system graficzny. niezależnie od roli. np. Są rozmaite tego przyczyny. np. Ale w języku polskim relacja między wymową a pisownią jest. które są budowane według Okr słonych wzorców akcentowych. t. jest więcej fonemów niż liter alfabetu (mimo że język polski wzbogacił alfabet łaciński przez wprowadzenie nowych liter np. np.form dźwiękowa poszczególnych słów może się znacznie zmienić wskutek takich procesów jak upodobnienie (asymilacja). rz i ż. jak są kategoryzowane rzeź rodzimych użytkowników danego języka. mają ponad sto fonemów. Kategorie dźwięków jednego języka niekoniecznie odpowiadają tym. za każdym razem wymowa będzie nieco inna. Na przykład Tajowie słyszą różnicę między „p" w angielski słowach pie (wymawiane z przydechem) i spy (bez przydechu). u i ó.1. 5. redukcja itp. a mianowicie z kategoryzacją. Pisownia polska opiera się przede wszystkim na dwóch zasadach: onetycznej i etymologiczno-morfologicznej. Jeśli się wymówi ten sam wyraz kilka razy lub jeśli się poprosi o jego wypowiedzenie różne osoby. W wi kszych jednostkach . Znajomość danego języka polega między innymi na umiejętności kategoryzowania dźwięków: przyporządkowania wielkiej ich różnorodności do określonych kategorii. tj. ą. hotentoc-ko-buszmeńskie języki Afryki Południowej (Khoiń). „pierwszą literę alfabetu". które rozróżniają użytkownicy innego J? zyka. czyli umiejętnością postrzegania różnych form jako przedstawicieli tej samej kategorii. wyjaśnimy w podrozdziale 5. 5. w całej ich złożoności i róż-^orodności. ch i h.1. miękkości i dźwięczności. sz. Po pierwsze. ż. Jednakże pomimo tych różnic uznajemy. Natomiast fonologia bada głoski według tego.

0„naf Aby powstała dźwięczność.powstają głoski bezdźwięczne. brzeg). Powietrze wydychane z płuc przechodzi przez głośnię (umiejscowioną w krtani. które mogą się zsuwać lub pozostać rozchylone. „jabłkiem Adama"). Poniż przedstawimy bardziej szczegółowy opis aparatu fonacyjnego i ar y kulacyjnego. U mężczyzn częstotliwość waha się między 80 a 150 cykli na sekundę (czyli ner-u kobiet między 120 a 300 herców. Rys!. której efektem są formy błędne. poloniści na ogół preferują alfabet slawistyczny i nim posługiwać się będziemy w niniejszym rozdziale. . Wracają one następnie do pozycji wyjściowej. Gdy powietrze przechodzi swobodnie przez otwartą głośnię .4. 'eastng. ławka a] bo ława. przechodzenie powietrza przez przewód głosowy 5. rudy. a drganie ^ nazywane jest w fonetyce dźwięcznością. wiązadła głosowe muszą się zsunąć^ Powietrze wydobywające się z płuc napotyka tę przeszkodę rośnie zatem ciśnienie powietrza pod nią. za tzw. np. np. ustnej i nosowej) i ruchy narząd0 mowy: języka.powstają głoski dźwięczne. Artykulacja to tworzenie barwy poszczególnych dźwięków. [o] i [m] są głoskami ^wiecznymi. sinus). ławek. ts] i [t] to głoski bezdźwięczne.1.1 Fonacja Trzymając rękę na szyi podczas wymawiania słowa dom możemy poczućVibrację To drgają struny głosowe.Sa na stałej odpowiedniości między fonemami i literami. warg itd. W powszechnym użyciu jest międzynarodowy alfabet fonetyczny ustalony przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (API). Symbole fonetyczne Ponieważ pisownia nie reprezentuje wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. nie poczujemy żadnej wibracji. Używanie wymowy literowej w języku poi150 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOG) skim jest często objawem hiperpoprawności (przesady poprawnościowej).3).2. podniebienia miękkiego. np. Zasada etymologiczno-morfologiczna polega na uI n5 ^u powiązań pomiędzy formami wyrazowymi. Niekiedy piia uwarunkowana jest tradycją (król. wziął */jabuko/ */vziouu/ (dalsze przykłady podano w podrozdziale 5.2. Jak powstają dźwięki mowy W procesie wytwarzania dźwięków mowy można wyróżnić dwa główne stadia: fonację i artykulację. szczęki. w fonetyce stosuje się system transkrypcji. ipj. Fonacją nazywamy modulowanie przepływającego przez głośnię powietrza.. a w wypadku zayczeń stopniem przyswojenia obcej wymowy (jury. Natomiast gdy powiemy pss*/. Jeśli powietrze drga wskutek szybkiego i wielokrotnego zsuwania i rozsuwania wiązadeł . agan. doprowadzając do gwałtownego rozsunięcia wiązadeł. 5.fałdami mięśni (ściślej mówiąc pasemkami tkanki łącznej stanowiącymi zakończenia fałdów).2. 5. jest t™ P^ywrócenia odpowiedniości między wymową a pisownią ten/ f ' Wymowa^terowa>nP-wymawianie angielskiego wyrazu of3n/ zamiast /ofn/. może bo mogę. Omenie ponownie wzrasta i cykl zostaje powtórzony Pojedynczy ^kl otwierania i zamykania głośni trwa bardzo krótko. kasa. u dzieci może być jeszcze . [d]. ale juror. w której każdemu symbolowi odpowiada określona wartość dźwiękowa. Głośnia to szczelina pomiędzy wiązadłami głosowymi . Choć używa go część autorów polskich. jabłko. morze bo morski. O barwie danego dźwięku decyduje specyficzne ukształtowanie Ka-nału głosowego (jamy gardłowej.

tym wyższy ton. płynne [r] i [1] oraz glajdy [i] i [u]. Należą tu nosowe [m]. Oto przykłady: [m] matka [n] natka 5 2. sonorus „dźwięczny. [n]. wszystkie inne występu-} ją też w wersjach zmiękczonych. Jak powstają dźwięki mowy Rys. Kanał głosowy i miejsca artykulacji 153 jama nosowa podniebienie twarde palatalne dziąslowe wargi wargowe . które są z zasady dźwięczne można je nucić (łac. Wiele głosek występuje w parach dźwięczna: bezdźwięczna. Bezdźwięczność ma miejsce wtedy. [ć'] Chile. że przy ich wymawianiu powietrze napotyka przeszkody (łac. brzmiący. czyli modulować ich wysokości. obstruentów (spółgłosek właściwych). rozlegający się"). Powietrze docierające z płuc do krtani nie napotyka żadnej przeszkody i swobodnie przepływa przez głośnię. Percepcja wysokości dźwięku jest zatem zależna od częstotliwości podstawowej tonu krtaniowego. [n]. 2. Druga ważna grupa spółgłosek to sonoranty (półotwarte).152 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIĄ wyższa. gdy wiązadła głosowe są całkowicie rozchylone. Tworzą one klasę tzw. [n]. Oto wykaz polskich obstruentów: dźwięczne [b] bas [d] dom [d] drzeć [g] góra [v] waza [z] zad [ż] żal [r] klechda [3] dzwon [3] radży [ź] ziać [3] dzień [g] gitara bezdźwięczne [p] pas [t] tom trzeć kura faza sad szal wachta cwał raczy siać W [k] [f] [s] [S] [x] [c] [5] [ś] [ć] [K] cień kita Ostatnie trzy pary to spółgłoski miękkie. nazwanych tak z racji tego. Częstość drgań decyduje o wysokości dźwięku: im wyższa częstotliwość. [ń]. np. zatykający"). [v'] willa. obstruens „zagradzający. nie można ich również intonować. Z oczywistych względów nie można mówić o wysokości tonu głosek bezdźwięcznych (a także szeptu).

u] . występują również w wersjach (np. r. 3] . 3.nos nosowe ——— zęby zębowe szczęka krtań ^podniebienie miękkie welame języczek /uwularne (języczkowe) jama ustna jama gardłowa przełyk andrzejki koń bank reszta laska laska bajka one.prepalatalne [ś. od łac. x] . które dzielą się na: .zazwyczaj wargi lub jakaś część języka) zbliża się do arty-1 kulatora nieruchomego (np. luJ pomyśl). . [H list)'.2. 154 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA 5. n. Artykulacja . Spółgłoski opisuje się za pomocą dwóch parametrów: miejsca artykulacji. czyli miejsca maksymalnego zbliżenia narządów mowy i sposobu artykulacji. ź. g. n. które przedstawiają charakterystyk sp głosek i samogłosek. czyli stopnia i typu zbliżenia narządów mowy. l. Ze względu na miejsce artykulacji spółgłoski polskie dzielą się na: dwuwargowe [p. Samogłoski natomiast cechuje charakterystyczne ukształtowanie jamy ustnej.zwarcie/szczelina między przodem języka a dziąsłami palatalne (twardopodniebienne. b.1. 3] . s. Drugim podstawowym komponentem w wytwarzaniu mowy jest stępnych podrozdziałach. d. Y. ć. ż. c. mogą też być ubezdzwięczmone (np. g.2.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka i przednią częścią podniebienia twardego -postpalatalne [?. . górnych zębów lub jakiejś części podniebienia). Spółgłoski cechuje obecność zapory lub przewężenia.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka a tylną częścią podniebienia twardego welarne (tylnojęzykowe) [k. przy stosunkowo niewielkim zakłóceniu przepływu powietrza i szerokim kanale głosowym. velum). v] — szczelina między dolną wargą i górnymi zębami zębowe [t. 5. 5. s.palatum). x. d. oprócz glajdu [i].3. Miejsca artykulacji Przy wymawianiu spółgłosek. Spółgłoski Spółgłoski i samogłoski różnią się od siebie głównie stopniem zbliżenia narządów mowy w kanale głosowym. . ć. które utrudniają przepływ powietrza. z.zwarcie/szczelina między przednią krawędzią języka a górnymi zębami dziąstowe [t.zwarcie pomiędzy górną i dolną wargą wargowo-zębowe [f. i] . ń. g. m] .zwarcie lub zbliżenie między tyłem języka i podniebieniem miękkim (łac. ruchomy narząd mowy (czyli arty-kulator .3.

które w wymowie niektórych Polaków zastępuje W.szczelina między arty-kulatorami. kij [kil). np. t. x. t.1). przy jednoczesnym opuszczeniu bocznych krawędzi języka . g] . d. łut [uut]. wydobywa się ono przez jamę nosową dzięki opuszczeniu podniebienia miękkiego boczne (lateralne) [\] . z. wielokrotnie uderzając o artykulator nieruchomy (dziąsła.przepływ powietrza przez jamę ustną jest zablokowany. a [u] — niezgłosko-twórczą wersją [u]. n.krótkie. francuskie [R]. jeśli uderzenie jest jednokrotne. powodując zamiast eksplozji charakterystyczne dla szczelinowych tarcie nosowe [m.powietrze wydostaje się przez powstałe szczeliny wibracyjne (drżące) [r] . niestabilne dźwięki o cechach samogłosek.2. ś.zwarcie między artykulatorami (a następnie gwałtowne rozwarcie) szczelinowe (trące) . ń. w których po głosce zwartej następuje natychmiast szczelinowa w tym samym miejscu artykulacji: zwarcie przechodzi stopniowo w szczelinę. we francuskim [R] języczek) drga w wypływającym strumieniu powietrza. prepalatalne nazywane są środkowo-językowo-prepalatalnymi. Polskie spółgłoski Miejsce artykulacji Sposób artykulacji dwu-war-gowe war-gowo-zębowe zębowe dzią-słowe prepa-latalne .[f. 5. ż. Sposób artykulacji Sposób artykulacji określa stopień zbliżenia narządów mowy. Takie samogłoski nazywamy niezgłoskotwórczymi.występujący między samogłoskami wariant fonemu /t/) glajdy (półsamogloski) [i. powietrze przeciskające się przez nią wywołuje charakterystyczne tarcie zwarto-szczelinowe (afrykaty) [c. np. np. mamy do czynienia z tzw.W różnych językach występują spółgłoski uwularne (języczkowe).głoski dwufazowe. u] . s. 3.3.6. amerykański „flap" [r] . n. tył języka). 156 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOGIA Tabela 1. d. Ze względu na sposób artykulacji wyróżnia się następujące kategorie spółgłosek: zwarto-wybuchowe [p. k.ruchomy artykulator (czubek języka w polskim. 3. np. jednakże funkcjonujące w sylabach jako spółgłoski (por. b. głoską uderzeniową (np. q] . 3] . 5. Y] . ć. ć. \V tradycji polonistycznej stosuje się często bardziej rozbudowane nazwy miejsc artykulacji. s.zwarcie między przednim brzegiem języka i dziąsłami. ź. v. [i] jest niezgłoskotwórczą wersją [i]. artykułowane przez zwężenie szczeliny miedzy tyłem języka a języczkiem.

postpa-latalne welar-ne zwarto--wybuchowe P b t d t 4 * kg 9 szczelinowe f v s z s ż ś ź X TT zwarto--szczelinowe c 3 e 3 ć 3 .

nosowe m n n ń g boczne 1 wibracyjne r .

Ponieważ język jest głównym narządem determinującym kształt jamy ustnej. [u]. np.glajdy i y 5. np. Ważne są tu dwa parametry: (a) przednie / tylne: w najwyższym położeniu znajduje się przednia lub tylna część języka . a to z trzech powodów: (a) ponieważ w kanale głosowym nie ma zwarcia ani wąskiej szczeliny.2. artykułowanymi przy stosunkowo szerokim kanale. 5.odmiany polszczyzny różnią się w warstwie dźwiękowej przede wszystkim samogłoskami. aby uwydatnić prymarne cechy artykulacyjne nazalizacja (unosowienie) . różnych od wymowy standardowej . o mniejszym zbliżeniu artykulatorów niż w artykulacji prymarnej (welarnej). (c) samogłoski mają wiele regionalnie i społecznie uwarunkowanych wariantów.dodanie rezonansu nosowego przez opuszczenie podniebienia miękkiego. towarzyszące).4. pański [meuski]. wszystkie polskie spółgłoski twarde mają swoje zmiękczone warianty. męski. tak samo dzieje się np. w języku angielskim. że jama ustna przyjmuje wiele różnych kształtów. często trudno jest opisać dokładnie kształt przyjęty przez jamę ustną. welaryzacja dodatkowe podniesienie tyłu języka do podniebienia miękkiego.dodatkowe podniesienie środka języka ku podniebieniu twardemu. w artykulacji spółgłosek strumień powietrza natrafia w kanale głosowym na jakąś przeszkodę. Samogłoski trudniej jest dokładnie opisać. [paiski]. artykulacje dodatkowe (sekundarne.dodatkowe zaokrąglenie warg. a różne samogłoski zawdzięczają swoją barwę temu. samogłoski opisuje się przede wszystkim za pomocą terminów określających położenie masy języka. Artykulacje dodatkowe O barwie spółgłosek decydują obok miejsca i sposobu artykulacji tzw. jak wspomniano w podrozdziale 5. (b) kategorie samogłoskowe mają znacznie większą niż spółgłoski skłonność do nakładania się na siebie i zlewania. Samogłoski Jak pamiętamy z poprzedniego podrozdziału. labiali-zacja . w języku polskim występują nosowe glajdy [I]. Nie umieszczono ich w tabeli l.3.1.3. Samogłoski są natomiast dźwiękami otwartymi. Dla języka polskiego charakterystyczne są: palatalizacja (zmiękczenie) .

4.^°8^^?^i^. samogłosek podstawowych. 5. ściśle określone pozy-cje. Pierwotne samogłoski podstawowe l W czasie wymawiania kolejnych samogłosek pierwotnych wargi stopniowo zmieniają układ od najbardziej płaskiego do najbardziej zaokrąglonego. czyli stopniowo zmieniając go od najbardziej zai turecki.mołW«yctego«yn^ do samogłoski tac.(b) wysokie / niskie (lub też przymknięte / otwarte): stopień wzniesienia języka. Tabela 3. spłaszczone lub neutralne (b) iloczas: samogłoski mogą być długie lub krótkie (w polskim nie jest to istotna cecha) (c) nazalizacja (unosowienie): samogłoski mogą być ustne lub nosowe.4. S^fos° Pamiętajmy. „idealnym" oraz samogłoskom standardowej polszczyzny. Przy ich wymawianiu język przyjmuje pewne typowe. ze Bamogodbp«dat a ^ ^ i gdy opisujemy B.1. Mimo że oznaczania samogłoseK są w LA i est identyczna z podstawosamogłoska w polskim wyrazie Wn ^d^kmusimy pamię-wym W. 158 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOG 159 IĄ 5. Ponadto bierze się pod uwagę następujące czynniki: (a) układ warg: mogą być zaokrąglone. Jeśli jednak samogłoski te wymówimy z układem warg odwrotnym. Biorąc pod uwagę cztery skrajne pozycje języka na osi przód-tył i nisko-wysoko otrzymujemy: [i] wysoka i przednia [u] wysoka i tylna [a] niska i przednia [a] niska i tylna Można to przedstawić graficznie za pomocą czworoboku samogłoskowego. że przy szeroko otwartych ustach język ma mniejsze pole manewru na osi przód-tył. Pomiędzy pozycjami dla [i] i [a] ustalono dwie dodatkowe równoodległe pozycje reprezentujące [e] i [e]. Według przyjętej konwencji ma on krótszą podstawę. ^bole używane do głoskę w relacji do tych J^^ie kwestiąkTnwencji.2. co odzwierciedla fakt. samogłoskom podstawowym. Omówimy również dyftongi (dwugłoski): połączenia samogłosek stanowiących wspólnie centrum sylaby. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się tzw. Tabela 2. że charakteryzujemy poisKie iu w . Wtórne samogłoski podstawowe y ie20 uzyskamy osiem wtórnych i 5.4. W efekcie otrzymano osiem pierwotnych (prymarnych) samogłosek podstawowych. Samogł°^i do rcłl) takich j L. natomiast pomiędzy [u] i [a] ustalono pozycje dla [o] i [D]. które są punktami odniesienia stanowiącymi podstawę klasyfikacji wszystkich innych samogłosek. Samogłoski podstawowe Ze względu na trudności z dokładnym określeniem pozycji języka fonetycy odwołują się do tzw.

Fonemy i allofony. 5. 5 5. W języku angielskim i niemieckim wyrazistszy jest komponent pierwszy . [e] . we francuskim i słowackim natomiast spotykamy dyl-tongi wstępujące.5.[t] nieaspirowane. samogłosek nosowy Współczesna polszczyzna nie ma w żadnym kontekście jednogw wej realizacji [5]. Definicje W języku angielskim dźwięk „t" w wyrazie top brzmi inaczej niż „t" w wyrazie stop: ten pierwszy to [th] aspirowane. a Tabela 4. Jednakże. Dyftongi języka polskiego Dyftong (dwugłoska) to sekwencja dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby.półsamogłoskę).5.głosek zapisywanych w ortografii jako ą wygłosie (na końcu wyrazu) i przed spółgłoskami szczelinowy 5. *[mouka]. Termin fonem odnosi się do tej bardziej abstrakcyjnej . *[teudy].ważna jest tylko jakość początkowa i końcowa. 5. zmienia się stopniowo barwa dźwięku.mamy tu do czynienia z dyftonganu zstępującymi. Przybliżone pozycje samogłosek polskich na czworoboku samori skowym Ponadto w obustronnym sąsiedztwie spółgłosek miękkich oraz [i] występują podwyższone i uprzednione [a] (niania). Jeden z komponentów dyftongu jest mocniejszy i bardziej donośny niż drugi (ten słabszy często symbolizowany jest przez glajd . W języku polskim można by potraktować jako dyftong każde wy stepujące w obrębie jednej sylaby zestawienie samogłoska + SlaJ lub glajd + samogłoska.podstawowej. gdzie bardziej wyrazisty jest komponent drug1-Gdy język zmienia pozycję w czasie wymawiania dyftongu. aby uważać te dwa różne fonetycznie „t" za warianty tego samego dźwięku. Ponieważ podobne konwencje ^ą ^. konwencie są stosoware w innych językach. którymi określa się „rodziny dźwięków" i kontekstom. transkrypcja fonemiczna Jeden wyraz może mieć wiele różnych znaczeń i dokładne znaczenie danego wyrazu nie jest zupełnie jasne dopóki nie użyje się go w kontekście. scentralizowane [ii] (Józio) oraz podwyższone [e] (cień). wymówione z przydechem. Fazy przejściowe nie są jednak percep cyjnie istotne . w którym są użyte.1.^ w ^ «" polski ma pujące samogłoski: [i] kit [y] byt [e] sen [a] Zaś [o] rok [u] but d160 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLon Tabela 4 przedstawia przybliżone umiejscowienie tych głosek czworoboku samogłoskowym.4. [eu]. istnieją istotne powody. a [monka]. jak zobaczymy. tędy [tendy] : *[goupka]. w których mogą wystąpić „członkowie" danej „rodziny". Jednakże o dyftongach mówi się tylko w niesieniu do realizacji fonetycznej tzw. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się terminom.3. Podobnie jest z dźwiękami: mogą one mieć wiele wariantów zależnych od kontekstu. scentralizowane i podwyższone [o] (ciocia). Często dyftongi te słyszy się wym hjperpoprawnej" wymowie takich wyrazów jak gąbka [gompka]. to drugie . awia się je jako dyftongi [ou].

że [ph ] i [p] nie należą w angielskim do różnych fonemów. Natomiast niemożliwość skontrastowania (ułożenia w pary minimalne) [sph ai] i [spai] czy [ph ai] i [pai] potwierdza. ale nie zmieni znaczeń tych wyrazów. natomiast w syjamskim należą one do różnych fon< mów. języczkową drżącą [R] i szczelinową [K]. sceniczne [ł] i zmiana ta nie powoduje zmiany znaczenia. W hiszpańskim są to jedynie warianty tego samego fonemu: [d] występuje w nagłosie (na początku wyrazu).w nawiasach kwadratowych [ ]. tat) nie jest fonologicznie istotny. że w pewnej pozycji pierwszego wyrazu występuje dźwięk A. wyraz głowa może mieć zamiast glajdu [u] tzw. będzie to inny wariant wymowy tego wyrazu. Jeżeli tej różnicy odpowiada różnica w znaczeniu wyrazów. np. czy dwa dźwięki w danym języku należą do jedne-' go fonemu. uderzeniowy flap [r]. a [o] pomiędzy samogłoskami.jednostki. Polega on na wyszukiwaniu par minimalnych. jeśli zamienimy [e] w set i podwyższone [e] w sieć będzie to może trochę dziwnie brzmiało. cat.2. do „strona" [laóo]. gdy allofony pojawiają . np. Podobnie będzie w polskim. Ula rodzimych użytkowników języka angielskiego te głoski są różne (są kategoryzowane jako dwa różne fonemy) i rozróżniają znaczenia wy162 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA razów (den „nora" vs. Allofony fakultatywne spotykamy również w języku polskim. W języku angielskim aspirowane i nieaspirowane bezdźwięcznt spółgłoski zwarto-wybuchowe traktowane są jako warianty tego sa| mego fonemu. then „wtedy"). w pat. I tak para minimalna pat „klepać" : bat „nietoperz" potwierdza. r""-"_j__________ Z inną sytuacją mamy do czynienia wtedy. Rys. Głoski o różnym stopniu aspiracji są wariantami (allofonami) fakultatywnymi swoich fonemów. np. tam nigdy nie po-'a\vi się drugi i odwrotnie. a allofony takie nazywamy pozycyjnymi. Mamy wtedy do czynienia z dystrybucją komplementarną.5. donde „gdzie" [donde] i la. Mówimy. Zgodnie z konwencją. czyli użycie któregokolwiek z nich nie wpływa na znaczenie wypowiedzi. 3. Różne języki klasyfikują swoje dźwięki w różny sposób. fonemy umieszcza się w nawiasach ukośnych //. Głoski[d] ^l („seplenione" [z]) występują w angielskim i hiszpańskim. dźwięki A i B należą do różnych fonemów. Przykład ten ilustruje prosi sposób ustalania. Jeśli w wyrazie lado wymówi się [d]. w różnych kontekstach: gdzie występuje jeden. której [t] i [th] są realizacjami. Fonem i jego allofony t (fonem) [th] (allofony) w . Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna Stopień nasilenia przydechu (aspiracji) w wymowie angielskich zwarto-wybuchowych (np. że /p/ i /b/ to różne fone-my języka angielskiego (podobnie w polskim pas : bas). czy też do dwóch różnych fonemów. które różnią się jedynie tym. Para minimalna to para wyrazów. a w tej samej pozycji drugiego wyrazu występuje dźwięk B. ale nie inny wyraz. Oto kilka przykładów: (a) w języku angielskim aspirowane bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe. /phaa/ „rozdzielać" i /paa/ „las". że [t] i [th] to allofony tego samego fonemu /t/. Podobnie zastąpienie [r] języczkowym „francuskim grasejowanym" [R] nie będzie różnicowało znaczeń. występujące na początku sylab i nieaspirowane. a allofony (albo ogólniej mówiąc głoski rozpatrywane w ich aspekcie fonetycznym) . występujące po [s] są pozycyjnymi . 5. W języku niemieckim fonem /r/ może być fakultatywnie reprezentowany przez drżącą zębową [r].

a ponadto całą serię wariantów fakultatywno-pozycyjnych unosowionych i ubezdźwięcznionych. które w innych interpretacjacł traktowane bywa jako wariant fonemu /u/. Posługiwanie się tym zapisem wymaga wprawy. •i'' 164 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGU celem jej jest oddanie jak największej liczby szczegółów i zapisanie wszystkich cech fonetycznych głosek. że polski ma około 40 fonemów: mimo że językoznawcy odwołują się do intuicji i świadomości językowej rodzimych użytkowników języka. Anglicy uważają /p/ w pie i /p/ w spy za „ten sam" dźwięk: dopiero po zdobyciu pewnej wiedzy z zakresu fonetyki zaczynają postrzegać między nimi różnicę. Mówiący zazwyczaj nie uświadamiają sobie w pełni. Jeśli zatem wyrazy angielskie pie i spy zapisane zostaną fonemicznie jako /pai/ i /spai/. Widzimy tu działanie efektów prototypowych: fonem jako „rodzinę dźwięków" postrzega się jako kategorię. W wielu analizach językoznawczych wystarcza odwołanie się do transkrypcji fonemicznej (fonologicznej). której elementami są allofony prototypowe. /t/. Powiedzieliśmy wcześniej.allofonami /p/. (d) w języku niemieckim fonem /r/ ma wokaliczny (samogłoskowy) wariant pozycyjny [w] po długich samogłoskach na końcu wyrazu i przed spółgłoskami.5. w którym jeden symbol] odpowiada jednemu fonemowi. angielskie samogłoski są dłuższe przed spółgłoskami dźwięcznymi niż przed bezdźwięcznymi: warianty dłuższe i krótsze są zatem w dystrybucji komplementarnej. jest to zatem allofon „fakultatywno-pozycyjny". to reguła realizacyjna przypomni nam. że /p/ w nagłosie sylaby akcentowanej jest aspirowane. (c) polski fonem Id ma wariant podstawowy [e] (set. /k/. Zasady transkrypcji To. jeśli nie poprzedza go /s/. . Inwentarze fonemów w językach świata nie są duże: zasób fonemów większości języków mieści się w przedziale 30-50. to jednak podaj? własne propozycje w kwestii statusu fonologicznego niektórych gło sęk. Transkrypcja fonetyczna jest bowiem bardzo szczegółowa. Inwentarz polskich fonemów waha się od 37 do 41. jest w rzeczywistości transkrypcją fone-miczną. „szerokiej" transkrypcji głoski reprezentowane są przez symbole tych fonemów. W tej mniej szczegółowej. w słownikach dla cudzoziemców. centralne (wariant podstawowy) i allofony bardziej peryferyjne. co zwykle nazywane jest transkrypcją fonetyczną. np. że Id pomiędzy spółgłoskami miękkimi jest podwyższone. obligatoryjnie między spółgłoskami miękkimi oraz między miękką a /i/. jest zestaw reguł realizacyjnyc określających jak dany fonem jest realizowany w danym kontekście (który allofon go tam reprezentuje). Słuszne wy-| daje się przyjęcie listy 40 fonemów: /i/ /u/ /y/ Id /o/ lal lii /u/ t\J /u/ " NI Kl /z/ M Izl /s/ /ź/ /ś/ /x/ /b/ /p/ /d/ /t/ /g/ /kV /g/ /k/ /3//C//3//C//3//Ć/ Czterdziestym fonemem jest /V. jak wiele al-lofonów istnieje w ich języku.3. Intuicje rodzimych użytkowników danego języka odzwierciedlają bowiem bardziej znajomość jego struktury fonemicznej niż jego materii fonetycznej. (b) w języku polskim głoski [t]. [t ] występuje przed [i] oraz [i] (tik. Podobnie ma się rzecz w wypadku polskich wyrazów set /set/ i sieć /śeć/: reguła realizacyjna przypomni nam. a [t] . wariant pozycyjny [e] (sieć. jest). jeść). Uzupełnieniem zapisu fonemicznego.fakultatywnie przed dziąsło-wym [sl (trzeba). tiara). 5. którą zyskuje się przez długą praktykę. [t ] i [t] to allofony pozycyjne fonemu /t/: [t] jest wariantem podstawowym (swobodnym). których są allofonami.

naiwny /naiivny/. Istnieją języki takie jak maoryski. Aby go uniknąć. u/. angielskie słowo handbag/h&ndb&g/ „torebka"' może w szybkiej wymowie brzmieć /hsembasg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —»/mb/. Sylaba Trudno jest podać dokładną definicję terminu „sylaba". np. u/. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. zdławić.si. wypowiedzenie) to te odcinki ciągu mowy. Epenteza Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. Można myśleć o sylabach jako jednostkach. z grupami spółgłoskowymi mogącymi wystąpić i w nagłosie (na początku). szczyt) samogłoskowy o maksymalnej donośności (sonorno-ści). ponadto każda sylaba musi kończyć się samogłoską. i. np. 5. i. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczeniowej).6. Konieczne jest również opisanie. i w wygłosie (na końcu): np. W ciągu mowy występują zatem przemiennie elementy o większej i mniejszej donośności. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie.a Uwzględniona w pisowni. rozziewem. w obrębie których funkcje fonologiczne pełni akcent. /i/. little [litl]. Dopuszcza również w nagłosie /gd/. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych).6. /kn/.Transkrypcja fonemiczna jest jakby „idealnym" zapisem ortograficznym. wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. np. spray /sprei/. ko.7. zdjąć. 5.\ operacja /ko?operacia/ i glajd /U. 5. zgładzić. Większe jednostki fonologiczne j* • Opisując system fonologiczny jakiegoś języka. które posiadają ośrodek (centrum. jak dźwięki łączą się w większe jednostki.7. nazywamy elizją. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . Język polski może mieć w nagłosie także /z/ + dźwięczna zwarto-wybuchowa = A. Może to być przejaw wymowy . nie wystarczy podać listy fonemów i ich allofonów. np. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. czeskie krk [krk]). Języki różnią się między sobą co do rodzaju sylab./u/.as. jakie mogą w nich wystąpić. /tk/. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczenie„ Nat„m. ton i intonacja. Z kolei angielski dopuszcza sylaby o dość skomplikowanej budowie. splice. twelfths /tuelfBs/. ale ze sklepu. Elizją Głoski często bywają opuszczane. który może być otoczony przez elementy o mniejszej sonorności (spółgłoski). upraszczanie wymowy. swobodnej. które w angielskim nie 168 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGI. W niektórych językach w centrum sylaby mogą wystąpić również spółgłoski sonorne (ang. fraza. W pisowni hiszpańskiej nie oznacza się różnicy między [d] i [6]. i mniej starannej. mającą fundamentalne znaczenie we wszystkich językach.1.un i wobec tego 2osta. czyli wstawienie dodatkowej głoski aby uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu.fonemiczna w angie. Jedną z nich. r. Niemniej jednak nie każda kombinacja spółgłosek jest możliwa: grupa nagłosowa 3-spółgłoskowa może składać się tylko z /s/ + bezdźwięczna zwarto-wybuchowa + /1. ze szkoły (nie z sklepu. r. spray. /pt/. np. Takie opuszczenie głosek. mamy do czynienia z tzw. który dopuszcza tylko sylaby o strukturze (C) V: fakultatywna spółgłoska (C) i obligatoryjna samogłoska (V).zależnie od kontekstu . j. W pisowni angielskiej nie oznacza się aspiracji. 5. /kt/. zwłaszcza w wymowie potocznej. jest sylaba. Sylaba i inne jednostki suprasegmentalne (wyraz.1. W takich językach nie mogą wystąpić obok siebie dwie spółgłoski.2. z szkoły). zbroja.

/z/: did you [did iu] > [did 3u].3. jest to proces polegający na tym.3. mań [mam]. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach /t/. w polskim dialekt [d'ialekt]. Opisane w podrozdziale 5. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam].•• __ Asymilację postępową ilustruj ą oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języku angielskim. but Olka [bud olka].z asymilacją postępową (progresywną). W wy głosie fakulta-tywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr].ifeanie [ukańe]. w angielskim can't [ka:nt]. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruenty ulegają udźwięcznieniu. rozdźwięk [roz3vieqk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pses sybe]. pism [pism]. róg Basztowej [rug bastovei]. 5. np. [ruk ul'icy]. a w welarne przed we-larnymi good girl [gud ga:l] > [gug ga:!]. np. natomiast jeśli wpływa na głoskę następującą po sobie . róg ulicy [rug ul'icy] (por. sześćdziesiąt *[seśĆ3eśont] zamiast [seźśeśSnt]. but zimowy [bud źimovy]. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. Asymilacja Asymilacja. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. np. po dźwięcznych jako /z/ dogs /dogz/. tik [t'ik]. np. że jedna głoska czyni głoskę sąsiednią podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodobnienie całkowite). np. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub N wywołuje zmiękczenie. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [pupm]. W języku polskim /vl ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. np. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. angielskie słowo handbag/hsndbceg/ „torebka" może w szybkiej wymowie brzmieć /hasmbaeg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —> /mb/. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ cats /ksets/. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim.1. 5. np. W wymowie krakowsko-poznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. /d/. 168 : FONETYKA I FONOLOGIĄ 5. np. /s/. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji.7. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag.niestarannej. czyli upodobnienie. wymowa warszawska: [but meuski]. a niekiedy wręcz niepoprawne. Epenteza . kwas [kvas] > [kfas]. w języku polskim socjalizm *[socialis]. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. szansa [śansa]/[sausa]. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. mamy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). które zmieniają się w dwuwargowe przed dwuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. zjadł [zjatu].7. [but olka]. Dźwięki w kontekście 169 i mniej starannej. W angielskim zmiany pod wpływem l\/ są jeszcze bardziej widoczne.7. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. Uzwiv^. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. jabłko [japuko]. please you [pli:z iu] > [pli:3u].

np! w języku polskim socjalizm *[socialp]. a w welarne przed we-larnymigoodgirl [gud gs:ł] > [gug gs:l]. Opisane w podrozdziale 5. rozziewem. but zimowy [bud źimovy]. które zmieniają się w dwuwargowe przed dtyuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. [ruk ul'icy]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [puprn]. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub /i/ wywołuje zmiękczenie. pism [pism]. wymowa warszawska: [but meuski]. Aby go uniknąć. /d/. W wygłosie fakultatywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. szansa [śansa]/[sausa]. np. but Olka [bud olka]. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą.zależcie od kontekstu . W angielskim zmiany pod wpływem /i/ są jeszcze bardziej widoczne. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). /s/./u/. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. np sześćdziesiąt *[seśĆ3eśontf zamiast [śeźśeśónt]. n>. rozdźwięk [rozjyienk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pseś sybe]. Takie opuszczenie głosek. w polskim dialekt [d'ialekt]. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. np.z asymilacją postępów.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. Może to być przdaw wymowy niestarannej. swobodnej. ^st to proces polegający na tym. mań [mam]. Elizja GHoski często bywają opuszczam. Izl: didyou [did iu] > [did y\]. róg Basztowej [rug bastovei]. W języku polskim M ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur].zjadł [zjatu]. kwas [kvas] > [kfas]. zwłaszcza w wymowie potocznej. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. m^iy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). a niekiedy wręcz niepoprawne. róg ulicy [rug uPicy] (por. . tik [t'ik]. np. np. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . (progresywną). wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. natomiast j?li wpływa na głoskę następującą po sobie . Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. kooperacja /ko?operacia/ i glajd /i/. /i/. Asymilację postępową ilustrują oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języka angielskim. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach/t/.3. nazywamy elizją. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. ale ze sklepu. czyli wstawienie dodatkowej głoski abv uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. np. upraszczanie wymowy. czyli upodobnienie. W wymowie krakowskopoznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski].Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruen-ty ulegają udźwięcznieniu.7. np. łkanie [ukańe]. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ c<its /kasts/. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. naiwny /naiiyny/. [but olka]. jabłko [japuko].3. ze szkoły (nie z sklepu.7.2. .pleaseyou [pli:z iu] > [pli^u]. że jedna głoska czyni głoskę sąsiedną podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodbnienie całkowite). 5. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. z szkoły). Asymilacja Asymilacja. po dźwięcznych jako Izl dogs /dogz/. m^my do czynienia z tzw. w angielskim can't [ka:nt]. 5.

Podsumowanie 171 5. natomiast w polskim tylko wyjątkowo (np. por. W angielskim przykładzie [gub boi] (<[gud boi]) allofon fonemu /d/ został zastąpiony allofonem fonemu /b/. w którym nieakcentowane samogłoski tracą swoją charakterystyczną barwę i przyjmują barwę centralnej słabej samogłoski [3]. angielskie wyrazy PHOtograph ['foutagra:f]. Jeśli dwie różne głoski powodują różnicowanie znaczenia. zatem fonem to kategoria o charakterze bardziej psychologicznym niż fizycznym. 5.8. phoTOgrapher [fa'tografa]. powolną wymowę angielskich fraz boys and girls. gdzie postuluje się płynność granic kategorii. Czasem. często występują łącznie. która decyduje o dźwięczności lub bezdźwięczności głosek i artykulacje. Redukcja występuje też w języku rosyjskim (np.170 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAf Wydaje się.7. zwarcie. zwanej szwą. W językoznawstwie kognitywnym. Pomocne jest tu odwołanie się do systemu samogłosek podstawowych o ustalonych pozycjach masy języka na osiach wyso-ka-niska i przednia-tylna. Funkcją fonemu jest rozróżnianie znaczeń. np. Porównajmy staranną. czyli dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby) w jamie ustnej nie ma żadnej przeszkody i dlatego opisanie ich artykulacji jest trudniejsze niż w wypadku spółgłosek. czyli układ narządów mowy charakterystyczny dla poszczególnych głosek. potoczną. nawet niedbałą: [boiz aend ga:lz] [g3:lz aend boiz] [boiz and ga:lz] [ga:lz and boiz](redukcja samogłosek) [boiz an gs:lz] [ga:lz an boiz] (elizja) [boiz ag garlz] [ga:lz ang boiz] (asymilacja pod względem miejsca artykulacji) 5. Ponieważ systemy graficzne wielu języków nie reprezentują wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. które wpływają na dźwiękową formę wyrazów w dłuższej wypowiedzi.5. photoGRAphic [fouta'graefik]. tzw. W opisie dźwięków uwzględnia się fonację.4. np. Fonologia zajmuje się opisem systemów fonologicznych poszczególnych języków (opisem systemu fono-logicznego danego języka). Redukcja samogłosek Redukcja samogłosek to proces. wczoraj [fćorei]).7.8. w fonetyce i fonologii stosuje się symbole fonetyczne ustalone przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne. Samogłoski podstawowe (czworobok samogłoskowy) tworzą układ odniesienia stanowiący podstawę klasyfikacji wszystkich samogłosek. prezydent [prezdent]. Procesy złożone Procesy. dochodzi do zaniku samogłosek. że w licznych przykładach podanych powyżej wywołane przez procesy asymilacyjne zmiany w formach dźwiękowych wyrazów zmieniają strukturę fonemiczną tych wyrazów. w wymowie mniej starannej. np. nakładanie się fonemów nie stanowi problemu. Biorąc pod uwagę takie i podobne przykłady (np. w polskim [bud meuski] zamiast allofonu fonemu /t/ w wygłosie wyrazu /but/ pojawia się allofon fonemu /d/. Podsumowanie Fonetyka opisuje cechy fonetyczno-artykulacyjne głosek występujących w językach świata. girls and boys z wymową szybką. 5. czy wargowo-zębowa nosowa [m] w takich wyrazach angielskich jak comfort ['kAnjfat] i infant ['infant] powinna być włączona do fonemu /m/ czy /n/). Spółgłoski charakteryzuje się ze względu na miejsce artykulacji i sposób artykulacji. „akanie"). Różne głoski mogą być wariantami tego samego fonemu. Przy wymawianiu samogłosek i dyftongów (dwugłosek. mniejsze lub większe zwężenie. np. w parze minimalnej . oryginalny [orginalny]. niektórzy językoznawcy zakwestionowali teoretyczny status fonemu w ujęciu tradycyjnym.

natomiast do zapisywania fonemów -fonemicznej. w której każdy allofon otrzymuje odrębny symbol. Sa-wickiej (1995) to opracowania dotyczące języka polskiego. Która wymowa poniższych wyrazów i fraz jest poprawna? (A może obie lub żadna z nich?) umysł [umysu] [umys] lipa [lypa] [lipa] lwowski [lvoski] [lvofski] trzy [cy] [esy] już zjadł Ijus zjat] [juś zjad] pięćdziesiąt [pieuśeśSnt] [pieńśeśout] na wiosnę [na v'iosneu] [na v'iosne] wiosną [v'iosn5u] [v'iosnom] brat Zenka [brat zeqka] [brad zerjka] 5. jeśli dwie różne głoski nie różnicują znaczeń. Sylaba składa się z samogłoskowego szczytu (ośrodka) o największej donośności i (fakultatywnie) jednej lub więcej spółgłosek przed i/lub po samogłosce. Jeśli kontekst nie jest istotny. W dłuższych wypowiedziach występują rozmaite procesy.je. ton i intonacja. Na czym polega różnica? . głoski ulegają redukcji. znikają (elizja) albo też upodobniają się całkowicie lub częściowo do swoich sąsiadów (asymilacja). np. natomiast akcent i ton są cechami sylab.pstr. Spółgłoski w nagło-sie i wygłosie sylab mogą występować w specyficznych dla poszczególnych języków grupach spółgłoskowych. [e] w ten i [e] w cień. które zawierają również wprowadzenie do fonetyki ogólnej i zasady opisu fonologicznego. Dukiewicz i I. Polacy wymawiają nazwę czeskiego miasta Brno inaczej niż Czesi.9. Na określone sylaby w wyrazach pada akcent wyrazowy.Ir.rl. Podaj pisownię następujących wyrazów: /3ećak/ /3ez/ /Kędy/ /bemben/ /cyi/ 5. Zalecana lektura Podstawowe wiadomości na temat fonetyki i fonologii znaleźć można w pracy B. Są to allofony pozycyjne. Zapisz ortograficznie następujące wypowiedzenie: [ńenr rńnerixo] 4. Wierzchowskiej (1980). Zapisz w transkrypcji fonemicznej: wata łata chata sień jedz 2. Urbańczyka (1990).bg.10. 172 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAl Obok głosek w systemach dźwiękowych języków ważne są większe jednostki. Które z podanych poniżej grup spółgłoskowych mogą wystąpić w nagłosie polskich sylab? rt. w której poszczególne symbole reprezentują fonemy. W rozwiązywaniu zadań pomocny może być słownik wymowy W.pas i bas. Lubasia i S. Intonacja to melodia wypowiedzeń (fraz. 5. I tak pojawiają się głoski dodatkowe (epenteza). 5. wskutek których forma fonetyczna sylab i wyrazów może ulec zmianom i modyfikacjom. D. M. [e] we wszystkich innych wariantach. Tambor (2000). Ćwiczenia i zadania 1. L. to są to allofony (warianty) różnych fonemów. Do zapisywania allofonów używa się transkrypcji fonetycznej.grd. gdyż mogą pojawić się w określonych. Ostaszewskiej i J.10.tkr.Iś6. allofony są wariantami fakultatywnymi. to są one allofonami jednego fonemu. w obrębie których funkcjonuje akcent. Ćwiczenia i zadania 173 3. wzajemnie się wykluczających kontekstach: [e] między spółgłoskami miękkimi. Wiśniewskiego (1997 i 1999). zdań). występujące w dystrybucji komplementarnej.

a nawet fonologii. jak . ale istnieje także niewielka liczba pojęć uniwersalnych. wąski A oto te same wyrazy w transkrypcji fonemicznej: (a) /moqka/ /baqk/ /vouski/ (b) /mouka/ /bauk/ /vouski/ 174 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIA Skomentuj różnice między tymi transkrypcjami. że kon-ceptualizacja językowa może być radykalnie odmienna w różnych. nawet blisko spokrewnionych językach. 6. które znajdują wyraz na wszystkich poziomach struktury języka. czy różnice w konceptualizacji językowej odgrywają centralną rolę w języku i strukturach myślowych. Zwolennicy wersji skrajnej utrzymują nawet. że wszyscy ludzie na świecie w zasadzie myślą tak samo. Te pojęcia uniwersalne można przyjąć za „neutralny fundament i następnie przy jego pomocy parafrazować ogromnie zróżnicowany wachlarz pojęć typowych dla poszczególnych języków i kultur. kultura i znaczenie: semantyka miądzykulturowa W poprzednich rozdziałach wykazaliśmy wielokrotnie. czyli nie mają kontekstów wspólnych. poprzez ton głosu i intonację. na poziomie morfologii. Jak zapiszemy ortograficznie wypowiedzenie [to jest kod ali]? 10. Jak zaakcentujesz następujące wypowiedzenia? (a) Daj mi go (b) Daj go mnie (c) Jego nie chcą Rozdział 6 Język. w leksykonie. że konceptualizacja językowa jest zasadniczo taka sama we wszystkich językach. Pomimo nieprzysta-walności skrajnych wersji obu teorii. Obydwa stanowiska znalazły w przeszłości swoich zwolenników. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm Podstawowe pytanie dotyczy tego. a w najbardziej radykalnej postaci — jako determinizm językowy. W języku angielskim głoski [h] i [n] występują w dystrybucji komplementarnej. W tym rozdziale proponujemy kompromis pomiędzy tymi skrajnościami: większość pojęć jest rzeczywiście typowych dla poszczególnych języków. KULTURA I ZNACZENIE skiem uniwersalistycznym i zakłada. składni. czy też mają znaczenie raczej marginesowe.1. Czy zatem powinny być uznane za allofony pozycyjne tego samego fonemu? Jakie dodatkowe kryterium decyduje o włączeniu głosek do określonych fonemów? 8. wszystkie języki są w sposób istotny podobne do siebie. Ta prawidłowość odnosi się do pojęć.7. że cały rodzaj ludzki łączy pewna „psychiczna więź" i że ponieważ język jest odzwierciedleniem ludzkiej myśli. które występują we wszystkich językach. jeśli weźmiemy pod uwagę ich kategorie pojęciowe. a więc. Pierwsze znane jest pod nazwą relatywizmu językowego. tzn. Ten rozdział zawiera systematyczny przegląd typów między-kulturowych odmienności semantycznych. zarówno teoria relatywizmu językowego. bank. Co mówią nam one o interpretacji fonologicznej tego samego materiału fonetycznego? 9. Drugie nazywane jest stanowi176 JĘZYK. Przedstawiamy w nim metodę wyszukiwania różnic semantycznych i określania stopnia ich znaczenia dla danej kultury. Oto transkrypcja fonetyczna kilku polskich wyrazów: [mdqka] [baqk] [vouski] mąka.

przymiotników. Zdaniem Łurii i Wygotskiego. czy nie. która powoduje. które wyrosły ze „zwyczajów i sposobu życia" danego narodu. a za to bogato wyposażone w egzotyczne rozróżnienia. Natomiast kwakiutl nie określa. Ten sam punkt widzenia bywał później wielokrotnie wyrażany w okresie niemieckiego romantyzmu. z dedukcji czy ze słyszenia lub określenie. posiadają ogromnie bogate słownictwo. np. że rozróżnienia. czy był to jeden ka178 JĘZYK.1. Sapir podaje przykład tego. Zilustrujemy tę metodę najpierw na przykładzie pojęć leksykalnych. czy kamień był widoczny czy niewidoczny dla mówcy w momencie mówienia i czy był on najbliżej mówcy. i na koniec kulturowych wzorców zachowania. W USA Boas i jego uczniowie napotkali języki i kultury. Wbrew ich głębokim przekonaniom. okazało się. którzy uważali język za pryzmat lub sieć rozpostartą nad przedmiotami istniejącymi w świecie. właśnie z tego powodu Lapończycy przeciwstawiają się próbom zmuszenia ich do posługiwania się językiem norweskim. który zapoczątkował w tym kraju badania w dziedzinie antropologii kulturowej i językoznawczej. Kamień spada. KULTURA I ZNACZENIE . itd. że każdy język wyraża odmienny punkt widzenia na 6. które różniły się ogromnie od języków i kultur Europy. są odpowiednikami pewnych „złożonych idei". którzy odkryli. kilkanaście słów oznacza różne rodzaje lodu i różne stopnie zimna. czasów i przypadków. 4. które najbardziej chyba w historii idei fascynowało myślicieli i językoznawców. cztero-. W roku 1690 angielski filozof John Locke zaobserwował. które są odpowiedzialne za zachowanie przedstawicieli różnych kultur. Edward Sapir stwierdził. Mają na przykład cały wachlarz terminów określających różne gatunki renifera: istnieją specjalne słowa na określenie reniferów rocznych. południe. Relatywizm językowy i kulturowy W jakim stopniu język wpływa na nasz sposób myślenia? Jak głęboko język i kultura przenikają się wzajemnie i na siebie wpływają? Jest to jedno z pytań. pięcio-. że istnieją języki pozbawione znanych im kategorii poli-czalności i niepoliczalności.1. Otóż w języku kwakiutl (używanym w kanadyjskim stanie British Columbia) istnieje rozróżnienie co do tego. co określa się jako schemat „zdarzenia" (por.2). trzy-. który ich zdaniem jest w tym zakresie zbyt ubogi. czy były dostrzegalne dla mówiącego.i uniwersalizm zawierają więc elementy prawdziwe. które wydają się konieczne użytkownikom jednego języka. Takie słowa typowe dla danego języka. takie jak powtórzenie wydarzenia czy czynności w przestrzeni lub w czasie. 6. Różnice już w samym słownictwie okazały się wielkie. dwu-. czy mówca zna je z własnej obserwacji. stwierdził. Podobne obserwacje poczynili w latach 1930. Łurija i Wygotski). Ten pogląd przywędrował do Stanów Zjednoczonych wraz z Franzem Boasem. rdzenna ludność zamieszkująca północ Norwegii. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 177 świat (Weltsicht). naukowcy rosyjscy (np. l. sześcio.. umiejscowienie ich na północ. że Lapończycy (czyli lud Sami). ogólnych kategorii czy też pojęć nadrzędnych (hiperonimów). Systemy gramatyczne języków Nowego Świata także okazały się szokujące dla Europejczyków. że w każdym języku istnieje „ogromna różnorodność słów. potem pojęć gramatycznych. którym nie odpowiadają żadne w innym [języku]". wschód czy zachód od mówcy. mogą być całkowicie nieznane w języku będącym odbiciem całkiem odmiennego typu kultury i odwrotnie.i siedmioletnich. słuchacza czy osoby trzeciej. zwłaszcza w pismach Johanna Gottfrie-da Herdera i Wilhelma von Humboldta. ale często brakuje im bardziej abstrakcyjnych. uzależnienie od faktu..

że wzorce językowe rzeczywiście wpływają na ludzkie sposoby percepcji i kategoryzacji. Ostatnio jednak przedstawiono tego rodzaju dowód. a nawet zmuszają osoby nimi mówiące do widzenia świata w specyficzny sposób. porządkujemy go za pomocą pojęć. który odnosi się do istoty ruchu. że nie istnieje niezależny dowód na to. więc konsekwentnie zaliczają (c) i (d) do grupy określonej przez przyimek on [na]. i drugiego. tak że tę konceptualizację można w języku polskim wyrazić następująco: Kamieniuje w dół. Badacze języka dziecka (Choi i Bower-man) wykazali. stosując różne parafrazy i określenia opisowe. że ich zdaniem (a) i (b) są w grupie określonej przyimkiem in. W języku nutka. że jeste6. podobne wyrażenie nie zawiera żadnego odpowiednika rzeczownikowego kamienia. a jedynie formę czasownikową. jak powietrza. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 179 śmy równie nieświadomi takich konwencji językowych. ponieważ jesteśmy sygnatariuszami umowy.. angielskie (a więc i indoeuropejskie) pojęcie kamienia. czyli w okresie. To znaczy. które wymagają porównania i pogrupowania różnych czynności. mniej wygodnych wyrażeń niż te. nie sposób uniknąć wniosku. Whorfa zaj adle krytykowano i atakowano za twierdzenie. W języku najbliższych sąsiadów plemienia kwakiutl. który pierwszy zaproponował termin „relatywizm językowy". zaś status kamienia jako rzeczy jest implikowany przez element czasownikowy.1. . a nie inaczej.. Benjamin Lee Whorf. że umowa obowiązuje w całej społeczności w sposób „absolutny". (d) włożenie czapki na głowę lalki. Ten pogląd określany jest jako hipoteza Sapira-Whorfa. że dzieci anglo.i koreańskojęzyczne w wieku 20 miesięcy. Zawsze możemy przecież ominąć kanoniczne „warunki umowy". Jednym z najistotniejszych zarzutów było. Ale można to czynić jedynie płacąc określoną cenę używając dłuższych. że język wpływa na myśl aż tak intensywnie. reagują różnie w czasie eksperymentów. co Whorf naprawdę chciał powiedzieć. według Sapira. o którym jest mowa. która składa się z dwóch elementów: jednego. Z kolei ustaloną relację zatyczki do pióra oraz „luźną" relację czapki do głowy uznają za należące do innej grupy. (b) włożenie zabawek do pudełka. że różne kategorie gramatyczne w różnych językach skłaniają. takich j ak (a) ułożenie elementów układanki. Oceniając tego rodzaju przykłady. (c) założenie zatyczki na pióro. nutka. Dzieci anglojęzyczne klasyfikują relacje między elementami układanki a ich z góry ustaloną pozycją jako relację in [w]. którym oddychamy. Nie określa też czasu upadku. kiedy dzieci zaczynają mówić. wyjaśnił go w sposób następujący: Dokonujemy segmentacji natury tropami wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste. Dzielimy świat na części. który oznacza ruch ku dołowi. Wpływ rodzimego języka na utrwaloną zwyczajowo percepcję i sposób myślenia jest zwykle jednak tak silny. by czynić to tak właśnie. że tylko bardzo niewielu z jego dawnych krytyków przeczytało i zrozumiało. które podpowiadają nam przyjęte zwyczajowo struktury rodzimego języka. która obowiązuje w naszej społeczności językowej i którą skodyfikowano we wzorcach naszego języka. bardziej skomplikowanych./' warunki obowiązują bezwzględnie — nie jesteśmy w stanie mówić bez zaakceptowania ustanowionych przez nią klasyfikacji danych i ich uporządkowania (Whorf 1982: 284-285). ale ostatnio wysuwa się przekonujący argument. czy kilka. aleje. przypisujemy mu sens w określony sposób. Umowę tę zawarliśmy implicite i nigdy nie została ona spisana. umowy.mień. jako przedmiotu istniejącego niezależnie od upływu czasu. Whorf zapewne przesadził mówiąc. podobnie jak „luźną" relację pomiędzy zabawkami w pudełku. jest nieobecne. który określa ruch lub położenie kamienia lub przedmiotu „kamieniopodobnego".

i angielskojęzyczne DZIECI ANGIELSKOJĘZYCZNE IN ON D putinltakeout put on/take off Z relacja „zawierania" „kontakt I powierzchniowy. zaś (b) „luźno przylegające do siebie" i (d) „luźno nałożone" ja180 JĘZYK. i różnych innych czasowników oznaczających przedmioty. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 1. które oznacza coś. co jest „mocno umocowane" lub „ściśle Iprzylegające". jako należące do pierwszej {grupy. że klasyfikację taką narzuca dzieciom kontrast pomiędzy angielskimi ^przyimkami inion. Natomiast dzieci koreańskie. kkita. 'które są w sposób luźny wkładane do lub kładzione na innych przed-Jmiotach . Klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania dokonana przez dzieci koreańsko. które nauczyły się innych słów -1tzn. E . ppayta.Zauważmy. które oznacza likwidację stanu ścisłego przylegania.w konsekwencji traktują czynności (a) „ściśle przylegające <do siebie" i (c) „ściśle nałożone" razem.

podparcie" C ŚCISŁE PRZYLEGANIE I a) element/układanka c) zatyczka/pióro zdjęcie/portfel pokrywka/słoik K ręka/rękawiczka rękawiczka/ręka 0 książka/regał R .

E kkita magnes/powierzchnia A „ścisłe przyleganie lepiec/powierzchnia Ń i przymocowanie" S ppayta klocki Lego razem/ K „zlikwidować ścisłe osobno O przyleganie" .

Z butów.J LUŹNE PRZYLEGANIE Ę b) zabawki/torba lub d) z pudełko wkładanie/ściąganie Y klocki/kojec ubrania (czapki.) N inne czasowniki wchodzenie siadanie/wstawanie . płaszcza itp.

istnieją dla wszystkich kategorii językowych. pokoju ko drugą grupę. że dzieci budują relacje pomiędzy przedmiotami w świecie na podstawie kategorii typowych dla swojego języka. John Lucy (1992). które. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 181 Inny badacz. a nie na podstawie pewnych uniwersalnych kategorii pojęciowych. zaś użytkownicy języka .E do/wychodzenie z krzesła z wanny wchodzenie do/wychodzenie z domu. w jaki dorośli użytkownicy języka angielskiego i języka Majów yucatec przetwarzają informacje o konkretnych przedmiotach. Płynie stąd wniosek.1. 6. zdaniem skrajnych uniwersalistów. Użytkownicy angielszczyzny przywiązują większe znaczenie do liczb i mają tendencję do klasyfikowania rzeczy według kształtów. znalazł istotne różnice w sposobie.

tzn. Ale skoro języki są tak różne od siebie. INNY. Elementarne jednostki semantyczne Pojęcia określające byty JA. LUDZIE. Kartezjusz. MIEĆ . Pascal. Dotychczas ujawniono około 60 pojęć elementarnych. WIDZIEĆ. który pozwala na osiągnięcie koniecznej precyzji. według którego wszyscy ludzie na świecie myślą w podobny sposób. DWA. NIEKTÓRE. co ma za zadanie wyrażenie „tego samego". COŚ. afiksy rzeczowników. Współcześni językoznawcy określają je jako elementarne jednostki semantyczne. które przypisują je do pewnych kategorii. które można uznać za pojęcia uniwersalne lub podstawowe „atomy" znaczenia i z których buduje się setki tysięcy złożonych znaczeń. WSZYSTKIE Czasowniki wyrażające doznania WIEDZIEĆ. z jakich są one zrobione. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 2. RUSZAĆ (SIĘ) Pojęcia dotyczące mowy MÓWIĆ. Jednym ze sposobów opisu znaczenia słowa jest parafraza. czyli zestawienie ze sobą innych słów. W istnienie grupy pojęć uniwersalnych filozofowie wierzyli już od wieków. 6. Parafrazowanie działa skutecznie jedynie wtedy. Przy pomocy tych pojęć możemy teraz przedstawić nasze podejście do semantyki porównawczej i międzykulturowej. DZIAĆ SIĘ. MYŚLEĆ. DUŻO. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych Tradycyjnym poglądem na ludzką myśl był uniwersalizm. KTOŚ. PRAWDA Istnienie i posiadanie BYĆ. SŁOWO. zaś yucatec posiada klasyfikatory. zaś określenie ich istoty to zupełnie coś innego.yucatec klasyfikują przedmioty kierując się zwykle substancjami. CIAŁO Elementy określające TEN. żeby pojęcia istniejące w różnych językach były takie same? Stwierdzenie istnienia różnic pomiędzy językami to jedna sprawa. TY. W przeszłości w badaniach relacji pomiędzy językiem. CHCIEĆ. TEN SAM. kulturą i myślą nie wypracowano odpowiednich metod analizy podobieństw i różnic pomiędzy systemami semantycznymi poszczególnych języków. jak to możliwe. jest oparcie metody analizy semantycznej na pojęciach uniwersalnych. JEDEN. co można byłoby przewidzieć na podstawie różnic językowych: język angielski posiada wyznaczniki gramatyczne liczby. CZUĆ. Różnice te korelują bezpośrednio z tym.1. Arnauld i Leibniz nazwali je „ideami prostymi".2. narzuca się pytanie. SŁYSZEĆ Działania i procesy ROBIĆ. gdy do utworzenia parafrazy używa się słów 182 JĘZYK. Podstawowym środkiem.

Niekiedy. gotowania. WIĘCEJ. ręka czy łamać.]". TERAZ. ZŁY. zanim takie koło się zamknie. czy częściowe. od barku do palców. putus ipatah. PRZEZ PEWIEN CZAS Elementy relacyjne RODZAJ. NAD. Większość słów nie posiada dokładnych odpowiedników w innych językach. BLISKO. zaś ogień jako „zjawisko wydzie6. KRÓTKO. Po polsku mamy nawet więcej pojęć: mówimy o złamaniu (całkowitym). czyli definiowanie jednego słowa za pomocą drugiego. ale tylko na dwie . TAK JAK 183 prostszych.. czy złamanie jest całkowite. POD. trzeba wykonać kilka kroków: słowo A definiuje się przy pomocy B. które są częścią definicji? Niejasne definicje utrudniają odkrywanie i wyjaśnianie znaczeń. przełamaniu się (całkowitym. BARDZO. dla ścisłości trzeba dodać. Na przykład gastrulacja to według Słownika języka polskiego „proces przekształcania się zarodka zwierząt i człowieka ze stadium blastuli w gastrulę [. TUTAJ. WEWNĄTRZ. DUŻY. i posiada on dwa słowa. PO. Jeżeli ktoś nie rozumie słowa gastrulacja. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm lania się ciepła i światła towarzyszące paleniu się ciał [!]. Kiedy próbujemy opisać znaczenia słów języka innego niż własny. a drugiego za pomocą pierwszego. a pozostałe fragmenty ręki w tym języku to arm („ramię") i forearm („przedramię". Niejasności towarzyszy często zjawisko błędnego koła. pojawia się trzeci problem. Odnosi się to nawet do pozornie prostych.". które (przynajmniej w potocznym użyciu) odnoszą się do całej kończyny. Definicje słownikowe często jednak naruszają tę zasadę. Język angielski nie posiada.Życie i śmierć ŻYĆ. Z kolei w języku ma-lajskim nie ma odpowiednika angielskiego pojęcia break („łamać"). bezpośredniego odpowiednika polskiego wyrazu ręka czy rosyjskiego ruka. nadłamaniu (częściowym). „Definiując" słowa w ten okrężny sposób nie można oczywiście osiągnąć zbyt wiele. UMRZEĆ Ocena i opis DOBRY. Na przykład Słownik języka polskiego definiuje czasownik palić jako „rozniecanie i podtrzymywanie ognia w celu ogrzania wnętrza. DŁUGO. STRONA Pojęcia opisujące relacje czasowe KIEDY. l. pieczenia itp. B przy pomocy C. a C znów przy pomocy A. konkretnych słów. popadając w niejasność. DALEKO.. w zależności od tego. to jak ma zrozumieć słowo blastula czy gastrula. PRZED. Zastępują one problem zrozumienia jednego nieznanego słowa problemem zrozumienia innego. że angielskiego rzeczownika arm używa się czasem potocznie na oznaczenie całej ręki). MAŁY Pojęcia opisujące relacje przestrzenne GDZIE. CZĘŚĆ. na przykład. np. postrzegane w postaci płomienia i żaru". Angielski wyraz hand odnosi się tylko do dłoni wraz z palcami. łatwiej zrozumiałych niż słowa definiowane.

że nic nie wziąłem. ale tylko osłabionego już elementu). o których warto wspomnieć. Oni są już po słowie. być/istnieć czy nad/powyżej/ponad. podczas gdy angielskie fingers to tylko cztery palce u rąk (bez kciuka . Po pierwsze. Ale jak poradzić sobie z trzecim wspomnianym wyżej problemem: z etnocentryzmem? Wydaje się. Daję słowo. gdy pojęcie zostaje scharakteryzowane w pełni przy pomocy uniwersalnych jednostek semantycznych. z których tworzy się wszystkie inne. Takie zróżnicowanie wśród języków niesie ze sobą niebezpieczeństwo etnocentryzmu (czyli patrzenia z punktu widzenia danej kultury) w semantyce. Pojęcia zestawione w tabeli 2 można by równie dobrze przedstawić w języku angielskim. Zasada takiej parafrazy zakłada więc istnienie pojęć elementarnych. Na przykład byłoby etnocentryzmem tłumaczenie pojęcia hand jako „części ręki składającej się z dłoni razem z palcami". złożone znaczenia. że elementarne jednostki semantyczne nie są „prywatną własnością" jednego języka. Po trzecie. dziać się l zdarzy ć się. Pełna analiza semantyczna słownictwa danego języka powinna przynieść jako wynik zestaw znaczeń „atomowych". W przeciwieństwie do fachowych opisów mogą je zrozumieć także osoby niebędące ekspertami. musimy formułować opisy znaczeń wyrazów przy pomocy pojęć prostszych od definiowanych. słowa posiadają zwykle więcej niż jedno znaczenie. ponieważ badania wykazały. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 185 z których tylko to pierwsze znaczenie może być uznane za pojęcie elementarne.części). który jest znakomitym narzędziem do analizy semantycznej i pojęciowej. 184 JĘZYK. tzw. KULTURA I ZNACZENIE Jak można poradzić sobie z tymi problemami? Chcąc uniknąć niejasności i błędnego koła w definicjach. Elementarne jednostki semantyczne stanowią słownik pewnego rodzaju mini-języka. nasz opis będzie w sposób nieunikniony wykrzywiał obraz rzeczywistości. wyłamaniu (przy użyciu siły) czy dołamaniu (całkowitym. bongo bongo czy jakimkolwiek innym. a nie tylko pojedyncze słowa. ponieważ będziemy narzucać obcemu językowi nasze własne kategorie pojęciowe. Po drugie. definiowalne przy pomocy znaczeń elementarnych. Formułowanie definicji przy pomocy pojęć elementarnych stanowi sposób uniknięcia niejasności i błędnego koła. np. Podobnie polskie pój ecie palca odnosi się do wszystkich palców u rąk i nóg. Jeżeli w opisie jakiegoś języka używamy pojęć. ale można je znaleźć w każdym ludzkim języku.toes). Opis znaczenia wyrazu. nie powodując istotnej zmiany znaczenia. niemniej takie właśnie tłumaczenie jest również etnocentryczne. Z parafrazą zredukowaną maksymalnie mamy do czynienia wtedy.thumb i palców u nóg . . japońskim. Jedno słowo i wylatujesz stąd! b. c. załamaniu (całej powierzchni. które są typowe dla języka polskiego. że stosowanie pojęć elementarnych skutecznie minimalizuje i ten problem. Metoda ta niesie jednak ze sobą kilka trudności. który jest zgodny z tą zasadą. 6. każde pojęcie elementarne można czasem wyrazić różnymi słowami w różnych kontekstach. Na przykład w języku polskim alole-ksami są ty l Pan.2. ponieważ angielskie pojęcie nie zawiera odniesienia do polskiego potocznego pojęcia ręki. Tworzone przy pomocy pojęć elementarnych parafrazy (zwane też eksplikacjami) można tłumaczyć z jednego języka na drugi. w niektórych językach odpowiednikami pojęć elementarnych mogą być afiksy lub całe wyrażenia. ponieważ rozkłada on (czyli redukuje) znaczenie złożone na zbiór znaczeń prostszych. mostu czy dachu). lodu. Na przykład pojęcie słowo ma przynajmniej trzy znaczenia wyrażone następującymi kontekstami zdaniowymi: (1) a. co dodatkowo komplikuje sytuację. aloleksach (przez analogię do alofonów). nazywamy parafrazą redukującą.

przyjrzymy się niektórym pojęciom określającym emocje w kilku językach europejskich. Z pewnością nie jest przypadkiem to. albo że słownik japoński zawiera wyraz sake. Ojczyzna stanowią słowa kluczowe w kulturze polskiej. w jaki sposób słowa w różnych językach mogą się różnić semantycznie w subtelny. Zrozumiałe f!r 186 JĘZYK. podczas gdy happy wyraża stosunek bardziej osobisty i introspektywny.6. łącząc określenie uczucia (dobre. kalendarz. barszcz czy powidła. Ogromna większość słów w każdym języku posiada złożone i zwykle typowe dla danego języka znaczenia. zaś nasi to ryż gotowany. Chcąc zobaczyć. co często można traktować jako odzwierciedlenie specyficznego doświadczenia historycznego i kulturowego danej społeczności językowej. minuta. Z drugiej strony. że język polski posiada specjalne słowa na bigos. że za każdym razem. ale niegotowany. neutralne) z prototypowym scenariuszem.subtelną różnicę znaczeniową pomiędzy angielskimi słowami happy ijoyful (lub joy). Niektóre bardzo wyraziste i głęboko zakorzenione w danej kulturze słowa można określić jako słowa kluczowe dla danej kultury.za Anną Wierzbicką (1999) . luty itp. Na przykład polskie pojęcie smutku jest generalnie uczuciem „niedobrym". że domena ta została rozbudowana pod względem leksykalnym. które nie istnieją w angielskim.2. języki europejskie posiadają bardzo duży zasób wyrażeń dotyczących mierzenia i oznaczania czasu (np. piosenkach. Na przykład można by argumentować. wtorek. w porównaniu z wieloma kulturami świata. Zjawisko to odzwierciedla często fakty typowe dla danej kultury. kiedy odczuwamy smutek. Bóg. jak ktoś. Wyrazy uwarunkowane kulturowo Fakt. spróbujmy zgłębić . poniedziałek. tydzień. kto coś takiego myśli. zaś wolność. której dotyczą. Poza różnicami w specyficznych dla poszczególnych kultur zasobach leksykalnych. Dla zilustrowania. np. Dwie z tych różnic polegają na tym. Dlatego mówimy o kulturowym uwarunkowaniu wyrazów. mówimy. Bardzo prozaiczne przykłady możemy znaleźć w domenie pożywienia. że „zdarzyło się coś złego". Oznacza to jedynie. języki często różnią się liczbą wyrazów. złe. a słownik polski go nie zawiera. Istnieje także trzecia . oznaczający silny napój alkoholowy wyrabiany z ryżu. honor. data. żejoy wyraża większą spontaniczność i intensywność. styczeń. w malajskimpadt to ryż niełuskany. które odnosi się do pierwszego oficjalnego spotkania przyszłej panny młodej i jej rodziny z panem młodym i jego rodziną.). Zwyczaje i instytucje społeczne są także źródłem licznych przykładów specyfiki leksykalnej. Stanowią też punkty centralne dla dużych grup frazeologizmów. „chcieć"). że odczuwać smutek to znaczy czuć się tak. tytułach książek itd. Takie słowa są zwykle bardzo często używane. musimy koniecznie coś takiego sobie myśleć. Znaczenie tych pojęć można w sposób najbardziej ogólny opisać. jak w praktyce działa taka metoda. powiedzeniach. wyrazy takie jak zegar. że uniwersalny zestaw elementarnych jednostek semantycznych jest tak niewielki (niemal na pewno nie przekracza 100 słów) stanowi dowód na istnienie bardzo dużych różnic pojęciowych pomiędzy językami. Kiedy język posiada stosunkowo dużą liczbę wyrazów odnoszących się do jednej domeny. sekunda. beras to ryż łuskany. choć kulturowo uwarunkowany sposób. love i freedom należą do słów kluczowych dla głównego nurtu kultury krajów anglojęzycznych. Na przykład. często występują w przysłowiach. KULTURA I ZNACZENIE" jest. Nie oznacza to jednak. przynajmniej w dziedzinie. które odnoszą się do danej domeny. nieprzypadkowo język polski nie posiada słowa odpowiadającego japońskiemu miai. który zawiera schematy „działania" lub schematy doznań („myśleć". że słowa work. które łączy się z myślą. dlaczego wiele języków azjatyckich posiada szereg słów na określenie ryżu.

Te różnice ujęte są w poniższych eksplikacjach (czyli parafrazach dokonanych wyłącznie przy pomocy pojęć elementarnych). że podobieństwo znaczeniowe pomiędzy glucklich i happy (czy też pomiędzy francuskim heureux i happy) ma . z grubsza. na przykład w odpowiedzi na pytanie (2)a można odpowiedzieć zdaniem (2)b: 6. Różnica ta jest widoczna jeszcze wyraźniej w poniższych zdaniach: (3) a. b. co robią (polskie tłumaczenie nie w pełni wyraża ten kontrast). w tym kontekście nie da się wstawić słowa joyful zamiast happy. w przeciwieństwie do przymiotnika glucklich (czyli. I am guite happy where I am. Na przykład w języku niemieckim czasownik sich freuen i odpowiadający mu rzeczownik Freude (czyli. 188 JĘZYK. codziennym słowem angielskim. że były w pełni zadowolone z tego. implikuje nie tylko. jak to: „dzieje się coś bardzo dobrego chcę tego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje Różnica pomiędzy elementami „coś dobrego" (przy happy) a „coś bardzo dobrego" (przy joy) odzwierciedla większą intensywność pojęcia joy. (4) EksplikacjaX/eeZs happy: czasami ludzie myślą coś takiego. jak to: „stało mi się coś dobrego chciałem tego nie chcę nic innego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje (5) EksplikacjaX/eeZsjoy: czasami ludzie myślą coś takiego. trzeba podkreślić. z grubsza biorąc. choć różnych zakresach użycia tych wyrazów. podczas gdyjoy i słowa z niego utworzone są bardziej literackie i stylistycznie nacechowane. The children were playing happily. KULTURA I ZNACZENIE l 6. że dzieci dobrze się bawiły. Dzieci bawiły się wesoło. The children were playing joyfully. gdzie jestem. że happy jest dziś często używanym.2. Nawiasem mówiąc. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 187 (2) a. Zdanie (3)a. Różnica między elementami „chcę tego" (przyjoy) a „chciałem tego" (przy happy) odzwierciedla większą spontaniczność pojęcia joy. Poza różnicą w częstotliwości występowania. które wyrażają się w nakładających się na siebie. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 189 jak również przyczynia się do wyrażenia jego większej intensywności. joy) występują bardzo często. ale także. Dzieci bawiły się radośnie. happy) i rzeczownika Glilck. Różne sformułowania eksplikacji uwidaczniają poszczególne różnice znaczeniowe. w codziennym użyciu. jestem całkiem zadowolony tu. W wielu innych językach europejskich jest inaczej: słowa bliższe znaczeniowo dojoy są znacznie częstsze w języku potocznym. Natomiast (2)b.3. które w słowniku Longman Dictio-nary of Contemporary English zostało zaliczone do tysiąca najczęstszych słów. Warto zwrócić uwagę na to.różnica: mianowicie happy (w przeciwieństwie dojoy) sugeruje znaczenie zbliżone do „zadowolenia". A:Arę you thinking ofapplying for a transfer? Czy myślisz o przeniesieniu się? b. E:No. sugeruje znacznie większą aktywność z ich strony. Nie.

tylko bardzo ogólny charakter. Mianowicie, angielskie pojęcie happy wyraża „słabszą", mniej intensywną emocję niż glucklich czy heureux. Używając metafory, można powiedzieć, że emocje, takie jak Gliick czy bonheur, wypełniają odczuwających je ludzi bez granic, nie zostawiając miejsca na żadne inne pragnienia czy życzenia. Bardziej ograniczony charakter happy znajduje nawet wyraz na poziomie składniowym; na przykład w języku angielskim można powiedzieć / am happy with his answer („Jestem zadowolony z jego odpowiedzi"), gdzie dopełnienie with his answer wyznacza ograniczenie zakresu pojęcia happi-ness - stąd też polski odpowiednik zadowolony. W języku francuskim czy niemieckim nie można w ten sposób użyć słów glucklich czy heureux: zamiast nich trzeba byłoby zastosować słabsze semantycznie, wyrażające mniejszą intensywność słowa, takie jak zufrieden czy satisfait lcontent (czyli właśnie zadowolony). Znaczenie glucklich i heureux można ująć przy pomocy następującej eksplikacji: (6) Eksplikacj a Xjest glucklich (heureux): czasami ludzie myślą coś takiego, jak to: „stało mi się coś bardzo dobrego chciałem tego wszystko j est dobrze nie mogę chcieć czegokolwiek innego" z tego powodu czują coś bardzo dobrego X czuje coś takiego, jak to Ta eksplikacja zawiera nowy element „wszystko jest dobrze" (co implikuje doświadczenie „całościowe"). Zawiera ona też intensyfika-tor bardzo (tak jak przy joy, ale nie przy happy). Co więcej, końcowa „myśl" wyrażona jest słowami „nie mogę chcieć czegokolwiek innego" (a nie „nie chcę nic innego", jak przy happy). Te różnice sugerują intensywne, choć uogólnione i niemal euforyczne przeżywanie swojej bieżącej egzystencji. Jeżeli rozejrzymy się po innych językach europejskich, zobaczymy, że większość z nich posiada słowa, które są podobne (jeżeli nie identyczne) znaczeniowo do opisanych powyżej pojęć glucklich / heu-reux. Na przykład włoski ma słowo felice, rosyjski szczastliv, a po polsku określamy ten stan słowem szczęśliwy. Język angielski, ze swoim mało wyrazistym słowem happy, jest tu najwidoczniej wyjątkiem. Ten fakt ma zapewne jakiś związek z tradycyjną wśród Anglo-, sasów niechęcią do skrajnych emocji. Istnieją w tym języku słowa bardziej wyraziste (takiejak joy, bliss czy ecstasy), ale ich względna rzadkość jedynie wzmacnia wrażenie, że w języku angielskim, w porównaniu z wieloma innymi językami Europy, dyskurs emocjonalny ma charakter wyraźnie przytłumiony. Stąd też wyraz joy można znaleźć na przykład w kontekstach sarkastyczno-emocjonalnych: (7) A: It's starting to rain. Zaczyna padać. B: Oh,joy! Fvejust hung out the washing. A to świetnie! Właśnie wywiesiłem pranie. 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce W każdym języku istnieją takie aspekty gramatyki, które są mocno nacechowane kulturowo. Zwolennicy relatywizmu językowego, 190 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE tacy jak Sapir czy Whorf, skupiali się na wszechobecnych cechach gramatycznych, np. na zróżnicowaniu przez gramatykę języka odniesienia do pojedynczych przedmiotów lub większej ich ilości, na względności odniesień do czasu wydarzeń (czyli czasach gramatycznych) czy też na źródłach informacji potrzebnych do wygłoszenia opinii itp. Język nieustannie zmusza swoich użytkowników do zauważania tych lub innych różnic, w sposób nieunikniony narzucając nam pewne subiektywne doświadczenia świata i nas samych. Słynny przykład tego zjawiska przytoczył Whorf, który dostrzegł kontrast pomiędzy sposobem, w

jaki język angielski i język hopi (język Indian z północno-wschodniej Arizony) konceptualizują czas. W języku angielskim i w innych językach Europy czas jest bardzo często opisywany w ten sam sposób, jak policzalne przedmioty materialne. Tak jak mówimy jeden kamień l pięć kamieni, mówimy też jeden dzień/pięć dni, rozszerzając użycie liczebników głównych z przedmiotów materialnych na niematerialne. Oznacza to, że nasza konceptualizacja czasu opiera się na doświadczeniu przedmiotów materialnych, które są dostępne naszej percepcji wzrokowej - a więc „obiektywizujemy" czas. Jednostki czasu są jednak fundamentalnie różne od przedmiotów. Pięciu dni nie da się jednocześnie „zobaczyć", można ich jedynie doświadczyć w ciągu czasowym. W niezobiektywizowanym obrazie czasu, jaki mają użytkownicy hopi, pojęcie „pięciu dni" nie ma sensu. Jeżeli mówiący chce wyrazić takie pojęcie, użyje liczebników porządkowych, tzn. powie np. „piąty dzień". Zdaniem Whorfa, podstawową konceptualizacja czasu u członków plemienia Hopi jest następstwo dnia i nocy, ale te cykle nie są traktowane jednakowo na wzór przedmiotów materialnych. Nie trzeba jednak aż tak oddalać się od Europy, aby zauważyć związek między kategoryzacją językową a kulturą. Często pojawiają się opinie, że np. w gramatyce niemieckiej widać mocniejsze niż we francuskiej zakorzenienie w „realności", że gramatyka angielska jest specjalne wyczulona na niuanse motywacji ludzkich zachowań i manipulacji, zaś rosyjska posiada szereg konstrukcji, które wykazują ścisły związek z tradycyjnym rosyjskim fatalizmem. Nie będziemy tu wchodzić w szczegóły tych zjawisk. Ograniczymy się jedynie do podania paru przykładów kulturowych uwarunkowań 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 191 gramatyki na podstawie języka włoskiego. Chociaż omawiane tu konstrukcje nie są tak wszechobecne i fundamentalne jak sobie wyobrażał to Whorf, są jednak bardzo częste, wręcz dominujące, stanowiąc ważny element doświadczenia rzeczywistości przez Włochów. Skupimy się na dwóch konstrukcjach gramatycznych, które spełniają funkcję ekspresywną i są w pełni zgodne z duchem kultury włoskiej. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o zjawisko reduplikacji składniowej, czyli powtórzenia przymiotników, przysłówków, a nawet rzeczowników nierozdzielonych pauzą, np. w wyrażeniach bella bel-la, adagio adagio, subito subito (bella - „piękna", adagio - „wolno", subito -„natychmiast"). Jest to konstrukcja gramatyczna typowa dla języka włoskiego, która różni się od służącego intensyfikacji powtórzenia pewnych wyrażeń, występującego czasem w języku polskim, np. szybko, szybko czy nie, nie, nie, nie; najbardziej chyba przypomina polskie papa czy angielskie bye-bye. Wspomniane włoskie wyrażenia opisuje się zwykle właśnie jako nośniki intensyfikacji. Tak więc można by zasugerować tłumaczenie bella bella jako „bardzo piękna" czy adagio adagio jako „bardzo wolno". Ale pojawiają się tu dwa problemy. Po pierwsze, zakres użycia włoskiej konstrukcji jest szerszy niż zakres użycia przysłówka bardzo, np. trudno byłoby przetłumaczyć subito subito jako „bardzo natychmiast". Po drugie, ścisłym włoskim ekwiwalentem bardzo jest molto, a pomiędzy molto bella a bella bella istnieją dwie różnice. Po pierwsze, reduplikacja składniowa w języku włoskim wyraża mocne przekonanie, że powtórzone słowo zostało odpowiednio dobrane. Reduplikacja bella bella mówiący podkreśla, że uważa słowo bella za zastosowane odpowiedzialnie, ściśle i dokładnie (zwraca na to uwagę właśnie powtórzenie tego słowa). Tak więc wyrażeniu bella bella bardziej odpowiada tłumaczenie „prawdziwie piękna", zaś wyrażeniu caffe caffe - „prawdziwa kawa". Istnieje tu jednak jeszcze inny komponent - emocjonalny. Zdanie takie jak Yenga subito subito („Przyjdź tu natychmiast natychmiast") wymaga w wypowiedzi wysoce ekspresywnego, emocjonalnego tonu głosu. Nawet kiedy powtórzony jest przymiotnik czysto opisowy, taki jak duro („twardy") czy leggera („miękki"), zwykle kontekst wyraźnie wskazuje na podtekst emocjonalny. Na przykład, kiedy boha-

192 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE 6.4. Skrypty kulturowe 193 ter powieści, który doświadcza wielkiego kryzysu emocjonalnego, leży nocą w łóżku i przewraca się z boku na bok, wydaje mu się, że łóżko stało się duro duro („okropnie twarde"). W dalszym ciągu tej samej powieści bohater pragnie niepostrzeżenie przeprawić się przez rzekę łodzią rybacką, ponieważ stara się uciec przed policją. Zwraca się do rybaka głosem, który jest leggera leggera („ledwo ledwo słyszalny"). Znaczenie wyrażone przez reduplikację składniową można określić następująco: (8) Eksplikacja włoskiej reduplikacji przymiotników / przysłówków: kiedy wymawiam to słowo (np. bella, duro, blanco) dwa razy chcę, abyś wiedział, że chcę powiedzieć to słowo, nie żadne inne czuję coś, myśląc o tym Drugą typowo włoską konstrukcją gramatyczną jest bezwzględny f stopień najwyższy (superlativus absolutus), który tworzy się za pomocą końcówki -issimo (w odpowiednim rodzaju i liczbie), na przykład bellissimo („najpiękniejszy"), uelocissimo („najszybszy"), bian-chissimo („bielutki"). Ta konstrukcja jest bliska wyrażeniom z molto („bardzo"; molto bella - „bardzo piękna" itp.); obydwie ograniczają się do wyrażenia jakości, ściślej mówiąc jakości stopniowalnych i porównywalnych. Nie można, na przykład, powiedzieć *subitissimo (*„najbardziej natychmiast"). Superlativus absolutus jest spokrewniony ze zwykłym stopniem najwyższym, który w języku włoskim tworzy się przy pomocy pili (np. piu bello „najpiękniejszy"). Pewne podobieństwo łączy go także z reduplikacją składniową -niektóre włoskie gramatyki nawet traktują te dwie konstrukcje jako alternatywne. W przeciwieństwie do reduplikacji składniowej, bezwzględny stopień najwyższy nie ma dokładnie odzwierciedlać rzeczywistego stanu rzeczy. Przeciwnie, zakłada zwykle oczywistą przesadę, której funkcja jednak ma coś wspólnego z reduplikacją, ponieważ ma za zadanie wyrazić postawę emocjonalną mówiącego. Myśl ta została ujęta w następującej eksplikacji: (9) Eksplikacja włoskiego bezwzględnego stopnia najwyższego - jest X-issimo: : jest bardzo X chcę powiedzieć więcej niż to z tego powodu mówię: nie mogłoby być bardziej X czuję coś, myśląc o tym Podobieństwo z wyrażeniami z molto jest wyrażone przez obecność przysłówka bardzo w pierwszej linijce powyższej formuły. Podobieństwo ze zwykłym stopniem najwyższym z kolei widać w trzeciej linijce: dokonuje się tu pewnego rodzaju pośredniego porównania ze stopniem najwyższym („nie mogłoby być bardziej X"). Natomiast podobieństwo z reduplikacją składniową pokazane jest w ostatniej linijce („czuję coś, myśląc o tym"). W sumie, bezwzględny stopień najwyższy umożliwia użytkownikom języka włoskiego wyrażenie czegoś w rodzaju „ekspresywnej przesady". Takie konstrukcje jak reduplikacją składniowa i bezwzględny stopień najwyższy z pewnością łączą się z czymś, co nazywa się czasem „teatralnością życia Włochów", o której mówią cudzoziemcy odwiedzający Włochy. Takie ożywienie oraz umiłowanie głośności i demonstracji uczuć tłumaczą w istotnym stopniu znaczenie omówionych tu ekspresywnych konstrukcji gramatycznych dla kultury włoskiej. 6.4. Skrypty kulturowe W różnych społeczeństwach ludzie nie tylko mówią różnymi językami, ale także używają ich na różne sposoby, stosując się do różnych norm kulturowych. Kulturowe normy komunikacji opisuje się zwykle przy pomocy wieloznacznych terminów, takich jak „bezpo-.. średniość", „oficjalność" czy „grzeczność". Pomimo pewnej użyteczności, terminy te są rzeczywiście

dość niejasne i różni badacze przypisują im różną treść. Mogą także prowadzić do etnocentryzmu, ponieważ nie są zwykle przetłumaczalne na język narodu, którego kultura jest przedmiotem opisu. Problemów tych można w dużym stopniu uniknąć, stosując elementarne jednostki semantyczne przy formułowaniu opisów kulturowych norm komunikacji. Opisane w ten sposób normy określane są jako skrypty kulturowe. 194 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE W tym podrozdziale omówimy skrypty kulturowe określające sposób „mówienia o tym, czego się pragnie". Na początek przyjrzyjmy się pokrótce kulturze, która nie ma wiele wspólnego z Europą. Kultura japońska jest szeroko znana z lakoniczności, w szczególności w odniesieniu do wyrażania osobistych pragnień, co łączy się z wyznawanym przez Japończyków ideałem enryo „powściągliwości, rezerwy". Łatwo się przekonać, że Japończycy niechętnie bezpośrednio wyrażają swoje preferencje. Umawiając się na spotkanie, często odmawiają odpowiedzi na pytanie, co im odpowiada, używając np. wyrażeń Czas nie gra roli czy Każde miejsce mi odpowiada. Bezpośrednie wypytywanie o czyjeś osobiste życzenia jest w Japonii nie do przyjęcia. Z wyjątkiem kręgu rodziny i najbliższych przyjaciół, niegrzecznie jest w języku japońskim zadawać takie pytania, jak Co ma pani i ochotą zjeść? czy Co pani i lubi? Uprzejmy japoński gospodarz nie proponuje też gościowi nieustannie różnych smakołyków; jego obowiązkiem jest przewidzieć z góry, co może mu sprawić przyjemność, więc po prostu podaje dania i napoje, zachęcając gości do ich spożywania przy pomocy standardowego wyrażenia: „bez enryo". Podsumowując, można powiedzieć, że kultura japońska mocno zniechęca ludzi do jasnego wyrażania życzeń czy pragnień. Zalecaną strategią jest wysyłanie różnego rodzaju pośrednich sygnałów, w nadziei, że adresat na nie odpowie. Tę postawę kulturową można ująć w formie następującego skryptu: (10) Japoński skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": kiedy czegoś chcę nie jest dobrze powiedzieć innym ludziom: Ja tego chcę" mogę powiedzieć coś innego jeżeli powiem coś innego, inni ludzie mogą dowiedzieć się, czego chcę Postawy angielskie i amerykańskie w tym względzie są, oczywiście, zgoła odmienne. Zgodnie z anglosaskimi ideałami wolności indywidualnej i autonomii jednostki, ceni się tam to, że ludzie otwarcie wyrażają swoje preferencje: (11) Angloamerykański skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": każdy może powiedzieć innym ludziom coś takiego, jak to: 6.4. Skrypty kulturowe 195 „chcę tego", „nie chcę tego" Z drugiej strony, ten sam ideał autonomii jednostki zniechęca przedstawicieli głównego nurtu kultury angloamerykańskiej do używania samego trybu rozkazującego i mówienia bez ogródek Zrób to!, zachęcając ich w zamian do stosowania strategii grzecznościowych (omówionych szerzej w rozdziale 7). Dlatego używają zwykle bardziej wyrafinowanych zwrotów, takich jak Czy mógłbyś to zrobić?, Czy byłbyś tak uprzejmy to zrobić? itp. Przesłanie „chcę, żebyś to zrobił" jest wtopione w bardziej złożoną konfigurację, która potwierdza autonomię adresata, zachęcając go do określenia, czy zgadza się spełnić prośbę, czy też nie. Te normy można ująć w następującą parę skryptów: (12) Angloamerykański skrypt uniemożliwiający „rozkazywanie przez tryb rozkazujący": jeżeli chcę, żeby ktoś coś zrobił, nie mogę tej osobie powiedzieć czegoś takiego, jak to: „chcę, żebyś to zrobił; z tego powodu musisz to zrobić"

W pracy mówimy czasem Zrób to.. przynieś to. Słowo miissen („musieć") należy do języka potocznego i nieustannie pojawia się w sytuacjach. Zastanówmy się. Na koniec warto zauważyć.(13) Angloamerykański skrypt „rozkazywania przez pytanie": jeżeli chcę powiedzieć komuś coś takiego. W nowej pokomunistycznej rzeczywistości szybko wracają dawne tradycje w rodzaju Witam szanownego pana. W większości z nich bezpośrednich form rozkazujących używa się częściej niż w angielszczyź-nie. że skrypty kulturowe głównego nurtu kultury anglosaskiej są „typowo europejskie". Oczywiście takie uwagi są „komentarzem anegdotycznym" i nie prowadzą do precyzyjnych uogólnień. Wnioski: język. KULTURA I ZNACZENIE normalnie obyliby się. jak to: „chcę. zdania takie nie są traktowane jako rozkazy. do której się zwraca. jeszcze kiedy indziej Byłbym wdzięczny. gdyż Polak lubi. żebyś to zrobił" dobrze jest powiedzieć w tym samym czasie coś takiego. więc czasami trzeba go do spełniania jego obowiązków zachęcić — tak zachęcony czuje się lepiej i chętniej je spełnia. kiedy traktuje się go uprzejmie i uważa za „pana". Wśród języków i kultur Europy (tak jak gdzie indziej) panuje pod tym względem znaczna różnorodność. że skrypty kulturowe mogą okazać się przydatne przy opisywaniu nie tylko . bez których Francuzi 196 JĘZYK. Mimo występującego w nich trybu rozkazującego. Co zechce pan dziś u mnie kupić?. w których nie wystąpiłoby w języku angielskim. gdybyś to zrobił. Według angielskiego badacza. jak to: „nie wiem. a rzadko Musi pan tu podpisać. Jak wyjaśnił autorowi pracy na ten temat dyrektor pewnej francuskiej firmy (Beal 1994: 51). a czasem Czy mógłbyś to zrobić?. że rutynowe instrukcje udzielane w miejscu pracy będą miały formę bardziej bezpośrednią niż jest to do przyjęcia w języku angielskim. kultura i myśl 197 typowych dla danego języka.. zaś użycie struktur pytających jest bardziej ograniczone. W banku urzędnik powie nam Bardzo proszę tu podpisać lub też Czy byłby pan uprzejmy tu podpisać?. Stanowią jednak pewien dowód sposobu widzenia świata przez ludzi żyjących w społecznościach wielonarodowych. Johna Phillipsa. Normalnie mówi po prostu Proszę zrób to. czy to zrobisz" Byłoby jednak błędem wyciągnięcie wniosku. Zwrot Czy byłbyś uprzejmy. lecz trzeba interpretować w ramach spójnego i opracowanego niezależnie systemu oceny.5. Zatrudnienie bowiem nie oznacza u nas automatycznie. że istnieją spore różnice w normach j rządzących prośbami w języku niemieckim i angielskim. nie wchodzącą w normalny zakres obowiązków osoby. a trochę Anglików. a mimo to w sposób jasny i przystępny. takiego jak system skryptów kulturowych pisanych przy pomocy pojęć elementarnych. zaś jak Niemcy zachowujemy się rzadko. jakie niesie ze sobą komunikacja międzykulturowa. Wiadomo także powszechnie. Nie można ich lekceważyć. na przykład niemiecki urzędnik w banku zwykle powie raczej Się miissen hier unterschreiben („Musi Pan/i tu podpisać") albo Unterschreiben się bitte („Proszę tu podpisać") niż Wiirden Się bitte hier unterschreiben? („Czy był(a)by Pan/i uprzejm(y)a tu podpisać?").'? uchodzi we Francji za podważanie własnego autorytetu. jego anglojęzyczni pracownicy (Australijczycy) stosowali „retoryczne środki bezpieczeństwa" (precaution oratoire). że pracownikowi chce się pracować. Francuz używa takich środków bezpieczeństwa tylko prosząc o przysługę. Francuzi oczekują na przykład. i problemów. Metoda ta umożliwia nam postulowanie skryptów kulturowych bez odwoływania się do języka fachowego i pojęć 6. jak wygląda sytuacja w języku polskim. Nasze zachowanie językowe przypomina chyba trochę zachowanie Francuzów.

lecz czynnikiem . Uwarunkowane kulturowo słowa i struktury gramatyczne języka są narzędziami kształtowania pojęć. mówienie nim i życie w środowisku ludzi mówiących tym językiem. przeprowadzone niedawno badania wskazują.5. W miarę rozwoju społeczeństwa. choć perspektywa pojęciowa pozostaje pod widocznym wpływem języka ojczystego. istnienie wspólnego zasobu elementarnych jednostek semantycznych we wszystkich językach świata oznacza. kultura i myśl ' W znanym powszechnie cytacie Whorf (1982: 284) w następujący 4jJosób wyjaśniał swój pogląd na wzajemne relacje języka i myślenia: . ponieważ zawsze istnieją alternatywne sposoby wyrażania myśli. Lecz styl komunikacyjny zarówno społeczeństwa. te narzędzia mogą stopniowo ulegać modyfikacji lub zostać odrzucone. Nie twierdził on. że struktury naszego języka ojczystego w sposób nieunikniony narzucają nam pewne zwyczaje myślowe. Indywidualny styl komunikacji językowej nie jest rygorystycznie zdeterminowany przez skrypty kulturowe. że już w wieku 20 miesięcy dzieci anglo. Podsumowanie Związek pomiędzy językiem a kulturą fascynował filozofów.6. poetów i językoznawców od wieków. nie będzie nigdy lepszego sposobu zrozumienia wewnętrznych zasad funkcjonowania danej kultury niż nauczenie się języka. Wykazano mianowicie. nie jest nigdy w pełni zdeterminowany przez jej język ojczysty. że kategorie pojęciowe języka ojczystego stanowią wzorce dla kategoryzacji już od bardzo wczesnego dzieciństwa. programem i przewodnikiem aktywności umysłowej. Ponieważ jednak każdy język działa jak niezwykle złożona integralna całość. Wnioski: język. W tym sensie. co może stanowić ważną praktyczną pomoc w komunikacji międzykulturowej.i koreańskojęzyczne stosują wzorce pojęciowe typowe dla swojego języka. uważał. 6. że istnieją różne procesy umysłowe. sprowadzając je do przetłumaczalnej konfiguracji uniwersalnych pojęć elementarnych. system językowego zaplecza (innymi słowy gramatyka) nie jest po prostu . owe idee kształtującym. W wyniku tych zainteresowań. Podobnie ma się rzecz ze stylem komunikacyjnym. Natomiast w odniesieniu do „myślenia językowego" Whorf argumentował. jaki posiada jednostka. że wszelkie myślenie jest zależne od struktury języka. w okresie romantyzmu niemieckiego. jakie to społeczeństwo ma do dyspozycji. KULTURA I ZNACZENIE 1 ich mocnym wpływem. jak i jednostki musi pozostać pod silnym wpływem „kulturowych reguł" komunikacji. natomiast z pewnością znajduje się pod 198 JĘZYK. Jak wspomnieliśmy powyżej. Przeciwnie. analizy doznań i syntezy intelektualnej każdego z nas. 6. Teoretycznie. W tym celu również potrzebny będzie rygorystyczny. ale i zróżnicowania i zmienności norm kulturowych. obraz świata danego społeczeństwa nie jest nigdy w pełni „zdeterminowany" przez zestaw narzędzi konceptualizacji. pewnym reproduktywnym narzędziem wyrażania idei. że całe ludzkie poznanie opiera się na tym samym fundamencie pojęciowym.ciągłości. które są niezależne od języka i które z tego powodu nie podlegają „kształtującemu" wpływowi języka. Poglądy Whorfa na relatywizm językowy były często źle rozumiane. ale i dogłębny system analizy. które odzwierciedlają doświadczenie historyczne społeczeństwa dotyczące pewnych sposobów działania i myślenia. powstała . każde pojęcie charakterystyczne dla jakiejś kultury można przybliżyć osobom z nią niezwiązanym. takie jak uwaga czy percepcja wzrokowa. W ostatecznym rozrachunku. Zawsze jest miejsce na zróżnicowanie indywidualne i społeczne oraz na wprowadzenie zmian. które jednostka przyswoiła sobie żyjąc w danej kulturze. Podobnie obraz świata.

patrz J. choć najlepiej zrobić to bez narzucania swojej woli (stąd częste w języku angielskim użycie pośrednio wyrażonych próśb.teoria. to słowa danego języka stanowią zwykle odbicie doświadczenia historii i życia w określonym środowisku. Zawartość pojęciową kategorii gramatycznych i kulturowych wzorców postępowania (czyli skryptów kulturowych) można również ukazać przez sparafrazowanie ich przy pomocy pojęć elementarnych. wspólne dla wszystkich języków. Redukująca parafraza prowadzi często do sformułowania prototypowego scenariusza. że reprezentują one pojęcia uniwersalne. Would you mind . co się chce osiągnąć. zgadza się. 6. dlatego w najbardziej kluczowych domenach mamy często do czynienia z rozbudową leksykalną. Zalecana lektura Więcej wiadomości na tematy poruszane w niniejszym rozdziale znaleźć można w pracy A. tylko polega się na pośrednich sygnałach. istnieniem bardzo dużej ilości słów na określenie pewnych zjawisk.. Przykładami kulturowego uwarunkowania gramatyki są włoskie konstrukcje: reduplikacja składniowa i bezwzględny stopień najwyższy. Kultury wyrażają swoje główne normy i wartości przy pomocy pewnych słów kluczowych. pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa. Bartmiński . że formy naszej myśli są ściśle determinowane przez kategorie językowe. co umożliwia pokonanie dwóch wad tradycyjnego podejścia do definicji opartego na parafrazie: niejasności i błędnego koła.?). że język wywiera wpływ na myślenie. które wspólnie tworzą pełną ekspli-kację danego pojęcia. podobnie jak szereg przytoczonych w tekście przykładów. Proponujemy tu stosowanie techniki parafrazy redukującej. np.. że ludzka myśl jest zasadniczo wszędzie taka sama. Konkludując. Pojęć elementarnych można używać w opisach semantycznych. zwany uniwersalizmem. utrzymuje. znanej także. Co do leksyki. tzn. KULTURA I ZNACZENIE ją z bezpośrednim stylem udzielania instrukcji praktykowanym na przykład we Francji. Na przykład w kulturze japońskiej nie mówi się otwarcie o tym. tzn. tzn. W ten sposób unika się także niebezpieczeństwa et-nocentryzmu. iż radykalne wersje teorii relatywizmu językowego czy też językowego determinizmu. dopóki wszystkie elementy pojęciowe danego wyrażenia nie zostaną zanalizowane przy pomocy pojęć elementarnych. należy podkreślić. cieszą się dziś niewielką popularnością i wielu badaczy przyjmuje bardziej realistyczną wersję teorii relatywizmu. tzn. zaś w kulturze angloamerykańskiej można swobodnie powiedzieć.7. W wersji mniej radykalnej. co znajduje odzwierciedlenie w języku. W ostatnich latach wyodrębniono zbiór około 60 fundamentalnych elementów znaczenia. Podsumowanie 199 Przeciwstawny pogląd filozoficzny. pochodzi z prac tej wybitnej badaczki związków języka z kulturą. Metodę parafrazy zredukowanej do pojęć elementarnych można zastosować do analizy kulturowych uwarunkowań na poziomie leksykonu i gramatyki. składającego się z kilku schematów zdarzeń. uniwersaliści twierdzą jedynie. czego się chce. Postuluje się. że istnieją pewne podstawowe elementy znaczenia. poglądu. Wierzbickiej (1999). że każdy język posiada swój własny obraz świata. narzucania kategorii własnego języka przy opisie innego. 6. metoda eksplikacji wyrażeń i skryptów kulturowych. Na temat relacji między kulturą i językiem polskim. W Ameryce odkrycie w językach Indian kategorii pojęciowych radykalnie różnych od indoeuro-pejskich spowodowało rozwój tej teorii i powstanie teorii relatywizmu językowego. a także do analizy skryptów kulturowych.6. od nazwisk jej twórców. Obydwie postawy kontrastu200 JĘZYK. a hipoteza ta jest obecnie sprawdzana na szerokim spektrum języków. nazwanych elementarnymi jednostkami semantycznymi.

gdzie omawiamy schemat „zdarzenia"). Patrz też Sapir (1978). zaś w hopi wystarczy powiedzieć rehpi („błyska" lub „błysnęło").stan irytacji. Współczesna nauka. np.(1990). porównaj język polski z jeszcze innymi językami. jakie byłyby polskie odpowiedniki przykładów zawartych w tabeli l i powtórzonych poniżej. Czy polska klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania wyrażona przyimkami byłaby podobna do klasyfikacji angielskiej.uczucie silnej niechęci i wrogości do kogoś zdenerwowanie — stan rozdrażnienia nerwowego.8. Ćwiczenia i zadania 1. Błysnęło się albo Błysnęło. w języku hopi są czasowniki. Które z tych konceptuali-zacji zakładają obecność „siły" pochodzącej od podmiotu? (Porównaj rozdział 4. it w angielskim wyrażeniu It flashed czy też się w polskim wyrażeniu Błysnęło się mają jakieś znaczenie.gwałtowna reakcja na jakiś przykry bodziec zewnętrzny. czy koreańskiej? Jeśli potrafisz. w których. w języku nie istnieją „puste" słowa. denerwowanie się 202 JĘZYK. wyrażająca się podnieceniem. (a) Czy istnieją jakieś języki europejskie. co stwarza mu szansę . Ćwiczenia i zadania 201 (b) Po polsku mówimy Światło błysnęło. upatruje często . ściśle odwzorowując zachodnie języki indoeuropejskie. To znaczy. (c) Z kognitywnego punktu widzenia. Jakie to może być znaczenie? (d) Odpowiednikami europejskich terminów fachowych. wzburzenia. gdzie należałoby raczej widzieć pewne stany. gniew. czasowniki występują bez podmiotów? 6. rozdrażnienie. spróbuj przetłumaczyć na znany Ci język obcy (oczywiście posługując się dostępnymi . że np. gdzie może chodzić jedynie o siłę. KULTURA I ZNACZENIE nienawiść . wybuch gniewu 4. irytacji złość. tak jak w hopi. Szerzej o hipotezie Sapira i Whorfa piszą autorzy prac zamieszczonych w tomie artykułów pod redakcją Z. Zastanów się. zaczerpnięte ze Słownika języka polskiego. Zgadzałoby się to z poglądem Whorfa. że języki europejskie widzą stan tam. nie rzeczowniki.8. Podane poniżej stwierdzenie Whorfa (1982: 328) stanowi dosyć radykalne sformułowanie językowej teorii względności i zawiera pewne przesadne uogólnienia: W języku hopi mogą istnieć i istnieją czasowniki nie wymagające podmiotu. elektryczność.podobnie jak my wszyscy .która zapewne nie zostanie nigdy wykorzystana . (a) klocek/układanka (b) zdjęcie/portfel (c) ręka/rękawiczka (d) książka/regał (e) zabawka/pudełko (f) zatyczka/pióro (g) czapka/głowa lalki : 3. Czy te definicje sfor-iinułowane są w sposób niejasny lub okrężny? Czy możesz zasugerować. Poniżej podajemy definicje kilku związanych ze sobą określeń śemocji. oburzeniem irytacja . niezadowoleniem. Muszyńskiego (1991). w jaki sposób można je sformułować jaśniej i bardziej zrozumiale? i' gniew .stania się odrębnym logicznym systemem ujmowania niektórych aspektów rzeczywistości.2.2.gniewne podniecenie. Whorf (1982). 6. Czy w języku polskim istnieją domeny szczególnie rozbudowane leksykalnie? Czy za taką domenę można by uznać. Czy zgadzasz się z tym stanowiskiem? 2. nazewnictwo grzybów? Aby się o tym przekonać. pasja. po angielsku A light flashed lub It flashed. na przykład.czynności i sil tam.

do których się uciekamy. Jest jeszcze trzecia grupa aktów mowy. . Akty te realizują intencje komunikacyjne. volo . zebranie. Są to zatem wszelkie stwierdzenia. Słownikiem współczesnego języka polskiego pod red. co mówimy. Nie liczy się wtedy to. kozak. Skąd mogą wynikać trudności w tłumaczeniu? Czy istnieją jakieś inne domeny.opisz zwyczaj językowy w Twoim regionie)? 7. która przy pomocy pojęć elementarnych wyjaśniałaby istotę tego skryptu kulturowego. nazywana jest interpersonalną funkcją j ęzyka. aby interakcja była skuteczna. Pyczewskiej-Pilarek. aby nie wykraczać przeciwko określonym nor. kawka zamiast kawa czy gazetka zamiast gazeta). np. Jakie przyczyny kulturowe leżą u podstaw tak rozpowszechnionego zdrabniania (mogą tutaj wystąpić różnice regionalne . którego istota sprowadza się do wzajemnego oddziaływania rozmówców na siebie. Zastanów się nad rolą słów Bóg. „Robiąc coś" przy pomocy języka dokonujemy różnego rodzaju aktów mowy. aby pokazać. na sposoby f kooperacji między uczestnikami aktu komunikacyjnego. kania. Są to zatem wszelkie prośby. kurka. czyli akty woli (łac. Spróbuj napisać eksplikację. Czy słowa te zasługują na miano słów kluczowych dla kultury polskiej? Dlaczego? 6. ale fakt.słownikami) następujące nazwy grzybów jadalnych: prawdziwek. gołąbek. co „robimy" przy pomocy języka w bezpośredniej interakcji z odbiorcą przekazu językowego. Funkcja ta. Jeśli chodzi o potrzeby poznawcze. W tradycji polskiej powiedzenie za wolność naszą i waszą ma znaczenie szczególne i stanowi z pewnością pewną normę kulturową. opieńki i in. B. na przykład używając zbyt bezpośredniego języka. których ce. których źródłem są określone potrzeby poznawcze lub stany wolicjonalne. Dunaja. Rozdział 7 Działanie za pomocą słów: pragmatyka W dotychczasowych rozważaniach zajmowaliśmy się głównie tym. Takie akty tworzą (nową) rzeczywistość w jej społecznym wymiarze. a użycie języka służy osiągnięciu określonych celów. J.| mom zwyczajowym. np. jakie znaczenie w języku polskim ma użycie zdrobnień rzeczowników pospolitych (np. podgrzybek.J lem jest uzyskanie wzajemnego zrozumienia oraz na strategie. Niekiedy rozmawiamy ze sobą tylko po to. Ojczyzna i honor z punktu widzenia częstotliwości ich użycia. Łódź 1993). W tym rozdziale skoncentrujemy się na tym. Czy stosowanie zdrobnień można uznać za cechę specyficzną gramatyki polskiej? Postaraj się wyjaśnić przy pomocy eksplikacji. równie ważną funkcją jest takie użycie języka. występowania w zwrotach frazeologicznych. to realizowane są one przez wymianę i uzyskiwanie różnego rodzaju informacji. Stany wolicjonalne są ujawniane poprzez nakładanie określonych zobo204 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA wiązań zarówno na nadawcę. na przykład przez przewodniczącego na końcu zebrania. opisy i omówienia oraz pytania. że w ogóle mówimy. zebranie zostaje zakończone. jak i na odbiorcę przekazu. powiedzeniach i przysłowiach (posłuż się w tym celu dużym słownikiem języka polskiego. Inną. aktów z którymi mamy do czynienia. które jeszcze lepiej ilustrują zjawisko leksykalnej rozbudowy domen w języku polskim? 5. kiedy wypowiedzenie pewnych słów w określonej sytuacji. maślak. które l muszą zostać spełnione. w jaki sposób język używany jest do bezpośredniego oznaczania elementów rzeczywistości pozajęzykowej. rozkazy i propozycje. będąca przedmiotem rozważań w tym i następnym rozdziale. determinuje tę sytuację. Ta funkcja języka nazywana jest przedstawieniową funkcją języka. Częściej jednak mamy bardziej konkretne zamiary. rydz. W niniejszym rozdziale zwrócimy także uwagę na warunki.„chcę"). oraz słownikiem przysłów. Kiedy przewodniczący mówi Niniejszym zamykam. Przysłowie prawdę ci powie: przysłowia i cytaty: antologia od Ado Z pod red. że zauważamy się nawzajem.

Oznacza to. W każdym z tych kontekstów społecznych. w co wierzy.1. zachęcając itp. przyniosę jutro. Wiedziałem. które chcemy osiągnąć za pośrednictwem języka informując. Dosyć często rozmawiamy tylko po to. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? Pragmatyka jest nauką. nie tylko „mówimy" coś. namawiając. u znajomych czy w kościele. że można na ciebie liczyć.1. to co widzi. mówię do mojego wujka. Ludzie żyją. że inni ludzie będą świadomi tego. Przy pomocy słów możemy spowodować. nakazując. wsiadają do autobusów. zasiadają z rodziną do śniadania. ludzie nieustannie oddziałują na siebie. 7. Dopiero brytyjski filozof J. które mogą skłaniać ludzi do powiedzenia czegoś oraz zaproponujemy klasyfikację aktów mowy z perspektywy kognitywnej. aby przekazać drugiej stronie. Dzięki.. l. że została zauważona. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się różnymi motywacjami. to po prostu staram się. Przez całe wieki głównym. a niekiedy nawet jedynym zagadnieniem. wychodzą do pracy czy szkoły. która bada. tzn. wyrażam swój zamiar dodania mu otuchy. jakie wypowiadamy dla wyrażenia określonej intencji komunikacyjnej. co dzieje się w naszych umysłach. autor wydanej w roku 1952 pracy pod tytułem How to dóthings with words? („Jak działać słowami"). Dobrze.1. że nieźle. w jaki sposób ludzie oddziałują na siebie przy pomocy języka. zwrócił uwagę.jak tam? Widzę. który w rzeczywistości nie wygląda najlepiej. pracują i oddziałują na siebie nawzajem w określonych kontekstach społecznych. mijają po drodze sąsiadów. B: Ludzie to tylko narzekają. dla przykładu. na ulicy. ale także „robimy" wiele innych rzeczy przy pomocy słów. Mój komputer nie działa. jak w przykładzie (2)a.7. itd. Intencja komunikacyjna i akty mowy Nie zawsze celem rozmowy jest wyrażanie określonych zamiarów. Jeżeli. aby zakomunikować określony stan swego umysłu. Mógłbyś pożyczyć mi swój laptop na parę dni? c. w pracy i szkole spotykają się ze swoimi kolegami. jest to jedynie określona forma zachowania towarzyskiego. prosząc. jak pokazują przykłady (2)b-d: 206 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (2) a. Wstają rano. Wiele 7. b. co można uznać za prawdę lub fałsz. . Język użyty w ten sposób spełnia funkcję fatyczną (od greckiego phatós „powiedziany"). w domu. po pracy idą do znajomych. co sądzi. czego chce. co się mówi. że pragmatyka pojmuje używanie języka jako jeden z elementów interakcji międzyludzkiej.. B: Co mam narzekać? A: No pewnie.można nazwać intencją komunikacyjną. jak pokazuje przykład (1). (1) Fragment zasłyszanej rozmowy A: Noo. Wszelkie cele.innymi słowy. tramwajów i pociągów. że nasze wypowiedzi to nie tylko akty informacyjne.L. było ustalenie.. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 205 z naszych rozmów służy wyłącznie temu. aby porozmawiać. Austin. Jednym z głównych instrumentów takiego oddziaływania jest rozmowa. są treścią aktu mowy. w pracy czy w szkole. w mieście czy na wsi. Dla przykładu. aby poczuł się lepiej. Jednak w większości sytuacji człowiek podejmuje próby komunikowania się. d. którym zajmowali się filozofowie języka. w przysłowiowej „rozmowie o niczym" naszym głównym celem nie jest przekazanie informacji czy wyrażenie przekonań lub potrzeb. Bardzo dobrze dziś wyglądasz. w jaki sposób ludzie wypowiadają prawdziwe stwierdzenia oraz jak można określić warunki prawdziwości tego. innymi słowy. Konkretne słowa. co zamierza i czuje . czy też. aby przekazać to. co się dzieje w jego umyśle. .

że zawsze. ekspresywy: e. Na przykład. o czym jest przekonany. Rozważmy z kolei przykład (2)e: (2) e. Są one elementem takich ceremonii jak zaślubiny ((3)e) czy też nadanie nazwy podczas wodowania statku ((2)e). później jednak doszedł do przekonania. takie jak (2)a i (3)a. dyrektywy: c. ale tworzy nowy fakt poprzez wypowiedzenie słów podczas uroczystego wodowania. od ang. musi to być sytuacja oficjalna. filozof John Searle. że wypowiedzi to nie przede wszystkim. jak i fałszywe. Komisywne akty mowy to obietnice ((3)c). a (2)c -obietnica.1. kwestia prawdy i fałszu. Nadawca mógł przecież po prostu zapomnieć włączyć komputer do sieci. W pozostałych aktach mowy (2)b-d nadawca nie jest już zainteresowany prawdziwością czy fałszem tego. że to coś zostanie zrobione. w jaki sposób można opisać różne rodzaje aktów mowy. Wypowiadając (2)d. (2)b to prośba o zrobienie czegoś skierowana do odbiorcy. przekazywania opisów stanów rzeczy i zdobywania informacji za pomocą pytań. ale 7. (2)c) oraz propozycje. kiedy coś mówimy. i w których na partnera (2)b lub na samego mówiącego (2)c zostaje nałożone określone zobowiązanie. po wypowiedzeniu zwyczajowej formuły (2)e. dyrektywy ((3)b). a więc. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy Niektóre z pięciu kategorii aktów mowy zaproponowanych powyżej (3)są do siebie bardziej zbliżone niż inne. obiecujemy coś komuś. Wyjdź stąd! Obiecuję. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 207 że każda wypowiedź to w pierwszym rzędzie określony akt mowy. (3) a. ale także coś robimy.perform „wykonywać. które nakładają na nadawcę komunikatu określone zobowiązania. aby ten fakt mógł zaistnieć.2. służą zadeklarowaniu czy też ukonstytuowaniu jakiegoś (nowego) faktu społecznego. komisywy: d. proponując typologię opartą na pięciu kategoriach aktów mowy. Kategorie te to asertywy ((3)a). Biorę sobie ciebie za męża i przysięgam. komisywy ((3)c). 7. dokonujemy aktu mowy. że używając słów nie tylko coś mówimy. że. że akty mowy można przypisać do pewnych . Austin był pierwszym filozofem języka. Asertywne akty mowy. że to stwierdzenie jest prawdziwe. składamy podziękowanie itd. Dyrektywne akty mowy są środkiem do wydawania poleceń ((3)b) lub wyrażania próśb ((2)b). Matka chrzestna statku nie wyraża w wypowiedzi (2)e obiektywnego stanu rzeczy. Ekspresywny akt mowy służy do wyrażania gratulacji ((3)d). asertywy: b. nadawca komunikatu językowego . Wydaje się zatem. nadawca najpierw wyraża uczucie wdzięczności. albo deklaratywne akty mowy. co mówi.Wypowiadając zdanie (2)a. a następnie chwali partnera. Moje gratulacje z okazji urodzin. Deklaracje. matka chrzestna rozbija o burtę statku butelkę szampana. służą do wyrażania stwierdzeń. Nadaję ci imię „Batory". prosimy kogoś o coś. Ponadto. Na początku Austin nazwał takie akty mowy jak (2)e performa-tywnymi aktami mowy (albo performatywami. Chociaż spodziewamy się. w rzeczywistości może ono być zarówno prawdziwe. w których szczególnie istotny jest stan wolicjonal-ny nadawcy. ponieważ robimy coś używając słów: wyrażamy przekonanie. ani nie jedynie. stwierdza to. muszą być obecni inni ludzie i musi zostać zachowany pewien ceremoniał. który bez owej deklaracji nie może zachodzić. który zdał sobie sprawę. ekspresywy ((3)d) oraz deklaracje ((3)e). Zadania tego podjął się uczeń Austina. Mamy tu do czynienia z dwo-1 ma aktami mowy. uczucia wdzięczności lub pochwały ((2)d). dokonywać"). Powstaje teraz pytanie. że jutro przyjdę. deklaracje: Jurek dużo pali. informując j o tym odbiorcę.1. Przykłady z ostatniej serii (3) odpowiadają mniej więcej przykładom z serii poprzedniej (2). co widzi albo to. takie jak na przykład wypowiedź (2)e.

potem jeszcze raz w prawo. które służy uzyskaniu informacji ((4)b). aby Piotr mu coś powiedział. które służą przekazaniu odbiorcy informacji. Informatywne akty mowy są nie tylko bardzo zróżnicowane. że prośba wyrażona w (5)a jest zupełnie inna niż pytanie. a robiąc to. żeby dał mu kluczyki od samochodu. Eks-presywne i deklaratywne akty mowy można zatem włączyć do nad-1 rzędnej kategorii konstytutywnych aktów mowy. na przykład. informację. Ekspresywy i deklaracje również mają podstawową wspólną cechę: w obu przypadkach wymagany jest pewien usankcjonowany tradycją rytuał społeczny. ponieważ w obu przypadkach nadawca nakłada jakieś zobowiązanie. Marek nie chce. przekazujemy pewien społecznie rozpoznawalny sygnał.nadrzędnych kategorii na podstawie występowania określonych podobieństw. a konkretnie. ale też opierają się na wielu dodatkowych założeniach . Na przykład asertywne akty mowy mają wiele cech wspólnych z pytaniami zadanymi w celu uzyskania informacji (Czy Jurek dużo pali?). może powiedzieć: (5) a. że druga osoba nie odpowiada na zadane jej pytanie po prostu tak. kto ma właśnie urodziny. Marek. Następnym razem moja kolej. uzyskaniu informacji od odbiorcy lub też stwierdzeniu. w którym akty te mają zostać spełnione. Możemy. bez obligowania odbiorcy do zrobienia czegokolwiek. i że on sam nie zna odpowiedzi. (4) a. a następnie zamiast zapytać wprost Gdzie jest dworzec?. że odbiorca może chcieć wiedzieć. Zwróćmy też uwagę.1. Wydaje się dość oczywiste. Przykład ten ilustruje tezę. dlaczego nadawca zadaje pytanie. co rozmówcy wiedzą. czy odbiorca jest w stanie udzielić tej informacji ((4)b). Zauważmy. W przypadku obligatywnych aktów mowy zarówno motywacja. że nadawca odpowiedzi ((4)c) posługuje się trybem rozkazu7. złożyć gratulacje z jakiejś okazji. że ten ktoś jest nam bliski i że nie zapomnieliśmy o uroczystym dla niego dniu. że nie ma prostej zależności między formą wypowiedzi językowej (w tym przypadku trybem rozkazującym) a intencją komunikacyjną. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 209 jącym . które do nich należą. Ponieważ Marek nie wypił tyle alkoholu co Piotr.zwykle stosowanym w przypadku poleceń . Podobnie dyrektywy i komisywy mogą utworzyć wspólną kategorię. Informatywne akty mowy obejmują wszystkie akty mowy. b. ale żeby coś zrobił. co sądzą. Przyjrzymy się teraz bliżej tym trzem głównym kategoriom oraz różnym typom aktów mowy. Celem . Informacja może dotyczyć tego. stara się tę informację przekazać. ale interpretuje je jako pytanie. Niech pan skręci w lewo. Tak. w którym chodzi o uzyskanie informacji i. chce prowadzić.w celu przekazania informacji. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: Marek i Piotr wychodzą z przyjęcia. b. Piotr (podając kluczyki): W porządku. Dworzec będzie po lewej stronie.na przykład na założeniu. o czym są przekonani lub też co czują. sprawdza jednocześnie (Czy może mi pani powiedzieć). jak i spodziewany wynik interakcji są zupełnie inne. że mówiący nie ma pewnych informacji. z okazji urodzin komuś. jeśli potrafi. albo na siebie samego (komisywy). Nie znam za dobrze tego miasta. obiecuję. Dlatego też w powyższej krótkiej rozmowie nadawca najpierw wyjaśnia. W wypowiedzi Marka ((5)a) można wyróżnić dwa akty obligatyw-ne: dyrektywę i komisywę. dlaczego zadaje pytanie ((4)a). Możemy je nazwać obligatywnymi aktami mowy. albo na odbiorcę (dyrektywy). Ja poprowadzę. którą ta forma realizuje. np. jak dostać się do dworca? c. Jedne i drugie można przypisać do nadrzędnej kategorii informatywnych 208 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktów mowy. Czy może mi pani powiedzieć. Marek: Daj mi kluczyki. oczywiście.

że poprowadzi następnym razem. które tworzą rzeczywistość społeczną. Zaczniemy od konstytutywnych aktów mowy. przez co zobowiązuje się do określonych działań w przyszłości. muszą być spełnione także w odniesieniu do ekspresyw-nych aktów mowy. Najpierw przychyla się on do prośby. ł tylko panna młoda może dopełnić aktu zaślubin. Warunki. 1. kiedy ktoś ma urodziny. Marek zobowiązuje się. jakimi są podziękowania ((2)d: Dzięki. a także typowe czasowniki. mają jedną cechę wspólną. w określony sposób i w odpowiednim momencie. że Piotr przekaże mu kluczyki. gdy coś zostaje wypowiedziane przez właściwą osobę. że zrobi. które 210 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA muszą zostać spełnione dla takich konstytutywnych aktów mowy jak deklaracje. zwane warunkami fortunności.. W następnych podrozdziałach poświęcimy więcej uwagi tym podstawowym kategoriom. o co go prosi. aby zrobił to. i przysięgam. że to właśnie on poprowadzi. Zgłaszając tę propozycję. w obu przypadkach wymagane są te same warunki skuteczności czy adekwatności aktu mowy. Dzieje się tak jedynie wtedy. Rys. Jest tak zapewne w przypadku deklaracji (2)e: Nadaję ci imię „Batory" oraz (3)e: Biorę sobie ciebie za męża. Kategorie i podkategorie aktów mowy akty mowy konstytutywne informatywne obligatywne ekspresywne deklaratywne asertywne dziękowć chwalić przepraszać pozdrawiać nazywać poślubić skazywać ogłaszać twierdzić wyrażać opisywać zakladać pytania o informacje pytać dyrektywne komisywne prosić obiecywać kazać proponować proponować radzić 7.2. że. A zatem. (3)e) wyrażają różne intencje komunikacyjne. że usiądzie za kierownicą. a potem obiecuje. Dziękujemy komuś i chwalimy kogoś jedynie wtedy. Podobnie wygląda wypowiedź Piotra ((5)b). Wiedziałem. że można na ciebie liczyć) czy gratulacje ((3)d: Moje gratulacje z okazji urodzin). (3)d) i deklaratywne akty mowy ((2)e). nie tyle używając słów. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności . l zestawiono podstawowe trzy kategorie aktów mowy-oraz ich podkategorie. pod warunkiem. Nadawca zobowiązuje odbiorcę lub siebie samego do pewnych działań w przyszłości. propozycje i obietnice. wszystkie obli-gatywne akty mowy. a także pokażemy. ale też chce on podać powód swojej prośby i dlatego proponuje.. Na rys. Jak widać. ile po prostu przekazując kluczyki. gdy ten ktoś coś dla nas zrobił lub też obiecuje. Tak samo gratulujemy z okazji urodzin tylko właśnie wtedy. które są używane w konkretnych wypowiedziach.jego wypowiedzi jest po pierwsze zobligowanie Piotra. Jedynie matka chrzestna może nadać nazwę wodowanemu statkowi. Konstytutywne akty mowy to akty. chociaż ekspresywne akty mowy ((2)d. takie jak prośby. jaki wpływ na akty mowy mają warunki fortunności tych aktów oraz zasady kooperacji i grzeczności.

śpij dobrze. to skrócona formuła wyrażająca życzenie Niech cię Bóg prowadzi. muszą zostać spełnione pewne warunki fortunności aktu mowy. który został zgłoszony. Dla przykładu. Każdą kulturę charakteryzuje wielka różnorodność zachowań rytualnych. Odnosi się to zarówno do eks-presywnych. jak i deklaratywnych aktów mowy. trzeba także rzeczywiście przekazać pieniądze.ta ostatnia ma prawdopodobnie najwięcej podkategorii. Dobrym przykładem pokazującym. komplementy. Sędzia: Sprzeciw. powiedzmy. obligatywnych i konstytutywnych . która wyrażana 212 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA jest w zachowaniach zarówno werbalnych. aby sprzeciw został rzeczywiście oddalony. Skrócona forma strony biernej w wypowiadanej frazie Sprzeciw oddalony jest usankcjonowanym tradycją odpowiednikiem zdania w stronie czynnej Oddalam sprzeciw. że są to często formy skrócone: dzięki (zamiast „dziękuję"). społecznie uznawanych wartości. Samo wypowiedzenie zwyczajowej formuły we właściwych okolicznościach może zmienić sytuację. Do potocznych wypowiedzi należy duża ilość zwyczajowych aktów mowy obejmujących codzienne pozdrowienia. Wartości te dają się szczególnie odczuć. zdrowie. dzięki. Używane jeszcze pożegnalne pozdrowienie Z Bogiem.informa-tywnych. Wiele z nich odnosi się do emocjonalnej strony ludzkiego życia. a skończywszy na formach oficjalnych i zinstytucjonalizowanych. przez wypowiedzenie zwyczajowych słów. Co więcej. Ten sam rytuał obejmuje wiele zachowań językowych. aby sędzia użył zwyczajowej krótkiej formuły w odpowiednim momencie rozprawy sądowej. podziękowania. transakcją finansową. jest ono nośnikiem istotnych. zwięzłych wyrażeń językowych. Natomiast jeśli chodzi o konstytutywne akty mowy. dź'ń dobry . ludzie postanawiają nie pozdrawiać się nawzajem. taką jak na przykład oddawanie długu. Nawet najbardziej powszechne pozdrowienia. do zobaczenia. począwszy od bardzo potocznych i swobodnych. W tym przypadku sędzia. wystarczy właściwie tylko przekazać pieniądze. Wystarczy. Wysoki Sądzie! Sprzeciw oddalony.2. aby w tym dniu przytrafiały się tylko dobre rzeczy.211 7. niczego przy tym nie mówiąc. jak i niewerbalnych. pocieszenia. Adwokat: b. gratulacje. a samo wyrażenie jest po prostu zrytualizowa-nym pożegnaniem. pa. że niekoniecznie jest rozpoznawalny. 7. takich jak cześć. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności Kiedy ktoś wyraża swoje uznanie mówiąc Moje gratulacje albo gdy dokonuje deklaratywnego aktu mówiąc Ogłaszam was mężem i żoną. należą do kategorii ekspresywnych aktów mowy. na razie. pożegnania. Cechą charakterystyczną takich zrytualizowanych aktów mowy jest to. życzenie. Ich pierwotną funkcją było przecież życzenie dobrego dnia. przepraszam.1. w naszej kulturze ludzie często podają sobie ręce w geście powitania. Niemniej jednak. to mamy do czynienia z sytuacją odwrotną. takie jak Dzień dobry. gratuluję. nie szkodzi itd. nieźle. Ten pierwotny sens został tak mocno zakorzeniony w wyrażeniu językowym. na przykład. Nie wystarczy po prostu powiedzieć Niniejszym zwracam ci 1000 złotych. jak wiele można zdziałać przez konstytutywny akt mowy ((6)b) jest znana z anglosaskiej praktyki sądowniczej poniższa wymiana zdań: (6) a. konstytuuje określony fakt mający moc prawną. kiedy.2. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy Spośród trzech nadrzędnych kategorii aktów mowy . przeprosiny itd. niech Bóg nad tobą czuwa. a mianowicie: 1) akt musi być dokonany we właściwych okolicznościach i 2) wystarczy jedynie wypowiedzieć odpowiednią formułę bez robienia czegokolwiek. dobranoc (zamiast „dobrej nocy"). hej. Większość ekspresywnych aktów można realizować za pomocą krótkich. Porównajmy konstytutywne akty mowy z inną formą działania.

możemy sobie łatwo pozwolić na pewną kreatywność. Jeżeli jednak przyjrzymy mu się bliżej. a użycie czasownika w pierwszej osobie liczby mnogiej zmienia to przekonanie w pewność. pozostaje nam czasownik przepraszać. jak na przykład cześć. że jest nam przykro w czyimś imieniu. że niektórzy ludzie mogli się poczuć urażeni. czyli taki. cześć czypa. Są pewne ograniczenia. jest nam bardzo przykro i przepraszamy w imieniu autora tekstu. pewny swoich racji. Redaktor X nie miał zamiaru nikogo obrazić. Jeśli zatem chcemy przeprosić w czyimś imieniu. ale nie. Wyrażenie jest mi przykro może służyć jedynie wyrażaniu. Dziennikarz. który nazywa akt mowy i jednocześnie go wyraża. które są wypowiadane tylko przez . i ich właśnie przeprasza „w imieniu" dziennikarza. we wszystkich trzech nadrzędnych kategoriach aktów mowy. oczywiście. Publikacja naszego kolegi nie musi się podobać. że istnieją zarówno akty mowy dokonywane wprost i akty mowy dokonywane nie wprost. Co tam u was? Przykłady bardziej oficjalnych ekspresywnych aktów mowy są również powszechnie znane. Mówiąc przepraszam. ale tylko dla mediów elektronicznych. Na biegunie przeciwnym do bieguna grupującego wyrażenia potoczne znajdziemy deklaratywy . Redaktor naczelny przyznaje. Fragment ten. To rozróżnienie pozwala wyjaśnić. Sam akt nie zostaje nazwany eocplicite przez użycie wyrażenia jest mi przykro. to dojdziemy do wniosku. żyjemy jakoś?. jednocześnie z nazwaniem aktu mowy podejmuję działanie. pa. na przykład zamiast standardowych pozdrowień na powitanie możemy usłyszeć No. co pokazuje lista czasowników w tabeli 1. powtórzenia. Ostatnie zdanie wypowiedzi redaktora pozwala nam zwrócić uwagę na jeszcze jedno rozróżnienie dotyczące aktów mowy. hej. Co tam.. Używając obu wyrażeń dajemy do zrozumienia. Ustawa o radiofonii i telewizji zabrania propagowania działań sprzecznych z prawem.. którego istota sprowadza się do przepraszania. jako że intencją komunikacyjną autora są przeprosiny. Czasowniki performatywne występują. jako całość. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: pewien dziennikarz wyraził się w dość ostrych słowach na temat działań podjętych przez pewną grupę społeczną. że występują one także w połączeniu z wykrzyknikami: a.czy też po prostu dobry (zamiast „dzień dobry"). natomiast redaktor naczelny zabiera głos w jego imieniu: (7) W Polsce nie ma żadnych przepisów. jest ekspresywnym aktem mowy. oraz to. dlaczego możemy powiedzieć. przynosi jednak pewne ważne informacje i ważne opinie. stąd też stosunkowo częste pojawianie się nowych form. Dlatego też czasownik przepraszać określany jest jako czasów214 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA nik performatywny. jak leci? Używając języka potocznego w typowych sytuacjach dnia codziennego.wysoce sformalizowane wyrażenia. Najpierw informuje on czytelników o podstawowym założeniu dotyczącym przeprosin: nie można obrazić nikogo. jeżeli nie ma się takiego zamiaru. oraz poglądów kolidujących z moralnością i dobrem społecznym. niemniej jednak wyrażenie jest mi przykro jest aktem mowy dokonanym nie wprost (wypowiadając te słowa wyrażamy ubolewanie i jednocześnie przepraszamy). że jest nam przykro. cześć. jeżeli jednak ktoś poczuł się urażony. że autorem kierowały jeszcze inne motywy. nie reaguje. Wyra-żeniaprzepraszamy i jest nam bardzo przykro są dobrą ilustracją faktu. które zabraniałyby publikacji tego typu. Publiczne przeprosiny wypowiedziane w czyimś imieniu każą nam się domyślać. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 213 się burza. że ubolewamy z jakiegoś powodu. oj. a nie nazywaniu aktu przeprosin.2. Inaczej jest w przypadku użycia czasownika przepraszać. że ich nadawca został do wyrażenia przeprosin upoważniony.. przepraszam. jak tam?. po czym rozpętała 7.

7. Warunki fortunności Warunki fortunności określają wymagania w odniesieniu do okoliczności. Przykład (9) pokazuje.określonych ludzi w ramach społecznie usankcjonowanych instytucji. Deklaratywne akty mowy z reguły charakteryzuje mocno „skostniały" styl. która o to prosi. a są z reguły elementem szerszych zrytualizowanych zachowań. prowadzenie rozpraw sądowych. W przypadku dyrektywnych aktów mowy . zapisywanie spadku.. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 215 (9) Niniejszym ogłaszam stan wojenny na terenie całego kraju. Ponadto. . które określają czas i miejsce performatywnego aktu mowy. Amen. Typowe konteksty dla takich aktów mowy to na przykład sędziowanie w rozgrywkach sportowych. H' Warunki fortunności są jednak szczególnie wyraźnie określone iprzy deklaratywnych aktach mowy.2. tak jak w przypadku wyrażenia Sprzeciw oddalony. albo są to wyrażenia użyte w stronie biernej. ustanawiać. aby wasze dziecko. że czasowniki performatywne. mogą być użyte na wiele sposobów. na przykład ogłaszać. Przykład (8) pokazuje. W ceremonii chrztu. zwykle jest to zaimek osobowy lub forma czasownika w pierwszej osobie liczby pojedynczej. 7.2. Przykład ten nie jest aktem wyrażającym zaistnienie „stanu zaręczyn". na które oni odpowiadają twierdząco. Te wysoce sformalizowane wyrażenia często także zawierają czasownik performatywny.na przykład lekarz . Piotrze Andrzeju. ? b. w których nadawca komunikatu językowego może użyć pewnych wyrażeń tak.2. że wyrażenia te mogą zawierać przysłówki i wyrażenia przysłówkowe. Pytanie z przykładu (8)a poka216 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA . ksiądz najpierw zadaje szereg pytań skierowanych do rodziców i rodziców chrzestnych ((8)a). a służy jedynie jako ilustracja faktu. Spójrzmy na kolejny przykład: (10) W zeszłym miesiącu ogłosili zaręczyny. ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. W wypowiedzi (9) czasownik performatywny ogłaszać został użyty do realizacji intencji komunikacyjnej polegającej na „ustanowieniu nowej jakościowo rzeczywistości". czasowniki użyte w takich wyrażeniach muszą mieć formę czasu teraźniejszego. udzielanie nominacji. udzielanie chrztu czy ślubu. takie jak na przykład niniejszym. musi być upoważniony do przekazania tych informacji osobie.musi przede wszystkim sam posiadać pewne wiadomości na temat pacjenta. Zawierają one odniesienia do osoby. ogłaszanie wojny i wiele innych. która dokonuje określonego aktu. W większości kultur pracownicy i dzieci nie mają prawa wydawać poleceń * pracodawcom czy rodzicom. takie jak ogłaszać. Rodzice i rodzice chrzestni.nadawca musi być osobą. W przypadku informatywnego aktu mowy nadawca .na przykład przy wydawaniu poleceń . aby akt mowy był rzeczywistym działaniem językowym. której ze względu na swoją pozycję czy funkcję społeczną przysługuje takie prawo. jako że w konstytutywnych aktach mowy wypowiadanie określonej formuły jest jednocześnie kreowaniem rzeczywistości. jak ilustrują kolejne przykłady ((8)i (9)). Natomiast w wypowiedzi (10) ten sam czasownik jest użyty w innym kontekście i służy jedynie do „opisu" określonej sytuacji. stanowić itp. a po wtóre. czy chcecie. składanie zeznań. czyli jest aktem informatywnym dokonanym w stosunkowo oficjalnym kontekście.. Warunki fortunności można sformułować w odniesieniu do wszystkich typów aktów mowy. a dopiero potem przystępuje do oficjalnego chrztu: (8) a. że określone akty mowy nie stanowią izolowanych działań.

Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 217 wy nie dokonuje się.żuje. 7. akt mo7. aby zrytualizowane akty społeczne . l kierownika urzędu stanu cywilnego.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji Wymiana informacji obejmuje zarówno przekazywanie. 7. że nastąpiły pewne l uchybienia proceduralne w rozprawie sądowej. Obowiązują one także w odniesieniu do codziennych zwyczajowych zachowań wyrażanych przez ekspresywne akty mowy. Mówiąc inaczej. a zatem wcale nie były gratulacjami. Podobnie jest w przypadku zawierania ślubu. Aby komunikacja była maksymalnie efektywna. że akty takie mają sens. która jest do tego upoważniona . cały akt można zakwestionować i w konsekwencji uznać.3.ślub taki nie ma mocy prawnej. Maria: Cześć. Jeżeli sąd wyższej instancji uzna. a także sposobami współdziałania pomiędzy nadawcą i odbiorcą. muszą zostać spełnione | różnego rodzaju warunki. kapitana statku czy samolotu fj lub ambasadora . że wiemy <o sobie nawzajem dość dużo: (12) a. co partner już wie.1. a nie tylko aktów konstytutywnych. ponieważ nie zostały zachowane wszystkie warunki niezbędne. Sformułowanie takiego pytania jest możliwe tylko przy założeniu. że nie został przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi zasadami. Zarówno „mówienie". mąż wcale nie pogratulował swojej wybrance z okazji urodzin. takie postępowanie można określić jako „nieudaną" próbę gratulacji. gratulując bez okazji albo w nieodpowiednim czasie. a więc co nadawca może zakładać. wyrok sądu niższej I instancji nie ma mocy prawnej. jak zobaczymy w dalszych rozdziałach. Jeżeli zatem chcemy pogratulować komuś z okazji urodzin. jak i uzyskiwanie informacji. Warunki fortunności obowiązują w odniesieniu do wszystkich trzech nadrzędnych kategorii aktów mawy. W przeciwnym razie nie ma „działania". ważne jest. dokąd dzisiaj zabierasz dzieci? b. a mamy do czynienia jedynie z wypowiadaniem rytualnych zwrotów i wyrażeń. kochaj nie. Piotr: Chyba do parku. Zawsze stię tam dobrze bawią. Żona: Ty chyba nigdy nie zapamiętasz. ślubu czy awansu.J nie tak się dzieje w przypadku niektórych apelacji do sądu wyższej instancji. by nadawca i odbiorca przekazu mogli korzystać z racjonalnych przesłanek pozwalających im domyślać się. Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku wszelkich aktów konstytutywnych. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne Z pewnością nikt z nas nie zwróciłby się z poniższym pytaniem (12)a do zupełnie obcej osoby. że warunki skuteczności aktów mowy nie są jedynie warunkami. że po to. Właś. dzięki którym możliwe jest racjonalne komunikowanie się. jeżeli nie zostanie on udzielony przez osobę.na przykład |j udzielanie chrztu .3. w odniesieniu do aktów mformatywnych i obligatywnych obowiązują jeszcze inne warunki. aby deklaracje były wiążące. jak i „działanie" może odnieść określony skutek. jeżeli dokonują się we właściwym czasie i miejscu oraz jeżeli nadawcą komunikatu jest właściwa osoba. które muszą być spełnione.księdza. Trzeba jednak podkreślić. W kolejnych podrozdziałach zajmiemy się bliżej pre-supozycjami i implikaturami. Jeżeli jeden z tych warunków nie zostanie | spełniony. . b. Ponadto. Gratulacje były „nieudane". a co odbiorca musi sam wywnioskować.były aktami fortunnymi.„nie na miejscu". nie zrobimy tego zwracając się do niewłaściwej osoby. które są . (11) a. a zatem że z prawnego punktu widzenia w ogóle nie zaistniał. Zdrowy rozsądek podpowiada nam. a rozprawa musi zostać przeprowadzona ponownie. kiedy są moje urodziny! | Pomimo dobrych intencji komunikacyjnych. jeżeli spełnione są wszystkie warunki. Mąż do żony: Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. aby taki akt miał miejsce.

że partnerzy uczestniczący w tej krótkiej rozmowie znają się oraz że już wcześniej spotykali się i rozmawiali ze sobą. która jest stosunkowo jasna dla polskiego odbiorcy: (13) Magdalenka postawiła pod znakiem zapytania czystość intencji obozu solidarnościowego. która stosunkowo dobrze zna język polski. że Maria wie. Ten rodzaj wiedzy to wiedza o świecie. zwanymi również maksymami. tradycji narodowej itp. jak choćby to. W tym przypadku musimy założyć. że w komunikacji z członkami tej samej społeczności kulturowej czy narodowej posługujemy się wieloma presupozycjami. że przy interpretacji wypowiedzi posługujemy się pewnymi „niepisanymi" regułami czy zasadami. kiedy słyszymy wiele innych wypowiedzi. Oboje uznaj ą za oczywiste wiele innych 218 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA faktów. że tak wiele przyjmuje się za wiedzę oczywistą oraz że tak wielu rzeczy nie należy brać dosłownie. którą można uznać za oczywistą. Jeżeli wyobrazimy sobie osobę. że zarówno Piotr jak i Maria wiedzą lub mogą się domyślić. że istnieje jakieś inne rozwiązanie. że w ogóle ktoś jest w stanie tę wypowiedź właściwie zinterpretować. w której zinterpretuje ona tę wypowiedź jako opis działań pewnej małej Magdaleny. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne Biorąc pod uwagę.Musimy założyć.3. iż Piotr regularnie wychodzi z dziećmi. podzielają także pewne presupozycje kulturowe. komunikacja międzyludzka oparta jest na następującej nadrzędnej zasadzie kooperacji: . Takie oczywiste założenia przyjmowane w interakcji nazywamy pre-supozycjami konwersacyjnymi. może zdumiewać fakt. możliwa jest sytuacja. i to nie tylko w tym przypadku. Można je uznać za podzbiór presupozycji konwencjonalnych. Piotr nie zdecydował jeszcze. ale zupełnie nie orientuje się w najnowszej historii kraju.2. nazywamy wiedzą kontekstową. ten. Według brytyjskiego filozofa języka. Porównajmy do jakiegoś parku). ale także wtedy. jest to wiedza dotycząca określonych miejsc. że w pobliżu jest park. 7. że nawet w tak krótkiej wypowiedzi jak wypowiedź (13) zawarte jest tak wiele informacji. Ten rodzaj wiedzy dotyczącej rzeczywistości. instytucji i zwyczajów politycznych. A jednak udaje nam się to. które mogą być uznane za oczywiste ze względu na sytuację komunikacyjną. których źródłem jest wspólna wiedza kulturowa. oznacza to. Jeżeli Piotr mówi do parku. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 219 7. ale zastanawia się nad pójściem do parku. Przykład ten pokazuje. który jest niedaleko. Ludzie. ale którzy należą do tej samej grupy narodowościowej czy kulturowej. Z pewnością zdziwi ją. Ponieważ ten rodzaj wiedzy wynika z określonych wyborów gramatycznych. Paula Grice'a. założenia przyjmowane na tej podstawie nazywamy presupozycjami konwencjonalnymi.3. Weźmy pod uwagę następujący fragment wypowiedzi polityka. i że jest to odpowiednie miejsce na spacer z dziećmi. W każdej zwykłej wymianie komunikacyjnej mamy do czynienia z założeniami. do którego Piotr zwyczajowo zabiera dzieci itd. że jakaś niepoważna „Magdalenka" została zestawiona z oficjalnym zwrotem „postawić pod znakiem zapytania". które rozmówcy przyjmują za znane drugiej strome lub też takie. wydarzeń historycznych. ale wobec braku wymaganej wiedzy może nie pomyśleć. którzy nie znają się osobiście. Dzieje się tak dlatego. o której świadczą określone wybory gramatyczne. dokąd iść tego dnia. o który konkretnie park chodzi (ten. Wypowiedź ta może być zinterpretowana tylko przy przyjęciu określonych presupozycji kulturowych obejmujących wiedzę na temat historii Polski ostatnich lat.

(14) Wnoś swój wkład w interakcję komunikacyjną tak, jak tego w danym jej stadium wymaga przyjęty cel czy kierunek wymiany [komunikacyjnej] Użycie trybu rozkazującego do sformułowania zasady kooperacji (14) nie oznacza, że rozmówcy muszą się do niej bezwzględnie stosować, ale że jest to pewna zinternalizowana zasada, która umożliwia współdziałanie podczas komunikacji. Ta nadrzędna zasada daje się rozbić na bardziej szczegółowe reguły zwane maksymami konwersa-cyjnymi, które według Grice'a rządzą racjonalnym zachowaniem w ogóle. a. MAKSYMA JAKOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był prawdziwy 1. Nie mów czegoś, co uważasz za nieprawdę 2. Nie mów czegoś, czego nie możesz poprzeć dowodami b. MAKSYMA ILOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile tego wymaga cel wymiany werbalnej, oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż to jest konieczne c. MAKSYMARELEWANCJI: Bądź relewantny (mów na temat) d. MAKSYMA SPOSOBU: (i) Wyrażaj się jasno (ii) Unikaj niejasnych sformułowań 220 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (iii) Unikaj niejednoznaczności (iv) Bądź zwięzły (v) Mów w sposób uporządkowany Spróbujmy teraz przyjrzeć się tym maksymom z bliska, zaczynając od maksymy jakości. Nakłada ona na nas obowiązek podawania prawdziwych informacji — takich, które możemy poprzeć dowodami. Załóżmy, że pytamy kogoś o wynik wczorajszego meczu piłkarskiego, mówiąc na przykład Wiesz może, kto wczoraj wygrał?, a nasz partner nie zna rezultatu i podaje jedną z poniższych odpowiedzi: (15) a. Nie. b. Założę się, że „Wisła", c. „Wisła". Udzielając pierwszej odpowiedzi, partner jest „prawdomówny", ponieważ mówi, że nie posiada wymaganych informacji. Udzielając drugiej, nadal jest „prawdomówny", jako że użycie czasownika zakładać się wskazuje pośrednio, że nie zna odpowiedzi, ale że ma swoje powody, aby sądzić, że wygrała „Wisła". Tylko w przypadku trzeciej odpowiedzi nasz partner nie jest „prawdomówny", ponieważ przedstawia rzeczywistość tak, jakby był w posiadaniu wymaganych informacji. Zwróćmy uwagę, że niekoniecznie oznacza to, iż kłamie; może jedynie podawać jako prawdziwe coś, na co nie ma dowodów. Kolejna maksyma konwersacyjna to maksyma ilości. Zobowiązu-ie ona do przekazywania wszystkich niezbędnych informacji, któ-'-1'* możemy, tak aby zaspokoić „potrzeby informacyjne" ~~4° 3a dużo, nie za mało, lecz w sam raz. Za-samochodzie kończy się benzyiacja benzynowa jest czynna. Pyta K? Pasażer może udzielić jednej "S? ® •T CC N zesta^ .o? .S ale wob?? § jakieś inrit? G-z członkami^ gujemy się wit wiedza kulturow? vc? ^ 3 w niedzielę jest zamknięta. Następna knięta w niedzielę, ale jak masz kartę, 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 221

Jeżeli pasażer wie, że stacja za rogiem jest nieczynna w niedzielę i udziela odpowiedzi (16)a, przekazuje zbyt mało informacji i tym samym nie przestrzega maksymy ilości. Tylko pozostałe odpowiedzi, (16)b i (16)c, są odpowiedziami w duchu kooperacji. Trzecia maksyma to maksyma relewancji, którą sam Grice nazywa „maksymą stosunku". Zastosowanie tej maksymy można najlepiej pokazać na przykładzie krótkiej interakcji, która wydaje się odbiegać od typowej wymiany komunikacyjnej. Jednak w odpowiedzi na pytania dosyć często nie odpowiadamy wprost - albo dlatego, że nie znamy odpowiedzi, albo dlatego, że wiemy, iż osoba zadająca pytanie może łatwo zinterpretować naszą odpowiedź. Na pierwszy rzut oka odpowiedź (17)b udzielona na zadane pytanie nie wydaje się re-lewantna: (17) a. Syn: W którym roku został założony Uniwersytet Jagielloński? b. Ojciec: Encyklopedia jest na półce. Rzeczywiście może się wydawać, że nie ma oczywistego związku między pytaniem syna a odpowiedzią ojca. Jeżeli jednak przeanalizujemy tę odpowiedź, to zgodzimy się z Grice'em, że rozmówcy zawsze starają się postępować według zasady kooperacji, nawet jeśli nie wydaje się, że tak jest. Przy założeniu kooperacji ze strony ojca i uznaniu tym samym, że jego odpowiedź jest relewantna, można wywnioskować na podstawie maksymy relewancji, że encyklopedia jest właściwym źródłem, po które powinien sięgnąć syn. Funkcjonowanie ostatniej maksymy - maksymy sposobu - również najlepiej można zilustrować przykładem, który pozornie może sugerować postępowanie niezgodne z tą maksymą. Przykład pochodzi z książki Lewisa Carolla O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra w tłumaczeniu Macieja Słomczyńskiego. Wydaje się, że pierwszą wypowiedź w poniższej rozmowie należałoby uznać za przykład braku kooperacji, jako że nie jest przestrzegane żadne z zaleceń maksymy sposobu. Na pierwszy rzut oka wypowiedź (18)a nie jest w pełni jasna (i), nie jest jednoznaczna (ii), nie jest zwięzła (iii) ani też nie jest uporządkowana (iv). (18) a. -A, jak wiesz, tylko jednego dnia można otrzymać prezent urodzinowy. Oto i koniec twojej chwały! (powiedział Humpty "f Dumpty) 222 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA b. - Me rozumiem, co masz na myśli, mówiąc „chwały'"? - powiedziała Alicja. c. Humpty Dumpty uśmiechnął się pogardliwie. - Oczywiście, że nie rozumiesz... i nie zrozumiesz, póki ci nie powiem. d. Mówiąc to, chciałem powiedzieć: „Oto nokautujący argument w rozmowie z tobą". e. - Ale „chwała" nie ma nic wspólnego z „nokautującym argumentem" i oznacza co innego - zaprotestowała Alicja. f. - Gdy ja używam jakiegoś słowa - powiedział Humpty Dumpty z przekąsem - oznacza ono dokładnie to, co mu każę oznaczać... ni mniej, ni więcej. Ta rozmowa może rzeczywiście sugerować brak kooperacji, ponieważ wypowiedź jednego z partnerów nie jest zrozumiała dla drugiego. Takie wrażenie odnosimy jednak wtedy, gdy podobnie jak Alicja - przyjmiemy założenie, że język powinien być dosłowny, że użycie jakichkolwiek metafor nie należy do repertuaru zwykłych strategii kooperacyjnych. Humpty Dumpty w rozmowie z Alicją sugeruje, że dobra argumentacja może być źródłem chwały. Punktem odniesienia jest w tym przypadku metafora pojęciowa SPÓR TO WOJNA, a zatem dobry argument jest jak nokautujący cios zadany przeciwnikowi podczas dyskusji i, podobnie jak zwycięstwo w starciu czy wojnie, dobra argumentacja może okryć zwycięzcę w debacie chwałą. W wypowiedzi (18)e Alicja krytykuje metaforyczne użycie języka. „Chwała" rzeczywiście nie oznacza „nokautującego argumentu", tak jak uważa Alicja, ale „nokautujący

argument" może być powodem do chwały. W rzeczywistości mamy tutaj do czynienia z dwiema metaforami pojęciowymi: SPÓR TO WOJNA oraz ZWYCIĘSTWO W WOJNIE / SPORZE TO CHWAŁA. Kiedy używamy takich amalgamatów metafor, wcale nie zaciemniamy sensu tego, co chcemy przekazać, ale przekazujemy sens jakościowo różny i niemożliwy do wyrażenia za pośrednictwem jedynie języka dosłownego. Gdybyśmy rozumieli sens maksymy sposobu Grice'a w zawężonym zakresie, jej praktyczne implikacje na niewiele by się zdały. Jeżeli jednak założymy, że zarówno metafora, jak i metonimia są naturalnymi elementami codziennego języka oraz że są one często niezbędne do wyrażenia zamierzonego sensu, musimy uznać, że wiele 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 223 wypowiedzi, które na pierwszy rzut oka wydają się niejasne i niezrozumiałe, wcale takimi nie są. Musimy zatem dojść do przekonania, że praktyczne rozumienie maksymy sposobu musi być rozszerzone tak, aby obejmowało znaczenia przenośne. Trzeba także pamiętać, że praktyczne implikacje wynikające ze stosowania maksymy sposobu są uwarunkowane kulturowo, a zatem każda kultura ma swoje odmienne normy i sposoby interpretacji wypowiedzi, wynikające z przestrzegania maksymy sposobu. Dla przykładu (jak widzieliśmy w rozdziale 6.4) w różnych kulturach obowiązują różne kulturowo uwarunkowane stereotypowe scenariusze (skrypty) służące do wyrażenia zasadniczo takich samych sytuacji. Podsumowując, należałoby powiedzieć, że chociaż zasada kooperacji i reguły konwersacji mogą mieć różne uwarunkowane kulturowo praktyczne implikacje, to jednak wydaje się możliwe, że zasada kooperacji jest regułą uniwersalną i że maksymy konwersacyjne stanowią podstawowe uniwersalia pragmatyczne lub interpersonalne. 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne Pierwsza maksyma konwersacyjna, maksyma jakości, mówi, że współpracujący ze sobą rozmówcy powinni mówić prawdę. Bez tego założenia rozmowa nie byłaby możliwa. Gdyby rozmówcy zaczęli wypowiadać na przemian twierdzenia prawdziwe i fałszywe, nie wskazując przy tym, które twierdzenia są prawdziwe, a których nie należy brać zbyt dosłownie, komunikacja prawdopodobnie nie byłaby możliwa. Ale czy rzeczywiście wymagane jest, aby rozmówcy mówili całą prawdę? Czy powinni w swych wypowiedziach zawierać tyle prawdziwych informacji, ile potrafią dostarczyć, tak jak to wynika z maksymy ilości (staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile jest to wymagane oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż jest to konieczne). Chyba jednak nie. Nasuwa się pytanie, dlaczego tak jest. Gdyby rozmówcy zbyt wyraźnie określali swoje intencje komunikacyjne, z pewnością ułatwiałoby to odbiorcom rozumienie tych intencji, ale z drugiej strony nadmiar informacji mógłby wyzwolić u nich poczucie niedowartościowania i dyskomfortu psychicznego. 224 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA Z tego względu w interakcji komunikacyjnej nie należy nikogo zanudzać nadmiarem informacji, a odbiorcy muszą się starać wywnioskować, do jakiego stopnia informacja jest pośrednio zawarta w przekazie. Typowym przykładem ukrywania intencji komunikacyjnych są różne codzienne narzekania, które znamy z życia rodzinnego: (19) Żona do męża: Zostawiłeś otwartą lodówkę. Posługując się maksymami relewancji, ilości i sposobu, odbiorca* „odczyta" w takiej wypowiedzi znacznie więcej niż to, co zostało powiedziane explicite. Wypowiedź zostanie odebrana raczej jako prośba, aby coś zostało w danej sytuacji zrobione, a niejako opis tej sytuacji. Opis wyraża odstępstwo od pewnej typowej ogólnej sytuacji, w której lodówki

zostawia się zamknięte, a przez to nawołuje do podjęcia działania zmierzającego do przywrócenia stanu normalnego. Czasami kolejne wypowiedzi wydają się nie mieć żadnego związku z poprzednimi. Ale nawet wtedy - jak twierdzi Grice - takie pozorne pogwałcenie reguł konwersacyjnych należy tłumaczyć jako działanie kooperacyjne. Spójrzmy na kolejny przykład. (20) a. Ania: Jak ci się podoba moja nowa fryzura? b. Jacek: Chodźmy już! Radykalna zmiana tematu ze strony Jacka to oczywiste pogwałcenie reguły, że rozmówcy powinni mówić „tylko prawdę i nic więcej". Gdyby Jacek miał udzielić odpowiedzi zgodnie z zasadą kooperacji, powiedziałby Fantastyczna! Naprawdę mi się podoba albo Okropna. Jak mogłaś coś takiego ze sobą zrobić. Takie rażące naruszenie reguł nie jest jednak przypadkiem nieporozumienia, ale ma swój głęboki sens. Jacek wyraźnie unika udzielenia relewantnej odpowiedzi, z czego Ania może wywnioskować, że taka odpowiedź mogłaby być dla niej zbyt bolesna. Wnioski, które można formułować na podstawie maksym konwersacyjnych, nazywane są implikaturami. Jest kilka rodzajów im-plikatur, ale dwa z nich są szczególnie ważne: implikatury konwer-sacyjne i implikatury konwencjonalne. Implikatura konwersacyjna to informacja, którą można wywnioskować z wypowiedzi, ale która nie jest dosłownie zawarta w akcie mowy. Implikatury w przykła7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 225 dach (17), (19)i (20)są związane z konkretnymi wypowiedziami, a przez to są uzależnione od kontekstu. Należy nadmienić, że implikatury nie muszą być prawdziwe, albo, mówiąc inaczej, mogą zostać unieważnione. Encyklopedia z przykładu (17) może nie zawierać wymaganych informacji, chociażby dlatego, że ktoś wcześniej mógł zniszczyć właściwą stronę albo że jeden z tomów został komuś pożyczony i teraz go nie ma na półce. Implikatura konwencjonalna to implikatura, której źródłem są formy językowe wypowiedzi. Z tego względu implikatura konwencjonalna nie może zostać unieważniona. Jednym z przykładów implikatury konwencjonalnej, który podaje Grice, jest kontrastywne znaczenie spójników przeciwstawnych, takich jak angielskie but lub polskie lecz, ale, a. Zależność od kontekstu jest w tym przypadku wyraźnie widoczna w następujących przykładach: (21) Flaga jest czerwona, ale nie całkiem czerwona. (22) ? On jest politykiem, ale jest uczciwy; i nie uważam, że istnieje sprzeczność między byciem politykiem a byciem uczciwym. W przykładzie (21) ale pojawia się po to, aby unieważnić implika-turę wynikającą z pierwszego zdania, mianowicie, że flaga jest w całości czerwona. To samo można powiedzieć o zdaniu poprzedzającym średnik w przykładzie (22). Jest ono źródłem implikatury konwencjonalnej o istnieniu sprzeczności między uczciwością i karierą polityczną. Zatem zdanie po średniku stoi w sprzeczności ze zdaniem wcześniejszym i całość wydaje się trudna do przyjęcia (stąd znak zapytania). Spójrzmy teraz na jeszcze jeden przykład, w którym źródłem implikatury jest spójnik przeciwstawny a. Wyobraźmy sobie dwóch znajomych, Andrzeja i Grzegorza, grających w tenisa. Po jakimś czasie Andrzej mówi: (23) Słuchaj, to co trzymasz w ręce to rakieta tenisowa, a nie grabie. Andrzej użył konstrukcji, którą można schematycznie zapisać w ten sposób: nie A lecz B. Taką konstrukcję stosujemy wtedy, kiedy chcemy wprowadzić jakieś poprawki. Wypowiedź Andrzeja to wyraźne pogwałcenie maksymy ilości, ponieważ wie on doskonale, iż 226 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA

jest źródłem ironii w wypowiedzi Andrzeja. tzn. polecenia z przykładu (24)są w większości sytuacji uznawane za bardzo niegrzeczne. lub też przy składaniu propozycji i obietnic 7. a więc oczywiste dla odbiorcy. nie może mieć całkowitej pewności. że pogwałcenie reguł konwersacyjnych nie jest tym samym. podczas gdy oszukiwanie jest ukrytym pogwałceniem reguł. We wszystkich przypadkach metaforycznego użycia języka oraz w przypadkach wypowiedzi. nie można go winić za to. że przedmiot. o ile wypowiedź nadawcy jest relewantna (zgodna z wymogami maksymy relewancji). że ze wszystkich maksym konwersacyjnych. przy wpływaniu na innych. który Grzegorz trzyma w ręce. które są źródłem implikatur lub naruszają maksymy konwersacyjne. że nie jest w stanie przekazać informacji. W kolejnych podrozdziałach spróbujemy się zastanowić. jest formułowana w sposób podobny do przykładu (25)a. Można zatem uznać. które pozwolą mu udzielić zadowalającej odpowiedzi. gdy ktoś zwraca się do dziecka. w których chodzi o uzyskanie informacji. żebyś zamknął drzwi! Polecenie (24)a można zaakceptować jedynie w bardzo nielicznych przypadkach. 7. jakby to były grabie. Z tego względu większość pytań. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 227 zrobienia czegoś dla innych za pośrednictwem komisywnych aktów mowy. a (24)b zapewne tylko wtedy.1. Grzegorz z pewnością wywnioskuje. I chociaż odgrywa ona również pewną rolę w przypadku innych aktów mowy. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności Dotychczas koncentrowaliśmy się głównie na przestrzeganiu zasady kooperacji w odniesieniu do informatywnych aktów mowy. Najbardziej prawdopodobna interpretacja to sugestia. zawsze mamy do czynienia z kooperacyjnym użyciem języka.nikt nie przypuszcza. Pogwałcenie reguł konwersacyjnych jest jawne. że nadawca przestrzegał maksym konwersacyjnych. Jest jednak jeszcze jedna istotna zasada obowiązująca w procesie komunikowania się. a nadawca nie ma powodów. co oszukiwanie. ale stąd. aby za pośrednictwem dyrektywnych aktów mowy coś dla nas zrobili. szydzić z czegoś"). Dla ilustracji. najbardziej daje o sobie znać przy obligatywnych aktach mowy. że odbiorca posiada informacje. (24) a. dlaczego zasada grzeczności jest tak ściśle związana z obligatywnymi aktami mowy. z którego odbiorca nie zdaje sobie sprawy i przyjmuje przekazywane treści w dobrej wierze. że Andrzej nie przestrzega maksymy celowo i. które nie posłuchało wcześniejszego polecenia. a jednak mówi rzecz dla wszystkich oczywistą. że postępuje on zgodnie z zasadą kooperacji. Powiedziałem ci. W powyższych przykładach implikatury konwersacyjne nie pochodziły stąd. Jeżeli odbiorca odpowiada.4. że zagadnięta osoba nie mówi prawdy: . Drzwi!!! b. że Grzegorz posługuje się rakietą tak.„drwić. mianowicie zasada grzeczności. Zwróćmy uwagę. 7. aby uważać. że Grzegorz mógłby pomyśleć. które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy Chociaż różne strategie grzecznościowe stosowane są w większości aktów mowy. że nie posiada wymaganych informacji ((25)b). i w znacznej mierze jest to kwestia intonacji. że zostały one pogwałcone (Grice używa angielskiego terminu flout . czyli bez wymaganego wyczucia. które chcemy osiągnąć używając na przykład dyrektywy w rodzaju Możesz mi podać sól? czy pytań w rodzaju Przepraszam. która godzina? Kiedy nadawca zadaje pytanie dotyczące konkretnej informacji. Różnica pomiędzy pytaniami.4. to grabie. maksyma relewancji „bądź relewantny" (mów na temat) jest najważniejsza. iż posługuje się grabiami. występują w tym względzie różnice motywacji oraz różnice wynikające ze spodziewanych rezultatów. będzie próbował wywnioskować intencję komunikacyjną swojego partnera.4. Absurdalność sugestii. zakładając.

Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy Dlaczego tak ważne jest. tak jakby to było w przypadku użycia trybu rozkazującego: Przyjdź jutro do mnie na urodziny. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 229 (27) a. że się jej dochowa. Zbyszek nie odpowie w ten sposób.(25) a. Ucieka się za to do pośredniej dyrektywy w formie zdania pytającego. Rozmówcy mogą uciekać się do różnych strategii. które chcemy uzyskać. że nie zna odpowiedzi. uzna on prawdopodobnie. jak w przypadku próśb i poleceń. unikając użycia dyrektywy wprost. pozbieraj te śmieci. Zadawanie pytań zmierzających do uzyskania informacji nie jest odbierane jako narzucanie się w takim stopniu. We wszystkich tych przypadkach zasada grzeczności nakazuje nam powstrzymanie się od zadawania pytań. Ola zakłada. Nie udziela bezpośredniej odpowiedzi. kiedy odjeżdża następny autobus? b. nie wiem. Przyczyny powstrzymywania się od przekazywania informacji mogą 228 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA obejmować: chęć dochowania tajemnicy lub dotrzymania obietnicy.. że poda jakieś wyjaśnienie.. jeżeli chodzi o wykonanie ciężkiej pracy. natomiast sprawa się komplikuje. Jeżeli jednak tego nie zrobi. Po pierwsze. Dlaczego? Już jestem spóźniony. posłużmy się kolejnym przykładem: 7. Natomiast w innych typowych sytuacjach w zasadzie nie odczuwamy żadnych ograniczeń. aby używać konstrukcji gramatycznych. że nie może przekazać informacji. Teraz. w (26)c. jeśli chodzi o informacje. nie mogę. Spójrzmy na przykład (26): (26) a. nie ma powodów. że chyba nie dam rady. aby to kwestionować. takie jak np. niestety. W tej krótkiej interakcji obie uczestniczki rozmowy pozwalają drugiej stronie „zachować twarz". A zatem. a nie że powstrzymuje się od przekazania informacji z jakichś innych powodów. a także chęć powstrzymania się od przekazania informacji dotyczących własnego życia osobistego lub spraw finansowych. w zasadzie nie są problematyczne. dopóki odnoszą się do tak prostych czynności jak na przykład podanie solniczki. co określeni ludzie mogą i zechcą dla niej zrobić oraz wiedzy dotyczącej tej konkretnej sytuacji. Ola: b. bo zapewne nie chce uchodzić za niegrzecznego. Również prośby. ale mam tyle pracy. Przyjdziesz? b. które nie nakładają zdecydowanych zobowiązań na odbiorcę.4.2. że Zbyszek będzie skłonny do kooperacji i pomoże jej.. kiedy odjeżdża autobus. ponieważ taka odpowiedź mogłaby zranić . Na podstawie ogólnej wiedzy. aby unikać nieprzyjemnych sytuacji. że jego rozmówczyni rzeczywiście nie wie. nie przypuszczamy. Ala nie narzuca się za bardzo. jak zrobiła to Ola w przykładzie poprzednim ((26)a)? Aby to wyjaśnić. którą Ola posiada na temat tego. Starsza pani: Oj. I jeśli odbiorca powie. Michał: Może mi pani powiedzieć. za pomocą którego przekazuje zaproszenie. Zbyszek: c. o którą prosił Michał. aby pozwolić Ali zachować „twarz". które niekiedy towarzyszą dyrektywnym aktom mowy. Ola: e: Zbyszek: Zbyszek. aby zareagował słowami Nie chce mi się ((26)b) . dobrze? INie chce mi się. Zrób to sama. 7.stąd znak zapytania na początku wypowiedzi. Małgorzata: Naprawdę bardzo bym chciała. nawet jeśli Zbyszek nie chce wykonać polecenia lub spełnić prośby Oli. Ala: Jutro mam urodziny. Małgorzata także zachowuje się tak. Zbyszek: d. Ponieważ starsza pani odpowiedziała. Ola oczekuje. niestety.4..

ale także swoje wzajemne relacje. Widać wyraźnie. Każdy „mniej bezpieczny" akt mowy to potencjalne zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. że na230 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA sze potrzeby i uczucia będą brane pod uwagę przez osoby. zachować/stracić twarz). A zatem akt komunikacyjny to także okazja. Chcemy być lubiani i chcemy czuć się dobrze. ważne jest także. aby dobrze czuli się nasi partnerzy. czyli posługujemy się takim aktem. a nie utracić jej. Zobaczmy teraz. Na przykład za pomocą obligatywnego aktu mowy chcemy coś zrobić sami albo chcemy. Ludzie biorący udział w akcie komunikacyjnym mają własną tożsamość i chcą. w jaki sposób różne strategie komunikacyjne stosowane są w rozmowach w celu zmniejszenia dystansu miedzy rozmówcami („zbliżenie"). co chcę powiedzieć. że w interakcji komunikacyjnej ludzie nie tylko negocjują znaczenie tego. Na początku rozmowy zwykle korzystamy z tradycyjnych zwrotów w rodzaju Jak się masz? Miło cię znowu widzieć itp. zechcieć i pomyśleć. aby przekazać drugiej osobie. Przekazujemy w ten sposób sygnał. Jeżeli przekazujemy to używając form gramatycznych. jeśli chodzi o zasadniczy przedmiot rozmowy. Ważne jest nie tylko. jakby nie miała możliwości przyjęcia zaproszenia. że kanał komunikacyjny został otwarty i wyrażamy chęć komunikowania się. czy zwracamy się do niego w informatywnym. jest zwykle określana jako twarz (ta najbardziej charakterystyczna część ludzkiego ciała metonimicznie oznacza całą osobę i jej tożsamość. Niemniej jednak większość rozmów nie ogranicza się jedynie do „bezpiecznych tematów". kiedy do niej mówimy. że Małgorzata nie chce iść na urodziny. z którymi rozmawiamy. tzn. Próbuje zatem przedstawić swoją sytuację w taki sposób. aby odbiorca zrobił coś dla nas. stosujemy pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe.. aby kreować swój własny wizerunek. w którym otwarcie i bezpośrednio wyrażamy swoją intencję komunikacyjną. aby wyrazić zainteresowanie drugą osobą i tym samym ustanowić wspólną podstawę do mającej nastąpić rozmowy. dla którego podejmujemy rozmowy różnego rodzaju. aby przedstawić się w określony sposób w oczach innych. W tej fatycznej fazie interakcji możemy przystąpić do zwykłej rozmowy towarzyskiej na takie tematy jak pogoda lub zdrowie czy też ponarzekać na uciążliwości życia. aby wziąć pod uwagę to. co chcemy zrobić sami lub co chcielibyśmy. mówimy coś dodatkowo. co naprawdę chcę powiedzieć? Czy ona dalej będzie miała o mnie dobre zdanie i nie przerwie rozmowy? Jak mogę powiedzieć to. możemy poruszyć tematy. Tożsamość. bez względu na to. tryb rozkazujący w (28)a dokonujemy bezpośredniego aktu mowy. jest chęć przekazania innym tego. aby tę tożsamość uszanować. Mamy nadzieję. żeby oni dalej ze mną rozmawiali? Pytania tego typu wpływają na nasze wybory leksykalne i gramatyczne w każdej sytuacji komunikacyjnej. Przykład ten pokazuje wyraźnie. tzn. które są stosunkowo neutralne. W akcie komunikacyjnym staramy się zbudować swój dobry wizerunek oraz zachować twarz. Takie „bezpieczne tematy" nie mają większego znaczenia. Zasadniczym powodem. ponieważ uczestnicy każdej interakcji chcą. por. ponieważ niezależne od niej okoliczności zmuszają ją do odrzucenia propozycji. aby zaznaczyć. kiedy powiem to. jak i w celu zwiększenia tego dystansu („oddalenie"). żeby zrobili inni. co druga osoba może poczuć. które wprost oddają cel wypowiedzi -jak np. że szanujemy potrzeby partnera wynikające z jego chęci „zachowania twarzy". ale są bardzo ważne do stworzenia dla niej właściwego klimatu. Aby to osiągnąć. o której tu mowa. co się czuje. czy też obligatywnym akcie mowy. Czy on się nie obrazi. Takie działanie może stanowić zagrożenie dla poczucia niezależności i autono- . aby uznać ich autonomię i uszanować ich jako partnerów. kiedy rozmawiamy. co do siebie mówią. co myślimy. W większości przypadków chcemy także.uczucia Ali. po to. jeśli chodzi o potrzeby i uczucia obu uczestników aktu komunikacyjnego. chce czy myśli.

7. to nie jest ono na miejscu. Użycie trybu rozkazującego (Zamknij drzwi) to najsilniejszy sposób oddziaływania na odbiorcę. Co ciekawe. Jak pokazują przykłady (28)a—e. Zatem jeżeli podejrzewamy. Sama .4 zwróciliśmy uwagę na to.4. A przecież nawet użycie trybu rozkazującego nie jest samo w sobie zagrożeniem „utraty twarzy". d. c. prawda? Takie wypowiedzi mogą nawet wyrażać zakazy. Chociaż użycie trybu rozkazującego ((28)a) jest zupełnie naturalne w rozmowie między dobrymi znajomymi. kiedy nadawca i odbiorca nie znają się dobrze albo gdy odbiorca ma wyższy status społeczny lub wyższe stanowisko. e. b. które stanowią mniejsze zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. Możesz zamknąć drzwi? c. wydaje się więc. Inne strategie polegają na prawieniu komplementów: Pięknie pachnie. W sytuacji bardziej oficjalnej prośba o zamknięcie drzwi może być wyrażona jeszcze inaczej. dobrze? albo Chyba powinniśmy zamknąć drzwi. (28) a. aby w takiej sytuacji nadawca uciekał się do jakichś strategii grzecznościowych. które wymagają użycia dyrektywnych aktów mowy w takiej właśnie formie. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 231 mii odbiorcy. ale nie jest on zwykle stosowany. że w naszym kręgu kulturowym obowiązuje zasada wykluczająca użycie trybu rozkazującego ((28)a) w różnych sytuacjach i postulująca użycie form pytających ((28)b. że nie przestrzegamy maksymy ilości. Zamknij drzwi. to za. f). Straszny tu przeciąg. Pozytywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. można się uciec do sformułowań. otworzy drzwi biura i na skutek przeciągu wszystkie dokumenty zaczynają fruwać po pokoju. Zamkniesz drzwi? d. Możemy wyróżnić w tym przypadku dwa podstawowe rodzaje strategii grzecznościowych.| pewne krzykniemy: Tramwaj! albo Uwaga! Wybór krótkiej formy jest podyktowany ograniczeniem czasowym. f). dobrze? g. że bezpośredni akt mowy może być odebrany jako niebezpieczeństwo „utraty twarzy". sekretarka zapewne krzyknie: Drzwi! W tej kryzysowej sytuacji. ale z dwu równej długości form: Uważaj tramwaj! i Uwaga tramwaj! wybierzemy zapewne tę ostatnią. Trudno sobie wyobrazić. Grzeczny policjant może zwrócić się do kierowcy na przykład tak: Tutaj nie parkujemy. Na przykład nadawca może użyć formy czasownikowej wskazującej na zbiór osób obejmujących jego samego i odbiorcę ((28)f): Zamykamy. które w normalnej sytuacji byłyby traktowane jako bardziej niegrzeczne niż użycie formy Niech pan zamknie drzwi! Albo weźmy pod uwagę instrukcje komputerowe w rodzaju: Zaznacz wyrazy i naciśnij „szukaj". że nadawca bierze pod uwagę potrzeby odbiorcy. mamy możliwość wyboru jednego z wielu „ukrytych" aktów dyrektywnych. Kiedy na przykład ktoś. powiedzmy kierownik. Zamknie pan li drzwi? f. Zamykamy. jak widać. czyli pośrednich aktów mowy. że ktoś obcy wchodzi na ulicę wprost pod nadjeżdżający tramwaj. e. istnieje wiele możliwości wyboru wypowiedzi. W takich wyrażeniach wypowiadamy więcej niż jest to wymagane. przy użyciu pośrednich aktów mowy ((28)d. Można sobie wyobrazić przeróżne sytuacje. nawet w kryzysowych sytuacjach ułatwiamy odbiorcy zachowanie „twarzy". Jeżeli zobaczymy. Czy może pan/i zamknąć drzwi? e. stosując formy bezosobowe zamiast trybu rozkazującego w drugiej oso232 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA bie czy nawet konstrukcje bezczasownikowe. W podrozdziale 6.

czy odbiorca ma zamiar lub ochotę coś zrobić. można powiązać z określonymi formami wypowiedzi: (a) zdanie orzekające to nienacechowana odmiana zdania. Jeżeli.5. jest przekazanie ukrytego zamiaru komunikacyjnego tak. ale podejmie sam określone działanie i po prostu zamknie drzwi. mianowicie powód do podjęcia działań. które w największym stopniu wyrażają troskę o zachowanie twarzy odbiorcy. Podobnie jak w analizowanych przykładach (19) i (20). to zauważymy. jak i negatywne strategie grzecznościowe mówimy więcej niż naprawdę potrzeba. podjęcie i wykonanie działania. jakaś ważna osoba wygłasza przemówienie. czy odbiorca jest w stanie coś zrobić. odbiorca przekazu musi wywnioskować im-plikatury konwersacyjne. że drzwi mają być zamknięte. na przykład. przy pomocy 234 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA J Rys. nikt prawdopodobnie nie zdecyduje się na wypowiedzenie na głos prośby o zamknięcie drzwi. Jeżeli spojrzymy na wyrażenia z przykładu (24). czy odbiorca jest w stanie albo zechce podjąć jakieś działanie i w efekcie nie powinien się czuć w ogóle zobowiązany. tzn. że tylko jeden element sytuacji interakcyjnej. Negatywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. która została omówiona w rozdziale 1: im więcej materiału językowego zawiera dane wyrażenie. (b) zdanie pytające.5. aby uchronić odbiorcę przed utratą twarzy. że ma on prawo do tego. czyli intencje nadawcy. że pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe odzwierciedlają ikoniczną zasadę ilości. W przykładach (28)b i d Czy możesz l może pan/i zamknąć drzwi? nadawca nie tyle wydaje polecenie. aby mu się nie narzucać. ile pyta. w tym sensie. W tym przypadku nadawca ogranicza się do podania powodu podjęcia aktu mowy. że w niektórych przypadkach wyrażenie prośby może stanowić tak duże zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy (a także. Im-plikatury tego typu odkrywane są na zasadzie relacji metonimicznej. to forma służąca do zadawania pytań . które ujawnia się w sposób pośredni. Ponadto należy zauważyć. Zagrożenie utraty twarzy jest nadal konsekwencją aktu mowy. 7. na przykład pytanie o rozstrzygnięcie z partykułą czy lub pytanie intonacyjne. dla „twarzy" nadawcy). jak w przykładzie (28)g: Straszny tu przeciąg. że prośba może nie być w ogóle sformułowana.zrobiłaś? Mogę kawałeczek?. Stosując zarówno pozytywne. Jeszcze grze-czniejsza forma to forma trybu przypuszczającego: Zamknąłbyś drzwi? Czy mógłby pan zamknąć drzwi? W tym przypadku nadawca wyraża niejako powątpiewanie odnośnie do tego. że trzy podstawowe typy zdań wyróżnione ze względu na modalność. które jest przedmiotem ukrytej prośby. Inna możliwość to pytanie o to.4.1) zwróciliśmy uwagę na fakt. to. albo też na formułowaniu przekazu. 7. ale zastępuje on niejako całość. który wskazuje na to. 2 Zdania orzekające Zdania pytające Zdania żądające Konstytutywne akty mowy Informatywne akty mowy -^ Obligatywne akty mowy której opisujemy określony stan rzeczy. jak w przykładach (28)c i e. z powodu niewłaściwego zachowania. ale jest to zagrożenie. nie zdecyduje się na akt mowy. że nadawca szanuje autonomię odbiorcy i uznaje.. jest wyrażony w sposób jawny. Wnioski: zależności pomiądzy strukturą zdania i typem aktu mowy W rozdziale 4 (4. takie jak. tym grzecz-niejsze wydaje się samo wyrażenie. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy 233 Jedną z form pośrednich aktów mowy. tzn. że nadawca i odbiorca należą do pewnej wspólnej grupy: Pomóż nam wszystkim.

pojawiło się wiele przykładów. a te. kiedy odchodzi autobus? Mógłbyś zamknąć drzwi? Zamknij drzwi! 7. jak język jest rzeczywiście wykorzystywany w sytuacjach komunikacyjnych. Trzy główne rodzaje „działań językowych" to konstytutywne akty mowy . takie jak np. jak i pytających.takie jak przeprosiny czy skazywanie pod-sądnego.6. Ich wspólną cechą jest to. na przykład zawierające czasowniki w trybie rozkazującym. Podsumowanie W rozdziałach od l do 6 koncentrowaliśmy się na przedstawieniowej funkcji języka. zamknij drzwi! W tym rozdziale jednak. które służy do wydawania poleceń: (29) a.oraz (c) zdanie żądające. Zagadnienia tego typu stanowią istotę pragmatyki.chociaż niekoniecznie oznacza to. przeprosiny. Szczególnie w przypadku obligatywnych aktów mowy uciekamy się do różnych form wypowiedzi. Zdanie żądające Akt obligatywny: Nadaję ci imię „Batory". że dokonanie aktu mowy zależy w sposób zasadniczy od spełnienia warunków fortunności aktu. widzimy. Zdanie orzekające Akt konstytutywny: Akt informatywny: Akt obligatywny: b. w których intencja komunikacyjna nadawcy nie da się jednoznacznie powiązać z określonym typem zdań. może wyrażać ukryte polecenie „Zamknij lodówkę". takie jak Zostawiłeś otwartą lodówkę. pocieszenia oraz bardziej oficjalne deklaratywne akty mowy. Wiesz. W rozdziale 7 główny nacisk został położony na interpersonalną albo komunikacyjną funkcję języka. ogłaszanie zebrania za zamknięte. które są . Posuwając się od prawego górnego rogu tabeli w dół. Rys. że są one najczęściej używane . to typ zdania. działu językoznawstwa zajmującego się działaniem za pomocą języka. potoczne ekspresywne akty mowy. Wśród konstytutywnych aktów mowy możemy wyróżnić codzienne. Czy Marysia zamknęła drzwi? c. że konstytutywne (deklaratywne i ekspresywne) akty mowy mogą być wyrażone jedynie przy użyciu zdań orzekających. 2 pokazuje niektóre z możliwych kombinacji: te najbardziej typowe .6. że wypowiedzenie właściwych słów. Poniższe przykłady ilustrują możliwe połączenia typów zdań przedstawionych w tabeli 2 z odpowiednimi typami aktów mowy. Marysia zamknęła drzwi b. Pomijając funkcją fatyczną. Zostawiłeś otwartą lodówkę. zwracając baczniejszą uwagę na to. we właściwym czasie i przez odpowiednią osobę stanowi zarazem dokonanie określonego aktu. Zdanie pytające Akt informatywny: Akt obligatywny: c. informatywne akty mowy oraz obligatywne akty mowy. Na przykład zdanie orzekające. język używany w konkretnej sytuacji służy do wyrażania określonych intencji komunikacyjnych nadawcy. stosujemy zdania orzekające lub pytające. Podsumowanie 235 z których każdy ma określoną wartość stylistyczną i wywołuje określony efekt.zaznaczone są za pomocą linii ciągłej. a obligatywne akty mowy dają się wyrazić przy użyciu wszystkich trzech typów zdań: orzekających. Oznacza to zatem. (30) a. nie chcąc wyrażać poleceń czy próśb wprost. tzn. które ujawniają się w aktach mowy. warunków. takie jak gratulacje. 7. Mój komputer nie działa. które są mniej prototypowe. pytających i żądających. podczas gdy informatywne akty mowy mogą być wyrażone przy użyciu zarówno zdań orzekających. Marysiu. za pomocą linii przerywanej.

Informacje tego typu nazywamy implikaturami konwersacyjnymi. albo też uzyskiwaniu informacji. Antas (1999). dlatego w wielu sytuacjach. W przypadku informatywnych aktów mowy mamy często do czynienia z ogromną różnicą pomiędzy tym. natomiast przy pozytywnych strategiach grzecznościowych nadawca może zaproponować wspólne podjęcie określonych działań (Chyba powinniśmy zamknąć drzwi). W obu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego wykorzystują wiedzę kontekstową. jak to się dzieje w przypadku asertywnych aktów mowy. Zalecana lektura Ogólny wstęp do zagadnień pragmatycznej interpretacji wypowiedzeń zawiera praca A. Zakłada ona. które nie są wyrażone wprost. GalasińsWego (1992). może oznaczać zbyt otwarte narzucenie woli nadawcy. wyrażając swoje intencje komunikacyjne nie wprost. Przełomowa praca na temat maksym kooperacji to praca P. co jest komunikacyjnie implikowane. Zasadę kooperacji można uznać za uniwersalną regułę językową. a maksymy konwersacyjne za uniwersalne reguły pragmatyczne. . Przy pomocy negatywnych strategii grzecznościowych nadawca koncentruje się na możliwościach i chęci odbiorcy do spełnienia prośby. J. Aby wyjaśnić procesy poznawcze. jak i do opisu tego j aktu mowy. co dosłownie wypowiedziane na sens komunikacyjny wypowiedzi. 7. Na temat strategii grzecznościowych. Awdiejewa (1987). którą nadawca ma prawo uznać za wiedzę oczywistą. jeżeli natomiast zależą od użytych form gramatycznych i są ogólniejszej natury. Maksymy te to maksymy jakości. stosowane są pośrednie akty mowy. Analizę chwalenia się jako aktu mowy zawiera praca D. Wierzbickiej (1973). nazywamy je implikaturami konwencjonalnymi.7. 7. jeżeli zależą one bezpośrednio od konkretnego aktu mowy. relewancji i sposobu. Grice postuluje zasadę kooperacji. które umożliwiają odbiorcy „przełożenie" tego. O kognitywnej analizie aktów mowy pisze R. W wielu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego zdają się otwarcie naruszać maksymy konwersacyjne.niezbędne. szczególnie w przypadku użycia trybu rozkazującego.7. patrz także prace A. Austina (1993) i J. Bezpośredni akt mowy. których celem jest pozyskanie informacji. Pełny wykład teorii aktów mowy znajduje się w pracach jej twórców. czasownik taki określany jest jako czasownik performa-tywny. aby akt mowy był fortunny. Kalisz (1994). bardzo często musimy odkrywać informacje. ale nawet wtedy przestrzegają zasady kooperacji. aby pozwolić odbiorcy zachować twarz. co jest dosłownie wypowiedziane a tym. Informatywne akty mowy służą albo przekazywaniu informacji. ilości. Przy interpretacji wielu wyrażeń nie tylko korzystamy z czterech maksym konwersacyjnych. Inny rodzaj presupozycji to presupozycje konwencjonalne. jak to się dzieje w przypadku zadawania pytań. patrz J. Zalecana lektura 237 Obligatywne akty mowy służą narzucaniu pewnych zobowiązań albo odbiorcy (dyrektywne akty mowy). Searle'a (1987). zwane także uniwersaliami interpersonalnymi. albo samemu nadawcy (ko-misywne akty mowy) i dlatego wymagają taktu i zachowania pewnych norm grzecznościowych. Grice'a (1980). która pozwala określić presupozycje konwersacyjne implikowane przez nadawcę. które implikowane są na podstawie określonego kodowania przekazu (idę do parku i idę do jakiegoś parku) i ogólnej wiedzy o świecie czy też wiedzy kulturowej. że uczestnicy aktu komunikacyjnego w pełni współdziałają ze sobą w określony sposób oraz że postępują według pewnych reguł zwanych maksymami konwersa-cyjnymi. W wielu przypadkach czasownik określający typ konstytutywnego bądź innego 236 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktu mowy może być użyty zarówno do wyrażenia.

b.00 f.1 zwróciliśmy uwagę na to. Czy poprzez wypowiedź (b) Alicja dokonuje asertywnego aktu mowy. oraz dlaczego tak jest. bardzo dziękuję. że ją uderzyłeś. Ćwiczenia i zadania 1. czy w poniższych przykładach mogą być użyte oba zwroty.Jak tam wycieczka do Paryża? . które z obligatywnych aktów mowy są bezpośrednimi. że się spóźniłem. W poniższych przykładach słowa dzięki. nazwać akt mowy. (W restauracji): Podać już kawę? e. czy też jest to pytanie o informację wyrażone nie wprost? Jak można dokonać tego aktu mowy w sposób bardziej bezpośredni? . gdzie jest dział językowy? d.Dziękuję -powiedział Michał.W porządku. Na wstępie muszę przeprosić za zwłokę w odpowiedzi na Pański list. . (ii) komisywów bądź dyrektywów oraz (iii) asertywów i pytań o informacje. co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra (18) i spróbujmy przeanalizować. (Na drzwiach sklepu): Przerwa 12. kontekstem. Mam Ci podać trochę kawy? b. a następnie do poszczególnych podkategorii: (i) deklaratywów bądź ekspresywów. 7. Takie zachowanie jest niewybaczalne. W podrozdziale 7. a. w którym się pojawiają oraz ich wpływem na stopień oficjalności przekazu.00-14.2. b. Przyjrzyj się poniższym wypowiedziom. Jeżeli porównamy użycie zwrotów przepraszam i jest mi (bardzo) przykro. którego dokonujemy. Najpierw przyporządkuj je do głównych typów aktów mowy: (i) konstytutywnych. Wielkie dzięki za ten prezent. Niniejszym ogłaszam zebranie za zamknięte. a które pośrednimi aktami mowy. Żądam przeprosin. a. 3. czy też z jakiej okazji użyte są te wyrażenia. . (ii) czy sytuacja jest nieformalna. dziękuję. że możemy. dziękuję! e. Marysia podała mu masło. (W księgarni): Przepraszam. to zauważymy. jaką rolę odgrywa język przenośny w przekazywaniu informacji. Spróbuj odpowiedzieć (i) co jest powodem. Nie możecie zachowywać się trochę ciszej? 2. d. O Boże! To znowu on! g. Dlaczego informacja przekazana w (a) jest dla Alicji niejasna? Jaka relacja pojęciowa pojawia się tutaj pomiędzy zastosowaniem przekonywającej argumentacji i „chwałą"? b. Spójrzmy raz jeszcze na fragment książki Lewisa Carolla O tym. Zdecyduj także. Spróbuj także sformułować ogólne wnioski na temat zależności między częstotliwością występowania tych zwrotów.7. używając czasownika performatyw-nego. 4. Ćwiczenia i zadania 239 c. czy też bardziej oficjalna.8. . A cóż ty robisz w moim pokoju? h. podziękowania wypowiadane są w różnych sytuacjach i z różnych powodów. Prezydent wyraził swoje podziękowania za pracę odchodzącego ministra. oraz (iii) czy sposób użycia tych wyrażeń wydaje ci się właściwy w tych konkretnych sytuacjach? a. że pierwszy jest częściej używany i należy do zwrotów mniej oficjalnych niż drugi.O.Dziękuję bardzo. 238 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c.8.Mogę Cię podrzucić do miasta? . Idź i przeproś siostrę za to. że ekspresywy mogą różnić się od siebie pod względem stopnia oficjalności. a. . (ii) obli-gatywnych lub (iii) informatywnych. Spróbuj określić. Przykro mi. Powiedzieliśmy również. d. c.

która jest godzina? E:Tak. Wiesz jak to jest z tą reformą służby zdrowia. Przepraszam. c..8. w jaki sposób to się dzieje. Do której strategii grzecznościowej ucieka się matka? Kolejne wypowiedzi są coraz mniej grzeczne. Która z maksym konwersacyjnych została naruszona w poniższych interakcjach komunikacyjnych? a. b. 240 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. Jak leci? B: No cóż. dobrze? b. Jak dobrze pójdzie. Dlaczego Alicja go nie rozumie? f. Pracownik: Nazywam się Andrzej Wiśniewski i dzwonię do pana z firmy XXX. Ćwiczenia i zadania 241 a. f. Poniżej przedstawiono dwa przykłady takich instruktażowych rozmów. Nie rozumiesz? d. dopóki on nam tego nie powie. podczas których uczą się stosowania pewnych aktów mowy i strategii komunikacyjnych po to. A: Możesz mi powiedzieć. Której z dwu typów implikatur Humpty Dumpty nie bierze pod uwagę w tej wypowiedzi? d. Słyszysz? Dość! 8. że mnie tutaj nie ma? c. Humpty Dumpty zapomina? 5. Spróbuj określić. z której zresztą cały czas korzysta. A może by mu tak powiedzieć. Jaką metaforę pojęciową wykorzystuje Humpty Dumpty w wypowiedzi (d)? e. A: Masz trochę czasu? B: Jeśli masz pieniądze. jaki rodzaj strategii wybrali nadawcy poniższych wypowiedzi i uzasadnij swój wybór. że mamy ważne spotkanie. ale się nie mieści. O jakiej ogólnej zasadzie językowej. co nadawca ma na myśli. w poniedziałek byłam u lekarza i wysłał mnie do specjalisty.. Biorąc pod uwagę ilość słów w wypowiedziach matki oraz różnicę między bezpośrednimi i pośrednimi aktami mowy. spróbuj wyjaśnić. informatywne czy konstytutywne) oraz dzięki jakim innym strategiom druga rozmowa jest lepszym przykładem rozmowy z potencjalnym klientem niż pierwsza. Pracownicy firm zajmujących się oferowaniem usług i sprzedażą przez telefon przechodzą specjalne szkolenia. że Humpty Dumpty używa języka w bardzo nietypowy sposób. Wypowiedź (c) wyraźnie sugeruje. e. Przestaniesz wreszcie. Chodź. Wypowiedź (f) zdaje się sugerować. d. Jaki rodzaj implikatury (konwer-sacyjną czy konwencjonalną) wykorzystuje on przy interpretacji? W tej samej wypowiedzi (c) Humpty Dumpty przekazuje informację. Już mówiłam. z jakimi aktami mowy mamy w nich do czynienia (obliga-tywne. a. że Humpty Dumpty właściwie interpretuje wypowiedź Alicji.. A: Cześć. Do tego czasu to już pewnie sama wyzdrowieję albo. Wypowiedzi przedstawione poniżej to wypowiedzi matki skierowane do małego dziecka w kilkuminutowych odstępach czasu. a. to będę miała termin dopiero w lipcu. b. e. nie teraz.c. kto idzie. 6. Powiedzmy mu. szybko! Zobacz. Przestałbyś już się tak bawić.. że nie możemy wiedzieć. Muszę zaraz iść do kierownika. Byłby pan tak uprzejmy i przytrzymał to dziecko? d. A: Co jadłeś na obiad? B: Rybę. . Przestań. że po prostu jesteśmy zajęci? 7. A: Wstawiłeś pieczeń do piekarnika? B: Tak. 7. Jaka jest ogólna cecha pozytywnych i negatywnych strategii grzecznościowych? Spróbuj określić. Mogłabyś mu powiedzieć. aby ich rozmówcy nie odłożyli słuchawki.

Jan Kowalski: Tak? Pracownik: Czy byłby pan zainteresowany lokatami terminowymi. Pracownik: Jestem przedstawicielem XXX.. 244 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU 8. Natomiast w postaci pisanej tekst to niemal cały przekaz. Te elementy towarzyszące słowom określa się mianem komunikacji paraj^zykowej (bądź parawerbał-nej).. Zgodzi się pan. w tym procesie znacząco uzupełniamy tekst na podstawie naszej znajomości danej kultury i świata. b. czyli wypowiadane słowa. Wprowadzenie: komunikacja. W obydwu przypadkach tekst jest wszakże tylko jednym aspektem bądź składnikiem aktu komunikacji. nie wiem. wyraz twarzy i mowa ciała to przykłady komunikacji niewerbalnej. jak ulokować swoje pieniądze. prawda? Jan Kowalski: Chyba tak.lecz obejmuje jeszcze głośność. jak rozmówcy interpretują wyrażenia jako składniki większej całości. że przy dzisiejszej stopie inflacji korzystna lokata terminowa to coś. to tylko jedna z trzech form ekspresji. . aby uzyskać wyższe odsetki? Rozdział 8 Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu Dotychczas zajmowaliśmy się pojedynczymi wyrażeniami językowymi. 7 zbadaliśmy. W tym rozdziale przekroczymy poziom pojedynczych wypowiedzi językowych. Z kolei kiedy mówimy. w jaki sposób w danej sytuacji komunikacyjnej można interpretować poszczególne wypowiedzi jako określone akty mowy. W postaci mówionej tekst. co nie zdarza się często? Jan Kowalski: No. takimi jak słowo. komunikat nie ogranicza się do słów -wypowiedź nie jest tylko komunikacją werbalną . czy byłby pan zainteresowany uzyskaniem od nas broszury informacyjnej. Pracownik: Proszę mi powiedzieć. drugim jest mentalny bagaż. z której mógłby się pan dowiedzieć. morfem. dzięki którym uzyskałby pan oprocentowanie wyższe od przeciętnych? Jan Kowalski: Nie bardzo. a nawet inne formy inwestycji kapitałowych. Wydaje mi się. tzn. Pytanie brzmi więc następująco: w jaki sposób elementy języka są ze sobą powiązane w ramach tekstu? Tekst stanowi ustne bądź pisemne przywołanie jakiegoś zdarzenia bądź serii zdarzeń. komunikacja dokonuje się głów.1. Bagaż ten obejmuje jego własny świat. spójna interpretacja całości łącząca składniki tekstu i nasze wyobrażenia o świecie. Pracownik: Ano właśnie. W tym kontekście przekonujemy się. Tak powstaje nasze odczytanie tekstu. że tekst niemal nigdy nie zawiera wszystkich wskazówek niezbędnych do jego interpretacji. do których tekst nas odsyła.| nie bądź całkowicie za pomocą słów. Do widzenia. która pozwala uzyskać odsetki znacznie wyższe niż inne lokaty. Składające się na tekst słowa i zdania to jeszcze nie wszystko. że mógłby pan być zainteresowany lokatą. lingwistyka tekstu musi także uwzględnić naszą interpretację tekstu oraz jej podstawy. W gruncie rzeczy spójność tekstu nie tkwi więc w pierwszym rzędzie w wyrażeniach językowych. a także znajomość kultury i rzeczywistości. W rozdz. z którym słuchacz lub czytelnik przystępuje do interpretacji tekstu. Wreszcie gesty. tekst i lingwistyka tekstu Kiedy posługujemy się pismem. zdanie czy akt mowy. Jest to komunikacja werbalna. idee i uczucia. Właściwie nie mam co odkładać i nie interesuje mnie to. aby zobaczyć. rytm i tempo emisji. lecz w związkach pojęciowych między rozmaitymi bytami oraz zdarzeniami.

2. jak to czynili przodkowie. jak wykraczają poza słowa. że tekst obejmuje jedynie stronę werbalną aktu komunikacji (pomijamy więc komunikację parawerbalną i niewerbalną). aby dostrzec relacje między zdaniami.obok relacji wyższego rzędu występujących w tekście i w typach tekstu. co sprawia kłopot jedynie wówczas.Możemy zatem zdefiniować tekst jako zbiór wyrażeń językowych używanych w akcie komunikacji wraz z ich interpretacją dokonaną przez słuchacza bądź czytelnika. akapitami. Często widywałem dwu takich mędrców uginających się pod uciskiem owych brzemion. tzn. który miał na celu całkowite wyeliminowanie słów. Drugi [projekt] zakładał odrzucenie wszystkich w ogóle słów. Wynalazek ten z pewnością wprowadzono by w życie z wielką wygodą i poprawą zdrowia poddanych. tekst i wiedza kulturowa komunikacja świat mówiącego/słuchacza niewerbalne parajęzy-kowe werbalne idee i uczucia wiedza o kulturze i świecie WSKAZÓWKI INTERPRETACYJNE mówione pisane TEKST PODSTAWA INTERPRETACJI 8. w jaki sposób nadawca (mówiący bądź piszący) i odbiorca (słuchający bądź czytający) komunikują się za pośrednictwem tekstów. Słowa są jedynie ich nazwami. Lingwistyka tekstu bada. Gdy napotkali się na ulicy. Poniższy fragment dotyczy drugiego z tych projektów. Funkcja przedstawieniowa tekstu 245 Rys. Powyższa definicja odnosi się zarówno do komunikacji w formie mówionej. jak u nas wędrowni kramarze. co zalecano jako wielce korzystne z punktu widzenia zdrowia i zwięzłości. nieprzejednanymi nieprzyjaciółmi nauki są prostacy. kładli na ziemię swe toboły. ustępami itd. gdyby nosili przy sobie przedmioty konieczne dla wyrażenia sprawy. a nie może pozwolić sobie na jednego lub dwu krzepkich służących. gdy człowiek ma 246 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKST Rys. o której chcieliby rozmawiać. Tworzą one skomplikowaną sieć. wygodniej więc byłoby dla wszystkich. by później spakować narzędzia i pomógłszy sobie nawzajem w dźwignięciu brzemienia. . jak i pisanej.2. bez której tekst nie mógłby zostać zinterpretowany. Wielu jednak z najuczeńszych i najmędrszych stosuje nowy sposób wyrażania się przez przedmioty. otwierali je i rozmawiali przez godzinę. która zasługuje na odrębne potraktowanie . 1. W postaci schematycznej definicję przedstawia rysunek 1. Funkcja przedstawieniowa tekstu W trzeciej części Podróży Guliwera Jonathana Swifta główny bohater opisuje projekty naukowe. 1. Komunikacja. którymi się posługują. Definicja uwzględnia także wiedzę o kulturze i o świecie. tylko za pomocą przedmiotów do załatwienia wielkie. jeśli nie zezwoli im się przemawiać własnymi językami. zróżnicowane sprawy i musi dźwigać na grzbiecie większy tobół z przedmiotami. rozejść się. Tak nieugiętymi. co w następstwie przyczynia się do skrócenia nam życia. gdyby kobiety sprzymierzywszy się z niepiśmiennym motłochem nie zagroziły buntem. którymi zajmowała się Akademia na wyspie Lagado. W tym rozdziale ograniczymy się zasadniczo do relacji między zdaniami. zakładamy ponadto. Gdyż jest rzeczą jasną. Rozmowa mędrców bez słów. że każde wypowiedziane przez nas słowo nadgryza w pewnym stopniu nasze płuca i powoduje ich ubytek. Przedstawiono wówczas środek zaradczy w postaci przedmiotów. 8.

a „kobiety [wraz] z niepiśmiennym motłochem" miały całkowitą słuszność. niemniej jednak satyra Swifta nie zdołała go pogrzebać.(Jonathan Swift. tymczasem rzeczywiste teksty . autentyczne teksty cechuje miedzy innymi różny stopień uprzejmości.nazywane inferencjami - . c poszczególne zdania różnią się nie tyle pod względem treści. Przyjechaliśmy spóźnieni. Istnieją jednak przekonujące racje. 200-201) Rzecz jasna. protestując przeciwko tak nienaturalnemu pomysłowi. Koncepcja ta zakłada.ta funkcja nosi miano metatekstowej. ponieważ jest wieloznaczny i myjący.2. (2) W następnym rozdziale zajmiemy się krótko historią mechaniki samochodowej. a mianowicie logiczna forma zdań. pomysł. s. że silnik zepsuł się w samochodzie i że w tym samochodzie znajdował się nadawca wypowiedzi. 7 tę rolę określiliśmy mianem funkcji przedstawieniowej. gdyż mają taką samą zawartość przedstawieniową. Innym powodem fałszywości lagadyjskiej koncepcji komunikacji . w trakcie przetwarzania tekstu czytelnicy dodają do zdań rozmaite informacje. Poproszę o masło. Te milczące założenia . Jak widzieliśmy. nie ograniczają się jedynie do opisywania. całe znaczenie rozmowy można tu utożsamić z zestawem „rzeczy" przyniesionych przez jej uczestników. by uznać interpretację tekstu za sumę interpretacji poszczególnych zdań. WL. Maciej Słomczyński. a zatem każde słowo reprezentuje bezpośrednio jakiś element rzeczywistości. by pogląd ten odrzucić. Jak pokazuje przykład (3). Dlatego też potrzebne nam jest bardziej precyzyjne narzędzie do przedstawiania świata. jak pisane składają się ze zdań albo raczej jednostek znaczenia. a mimo to odgrywa ważną rolę. Teksty zawierają liczne wskazówki dotyczące roli mówiącego bądź piszącego oraz poszczególnych zdań -w rozdziale 7 nazwaliśmy ten wymiar funkcją interpersonalną. Niemniej jednak kiedy ludzie wytwarzają teksty. a nie „słów". c. (3) W drodze na przyjęcie zepsuł nam się silnik. do niedawna była ona niemal jedynym przedmiotem badań semantycznych. W tekście nie ma jednak o tym mowy. gdyż pomaga czytelnikowi w przetwarzaniu informacji. (1) a. Uczestnicy rozmowy domyśla się bez trudu.zarówno mówione. że język to tylko narzędzie opisu . 248 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU W tej sytuacji rodzi się pokusa. b. ile pod względem grzeczności. Mogłabyś podać mi masło? b.że służy jedynie przedstawianiu stanów rzeczy. W postaci naukowej akceptował go Leibniz. że komunikacja oparta na „nowym sposobie wyrażania się przez przedmioty" różni się pod 8. Z kolei analizy logiczne Bertranda Russella opierają się na „hipotezie niejednoznacznej formy". tłum. W tym rozdziale postaramy się pokazać. Podróże do wielu odległych narodów świata. Podaj masło! Teksty mogą również zawierać informacje dotyczące ich własnej struktury .wytwarzania i interpretacji tekstów -jest błędne pojmowanie znaczenia. W rozdz. W przykładzie (l)a. iż „słowa to po prostu nazwy rzeczy". że ludzie woleliby rozmawiać ze sobą za pomocą „rzeczy". Innymi słowy. co więcej. Kraków 1979. Czytelnicy bądź słuchacze wiedzą też o istnieniu związku przyczynowego miedzy awarią silnika a spóźnieniem się na przyjęcie. Oczywiście jest to rola istotna. Na przykład takie zdanie jak (2) nie dodaje wiele do zawartości przedstawieniowej tekstu. Funkcja przedstawieniowa tekstu 247 istotnymi względami od tekstów naturalnych. Proponowany sposób porozumiewania się polega więc na użyciu zbioru przedmiotów. może się nam wydać dziwaczny. zgodnie z którą język naturalny niezbyt dobrze nadaje się do formułowania dokładnych opisów rzeczywistości. Pierwszym błędem lagadyjskiej koncepcji języka jest założenie.

(5) (a) Dwanaście lat więzienia (b) Londyn. Cecha ta jest szczególnie 8. W tym przypadku posługujemy się „skryptem morderstwa". motywy. zapewniające kohezję tekstu. Okamgnienie. której dokładnie opisać nie umiem. WL 2000. który może nam pomóc rozstrzygnąć wieloznaczności bądź rozjaśnić niejasne aluzje zawarte w poszczególnych zdaniach. Termin skrypt oznacza tutaj typowe 250 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU morderstwo i jest użyty w nieco ogólniejszym znaczeniu niż w rozdz. to nie znajdujemy w nim słów. tzn. Nasza teza głosi więc. który nazywamy tekstem.są to formalne wyznaczniki spójności. Nadawca tekstu mówionego bądź pisanego ma zamiar zakomunikować jakiś przekaz odbiorcy. że podczas interpretacji tekstu wyciągamy wiele takich wniosków. Inaczej mówiąc. ofiary. jeśli jestem w stanie skonstruować jego sensowną reprezentację. jeśli ograniczymy się do samej informacji językowej. Spójność jest tym. jest dowodem na to. narzędzia przestępstwa. 6. Wiemy z doświadczenia. Trzeba też wziąć pod uwagę związane z tekstem reprezentacje tworzone przez nadawcę i odbiorcę. że kluczową cechą języka naturalnego jest brak bezpośredniego odwzorowania między intencjami komunikacyjnymi a wyrażeniami językowymi. Reszta rozdziału będzie w dużej mierze poświęcona analizie tego pojęcia. jaki jest związek między sytuacjami opisanymi w (c) i (d). nadawca formułuje przekaz składający się z wyrażeń językowych. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 249 istotna w przypadku podstawowej właściwości tekstów naturalnych. Wyjaśnienie jest następujące: brakujące ogniwa pochodzą z zasobów naszej wiedzy kulturowej. a mianowicie ich spójności. 85) W powyższym przykładzie wyróżniono kilka elementów. które wyjaśniłyby nam. to właśnie ta wiedza kulturowa pozwala . którego mogą nie mieć w pojedynczych zdaniach. od bardzo dawna. wiedzy o świecie. Na przykład zaimki jego bądź ty znajdują w tekście odniesienie. Fakt.3. odwzorowanie to jest zapośredniczone przez poziom pojęciowy . zdania (c) i (d) nie są spójne formalnie. By ten zamiar zrealizować.zazwyczaj opierają się na wcześniejszych doświadczeniach odbiorcy (omówione w rozdz. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) Tekst nazywamy spójnym. czy też poza nią. s. 7 implikatury konwer-sacyjne stanowią podzbiór tego zbioru). 10 kwietnia (c) Mieszkaniec Brighton został skazany w Londynie na dwanaście lat więzienia za udział w morderstwie. co odróżnia tekst od przypadkowego ciągu zdań. Tego tworu nie da się wszakże zrozumieć w pełni. 8. lecz pewne wyobrażenie o niej mogę zaproponować. iż tekst nie jest tylko sumą interpretacji poszczególnych zdań składowych. miejsca zbrodni i tak dalej.poziom reprezentacji tekstu. Mimo to można je łatwo zrozumieć. ale nikt nie traktował ich przewidywanej lub zmyślanej obecności całkiem serio. gdzie wyrażenie skrypt kulturowy odnosiło się jedynie do przyjętych norm zachowania. Z drugiej strony można też powiedzieć. A oto kolejny przykład spójnego tekstu. które wiążą dane zdanie proste z otaczającym je tekstem .3. że znaczenie tekstu jest bardziej ograniczone niż suma takich jednostkowych interpretacji. Na koniec streśćmy powyższe uwagi. Choć ten króciutki tekst wydaje się całkiem spójny. Oto przykład takiego tekstu: (4) O robotach pisano w fantastyce naukowej. (Stanisław Leni. Natomiast obecnie rozpoczęła się już istna wielogatunkowa radiacja. że w przypadkach morderstwa pojawiają się mordercy. Z reguły teksty interpretujemy w określonym kontekście. (d) Ofiara została śmiertelnie ranna podczas zeszłorocznej strzelaniny w restauracji w Winchester.

a odniesienie do czegoś poza tekstem nazywamy egzoforą lub deiksą.4. takie jak jednorożec czy święty Mikołaj. W tym tekście znajdujemy wiele przejawów kohezji . albo wiążąc fragmenty tekstu w całość za pomocą takich relacji. Wytrzyj nogi na wycieraczce. ile do ich reprezentacji w ludzkim umyśle. który występuje przed nimi lub po nich. Odniesienie do pojęć wymienionych w tekście nazywamy endoforą. czyli „obiektów mentalnych" -jest to spójność referencyjna. jak w przykładzie (9) -jest to referencja kataforyczna. iż te wyrażenia odnoszą się nie tyle do rzeczy w świecie zewnętrznym.np. Dzień w dzień karmię kota. czyli deiksy. (8) W zeszłym roku byliśmy w [Alpach]. Natomiast przypadki endofory są interpretowane na podstawie tekstu: albo poprzedzającego dane wyrażenie. b. ile przedstawień. w którym prezydent Wilson jechał przez Pola Elizejskie. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. Spójność możemy osiągnąć na dwa sposoby: albo ponownie odnosząc się w tekście do tych samych desygnatów. Tydzień ma siedem dni. Za pomocą tych terminów — anafora i katafora — opisuje się na przykład użycie zaimków odsyłających do rzeczownika. [Taki] pech: [najpierw złapałem gumę. Jednym z osiągnięć współczesnego językoznawstwa jest odkrycie.nam skonstruować spójną reprezentację tekstu (5). Czarny wtorek to temat nieustających debat. 252 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU . był czarny. (9) a. Typowe wyrażenia referencyjne to zaimki (ona.4. Dlatego właśnie możemy nazywać obiekty. Rozmowy między prezydentami zakończyły się w zeszłym tygodniu. Spójność referencyjna Spójność tekstu wynika po części z faktu. 8. Tekst zawiera wyrażenia referencyjne. samo występowanie takich sygnałów nie gwarantuje spójności tekstu: (6) Kupiłem forda. [One] są naprawdę piękne. Ponieważ wyrażenia endoforyczne nie są zrozumiałe poza tekstem. ale mogą być przedmiotem wyobrażeń. za pomocą powtórzeń dosłownych bądź przy użyciu terminów o szerszym (hiperonimy) lub węższym zasięgu (hiponimy) -lecz. a potem zamknęli mi jeszcze most]. Takie zwierzę ma cztery nogi. Samochód. Przykład (7) jest oczywistym przypadkiem egzofory: (7) [Żona do męża. Jest to typowe dla egzofory. jak pokazuje poniższy przykład. Wycieraczka ma jedenaście liter. Mimo to bardzo trudno znaleźć dla niego jakąś spójną interpretację.głównie powtórzeń. że spójność jest nie tyle własnością samych wyrażeń językowych składających się na tekst. wskazując na sufit] Czy rozmawiałeś z tymi na górze? Wypowiedź żony nie będzie w pełni zrozumiała poza kontekstem sytuacyjnym. Przykład ten dowodzi. albo następującego po nim. (wg Enkvist 1978: 110). można powiedzieć.w tym przypadku mówimy o spójności relacyjnej. jak „przyczyna-skutek" bądź „przeciwstawienie" . W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się kolejno tymi dwoma mechanizmami spójności. mój) i pewne frazy imienne (tąpani z drugiej klatki). które nadawca i odbiorca wytwarzają na jego podstawie. jak w przykładzie (8) -jest to referencja anaforyczna. Spójność referencyjna 251 8. przyczyniają się one do jego spójności. iż dotyczy on jakiegoś zestawu pojęć i ich odniesień. Możemy więc stwierdzić. Słyszałeś [najnowsze wiadomości]? [Clinton może stracić urząd]. że spójność tekstu nie jest uzależniona od spójności formalnej. które w rzeczywistości nie istnieją. W poniższych przykładach wyróżniono klamrami wyrażenia referencyjne oraz ich odniesienia. Spójność tekstu może być sygnalizowana formalnie na wiele sposobów .

zawiera dość informacji identyfikujących: (10) b. gdyż wystarczające informacje o desygnacie (liczba i rodzaj) przekazuje końcówka czasownika. pytania i wątpliwości przybierały kształt wierszy. W takich przypadkach ich forma może być nadmiernie określona albo niedookreślona.zazwyczaj używa się w takich przypadkach wyrażeń nieokreślonych. W takim przypadku istnieje pewna swoboda wyboru środków koreferujących. Stała ona nad brzegiem morza.mogą się pojawić na przykład na początku bajek: (10) Dawno. Oto fragment hasła z encyklopedii. W tym przykładzie w centrum uwagi znajduje się „rybak". dramatów. a w języku polskim również eliptyczną formą „zero zaimka". [0] Był bardzo ubogi . wymaga wprowadzenia. [Goethe] był jednak nie tylko artystą. tym mniej materiału językowego potrzeba. Dla przykładu: jeżeli coś pojawia się w tekście po raz pierwszy. takim jak akcent. Niedawno językoznawcy odkryli. maksym i krótkich esejów. zawierających przedimek nieokreślony. choć końcówka czasownika -tak jak w poprzednim przypadku .w celach identyfikacyjnych wystarczyłaby forma „zero zaimka". W ostatnim zdaniu mamy do czynienia z nadokreśleniem. A zatem dalszy ciąg naszej bajki może brzmieć tak: (10) a.4. czyli desygnaty. Im bardziej jest on wyróżniony. Każde zdanie tego fragmentu opowiada o Goethem. dawno temu był sobie pewien rybak. W języku polskim nieokreśloność nie jest kodowana gramatycznie. Powyższe przykłady ilustrują funkcję identyfikacyjną wyrażeń referencyjnych. bo o nim opowiada zdanie. dawno temu byt sobie pewien rybak. odsyłających do tego samego obiektu. więc rybak mógł/mógł on obserwować swoją zatokę przez okno.Nie wszystkie przedmioty odniesienia. Forma eliptyczna jest tu również możliwa. Ponieważ w danym momencie w centrum uwagi może się znajdować tylko jeden obiekt. użylibyśmy w piśmie formy pełniejszej: (10) c.miał tylko starą chatę. więc bez wątpienia to właśnie on pozostaje w . w którym ostatnie zdanie zawiera przykład nadokreślenia: (11) Fascynowała [go] ludzkość i jej dokonania. by go zidentyfikować. gdzie ma szukać odpowiedniego desygnatu. ale również wybitnym fizykiem. a jeszcze inne odgrywają rolę drugorzędną. Jeśli znajduje się on w „centrum uwagi". Niektóre są przywoływane nieustannie. Był bardzo ubogi . można się do niego odwoływać na wiele sposobów w zależności od stopnia jego wyróżnienia. W rozmowie Lagadańczyków odpowiednikiem tej sytuacji byłoby wyjęcie przedmiotu z worka. utworów prozatorskich. Stała ona nad brzegiem morza. Spójność referencyjna 253 ją wyróżnić dowolny składnik zdania i skupić na nim uwagę słuchacza. Gdybyśmy chcieli w kolejnym zdaniu przenieść uwagę na ten właśnie obiekt. Kiedy dany obiekt został już wprowadzony. że wyrażenia anaforyczne mogą być wykorzystywane w innych celach: spełniają one również funkcje nieidentyfikacyjne. gdybyśmy chcieli w dalszym ciągu opowieści wrócić do rybaka. Dawno. W językach naturalnych -przynajmniej zachodnioeuropejskich . że formy odniesienia do danego pojęcia zależą od stopnia jego wyróżnienia. ale tylko w mowie -dzięki elementom parawerbalnym. pieśni.w tym przypadku nazwiska . są w tekście równie ważne. [Jego] idee. a analogiczne środki leksykalne nie są w takich przypadkach obligatoryjne . natomiast „chata" jest mniej wyróżniona. Stanowią więc one sygnał dla odbiorcy. gdyż zamiast pełnej formy . tzn. Jak widzieliśmy. istnieje wyraźna zbieżność między stopniem wyróżnienia desygnatu a formą wyrażeń referencyjnych. Wnikliwe badania funkcji identyfikacyjnej wyrażeń referencyjnych uświadomiły filozofom i językoznawcom. to na ogół posługujemy się zaimkami. inne pojawiają się w jakimś punkcie wypowiedzi. tzn. które pozwala8. użylibyśmy raczej zaimka.miał tylko starą chatę.

a następnie przekazała go w ręce policji. że wybór odpowiednich środków dokonuje się zazwyczaj w zgodzie z informacyjnymi potrzebami odbiorcy. W rozmowie za pomocą przedmiotów brak obiektów. co oznacza. Oyodo-ku). że w systemie komunikacyjnym Lagadańczyków nie dałoby się realizować większości tych celów. Autor posłużył się nazwiskiem po to. 4. W gazetach brytyjskich i amerykańskich taki sposób relacjonowania dramatycznych wydarzeń stał się niemal normą. Z tego powodu niemożliwe są też relacje miedzy zdaniami. [. nigdy nie wyszła za mąż. ponieważ był samotny. Spójność relacyjna 255 tekstu. ale też mogą być domyślne. za pomocą takich słów jak ponieważ czy chociaż (13. że pojawienie się w tym miejscu nazwiska przygotowało czytelników na wprowadzenie nowego wątku. np. tzn.. by zaznaczyć pojawienie się nowego wątku: zasygnalizować zmianę tematu. Trzy dni z rzędu zostawała po godzinach. dowiedzieliśmy się. takich typów związków koherencyjnych jak „przyczynaskutek". W przykładzie (14) drugie zdanie nie tyle wskazuje na przyczynę pewnego stanu rzeczy. 15). Reasumując. Efekt przedstawienia sceny z czyjegoś punktu widzenia określamy mianem perspektywizacji. Spójność relacyjna Odbiorca tekstu nie jest w stanie zrozumieć go w pełni. 254 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU Przypadki niedookreślenia służą do uzyskania efektów innego rodzaju: (12) Kobieta rozprawia się z napastnikiem W środę w nocy dzielna młoda kobieta pokonała złodzieja jego własną bronią: ogłuszyła go żelazną rurą.5. 8.5. którą mu wcześniej wyrwała.] Wyróżniona fraza może się wydać dość dziwna. który wykracza poza interpretację poszczególnych zdań prostych. Jednakże dzięki niemu tekst staje się żywszy: oglądamy to zdarzenie niejako oczami ofiary ataku. Chodzi tu o ten aspekt interpretacji 8. Tuż przed północą w środę pewien mężczyzna zaatakował w Osace dwudziestotrzyletnią Mayumi Sanda na jednej z ulic jej dzielnicy (Oyodo-cho. W poprzednim akapicie desygnat został już bowiem wprowadzony i w tym miejscu pojawienie się wyrażenia nieokreślonego jest zaskakuje. takie jak segmentacja tekstu czy perspektywizacja.centrum uwagi.2). które odpowiadałyby całym sytuacjom i zdarzeniom. (13) Jednorożec zdechł. takich jak akapit. Łatwo dostrzec. jeśli w analizie tego tekstu ograniczymy się do celu identyfikacyjnego. Jest to kolejny powód ograniczający użyteczność Języka" la-gadyjskiego. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. jak w (14). jeśli nie odczyta zależności między poszczególnymi zdaniami. Poniżej przedstawiamy kilka takich relacji. W szczególnych przypadkach można osiągnąć inne cele. Mogą one być wyrażone leksykalnie. (potwierdzenie) (15) Chociaż Greta Garbo była nazywana symbolem urody. Badania eksperymentalne potwierdziły. wskazywać początek większych jednostek pojęciowych. Odniesienie endoforyczne służy zasadniczo identyfikacji desygnatów. (przeciwstawienie) W przykładzie (13) drugie zdanie składowe podaje powód śmierci jednorożca. W przykładzie (15) mamy do czynienia z . dla której napastnik jest w tym momencie nieznanym mężczyzną. „przeciwstawienie" czy „potwierdzenie". czyli nie ma tam zdań przedstawiających pewne schematy zdarzeń. ile podaje fakty potwierdzające hipotezę na'temat Małgosi. Uderzył ją kilkakrotnie w głowę żelazną rurą i próbował udusić. W ten sposób można wprowadzać do tekstów segmentację. jak to ma miejsce w języku naturalnym (por. rozdz.. (skutek-przyczyna) (14) Małgosi musi zależeć na awansie.

rzecz jasna. Czasami nadawcy używają konektorów. c) kiedy Kaal napisał w NRC Han-delsblad krytyczny artykuł o pierwszym numerze tego periodyku. które tworzą koherencję miedzy zdaniami prostymi. w związku z czym pozostają one często niedookreślone. Na l przykład w (16) akcent na „napisać" i „manier" wskazuje na relacj0 " przeciwstawienia. W jaki sposób możemy wyjaśnić pojawianie się niedookreśleń koherencji? W rozdz. Oto przykład: (17) a) Jan Kaaljest od l czerwca redaktorem naczelnym miesięcznika O. jak się wydaje. hipotezę. in. 7).. albo za pomocą akcentu i intonacji. takich jak para: niektórzy. Ponieważ zawiera ono implikaturę: „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż". za pomocą słów „relacyjnych".". spójniki współrzędne (i. Rozmówcy nie muszą wypowiadać wszystkich informacji. nawet jeśli wypowiedział zdanie prawdziwe. Z tego powodu koherencję zachodzącą między dwoma akapitami (z których pierwszy zawiera np. Istnieją również bardziej subtelne sposoby sygnalizowania koheren256 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU cji. który wskazuje jedynie na istnienie relacji czaso-wej. Z kolei na przykład w zeznaniach obie strony zakładają możliwie pełną jednoznaczność wypowiedzi. Jednym z istotnych czynników jest gatunek tekstu. lecz) i wyrażenia spajające (w rezultacie. b) W zeszłym roku zaproponował mu tę posadę wydawca pisma. 7 wprowadziliśmy pojęcie implikatury konwersa-cyjnej. mogą również łączyć większe segmenty tekstu. że partnerzy rozmowy. W przeciwnym razie można by mu zarzucić brak współdziałania. ale manier to on nie ma. utrudniać interpretację tekstu. takie jak akapity. ne. kiedy kontekst pozwala odbiorcy wyciągnąć właściwe wnioski. sami wyciągną właściwe wnioski. . chociaż). że Kaal jest teraz redaktorem naczelnym dlatego. które niezbyt dobrze „pasują" do danej relacji spajającej. (16) Może i Jan napisał znaną książkę. przestrzegając zasady kooperacji. nadawcy odwo. Spójność relacyjna 257 mówca jest przekonany o tym. jeżeli. które zamierzają przekazać. rozdz. którzy krytykowali staroświecki światopogląd autora. ponieważ mogą liczyć na to. to na gruncie maksymy relewancji można spokojnie założyć. Użył jednak .i łują się do niego tylko wtedy. To zjawisko może. Jeśli na stwierdzenie: Skończyła mi się benzyna ktoś odpowiada: Tu za rogiem jest stacja benzynowa (por. \ Te ograniczenia nakładane przez kontekst są bardzo zróżnicowa. iż te same relacje. Słowa wyrażające zależności między zdaniami to konektory. Jest to zresztą słynny przypadek zdania. Maurice Keizer. a nie przyczynowej między obydwoma zdarzeniami.5. które ukazało się w nekrologu Grety Garbo wydrukowanym przez holenderską gazetę De Yolkskrant. Samo czasowe uporządkowanie zdarzeń . która sugeruje kontrast. np. A zatem niedookreśloność koherencji można wyjaśnić jako przypadek implikatury konwersacyjnej opartej na maksymie relewancji. konektora kiedy. w przeciwieństwie do tego). że napisał krytyczny artykuł. Ta kategoria obejmuje spójniki podrzędne (ponieważ.. a drugi analizę tej hipotezy) sygnalizuje czasem całe zdanie (Ten problem domaga się pilnego rozwiązania). Mamy tu do czynienia z niedookreśleniem relacji.odrzuceniem w drugim zdaniu implikacji pierwszego. Niewątpliwie autorowi chodziło o to. więc. a nawet całe ustępy. redakcja została zasypana listami od rozzłoszczonych czytelników. W tekstach narracyjnych odbiorca zakłada istnienie związków przyczynowych między zdarzeniami. co w dużej mierze eliminuje niedookreślenia.I ni. iż na owej stacji sprzedają benzynę — chociaż stwierdzenie to w rozmowie nie pada. że drugi roz8. Współczesne teorie lingwistyki tekstu zawierają interesującą tezę.

Typowym przykładem jest relacja potwierdzenis . istnieje wiele różnych rodzajów takich relacji. (19) Kiedy grał telewizor. 3. ponieważ wszystkie zdania proste ((22)a. równoczesność zaczyna oznaczać niezgodność z oczekiwaniami).niemal nigdy nie jest wystarczająco istotne. (21) a. nie mogłem pracować. c. Zdanie (13) opiera się na założeniu: „samotność może prowadzić do śmierci". gdzie zdania proste opisują kolejne zdarzenia. chyba że ich współwystępowanie okazuje się sprzeczne z oczekiwaniami. Dlatego właśnie relacje takie jak w (13) nazywa się pozytywnymi. że w takich przypadkach mamy do czynienia z meto-nimią. b. obecnie również: Jednak". STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU d. Relacje tego rodzaju nazywa się „wielojądrowymi". d) zajmują w tekście taką samą centralną pozycję (22) a) Zagotuj wodę z mlekiem.3). jak i peryferyjne. że implikatury konwersacyjne zostały wraz z upływem czasu zakodowane w języku. jak w przykładzie (15). b) dodaj suszone drożdże. Inne kryterium podziału opiera się na relacjach składniowycł miedzy zdaniami prostymi. Typowym przykładem takiej relacji jest sekwencja jak w (22). Wydaje się. obecnie również: „ponieważ". że kognitywna teoria języka nie potrafi wyjaśnić.3.negatywnymi.co ilustrują przykłady (18) i (19) . Podobnie sama równoczesność stanów rzeczy nie jest na ogół wystarczająco istotna. obecnie również: „w rezultacie". Ta zależność jest wyrażona eocplicite za pomocą konekto-ra przyczyny. Niem. że z tą tendencją należy walczyć . W literaturze przedmiotu pojawia się podział na relacje pozytywne. Jest to kolejny przypadek gramatykalizacji (por. Natomiast relacje hipotaktyczne łączą zdanie podrzędne ze zdał niem niezależnym.6. Tę hipotezę sugerującą metonimiczną zmianę znaczenia na gruncie implikatur potwierdza fakt. Relacje następstwa czasowego i równoczesności to metonimie odpowiadające relacji przyczynowo-skutkowej i relacji przeciwstawienia. Franc. b. np. które zaczyna oznaczać przyczynę). cependant (pierwotnie: „tymczasem". Franek wyskoczył przez okno. jak w przykładach (13) i (14). Można powiedzieć.konektory czasowe otrzymują interpretację przyczynową: (18) Gdy Janek wszedł do pokoju. że każda z nich zawiera zarówno przypadki centralne. dientengevolge (pierwotnie: „następnie". c) wsyp d) i wymieszaj kaszę mannę. Niderl. iż w wielu językach można odnaleźć ślady analogicznej ewolucji znaczeń.niektóre zestawienia zawierają ponad 300 przypadków! Niemniej jednak istnieje powszechna zgoda co do tego. uporządkowanie przestrzenne staje się uporządkowaniem czasowym. weil (pierwotnie: „podczas gdy". Jeden ze sposobów ograniczenia jej rozmiarów polega na wyróżnieniu wśród takich relacji na podstawie odmiennych parametrów pewnych ogólnych kategorii i uznaniu. dlaczego konektory łączne są interpretowane jako wyznaczniki relacji przeciwstawienia: (20) Ma dopiero siedem lat i już gra sonaty Beethouena. oraz negatywne. dlatego właśnie . Jak pokazuje lista typów koherencji przedstawiona w podrozdziale 8. W przykładzie (15) relacja „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż" jest założona implicite . rozdz. c. równoczesność przechodzi w stan niezgodności z oczekiwaniami).choćby dlatego. W najnowszej literaturze ich liczba rośnie w postępie geometrycznym . still (pierwotnie: „do tej pory". a takie jak w (15) . co wyjaśnia. równoległość czasowa przechodzi w przyczynowość). w jaki sposób w normalnych warunkach komunikacyjnych nadawca i odbiorca umieliby dokonywać wyborów z tak tasiemcowej listy zgoła abstrakcyjnych relacji. obecnie również: jednak". Relacje parataktyczne łączą współrzęd-1 ne zdania proste. Te drugie można na ogół wyrazić za pomocą spójników przeciwstaw^ nych.stanowi ona negację zależności przedstawionej w zdaniu. Ang. lecz.

gdzie nadawca najpierw wyraża pewne przekonanie. Natomiast relacje interpersonalne występują w przypadku. a satelita przez zdanie podrzędne. a zdanie podrzędne jest jądrem: (24) Ledwie zacząłem czytać gazetę.zdanie proste zawierające informację główną ((23)a) . a potem oglądaliśmy delfiny.8. kiedy w domu rozpętało się prawdziwe piekło. że wyróżnione kategorie są istotnymi poznawczo determinantami języka potocznego. że powyższe rozróżnienia nie są tylko konstruktem teoretycznym.5. (26) a to dziecięcy opis wizyty w zoo składający się z konstrukcji parataktycznych: (26) a. badania dotyczące przyswajania języka pokazały. gdzie najpierw oglądaliśmy lwy. które składają się na tekst. Przegląd relacji koherencji . to dlaczego nie kupiłeś mi wtedy tego futra? Wiele przemawia za tym. Relacja hipotaktyczna wiąże jądro . Relacje koherencji można dzielić na kategorie według kryteriów różnego typu. W późniejszym wieku te same zdarzenia byłyby opowiedziane również za pomocą konstrukcji hipotaktycznych: (26) b. Zanim poszliśmy do delfinów. Np. że dziecko opanowuje najpierw relacje 260 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU I konkretne.. zjedliśmy kanapki. dlaczego nadawca uważa za stosowną treść wyrażoną w drugim zdaniu prostym. gdy treść zdań prostych odnosi się do tej samej rzeczywistości. Nadawca i odbiorca potrafią sobie radzić z ogromną liczbą relacji koherencji najprawdopodobniej dlatego. że to rozróżnienie dotyczy zasadniczo poziomu reprezentacji tekstu i chodzi o rozróżnienie między myślą główną a myślą poboczną. a drugie . Trzeci sposób podziału relacji koherencji polega na rozróżnieniu poziomów. Trzy dni z rządu zostawała po godzinach). a dopiero później abstrakcyjne: pozytywne relacje koherencji pojawiają się w języku przed relacjami negatywnymi. (25) Skoro już o tym mowa. Relacje te mogą być wyróżnione na wiele sposobów. Reasumując: interpretacja tekstu wymaga odczytania relacji koherencji między elementami tekstu. ponieważ był samotny . 8. Na rzecz tego rozróżnienia przemawia następujący fakt: jeśli usuniemy z tekstu wszystkie satelity. to otrzymamy całkiem przyzwoite streszczenie.wtedy. ale przejawiają się również w rzeczywistości językowej nadawców i odbiorców. Spójność relacyjna 259 (23) a) Janek chyba rzucił palenie. Poszliśmy do zoo. a potem. a następnie je uzasadnia. a para-taktyczne przed hipotaktycznymi. Kategorie te zapewne pomagają użytkownikom języka w interpretacji bardzo licznych relacji zachodzących między zdaniami. tak jak w przykładzie (14) (Małgosi musi zależeć na awansie. gdy jedno ze zdań prostych odnosi się do rzeczywistości. Wprawdzie na ogół znajduje ono odzwierciedlenie na poziomie składni: jądro jest wyrażone przez zdanie główne.6. Inny przypadek relacji interpersonalnej zawiera przykład (25): pierwsze zdanie proste wyjaśnia. gdyż zawiera opis tła. a potem zjedliśmy kanapki. W takich przypadkach odbiorca odwołuje się do pragmatycznych implikatur.. tak jak w (13) . Powyższe przykłady wskazują na to. Należy podkreślić. Poszliśmy do zoo i widzieliśmy lwy. b) bo od tygodnia nie widziałem go z papierosem. przedstawia rozumowanie nadawcy.z satelitą.gdzie drugie zdarzenie („zdechł") jest bezpośrednią konsekwencją pierwszego (Jednorożec był samotny"). które występują w danym zdaniu. że sprowadzają je do ograniczonej liczby kategorii. np.do samej wypowiedzi. ale czasami -jak w przykładzie (24) -to właśnie zdanie główne jest satelitą.Jednorożec zdechł. lecz często pozostają niedookreślone. Z relacjami ideacyjny-mi mamy do czynienia.

b. Williama Manna i Sandrę Thompson. by skłonić mieszkańców do kontroli urodzeń. a. [jądro] WARUNEK: jądro przedstawia stan rzeczy. podobnie jak Van Hattum. a. który jest przedmiotem kontrastu. Natomiast Philips stracił dziesięć punktów. [satelita] PRZECIWSTAWIENIE: Istnieje potencjalna lub pozorna sprzeczność między stanami rzeczy przedstawionymi w jądrze i w satelicie. Stany Zjednoczone produkują więcej pszenicy. a. w którym odbiorca ma zinterpretować informację przekazaną w jądrze. Inne państwa powinny tu przyjść z pomocą. a różnią się tylko w tym zakresie. Holec i Smit-Tak.Poniższa lista relacji koherencji została zaproponowana przez dwójkę amerykańskich badaczy. Bergoss zdobył dwanaście punktów. [jądro] b. [jądro] OKOLICZNOŚCI: Satelita przedstawia kontekst. TŁO: Informacja przekazana w satelicie pomaga w zrozumieniu jądra. [satelita] 8. [jądro] b. [satelita] STWORZENIE MOŻLIWOŚCI: Informacja przekazana przez satelitę pozwala odbiorcy wykonać czynność opisaną w jądrze. zdarzył się zeszłej zimy [jądro]. Proszę. Następna konferencja ICLA odbędzie się w 1999 roku w Sztokholmie. a. a. Mógłbyś otworzyć drzwi? [jądro] b. [satelita] OCENA: W satelicie nadawca ocenia sytuację opisaną w jądrze. Prawdopodobnie najgorszy przypadek grypy. weźmie udział 300 językoznawców z 23 krajów. a. [satelita] POTWIERDZENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma uwierzyć w informację przekazaną w jądrze. powinieneś niezwłocznie powiadomić towarzystwo ubezpieczeniowe. Dwudziestoletni Bili Hamers zamordował swojego ojca. którego urzeczywistnienie jest uzależnione od zaistnienia sytuacji opisanej w satelicie. Z tego powodu eksportują nadwyżki. b. [jądro] PRZYCZYNA: Satelita opisuje stan rzeczy. to u ludzi nie stwierdzono żadnych poważnych skutków. 262 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU a. Ijądro] ROZWINIĘCIE: Satelita zawiera dodatkowe szczegóły na temat (jakiegoś aspektu) sytuacji przedstawionej w jądrze. Kiedy twoja sytuacja osobista ulegnie zmianie [satelita]. który spowodował sytuację przedstawioną w jądrze. a. [satelita] . W tym spotkaniu.6. Przegląd relacji koherencji 261 b. b. Ijądro] b. a. To najlepszy z możliwych rezultatów ostatniej inicjatywy pokojowej Stanów Zjednoczonych. [jądro] b. oto klucz. Ijądro] KONTRAST: (relacja parataktyczna: dwa jądra) Sytuacje przedstawione w jądrach są pod wieloma względami podobne. Negocjacje pokojowe między Izraelem a Palestyną zakończyły się podpisaniem nowego traktatu. jaki znam. sytuacja przedstawiona jest bardziej istotna z punktu widzenia nadawcy. Chociaż w przypadku niektórych zwierząt jest to materiał toksyczny [satelita]. [satelita] b. które odbywa się co dwa lata. kiedy zachorowała połowa uczniów w klasie. W krajach Trzeciego Świata trzeba walczyć z nędzą. a. Świadkowie widzieli go na miejscu zbrodni. niż potrzebują na rynek wewnętrzny.

tym krótsza bądź nawet eliptyczna jest identyfikująca go forma językowa. Fasolę zalać wodą i zostawić na noc.7. a. tzn. powiązany pojęciowo. a ponad 200 jest rannych. Zadbany samochód świadczy o swoim właścicielu. musi on być spójny. im silniej jest wyróżniony. [jądro] ROZWIĄZANIE: Sytuacja opisana w jądrze stanowi rozwiązanie problemu przedstawionego w satelicie. który należy urzeczywistnić. Aby odbiorca był w stanie stworzyć sensowną reprezentację tekstu. [jądro] 8. Lingwistyka tekstu zajmuje się zatem nie tylko wyrażeniami językowymi składającymi się na tekst. Relacje koherencji są często sygnalizowane przez formalne wyznaczniki spójności zapewniające kohezję. Im bardziej dany obiekt znajduje się w centrum uwagi.UZASADNIENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zaakceptować prawo nadawcy do przedstawienia informacji przekazanej w jądrze. a. tzn. a. Eksplozja zniszczyła fabrykę i wiele okolicznych budynków. co określa się mianem katafory. aż będzie miękka. która polega'1 na ciągłym odsyłaniu odbiorcy do tych samych obiektów przywołanych przez tekst. czyli deiksy. Podsumowanie 263 SKUTEK: Jądro opisuje sytuację. [jądro] b. Będzie fajnie. Odbiorca konstruuje własną reprezentację tekstu dzięki inferencjom. Istnieją również funkcje nieidentyfi- . bądź do obiektów. Podsumowanie Zdefiniowaliśmy tekst jako werbalny aspekt komunikacji. Pojedź z nami na wycieczkę nad jezioro. r 264 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKS! Istnieją dwa typy koherencji: spójność referencyjna. która urzeczywistnia się na poziomie pojęciowym. oraz spójność relacyjna. b. Nie możesz sobie poradzić z własnymi dziećmi? [satelita] b. proszę wysłać wypełniony blankiet. lecz przede wszystkim ich interpretacją. Jest pan aresztowany. albo za pomocą endofory. wykonując czynność opisaną w jądrze. [satelita] NASTĘPSTWO: (relacja parataktyczna) Jądra przedstawiają kolejne zdarzenia. [satelita] b. tzn. powiązania między rozmaitymi stanami rzeczy. tzn. dzięki odsyłaniu do obiektów figurujących w tekście. tzn. [jądro] b. Kup książkę „Toksyczni rodzice". Spójność referencyjna powstaje albo w wyniku użycia egzofory. która spowodowała stan rzeczy przedstawiony w satelicie. co określa się mianem anafory. Tekst staje się zrozumiały dla odbiorcy głównie dzięki jego wiedzy kulturowej i wiedzy o świecie. [jądro] ZACHĘTA: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zyskać motywację do wykonania czynności opisanej w jądrze. Ich obecność nie gwarantuje jednak samoczynnie spójności tekstu. Aby otrzymać najnowszą wersję programu [satelita]. Spójność referencyjna spełnia zasadniczo funkcję identyfikacyjną. które dopiero się pojawią w tekście. wydział przestępstw gospodarczych. a. a. a. Porucznik Kowalski. [jądro] 8. Można odsyłać do obiektów już wymienionych. pominęliśmy więc stronę parawerbalną i niewerbalną aktów komunikacji. [satelita] PARAFRAZA: Satelita podaje w innej formie informację przedstawioną w jądrze. [jądro] b. Gotować. takie jak zaimki czy powtórzenia. Zginęły 23 osoby. Twój samochód mówi wiele o tobie. [satelita] CEL: Satelita przedstawia stan rzeczy. [jądro] b. dzięki wskazywaniu obiektów w świecie. a.7.

takich jak spójniki. Czasami mamy do czynienia z nadokreśleniem referencyjnym . 8. to odzwierciedlają one rozróżnienie pojęciowe między jądrem a satelitą: jądro zawiera na ogół informacje należące do głównej treści tekstu. Formowała się pod batem brutalnego ojca.8. który swego czasu zmusił go l osiemnastoletniego syna do oglądania egzekucji jego przyjaciela Kattego i który przez lata więził go w nadodrzańskiej twierdzy Kostrzyn. relacje parata-ktyczne i hipotaktyczne czy relacje przedstawieniowe i interpersonalne. Kiedy konektory nie wyrażają właściwej dla nich relacji koherencji. Ale widziałem Woltera". Nieraz o tym myślałem. choć nie najnowszej pracy z tej dziedziny: Beaugrande i Dressler (1990). (Norman Davies. W procesie rozwoju języka te niedookreślone relacje. Jeśli idzie o relacje hipotaktyczne. zamiast zaimka pojawia się pełna nazwa . Dobrzyńskiej i E. ale brakowało mi odwagi poruszenia tak niesamowitej sprawy.kacyjne wyrażeń referencyjnych. Przy jakiejś okazji [0] l Fryderyk powiedział: „Urodziłem się za wcześnie. Zalecana lektura 265 8. nawet jako predykcji pełnej wątpliwości. Przez całe jego panowanie huk armat i dochodzące z pola bitwy jęki mieszały się z kapryśnymi dźwiękami królewskiego fletu i paplaniną „les philosophes". takich jak relacje pozytywne i negatywne. Zalecana lektura v W języku polskim istnieje przekład ważnej. Prace polskich językoznawców zawiera tom wydany pod redakcją T. mogą w wyniku gramatykalizacji stać się elementami konwencjonalnego znaczenia wyrażeń danego języka. Doktor Kępińska powiedziała. toteż możliwość osiągnięcia przez człowieka nieśmiertelności ważyilf . pierwotnie oparte na impli-katurach konwersacyjnych. Zobacz także Dobrzyńska i Janus (1983). formy zredukowane . Kiedy ona l pani doktor to mówi. że są to przypadki pewnych kategorii ogólnych. Dlatego należy założyć. a. Przypadki tego rodzaju są ściśle powiązane z gatunkami tekstu. Europa. oraz zbiór prac pod redakcją tej samej autorki (Mayenowa 1974).którego głównym zadaniem jest segmentacja tekstu.8. Relacje te mogą być tylko implikowane bądź też zasygnalizowane za pomocą konektorów. Kraków 1998) 2. Obok spójności referencyjnej. Liczba możliwych relacji koherencji jest tak wielka. ćwiczenia i zadania 1. mamy do czynienia z niedookreśleniem relacji. b. istnieje również spójność relacyjna. której zadaniem jest powiązanie obiektów w tekście. Duszak (1998). Mayeno-wa (1993). Jak widzieliśmy w tym rozdziale. natomiast pełne wyrażenia odsyłają zazwyczaj do obiektów mniej wyróżnionych. Jakimi środkami w poniższych fragmentach została osiągnięta spójność relacyjna? Spróbuj zidentyfikować odnalezione relacje koherencji. wierzę jej na słowo. zobacz Bartmiński i Boniecka (1998). że posługiwanie się nimi wszystkimi byłoby niemożliwe dla użytkowników języka. Natomiast niedookreślenie referencyjne służy często perspektywizacji. Jakich form można by oczekiwać w poniższych przykładach? Dlaczego? Jaki efekt wywołałoby użycie formy alternatywnej? a. To założenie zostało potwierdzone przez badania nad przyswajaniem języka. Z nowszych prac dotyczących analizy tekstu (także literackiego). 8.„zero zaimka" bądź zaimek pojawiają się w przypadku obiektów znajdujących się już w centrum uwagi. Osobowość Fryderyka Wielkiego była jednym z cudów epoki. czyli relacje koherencji między stanami rzeczy.9. że potrzebuję więcej ruchu. Janus (1983).kiedy np.

Znajdź przykłady wyrażeń kataforycznych i anaforycznych. lecz że istnieje w rozmaitych odmianach pokoleniowych. Aby jednak zrozumieć wszystko. nie wiedzieć po co.2000) c. (Kuchnia polska. regionalnych bądź etnicznych.Odpowiedz za każdym razem. Gdy przyglądamy się niezbyt odległym etapom rozwoju znanego nam języka. ciągle szybko ubijając. Aby zrozumieć zmianę językową. Ręce mnie już bolą. można powiedzieć. musimy sięgnąć po objaśnienia niektórych słów lub wyrażeń. co odpowiada jego życzeniom.06. a. Kraków 2000) b. Gorące zsuwać ostrożnie na stolnicę uważając. że nic pan nie czuł. że dokonała się zmiana językowa. co nie odpowiada jego życzeniom. Niech mi pan tylko nie mówi. Przybrać osaczonymi owocami z kompotów lub konfitur. Macham tym gipsem na wszystkie strony. . że pan zasnął. że tak wiele jeszcze potrafimy zrozumieć. Stosuje w tym celu naukowo opracowane metody.Podkreśl formy i wyrażenia referencyjne (forma „zero zaimka". (Oliver Sacks. że język używany przez daną społeczność nie jest jednolity. . Myślałam. zaimki. lecz także okresy wcześniejsze. z po«) mocą przychodzi językoznawstwo historyczne. lub wierzy w coś. Ubić pianę. pełne nazwy). trzeba przede wszystkim zdać sobie sprawę z tego. Gdy skutki takich procesów zostaną powszechnie zaakceptowane. społecznych. Do jego zadań należy l rekonstruowanie prajęzyka będącego . (Stanisław Lem. — Doktorze Sacks! . Każda może spowodować pojawienie się w języku ogólnym nowych form lub nowych znaczeń bądź też doprowadzić do zaniku starszych. Ponieważ tylko ludzie bezkrytyczni wierzą we wszystko i tylko w to. Cofając się jeszcze dalej. Poznań 1996) Rozdział 9 Język w czasie: językoznawstwo history czne Dotychczas przyglądaliśmy się różnym formom językowym i ich użyciu w określonym momencie. Gdy przechodzimy do odleg268 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE l łych okresów historii. Przeanalizuj poniższe fragmenty pod względem spójności referencyjnej.Które z tych wyrażeń referencyjnych są egzoforyczne. przede wszystkim w teraźniejszości. a które endoforyczne? . że Potrzebujemy jeszcze więcej objaśnień. z których nie zachowały się żadne teksty. aby się nie połamały. co odpowiada ich życzeniom. Warszawa 1987) b. dziwimy się. więc każdy krytyczny człowiek nie wierzy w coś. upiec 5 równych krążków w tortowni-cy. Przygotować kruche ciasto. odkrywamy. Bada ono nie tylko etapy rozwoju danego języka udokumentowane w piśmie. W tym rozdziale zajmiemy się zagadnieniem zmiany języka z upływem czasu.266 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU łem się wyrażać tylko w otulinie fantastycznej groteski. za co i dlaczego. Upieczone krążki przełożyć masą z piany. Nie powinno tak być. czy już wprowadzoną. czy w danym przypadku mamy do czynienia z informacją nową. Okamgnienie. Podejmowane są również próby wyjaśnienia przyczyn zmian językowych oraz ich przewidywalności. „Tygodnik Powszechny" 25. Zjawiskiem tym zajmuje się językoznawstwo historyczne. (Michał Komar. ale jest. Każdy krążek piec 15-20 minut. (Barbara Stanosz. Warszawa 1980) 3.Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. a pan ani słowem się nie odezwał. wlewać cienkim strumieniem syrop. że człowieka trzymają się różne głupoty. a potem wykonaj następujące zadania: . Ćwiczenia z logiki. Być może jednak hamował mnie zbytek ostrożności. Stanąć na nogi.

i dlatego nie można jej z całą pewnością przewidzieć. B: Spoko.1. l. który to termin wywodzi się z łacińskiego wyrazu aetas („wiek"). lecz stał się synonimem jakiejkolwiek odmiany języka. co mówią ich dzieci. Odmiana języka obejmuje wszystkie zjawiska występujące w języku pewnej grupy jego użytkowników. angielszczyzna pendżabska (Punjabi English) i wiele innych etnicznych odmian języka angielskiego w Wielkiej Brytanii. wspaniale". Jest to odmiana polszczyzny upowszechniana przez szkołę. zwanej językiem literackim. W języku dzisiejszego młodszego pokolenia Polaków sporą popularność zyskało słowo cool używane między innymi w znaczeniu „bardzo dobrze. Żaden język nie jest jednolitym czy jednorodnym systemem. zwana w polskiej literaturze językoznawczej językiem ogólnym. morfologię i wymowę. standardowa polszczyzna. a więc formy i znaczenia występujące w tej odmianie . Przy próbach takiej rekonstrukcji przyjmuje się zasadę regularności. wyraz lub konstrukcja syntaktyczna . Natomiast odlot i ściemniać należą do starych wyrazów. Występuje w formie mówionej (mniej znormalizowanej i odznaczającej się różnicami regionalnymi) oraz pisanej (o większym stopniu normalizacji).mogą wejść do języka ogólnego. Cechy wymowy traktowane są czasami oddzielnie jako akcent i wówczas mówi się o akcencie standardowym. Język ogólny ma swoje standardowe słownictwo. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Zmiana językowa jest bardzo mocno związana ze zróżnicowaniem języka. morfem. Nasuwa się także pytanie o przyczynę zmiany językowej. zwane czasami etalektami. 9. średniej lub wyższej. Tak więc są grupy regionalne.a czasami także w innych odmianach . Dzieci zaś nie chcą. których znaczenie uległo rozszerzeniu o pewne innowacje: (2) a. A: Chyba nigdy tego nie zdobędę. mówiącą.fonem. Są to odmiany języka używane przez poszczególne grupy etniczne. z których każda ma swój dialekt. Grupy różniące się pod względem społecznym mają swoje socjolekty.zwłaszcza z uwagi na zmianę językową -jest to. Oprócz regiolektów i socjolektów istnieją także etnolekty. robotniczej. takie jak angielszczyzna ludności czarnej (Black English) i angielszczyzna latynoska (Hispanic English) w Stanach Zjednoczonych lub angielszczyzna jamajska (Jamaican English). administrację. że zmiany językowe dokonują się we wszystkich przypadkach. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 269 często socjolektem klasy wyższej (związanym z pewnym regiolektem) lub w takim socjolekcie ma swoje źródło.ma najczęściej formę sieci radialnej. dotyczyć przesunięcia z jednej sieci do innej lub zachodzić w reprezentacjach umysłowych całej kategorii. To można załatwić. Ponieważ wszystkie elementy języka można traktować jako kategorie i ponieważ kategoria . jest to zapożyczenie z angielskiego slangu: (1) A: Jak było na imprezie? E: Cool! W mowie młodych ludzi powszechne jest dziś także nowe słowo spoko. zmiana nie musi się dokonać. które spełniają te same określone warunki. składnię. Najważniejsze zaś . że istnieją odmiany związane z wiekiem użytkowników języka. wywodzi się z języka dworu pierwszych książąt i królów polskich. Może się ona dokonywać wewnątrz sieci radialnej. Tak więc np. Rodzice często twierdzą. lecz zawiera liczne. tak jak mowa ich rodziców. Dialekt regionalny zwany jest dlatego również regiolektem. możemy dokładniej określić zmianę językową. Otóż w jakimś okresie rozwoju języka jedna z jego odmian może się cieszyć największym prestiżem.najwcześniejszym przodkiem i jakiejś grupy języków. . Odmiana standardowa danego języka jest 9. na przykład socjolekt klasy niższej. że nie rozumieją. Jednak w językoznawstwie termin „dialekt" nie jest już zarezerwowany wyłącznie do określania dialektów regionalnych. by ich mowa brzmiała „staroświecko". czyli w schemacie. Jednak nawet jeśli zaistnieją wszystkie potrzebne warunki. opartego na regiolektach wielkopolskim i małopolskim. lekko lub mocno różniące się od siebie podsystemy lub odmiany. literaturę i środki masowego przekazu.

prawdopodobnie rzadko je słyszy. Jest 9. Poniższa tabela przedstawia możliwości dokonania się zmiany językowej w pol-szczyźnie przy uwzględnieniu wybranych cech języka dwóch grup wiekowych. mają większe szansę się przyjąć. "' forma spoko nie nastręcza starszemu pokoleniu trudności ze zrozumieniem. odlot czy ściemniać. nawet jeśli osoby starsze jej nie używają. używa formy powstałej przez ucięcie ostatniego z nich. Wydaje się. a tym bardziej używa. A: Jak by to na koncercie? o B: Totalny odlot! c. Słowo! Słownikowe nowości tego typu są w większym lub mniejszym stopniu zrozumiałe dla osób starszych. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 271 Tabela 1. jak było. jak i młodszych. jego zrozumienie nie nastręcza chyba większych trudności. Zamiast starszych wyrazów lub wyrażeń. Zagadnienie w dużej mierze sprowadza się do tego. Proces odwrotny ilustrują formy takie jak wyraz serwus. Chociaż wyraz ten ze swoim nowym znaczeniem nie należy do aktywnego słownictwa starszego pokolenia. jakim ulegają wyrazy i wyrażenia. zwłaszcza w starszym wieku. upojenia spowodowany alkoholem. A: Opowiadaj. Słowo takie jak cool nie zakorzeni się chyba szybko w języku ogółu. zaraz zaraz bądź spokojnie. l.270 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE J b. przedstawiciel starszego pokolenia potrzebuje prawdopodobnie szerszego kontekstu. ponieważ są bardziej zrozumiałe zarówno dla ludzi w starszym wieku. związane z odrywaniem się od ziemi. takich jak wolnego. Znaczenie wyrazu odlot ((2)b) to „stan uniesienia. ponieważ większość ludzi. jak spoko. którzy ich używają. Są to przykłady zmian. że ze względu na podobieństwo do swojego źródła. ale nie ściemniaj! B: Powiem dokładnie. Aby to znaczenie zrozumieć. zostało rozszerzone metaforycznie w kierunku tracenia kontaktu z rzeczywistością. w jakim stopniu dana forma (lub znaczenie) w języku pewnej grupy wiekowej jest czynnie używana lub też tylko biernie rozumiana. narkotykami lub mocnym przeżyciem". Możliwości dokonania się zmiany językowej Formy Zastosowanie w języku nastolatków Zastosowanie w języku osób w starszym wieku aktywne bierne nieznane aktywne . Słowo ściemniać ((2)c) także przeszło metaforyczne rozszerzenie podstawowego znaczenia i odnosi się tutaj do mówienia niecałej prawdy. W (2)a młody człowiek uspokaja kogoś popadającego w pesymizm lub zniecierpliwionego. Zatem znaczenie podstawowe. Inne wyrazy. będący poufałym rodzajem pozdrowienia.

bierne nieznane cool / / spoko / / odlot / / ściemniać / .

odmianę . zachowując liczne elementy wymowy i gramatyki swoich rodzimych języków celtyckich i tworząc w ten sposób nową odmianę łaciny. albo też biernie rozumiana przez starszych użytkowników języka polskiego . chociaż czasami wymaga to trochę wysiłku. tzn. często wyuczoną w szkole. Belgii i części Szwajcarii) nauczyli się posługiwać nowym dla nich językiem łacińskim. hiszpański. Olbrzymi wpływ zróżnicowania języka na zmiany językowe widoczny jest na przykład w ewolucji języków romańskich. regionów. Pomimo takich różnic przedstawiciele różnych pokoleń. że rodzimi użytkownicy języka władają nie tylko własną odmianą języka i odmianą standardową. Powstanie regiole-któw ludowej łaciny jest po części wynikiem kontaktów rzymskich żołnierzy oraz urzędników z użytkownikami różnych języków i z róż272 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE nymi kulturami na obszarach Europy. ponieważ . tabela 6). które należały do cesarstwa l rzymskiego. Późny język łaciński lub wczesny romański. Wiedza ta zwana jest kompetencją pan-dialektalną i -jak zobaczymy w dalszej części tego rozdziału może obejmować bierną znajomość niezbyt odległej w czasie odmiany historycznej.nowe pokolenie nastolatków po prostu wcale jej nie używa i w coraz mniejszym stopniują rozumie. włoski czy rumuński./ serwus / / to forma obecnie zanikająca. lecz że także znają biernie inne odmiany. portugalski. Wynika z tego.choć jest albo jeszcze używana. miał swoje źródła w jednej ze społecznych odmian łaciny. a mianowicie w potocznej mowie żołnierzy. Rodzimy język jakiejś grupy ludności. klas społecznych i grup etnicznych zazwyczaj się rozumieją. zwany jest substratem językowym. używany przed podziałem na różne języki romańskie. takich jak francuski. Na przykład mieszkańcy Galii (obecnej Francji. Język ten używany był przez lud i obejmował wiele odmian regionalnych (zobacz przegląd podany w rozdziale 10. którego struktury wywierają wpływ na narzucony jej lub przyjęty przez nią nowy język.

stosowane w zależności od dostępnych danych. Skamieniała forma łaciny klasycznej czy nawet nieklasycz9. które następnie tam się osiedliły. W Italii i Dacji (dzisiejsza Rumunia). które w nim zaszły. że wielu słowom wywodzącym się z żołnierskiego slangu udało się przetrwać w większym stopniu niż wariantom należącym do łaciny klasycznej. W gruncie rzeczy przez kilka wieków powstało bardzo niewiele romańskich tekstów. Można powiedzieć. czyli praromańskiego. stosować można metodę filologiczną. Jeśli istnieją dokumenty pisane. Belgię i północne Włochy) podbiły plemiona germańskie. Są jednak dowody na to.2. Późniejsze pokolenia nie uczyły się już języka celtyckiego jako rodzimego. Pierwsze teksty pisane w tych nowych odmianach języka romańskiego lub językach romańskich pojawiły się dopiero w IX wieku. W rezultacie mamy zaledwie kilka pisanych dokumentów będących małymi próbkami wczesnego języka romańskiego. czyli wczesny język romański. Ich języki wywarły wpływ na rozwijające się na tych terenach języki zachodnioromańskie. Na przykład wśród kilkuset słów. nowe fonemy i nowe struktury gramatyczne. są wyrazy takie jak bleu („niebieski"). natomiast wyraz caput przetrwał w innych regionach i w ten sposób stał się na przykład podstawą słowa cabeza („głowa") w języku hiszpańskim. trzeba zastosować metodę rekonstrukcji. patrzono wówczas niechętnie jako na „złą łacinę". W późniejszym okresie obszar zachodnioro-mański (dzisiejszą Francję. mające formę napisów na budynkach. rozwój nowych odmian łaciny rozpoczął się o wiele wcześniej niż w przypadku grupy zachodnioromańskiej. jardin („ogród") czy riche („bogaty"). Do różnic społecznych i regionalnych dochodzą różnice związane z chronologią rozwoju języków. który zaczai symbolizować zdolności umysłowe zawierające całą empiryczną mądrość człowieka. Powstaje tu jednak niełatwe pytanie. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym Poszukując informacji o wcześniejszych etapach rozwoju jakiegoś języka i badając zmiany. Mogą to być także króciutkie teksty. lecz odmiany języka łacińskiego bądź romańskiego poddanej wpływom wcześniejszego języka miejscowego. dzieła literackie lub religijne. Jest to przykład oddziaływania językowego superstratu. które z języka germańskich Franków przejął romański przodek języka francuskiego. natomiast jeśli takich dokumentów nie ma i jeśli starsze formy językowe można odkryć jedynie za pomocą porównywania form dostępnych. Ta metafora. gdzie z biegiem czasu powstały języki wschodnioromańskie. Na przykład we współczesnym języku francuskim wyraz tete („głowa") pochodzi od późnoła-cińskiego wyrazu testa („garnek"). obejmującej obecnie takie języki jak hiszpański. wniosła do języków tego regionu nowe słownictwo. że w pewnym stopniu wszystkie te języki powstały jako etnolekty późnej mówionej łaciny ludowej.2. językoznawcy mają do dyspozycji dwie główne metody. Mowa przybyszów. graffiti lub epitafiów. potocznie używanego w żołnierskim slangu na określenie głowy. Bez względu na rodzaj i treść tych tekstów filologowie starają się odkryć oraz wyjaśnić zawartą w nich informację językową i kulturową. zajęła w języku francuskim miejsce klasycznego caput („głowa"). dzięki której zaczęto używać wyrazu testa.przez nich używaną. 9. Pisanymi dokumentami wykorzystywanymi przy zastosowaniu metody filologicznej mogą być teksty prawnicze. prywatne listy bądź inne materiały. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 273 na łacina ludowa zastosowana w przekładzie Biblii stanowiły bowiem trwały standard. część Hiszpanii. portugalski czy francuski. Jest to typowy przykład metonimii połączonej z metaforą: garnek to prototypowy pojemnik. zanim sama zniknęła. Kiedy zatem te różne odmiany mówionej łaciny stały się odmianami języka romańskiego? Na każdy pisany tekst odzwierciedlający późną mówioną łacinę. .

A ma z pokojem sieść. A przy tem się ma najeść. zwłaszcza gdy przeczytają go we współczesnej transliteracji. To wszytko na stole leże. Poniższy fragment przedstawia inwokację. Bych mógł o tem cso powiedzieć.1. Toż wszego myślenia zbędzie. Podczas gdy większość form kultury podlega znacznym zmianom. Treść „Wiersza o chlebowym stole" odzwierciedla rozwój obyczajowości dworskiej późnego średniowiecza. . 1150-1500). które obecnie wymagają być może wyjaśnienia. I k temu mięso i chleb. a następnie utrzymaną w satyrycznym tonie naukę zachowania się przy stole. Fakt ten pozostaje w zgodzie z jedną z najbardziej podstawowych tez Whorfa. Z jutra wiesioł nikt nie będzie.274 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Chociaż -jak pokazują przykłady w tabeli l -język bezustannie ulega zmianie. 9. Cso w sto<do>le i w tobole. Tak więc przy odrobinie wysiłku obecni użytkownicy języka polskiego mogą zrozumieć wiersz napisany przez Słotę na początku XV wieku. A mnogi jidzie za stół. I wiele jinych potrzeb. Aliż gdy za stołem siędzie.teksty pochodzące sprzed około sześciuset lat. Kto le może dostać czego. takich jak dzieła Jana Kochanowskiego (doba średniopolska. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 275 Czfzolefz0 naniwe fw0ze tho wfzytko naftole 10fze Przetocz ftol weliky fweboda ftaye nanym pywo yvoda 10 yktemu m0fzo y chlep ywele gynich potrzeb Podług doftatka tego kthole może doftacz czego Zyutra wefzol nikt neb0dze 15 alyfz gdi zaftolem fz0dze tofz wfzego miflena zb0dze Ama fpocogem fzefcz aprzitem fz0 ma nayeftcz Amnogy ydze za ftol 20 fz0dze zanym yaco wól yakoby wzem0 vetkn01 koi Nema talerza karmenu fwemu efzby gy vcrogyl drugemu Agraby fz0 wmyfz0 przód 25 yfzmu medzwno yako mód bogday mu zaległ vfta wrzoth Aye fzmnog0 twarz0 czudn0 ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 30 Apeln0 mifz0 nadroby yako on czfzo motyk0 roby Sz0ga wmyfz0 przedrugego fzukay0 k0fza lubego nedoftoen niczfz dobrego 35 Ano wfzdy wydz0 gdze czfzny fzedzy kafzdy gy fluga nawedzy wfzytko yego dobre fprawa lepfze myfy przeden ftawa Mnodzy natem nyczfz nedadz0 40 fz0dze gdzego nepofzadz0 Csole się na niwie zwięże. że nie ulega on poważnym zmianom przez lata. Przetoć stół wieliki świeboda: Staje na nim piwo i woda.według hipotezy relatywizmu językowego Whorfa . język . (3) Tekst staropolski: „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (początek XV wieku) Pisownia oryginalna <G>Ofpodne da my tho wedzecz bych mógł othem czfzo powedzecz Ochlebowem ftole fgarne nafz0 wfzytko pole czfzo wftole* ywtobole Transliteracja współczesna Gospodnie. 1500-1750). ok.1). Zgarnie na się wszytko pole. to jednocześnie wykazuje on wyraźną historyczną ciągłość.jest tak głęboko zakorzeniony w ludzkim umyśle. lecz ogólny sens tekstu i jego szczegóły nadal są zrozumiałe. Nie tylko radzimy sobie ze zrozumieniem tekstów sprzed ponad czterystu lat.w różnym stopniu . a nawet wieki. O chlebowem stole.2. da mi to wiedzieć.) W tekście tym użyto pewnej liczby wyrazów. lecz rozumiemy także . według której języki dają ich użytkownikom „konstrukcje zwyczajowe" i rozwijają się oraz zmieniają bardzo wolno (patrz rozdział 6. takie jak przytoczony poniżej „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (doba staropolska. Podług dostatka tego. (Pisownia oryginalna nastręczałaby więcej trudności.

gy / ji = go Linijka 24: graby f z0 / grabi się = pcha się Linijka 25: medzwno / miedźwno = miodowo. Wrocław. Siędzie. Sięga w misę prze drugiego. Lepsze misy przeden stawia. i W. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 277 Aby móc czytać takie starsze teksty. czfzny / csny = czcigodny Linijka 36: gy. i Lepiej by tego niechać. Ano wżdy widzą. A grabi się w misę przód. A pełną misę nadrobi Jako on. nawiedzi = go. rzecz / rzecz = mowę. słodko Linijka 27: fzmnog0 twarz0 czudn0 / s mnogą twarzą cudną = z niejedną kobietą Linijka 29: ana / ana = a ona. A będzie mieć rękę brudną. gdzie csny siedzi. cokolwiek Linijka 8: weliky fweboda / wieliki świeboda = (tutaj:) hojny pan Linijka 13: kthole / kto le = kto tylko. W. Cso na jego miasto siędzie. Kraków: Zakład Narodowy im. Wydanie II. Nie ma talerza karmieniu swemu. Potem siędzie wielmi niżej.Siędzie za nim jako wół. da = Panie. bardzo Linijka 44: mafto / miasto = miejsce Linijka 45: Ań / Ań = a on.R. nawedzy / ji. Problemy ortograficzne. ktokolwiek Linijka 14: wef zol / wiesioł = wesoły Linijka 15: alyfz / aliż = aż Linijka 16: zb0dze / zbędzie = pozbędzie się Linijka 23: efzby / eżby = iżby. 276 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Cchcze* f z0 fam pofzadzycz wyfzey potem fz0dze welmy nyzey Mnogy yefcze przed dzwyrzmy b0dze czfzo nayego mafto fzedze 45 Anmu ma przezdzenky wftacz lepyey by tego nechacz Chce się sam posadzić wyżej. Mnogi jeszcze przed dźwirzmi będzie. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. cso motyką robi. przezdzenky / przez dzięki = wbrew woli (W: Wydra.. Wszytko jego dobre sprawia. Jakoby w ziemię wetknął kół... które niesie z sobą . Chrestomatia staropolska: Teksty do roku 1543.. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego o wskazującego na uzupełnienie miejsca uszkodzonego w rękopisie. czyli ustalić wartości liter alfabetu w badanym języku.).) 9. Szukaję kęsa lubego. 1995. Każdy ji sługa nawiedzi. Ań mu ma przez dzięki wstać.. aby. Niedostoen nieś dobrego. Eżby ji ukrojił drugiemu. Objaśnienia: Linijka 1: <G>Ofpodne da / Gospodnie. rozmowę Linijka 35: wfzdy / wżdy = przecież.2.. obsłuży Linijka 37: fprawa / sprawia = przygotowuje Linijka 39: nedadz0 / nie dadzą = nie zwracają uwagi Linijka 42: welmy / wielmi = o wiele. najpierw trzeba zinterpretować system pisowni. Iż mu miedźwno jako miód -Bogdaj mu zaległ usta wrzód! A je s mnogą twarzą cudną. Rzepka (red. Ossolińskich. Warszawa. Mnodzy na tem nieś nie dadzą. gdzie go nie posadzą. daj Linijka 6: Czf zole / Csole = co tylko.

W wierszu Słoty narzędnik liczby mnogiej dzwyrzmy l dźwirzmi (43) to oczywiście forma staropolska. karmenu (22) itd. . W niektórych staropolskich tekstach wymowę tę zaznaczano przez podwajanie liter samogłoskowych. czyli opozycji fonologicznej samogłosek krótkich i długich. np. pocogem (17) b. Narzędnik liczby mnogiej rzeczownika w języku staropolskim Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Temat pra-słow. Jednak bardziej niż pisownia intrygująca jest wymowa. pisanie. Na etapie rozwoju języka staropolskiego reprezentowanym przez nasz tekst litery wyróżnione tłustym drukiem w takich wyrazach jak dobre. Koń-cówka staro-pol. /!z0(4). W wyniku tego procesu opozycja ta przekształciła się w opozycję samogłosek otwartych i zamkniętych. która we współczesnej polszczyźnie standardowej już także nie istnieje. /s/: czfzo (5). Różne aspekty gramatyki języka staropolskiego także można odtworzyć na podstawie źródeł pisanych. nie dostarczył liter oznaczających takie staropolskie typy dźwięków. f z/s/. /ś/. wól (20). Przykłady staro-pol. niegdyś ograniczona do rzeczowników żeńskich. 278 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE -mi. stosowanie różnych symboli do oznaczania tego samego dźwięku. której uległy polskie samogłoski na przełomie XV i XVI wieku. k. c. v. kthole (13) Alfabet łaciński. ludźmi. dłońmi. jak na przykład samogłoski nosowe czy spółgłoski palatalne. dawnymi czasy. który ('który'). dobra. /a/. nićmi). c /k/: doftatka (12). wfżytko (4). natomiast kontynuację końcówki -y (-i) spotykamy tylko w utartych wyrażeniach. Pisownia tego tekstu odzwierciedla wczesny etap rozwoju grafu polskiej. innymi słowy. stosowanie litery h nie reprezentującej żadnego dźwięku: tho (1). /ó/. która w przypadku języka staropolskiego została częściowo zrekonstruowana. Tekst Słoty został napisany przed zmianą. stosowanie jednej litery lub jednej kombinacji liter do oznaczania różnych dźwięków. Wiele staropolskich rzeczowników męskich i nijakich w narzędniku liczby mnogiej ma końcówki: -y (-i). Stara końcówka -mi zachowała się w niewielu rzeczownikach miękkote-matowych (np. który przyjęto za podstawę pisowni polskiej. stosowanie dwóch pisowni tego samego wyrazu: yaco (20). stać. w M: voda (9). Językoznawstwo historyczne analizuje pisane teksty i rekonstruuje gramatykę tych historycznych etapów rozwoju. odpowiednio: /e/. nadal czytano jako samogłoski długie. m /m/. Jednak od polowy XVI wieku wyparła je niemal zupełnie końcówka -ami. takich jak przed laty. polegającą na zaniku iloczasu. góra ('góra'). lecz zachowała się w różnym stopniu w polskich regiolektach. Na przykład od czasów doby staropolskiej pewnym zmianom uległy deklinacje. np. to między innymi: a. gośćmi. yako (25) d. Tabela 2. /m'/: mógł (2).ten fragment „Wiersza o chlebowym stole".

Temat pra-slow.Temat pra-słow. wilki -a-ami żonami -o-y. -o-y (-i) wozy. Przykłady staropol. Przykłady staropol. Koń-cówka staro-pol. Koń-cówka staropol. -mi laty -jo-mi mężmi -ja-ami duszami. bogy-niami -jo-mi polmi -u- .

-mi synmi -i-mi kośćmi -n-y imiony -i-mi gośćmi -u-ami brwiami -t-y cielęty -n-mi kamień-mi -r-ami macierzami -s-y .

Tabela 3. z upływem czasu ewoluowały z jednego prajęzyka. w skład której wchodzą zarówno języki indyjskie i irańskie.„serce" śirdis „serce" srbdbce „serce" serce gi-gnosko „poznaję" co-gnosco „poznaję" zinóti „znać" znati „znać" znać agkho „ściskam" . Bardzo dużą rodziną jest na przykład rodzina języków indoeuropejskich. która pozwala im .poprzez analizę najwcześniejszych udokumentowanych etapów rozwoju języków pokrewnych . że niektóre języki są ze sobą genetycznie 9. muszą zastosować metodę rekonstrukcji.sio wy Analizując starsze teksty. co ukazano poniżej. tzn. Takie języki tworzą rodziny językowe składające się z grup językowych. bałtyckie. Przykłady wyrazów pokrewnych w wybranych językach indoeuropejskich Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiewno-słowiański Polski kardia „serce" cord. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 279 spokrewnione (szersze omówienie w rozdziale 10). grecki. Jednak gdy pisany tekst nie jest dostępny.2. Pokrewieństwo tych języków dostrzec można w wielkiej liczbie wyrazów o podobnej strukturze fonetycznej. słowiańskie itd. takie jak łaciński. języki germańskie. Pierwszym podstawowym założeniem jest.dokonać ekstrapolacji wstecz i zrekonstruować prajęzyk. Rekonstrukcja oparta jest na niewielkim zbiorze zasad związanych ze strukturą języka. wymowie i gramatyce. takie jak wiersz Słoty. jak i języki europejskie. specjaliści z dziedziny językoznawstwa historycznego mogą dowiedzieć się wiele o dawnej pisowni.

*/g'h/. */g'h/w języku prasłowiańskim Język praindoeuropejski Język prasłowiański Spółgłoski zwarto-wybuchowe palatalne: */VV */n'/ */n'h/ Spółgłoski szczelinowe dziąslowe: */«/ *hl Jak widać w zestawieniu pokrewnych wyrazów. (Gwiazdką oznacza się językowe formy zrekonstruowane. Ze względu na pojawienie się spirantu między innymi w staroirańskim liczebniku satam („sto"). takich jak greka czy łacina. italskiej i bałto-słowiańskiej (reprezentowanych tutaj przez języki grecki. (zapisane tłustym drukiem) zdepalatalizowane spółgłoski zwarto-wybuchowe /k/. że jest to tylko założenie.ango „ściskam" ankstas „ciasny" QZT>kT> „wąski" wąski Drugim założeniem jest. */ż/. W celu zrekonstruowania języka praindoeuropejskiego porównujemy ze sobą różne języki. trackoormiańska. tę grupę języków nazwano umownie satemową. odpowiadają (zapisanym tłustym drukiem) spirantom w językach satemo-wych. staro-cerkiewno-słowiański i polski) oraz innych grup z nimi spokrewnionych. italska (obejmująca łacinę). /ź/ oraz /s/. /g/ w językach kentumowych. anatolijska (obejmująca język hetycki). a w prasłowiańskim jako */s/. celtycka i germańska. Zmiana ta nie dotarła natomiast do praindoeuropejskiego obszaru peryferyjnego. litewski. Porównania tego rodzaju pozwoliły na odtworzenie dziejów zmian fonologicznych i na rekonstrukcję systemu fonologicznego przodka grup językowych helleńskiej. */g'/. Skutki spirantyzacji praindoeuropejskich */k'/. Jest to tak zwana zasada regularności i choć stosuje się do olbrzymiej liczby przypadków. W niej wspomniane spółgłoski palatalne uległy depalatalizacji. albańska i bałto-słowiańska. możemy zrozumieć pewną ważną zmianę w historii języków centralnej części obszaru praindoeuropejskiego. tzn. */g'/. Tabela 4. gdzie wyłoniły się grupy: indo-irańska. Od wymowy łacińskiego centum /kentum/ („sto") tę grupę języków nazwano umownie kentumową.) Jej wynikiem było przejście tych praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych w spółgłoski szczelinowe (spiranty). że w tych samych warunkach lub otoczeniu językowym dźwięk zmienia się w ten sam sposób w każdym wyrazie. /z/ w językach grupy bałto-słowiańskiej: litewskim (podgrupa bałtycka) oraz staro-cerkiewno-słowiańskim i polskim (podgrupa słowiańska). */z/. Zmiana ta znana jest jako spirantyzacja */k'/. gdzie rozwijały się grupy je280 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE zyków: tocharska. łaciński. na rekonstrukcję języka praindoeuropejskiego. Powołując się na nią. helleńska (obejmująca grekę). należy pamiętać. realizowane na przykład w języku prabałtyckim jako */s/. Metodę rekonstrukcji zastosować można jednak także w odniesieniu do jednego języka i . Tutaj są to spiranty /s/.

'debeo „muszę" de'bemus „musimy" 'debes „musisz" de'betis „musicie" 'debet „musi" 'debent „muszą" Dalsza analiza łaciny. która dokonała się przed 2000 rokiem p. istotnie ma w temacie jedną samogłoskę: (5) b. że tam. Wyróżnia się cztery rodzaje zmian. Jednak nie mamy prawie żadnych pisanych dokumentów pochodzących z wczesnych etapów rozwoju języków romańskich i możemy polegać tylko na metodzie rekonstrukcji wewnętrznej. a nie widoczna powyżej alternacja (oi: e). Zakłada się. Stało się tak we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej. to znaczy na temat. Przeanalizujmy na przykład francuski czasownik devoir („musieć"). Dla ułatwienia analizy formy czasownika devoir przytoczone są we współczesnej francuszczyźnie: (4) a. w tym czasowniku i w pozostałych czasownikach tej klasy samogłoska tematu we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej występuje jako dyftong (połączenie dwóch samogłosek. */g'h/. z których jedna jest niesylabiczna). Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 281 się w obrębie paradygmatów czasownikowych i rzeczownikowych. takie jak szyk wyrazów. Wyrazy i morfemy mogą zmienić swoje znaczenia. 9. Paradygmat ten widoczny jest nie tylko w przypadku de-voir. */gY. Po pierwsze. gdzie w paradygmacie występuje zróżnicowanie form. datowane na okres od V do VIII wieku. a w szczególności jej systemu akcentowego. samogłoska tematu nie uległa dyftongiza-cji.jedoisjamuszę" tu dois „ty musisz" U doit „on musi" nous devons „my musimy" vous deuez „wy musicie" ils doiuent „oni muszą" Uwzględniając zasadę regularności możemy przyjąć. Metodę tę najczęściej stosuje 9.e peux l nous pouvons od pouvoir („móc"). mający to samo znaczenie. Łaciński czasownik debere. wcześniejsza wersja paradygmatu cechuje się jednorodnością. tzn. je bois l nous buvons od boir („pić"). ilustrujący serię zmian. Chociaż brak dokumentów z języka praromańskiego czy też z wczesnych etapów rozwoju języka francuskiego. Typologia zmian językowych Zmiana może nastąpić we wszystkich omówionych dotąd w tej książce jednostkach języka. które dokonały się w paradygmatach dość dużej grupy czasowników francuskich. jest o wiele późniejsze niż satemowa spirantyzacja praindoeuropejskich */kV. natomiast w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej jako (bardzo zredukowany) monoftong (samogłoska pojedyncza). zmiany mogą nastąpić wewnątrz sieci radialnych. Od czasów powstania najwcześniejszych dokumentów.3. Wspomniane dyftongi uległy w różnym stopniu dalszym zmianom. Może się zmienić użycie poszczególnych dźwięków. Przejście z łaciny do języków romańskich. . Zmienić się mogą wzorce składniowe. pozwala sprawę wyjaśnić. W pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej.n.. co doprowadziło do powstania tej nieregularności we wszystkich formach francuskich poświadczonych w dokumentach poczynając od IX wieku. w których akcent padał na 282 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE pierwszą sylabę.wówczas mamy do czynienia z rekonstrukcją wewnętrzną. lecz także innych czasowników: je reęois l nous recevons od recevoir („otrzymać").e. W ich formach czasu teraźniejszego w trybie oznajmującym występują obecnie alternacje.2. że w pewnym momencie historii tego czasownika w całym paradygmacie istniał jeden temat czasownikowy.. Na bardzo wczesnym. gdzie akcent padał na znajdującą się przed sufiksem samogłoskę funkcjonującą jako połączenie między tematem a wykładnikiem czasu i osoby. pozbawionym dokumentów etapie rozwoju języków romańskich (francuski to tylko jeden z możliwych przykładów) samogłoski w pozycji akcentowanej uległy dyftongizacji. wskazówek w tym zakresie dostarcza klasyczna łacina.

w wyniku której jeden dźwięk staje się mniej podobny do drugiego dźwięku będącego w jego bliższym lub dalszym sąsiedztwie. W „Prologu" do Opowieści kanterberyjskich Geoffreya Chaucera (1387 r. by brzmiał pod jakimś względem podobnie do innego dźwięku w jego otoczeniu. Rezultatem metatezy z okresu rozpadu wspólnoty prasłowiańskiej (VIII-IX w. śląskim i małopolskim ostatnia spółgłoska wyrazu poprzedzającego została udźwięczniona przez początkową samogłoskę. Asymilacja możliwa jest także w pozycji międzywyrazowej. brak /-g/ ognia. że w tych przypadkach zaszła zmiana w całym systemie. Wreszcie pewna liczba zmian jest wynikiem działania analogii. w wyniku której dźwięki zamieniają się miejscami.) opisana jest przeorysza i jej houndes („psy"): . w której prasłowiańskie */or/ przekształciło się w /ra/. Do języka polskiego słowo to dotarło za pośrednictwem języka niemieckiego i przyjęło formę pielgrzym. 5. Stało się tak na przykład w łacińskim słowie peregrinus („cudzoziemiec"). Przykładem może być ewolucja angielskich wyrazów dog (obecnie: „pies") i hound (obecnie: „pies gończy". Jednak nie możemy twierdzić.3.7. Do takich procesów należy asymilacja (por. a peryferyjny może stać się bardziej centralnym. w imiesłowie czasu przeszłego strony biernej factum („uczynione"). Po drugie. Typologia zmian językowych 283 cińska grupa spółgłoskowa /kt/ zmienia się w /tt/. Innym rodzajem zmiany fonetycznej jest dysymilacja (odpodob-nienie).3). brak /-g/ jedzenia. który zmienił się we włoską formę fatto. 9. gdy pierwsze /r/ zmieniło się w /!/ i dało w wyniku późnołacińskie pelegrinus. lecz także morfemów. w wyniku której jeden dźwięk zaczyna być wymawiany tak. np. Pierwotny szyk dźwięków (samogłoska + /r/) widoczny jest na przykład w łacińskim armus („ramię"). występujących w niektórych polskich regiolektach.3. Proces ten obserwujemy na przykład w zmianie łacińskiego miraculum („cud") w hiszpańskie milagro („cud"): zmianie uległ szyk segmentów /r/ i /!/. W semantyce zmiany zachodzić mogą w kategoryzacji: wewnątrz kategorii lub sieci radialnej albo też w interakcji między kategoriami. Zmiany wewnątrz sieci radialnej Zmiany wewnątrz sieci radialnej mogą zachodzić na obu końcach skali wyznaczającej poziomy organizacji języka. Innym przykładem dysymilacji jest przejście /kk/ w /tk/ widoczne w formach typu letki („lekki"). fraz czy większych konstrukcji gramatycznych. staje się mniej prototypowe lub na odwrót. Zmiana w sferze dźwięków może mieć charakter czysto fonetyczny i nie powodować zmian w systemie fonemicznym języka. np. miętki („miękki"). co było bardziej prototypowe. „ogar"). Modyfikacji uległa jedna wyizolowana kombinacja dźwięków.) jest między innymi polska forma ramię. brak /-g/ ryb. W dobie staropolskiej w regiolektach wielkopolskim. w systemie fonolo-gicznym lub w systemie semantycznym. W wieku XIV terminem z poziomu 284 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE podstawowego był jeszcze hound („pies"). zmiany mogą oznaczać przesunięcia między sieciami radialnymi. może zajść zmiana w samym schemacie kategorii. w wyniku czego to. Porównaj współczesne niemieckie Hund („pies") i niderlandzkie hond („pies"). Wówczas elementy przechodzą z jednej kategorii lub sieci do innej.1. złożeń. Inne częste zjawisko to metateza. Po trzecie. Użytkownicy języka budują umysłowe kategorie lub sieci dla reprezentacji nie tylko wyrazów.bardziej prototypowy (centralny) element jakiejś kategorii może stać się elementem peryferyjnym. Na przykład w historii języka włoskiego dawna ła9. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu. spółgłoskę sonorną lub półsamogłoskę /j/ wyrazu następującego po nim.

lecz mógł to być nawet mały pudel. stanowią obecnie w kategorii polskiego przymiotnika zjawisko peryferyjne. że nawet go eksportowano i stopniowo nazwa tej bardzo prototypowej rasy psa zastąpiła nazwę całej kategorii. reprezentowaną na przykład przez odmianę o nazwie mastiff („dog angielski"). lecz może rasą dość często spotykaną. natomiast w na-głosie akcentowanej sylaby występuje aspirowane [th] (tąp). Było na niego takie zapotrzebowanie. Prostą odmianę przymiotników nazywamy rzeczownikową. poświęconym fonemom i allofonom. które mogą zmieniać się także wewnętrznie lub w obrębie dwóch lub więcej sieci.5. może być tak duża. mastiff „dog angielski" 9. Ta z kolei w otoczeniu takim jak pretty good („dość dobry") może ulec redukcji do formy zerowej (0). */godbm>-ł-jV> staropolskie godny. a w pozycji nieakcentowanej między samogłoskami. mocnego psa często używanego do pilnowania domów. pełen. która istnieje pod względem strukturalnym. gotów. 2. rys. które karmiła pieczonym mięsem lub mlekiem i białym chlebem. gotowy. jak w wyrazie beat („bić"). zwanych odpowiednio „złożoną" i „prostą". która od wieku XVI w języku angielskim brzmi dog. np. zdrów. Te dwie formy wywodzą się z różnych odmian przymiotników. wywodzące się z form niegdyś prototypowych. Już w języku staropolskim ujawniła się tendencja do ograniczania użycia form pierwotnej odmiany rzeczownikowej. lecz nie jest realizowana. We wczesnym okresie rozwoju języka praindoeuropejskiego nie było różnicy morfologicznej między przymiotnikami a rzeczownikami. a od XVI wieku stały się one rzadkie. Pozostałe do dziś relikty. or milk and wastel-breed. Zatem obok dotąd prototypowej formy rzeczownikowej. Sieć radialną tych realizacji fonemu /t/ przedstawiono na rys. We współczesnej polszczyźnie istnieje niewielka liczba przymiotników. jak wyrazie city („miasto"). np. Jednak w niektórych dialektach /t/ pojawiające się po samogłosce w wygło-sie. że stał się prototypem kategorii hound. Prototypowa wymowa/t/to nieaspirowane [t] (stop). pełny.2. Zmiana wewnątrz sieci radialnej a) XIV wiek hound „pies" b) XVI wiek dog „pies" dog poodle spaniel greyhound mastiff poodle spaniel greyhound Aound „dog" „pudel" „spaniel" „chart" „dog „pudel" „spaniel" „chart „ogar angielski" np. dużego. tzn.3. pojawiła się nowa forma z końcówką pochodzenia zaimkowego. natomiast przed /k/. Nie jest jasne. Typologia zmian językowych 285 Podobny proces zmian dostrzec można także w formach gramatycznych.(6) Of smalę houndes hadde she that she fedde With rosted flessh. Dog jako rasa psa spotykany był tak często. a jej pozostałości to formy typu ciekaw. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej Liczba realizacji fonetycznych. formy. np. . bywa wymawiane jako [?]. W epoce wspólnoty bałto-słowiańskiej wykształciła się złożona odmiana przymiotników. 1. Tę zmianę w sieci radialnej przedstawiono na rys. jak w cat-call („wygwizdanie"). że mówimy o fonemach jako kategoriach. W średnioangielskim dog. które mają postacie oboczne: ciekaw. jaką rasę psa autor miał tutaj na myśli. bywa realizowane jako zwarcie krtani [?] + [t].3. angielskiego lii. Miała kilka małych psów. był tylko jedną z ras. 1. która była wynikiem scalenia odmiany rzeczownikowej z następującym po niej zaimkiem anaforycznym. czyli allofonów danego fonemu. między innymi ciekawy. wesoły. wesół. Rys. tak samo jak poodle („pudel"). może przybierać formę spółgłoski uderzeniowej [r]. zdrowy. 9. 3 ilustruje allofony angielskiego fonemu /t/. W podrozdziale 5. */godbnt/ > staropolskie godzien.

Natomiast w przypadku rzeczowników niemęskoosobowych biernik. Tę zmianę oznaczającą przesunięcie do innej sieci radialnej przedstawiono na rys. a mianowicie „osoba". Tylko to znaczenie zachowało się do okresu nowo-polskiego. forma 3) przednia strona głowy człowieka W gramatyce sieć może podzielić się na dwie części lub zdarzyć się może rzecz odwrotna: dwie (lub więcej) sieci mogą połączyć się w jedną. to znaczy w te warzystwie płci pięknej. A będzie mieć rękę brudną. czyli kobiety: Ponadto już w języku staropolskim twarz to także „przednia strona głowy ludzkiej". co stworzone.?cof-co«[khae?ko:l] ?t beał [bi:?t] tąp [thsep] th t stop [stop] r city [sin] (7) Aye fzmnog0 twarz0 czudno ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 A je s mnogą twarzą cudną. Porównaj: widzę synów (w staropolskim: widzę syny) i domy synów. Porównaj: widzę wilki i ślady wilków. Zatem użytkownicy współczesnej polszczyzny traktują żywotne rzeczowniki oznaczające osoby i żywotne rzeczowniki nie oznaczające osób jako należące do różnych kategorii. wilki. 288 . nadal różni się od formy dopełniacza: wilków. Oznaczało to między innymi. Porównaj no-wopolskie tworzyć („powodować powstawanie czegoś"). Rys. do oznaczania osoby. np.3. a mianowicie jej obli9. 2. co jednocześnie spowodowało wyodrębnienie się kategorii niemęskoosobowości. Sieć radialna fonemu /t/ w języku angielskim . W „Wierszu o chlebowym stole" Sło. Rozróżnienie to ujawniło się formalnie tylko w liczbie mnogiej. W dobie nowopolskiej w obrębie rzeczowników żywotnych (rodzaju męskiego) ukształtowała się ostatecznie kategoria rodzajowa męskoosobowości. 3. a mianowicie oznaczał „stworzenie". Znaczenie tej jednostki leksykalnej ulegało przesunięciu od oznaczania tego.1 ty mowa jest między innymi o zachowaniu się przy stole.286 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Rys. Zmiana leksykalna z przesunięciem do innej sieci radialnej Język staropolski twarz 1) stworzenie Język nowopolski twarz 1) przednia strona głowy człowieka 2) osoba. np. a następnie istotnej części ciała pozwalającej rozróżniać jedną osobę od drugiej. syny. płeć. który w języku staropolskim zachowywał jeszcze swoje pierwotne znaczenie. zrównał się z formą dopełniacza: synów. Jednak już wówczas istniały także jego bardziej specyficzne znaczenia. 3. „płeć" czy „forma". Pojawiający się w wierszu Słoty wyraz twarz w znaczeniu „płeć" jest jednym z przejawów zmian. Pierwszą z tych zmian zilustrować można historią polskiej deklinacji męskiej rzeczownika. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. gdy zasiada l się doń z twarz0 czudn01 twarzą cudną (linijka 27). 0 pretty good [pni gud] Przykład zmiany w sieci leksykalnej reprezentuje polski wyraz twarz. że w przypadku rzeczowników męskoosobo-wych pierwotny biernik. Z domeny obiektów przyrody ożywionej przesunęło się ono do domeny części ciała. Typologia zmian językowych 287 cza. płci i formy.

w deklinacji żeńskiej końcówkę -am (np. Zmiany w schematach mogą odbywać się dwiema drogami: schemat może rozwinąć nową formę lub też powstać może nowy schemat. Przypatrzmy się znaczeniu wyrazu skutek w języku staropolskim i w polszczyźnie współczesnej. polom. ponieważ istnieje wiele różnych typów krzeseł. latom." b. wilkom. mężem. który odgrywa ważną rolę w składni danego języka.R. Teraz pojęcie to będziemy stosować w odniesieniu do każdej kategorii językowej. i W. a zatem obecnie język polski ma jedną formę celownika liczby mnogiej rzeczowników. lecz oznacza „czyn". Typologia zmian językowych 289 „Gdy biskup przyszedł do króla. Objaśnienie: fkutki l s/rurir/(narzędnik liczby mnogiej) = czynami (W: Wydra W.3. czo fz0g* rofkazui0.] 9. która łączyłaby w sobie wszystkie znaczenia.3. natomiast szyk PDO występuje w zdaniu podrzędnym. kamieniem). We wczesnej staropolszczyźnie celownik liczby mnogiej rzeczowników deklinacji męskiej miał końcówkę -om (np.JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE W procesie odwrotnym kategorie mogą połączyć się. Mogłaby ona mieć powiedzmy znaczenie „konstrukcja do siedzenia mająca cel użytkowy". każda kategoria ma także wysoce abstrakcyjną. gościem.w zdaniu głównym następującym po zdaniu podrzędnym lub po okoliczniku ((8) b): (8) a.2.) W tekście (9) wyraz skutek nie odnosi się do rezultatu działania. podstawowy szyk zdania występujący w zdaniu nienacechowanym (głównym) to POD. W języku staroan-gielskim. W formie tego przypadka nie ma już różnych kategorii odzwierciedlających rodzaj gramatyczny. a szyk OPD . Na przykład. Pierwszy typ zmiany zilustrujemy przy pomocy gramatyki i słownictwa. W dobie średniopolskiej w celowniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów rozpowszechniła się końcówka -om. cit. schemat zdania w angielszczyźnie współczesnej jest w porównaniu z tamtymi stały i nieelastyczny. 9. Poza elementami bardziej centralnymi lub prototypowymi. 20-nam. a nawet marginesowymi. op. Co <z k>siąg rozkazują.). jak w polszczyźnie współczesnej. duszam. ba sealde hę him stówę and biscopsedl (OPD) v ! . takim jak (8)a. musimy mieć abstrakcyjną ideę krzesła. P a se biscop topam cyninge com. fkutki vkazui0. cielętom). drugi zaś przy pomocy fonologii. elementami mniej centralnymi." We współczesnej angielszczyźnie te trzy typy szyku wyrazów są zredukowane do typu POD.3. a więc nie ma znaczenia takiego. która stosuje się do wszystkich elementów tej kategorii. schematyczną reprezentację. synom) lub -em (np. Zmiany w schematach Pojęcie „schematu" lub „znaczenia schematycznego" zastosowaliśmy dotąd w kontekście morfologii w analizie polskiego sufiksu -acz w rozdziale 3 (13) oraz w odniesieniu do pojęcia „schematu zdarzenia" w podrozdziale 4. Rzepka (red. tak jak we współczesnym języku niemieckim lub niderlandzkim. Pojawia się on między innymi w „Pieśni o Wiklefie" Andrzeja Gałki (XV wiek): (9) gegozz nafladuio. Podobną ewolucję dostrzec można w sieciach niektórych wyrazów. [wtedy dał on mu dom i siedzibę biskupa] „dał mu on dom i siedzibę biskupa. Przyjrzyjmy się podstawowemu szykowi wyrazów w zdaniu. a w deklinacji nijakiej końcówkę -om (np. Podczas gdy w języku staroangielskim oraz współczesnym niemieckim lub niderlandzkim schemat zdania jest w dużym stopniu swobodny. (PDO) [Gdy biskup do króla przyszedł. kościom). Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego wskazującego na uzupełnienie miejsca w rękopisie. Jegoż naśladują I skutki ukazują. Ewolucję sieci leksykalnych .

Niektóre z tych wczesnych form 9.wyrazu skutek przedstawiono na rys. w polszczyźnie (i w innych językach słowiańskich) początkowo odpowiadały spółgłoski [p] lub [b]. Gdy powstaje nowy fonem. Początkowo może on mieć tylko jeden allofon. którym był „czyn". wyłania się nowy schemat. Sam fonem ma zatem charakter schematu. Jedno z rozszerzeń ukazuje specjalizację w kierunku „czynu nagannego". W języku staropolskim istnieje kilka rozszerzeń prototypowego znaczenia wyrazu skutek. Jak widać z poniższego zestawienia. fonem można traktować jako kategorię głosek z prototypowym allofonem w centrum. Przyjrzyjmy się przykładowi z historii języka polskiego. Typologia zmian językowych 291 Tabela 5. Wczesne staropolskie odpowiedniki spółgłoski [f] w zapożyczeniach Źródła zapożyczeń Wczesny okres języka staropolskiego Język łaciński Język niemiecki . Jak wykazano w rozdziale 5. a oznacza powstanie z allofonów jednego fonemu nowych fonemów. a więc wyraz skutek nie jest już wieloznaczny. występującej w zapożyczanych wyrazach spółgłosce [f]. zapisywanej <f> lub <ph>. Inne rozszerzenie to specjalizacja w kierunku „faktu". Znaczenia te pozostały żywe w dobie średniopolskiej. zauważymy uderzającą różnicę: w polskich słowach (podobnie jak w ich wcześniejszych czeskich formach) nie występuje spółgłoska [f]. W sferze fonologii ten pierwszy rodzaj zmiany zwany jest często fonologizacją. 4. który przy braku innych automatycznie staje się prototypem. 4. W jeszcze innym znaczeniu skutek to „następstwo działania". który utracił swoje staropolskie 290 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE znaczenie „sposób" oraz inne znaczenia i obecnie funkcjonuje podobnie jak słowo skutek w swoim dawnym prototypowym znaczeniu.3. Od polisemicznej sieci radialnej do jednoznaczności Język staropolski skutek Język nowopolski skutek „występek" „czyn „następstwo działania" „następstwo działania" „fakt" Rozwój nowego schematu może też nastąpić w wyniku rozpadu kategorii na dwie nowe lub połączenia się dwóch kategorii w jedną. czyli „występku". Jednak w polszczyźnie współczesnej zachowało się tylko znaczenie ostatnie: „następstwo działania". Jeśli porównamy wyrazy w językach obcych z ich formami przejętymi przez wczesną staropolszczyznę (często za pośrednictwem języka staroczeskiego). Rys. Złożona niegdyś kategoria radialna stała się kategorią o wiele prostszą. Mniej więcej w tym samym czasie zmienił się pod względem semantycznym wyraz czyn. W języku prasłowiańskim i we wczesnym okresie rozwoju języków słowiańskich (a więc i we wczesnej staropolszczyźnie) fonemy /f/ i /f/ nie istniały. wokół którego rozłożone są pozostałe allofony.

Lucyper. przetrwały do dziś (np. Palenica. Fabian w nazwie Pabianice. f chwała l fata: *[xvała] > [xfała] > [fała] (por. c. a fonem /v'/ o wariant pozycyjny [f]. Jednak to zjawisko nie zmieniło jeszcze systemu fonemicznego. staw: *[stavb] > [stav] > [stafj. ubezdźwięcznienia spółgłosek w wygłosie: np. ubezdźwięcznienia w grupach spółgłoskowych: np. Jednak w dobie staropolskiej nastąpiła pod tym względem zmiana. Małopolski. berto. uproszczenia grup spółgłoskowych (w regiolektach Mazowsza. Falkow^ ski}. kwiat: [kv'at] > [kf at] b. Górnego Śląska): np. Szczepan). niemieckie Farbę > (XV wiek) * farba [farba]. łacińskie offerenda > niemieckie Opfer > czeskie ofe-: ra > staropolskie ofiara [of ara]. '!• W wyniku upodobnienia do sąsiedniej spółgłoski bezdźwięcznej oraz w wygłosie fonem /v/ wzbogacił się o wariant pozycyjny [f]. Nowe dźwięki uzyskały status .Fabianus Fabian ferala* (z łacińskiego) berło Josephus (z greckiego) Ożep Luciferus Lucyper Stephanus (z greckiego) Szczepan * Forma w języku staro-wysoko-niemieckim. Sieradzkiego. Łęczyckiego. chwila l fila: *[xv'il'a] > fefila] > [fila] di zapożyczenia z języków obcych: np. Fonologizacja spółgłosek [f] i [f] była wynikiem kilku procesów: a. trawka: *[travtka] > [travka] > [trafka].

Kolejnym procesem prowadzącym do powstania nowych fonemów jest przegłos. We współczesnej polszczyźnie działanie analogii widoczne jest w niestandardowej formie wziąść („wziąć"). sienie. Inny przykład to zmiana analogiczna.bezpośrednio z łacińskiego ferula. Przegłos dokonał się także u zarania polszczyzny. . Na przykład w XVI wieku (początek doby średniopolskiej) staropolskie bezokoliczniki ić („iść"). najó („najść"). w liczbie mnogiej rzeczownika Loch („dziura"): loch+ir > Lócher. las (o lesie). jak wiara (o wierze). siąść .żona. siano — o sienie.farba /f-/ czy wilk /v'-/ . zajć („zajść"). to znaczy by były rozpoznawalne w większej jednostce. utworzonej pod wpływem bezokoliczników typu siąść. Zmiana analogiczna Użytkownicy języka pragną. przyć („przyjść"). widoczne w paradygmatach takich rzeczowników. Zmiana analogiczna to proces. w nagłosie. Staropolskie alternacje typu żona — o żenię.wiodę. a nie taki. czyli zmiana wartości samogłoski. miara (o mierze). W ten sposób NI i /f/ oraz /v'/ i /f/ zaczęły kontrastować z sobą w takich parach wyrazów późniejszego okresu staropolszczyzny jak l warczeć lv-l . wiedrze zajęły formy nowsze żonie. Jednak dalsze istnienie oboczności samogłoskowych. Aby dokonała się zmiana analogiczna. musi nastąpić bardziej lub mniej świadoma analiza rozpatrywanych jednostek. wiadrze. Stało się tak np. ponieważ w temacie wszystkich przypadków upowszechniła się samogłoska. w którym poszczególni użytkownicy języka zauważają podobieństwa między dźwiękami. lesie . że fonemy /f/ i /f/ weszły do polskiego systemu spółgłoskowego w XIII wieku.zioło. Lucyfer. Użytkownicy języka taki paradygmat uważali za wygodniejszy . dojć („dojść").fila /f-/ (< chwila). Wskutek działania analogii miejsce starszych form żenię. np. (Formy ty. świat (o świecie). Doszło do tego w wyniku uproszczenia grup spółgło292 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE skowych [xv] > [xfl > [fl i bcv'l > l/F l > [f] w wyrazach rodzimych oraz w rezultacie przyswajania [fj i [f] w późniejszych zapożyczeniach. W jego wyniku w języku niemieckim pod wpływem sąsiedztwa samogłoski /i/ samogłoski tylne przekształciły się w samogłoski przednie bez utraty zaokrąglenia. W wyniku tego procesu powstały oboczności samogłoskowe zachowane w znacznej mierze do dziś: żenić . wiadro — o wiedrze (będące wynikiem przegłosu) zamknęły. że proces tych zmian analogicznych nie został doprowadzony do końca.4. Stefan) spółgłoskę [f) zachowały. Józef. 9. ziele . fe-rula .l pu chwila i fila współistniały w końcowym etapie staropolszczyzny.widocznie dlatego.3. sianie.lato.siądę. która występowała częściej. To pragnienie zaś może powodować zmiany analogiczne. Dane językowe wskazują na to. Taki przegłos znany jest z badania rozwoju języków germańskich. która doprowadziła do ujednolicenia tematu niektórych rzeczowników pod względem samogłosek.las.fonemów dopiero wtedy. by formy i konstrukcje były przejrzyste. który wykazuje oboczność samogłoskową wywołaną przez dawną zmianę fonetyczną. jednak potem w języku ogólnopolskim przyjęła się pierwotna forma chwila. wskazuje na to. że występuje w nim bardziej przejrzysty temat z jedną samogłoską. ujć („ujść") przekształciły swoje zakończenie na -ść. Stało się to przez analogię z formą licznych bezokoliczników 9. Jednak pojawiające się w rezultacie tego przegłosu samogłoski nie były nowymi fonemami. formami lub konstrukcjami i postanawiają (choć nie zawsze całkiem świadomie) jeszcze bardziej je upodobnić. gdzie <6> oznacza przednią zaokrągloną samogłoskę /oe/. gdy znalazły się w pozycji kontrastu z NI i /v'/.) Powtórne zapożyczenia wymienionych wyrazów (Fabian. lecie .3. Typologia zmian językowych 293 wieść .

rodzaju męskiego i żeńskiego to formy: szedłem l szlam.4. zadając kolejne pytanie: dlaczego język miałby się nie zmieniać? Warto też przypomnieć. mieć. lecz po mniej więcej tysiącu lat zmiana bywa tak fundamentalna. że język sprzed dziesięciu wieków staje się niezrozumiały. w nieżywotnych zaś pozostały końcówki -a lub -u.wykładnika dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego należących do kategorii żywotnych. dlaczego w ogóle język się zmienia lub jakie są praprzyczyny zmiany językowej. że zmieniają się wszystkie ludzkie instytucje. wykluje). Pamiętając na przykład o zmianach form dopełniacza liczby pojedynczej polskich rzeczowników rodzaju męskiego.4. W tym przypadku zmianę motywowała nie tylko chęć posiadania przejrzystej formy. idzie. W polszczyźnie standardowej te nieregularne typy koniugacji nadal opierają się zmianie na typy bardziej regularne. kiedy zmiana nastąpi i w jakim pójdzie kierunku? Być może najłatwiej odpowiedzieć na pierwsze z tych pytań. że często używana nieregularna forma może przez długi czas nie ulegać zmianom. być. Dlaczego język miałby być inny? Jednak jeśli potraktować język jako . psa. Nie ma na przykład dowodu na to. lecz także chęć stosowania wyraźnego . chcieć. lecz także z dążenia do ustalenia relacji między formą a znaczeniem w stosunku jeden do jednego. iść. wyklujesz. Na przykład paradygmat czasu teraźniej294 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE szego liczby pojedynczej czasownika iść to formy idę. Przyczyny i przewidywalność zmiany 295 w pojemności ludzkiej pamięci. W ten sposób przez analogię do licznych form rzeczowników żywotnych. że w czasie ostatnich wieków nastąpiła jakaś zmiana 9. która nastąpiła w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego. szedłeś l sztaś. 9. W języku polskim swoistą odmianę mają czasowniki bać się. Rozważmy na przykład analogiczną zmianę morfologiczną ze skutkami widocznymi w wieku XVI.i jedynego w swoim rodzaju . Podobnie dzieje się w wielu językach europejskich w przypadku na ogół dość nieregularnego czasownika odpowiadającego polskiemu być. takich jak męża. Mianowicie rozdział końcówek -a i -u dokonał się na podstawie semantycznej. stać. Przyczyny i przewidywalność zmiany Przedstawione wyżej przykłady pokazują. idziesz. Ponadto bez zmian pozostają także rzadkie formy. że inne t cechy ludzkiego umysłu pozostają niezmienne. języki angielski. jechać. wiedzieć itd. jeść. Zajmiemy się teraz bardziej fundamentalnym pytaniem. natomiast czasu przeszłego liczby pojedynczej. Możemy zatem zakończyć niniejsze rozważania stwierdzeniem. W rzeczownikach żywotnych (z wyjątkiem wołu) przyjęła się końcówka -a. jeśli są często używane tylko we frazeologizmach. Jednak jak wykazuje analiza tekstów. że zmiana analogiczna często dokonuje się w przypadku form o średniej częstotliwości występowania i o średnim poziomie rozpo-znawalności. szedł l szła. i można się z taką odpowiedzią nie zgodzić wskazując na to. że wszystkie języki bezustannie się zmieniają. ciąg struktur umysłowych i zjawisk o charakterze poznawczym. to zna je prawdopodobnie z utartych wyrażeń zawartych w powiedzeniu Ciemno choć oko wykol czy też w przysłowiu Kruk krukowi oka nie wykolę. rosyjski czy polski czasów obecnych są dość odmienne od form sprzed czterystu bądź sześciuset lat. wykolesz. francuski. możemy do tego pytania dodać zagadnienie prze-widywalności: Czy można przewidzieć. wykolę czasownika wykłuć (używane obok form wyklują. Język może zmieniać się wolno. dawna forma dopełniacza liczby pojedynczej synu zmieniła się w syna. Jeśli na przykład użytkownik współczesnego języka polskiego w ogóle zna formy wykolę. Osobliwe jest jednak to.Zmiany analogiczne wynikają nie tylko z dążenia do przejrzystości. .

że języki zawsze przejawiają jakiś . Niemiecki badacz Rudr Keller rozwija w swych pracach teorię wywołania zmiany. gdy utożsamiła się z nim pewna szczególna grupa ludzi. co zostało powiedziane wyżej o strukturach umysłowych. że wymowa cechująca się dyftongami o scentralizowanym pierwszym elemencie stała się prestiżowa. W szczególności poddał on analizie stopień. mogą wywodzić się na przykład z języka punków. W swoich pracach Labov wskazał również na konieczność rozróżniania w analizach języka między wywołaniem zmiany. jak można zmienić obowiązujące prawo. który ulega zmianom w rezultacie erozji lub trzęsień ziemi. takich jak pamięć. jakie jest źródło prestiżu. . handlarzy narkotyków lub gangsterów. do biegu rzeki. nabrało prestiżu. w jakim w wymowie mieszkańców wyspy przebywających na niej przez cały rok pierwszy element dyftongów /ai/ i /au/ uległ centralizacji. a resztę roku spędzali na j lądzie stałym. Jedno z najbardziej znanych badań Labova dotyczy szczegółów wymowy rodowitych mieszkańców wyspy Martha's Yineyard położonej u wybrzeża stanu Massachusetts w Nowej Anglii (USA). Warto zauważyć. np. Niektóre odmiany języka utożsamia się z pewnymi grupami społecznymi. to znaczy sposobem jej zapoczątkowania. Zdaniem Keller a język nie jest podobny do zjawiska naturalnego. Okazało się. Następnie forma ta rozpowszechnia się w społeczności językowej. nabierając jednak dodatkowej wartości społecznej. wprawdzie zmienianym przez użytkowników. PrzypaJr trując się bardziej szczegółowo danym zebranym wśród mieszkań-1 ców wyspy. Wówczas mamy do czynienia z prawdziwą zmianą językową. której w końcu może zostać przypisany pewien prestiż. tym większą wagę przywiązywał do tego. Labov wyciągnął z tego wniosek. Następnie rozpowszechniło się i jeszcze mocniej zakorzeniło. wyróżnianymi na podstawie wieku. Im ktoś był młodszy. tzn. że w wymowie stałych mieszkań296 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE ców wyspy pierwszy element owych dyftongów miał pozycję bardziej centralną niż w wymowie wielu odwiedzających wyspę latem gości.1). jak zjawisko. Zmianę językową porównuje on do takich zdarzeń. że prestiż niekoniecznie (lub nieczęsto) łączy się z językiem wyższej klasy społecznej lub starszej grupy wiekowej. zazwyczaj jako jeden z kilku wariantów. by mówić inaczej niż wczasowicze i bardziej utożsamiać się z wyspą. Bez względu na to.choćby niski — stopień zróżnicowania. którzy posiadali lub dzierżawili tam domy. a jej rozpowszechnieniem się w grupie użytkowników języka. którzy wiązali zmianę językową ze zróżnicowaniem języka (patrz 9. jednego z pierwszych językoznawców. Jest on raczej -jak mówi Keller . którą jej użytkownicy mogą zmienić intencjonalnie tak. które cechuje się zmianami wywoływanymi w wyniku działania sił pozbawionych świadomości i intencji. Widzimy tutaj. Pewien rodzaj wymowy bądź wewnątrzgrupowe słownictwo. a ponadto przy różnych okazjach nie formułują tych samych myśli w identyczny sposób. pozycji ekonomicznej. że stopień centralizacji był większy! w wymowie młodszej grupy użytkowników języka. Labov zauważył. a nawet płci. dosłownie: „trawa"). wykształcenia. a jego tło może być w gruncie rzeczy nieuchwytne dla analizy. Czasem taka forma pozostaje w użyciu tak długo. Widać tu pewną paralelę do tego. że istniała korelacja między wiekiem a nasileniem tej zmiany (lub jej brakiem).„zjawiskiem trzeciego rodzaju". Język nie jest też instytucją społeczną. Podstawą tego poglądu jest fakt. przesunął się w kierunku [ae] lub [e]. a nawet. takie jak angielski wyraz grass („marihuana". aż pozostałe warianty zostaną przez użytkowników języka zapomniane. ponieważ ludzie nie wymawiają wyrazów za każdym razem dokładnie w ten sam sposób. każda z tych odmian rozwija własną tożsamość. czasami zupełnie blisko Martha's Yineyard. lecz nie intencjonalnie. które początkowo było mniej lub bardziej przypadkową odmianą wymowy.Jedną z odpowiedzi na pytanie o praprzyczyny zmiany językowej znajdujemy w pracy Williama Labova. inni tę wymowę lub to słownictwo naśladują.

Podobna sytuacja zaistniała w języku polskim. że potrafią określić zmiany. To właśnie owo dążenie do nowatorstwa wywołuje zmianę językową. przyczynia się w końcu do powstania zasadniczej zmiany sytuacji na jezdni. że językoznawstwo historyczne może zmiany językowe przewidywać. Zrównanie formy biernika z formą dopełniacza tej grupy rzeczowników stało się normą dopiero w XVI wieku. Podsumowanie . nic się nie dzieje. że przewidywania zleją się w jedno z opisem aktualnego stanu rzeczy. co mówią. do dziś zachowały się frazeologiczne archaizmy takie jak siąść na koń (gdzie koń jest pierwotną formą biernika).a więc używania formy języka niezbyt odmiennej od formy języka słuchaczy .4. Gdy użytkownik języka polskiego mówił po raz pierwszy o tym. motywowane różnymi względami. Nawet jeśli zespół okoliczności zdaje się gwarantować. lecz zachowanie każdego kierowcy. z dwoma zupełnie różnymi wykładnikami tego czasu (infiksem oraz zmianą samogłoski w końcówce). Aby tego dokonać. Nowatorskie wyrażenie naśladują jednostki należące do pewnej grupy. gdy te dwa rodzaje czynników nałożą się na siebie w odpowiedni sposób. lecz jeśli deszcz nie pada. Powróćmy teraz do modelu Labova. polski językoznawca Jerzy Ku-ryłowicz posługuje się obrazem systemu odwadniania: może się okazać. nie sposób twierdzić. aby mogła się ona stać dla nich wzorcem. takimi jak pragnienie uniknięcia kolizji z jadącym z przodu samochodem. Ponieważ w każdej zmianie w grę wchodzą wielorakie zmienne natury poznawczej i społecznej.5. którzy z jakiegoś powodu odmianie języka używanej w owej grupie przypisują wystarczający prestiż. rowy odpływowe czy kanały są na swoim miejscu. Przyczyny i przewidywalność zmiany 297 słuchaczami. występujący w niej sposób wyrażania przyszłości potraktować można jako przykład wysoce niestabilnego systemu morfologicznego. że jakieś pomieszczenie pąka w szwach. żeby zwrócić uwagę innych na to. Użytkownicy języka łacińskiego przypuszczalnie przez wieki uczyli się i używali tego trochę niewygodnego. Chociaż tendencja do stosowania formy dopełniacza w funkcji biernika liczby pojedynczej rzeczowników żywotnych 298 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE (rodzaj męski) miała swój początek w języku prasłowiańskim i nasilała się w dobie staropolskiej. a ponadto ponieważ prawdopodobieństwo. Według tego modelu zmianę w języku wywołuje intencja jego użytkowników. aby inni użytkownicy języka to wyrażenie zrozumieli. że mogli mówiącego postrzegać jako kogoś inteligentnego lub w szczególny sposób elokwentnego. Zmiana może nastąpić dopiero wówczas. upłynęło wiele czasu. 9. przez całe wieki może się nie dziać nic. Teorie (kognitywne lub inne) nie roszczą sobie pretensji do tego. muszą zrównoważyć potrzebę pełnego zrozumienia . System odwadniania to przedstawione w tym rozdziale różne mechanizmy zmiany. a deszcz to zbiór zmiennych natury społecznej i poznawczej. między ciasnym ubraniem powodującym pękanie szwów a zatłoczonym pomieszczeniem dostrzec można było wystarczający stopień podobieństwa.jak korki uliczne. Na przykład patrząc wstecz na łacinę. nie widząc w nim problemu. co widać w dokumentach pisanych. jakie się dokonają. jest niewielkie. Nikt nie chce ich umyślnie powodować. zróżnicowanego systemu. że wszystkie rury. Następnie rozpowszechnia się ono wśród innych ludzi. że zróżnicowanie języka doprowadzi do zmiany. dopóki pewien wariant formy językowej tak wyraźnie się nie zakorzeni. że nadejdzie zmiana. Omawiając zmianę analogiczną. których dystrybucja zależy od klasy czasownika. którzy dążą do osiągnięcia sukcesu w komunikacji ze 9. jednocześnie zaś było w nim tyle innowacji. Jednak zanim dokonała się zmiana.z dawką nowatorstwa wystarczającą.

co oznacza. dysymila-cja i metateza. najwcześniejsze stadium rozwoju jakiegoś języka. lecz przy pomocy zjawisk tego samego języka. Tutaj nastąpić mogą pomniejsze zmiany fonetyczne. a hound. stosowana wówczas. że rozumiemy biernie więcej dialektów. czyli określenia regularności występujących w czasie zmian. Użytkownicy danego języka mogą władać nie tylko odmianą standardową. Zmiany powodujące przesunięcie elementu do innej sieci zachodzą w zbiorze allofonów danego fonemu. który nawarstwia się na język ludności pierwotnej. jak spiranty-zacja praindoeuropejskich */kV. stosowana w przypadku wszystkich okresów i języków pozbawionych dokumentów pisanych. Pierwszym typem zmian są zmiany wewnątrz sieci radialnych. pomiędzy sieciami oraz w schematach. jak na przykład jest to w przypadku języków praindoeuropejskiego. Język ludności tubylczej danego terytorium. */g'h/ w językach satemo-wych. Językoznawca historyczny porównuje formy językowe występujące w różnych pokrewnych językach i próbuje zrekonstruować prajęzyk (lub raczej jego część). czyli odmiany zależne od wieku użytkowników języka: młodsi ludzie nie tylko wprowadzają wiele innowacji. a niekiedy sprzed kilku tysięcy lat. Wymowa tej odmiany zwana bywa standardowym akcentem. lecz także rezygnują z pewnych form używanych lub tylko rozumianych przez starszych. Natomiast język 9. W obrębie poszczególnych kategorii użytkownicy języka tworzą także schemat. gdy dostępne są teksty pisane. takimi jak regiolekty. w historii języka angielskiego najbardziej prototypowy element dog („dog") zastąpił całą pierwotną kategorię hound („pies"). lecz także zasadę regularności. morfologii itd. zarówno geograficznych. tzn. mówimy o rekonstrukcji wewnętrznej. jest dziś dość peryferyjnym elementem kategorii dog („pies"). Dany język nie istnieje bowiem jako monolit. to substrat językowy. czyli pierwsze. niż sami używamy. jak zwarcie krtani [?] 300 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE . praro-mańskiego. dzięki czemu nadal częściowo rozumiemy teksty sprzed czterystu. składnią i słownictwem. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu: np. Na zmianę językową szczególny wpływ mogą wywierać etalekty. etno-lekty lub etalekty. Tak zwane prawa głosowe. prabałtyckiego czy prasłowiańskiego. jak i historycznych. lecz składa się z pewnej liczby odmian. których historyczną ewolucję można badać. oraz rekonstrukcja. tzn. Ten etap historii przypada czasami na czasy sprzed tysiąca. to bardziej reguły wskazujące na większościowy charakter danego zjawiska niż prawa w sensie fizycznym. Zawdzięczamy to naszej kompetencji pandialektalnej. czyli dialektów. Zmianę językową zrozumieć można jedynie na tle zróżnicowania języka. Zmiana językowa nastąpić może wewnątrz sieci. Kategorie językowe tworzą sieci radialne. socjolekty. to superstrat językowy. np. najbardziej abstrakcyjną reprezentację tej kategorii. pragermańskiego. obecnie „pies gończy. takie jak asymilacja. Mimo bezustannych zmian język zachowuje znaczną ciągłość. ogar". która zajmuje się badaniem zmian językowych. na który nawarstwia się język ludności napływowej. angielski fonem /t/ może obejmować takie allofony. */g'/. morfologią. Przy rekonstrukcji uwzględnia się nie tylko zasadę pokrewieństwa genetycznego.Językoznawstwo historyczne jest dziedziną językoznawstwa. Jeśli rekonstrukcji dokonuje się nie przy pomocy różnych języków. lecz także jedną lub kilkoma innymi odmianami. Metody językoznawstwa historycznego to metoda filologiczna. Substrat i superstrat wzajemnie na siebie wpływają. odnoszącą się do wszystkich jej elementów.5 Podsumowanie 299 ludności napływowej. a nawet sześciuset lat. Zmianę językową można badać na jakimkolwiek poziomie języka. Jedną z nich jest odmiana standardowa ze swoją wymową. w słownictwie.

Zalecana lektura 301 9. na przykład staro. staropolska forma o żenię zastąpiona została formą o żonie.lub średnioangielski zróżnicowany szyk PDO. Podobnie sieć radialna wyrazu może zostać zredukowana z kilku znaczeń do jednego. czy zawierają one wyrazy zapisane w poniższych zdaniach kursywą lub czy podają ich współczesne znaczenia. jakie nastąpiły w rozwoju języka polskiego. W gramatyce jakaś kategoria może podzielić się na dwie lub trzy kategorie. że nie jest to tekst współczesny? Określ różnice między nim a językiem współczesnym. chcieli go wpuścić w maliny („świadomie wprowadzić w błąd"). ideą"). lecz w wyniku zmian analogicznych w niektórych takich tematach oboczności zamknęły. wilk). Objaśnienia: Linijka 47: mnogy l mnogi = niejeden . co w przypadku fonemów nazywa się fonologizacją. Mogą także powstać nowe schematy.6. Pisarko-wej (1984). Zmiany w schematach mogą spowodować redukcję zróżnicowania szyku wyrazów. 2. c. np. np. przednia zaokrąglona samogłoska /ce/ w wyrazie Lócher („dziury"). Jaki możesz wyciągnąć wniosek? a.7. 50 Ten ma f prawem wyfzey Ten ma z prawem wyżej sieść. aby o czymś dużo mówiono"). wśród źródeł tego procesu wymienić możemy prestiż. Nemofzebycz panicz taky Nie może być panie taki. Licząc na korzyści. w wyniku którego w języku niemieckim powstała np. Przykładem jest wyłonienie się w języku staropolskim fonemów /f/ (np. fila < chwila) lub przegłos. Walczaka (1999). Tę sprawę trzeba nagłośnić („spowodować.w cat-call. Geft mnogy vbogy pan Jest mnogi ubogi pan. To jeszcze jeden oszołom („człowiek fanatycznie owładnięty jakąś sprawą. 9. można znaleźć w pracach K. Przyjrzyj się fragmentowi „Wiersza o chlebowym stole" Prze-cława Słoty (przytoczonemu w pisowni oryginalnej i we współczesnej transliteracji). ODP uległ redukcji do współczesnego szyku POD jako jedynego typu zdania. DPO. Zalecana lektura Wstępne wiadomości dotyczące metod stosowanych w językoznawstwie historycznym oraz najważniejszych zmian. W dobie staropolskiej istniały odziedziczone po przedpolskim przegłosie oboczności samogłosek w temacie typu żona . który jako cecha danego wariantu pewnej formy językowej może prowadzić do jego rozpowszechnienia się. jak stało się to w przypadku polskiego wyrazu skutek. Ćwiczenia i zadania 1. farba) i /f/ (np. spółgłoskę uderzeniową [r] w pretty [pnn] lub nawet formę zerową w [pni]. Sprawdź w kilku starszych słownikach języka polskiego. a jednocześnie być zrozumiałym. syn) i niemęskoosobowe (np. b. 9. gdy obecne są wszystkie czynniki potrzebne do dokonania się zmiany. nie musi ona zostać wywołana. np. czfzo b0dze kfz0fz0tom znan Cso będzie książętom znan y zadobrego wezwań I za dobrego wezwań. Polski wyraz twarz zmienił się dość radykalnie. Strutyńskiego (1999) i B. Wracając do początkowego pytania o praprzyczyny zmiany językowej.o żenię. -em).6. wfzalky* Bo czego newe doma chowany Bo czego nie wie doma chowany. Różne kategorie mogą też połączyć się w jedną. J. w języku polskim rzeczowniki żywotne rodzaju męskiego podzieliły się na męskoosobowe (np. mufzy gy wtem poczczycz Musi ji w tem poczcie wszelki. fzefcz ma nań kafzdy wloCzycz czefcz Ma nań każdy włożyć cześć. przechodząc z domeny „stworzenie" do domeny „część ciała". Jakie jego cechy wskazują na to. żeńska (z końcówką -am) i nijaka (z końcówką -om). by przyciągać uwagę słuchaczy. Jednak nawet wtedy. Nigdy jednak nie da się takiej zmiany przewidzieć. Źródłem zmiany językowej jest pragnienie mówiącego. w języku polskim w jedną kategorię celownika liczby mnogiej rzeczowników (z końcówką -om) połączyły się dawne kategorie celownika: męska (z końcówkami -om. 55 tho mu powe gefzdzaly To mu powie jeżdżały.

R. */g'h/ w językach satemowych i ich depalatalizacji w językach kentumowych. Ćwiczenia i zadania 303 Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiew-no-słowiański Polski oikhos „dom" vicus „wieś" uieśkelis „droga" vbsb „wieś" wieś granum „ziarno" źirnis „groch" ZT>rno „ziarno" ziarno ego ja" ego . Ja" . */g'/.ja" as „ja" azj.302 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Linijka 50: fzefcz l sieść = siąść Linijka 53: gy l ji = go Linijka 55: gefzdzaly l jeżdżały = który jeździł po świecie. W: Wydra W.). Rzepka (red. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski.) 3. Wskaż w każdym z poniższych przykładów następstwa spiran-tyzacji praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych */k'/. cit. 9. bywały w świecie („Wiersz o chlebowym stole". op.7. i W.

c. Porównaj rosyjskie i polskie kontynuanty (elementy językowe będące kontynuacją) podanych niżej form prasłowiańskich i powiedz. Polskie: nieść .Czy mamy tu do czynienia z przykładem gramatykalizacji? .> Ugotował jeś w obeźrzeniu mojem stół przeciwo tym. Porównaj łaciński sufiks przymiotnikowy -alisl-aris oraz łacińskie przymiotnikigeneralis („ogólny") i singularis („pojedynczy"). Przytoczony fragment podany jest w pisowni oryginalnej i w transliteracji współczesnej. Porównaj polskie gród i kaszubskie gard (np.Ibel-bl b. h. Porównaj rosyjskie muz l muźestvo i polskie mąż l męstwo (/-żbs-/ > /-śs-/ > /-ss-/ > /-s-/). w Starogard). 5.biały 6.Jaką rolę pełni w tym tekście wyraz jeś? . a. Porównaj łacińskie formy in i lustro oraz czasownik illustro („rozjaśniam.Jakie jest pochodzenie końcówki drugiej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasowników we współczesnej polszczyźnie? (Patrz rozdział 3). Porównaj wczesnoprasłowiańskie */gnetti/ i późnoprasłowiańskiej! */gnesti/ (> polskie gnieść).niosą bielić . obecnie: jesteś) w „Psałterzu floriańskim" (przełom XIV i XV wieku). d. Ytuczil ies woleiu glow0 moi0 akelich moy vpawai0czi kaco f wątli ieft <6.> Utuczył jeś w oleju głowę moje. wyjaśniam").. a kielich mój upawający kako światły jest. Porównaj staropolskie czosać l czeszą l czeszesz l czesze i nowopol-skie czesać l czeszą l czeszesz l czesze. Jaki rodzaj zmiany ilustruje każdy z podanych przykładów? a. . f. „Psałterz floriański" (fragment psalmu 22) Ygotowal ies wobefrzenu moiem ftol przecywo tym gifzm00cz0. g. <7. Porównaj litewskie alkti („być głodnym") i polskie łaknąć. . jiż mącą <mie>.. jakie podobne lub odmienne procesy zaszły w każdym z tych języków. e. Przeanalizuj użycie staropolskiej formy jeś (druga osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika być. Prasłowiańskie: */nesti/ .staropolskie jaz „ja" leikho „liżę" lingo „liżę" lieziii „liżę" lizati „lizać" lizać 4. b. Rosyjskie: nesti — nesu belit' — belyj c. Porównaj wielkopolsko-śląsko-małopolskie&osz /-ź/ owoców i mazowieckie kosz /-s/ owoców.*lnesol *lbelitil* .

Powyższe pytania są przedmiotem badań nie tylko językoznawstwa. tej samej rodziny językowej i tego samego szczepu językowego.). jest przede wszystkim zainteresowanie kwestią pochodzenia języka oraz światowej migracji rodzaju ludzkiego. Podzieliwszy się na mniejsze plemiona. geografia ludności czy neurobiologia.Objaśnienia: Vgotował ies l Ugotował jeś = przygotowałeś wobefrzenu l w obeźrzeniu = w spojrzeniu. zajmują się one także kwestią uniwersaliów językowych. Ludy z Afryki Wschodniej migrowały nie tylko do Afryki Zachodniej i Południowej. takich jak fizjologia. w którym wiele dziedzin współpracuje ze sobą. charakteru i ewolucji języka. gramatyki i skryptów kulturowych. Australii i Nowej Zelandii. które zaczęły się rozprzestrzeniać jak ogień po stepie. ewolucjonizm. leżą pose CL "< Sstawał w fazie uśpienia.z punktu widzenia socjologii. Jedynie bowiem podejście interdyscyplinarne. pewne grupy przeniosły się do Europy i Azji Środkowej. 1 ukazuje ogólny kierunek ruchów migracyjnych. na jakiej podstawie pewne języki zaliczane są do tej samej grupy językowej. anatomia. jest w stanie opisać całość zagadnienia i dostarczyć odpowiednich Porównywanie języków jest jednym z głównych działań prowadzących do uzyskania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące pochodzenia. Rys. która łączy w sobie wiele nauk. i W. w zasięgu wzroku gifz m00cz0l jiż mącą = którzy gnębią Ytuczil ies l Utuczył jeś = namaściłeś vpawai0czil upawający = hojnie pojący kaco fwatJi/ kako światły = jako jaśniejący światłem („Psałterz floriański". R. całościowy opis dziedziny porównywania języków . Jest to dziedzina. Z terenów Azji Środkowej coraz większe rzesze ludzi migrowały na zachód. do Azji Połu-dniowo-Wschodniej. gdzie powstała jedna z największych rodzin językowych na świecie (języki indoeu-ropejskie). op. pozwalających na określenie liczby języków istniejących na świecie oraz ustalenie. przez Cieśninę Beringa na Alaskę i do Ameryki Północnej. lecz także do Afryki Północnej i na Bliski Wschód. antropologia. Środkowej i Południowej. Głównym celem socjologicznych badań języka jest opracowanie metod. Czy powstanie języka zbiegło się w czasie z . czy dana odmiana języka jest dialektem. które dwa lub więcej języków poddaje analizie porównawczej i kontrastywnej w sposób bardziej szczegółowy niż jest to możliwe w typologii językowej. typologia języków i językoznawstwo kontrastywne W rozdziale 6 wspomnieliśmy o podobieństwach i różnicach między poszczególnymi językami i wspólnotami kulturowymi pod względem słownictwa. typologii oraz gramatyki kontrastywnej. Przedmiotem tego rozdziału jest systematyczny. U podłoża językoznawstwa kontrastywnego. Badania typologiczne natomiast próbują określić. dla której w różnych gałęziach wiedzy podejmuje się badania porównawcze języków. Około 50 tysięcy lat temu rozpoczął się proces rozwoju poszczególnych języków. W: Wydra W. do Europy. inne powędrowały do Azji Północnej. czy też pełnoprawnym językiem. etologia (nauka o zachowaniu się zwierząt). ale także wielu innych nauk. cit.) Rozdział 10 Porównywanie języków: socjologia języka. Przyczyną. Rzepka (red.

że na obszarze Nowej Gwinei funkcjonuje około jednej piątej wszystkich języków świata. 1. nie zostały jeszcze całkowicie zbadane pod kątem używanych tam języków. Okazuje się. 10. Pojawia się zatem pytanie. Wprowadzenie: porównywanie języków l z rn | y* oon R o Rys. Nowa Gwinea nieoczekiwanie nabiera znaczenia dla językoznawstwa. Szacuje się. na terenie obecnej Kenii. Wprowadzenie: porównywanie języków 309 mówią tym samym językiem lub dialektami tego samego języka. b) zweryfikowanie hipotez dotyczących pochodzenia i ewolucji języka ludzkiego. Wciąż brak danych na temat wielu z nich. że jest ich ok. 5000-6000.wyodrębnieniem się rodzaju ludzkiego? Według niektórych autorów miało to miejsce około 200 tysięcy lat temu w Afryce Wschodniej. które można dzięki nim objaśnić. niektóre regiony świata.2. częstokroć nie da się określić. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty Jednym z najczęściej stosowanych kryteriów określających status poszczególnych odmian języka jest ich wzajemna zrozumiałość: zakłada się. np. Afryka i Australia.1. ponieważ obserwacja językoznawcza wymaga czasu. To samo dotyczy wielu spośród języków afrykańskich i australijskich. Ostatnie badania wykazały. wynikiem decyzji o charakterze raczej politycznym niż językoznawczym. a niektóre z nich nie zostały jeszcze ostatecznie rozpoznane. że w niektórych rejonach świata istnieje ogromna liczba języków. gdzie w gruncie rzeczy nie ma już białych plam na mapie językowej. na wschód od Wielkich Jezior. Określenie liczby języków Wciąż nie jest możliwe dokładne określenie liczby istniejących obecnie języków świata. jeśli natomiast warunek wzajemnej zrozumiałości nie jest spełniony. i jest nadal.1.3. Nawet w samej Europie. Rozprzestrzenianie się języków Ocean Atlantycki a) przedstawienie ogólnego przeglądu kategorii i struktur językowych. 10. że jeśli mówiący są w stanie wzajemnie się zrozumieć. czy językoznawcy nie mogliby wykazać się większą dokładnością.1. liczby zjawisk. wówczas są oni prawdopodobnie użytkownikami . tzn. c) ustalenie zakresu opisowych modeli gramatyki języka. przypisanie jakiejś odmianie statusu języka bądź dialektu tradycyjnie było. Istnieją różnorakie przyczyny takiego braku precyzji. czy też są re-giolektami jednego języka. to 10. Przez długie tysiąclecia język pozo10. Po pierwsze. Po wtóre. funduszy oraz odpowiedniego poziomu wiedzy. czy dwie sąsiadujące ze sobą odmiany językowe stanowią dwa odrębne języki.1.

zwłaszcza w telewizji. Z punktu widzenia typologii bądź statystyki nadanie językowi statusu języka urzędowego nie jest istotne. na obszarze przygranicznym między Niemcami a Holandią przebiega przez terytorium. Rozwiązaniem problemu granic między językami czy dialektami. używa się go też w dużym zakresie w mediach. kontaktu z nim i chęci jego zrozumienia. istnieją specjalne prawa językowe. aby zrozumieć dialogi w filmach na temat mafii.. tj. jawajski . Natomiast dwa dialekty tego samego języka urzędowego oddalone od siebie geograficznie nie muszą wykazywać tej cechy. Kolejny problem dotyczący kwestii zrozumiałości polega na tym. Obok kontinuum geograficznego istnieje także kontinuum historyczne. Komunikacja językowa w Malezji odbywa się powszechnie w oparciu o taki czy inny dialekt języka baazar-malajskiego. W wielu krajach. Promowanie luksemburskiego jako trzeciego języka urzędowego Luksemburga. w których mniejszości narodowe posiadają autonomię językową. . a w wyniku ewolucji pojawiają się nowe. że zrozumienie innego języka czy innego dialektu jest przeważnie ujmowane procentowo i zależy często od stopnia znajomości tego języka. Jednakże wszystkie te dialekty zestawione razem wykazują pewną ciągłość. W Azji odmiany malajskiego traktowane są zarówno jako dialekty. Tak było w przypadku łaciny klasycznej. dlatego też jego status nie może być porównywalny ze statusem innych dialektów niemieckich. rozciągającego się od Morza Północnego lub Morza Bałtyckiego aż po Tyrol. ale nadrzędnym językiem urzędowym pozostaje standardowa odmiana malajskiego. Tabela l pokazuje. że można znaleźć dowody na istnienie kontinuum dialektalnego. nawet w obrębie szczegółowo zbadanego kontynentu europejskiego: na przykład w granicach obszaru niemieckojęzycznego dialekty północne są prawie całkowicie niezrozumiałe dla użytkowników dialektów południowych i na odwrót. Adaptacja tego języka zakończyła się sukcesem i w chwili obecnej funkcjonuje on pod nazwą bahasa-indonezyjskiego lub też indonezyjskiego malajskiego. mogą one być dla siebie nawzajem zrozumiałe -jako sąsiednie elementy kontinuum dialektalnego. niemiecki i niderlandzki. luksemburski posiada bogatą tradycję literacką. gdy sąsiadujące ze sobą dialekty podporządkowane są różnym językom urzędowym. jednakże po pewnym czasie przyczynia się ono do ustanowienia reguł językowych i wzbogacenia zasobu słownictwa języka zinstytucjonalizowanego. które określają obowiązkowy i fakultatywny zakres wykorzystania tych języków oraz różnorakie stopnie ich urzędowego statusu. także jako jednego z urzędowych języków Unii Europejskiej. która ostatecznie za312 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. że językiem urzędowym nie stanie się któryś z największych języków narodowych. Mogą zdarzać się i takie sytuacje.. W Indonezji jeszcze na długo przed odzyskaniem niepodległości politycy zdecydowali.z 70 milionami użytkowników. Można jednakże dostrzec spore odstępstwa od tej reguły. jest jednak decyzją czysto polityczną.różnych języków. Włosi z regionu Alp muszą korzystać z napisów na ekranie. Nawet wtedy. Niektóre języki zanikają. jak i występującej między nimi wzajemnej zrozumiałości. na którym sąsiadujący ze sobą przez granicę mieszkańcy mogą się z łatwością porozumieć. Natomiast linia oddzielająca dwa odrębne języki urzędowe. jak i języki urzędowe. ale indonezyjska standardowa odmiana malajskiego. w odróżnieniu od innych dialektów niemieckich. uznawany jest za dialekt języka niemieckiego. w których tylko jeden z rozmówców rozumie drugiego.na przykład Duńczycy i Norwegowie doskonale się nawzajem rozumieją. Tak więc wzajemnie zrozumiałe bywają także stosunkowo bliskie sobie dialekty bądź języki. Znaczny procent wzajemnej zrozumiałości odnotowuje się również w obrębie języków skandynawskich . a co za tym idzie. jest pojęcie kontinuum dialektalnego. Jednakże. mimo że każdy mówi własnym językiem. jak np.

czy też sytuacja ekonomiczna kraju jego pochodzenia (wyrażona w miliardach dolarów amerykańskich). liczba kontynentów. w których funkcjonuje jako język urzędowy Liczba kontynentów. na których jest używany. próbując określić. które języki na świecie mają największe znaczenie. Pod względem liczby użytkowników dominować będą języki azjatyckie. Brytania ifrancuski 68 . Najbardziej „międzynarodowe" języki świata Język Liczba rodzimych użytkowników* Liczba krajów. w których dany język jest językiem urzędowym. Języki o największej liczbie użytkowników (w milionach osób) mandaryński chiński 885 portugalski 1175 rosyjski 'Tabela 3. jeśli oprócz kryterium liczebności zastosujemy także inne kryteria. co pokazuje tabela 2. otrzymamy różne wyniki . takie jak liczba krajów.Ogólnie rzecz biorąc.w zależności od przyjętych przez nas kryteriów. 313 Tabela 2. Jednakże. otrzymany przez nas obraz będzie zupełnie odmienny. na których jest używany Produkt Narodowy Brutto w miliardach dolarów amerykańskich w głównych krajach** i angielski 300 47 5 1069 Wlk.

30 3 1355 Francja sarabski 139 21 2 38 Zjedn. Emiraty Arabskie Ihiszpański 266 20 .

2 525 Hiszpania {portugalski 175 7 3 92 Portugalia miemiecki 118 5 1 2075 Niemcy iindone-ayjski 193 4 1 167 Indonezja rmalajski .

opisane w poprzednim rozdziale. 10. Typologia języków Kryteria socjologiczne. greka. że język angielski stał się w czasach obecnych Językiem światowym". Metafora rodziny sugeruje istnienie genetycznego pokrewieństwa między pewnymi językami. że język angielski zajmuje najwyższą pozycję. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii Klasyfikowanie języka ma bogatą tradycję pod względem pról określania rodzin językowych. Kategorie te są przedstawione i zilustrowane na przykładzie niektórych języków afrykańskich w tabeli 4. ma to miejsce w przypadku indoeuropejskiej rodziny języków. Rodziny językowe dzieli się następnie na gałęzie (np. Nierzadko. zwanych prajęzykami. wiele grup natomiast może się dzielić na podgrupy. a także kierunkóv wielkich historycznych zmian fonetycznych czy strukturalnych. Oprócz pojęcia rodziny językowej. status języka urzędowego w tak dużej liczbie krajów oraz obecność na tak wielu kontynentach. niektóre języki indyjskie (np.2. jak np. tzn. pomagają w klasyfikacji języków pod względem aspektów zewnętrznych. morfologicznym oraz składniowym. języki celtyckie. grupy romańskie i germańskie gałęzi zachodnioeuropejskiej). ale. Poziom niższy klasyfikacji stanowi szczep. w jaki sposób języki podporządkowują się tym ogólnym zasadom. I tak. łacina. poświęconym problemom językozna\ stwa historycznego.. która nie jest spokrewniona z żadną inną. • 10. które im odzwierciedlać relacje między członkami rodziny ludzkiej. grupy językowej.indoeuropejskiej rc dziny języków. Pojęciem centralnym pozostaje rodzina języków. Języki J które wykazują znaczną liczbę podobieństw pod względem fonologw cznym. jak pokazują tabele 4 i 5. język irańskie. leksykalnym. k^ re powodowały różnicowanie się języków.(^Grimes 1996. typologia języka stosuje obecnie bardziej złożoną systematykę. Powyższe dane liczbowe pokazują jasno. U samego jej szczytu znajduje się kategoria typu.1.2. Oba te zagadnienia! omówimy w kolejnych podrozdziałach. Tabela 5 przedstawia klasyfikację . maj wspólne źródło. Badanie procesu wyodrębniania się rodzin językc wych oznacza zatem badania historyczne oraz rekonstrukcją starł szych form językowych. wydaje się oczywiste. czyli grupa języków należących do różnych rodzin językowych odległe ze sobą spokrewnionych. Informacje na temat pokrewieństwa genetycznego języków pośrednio poszerzają naszą wiedzę na temat wzorców migracyjnych ludności.2. **Fischer Weltalmanach 1997) 314 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. gałęzie z kolei na grupy (np. Azji i w obu Amerykach rozróżnienia te są konieczne. hindi). Typologia języków 315 W tym rozdziale natomiast skoncentrujemy się na rezultatach historycznego różnicowania. Zagadnienia te były prz miotem analizy w rozdziale 9. podkreśla ono związki wewnętrzne między członkami takiej rodziny.. w wielu bardzo złożonych sytuacjach językowych w Afryce. słowiańskie. poziomy typu. kryteria wewnątrzjęzykowe natomiast służą określeniu stopnia pokrewieństwa genetycznego między językami spokrewnionymi oraz uniwersalnych cech strukturalnych wszystkich języków. szczepu i rodziny wzajemnie się na siebie nakładają. 10. gałąź zachodnioeuropejska rodziny indoeuropejskiej). romańskie orai germańskie należą do jednej wielkiej rodziny . Biorąc pod uwagę ogromną liczbę użytkowników. uniwersa-lia natomiast pozwalają nam zorientować się.

. I tak np. Tabela 4. tzn. że będziemy się też odnosić do regionów geograficznych. będzie mowa także o serii typów. które zostały wymienione. którzy mówią nieco mniej licznymi językami ndebele i swazi. Dane w tabeli 4 pokazują. khoisan [khoiń] i nilo-saharyjskim) nie ma genetycznego pokrewieństwa.e. Poziomy taksonomiczne w klasyfikacji językowej (na przykładzie Typ Szczep Rodzina Gałąź Grupa Podgrupa mger-kongo benue-kongo ubongi bantu bantu północno-zachodnia pólnocno-wschodnia poludniowo-wschodnia venda tsonga sotho ngum zulu xhosa swazi ndebele ryjskich. tzn. To z kolei dowodzi. Tabela 6 zawiera przegląd rodziny indoeuropejskiej. tych. Rodzina ta jednakże dzieli się na o wiele więcej gałęzi niż te. którzy posługują się głównymi językami zulu i xhosa. Oznacza to.n. a każda gałąź z kolei zawiera dużo więcej grup i podgrup. że między tymi językami (niger-kon-go. Ze względu na to. że ludy przybyły do tych części Afryki na długo przed narodzinami języka". że w przypadku języków bantu pojęcia „szczep" i „rodzina" pokrywają się. szczep bantu sam w sobie zawiera tylko jedną rodzinę. Wyodrębnienie w pierwszej serii.najważniejszych obszarów językowych świata. że podczas gdy język bantu jest daleko spokrewniony z innymi kongo-nigeryjskimi szczepami językowymi. grupa języków nguni w Afryce Południowej obejmuje większość użytkowników języków afrykańskich w tym kraju. datowanymi (przez Jean Aitchison) na 50 tysięcy lat p. W tym przypadku ogromnej wagi nabiera pojęcie typu. Tabela 5 przedstawia niektóre systemy pokrewieństwa między różnymi językami na całym świecie. w afrykańskich językach subsaha316 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. l . trzech typów oznacza. oraz tych.

jeden „szczep" . Typ nilo-saharyjski. języki nostratyckie (termin zaproponowany przez duńskiego językoznawcę Holgera Pedersena w 1903 r. W tabeli 5 indoeuropejska rodzina języków umieszczona została wraz z kilkoma innymi typami w grupie języków nostratyckich. ale dwie główne gałęzie: gałąź satemową i gałąź kentumową (por.4.2. z wyjątkiem drugiej. postrzegane były przynajmniej jako „szczepy". Języki subsaharyjskie 1. że szczep afro-azjatycki to jedyny zbiór sześciu grup językowych. np. Typ khoisan (khoiń). inne natomiast są kwestią przypadku. według którego wielu naukowców zakładało. że istnieje pokrewieństwo genetyczne między prawie wszystkimi grupami języków indoeuropejskich.1. somalijskim. rozdział 9). Rodzina kuszytyjska. że wszystkie języki świata są ze sobą genetycznie spokrewnione. np. w myśl którego wydzielenie pewnych serii geograficznych. szczep i rodzina pokrywają się wzajemnie. że wszystkie grupy wymienione w tabeli 5. 318 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. gałąź khoekhoe. Niektóre z cech wspólnych różnym językom mogą być objaśnione na gruncie podobieństw genetycznych. bez wskazywania na jakiekolwiek pokrewieństwo między nimi. grup i podgrup. że między rodzinami i językami w tej drugiej serii. somalijski. bez konieczności określania jakiegokolwiek pokrewieństwa genetycznego między typami w danej serii geograficznej.nie mający nawet odległych związków z innymi językami. w obrębie których języki mają dale10. wymienione w tabeli 5. rodzina nilotycka 2. np. np. hebrajskim czy arabskim. są rezultatem podziałów w głównej mierze geograficznych. Tradycyjnie te cztery kategorie języków nostratyckich.2. niespokrewniony z jakąkolwiek inną grupą czy rodziną. grupa arabska. I tak grupa trzecia. aramejski 2. Obecnie jednak znaczna liczba językoznawców domaga się solidnych dowodów empirycznych na poparcie istnienia określonego pokrewieństwa.3.2. Opis zawarty w tabeli 5 odzwierciedla kompromis między tymi dwoma poglądami. odzwierciedla wcześniejsze podejście do typologii języka. Tabela 6 przedstawia typ indoeuropejski. co pozwala naukowcom zrekonstruować proces ewolucji różnych gałęzi. nama 1. Główne obszary językowe świata 1. Typologia języków 317 kich krewnych. np. Na podstawie danych empirycznych przyjmuje się. hebrajski. jako dalece spokrewnione zbiory rodzin. np. gdy w grę wchodzą odizolowane przypadki języków odległych od siebie geograficznie i/lub historycznie. istnieje dalekie pokrewieństwo. Staroegipski i koptyjski: obecnie wymarłe 2. Rodzina semicka. tzw.). Typ niger-kongo. tzn. Tabela 5. Jak widać w tabeli 6.W drugiej serii języków . Ogólnie przyjmuje się tę drugą możliwość w sytuacjach. Oznacza to. języki etiopskie 2. kategorie typ.1.rzecz ma się odmiennie: wszystkie języki należą do jednego szczepu afro-azjatyckiego. Wynika z tego. oraz jedną „rodzinę". np.3. który obejmuje tylko jeden szczep i jedną rodzinę.na Środkowym Wschodzie i w Afryce Północnej . że indoeuropejska rodzina językowa stanowi jeden „typ". Rodzina berberyjska . Wynika z tego. może okazać się użyteczne. rodzina bantu 1. Istnieje wiele dokumentów pisanych. Można zatem wykazać. Na przykład wyraz dog (ang. Afryka Północna i Środkowy Wschód: szczep afro-azjatycki 2.

mbabaram 5. np.2.2. hausa 3. jawajski 5.1.1. sanskryt (wymarły) perski. np. np. Języki papuaskie (750 języków w Papui Nowej Gwinei) 5. np. Szczep uto-aztecki. Typ austro-azjatycki. indoaryjskie 3.1. Typ kartweliański. rodzina chińska.1.1.3.1.5.zachodniosłowiańskie i— południowosłowiańskie 3. np.2. navaho 6. Języki nostratyckie 3. Języki australo-azjatyckie i języki Pacyfiku 5. Koreański.1. telugu 4.1.1.1.2.1.2. np.2.2.2. rodzina mon-khmer 4.6. słowiańskie i— wschodniosłowiańskie h.3. Języki mezoamerykańskie. bengalski. fiński. Typ austronezyjski (800 języków).1.1.1. turecki). greckie 3. Języki sino-tybetańskie. celtyckie Egoidelskie brytańskie 3. np.2.3. Typologia języków 319 Tabela 6. np. estoński. tabela 6) 3.2. germańskie — wschodniogermańskie — pólnocnogermańskie — zachodniogermańskie pojedyncze języki hindi.1. np. lapoński. np. szczep parna nyungan. Typ ałtajski.2.1.1. rodzina majańska 6. Rodzina athapaskańska.3.4. Rodzina czadyjska.1.1. Grupa polinezyjska 6.1. irańskie 3.3. romańskie wschodnioromańskie — ibero-romańskie — galo-romańskie — retoromańskie 3.1. armeńskie 3. bałtyckie 3. nootka 6. Typ uralski. Typ drawidyjski. nepalski.1.4. japoński 5.1.2. hopi 6. np.4.3. węgierski 3. szczep malajski. Języki Indian Ameryki Północnej 6. np. Typ indoeuropejski (por.4. Rodzina wakashan. łacińskie 3. np. tamilski. południowokaukaski. Języki północnoamerykańskie (wybrane rodziny lub szczepy) 6.4. grupa mongolska 4. indonezyjski. kwakiutl. grupa turecka (np. Języki austryjskie 4.2. albański 3.1. np. gruziński 3.1.1. Typ australijski (250 języków). Języki indoeuropejskie szczep = gałęzie rodzina grupy (podgrupy) 3. Języki południowoamerykańskie 10.1. kurdyjski .2.5. Rodzinaeskimosko-eleucka 6.1. rodzina tybetańsko-birmańska 4.3.4.2a.

decyzja. wschodniofryzyjski. białoruski. tak jak łacina. jeden z języków Indian Ameryki Północnej. W tym szczególnym przypadku wnioski są niepodważalne. że zasady konwersacji. regulujące sposób.. islandzki. które się kryje pod tym terminem. . istnieje także zadowalające wyjaśnienie etymologiczne poprzez odwołanie się do języka praaustralijskiego. Można uogólnić powyższe fakty i stwierdzić.2. farerski angielski.3). zakładanie pokrewieństwa genetycznego między językami mbabaram a angielskim jedynie na podstawie tego jednego przypadku byłoby zatem błędem.2. Natomiast w innych przypadkach. 5. że muszą istnieć również uniwersalia interpersonalne. kataloński. czeski. luksemburski 320 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. ukraiński polski. słoweński. słowacki bułgarski. niderlandzki. Forma językowa lub kategoria wyrazu przyjęta przez daną jednostkę w którymkolwiek języku jest nieistotna.1). serbochorwacki. duński. czy podobne elementy językowe mają znaczenie dla klasyfikacji. prowansalski irlandzki. włoski. łotewski rosyjski. W myśl twierdzenia. ilości. sardyński hiszpański. bretoński. które nazywamy uniwersaliami.. Język 321 jest przede wszystkim wykorzystywany jako środek komunikacji. 10. czy też są one jedynie zbiegiem okoliczności. że pojęcia uniwersalne są językowo oddawane albo jako jednostki leksykalne (morfemy swobodne). W rozdziale 6 pojęcia uniwersalne. to niektóre spośród uniwersaliów interpersonalnych lub pragmatycznych. W tym przypadku mamy do czynienia z uniwersaliami przedstawieniowymi. Na przykład wyrażenie pojęć Ja" i „ty" nie musi mieć formy zaimka. afrikaans. wszystkie języki mają pewne cechy wspólne. przypadkiem ma takie samo znaczenie jak dog w języku angielskim. jak np. sufiks -i w łacińskim veni (przyszedłem) lub -is w venis (przyszedłeś). portugalski francuski. może być także morfemem związanym (sufiksem fleksyj-nym). i relewancji (patrz rozdział 7. albo jako afiksy (morfemy związane). w jaki porozumiewamy się między sobą. Można tu wykluczyć możliwość zapożyczenia z języka angielskiego. dolnoniemiecki. zachodniofryzyjski. kiedy języki są słabiej udokumentowane. przedstawione zostały jako elementarne jednostki semantyczne: swego rodzaju „alfabet myśli ludzkiej". Typologia języków „pies") w mbabaram. kornwalijski (wymarły) gocki (wymarły) szwedzki. przynajmniej zasady jakości. 10. Można przyjąć. co sugerowałoby. szkocki. wysokoniemiecki. norweski. Uniwersalia językowe jako podstawa typologu Mimo że między językami przynależącymi do różnych typów mogą istnieć ogromne różnice. Z kolei nootka. może okazać się trudniejsza. wyraża odniesienie do osoby mówiącego (ja) i słuchającego (ty) poprzez afiksy dodane do czasownika.3.2.litewski. wymienione w tabeli 2. jednym z aborygeńskich języków Australii (patrz tabela 5. macedoński (nowo)grecki rumuński. iż w każdym języku osobno i we wszystkich językach świata razem jako pierwszy pojawia się niewielki zbiór . nie posiada rzeczowników i. Kwestia uniwersaliów wspomniana była w rozdziałach 6 i 7. ponieważ mamy obszerną wiedzę na temat języka angielskiego i jego rozwoju. ludzki aparat pojęciowy rozwinął się tak. gaelicki walijski.około 60 podstawowych pojęć.

Tabela 7 przedstawia podsumowanie tych spostrzeżeń. o ile w ogóle się je wybierze. niebieski itd. struktur składniowych itd. wyrazów. morfemów. tzn. Typ uniwersaliów. następnie zaś mamy do wyboru cztery możliwości: „fioletowy". Porządek wzrastania liczby określeń kolorów pokazuje. fakt. Jednak badania ostatnich lat wykazały. że gdyby w jakimś języku istniały jedynie dwie samogłoski. /a/ i | Tabela 8. Podobną zasadę można by hipotetycznie zastosować w odniesieniu do systemu samogłosek w języku. tym trzecim jest „czerwony". Liczy się jednak raczej sama zasada. byłyby to dwie spośród trzech samogłosek głównych będących w największej opozycji do siebie nawzajem. albo obalić w odniesieniu do 5000 lub 6000 języków świata. tzn. niebieski itd. pod warunkiem przeprowadzenia wystarczającej ilości badań. Języki posiadają przynajmniej dwa podstawowe określenia kolorów.2. że da się zaobserwować wyraźną systematyczność w rozwoju określeń kolorów. Próbuje się raczej określić takie elementy spośród ogólnego systemu dźwięków.)". ta opozycja jest bardziej widoczna niż rozróżnienia po322 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKAJ Tabela 7. W przypadku czterech lub pięciu określeń. jest opozycja pomiędzy dwoma ekstremami. które mają odpowiedniki jedynie dla barw „biały / czarny" lub odcieni jasny / ciemny. nie są one jednak złożone wewnętrznie. Jeśli język posiada trzy określenia kolorów. albo obydwa. Bardzo dobrym tego przykładem są nazwy podstawowych kolorów. które same w sobie mogą być postrzegane jako jasny (zielony. który tradycyjnie był i jest przedmiotem zainteresowania typologii językowej. Szóstym określeniem jest „niebieski". tzn. że język musi posiadać minimum dwie samogłoski.)" lub „ciemny (zielony. Typologia języków /i. „różowy". Brent Berlin i Paul Kay. gdyż np. wyżej wymienione cztery kolory fazy 6 mogą pojawiać się znacznie wcześniej niż kolory przypisywane fazom wcześniejszym. że określenia kolorów to elementy specyficzne dla danego języka i utworzone arbitralnie. Jedno z uniwersaliów zakłada. które można. na podstawie którego tworzy się te pojęcia. które wykazują największe różnice. Uniwersalizm fonologiczny: dystrybucja podstawowych samogłosek 10. W językach. „pomarańczowy" i „szary". w jakiej kombinacji czy kolejności należy je wybrać. Moglibyśmy pójść krok dalej i założyć. że sytuacja ta nie jest tak oczywista. albo potwierdzić. Uniwersalia leksykalne: dystrybucja określeń kolorów faza l faza 2 faza 3 faza 4 faza 5 faza 6 . które można znaleźć we wszystkich językach świata oraz ustalić. są to albo „zielony" albo „żółty". takie. jak „czarny" i „biały" (lub odcienie „ciemny" i jasny"). Jednak dwójka amerykańskich badaczy.. nawet jeśli szczegóły nie zostały jeszcze do końca zbadane. stwierdziła po przeanalizowaniu dużej liczby języków niezwykłą regularność pod względem dystrybucji podstawowych określeń kolorów na całym świecie. stanowią jedynie listę twierdzeń.Chociaż te typy uniwersaliów językowych mogą się wydawać interesujące i przekonujące. jest znacznie bardziej złożony. Kolejny kolor to „brązowy". u/ lei . Pierwotnie przyjmowano. że najbardziej istotnym kryterium. • i 7ńłtv szary biały ZOIt" < czerwony < lub < niebieski < brązowy < różowy czarny zielony pomarańczowy fioletowy między poszczególnymi kolorami.

itd. . Lista ta zawiera wiele różnych ograniczeń typu prawie zawsze. w którym podmiot poprzedza dopełnienie. chociaż bardzo częsty. Sposób myślenia leżący u podstaw uniwersaliów składniowych obecnie wydaje się bardzo podobny do tego. Wcześniejsze badania z zakresu typologii języka kładły największy nacisk na uniwersalia składniowe (lub gramatyczne). Te trzy typy opierają się na wspólnej zasadzie./a/ 323 Tabela 9. muszą to być /a/ lii /u/. W przypadku istnienia trzech samogłosek. moglibyśmy ustanowić także ich hierarchię preferencyjną. a ODP i DOP . w myśl której podmiot poprzedza dopełnienie bliższe. że fonologiczny system języków wykazuje podobną budowę. OPD natomiast jest mniej centralny.Model odwrotny.dopełnienie: POD). języku Indian Ameryki Północnej.orzeczenie . można hipotetycznie założyć. da się tu zauważyć pewien porządek pojęciowy przepływu energii od agensa do patiensa lub jakiegoś innego związku zależności. tabela 9): najbardziej preferowane jest użycie sufiksów. mniej centralnych oraz marginesowych czy też peryferyjnych. że POD i PDO stanowią prototypowe lub centralne szyki zdania. Uniwersalizm składniowy: preferencje w zakresie typów szyku wyrazów POD < PDO < OPD < ODP < DOP (13) (11) (6) (Liczby w nawiasach oznaczają częstotliwość występowania danych typów szyku wyrazów w 30 językach wybranych ze wszystkich możliwych szczepów. Takie uporządkowanie znajduje również odzwierciedlenie w znacznej większości preferowanych szyków wyrazów we wszystkich językach świata. analogicznie do analizy określeń kolorów. rozdz. można by do nich ewentualnie dodać także morfemy nieciągłe (por. jest bardzo marginesowy: ODP występuje w coeur d'alene. W zdaniach oznajmujących z podmiotem oraz dopełnieniem w formie rzeczownika prawie zawsze dominuje szyk zdania. w przypadku pięciu . Uniwersalizm morfologiczny: preferencje w użyciu afiksów sufiks < prefiks < infiks < morfem nieciągły (por. ale każdorazowo opisuje prototypowy wzorzec uniwersalnej kategorii „szyku". 3. tak jak to pokazano w tabeli 10. Myślenie w kategoriach prototypów ujawnia się też wyraźnie w przedstawionym przez Greenberga zestawieniu 45 uniwersaliów. Z powyższych faktów wynika.3) /u/ albo /a/ i N.] 3. z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością itp. Zatem. potem prefi-ksów. biorąc pod uwagę możliwe szyki wyrazów..będą to /i/ /a/ /u/ lei /o/. a na końcu infiksów. Przy czterech samogłoskach dodane zostaną albo lei albo /o/. podmiot . 1. Języki o dominującym szyku OPD są zawsze prepozycyjne. Zatem. Tabela ta przedstawia rezultaty badań językoznawcy amerykańskiego Jo-sepha Greenberga w odniesieniu do 30 języków. w którym dopełnienie poprzedza podmiot. . rozdział 3). Greenberg nie próbuje zatem ustalić jednego wzorca szyku dla danego języka. Jak pokazano w rozdziale 6. od posiadającego lub doznającego do patiensa.) PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. tak i w odniesieniu do uniwersaliów można stwierdzić istnienie elementów centralnych (lub prototypowych). W pierwszej kolejności przedstawiano rezultaty badań dotyczących szyku wyrazów w zdaniu (np. na którym opiera się pojęcie kategoryzacji przez prototyp. tj. Tabela 10. Jak w przypadku wszystkich innych kategorii. dlatego też nie przytaczamy go w tym miejscu.w indiańskich językach siuslaw i kuś. [Punkt 2 został podważony. Podobny porządek został ustalony w morfologii dla afiksów (por. Poniżej cytujemy cztery z pierwszych pięciu uniwersaliów z owej listy.

szyk OPD sugeruje szyk prepozycyjny. 5. Postpozycję są rzeczywiście powszechnie spotykane nie tylko w przypadku języków typu uralskiego. w wyrażeniu zdobyć szczyt. Cecha ta jednak stanowi zbyt słaby dowód na istnienie pokrewieństwa genetycznego.4. 3. Omówione wyżej typy uniwersaliów zostały podsumowane na rysunku 2. często setek języków. Na tej podstawie w latach dwudziestych XX w. że dany typ szyku wyrazów dla P. Typy uniwersaliów 10. wejść na szczyt. np. w grupie tureckiej i językach mongolskich. aby uznać. 10. nie musi to sugerować żadnego pokrewieństwa genetycznego. jak np.3). proponowano. O i D będzie także określał szyk wyrazów między innymi elementami pozostałych fraz.interperniowe sonalne elementarne maksymy . Jeśli dany język posiada dominujący szyk POD i jeśli dopełniacz następuje po rządzącym nim rzeczowniku. w którym wyrażenie przy-imkowe a fa alatt „drzewem pod" ma postpozycję.2 pokazaliśmy. Rys. adpozycja także pojawia się na końcu.3. w którym czasownik fut pojawia się w pozycji końcowej. w stosunku do pozycji przyimka. jeśli język. w węgierskim (tabela 5. Zgodnie z punktami 3 i 4. ale także w językach typu ałtajskiego. np. jak np. wówczas przymiotnik także występuje po rzeczowniku (Greenberg 1966:110). W przypadku językoznawstwa kontrastywnego natomiast przedmiot badań stanowią tylko dwa lub kilka języków. że poszukiwanie uniwersaliów językowych pociąga za sobą porównanie wielu. a PDO implikuje szyk postpozycyjny: jeśli O pojawia się na końcu. analogicznie do całego zdania. Ilustruje to węgierskie zdanie Zoltan a fa alatt fut (dosł. np. „Zoltan drzewem pod biegnie [on]"). który teoretycznie może pojawić się albo przed rzeczownikiem (prepozycyjny). tak jak w wyrażeniu wejść szczyt na. jak częste zastosowanie ma dany elePORÓWNYWANIE JĘZYKÓW. Typ uniwersaliów od 3 do 5 to uniwersaliaimplikacyjne. Językoznawstwo kontrastywne 325 rzeczownik będzie poprzedzony przedimkiem. ma szyk wyrazów PDO. Choć wynikiem tych poszukiwań są założenia ważne dla językoznawstwa teoretycznego oraz badań interdyscyplinarnych.3. jak i postpozycje) pojawi się po rzeczowniku. Wówczas będzie to postpozycja (poimek). stąd możliwość większej precyzji w określaniu. Nawet jeśli w kilku językach występują takie uniwersalia impli-kacyjne. Oznacza to.3. poszukiwanie podobieństw w dużej liczbie języków może oznaczać mniejszą dogłębność i precyzję badań. albo po rzeczowniku (post-pozycyjny). tak jak w przypadku szczyt zdobyć.. Językoznawstwo kontrastywne 327 uniwersalia uniwersalia pojedyncze uniwersalia implikacyjne uniwersalia uniwersalia przedstawię. Jeśli dany język stawia czasownik przed dopełnieniem (OD). Jednakże. Języki o normalnym szyku POD są z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością postpozycyjne. Językoznawstwo kontrastywne W podrozdziale 10. taki jak np. a nawet w japońskim i koreańskim. wtedy prawdopodobnie adpozy-cja (termin nadrzędny obejmujący zarówno prepozycje. 2. że wszystkie te języki przynależą do typu ałtajskiego. wówczas prawdopodobnie 10. SOCJOLOGIA JĘZYKA. węgierski.

wykonała opisaną czynność w stosunku do siebie samej. które stwarzają nowe perspektywy poznawcze. język rosyjski: MeaH (no)panuji ce6x enepa HOSKOM. pój. gdy podmiot wskazuje na istnienie dwóch agensów pozostających w stosunku do siebie w identycznej relacji. [Ivan i Maria często ranią jeden drugiego. Można zauważyć. co może być również wyra- . język niemiecki: Hans und Maria kranken oft einander. [Hans się nożem wczoraj zranił. pój. język polski: Jan zranił się wczoraj nożem. że choć pozornie istnieją w tych językach jego ekwiwalenty. b. Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt vs. że w każdym ze zdań mówiący opisuje sytuację. w której osoba będąca agensem w zdaniu była jednocześnie doświadczającym. John hurt himself with a knife yesterday vs. tzn. 1. Ponadto. wymagałaby zastąpienia sich formami dopełniacza odpowiednich zaimków osobowych (np. Badanie kilku wybranych języków europejskich w poszukiwaniu jego odpowiednika dowodzi. W języku angielskim forma himself byłaby w przypadku zmiany osoby i liczby podmiotu zastąpiona innymi zaimkami zwrotnymi z morfemem wiązanym -self(np. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze Zacznijmy od typowego dla języka polskiego zaimka zwrotnego się (dla uproszczenia tej przykładowej analizy pominiemy tu zaimek sobie oraz jego formy deklinacyjne). Ten typ wnikliwego porównania często ujawnia wielowymiarowe odpowiedniości.3. funkcja się opisująca relację wzajemności w języku polskim wymaga użycia w każdym z pozostałych trzech języków innych form zaimkowych. Ich habe mir mit dem Messer gestem uerletzt). niż miało to miejsce w pierwszym z omawianych przykładów. jak już powiedzieliśmy. język angielski: John hurt himself with a knife yesterday. że spośród wybranych tu języków rosyjski oddaje funkcję się w sposób najbardziej zbliżony do języka polskiego. [Ivan (po)ranił siebie wczoraj nożem. 10. lub mn. który wyrażałby tę samą funkcję w sposób identyczny jak w języku polskim.] Jak widać w powyższych przykładach.jednostki konwersasemantyczne cyjne fonologia morfologia leksyko-logia składnia kolejność pojawiania się samogłosek preferowany typ afiksów kolejność prefero-pojawia. językoznawstwo kontrastywne może mieć bardzo praktyczne zastosowania. jak taki odcień znaczeniowy może być przedstawiony w pozostałych trzech językach: (2) a. język rosyjski: Hean u Mapusi nacmo panxm ^py^ dpyza. lub mn.] j c. (1) Zaimek zwrotny się i jego odpowiedniki a.] c. 1. to okazuje się. b. John and Bili hurt themselues with a knife yesterday). [John (z)ranił się nożem wczoraj.] Powyższe przykłady pokazują. że trudno jest znaleźć wśród nich taki. podobnie w języku niemieckim zmiana z 3 os. [Hans i Maria ranią często się. język angielski: John and Mary often hurt each other. [John i Maria często ranią się. Zobaczmy. Użyte zaimki odzwierciedlają specyficznie relację wzajemności.1. język polski: Jan i Maria często się ranią.] d. na l lub 2 os.wane szyki nią się wyrazów określeń kolorów ment w dwu lub więcej językach. język niemiecki: Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt. Zaimek zwrotny się w języku polskim może również oddać znaczenie relacji wzajemności w wypadku.] d.

jako najbliżej spokrewniony z polskim spośród tych trzech języków. jak np. W odniesieniu do funkcji (3) i (4) angielskie i niemieckie czasowniki leksykalne w ogóle nie wykorzystują zaimków zwrotnych. w języku niemieckim. język angielski: Mary is still hesitating. język niemiecki: Hans wacht immer um 7 auf.] d. że jej punktem wyjścia był jeden morfem. stan psychiki Jednocześnie mogliśmy zauważyć. (inne znaczenie) \ 3. [Maria jeszcze waha się. zmiana stanu czy też opis stanu psychiki. co odzwierciedla się poprzez obecność sufiksu -ca dla wyrażenia zwrotności. w języku rosyjskim. w znaczeniu (1) czasowniki z odpowiednimi dla danej osoby formami zaimka zwrotnego z cząstką -self w języku angielskim. język rosyjski: Mapun eiąe KOJieóemcft. język polski: Maria jeszcze się waha. [Mary wciąż waha się. [Hans budzi się zawsze o 7. Rys. 10.] (4) a. jak w . 3. gdyż i tutaj we wszystkich opisanych wyżej przypadkach. w niemieckim z zaimkiem einander. język polski: Jan zawsze budzi się o 7. których nie włączyliśmy do tej skrótowej analizy). język angielski: John always wakes up at 7 a. jak fragmentaryczne i pozorne mogą okazać się domniemane podobieństwa między językami. b. relacja wzajemności. 3. język polski jest w stanie oddać wszystkie z wyżej wymienionych funkcji i znaczeń (oraz te. język niemiecki: Maria zógert noch. pój. zwrotność —* 5. co widać na rys. w których zaimek się ma zastosowanie w języku polskim. wykazuje najdalej idące podobieństwa w relacji do niego. Dla oddania znaczenia (2) czasowniki w języku angielskim łączą się z formami zaimka zwrotnego each other (w odniesieniu do dwóch agensów) lub one another (do większej ich liczby). [Maria waha się jeszcze. W podsumowaniu tej krótkiej analizy trzeba zauważyć.] c. Jedynie język rosyjski.3.Językoznawstwo kontrastywne 329 żonę przez polski zaimek nawzajem. jednak ten zaimek nie może zastąpić zaimka zwrotnego się. np.] c.] d. Wykorzystując zaimek się. i mn. czyli zaimek zwrotny się. b. tak jak to miało miejsce w języku polskim. że odpowiedniki polskich zdań obrazujących funkcje się wymienione w punktach (3) i (4) w języku angielskim i niemieckim w ogóle nie wykorzystują zaimka zwrotnego.328 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Tak.] Przykłady te dowodzą. jednakże opisanie jego znaczenia narzuciło konieczność włączenia do analizy kilku dodatkowych funkcji semantycznych. podczas gdy w pozostałych językach zastosować trzeba w tym celu trzy różne warianty. w przypadku czasowników opisujących zmianę stanu lub też oddających stan psychiki agensa. 1. [John zawsze budzi się o 7 przed południem. wykorzystywane były morfemy o funkcji zwrotnej. a z formą ^py^ dpyza w języku rosyjskim. Popatrzmy na poniższe przykłady: (3) a. wyżej wymienione: zwrotność. Można jeszcze wymienić kilka innych funkcji. [Ivan zawsze budzi się o 7 godzinie. czy z formą zaimkową ceón. zaimkiem sich lub formami dopełniacza zaimków osobowych dla l i 2 os. w przypadku języka rosyjskiego natomiast da się tu zauważyć większą analogię w stosunku do języka polskiego. a jedynie go uzupełnić. Sieć radialna niektórych znaczeń polskiego zaimka się 2. relacja wzajemności ••— 1. język rosyjski: Mean ecezda npocbinaemca e ceMb nacoe. Różnorodność użycia zaimka się można zobrazować przy pomocy kategorii radialnej. zmiana stanu 4. tj.m.

całe słownictwo lub też zbiór tekstów. Wskazane jest zatem. siebie czasowniki nieprze- . Uczeń. że w procesie uczenia się języka obcego należy wziąć pod uwagę przyswojone uprzednio struktury i wprowadzone wcześniej kategorie językowe. znacząco odbiegające od języka rodzimego lub języka wyjściowego. „relacji i „zmiany wzajemnośc. który poznaje nowe dane językowe. jako korelat behawiorystycznei teorii uczenia się języka. „ . 330 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA 10. przyswajanego języka obcego. jak i różnice między nimi. kategorie gramatyki tradycyjnej. musi nieuchronnie odwołać się do poznanych uprzednio kategorii. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego W latach 1950—1960 językoznawstwo kontrastywne uznawane było za poddziedzinę behawioryzmu. że cechy występujące w obrębie języka docelowego. listy wyrazów czy fraz. biorąc pod uwagę np. To właśnie tutaj pojawia się potrzeba studiów kontrastywnych. Języki można porównywać na wiele różnych sposobów. Konieczne są narzędzia. toteż należy położyć na f nie szczególny nacisk podczas nauki. Przypuszczano. ale też na poziom sprawności językowej często wpływają błędy spowodowane w większym stopniu różnicami mniejszej rangi niż różnicami natury zasadniczej. We wcześniej cytowanych przykładach wyszliśmy od modeluj morfologicznego w języku polskim (zaimek zwrotny się) i próbowali-* la u. choć faktycznie to dzięki tym ostatnim jesteśmy w stanie poszerzać nasz zasób wiedzy językoznawczej. aby w procesie analizy kilku języków określić zarówno podobieństwa. Dane empiryczne wykazują.3. że dzięki temu ' uda się także przewidywać błędy pojawiające się w procesie nauki języka. schematów i prototypów na wszystkich możliwych poziomach kompetencji językowej. Nie tylko nie ma korelacji między różnymi stopniami różnic językowych i koniecznym do ich opanowania wysiłkiem umysłowym.zmiany stanu" Stan psychiki zaimek się Zmiana stanu zaimek się Zwrotność Relacja wzajemności zaimki się.2. Opis języka nie jest dokładnie tym samym. w rosyjskim dało się zaobserwować większą różnorodność odpowiednich form niż w przypadku polskiego się. które pomogą objaśnić. Wyrażanie „zwrotności"'. co opis stanów i procesów myślowych osoby uczącej się języka obcego. Ze względu na to. gdzie i jakiego rodzaju odmienności należy się spodziewać oraz sprecyzować te różnice na użytek osób uczących się danego języka oraz jego tłumaczy. Sposób wypunktowania i wyjaśniania podobieństw bądź niezgodności określony jest przez wy-j brane ramy teoretyczne. tj. językoznawstwo kontrastywne stanowi ważną gałąź badań lingwistycznych. To twierdzenie musiało oczywiście ulec modyfikacji w miarę lepszego poznawania natury związku między strukturą języka a trudnościami w jego uczeniu się. będą stanowić l poważną przeszkodę w procesie uczenia się. Proces ten oznacza adaptowanie wcześniejszych reprezentacji umysłowych do konkretnych danych z języka obcego.języku angielskim i niemieckim. że różnice tego typu uwypuklają istotne elementy na wielu płaszczyznach. Zakładano.

że możemy je w praktyce pominąć. nie wystar333 332 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. Aby spełnić to zadanie. Musimy połączyć te źródła w starannie opracowany i stale uaktualniany korpus językowy (lub zbiór takich korpusów). czy polegać na kompetencji językowej jednego tylko lub nawet kilku autorów słowników ani też na wcześniejszej pracy leksykalnej. inne pojawiły się.. takich jak . Może się okazać. szeroki wybór tekstów pisanych lub mówionych. że niektóre wyrazy. obejmujący możliwie najwięcej różnych odmian. imn. że aby ułatwić proces nauki języka obcego lub tłumaczenia. jak i proponowanego tłumaczenia). i zapytać np. język niemiecki zaimek 6pyz ópyza d. zmiany stanu czy określające stan psychiki agensa są oddawane odpowiednio w języku polskim. a jeszcze innych nigdy nie brano pod uwagę.chodnie czasowniki nieprzechodnie zaimki zaimki zwrotne zwrotne each z cząstką -self other i one another b. wyrażenia. w jaki sposób pojęcia zwrotności. Podsumowanie odpowiedzi na to pytanie znajduje się w tabeli 11. takie jak wyrazy. język angielski czasowniki nieprzechodnie czasowniki nieprzechodnie zaimek zwrotny einander zaimek zwrotny sich oraz dopełniacz zaimka osobowego l i 2 os. 1. typowych skojarzeń emocjonalnych. pój. Etap pierwszy to poszukiwanie wszelkich możliwych wariantów danego wyrazu bądź frazy w obrębie tego samego języka. Na tym etapie można też stwierdzić. że niektóre elementy są nieistotne pod względem statystycznym. inne natomiast są tak ograniczone i specjalistyczne. że niektóre wyrazy. za punkt wyjścia obierając kategorie pojęciowe. c. Informacja słownikowa powinna być wynikiem zakrojonej na szeroką skalę analizy wszystkich przykładów użycia jakiegoś elementu lub wyrażenia idiomatycznego (zarówno jako elementu wyjściowego. szczególnie wybrane pola semantyczne oraz typy tekstów. Wydaje się też rzeczą właściwą. angielskim.. relacji wzajemności. tzn. język rosyjski śmy ustalić kategorie pojęciowe. formy syntaktyczne lub wyrażenia idio-matyczne zamknęły. tj. niemieckim i rosyjskim. należy stworzyć odpowiednie narzędzia wykorzystując znane elementy językowe. które on wyraża. formy syntaktyczne lub frazy mają tendencje do wywoływania określonych konotacji. Możemy zauważyć. że bywają używane jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach. Można także wykonać operację odwrotną.

że opis tego typu jest z pewnością wykonalny. dystans. Jeszcze inny sposób polega na przeszukiwaniu tekstów paralelnych lub porównywalnych z tekstami. zwyczajowych połączeń słów lub wyrażeń idiomatycznych. jeść jak świnia. jak w (5)b: (5) a. (6) a. Kontrastowanie fraz werbalnych Jak już wspomniano w rozdziale 6.3. w celu znalezienia przynajmniej częściowo równoznacznego elementu mogącego posłużyć za punkt wyjścia. Aby dokonać klasyfikacji połączeń pomiędzy czasownikiem a odpowiadającymi mu pod względem kategorii rzeczownikami (włączając w nie podmiot). Fifty dogs.3. Zgromadziwszy odpowiednią ilość nowych potrzebnych informacji. można przyjąć. Liczę do trzech. liczyć się itp. wliczając / licząc szczeniaki. próbujemy zebrać adekwatną liczbę możliwych wariantów oraz zestawień i frazeologizmów. Jeśli już wiemy. b. The porter counłed our bags. wliczyć. Wszystkie podstawowe modele zdań mogą być postrzegane jako możliwe warianty wyrażeń z czasownikiem jako ich ośrodkiem. W wyniku przeprowadzenia równoległej klasyfikacji dla czasowników z obu języków otrzymujemy nieoceniony instrument badawczy. Wychodząc tym razem od mniej złożonego pod względem morfologicznym przykładu z języka angielskiego. Bagażowy policzył nasze torby. Kolejnym etapem jest kontrastowanie. użycie (5)a z konotacją pozytywną jest niemożliwe. Przykładem konotacji negatywnej związanej z formą syntaktyczną jest użycie w języku angielskim formy ciągłej czasownika przy jednoczesnym wykorzystaniu przysłówka always („zawsze"). b. (8) a. jak w (4)a. jak i uogólnione definicje wszystkich operacji umysłowych odnoszących się do liczenia. należy podzielić wszystkie modele zdań na kategorie. . frazy werbalne mają decydujące znaczenie w procesie klasyfikacji semantycznej i syntaktycznej schematów wydarzeń i modeli zdań. tj. 334 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA (7) a.odczucia negatywne. zaliczyć. W języku polskim typowym przykładem pojęcia wywołującego konotację negatywną jest wyraz świnia. entuzjazm. Why do you always come late? [Dlaczego ty zawsze się spóźniasz?] Innymi słowy. policzyć. Na tym właśnie etapie rozpoczyna się właściwy proces porównawczy. które przeanalizowaliśmy w pierwszym języku. tabu itp. być grubym jak świnia. być świnią. counting the puppies. zanim zacznę krzyczeć. W kulturach zaawansowanych nauki sformalizowane i empiryczne stworzyły zarówno szczegółowe. Liczenie jest jedną z typowych czynności istot ludzkich. otrzymujemy dwa sprzężone ze sobą zbiory danych. w których ten czasownik może się pojawić. których znaczenia będzie łatwo połączyć. podłożyć komuś świnię. Pięćdziesiąt psów. spróbujemy obecnie określić (na ograniczonej liczbie przykładów) związek pomiędzy angielskim czasownikiem to count („liczyć") a polskim czasownikiem liczyć oraz jego wariantami przedrostkowymi i zwrotnymi. / count to three before screaming. b. w odróżnieniu od neutralnego wydźwięku struktury wykorzystującej ten sam przysłówek. Why arę you always coming late? [Dlaczego ty ZAWSZE się spóźniasz?] b. że w zasobie słownikowym powszechnie znanych języków znajdą się konkretne grupy wyrażeń rzeczownikowych i czasownikowych. np. 10. ale przy użyciu formy prostej czasownika. Biorąc pod uwagę ograniczony zasób czasowników w językach europejskich. Można się zatem spodziewać. gdzie rozpocząć poszukiwanie elementów o równoważnym znaczeniu w innym języku. np.

jego obecność jest jednak zawsze implikowana w sensie przenośnym. Hę still counts as a child. że w obu porównywanych językach istnieje prosta zgodność semantyczna między odpowiednimi czasownikami. jeśli nie ma udziału agensa. „kto się mało liczy") nie musi być wyraźnie wskazany. b. W pozostałych trzech przypadkach to count jest użyty w rozszerzonym sensie. Me licz na mnie! Powyższe przykłady pokazują. count sb. „ufać. który można określić jako „wliczyć / włączyć" (w (8)) i jako „zaklasyfikować" (w (9) i (10)). co w języku angielskim ma miejsce jedynie w niewielkim stopniu. Twoje uczucia mało się dla niego liczą.trzy jest oczywista. jeśli w obu można przypisać te same role semantyczne podmiotowi i dopełnieniu. / do not count him as a friend. np.count os a child ((9)a) liczyć (kogoś) jako dziecko d'. jednakże.liczyć przedmioty agens + patiens (7) to count to three . że odpowiednikami angielskiego to count w języku polskim są cztery derywaty czasownika liczyć. Warunek ten jest bardzo dobrze spełRys 4. (12) a. Wyrażają się one w użyciu zaimków i przyimków w języku polskim. jak w przykładzie (9).(12) -jest całkowicie przenośne. wraz z modelami zdań i znaczeń. Przeanalizujemy powyższe przykłady ponownie. „wliczać" ((8)a) count the puppies *• . jak i liczyć się oraz wariantów przedrostkowych.(9) a.zaliczać kogoś do przyjaciół f. as a friend ((10)a) . które mogą być dodatkowo poszerzone o przyimki. „klasyfikować" . (8) „wliczać szczenięta" (9) „ktoś liczy się jako dziecko" (10) „zaliczać kogoś do przyjaciół" agens + patiens patiens + orzecznik agens + patiens + essivus (przypadek opisujący m. (10) a. b. Punktem wyjścia jest tutaj zasada. w skróconej formie. 0-znacza to. „być wartym" count little ((ll)a) d. (11) a. (6) to count objects . count to ten ((7)a) . count things ((6)a) W liczyć przedmioty e. b. polegać na" ((12)a) count on sb. za itd. Do not count on me! b. Sieć radialna czasownika to count b. On nadal liczy się l liczony jest jako dziecko.wliczać szczenięta 'a. że język polski oddaje różne znaczenia angielskiego to count poprzez większą elastyczność morfologiczną. (11) „mało się liczyć" patiens + doświadczający Doświadczający (czyli ten.in. możliwa jest jedynie forma liczyć się. niestałą cechę danego podmiotu) W rozszerzonych znaczeniach w języku polskim można użyć zarówno form liczyć. Nie zaliczam go do (moich) przyjaciół. Tak jest również w przykładzie (11).liczyć na kogoś 335 niony dla każdego z sześciu wymienionych wyżej znaczeń. (12) „liczyć na kogoś / coś" agens + cel . jednocześnie jednak widać różnice w obrębie każdego z nich. Także ostatnie ze znaczeń . 4 sieć radialna dla wyrazu to count. na. .liczyć do trzech agens + cel Funkcja „docelowa" three . w jakich został on użyty. Podobieństwa i różnice między językiem angielskim a polskim pokazuje przedstawiona na rys. kiedy weźmie się pod uwagę wyrażenie to count from l to 10 („liczyć od l do 10"). do.liczyć do dziesięciu t c. Your feelings count little with him.

zarówno produktywnych. Status regiolektu lub języka urzędowego przypisywany danej odmianie języka jest często kwestią decyzji politycznych. która stawia sobie pytanie. nawet jeśli przynależą do dwu odmiennych języków. 10. które znaczenia danego czasownika są produktywne i regularne. Należy przy tym także wziąć pod uwagę kwestię idiomatyczno-ści. Jednakże z chwilą. Drugi główny typ porównania językowego odbywa się w oparciu o typologię języków. Powyższe obserwacje to zaledwie niewielka część tego. Kolejnym aspektem jest analiza socjologiczna. W przypadku wyrażeń tego typu żadna z konfiguracji nie jest użyta w sposób produktywny. jak „count" /„liczyć" zauważamy. w przypadku liczyć się z najgorszym . W każdym języku istnieje duża liczba wyrażeń idiomatycznych oraz idiomatycznych użyć czasowników i innych części mowy. która grupuje języki na podstawie pokrewieństwa genetycznego bądź też uniwersaliów językowych. jaka jest liczba języków na świecie i przy zastosowaniu jakiego kryterium można je policzyć. ponieważ w przypadku kontinuum dia-lektalnego dwa sąsiadujące ze sobą dialekty. praindoeuropejski. trzeba zdać sobie sprawę. mogą to kryterium spełniać. Wszystkie użycia idiomatyczne stanowią jednak niezwykle istotny element języka.4. aby tę negatywną konotację liczyć się z w znaczeniu „brać pod uwagę ewentualność negatywnego rozwoju wypadków. Choć możliwe jest. co staje się możliwe dzięki . jak i gramatycznym. jak i zindywidualizowanych. rozdział 4). Heurystyczna wartość konfiguracji ról wynika zatem z tego. które używane jest w sposób idiomatyczny i może mieć konotacje nega336 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA tywne. że pozwala ono określić. Wzajemna zrozumiałość między językami nie jest kryterium w pełni wiarygodnym. że angielski czasownik to count odpowiada kilku formom morfologicznym w języku polskim. może się ona znacznie rozbudować zarówno pod względem leksykalnym. ale raczej wyrażenie wysoce idiomatyczne pod wieloma względami jednostkowe. Przykładem tego jest polskie wyrażenie liczyć się z. Podsumowanie Języki porównuje się ze sobą w ramach różnych modeli teoretycznych. a które wysoce indywidualne i przypadkowe. Nawet w przypadku tak podstawowego pola semantycznego. Określone zbieżności semantyczne można w pełni zanalizować jako konfiguracje ról pod względem znaczenia. czyli wyrażenie idiomatyczne. Pokrewieństwo języków prowadzi do wyodrębnienia rodzin językowych oraz rekonstrukcji ich prajęzyków. Bardzo istotne znaczenie mają badania interdyscyplinarne zajmujące się pochodzeniem i ewolucją języków oraz wędrówkami 10AJ^^__________ ludów i przemieszczaniem się ich języków. co można dostrzec dzięki wnikliwej analizie kontrastywnej kilku jedynie czasowników w języku angielskim i polskim. że nie ma on zastosowania w odniesieniu do wyrażeń idio-matycznych.„być przv gotowanym na najgorsze / spodziewać się najgorszego". może też zostać mówiącym narzucona przez obowiązujące prawa językowe. Właśnie takie zastosowanie określane jest jako frazeologizm. które są jedyne w swoim rodzaju i nie poddają się systematycznej analizie przeprowadzonej w kategoriach konfiguracji ról semantycznych. natomiast mogą go nie spełniać oddalone od siebie geograficznie dialekty tego samego języka.Choć ten typ analizy okazuje się bardzo przydatny w przypadku konfiguracji ról semantycznych (por. tak jak np. ale wyłącznie ad hoc. takich jak np. nie jest to regularny wzorzec syntaktyczny. gdy dana odmiana staje się językiem zinstytucjonalizowanym. być przygotowanym na najgorsze" zanalizować jako schemat „doświadczania" o konfiguracji ról „doświadczający + patiens". Zastosowanie modelu sieci radialnych umożliwia adekwatne odzwierciedlenie relacji między różnymi znaczeniami słów .

tzn. da się także wyróżnić podejście kon-trastywne. Szczepy językowe mogą dzielić się na jedną lub więcej rodzin językowych. Ćwiczenia i zadania . W obrębie rodziny językowej można w dalszej kolejności wyodrębnić gałęzie (np. Wprowadzenie do opisu roli ję10. forma zaimka zwrotnego się w języku polskim.6. gałąź kentumowa składa się z grupy germańskiej i grupy romańskiej). tłumaczenia oraz opracowania słowników dwujęzycznych. istnienie także innych kategorii i poziomów pokrewieństwa. zwyczajowych połączeń słów w dwóch lub trzech wybranych językach. Współczesna systematyka języka zakłada. których elementy są bardzo odległe ze sobą spokrewnione. Hymesa (1971). Na poziomie interakcji językowej pojawiają się natomiast uniwersalia in. zarówno pisanych. wkraczamy w obszar idiomatycznego użycia języka. Bajerowej (1972) oraz W. pod kątem konfiguracji ról semantycznych. tj. przy użyciu porównywalnej formy morfologicznej lub w wyniku odmiennego ograniczenia kontekstowego. jak i mówionych. Wierzbickiej (1999). Gałąź z kolei może się składać z grup (np. każda z gałęzi z kolei dzieli się na podgrupy.6. Typolodzy języka wykorzystują także pojęcie uniwersaliów językowych. gdy analizy opartej o konfigurację ról nie można już zastosować w sposób systematyczny. oprócz pojęcia rodziny językowej. jak np. Badania te mają za zadanie ustalić. w jakich użyciach i znaczeniach funkcjonuje dana forma oraz w jaki sposób znaczenia te wyrażane są w języku (-ach) docelowym (-ych). zyka w zachowaniach społecznych ludzi stanowi klasyczna praca D. obszar bardzo rozległy i niezwykle ważny. 10. do jakiego stopnia elementy te są ze sobą zbieżne lub jak dalece od siebie odbiegają. Z metodologicznego punktu widzenia badania kontrastywne wymagają dużego korpusu tekstów. W przypadku. socjologicznego i typologicznego porównania języków. patrz wybrane artykuły z tomu A. np. oprócz interdyscyplinarnego. np. grupa języków niewykazująca pokrewieństwa z żadną inną grupą. elementarne jednostki semantyczne. Typy językowe składają się ze szczepów językowych. N a 338 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA poziomie leksykalnym i morfologicznym rozróżniamy uniwersalia przedstawieniowe. Na wszystkich poziomach struktury języka można znaleźć uniwersalia implikacyjne. Punktem wyjścia dla badań kontra-stywnych może być element języka wyjściowego.precyzyjnemu nakreśleniu historycznych zmian fonetycznych lub strukturalnych powodujących różnicowanie wewnątrzjęzykowe. Przegląd języków indoeuropejskich podaje Bednarczuk i in. rodzina indoeuropejska posiada dwie główne gałęzie: języki satemowe i języki kentumowe).książka S. może precyzyjnie określić. Na ich szczycie znajduje się typ językowy. a na gruncie polskim . 10. Lubasia (1982). Zalecana lektura Informacje o klasycznych metodach stosowanych w badaniach socjolingwistycznych znaleźć można w artykułach I. Domeną językoznawstwa kontrastywnego jest praktyczne porównywanie dwóch lub więcej języków: jego celem jest wspomaganie procesu uczenia się języka obcego. terpersonalne i pragmatyczne. jednakże jednostkowy w użyciu i z tego względu niepodlegający istotnym uogólnieniom. analiza porównawcza danych elementów. Jej definicja opiera się na kryteriach geograficznych lub historycznych.5. W wyniku porównania wszystkich zestawień i frazeologizmów semantycznych. (1986. Grabiasa (1994). które można odnaleźć na każdym poziomie opisu j ęzyka.1988). Z najnowszych prac wydanych w języku polskim. których przykładem jest rodzina indoeuropejska. np. czyli zbiorów. Ponadto.

że liczne warianty języka angielskiego używane na całym świecie nie tworzą jednego języka. co można przedstawić w sposób następujący: bałto-słowiańskie i \ ': słowiańskie zachodniosłowiańskie południowosłowiańskie wschodniosłowiańskie l polski czeski słowacki górnołużycki dolnołużycki 6. że jeden system językowy może mieć większą liczbę potomków. Które z europejskich języków wymienionych w tabeli 6 maj! status urzędowy. zależnie od długości okresu wspólnego rozwoju. Podaj. dlaczego języki angielski i francuski są uważane za dwa najbardziej międzynarodowe języki 340 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA świata. gdy już między samymi grupami zachodziły duże różnice. które powstały wskutek nieprzerwanej. do jakiej rodziny językowej należy każdy z następujących trzech języków europejskich: (a) grecki. a te z kolei stanowią podgrupę języków bałto-słowiańskich. Języki wchodzące w skład jednej rodziny. dlaczego jest rzeczą niemożliwą. Jaki model języka uwidacznia się za pośrednictwem tej metafory? Jakie jest twoje stanowisko w tej kwestii? Widzimy zatem. Przeanalizuj poniższy fragment tekstu oraz zawartą w nim metaforę pojęciową. Im okres ten jest dłuższy. 3. nazywamy językami pokrewnymi.). tak jak np. 2. (b) fiński. Dzieje języków możemy przedstawić w formie drzewa genealogicznego. jak nazywa się ta rodzina (lub nawet gałąź). gdyż nie wszystkie te odmiany są dla siebie nawzajem zrozumiałe? Porównaj ten problem z zestawieniem dialektów germańskich w tabeli 1. a więc takie. rodziny i grupy językowe oraz poszczególne języki. Co stanowi o różnicy między nimi a językami arabskim i hj szpańskim. aby język chiński (największy pod względem liczby użytkowników) kiedykolwiek otrzymał status najważniejszego języka na świecie. tym pokrewieństwo ich jest bliższe. Między językami jednej rodziny może zachodzić pokrewieństwo różnego stopnia. nazywamy rodziną języków. i nazwij pozostałe języki należące do tej samej rodziny. a różnej na różnych obszarach ewolucji jednego wspólnego prajęzyka. z którego wyodrębniają się poszczególne języki (. na których był niegdyś używany. węgierski . Otóż grupę języków. im później nastąpiło oddzielenie od siebie dwu języków. fiński. Wśród rodzin lingwistycznych wyróżnić można zatem zespoły jedno.odmiennej na różnych obszarach.. dla których języki te nie posiadają oficjalnego statusu. opierając się na porównaniu rodziny języków z rodziną ludzką. które wywodzą się ze wspólnego prajęzyka. 5. (c) walijski. Czy możesz na podstawie posiadanych informacji narysować drzewo genealogiczne? Przykład: język polski należy do języków (zacho-dnio)słowiańskich.1. Czy można dowieść twierdzenia. języki czeski i słowacki.i wielostopniowe. które tworzyły jeszcze wtedy względną jedność. (Milewski 1976:132-133) 4. a co je od siebie różni? A może to język hiszpański jest „bardziej międzynarodowy"? Porównaj przedstawione w tabeli 3 da_ ne liczbowe odnoszące się do języka francuskiego i hiszpańskiego Wyjaśnij. W oparciu o tabele 5 i 6 podaj. Miejsce wspólnych przodków zajmuje tu prajęzyk. Na podstawie tabeli 5 zaznacz na mapie świata przedstawionej na rysunku l najważniejsze szczepy. a to wskutek ewolucji . a które nie? Podkreśl wszystkie języki nieurzędo-we i podaj przyczyny.. W ten sposób w obrębie rodziny rysują się grupy języków. W oparciu o dane z tabeli 3 wyjaśnij.

Dzisiejszy dzień nie liczy się jako dzień pracy. Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne. The Seeds ofSpeech. Jean. Nie bylem w stanie policzyć wszystkich ludzi na zebraniu. łotewski rosyjski. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń. chorwacki. czy da się na tej podstawie stormuiuwc^ j— matyczne reguły użycia. Jolanta. Jeśli w twoich tłumaczeniach wykorzystujesz więcej niż jeden czasownik. „Niektóre treści i metody socjolingwistyczne w historii języka". Jean.litewski.* czasownik. serbski. „Impressionisme et grammaire". Antas. 1987. wykorzystując do tego celu model sieci radialnej. białoruski. . O klamstwie i kłamaniu. Language Change: Progress or Decay? Cambridge: Cambridge University Press. Kraków. górnołużycki. Irena. Austin. dolnołużycki bułgarski. 1993. Warszawa. Geneva: Sonor. 1996. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXX. John L. On liczy na twoją pomoc. To się nie liczy. 1920. Cambridge: Cambridge University Press. 1972. 1999. a potem biegnij. Policz do trzech. . zy na twoą pomo. Awdiejew. IUR. czeski. jeden czasownik oddający dosłowne znaczenie czasownika liczyć (1-2).„ — _ 7. Na liście znajdują się też wybrane oryginalne pozycje obcojęzyczne o kluczowym znaczeniu dla kognitywistycz-nego opisu języka lub bezpośrednio cytowane w tekście niniejszej książki. a jeszcze inne czasowniki lub wyrażenia dla znaczeń metaforycznych (6-7)? Przedstaw wynik swej analizy w formie graficznej. ukraiński polski. British Museum. Kraków: Universitas. Musi pan wysiąść na piątym przystanku. eden czasownik oddający dosłowne znarzoJeśli w IAVU». Bernard Bouvier. 19912. 27-39. Aitchison.OCIX. Bally. Przetłumacz poniższe zdania na wybrany przez siebie język. np. Charles. dolnoniemiecKi.I. inny czasownik dla znaczeń poszerzonych (3-4-5). czy da się na tej podstawie sformułować jakieś syste. Nasz synek umie już dobrze liczyć. Language Origin and Evolution. Bajerowa. Microfilm. albański grecki wioski. Aleksy. W: Melanges d'histoi-re litteraire et de philologie offerts a M. Bibliografia W bibliografii zamieszczono prace autorów polskich oraz tłumaczone na język polski prace autorów zagranicznych. sardyrtski U) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ai»B— niemiecki. macedoński. Aitchison. licząc razem z tym. słowacki. słoweński. 261279.

Wolfgang Hunig. Kraków: PAN. 1987. 1999. 1990. Język w zachowaniach społecznych. dyskurs. Goddard. Beaugrande de. H. The World's Major Languages. London: Rout-ledge. Leszek et al.). 1994. A. Renata i Anna Pajdzińska (wyd. Tekst: Analizy i interpretacje. 1999. Wrocław: Ossolineum. Cambridge. Chwalenie się jako perswazyjny akt mowy. 13th Edition. Dirven. (red. . Jerzy (wyd. Lublin: Wydawnictwo UMCS.: MIT Press. Brown. Cambridge. 344 Biblio! Berlin. Bednarczuk. Cliffi Anna Wierzbicka (red.). Zbiór studiów. Language Universals.1988. Duszak. Barbara F. Cambridge: Cambridge University Press. London and New Delhi: Sagę. Cambridge: Cambridge University Press.). Paul. Gilles. 1980. Galasiński. Cognition 41. Lublin: UMCS. The Hague and Paris: Mouton. Robert A. Cliff i Anna Wierzbicka. Fauconnier. 1985. Lublin: Wyd. 1981). 1987a. Levinson. 1998. 1981. Brent i Paul Kay. 1969. Warszawa. „Logika i konwersacja". MA: Bradford. B. „Learning to express motion events in English and Korean: The influence of language-specific lexicalization patterns". Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. AŻ: Sum-mer Institute of Linguistics (SIL). Stanisław. 91-114. Their Universality Euolution. Warszawa: PWN. Bernard (red. 1991. 35-58. Długosz-Kurczabowa. Penelope i Steven C. Mass. 1990.). 83-121. Dobrzyńska. Grzegorczykowa.). Renę i Giinter Radden (wspólpr. i Wolfgang U. 1966. Politeness. Anna. Basic Color Terms.). Tekst. Jerzy i Barbara Boniecka (red. Tekst i zdanie. Semantic and Lexical Univer-sals: Theory and Empirical Findings. 1994.). W: Stanosz. 1998. „Languages of the world: Top 100 lan-guages by population". CA. Dressler. Comrie. (red. Some Universalsin Language Usage. Beal. Joseph H. 1983. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. Wstęp do lingwistyki tekstu (tłum. 1996. Greenberg. Krystyna i Stanisław Dubisz. Joseph H. Uniuersals of Language. Christine. 1986.Bartmiński. Comrie. Dariusz. Bernard. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. Martin Piitz. oryg. 1963. Language Uniuersals and Linguistic Typology. Teun A. Elżbieta Tabakowska. „Keeping the peace: A cross-cultural comparison of ąuestions and reąuests in Australian English and French". W: Ethnologue. W: van Dijk. Teresa i Elżbieta Janus (red. Tucson. Thou-sand Oaks. komunikacja międzykulturowa.) Język w świetle nauki. 1996. UMCS. Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Gramatyka współczesnego języka polskiego: fonetyka i fonologia.). 1995. Gramatyka historyczna języka polskiego.). Leokadia i Irena Sawicka. I i II. Grice. 1994. Lublin. With Special Reference to Feature Hierarchies. Discourse: A Multidisciplinary Introduction. „Discourse and culture". (red. Goddard. Bartmiński. Cognitiue English Grammar. Dukiewicz. Amsterdam: Benjamins. Choi. Soonja i Melissa Bowerman. (red. Bibliografia Griroes. Językowy obraz świata. Multilingua 13 (1/2). Warszawa: PWN. T. Języki indoeuropejskie. Szwedek) Warszawa: PWN (wyd. Językowa kategoryzacja świata. 1992. 1996. Grabias. Mental Spaces: Aspects ofMeaning Construction in Natural Language. John Taylor i Marjolijn Yerspoor). Greenberg.

Klemensiewicz. Renata i Jadwiga Puzynina.). „The social setting of linguistic change". Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi. Grammatical Categories and Cognition: A Case Study of the Linguistic Relativity Hypothesis. Podstawy polskiej składni. Rethinking Linguistic Relativity. Podstawy gramatyki kognitywnej. Jodłowski. Warszawa: PWN. Warszawa: PWN. „La naturę des proces dits analogiąues". Chicago: University of Chicago Press. Semantic Fields and Lexical Structure. Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej. John. Tubingen: Gunter Narr. Socjolingwistyka 2. i Stephen C.Grzegorczykowa. Zarys słowotwórstwa polskiego. 195-252. Sprachwandel. [1971] 1980. Warszawa: PWN. 1979. Labov.). l. 1992. 1991. W: Michał Głowiński (red. Weinsberg). 1955. Heinz. Wykłady z polskiej składni. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego. 1982. . Hymes. Dell. Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. Acta Linguistica 5. 1977. Warszawa: PIW. W: Kardela. Jerzy. 1996. 1972. Kraków: PWN Skrócone wyd. Women. H. 2 (tłum. Semantyka. II: Diachronic. 1998. 41-82.). Haiman. Kalisz.P. Warszawa: PWN. „Fleksja a derywacja". George i Mark Johnson. John. Warszawa. Kraków. Tomasz P. Warszawa: Wydawnictwo UW. Pragmatics. 1976. Język Polski 41. Cambridge: Cambridge University Press. 343-354. Renata i Zofia Zaron (red. Renata. Lyons. The Hague and Paris: Mouton. A. Cambridge: Cambridge University Press. Warszawa: PWN. Thomas A.) 1993. 1974. Areal and Typological Linguistics. 1945-49. Kuryłowicz. 346 Bibliografia Lehrer.). Keller. Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego. Rudi. 1988. Warszawa: PWN.17-34. 1979. 1990. Wstęp do językoznawstwa teoretycznego (tłum. Warszawa: PWN. Stephen C. 1997. Historia języka polskiego. Warszawa: PWN. Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. 1987. 11-18. Gumperz. T. Zenon. 1961. 1984. Berlin: Mouton de Gruyter. Krzeszowski). Krzysztof Bogacki). Concept.). Lakoff. Grzegorczykowa. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. Władysław i Stanisław Urbańczyk (red. Ronald W. Gramatyka angielska dla Polaków. Rzeczowniki sufiksalne rodzime. Adrienne.metoda interdyscyplinarna". 1985. Levinson. Krzeszowski. Amster dam: Holland Publishing Company. John J. (red. Image and Symbol. Lyons. Iconicity in Syntax. Locke. Lubaś. Władysław. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Current Trends in Linguistics. angielskie 1976. London: Everyman's Library. Levinson (red. Grzegorczykowa. Grzegorczykowa. „Kognitywna analiza aktów mowy". Lakoff. Lubaś. Ań Essay Concerning Human Under-standing. 1973. Władysław. George. 1989. W: Sebeok. Adam. William. The Cognitive Ba-sis of Grammar. 109116. 1. 1984. Lubaś. Język i społeczeństwo. John (red. John. Metafory w naszym życiu (tłum. „Socjolingwistyka i etnografia mówienia". 1983. Lucy. Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Langacker. John. T. Renata. Stanisław. Cambridge: Cambridge University Press. Vol. 1994. 1974. „Socjolingwistyka . Roman.

Deborah. Łurija. 1995. Charles S. pisarkowa. 1931-58. Podstawy leksykologii i leksykografii. i LA.). W: Studia i rozprawy. Rossiter). Warszawa: PIW. New York: Harper Perennial. (tłum z roś. 1984. Adam (red. Język. osobowość: wybrane eseje (tłum.K. Historia składni języka polskiego. Milewski. Wygotsky. Warszawa: PWN. N. Literatura i nauka o języku.: Harvard University Press. John R. Podstawy gramatyki kognitywnej. Mayenowa. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. pinker. Maria Renata. Z rozważań nad kategorią przypadka (tłum. Szymanek. C. i Lew S. Tabakowska. E. Oxford: Clarendon Press. Linguistic Categorization. Zimand). Danuta i Jolanta Tambor. (red.). B. Collected Papers. 1987. The Language Instinct. W: Warren. Communication and Cognition. Kultura. Warszawa: PWN. Warszawa: PWN. Weiss (red. Tadeusz. Krystyna. Rosch. Mayenowa. Muszyński.). „Spójność tekstu a postawa odbiorcy". Richards. Brygida (red. Wrocław: Zakład Narodowy im. oprać. A. rozumienie i relatywizm. Yerschueren. Relevance. 2000. Gramatyka i obrazowanie. Searle. Rudzka-Ostyn. Schiffrin. London: Rout-ledge and Kegan Paul. 2000. Ań Introduction to Morphological Analysis. Oxford: Blackwell. Makowiecki. Tabakowska). Approaches to Discourse: Language as Social Interaction. Oxford: Blackwell. Axer i T. Stu-dies in CrossCultural Psychology. Językoznawstwo. Henryk (wyd.) Cambridge. 1978. Ogden. Lublin: Katolicki Uniwesytet Lubelski. Encyklopedia Szkolna.19952. Warszawa: Biblioteka myśli semiotycznej. 1992. 1995. Podstawowe wiadomości z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego. znaczenie. Taylor. 1987. 1986.). Jan-Óla Ostman i Jan Blommaert. Peirce. Cambridge: Cambridge University Press. Przemysław. Zbysław (red. Warszawa: PWN. 243-254. Alicja. Mass. 1989. Schiffrin. język.Łozowski. Steven. Stanosz i R. Rudzka-Ostyn. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. Jef. The Meaning ofMeaning. Eleanor. Bogusław. 1994. 1974. Warszawa: PWN. 1988. W. Vols. 1977. Miodunka. Edward. Primitiue Mań and Child. Vol. Kraków: Universitas. 1995. Dań i Deidre Wilson. Kraków: PAN. Warszawa: Instytut Badań Polonijnych PAN. Cambridge: Cambridge University Press. Elementy gramatyki historycznej-języka polskiego. Deborah. 1994. 1989. New York: Academic Press 3-49. Czynności mowy. Topics in Cognitive Linguistics. Dobrzyńska. 1988. 1998.] Lublin: Wydawnictwa UMCS. Nagórko. Zarys gramatyki języka polskiego. Ossolińskich. Maria Renata (red. Bogusław.). 1923. Elżbieta. 1991. Sperber. Discourse Markers. Szymanek. 1993. Categories and Categorization in Morphology. 1994. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. E. 1994. 1976.). Kraków: Wydawnictwo Tomasz Strutyński. 19997. Strutyński. Handbook of . Brygida. Janusz. Aleksander R. 1-8. W: Kardela. Problemy semantyczne. Wrocław: Ossolineum. „Czym jest prototyp w semantyce diachronicz-nej". Warszawa: PWN. John. Ape. „Human categorization". I. Bib»"S^21_-_________ Ostaszewska. Prototypes in Linguistic Theory. C. Hartshorne and p. Tekst i język. Sapir.

Walczak. 240 allofon (wariant) 161-164.114 arbitralność/arbitralny 31. 237 . Zarys dziejów języka polskiego. 252.asertywny (asertyw) 207.ekspresywny (ekspresyw) 207. 77. 285. Fonetyka i fonologia języka polskiego. 256 ~ wyrazowy 84. 253. 324. 237 . 329. T. 210. 234. 211. 209. 237. Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka Toruń: Wyd. Whorf.171. Zadania z fonetyki i fonologii współczesnego jeży.41 artykulacja 150. 211. zmiana zob. 70. 89. 234. 281 akcent (cechy wymowy) 269 ~ standardowy 269. 172. 217-226. 209-210. Tokarski. 32.153.163. 226. 229. „Akty mowy". 139.obligatywny 208. W: Mayenowa. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins.pozycyjny 163. Bożena. 211. 95-97. 34.R. 266 analityczna. 1997. nazwa analogiczna. Anna. 240 ~ deklaratywny (deklaracja) 207.166-167. 107. Bogdan. 236. Warszawa: PIW. Indeks rzeczowy A afiks 76. 211-215.bezpośredni 230-231. 237. 125. 124. 290. derywacja agens 115. nazwa zob. 209. 171 artykulacje dodatkowe 156. 230. miejsce 154-155. 210. Semiotyka i struktura tekstu. 227. Wrocław: Ossolineum. 237 . 234. 48. 233. 212. 232. 141. 1982. 216. 323. derywacja anafora 251. 291 aloleks 184 alternacja ~ ilościowa 97 . zmaina antonimia 47. Język. 136. 240 ~ komisywny (komisyw) 207. 328.Pragmatics. 1973. 226-233. (red. 201-219. 204. A. akt mowy 206. 235. 214. 208. 235.fakultatywny 162. Toruń: Dom Organizatora. sposób 154. 43. akt mowy . 210. Wrocław: Ossolineum. 326 afiksalna. perspektywa 23-24. Ryszard. 264.169 artykulator 154. 1973. 173. 210. 166-167. derywacjazofe.).171 -. ka polskiego. Warszawa: PWN. 203. 1999. 156. M. 320. Fleksja polska. 299 .performatywny (performatyw) 206. 335 akcent 113. Warszawa: PWN.155 asertywny. 236. 210. 231. 170. 209. 208. 215. Marek.170. 210. 228. 210. 208. 1999. 140. 91. 41.dyrektywny (dyrektyw) 207. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. derywacja zob.171 . 216. Hołówka). 213. 237 .jakościowa 97 alternacyjna. 92. 215 . 1999. 237 . Wiśniewski. 119. 348 Bibliografia Wierzbicka.konstytutywny 208. 169. 237 . UMK. 135. 120. Wierzbicka. 174. 235. 234. 86 antropocentryczna. Wierzchowska. myśl i rzeczywistość (tłum. 208. 155-156. 327. 235. 148 165. 171 -. 216. 240 . Język-umysł-kultura. 205-235. 237. 172. 171. 227. 237. 298 akt mowy 134. Marek. 78.pośredni 231. 215. 235. 234. 237. 215. 331.informatywny 207-208. 240 . Benjamin Lee. 1980. 209. Wiśniewski.

aspekt - dokonany 137-138,139,140,143 - niedokonany 138-139, 140,143 asymilacja (upodobnienie) 148,168, 170,172, 282-283, 292, 299 - postępowa (progresywna) 168,169 - wsteczna (regresywna) 168,169 350 Indeks rzec :zo\vy B bezafiksalna, derywacja zob. dery-wacja bezdźwięczne, głoski 206. głoski bezdźwięczność 150, 152, 171 bezpośredni, akt mowy 230-231, 237, 240 bezwzględny stopień najwyższy 192-193, 199 bliskości zasada zob. zasada dystansu bliższe, dopełnienie zob. dopełnienie błędne koło 182, 184,199 cel 122-123,125, 132, 141, 335 cel ważniejszy niż źródło 124, 141, 145 centralizacja 295-296 centralny, element 206. element prototypowy centrum - deiktyczne 21 - sylaby 157, 165, 172 - uwagi 252, 253, 264, 265 ciągły, morfem zob. morfem czas 136-137,138, 139, 140,142 ~ przeszły 137, 142 - przyszły 137, 143 - teraźniejszy 137, 138, 142 czas aktu mownego 136-137, 140, 142, 143 czasownik - modalny 127, 128, 136 - nieprzechodni 142 - posiłkowy 126, 127, 135 - performatywny 214, 215, 236 ~ przechodni 142 człon ~ określający 84, 85, 104-105 - określany 84, 85, 104-105 D dalsze, dopełnienie zob. dopełnienie definicja ~ klasyczna 58, 70, 72 deiksa 251, 264, 266 deiktyczna, orientacja 206. orientacja deiktyczne, centrum zob. centrum deiktyczne, wyrażenia 206. wyrażenie deklaratywny, akt mowy 206. akt mowy deklinacja (odmiana przypadkowa) 98,103-104

deontyczna (wolicjonalna), modal-ność 206. modalność derywacja 77, 78, 80, 83, 86, 89-97, 98, 99, 102, 106, 107 ~ afiksalna 97, 107 - alternacyjna 97, 99, 107 - bezafiksalna 97 - mieszana 97 ~ paradygmatyczna 97, 99, 107 - właściwa 77, 107 ~ wsteczna 99 derywat 76, 83, 84, 90, 91, 92, 93, 95, 100, 106,107, 110 ~ prosty 89, 108 - złożony 89 desygnat 49, 50-51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 67-68, 69, 105, 250, 252, 253, 254 determinizm językowy 175, 200 dialekt 268, 298, 305, 308, 309, 311, 312, 337, 339 - regionalny 206. regiolekt dialektalne, kontinuum zob. kontinuum docelowa, domena zob. domena dokonany, aspekt 206. aspekt domena _ docelowa 56, 70, 89 _ pojęciowa 59, 60, 61, 63, 64, 65, 66, 70 _ źródłowa 56, 70, 89 donośność (sonorność) 165,172 dopełnienie 26, 27, 28, 113, 125, 126,127,130, 131,142, 288, 289, 323, 324, 334 - bliższe 28, 128, 129, 130, 131, 141, 324 - dalsze 126, 128, 129, 130, 131, 132,141 doznający 120, 125, 132, 141, 324, 327,335 dwugłoska 206. dyftong dyftong 147, 157, 160-161, 171, 281, 296 ~ wstępujący 160 - zstępujący 160 dyrektywny, akt mowy 206. akt mowy dysymilacja (odpodobnienie) 283, 299 dystansu, zasada 24,27-29,41,140, 143 dystrybucja - fonemu 166 ~ komplementarna 163,171, 173 dźwięczne, głoski 206. głoski dźwięczność 151,169,171 E efekty - prototypowe 45, 52-53, 70, 163 ~ wyrazistości 60, 61, 67 egocentryczna, orientacja206. orientacja egocentryczny 20-21, 23, 41, 43 egzofora 251, 264, 266 eksplikacja 185, 187,189,192,199, 200, 202 ekspresywny, akt mowy 206. akt mowy element ~ peryferyjny (marginesowy) 37, 39, 42, 43, 45, 51, 282, 288, 323, 324

- prototypowy (centralny, maksymalnie wyrazisty) 36, 39, 42, 51, 61, 67, 282, 288, 290, 323, 324, 330 elementarne jednostki semantyczne 181,182,183,184-185,187,193, 196,198,199, 202, 320, 326 elizja 168,170,172 endofora 251, 254, 266 epenteza 168,172 epistemiczna, modalność 206. modalność etalekt 269, 298 etnocentryzm 183,184,193,199 etnolekt 269, 272, 298 etymologie ludowe 32, 56 F faktywna (prawdziwościowa), modalność 206. modalność fakultatywna, wariancja 206. wariancja fakultatywny, allofon 206. allofon fatyczna, funkcja zob. funkcja filologiczna, metoda zob. metoda fleksja 80, 84, 90,101-105 fleksyjna, forma 206. forma fleksyjna, kategoria morfologiczna 206. kategoria fleksyjny, morfem 206. morfem fleksyjny, paradygmat 206. paradygmat fleksyjny, temat zob. temat fleksyjny fonacja 150,151-153,171 353 352 Indeks rzeczowv fonem 114, 147, 149, 161-164, 166, 170,171,173, 285, 286, 290, 291, 292, 299, 300 -, dystrybucja 166 fonemiczna (fonologiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonetyka 113, 114, 147, 148-150, 171. 172 fonetyczna, transkrypcjazo6. transkrypcja fonetyczna, zasada zob. zasada fonetyczna, zmiana zob. zmiana fonetyczne, symbole 150,171 fonologia 113, 114, 147, 149, 171, 172. 175, 288, 290, 314, 326 fonologiczna (fonemiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonologizacja 290, 300 forma ~ fleksyjna 76, 80, 90, 97, 102, 103, 104, 106, 108, 113 - analityczna 104 - syntetyczna 104 - syntetyczno-analityczna 104 ~ pytająca 135, 139, 140, 231 ~ wyrazowa zob. wyraz ~ zerowa 285, 300 formalna spójność zob. kohezja formalne wyznaczniki spójności 249, 263 formotwórczy charakter 101 fortunności, warunki 210, 211, 215217, 235 fortunny 216, 235 frazeologizm zob. wyrażenie idiomatyczne funkcja - fatyczna 205, 235 - identyfikacyjna 252-253, 264 - interpersonalna 203, 235, 247 - komunikacyjna 134-135, 139, 235 - metatekstowa 247 - nieidentyfikacyjna 253, 264 - przedstawieniowa 203, 235, 247 - tekstu zob. reprezentacja tek. stu

funkcjonalny, wyraz 206. wyraz G gałąź języka 315, 316, 317, 318, 340 gatunek tekstu 256, 264, 331 genetyczne pokrewieństwo języków 278, 299, 314-320, 325, 337 głoski ~ bezdźwięczne 150, 152, 169, 291 ~ dźwięczne 150, 151, 152, 163 główny, morfem zob. morfem gramatyczna, kategoria zob. kategoria gramatyczny, morfem zob. morfem gramatyka 113-114 gramatykalizacja 91, 107, 257, 264, 303 grupa ~ językowa zob. język - nominalna 39, 79, 84, 86, 87,104, 113, 127, 128, 129, 133 ~ składniowa 77, 79, 128, 147 ~ spółgłoskowa 165, 166, 172, 173 291 ~ werbalna 125, 128, 141, 333 grzeczności (uprzejmości), zasad zob. zasada grzecznościowe, strategie zob. str tęgie grzecznościowe H hierarchia taksonomiczna 65, 66, 67, 68, 70 hierarchiczna struktura zdania zob. struktura hiperonim 88, 177, 250 relacje kontinuum -47,48,56,70 l ideacyjna, relacja zob. relacje identyfikacyjna, funkcja zob. funkcja idiom zob. wyrażenie idiomatyczne ikona 15,16-17,18,19, 41 ikoniczności, zasada zob. zasada ikoniczny, znak zob. znak iloczasu, zanik zob. zanik iloczasu ilości, maksyma zob. maksyma ilościowa, alternacja zob. alternacja ilościowa, zasada zob. zasada imienna, kategoria zob. kategoria implikacyjne, uniwersalia zob. uniwersalia implikatura 224-226, 255 - konwencjonalna 224, 225, 236, 239 ~ konwersacyjna 224-226, 233, 236, 239, 248, 256, 257, 260, 264 indeks 15,16,19,41 indeksowości, zasada zob. zasada indeksowy, znak zob. znak indoeuropejskie języki 279, 314, 315,317,319,338 inferencja 248, 263 infiks 95, 96,107, 323 informatywny, akt mowy zob. akt mowy intencja komunikacyjna 134, 142, 203, 205, 209, 210, 213, 215, 223, 224, 226, 230, 233, 234, 235, 248 interdyscyplinarne podejście 306, 325, 336 interfiks 77, 78, 86, 96,107 interfiksacja 78 interpersonalna,, funkcja zob. tunfcinterpersonalna,, relacja zob. relacje interpersonalną, uniwersalia zoo. uniwersalia intonacja 113, 135, 148, 165, 167, 172,175, 25(6 jakości, maksyma zob. maksyma jakościowa, alternacja zob. alternacja jądro 259, 26^-263, 264 język _ docelowy 3,30, 338 _ gałąź 315, 316, 317, 318, 340 J grupa 268;, 279, 305, 315, 316, ' 317, 318, 519, 337, 339

317. 317. 46. 119. 102.136. 41. 317 klasa wyrazów zob. przyswajanie 259-260 godzina S79. 318 319 337 J typologia 305. 325-326. 179. definicja zob.269. 337. prawo 312. 180. spójność . 58. 319. 104. 268. 331 .311. 315. 114. 340 . 298. podgrupa. 298. 45. 337 -. 180. 72. 148. 99. 35.311. kategoria kluczowe. 337. 32.morfologiczna . 277. 70. 312. relatywizm językowy językoznawstwo ~ historyczne 267.312. używanie 204. 36-38. 46. 338. 33.299 -. 288. 337 -'. 42. 340 -.?. 299. definicja klasyfikująca. 318.klasyfikująca 103-104 ~ pojęciowa 15. 41-42.fleksyjna 103-104 . 339 ~ śmierć 510 „„ _ typ 315.językowa 15.urzędowy 309. relacje kohezja (spójność formalna) 206. 178. '320. 319.104. 338 podmiana 568. 283. 330. 338 K katafora 251.substrat 272. 316. 112. 314. 90.wyjściowy 330. kategoria zob. 314.werbalna 103 kategoryzacja 33. 330 . 108. 305.321. 32. 51. zróżnicowanie 268. 199 . 89. relatywizm zob. 198. 339 ~. 339. 88. 176. 41. 197. 38-40.korpus 332.310. słowo zob. 104 . 103. 235 .332.. 97.314. 317. słowo koherencja (spójność właściwa) zob.90.zinstytucjonalizowany 31A 354 Indeks rzeczowy indeks rzeczowy 355 -. 271. 297. 302. 84.323. 273. kategoria językowy. 266 kategoria ~ gramatyczna 35. 312. wyraz klasyczna. 264.337 . 315 316. 323 kentumowe języki 280. 200. 298 językowa. 315.imienna 103. 301 ~ kontrastywne 305. 310 -' superstr-at272. 295. 272 295 297. 318. 197.298. 136.308. 33. 337. 85 . 183. 42. 142.leksykalna 35. 297. 98. 317. 313. 316. 316. 271. 338 . kategoria morfologiczna zob. 32. spójność. szczep 505. 57. 139. 317. 315. 42.

akt mowy kontekstowa wiedza 217. luka zob. maksyma konwersacyjna. 176.niewerbalna 243. 321. 256. 257. skrypt 206. 111. 220-221. 326 liczba 104 linearna struktura zdania zob. 263 . 236.komisywny. 80.103. 236.dialektalne 309. 105-106. kategoria 206. 263 komunikacyjna. 225. 197. 257.146 kulturowa. akt mowy kompetencja pandialektalna 271 298 kompozycja 77. zasada korpus językowy zob.137. 223. morfem zob. presupozycja zob.parawerbalna (parajęzykowa) 243. 78. implikatura konwencjonalna. 142. 236 kontinuum . 107 konstytutywny. uwarunkowanie kulturowe kulturowy. 326 -. 64. 83. 80. 337 .239. intencja komunikacyjna konceptualizacja 61. 220. 236. 35. akt mowy 206. presupozycja zob.jakości 219. struktura lingwistyka tekstu zob. 113. 141. 92. 258. maksyma zob.178. 321 . wymowa literowa ludowe etymologie zob. 226. wiedza kulturowe. 336 konstrukcja/konstruowanie 33. 201 konceptualizator 33 konektor 255.179 konwencjonalna. 20. implikatura konwersacyjna. funkcja zob. rola semantyczna koniugacja 98. 256. 97 komunikacja . 264 konfiguracja ról semantycznych zob. 83-89.historyczne 309-310 ~ pojęciowe 105-106 konwencja 19. 39. 86-88. pogwa.114 leksykalna. 124. 314. 335.143. 104 konotacja 332. morfem leksykologia 45. intencja zob.114. 75. 175. 223. 321 . tekst literowa wymowa 2ob. 263 ~ werbalna 243. 70 M maksyma ~ ilości 219. 34. akt mowy zob. presupozycja kulturowa. presupozycja 206. implikatura zob. 224. pole leksykalne leksykalny. funkcja komunikacyjna.enie 226 ~ relewaną (stosunku) 219. 224. presupozycja kooperacji. zasada zob. kategoria leksykalna. 79. etymologie ludowe luka leksykalna 64. rozbudowa 206.konwersóyjna 219-223. 221. uwarunkowanie 206. 321 . 41. 224. język kotwiczenie 133-134. 226236. luka leksykalna leksykalna. 81. pole 206. skrypt A-l leksem 55. implikatura zob.139140.105 konstrukcja składniowa 76. 105. rozbudowa leksykalna leksykalne.190. presupozycja konwersacyjna. wiedza 206. 69.

273. 101. 80. 111.70.sposobu . 56. 77. 89. element 2ob. 91. 140.171 minima'a. 107. 80.główny (rdzeń) 77. funkcja zob. 326 motywacja 32. 70. 140. 85. 79. 107 N nacechowana. 97 . 107. 72. 89.72/5. afiks ~ rdzenny zob. 77. 89.97.108. 85. 107.. 112 ~ leksykalny 76. 299 metoda . elerent prototypowy marginesowy. para2ob.nienacechowana 135. 63. derywacja międzynrodowy alfabet fonetyczny 150 Międzynrodowe Towarzystwo Fonetycie 150. 99. 94. 96.słowotwórczy 79. 80. 157. 71. 90-91. 323. 142 . 107. 329 ~ ciągły 96 ~ fleksyjny 80. element zob.257. 102.41. 221-223.nief. 78. 169 nazwa . 63.deon-czna (wolicjonalna) 136. 108. 95.tywna 135 356 Indeks rzec 357 ZOWy Indeks rzeczowy . 103.239. termin nazalizacja (unosowienie) 156. 233 modalny.42 ~ nac^owana 135. 90-91. 314. 139. 339 metaforyzcja 56. element peryferjny metafora Ej. para minimalna modaliz.pojęciom.filologima 273.222. 147.107. 64.epismiczna 136.or 136 modalnć 135-136. 328. 341 . 77.fakt>na (prawdziwościowa) 135. 282. 93. 70. 109 ~ swobodny 76. 106. 91 metatekslwa. 105-107. 79. 102. modalność zob. 113. 34. funkcja metateza83.93. 89.19.114. 57. 69. 94. 283. 110 . czasownik morfem 76.nieciągły 96-97. 72 miejsce ąykulacji zob. 142 .gramatyczny 76. 71. 107 . 107. morfem główny .222. 323 . %2. poziom zob.139. 87. modalność nadokreślenie referencyjne 253. 299 ~ rekons-ukcji zob.72 motywowany 31. 64. 99. 86. 320 ~ związany 76. 142 . 91. 65. 57. 86.65. 224. 139. termin 206. 97. czasownik zob. poziom nadrzędny.poboczny zob. 83. 70. 75. 80. 96. 114. 110.91. 236 maksymali. 106.233. 90. 107. 264 nadrzędny.273 ~ pojęcia 64-65. 233 . 64.87. artykulacja mieszaniderywacjazob. 83. 327 morfologia 75. 64. 98. rekonstrukcja metonimi 54. 105. 93. 72. 79. 90.e wyrazisty. 111. 175. 320. 80. 89. 56 motywujący wyraz 90. 95. 142.

260. 184. 293. komunikacja 206. 58. 300 obraz świata 176.169 pandialektalna. 141. tryb P palatalizacja (zmiękczenie) 156. 71 nieprzechodni. 264 parawerbalna (parajęzykowa). komunikacja patiens 115. kompetencja pandialektalna para minimalna 162.187 ~ redukująca 184. 70. derywacja 206. zasada dystansu odmiana . 292. 59. derywacja parafraza 181. dysymilacja określający.199. 263.analityczna 81. człon 206. 57. 66. 75. czasownik perspektywizacja 254.egocentryczna 23 _ właściwa 22 orzeczenie 26. komunikacja nominalna. strategie grzecznościowe nieakomodowane uzupełnienie 129 130. 324. modalność 206. grupa nostratyckie języki 317 O obligatywny.120.125. 130. element 206. 169 oddalenie 23 odległości. 199 parajęzykowa. 87 ~ syntetyczna 81 negatywne. 201 nienacechowana. 289. 70. grupa 206.185. element pierwotne samogłoski podstawowe . 324 orzecznik 117.przypadkowa 206. 288.standardowa 268. 98 syntetyczny 104 paradygmatyczna.141 nieciągły. 254. komunikacja parataktyczne relacje 258. 335 performatywny. 130.198 obstruenty 152. czasownik 206. 42. 72. 129. człon onomazjologia 47. morfem 206. modalność nieidentyfikacyjna. człon 206. 264 niefaktywna. tryb zob. komunikacja zob. kompetencja 206.119.121. 261. człon określany. czasownik niewerbalna. akt mowy oboczność 285. deklinacja . akt mowy 206. morfem niedokonany. 125. akt mowy 206. modalność 206.82 orientacja . 132. 28.116. 59-69..deiktyczna 22. 129. 131.171 paradygmat ~ fleksyjny 97. akt mowy performatywny. 323. 264 peryferyjny. 264 ~ relacji 256. aspekt niedookreślenie ~ referencyjne 253. 298.144. 335 otrzymujący 125. modalność nieostrość (zbiór rozmyty) 37. komunikacja zob. 41 . aspekt 206. czasownik 206. 45. funkcja niejasność 182.141. 260. relacje 206. 131. 51. zasada 206. 141. 121. relacje negatywne strategie grzecznościowe zob. 271. 257. 312 odniesienie (referencja) 133 odpodobnienie zob. 48. funkcja 206.141 oznajmujący.

111. modalność 206. 235 praindoeuropejski język 280. 288.129-130. relacje zob. 48. 299 pragermański język 299 pragmatyczne. 64. 324 posiłkowy. akt mowy poziom ~ nadrzędny 63. 290. uni-wersalia pragmatyka 203. 87. 125. 70. 45. 135. 63. 299. 65. wyraz 358 Indeks rzec. 132. 117. 88. morfem podgrupa językowa 206. 70 podrzędny. 20. zowy połączenie się kategorii 288. 320 pojęciowa. zasada posiadacz 120-121. domena 206. 41.107 pośredni. asymilacja postfiks 95. samogłoski poboczny. 337 pole leksykalne 47. 300 porządku sekwencyjnego. 141. 142 prabałtycki język 279. 289. język podmiot 23. 92. 127. 290. 73. 70 ~ podstawowy (termin poziomu podstawowego) 60-61. strategie grzecznościowe powiadomienie 134. 49. 280. 69 polisemiczny. domena pojęciowa. 184. asymilacja zob. 59. 314-320. kategoria pojęciowa. 175. 28. 181. zasada zob.131. wyraz zob. kategoria zob. 337 praprzyczyna 294-295. termin podstawa słowotwórcza 86.zob. akt mowy 206. 64. morfem zob. poziom 206. czasownik zob. 47. 72. 75. 34. 26. kontinuum pokrewieństwo genetyczne języków 278. 333. 99. metonimia pojęciowe.48. metafora 206. 197. 324. 70 pozycyjny. elementarne jednostki semantyczne . 65. 27. kontinuum 206. termin poziomu podstawowego podstawowy. 68. 81. 299 prasłowiański język 279. 283 ~ podrzędny 63. 325. 299. 337 prajęzyk 268. 299 prawa językowe 206. 35. czasownik postępowa. 141. 299. język prawdziwościowa.181.uniwersalne 176. 300 praromański język 273. 290. 40. termin 206. 251 . 67. 57. uniwersalia zob. poziom 206. metafora pojęciowa. 60. 106. 300 pogwałcenie maksym konwersacyjnych 226 pojęcie 32-33. 279. 314.198. modalność faktywna . strategie grzecznościowe zob.elementarne 206. 199. 327. metonimia zob. 335 podobieństwo 19. 119. 204. 323. 56. 107 podstawowy. wyraz motywujący podzielenie się kategorii 287. 285.128. relacje pozytywne. 96. 70 polisemia 46. allofon pozytywne. 68. wyraz 206. 47. 59. poziom podrzędny. allofonzob. 113. 334.

parataktyczne 258. 41 przyległość 19. 190. relacje ideacyjne ~ pozytywne 258. 92. derywat zob.260.172 .konwersacyjne 217. 260. relacja zob.198. uniwersalia zob. 314. spójność206. 265 ~ negatywne 258. 336.samogłosek 170 reduplikacja składniowa 29. 297. 95. 264. 269. zmiana przezroczystość semantyczna 20. czasownik przedstawieniowa.interpersonalne 259. 76. 337 regresywna. 300 przestawienie 283. 264 . 300.54-55. 283.koherencji 254-263. 274 relewancji (stosunku). tryb przyswajanie języka zob. 290. relacja przedstawieniowe. 328. 317 .wewnętrzna 280-281. 260. 95.regiolekt 268. tryb 206. 96. spójność zob. scena-f riusz prototypowy przechodni. 70 przypadek 104 przypuszczający. 334.l milacja postępowa prosty. 340 rdzeń 206. efekty 206. 268. morfem główny redukcja 148. 273. 109. uniwersalia przegłos 292. 264 . asymilacja zob. funkcja 206. katafora referencyjna. 20. 264 . element j prototypowy. 323 prefiksacja 77. anafora ~ kataforyczna zob.ideacyjne 259. 284. spójność . 236 ~ kulturowe 218 progresywna. 299 relacje ~ hipotaktyczne 258-259. 289.199 referencja zob. 296.261. 264 . 56. 107. 200. czasownik zob. 70. 110. derywat prototypowe. asy. 191 193. spójność relatywizm językowy 175. 176-181. niedookreślenie zob. 299. niedookreślenie relacyjna. 280. 72. 329. element 206. 286. 94. 287. 278. 271. odniesienie ~ anaforyczna 206. scenariusz 206. 277. 264 relacji. 236 . funkcja przedstawieniowa (ideacyjna). 91.197. 299. 64-65. maksyma . asymilacja 206. 308. 299 przewidywalność zmiany językowej zob.263. język R radialna sieć 53-54. asymilacja wsteczna regularności. zasada rekonstrukcja 268. 277. 264 . 97 prestiż 268.32.prefiks 77. 300 presupozycje . efekty prototypowy. zasada zob.przedstawieniowe zob. 283.konwencjonalne 218. 285. 293. 298. 260. 295.

123. 264 satemowe języki 279. 165. 144 . 114.zob.124. 281.kulturowy 193-197. 287.141 ~ „wydarzenie" 116. 141 . 125. 300. 125. tryb rozmyty zbiór zob.„działanie" 116. 334. 340 signifiant 49 signifie 49 składnia (syntaksa) 75. reduplikacja zob. 121. grupa składniowa. 264 360 Indeks rzeczowy semantyczna. trójkąt zob. 86. 305 słowo zob.141 segmentacja 253. 284. 95. 283. 328. 70. 113. tryb2ob. 323.„przekazywanie" 116. 70. 124. 141 . 290. 132.169.zdaniowy zob. 260-263. 290. 71. 335 rozziew 168 S samogłoski 147.120. 336. 120. 329.288. 120-121. 119. 124. 326 składniowa. 141. 72. 132.„bycie" 116-117. 48-59. 125. 122. przezroczystość zob.„źródło-śceżka-cel" 122-124. 125. 65.158-159. 72. 322. hipoteza 178-179. 157-161. konstrukcja zob. maksyma reprezentacja tekstu zob. 117-118. konstrukcja składniowa składniowa. 123.podstawowe 157. 289. 41. 223. 143. 75 semiotyka/semiotyczny 15. 119. 75. 68-69.87. 200. 64. zmiana rozszerzenie 55—56. konfiguracja 335-336. 63. 326 . 124-125. 268.107. 317 scenariusz prototypowy 186 schemat 95. trójkąt se-miotyczny sieć radialna 53-54.170. 198. 168. 285. 199. rola semantyczna semazjologia 46. 186.268.141. 87. 250. 289. 108 skrypt 249-250 . język rola semantyczna 115 ~. grupa zob. 72. 175. 141. 283. 336 .199. 300. 125.299. 70. 198.„przemieszczanie" 116. 132.„doznawanie" 116.wtórne 159 ~. 32. redukcja 170 Sapira-Whorfa. 122-124. 125. 122. 171 .171. 17. 186 ~ „posiadanie" 116. 118. tekst rodzaj 104 rodzina językowa 2ob.105-106. 47. 94. 76.112. 270. nieostrość 359 rozpowszechnienie się zmiany zob. wyraz . 202. 299.zdarzenia zob.141. 300. 65. 314. zdarzenie . zdanie . 94. 132. przezroczystość semantyczna semantyczna. 132. 302. 67. 338 rozbudowa leksykalna 185.330 .201 rozkazujący. 293. 144. 63. 144 . 259. 153. 132. 292. 254. 200 satelita 259.48 semiotyczny. 288. 57. rola zob. redu-plikacja składniowa skrótowiec 100-101. 154. 280.pierwotne 158 . 286. 111.

229. 163-164. zmiana substrat językowy zob. język szyk zdania 206. 97 swobodny. 168. 283 tezaurus 47. 64. grupa stan 116 standardowa. 153.171. 263 temat fleksyjny 90. 263 .pozytywne 232-233. podstawa słowotwórcza słowotwórczy. 140. 139..175 transkrypcja ~ fonemiczna (fonologiczna) 161-164. j sylaba 147-148.właściwa (koherencja) 249. 293 termin ~ nadrzędny 63. 237 ~. 69 ton 165. znak 206. 109. 91. 237. 20. 202 słowotwórcza. 254-260. 281 -. 81. zagrożenie utraty 233 i typ językowy 206. 97-101. 291. 254-263.139 . 264. 171. 142.142. 154-156. 331 sufiksacja 78. 41 • symboliczności. 233. 195. język sufiks 77. 195. zmiana zob. 250. 280. 283. 103. 103. 73.oznajmujący 134. 140. 299. język typologia języków zob. maksyma zob. 281. paradygmat szczep językowy 206. 302 sposobu. 227. 70 .. 282 f symbol 15.relacyjna 250.poziomu podstawowego 60-61. 259. 292 spółgłoskowa. 92. 99-100 udźwięcznienie 169 361 uniwersalia . 85.17. 208. 96. zasada symboliczny. zasada zob. 165-166. 255.podrzędny 63. 265 . 237 ~ negatywne 232-233. artykulacja spójność 249. 165. 320.kluczowe 186. język superstrat językowy zob. nazwa zob.142 . 95. 232 ~ rozkazujący 135. podstawa 206. morfem zob. 231. 266 . morfem zob. lingwistyka 243. 237. 240 struktura . 19. 234 twarz 229-230.przypuszczający 136.135. 290. 1671 168. 173 . 298 sonorność zob. 141 strukturalna. 69 syntetyczna. 331 -. 240 .291 ucięcie 77.132 141 środki koreferujące 253 T taksonomia hierarchiczna 206. 48. 107. 282. 264. 141 ~ linearna zdania (porządek linearny) 125-129. 157.107 socjolekt 268. 165. 244. hierarchia taksonomiczna tekst 244. 90. 230. 67. 70 . 102. 263 -. 263 ~ formalna (kohezja) 249-250. 80. paradygmat 206. 231. 264.172.167. 172. 95. morfem słowotwórstwo 78. 171. morfem .referencyjna 250-254. 84. 328. 160. reprezentacja 245. donośność spirantyzacja 279. 139. 230.169. nazwa syntetyczny. zdanie indeks rzeczowy_ Łezka 122-124. 166. odmiana zob. znak synonimia/synonimiczny 47. odmiana standardowa strategie grzecznościowe 29. 263. 94. 248-249. język U ubezdźwięcznienie 153. 136.hierarchiczna zdania (porządek hierarchiczny) 125-129. 70. 200.172. 269.fonetyczna 150. grupa zob. gatunek 256. 93. 173 trójkąt semiotyczny 49 tryb 103. maksyma sposób artykulacji zob. 264 spółgłoska 147.

61. derywacjazo6.pragmatyczne 223.109 362 Indeks rzeczowy Indeks rzeczov 363 właściwa. modalność zob. . 263 ~ o świecie 218. 38-40.złożony zob.implikacyjne 324-325. 338 ~ interpersonalne 223. asymilacja uprzejmości. zasada zob. 305. 338 . 81.kulturowa 218. 60. 70. 91. derywacja właściwa. derywat ~ polisemiczny 46. asymilacja wsteczna. 80 ~.131. 108 wyrażenie . 97. 338 ~ językowe 223. 43. 199 uniwersalna reguła językowa 206.. 236 . 6869. kulturowe uwarunkowanie wyrazów . 236. komunikacja 206. 69 . kategoria 206.wyrazów 185-189 uzupełnienie nieakomodowane 129.przedstawieniowe 320. 107 ~ pochodny zob. 106. zagrożenie zob. 321. komunikacja wewnętrzna. 326. 93. 75 ~ funkcjonalny 79. 99. derywacja wygłoś 104 wymowa literowa 149 wyraz 49. 245. rekonstrukcja wiedza ~ kontekstowa 217. 67. 236. modal-ność deontyczna wolicjonalny 135.deiktyczne 21. 338 uniwersalizm językowy 176. grupa 206. grupa werbalna. zasada grzeczności utraty twarzy.141 używanie języka zob. 236. 244. 337 . 332. 41 ~ idiomatyczne (idiom) 335. 98. uniwersalia językowe unosowienie zob. 326. orientacjazob. derywacja 206. 320-325. 49. 136 wsteczna. twarz uwarunkowanie kulturowe ~ w gramatyce 190. 236. asymilacja 206.191-193. 199 . 181. klasa 35. 326. allofony fakultatywne werbalna. złożenie wyrazistość 51-52.uwarunkowany kulturowo zob. 249. 130. 245. 58. 326. 77. orientacja wolicjonalna. 263 wielofunkcyjność/wielofunkcyjny 104. nazalizacja upodobnienie 206. 314. język W warianty fakultatywne 206. rekonstrukcja zob. 108 ~ motywujący (podstawowy) 90. 321. 244. kategoria werbalna. 92 wyrazotwórczy charakter 102 wyrazowiec 100. 236.

17. 41 . 299.symboliczny 15.w schematach 282. 279. 132 . 337 zmiękczenie zob.etymologiczno-morfologiczna 149 .kooperacji 210. 41. 31. 299 ~ symboliczności 20. morfem fj źródło 122-124. 285-288. 255. 283 zmiana ~ fonetyczna 314. 236.regularności 268. struktura hierarchiczna 125-129. 41.z czasownikiem niekonotują-cym uczestnika zdarzenia 130-131. 332. 268-273. 41. 18. 136-140. 141.112.125.112. 300 . 219-223. 48 ~ indeksowy 16. 337 ~ językowa 267. 237. rozpowszechnienie się 296. 292-294. 338 złożenie 76. 87. 128. 70. 277.141. 16. 32. 323-325. 43 ~ ilościowa 24. 68. 18.analogiczna 282.135. 141. 132. 143 .199. 224. schemat znak 15. zmiana wzajemna zrozumiałość 308309. 106.132. 233 ~ indeksowości 20-24. struktura linearna 125-129. 107. palatalizacja znaczenie schematyczne 206. 20. 19. 132 .142.z przesunięciem do innej sieci radialnej 282. 20. nieostrość zbliżenie 230 zdanie 111. 83-89. 144. 24-30. 109. 86.z czasownikiem przechodnim z jednym dopełnieniem 130-131. 132 . 141. schemat 125. 134. 114.ikoniczności 20.ikoniczny 16-17. 107.dystansu (bliskości lub odległości) 24. 145 . 27-29. 17. 143. 25.grzeczności (uprzejmości) 210. 289 . 98-99 zbiór rozmyty zob. 96. 88-89. 72. 49 . 63. 64.177. 253.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami 130-131.z czasownikiem nieprzechod-nim 130-131. 302 . 326 zdarzenie 111. 337 zagrożenie utraty twarzy 206. 333 zero morfologiczne 98 zerowa. 125. forma zestawienie 87. 20. 142 ~.strukturalna 314. 300 . 48 . 57. 33. 282.fonetyczna 149 . 81 zanik iloczasu 277 zasada .300 . 108. 18.19.z łącznikiem 130-131. 145.141 -. 256 . 132.wewnątrz sieci radialnej 282285. 41 .141 źródłowa. 300. 294-298. 70.41. 126. szyk 24. twarz zakorzenienie 62-63. 69. 131. 338 wyróżnienie 252. domena zob. 42.336.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem 130-131. 40. 133. 226-233 . 300 -. 301. wywołanie 296-297. morfem2o6. 142 . schemat 111.110. 122. 65.129133. 41 zawężenie 55. domena . 127. 264 wywołanie zmiany 206. 29-30. 299 -. 41. 299 . forma 206.48 związany. 19. 140.145 -. 141 -.porządku sekwencyjnego 24-27. 288-292. 112. 300. 30-32.140 ~. 75. 281. 283. 118. 201. 41. 288. 26. 289.„cel ważniejszy niż źródło" 124. 41. 73. 132. 226. 132 .143. 115-116.132. 19. 135. 41.

00 a 16.universitas.com. Wszystkich Świętych 7 31 -004 KrakówLIBER Bankowa 11 40-007 Katowice-ORPAN Bankowa 11 40-007 Katowice-LIBELLA Pl.pl • wysyłając zamówienie pod adresem: box@universitas.C. Anna Skucińska Justyna Winiarska OPERATORY METATEKSTOWE W DIALOGU TELEWIZYJNYM KSIĘGARNIA INTERNETOWA • www. PROTOTYPY W TEORII JĘZYKOZNAWCZEJ tłum.pl • zawsze dostępna pełna oferta naszych książek • zakupy przez Internet w systemie OnetPortfel • autoryzacja kart kredytowych on-line • krótkie terminy realizacji zamówień Jak zamawiać książki wydawane przez UNIN/ERSITAS? • wypełniając zamówienie znajdujące się na naszej stronie: www. Taylor KATEGORYZACJA JĘZYKOWA.com. Sejmu Śląskiego 1 40-032 Katowice-Lubelskiego Centrum Książki Krakowskie Przedmieście 53 20-076 Lublin-WSPÓŁCZESNEJ Al. Elżbieta Tabakowska W PRZYGOTOWANIU: Renata Przybylska POLISEMIA PRZYIMKÓW POLSKICH W ŚWIETLE SEMANTYKI KOGNITYWNEJ Elżbieta Tabakowska JĘZYKOZNAWSTWO KOGNITYWNE A POETYKA PRZEKŁADU ttum.universitas. Racławickie 22 20-037 Lublin-EZOP-2 Krakowskie Przedmieście 62 20-076 Lublin-PWN Więckowskiego 13 90-721 Łódż-OMEGA Rynek 19 .C. Tomasza 30 31-027 Kraków Antykwariatu BIBLIOFIL Szpitalna 19 31-024 Kraków POD GLOBUSEM Długa! 31-147 Kraków LOGOS Franciszkańska 1 31-004 Kraków Wydawnictwa Zielona Sowa Pl. Anny 6 31-008 Kraków SKARBNICA Os.POLECAMY TAKŻE: Brygida Rudzka-Ostyn Z ROZWAŻAŃ NAD KATEGORIĄ PRZYPADKA tturm.00: (012) 413 • składając zamówienie pocztą: KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA: 31-426 Kraków.pl • przesyłając faks: (012) 413 91 25 • dzwoniąc między 8. Podwale6 31-118 Kraków HETMAŃSKIEJ S.com. Żmujdzka 6b ' i i% ?{ "7 T2 <? ? ZAPRASZAMY DO KSIĘGARNI LECTURA Lubelska 30 22-109 Chełm'PWN Korzenna 33/35 80-851 Gdańsk-MENTOR Nowy Świat 28/30 62-800 Kalisz-Głównej Księgarni Naukowe) S. Rynek Główny 17 31-008 Kraków AKADEMICKIE J Św. Agnieszka Pokojska John R. ul. Centrum C bl 1 WiślnaS 31-007 Kraków ZNAK Stawkowskal 31-014 Kraków PWN Św.

266-20-1 ZAPRASZAMY DO NASZEJ KSIĘGARNI INTERNETOWEJ www.com.(012)4139136 fax (012) 413 91 25 e-mail:box@universitas. Niepodległości 4 61-712 Poznań-UNIWERSYTECKIEJ Kościuszki 1 69-100 Slubice-EUREKA Długa 1 58-100 Świdnica-OŚWIATOWA Pl. Łódź.pl DYSTRYBUCJA TAiWPN UNIVERSITAS KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA ul.com.universitas. 30-382 Kraków. Żwirki 2 . Al. Kobierzyńska 93/85. Żmujdzka6B 31-426 Kraków tel.pl Drukarnia Wydawnictw Naukowych S. ul. Krakowskie Przedmieście 7 00-068 WarszawaNAUKOWEJ Kuźnicza 30/33 50-140 Wrocław PWN Kuźnicza 56 50-140 Wrocław SFERA Szczytnicka 50/52 50-028 Wroclaw POD ARKADAMI Świdnicka 49 50-028 Wrocław POD PATRONATEM Rynek 6 50-106 Wrocław Nasza strona internetowa www. Sobieskiego 3 33-100 Tarnów STUDENCKA Fosa Staromiejska 3 87-100Toruń-UMK Reja25 87-100Toruń-Gtównej Księgarni Naukowej im.universitas. Bolesława Prusa.pl Skład komputerowy: „QUAD".A. ul. tel.com.41-015 Opole-SPOTKANI A Słowackiego 11 35-060 Rzeszów JEDYNKA Marcinkowskiego 21 61-745 Poznań-Fundacji UAM Księgarni Uniwersyteckiej Zwierzyniecka 7 60-813 Poznań-Poznańskiej Księgarni Naukowej KAPITALKA Mielżyńskiego 27/29 61-725 Poznań.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful