Kognitywne podstawy języka i językoznawstwa REDAKCJA Elżbieta Tabakowska Kraków Tytuł oryginału Cognitive.

Exploration of Language and Linguistics EuroPillProject (Socrates for Youth, Montoyerstraat 70, B-1040 Brussels, Contract no. 34969) Książka dotowana przez Ministerstwo Edukacji Narodowej © Copyright for the Polish edition by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYERSITAS, Kraków 2001 © Copyright for the Polish translation by Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych UNIYVERSITAS, Kraków 2001 ISBN 83-7052-635-7 TAiWPN UNIYERSITAS Projekt okładki Ewa Gray SPIS TREŚCI 1 Przedmowa .............................. 11 : Rozdział 1: Kognitywne podstawy języka: język i myśl .... 15 1.1. Wprowadzenie: systemy znaków ................ 16 1.2. Zasady strukturyzacji w języku ................. 20 1.2.1. Zasada indeksowości w języku ............. 20 1.2.2. Zasada ikoniczności w języku . ............. 24 1.2.3. Zasada symboliczności w języku ............ 30 1.3. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe ........... 32 1.3.1. Kategorie pojęciowe ................... 32 1.3.2. Kategorie leksykalne .................. 36 1.3.3. Kategorie gramatyczne ................. 38 1.4. Podsumowanie .......................... 40 1.5. Zalecana lektura ......................... 42 1.6. Ćwiczenia i zadania ....................... 42 Rozdział 2: Co zawierają słowa: leksykołogia .......... 45 2.1. Wprowadzenie: słowa, znaczenia i pojęcia ........... 45 2.2. Od słów do znaczeń: semazjologia ............... 48 2.2.1. Wyrazistość: prototypowe znaczenia słów i prototypowe desygnaty ...................... 51 2.2.2. Relacje między znaczeniami wyrazów: sieci radialne . 53 2.2.3. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów . 57 2.3. Od pojęć do słów: onomazjologia ................ 59 2.3.1. Wyrazistość w obrębie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego ........ 60 2.3.2. Połączenia w obrębie domen pojęciowych ....... 63 2.3.2.1. Taksonomie hierarchiczne .......... 63 2.3.2.2. Metafora i metonimia ............. 64 2.3.3. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczne ......................... 66 2.4. Wnioski: współzależności między semazjologia i onomazjologia 68 2.5. Podsumowanie .......................... 69 2.6. Zalecana lektura . . 2.7. ćwiczenia i zadania

Rozdział 3: Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia . . . 3.1. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej ...... 3.1.1. Morfemy główne i afiksy ............... 3.1.2. Słowotwórstwo a nadawanie nazw .......... 3.2. Kompozycja .......................... 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych ............ 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych . . . 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy 3.3. Derywacja ........................... 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne ..... 3.3.2. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja ...... 3.3.3. Znaczenie i produktywność afiksów ......... 3.3.4. Rodzaje afiksów .................... 3.4. Różnorodność procesów słowotwórczych ........... 3.5. Fleksja ............................. 3.6. Wnioski: morfologia, leksykologia i składnia ......... 3.7. Podsumowanie ......................... 3.8. Zalecana lektura ........................ 3.9. Ćwiczenia i zadania ...................... Rozdział 4: Łączenie treści informacyjnych: składnia .... 4.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka ............ 4.2. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników . . . 4.2.1. Schemat „bycie" .................... 4.2.2. Schemat „wydarzenie" ................ 4.2.3. Schemat „działanie" .................. 4.2.4. Schemat „doznawanie" ................ 4.2.5. Schemat „posiadanie" ................. 4.2.6. Schemat „przemieszczanie" .............. 4.2.7. Schemat „przekazywanie" .............. 4.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania .......... 4.3.1. Hierarchiczny porządek składników zdania ..... 4.3.2. Podstawowe schematy zdaniowe ........... 4.4. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . 4.4.1. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie, pytanie, rozkazywanie ........................ 4.4.2. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: mo-dalność .......................... 4.4.3. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego . 4.4.4. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany .... 4.4.5. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany ....... 4.4.6. Kotwiczenie zdarzeń: synteza ............. Podsumowanie .......................... Zalecana lektura ......................... Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 5: Dźwięki języka: fonetyka i fonologia ........ Wprowadzenie: fonetyka i fonologia .............. 5.1.1. Pisownia a wymowa ................... 5.1.2. Symbole fonetyczne ................... Jak powstają dźwięki mowy ................... 5.2.1. Fonacja ..........................

5.2.2. Artykulacja ....................... Spółgłoski ............................ 5.3.1. Miejsca artykulacji ................... 5.3.2. Sposób artykulacji .................... 5.3.3. Artykulacje dodatkowe ................. Samogłoski ............................ 5.4.1. Samogłoski podstawowe ................ 5.4.2. Samogłoski polskie ................... 5.4.3. Dyftongi języka polskiego ................ Fonemy i allofony; transkrypcja fonemiczna .......... 5.5.1. Definicje ......................... 5.5.2. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna 5.5.3. Zasady transkrypcji ................... Większe jednostki fonologiczne ................. 5.6.1. Sylaba .......................... 5.6.2. Akcent, ton, intonacja .................. Dźwięki w kontekście ...................... 5.7.1. Epenteza ......................... 5.7.2. Elizja ........................... 5.7.3. Asymilacja ...... 5.7.4. Redukcja samogłosek 5.7.5. Procesy złożone . . . Podsumowanie ........ Zalecana lektura ....... 5.10. Ćwiczenia i zadania Rozdział 6: Język, kultura i znaczenie: semantyka międzykul-turowa ..................-.••••••••••••• 6.1. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm . .... 6.1.1. Relatywizm językowy i kulturowy ........... 6.1.2. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych......... 6.2. Wyrazy uwarunkowane kulturowo ............... 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce ........... 6.4. Skrypty kulturowe ........................ 6.5. Wnioski: język, kultura i myśl ................. 6.6. Podsumowanie ...................••••••• 6.7. Zalecana lektura ......................... 6.8. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 7: Działanie za pomocą słów: pragmatyka ...... 7.1. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? ............. 7.1.1. Intencja komunikacyjna i akty mowy ......... 7.1.2. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy ......... 7.2. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności ...... 7.2.1. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy ..... 7.2.2. Warunki fortunności .................. 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji......... 7.3.1. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.3.2. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne ..... 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne .... 7.4. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności .........

7.4.1. Różnica pomiędzy pytaniami, które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy 7.4.2. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy ....... 7.5. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy ....................... 7.6. Podsumowanie . . . 7.7. Zalecana lektura . . 7.8. Ćwiczenia i zadania Rozdział 8: Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu .... 8.1. Wprowadzenie: komunikacja, tekst i lingwistyka tekstu . . . 8.2. Funkcja przedstawieniowa tekstu ............... 8.3. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 8.4. Spójność referencyjna ...................... 8.5. Spójność relacyjna ........................ 8.6. Przegląd relacji koherencji ................... 8.7. Podsumowanie .......................... 8.8. Zalecana lektura ......................... 8.9. Ćwiczenia i zadania ....................... Rozdział 9: Język w czasie: językoznawstwo historyczne . 9.1. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Metody stosowane w językoznawstwie historycznym . . , Typologia zmian językowych ............... 9.3.1. Zmiany wewnątrz sieci radialnej .......... 9.3.2. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej , 9.33. Zmiany w schematach ............... 9.3.4. Zmiana analogiczna ................. Przyczyny i przewidywalność zmiany ........... Podsumowanie ....................... Zalecana lektura ....................... Ćwiczenia i zadania ..................... 9.4. 9.5. 9.6. 9.7. Rozdział 10: Porównywanie języków: socjologia języka, typologia języków i językoznawstwo kontrastywne . . . . . 10.1. Wprowadzenie: porównywanie języków ............ 10.1.1. Jaki jest cel porównywania języków? ......... 10.1.2. Określenie liczby języków ................ 10.1.3. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty ......................... 10.1.4. Socjologiczny status języków .............. 10.2. Typologia języków ........................ 10.2.1. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii . 10.2.2. Uniwersalia językowe jako podstawa typologii .... 320 10.3. Językoznawstwo kontrastywne .........•••••••• 325 10.3.1. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze . . 326 10.3.2. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego 330 10.3.3. Kontrastowanie fraz werbalnych ............ 333 10.4. Podsumowanie ..............-...-••••••• 33^ 10.5. Zalecana lektura .................•••••••• 338

holenderska. ale także stwarza warunki dla dalszego rozwoju takich wymian.. Poniżej podano w porządku alfabetycznym ich nazwiska i uniwersytety. Niemcy) Geeraertes.6. Giinter (Hamburg. niemiecka. a obecnie polska) powstały przy wydatnej pomocy Biura Programu SOCRATES przy Unii Europejskiej. którego celem było przygotowanie podręcznika umożliwiającego uniformizację kursów uniwersyteckich w krajach Unii Europejskiej. procesy abstrakcji i rozumowania. Belgia) Soffritti. międzynarodowej współpracy. program nie tylko wspiera wymiany studentów między uczelniami Europy. 111. Autorzy niniejszej książki reprezentują wiele języków i wiele kultur. Wersja oryginalna (angielska) oraz kolejne wersje językowe (francuska. Włochy) Spooren. Ignacio (Saragossa. Australia) Grondelaers. Niemcy) Radden. Willy (Bruksela. Wobec tego badanie języka staje się w pewnym sensie badaniem sposobów wymiany myśli w procesie komunikacji między ludźmi.. w jaki sposób język służy wyrażaniu myśli. grecka. Niemcy) 12 przedmowa 13 Serniclaes. Belgia) Pórings. Cliff (Metz. Poszczególne rozdziały] zostały napisane przez następujących autorów: . Dwie pierwsze wersje zostały J drobiazgowo przedyskutowane przez cały zespół.•••••••• Bibliografia .. na który składają się także zdolność postrzegania i kategoryzowania. Wydawcy tomu poddali poszczególne partie] tekstu dalszym przeróbkom . Belgia) Dirven. Hiszpania) Yerspoor. niniejsza książka jest owocem intensywnej. włoska. a także z je-j go trafnych intuicji i zamiłowania do porządku.. hiszpańska..w mniejszym lub większym stopniu -l starając się utrzymać jednolity styl i spójność treściową całości.. Marjolijn (Groningen. Nowa Zelandia) Vazquez-Orta. a następnie ponownie opracowane przez oryginalnych autorów (których nazwiska umieszczo-l no na pierwszym miejscu). Margaret (Carbondale.. Wilbert (Tilburg.. Holandia) Taylor. Indeks rzeczowy przedmowa Język jest jednym z najbardziej skomplikowanych sposobów przekazywania myśli. Anna (Cranberra. Ralf (Giessen. Renę (Duisburg. Dirk (Leuven. Zgodnie z tym stanowiskiem język stanowi element aparatu poznawczego człowieka. Stefan (Leuven. na których pracują: De Caluwe. USA) Jak widać z tej listy.. Niniejsza książka przyjmuje przede wszystkim taką właśnie perspektywę: pokażemy w niej. Każdy z rozdziałów został na-1 pisany przez jednego lub dwóch autorów. Książka powstała w ramach sponsorowanego przez Unię Europejską projektu EUROPILL. Johan (Gandawa. Ćwiczenia i zadania . . Australia) Winters... Holandia) Wierzbicka.. We j wszystkich stadiach pracy nad książką korzystano obficie z bogatych] doświadczeń pedagogicznych profesora Giintera Raddena. Marcello (Bolonia. John (Otago... Wszystkie te zdolności poznawcze współdziałają z językiem i ulegają jego wpływom.10. .. Takie podejście znane jest w językoznawstwie jako podejście kognitywne.] zbiorowej. emocje. Belgia) Goddard.

znaczenia obcojęzycznych słów oraz treść przytaczanych pojęć podano w cudzysłowach ./ transkrypcję fonetyczną ujęto w nawiasy kwadratowe: [ ] ~ w tekście książki używa się następujących skrótów: P . która bada werbalne i niewerbalne systemy komunikacji używane przez istoty ludzkie. Rysunki wykonał Łukasz Tabakowski.Rozdział 1: Renę Dirven i Giinter Radden (Elżbieta Tabakowska)! Rozdział 2: Dirk Geeraerts.samogłoska.zdania uznane za niepoprawne lub niegramatyczne oznaczono gwiazdką: * . przedmiotem jej badań są także systemy komunikacji w świecie zwierząt.obce wyrazy i zwroty przytaczane w tekście. Marjolijn Yerpoor (Jerzy Świątek) Rozdział 8: Wilbert Spooren (Andrzej Pawelec) Rozdział 9: Margaret Winters. D dopełnienie. W ten sposób liczba autorów książki wzrosła.podmiot. Renę Dirven. Najpierw przyjrzymy się językowi jako systemowi komunikacji. Analizowaniem znaków zajmuje się semiotyka. ! Rozdział l Kognitywne podstawy języka: język i myśl Niniejszy rozdział zawiera wstępne wiadomości o niektórych pod: stawowych aspektach języka i wiedzy o języku. zgodnie z przyjętą konwencją. Giinter Radden j (EwaWillim) Rozdział 5: John Taylor. Renę Dirven. Wersja polska nie mogłaby powstać.zgodnie z zamierzeniami jego twórców . wyróżniono kursywą.wzbogacił się o jeszcze jeden język i o jeszcze jedną kulturę. C . .spółgłoska. którzy nie szczędzili czasu i trudu. gdyby nie ofiarna praca Ulrike Kauzner (Bolonia) i Ralfa Póringsa (Giessen). których praca często] wykraczała daleko poza obowiązki tłumacza. Ralf Póringsfj Wilbert Spooren. a sam projekt .terminy naukowe zostały w tekście wyróżnione tłustym drukiem. Jak wszystkie takie syste| my> Język posługuje się znakami. Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor (redaktorzy wersji angielskiej) Elżbieta Tabakowska (redaktor wersji polskiej) Lista symboli i konwencji: .zgodnie z przyjętą konwencją-gwiazdką: * ~ zdania o wątpliwym statusie semantyczno-gramatycznym oznaczono pytajnikiem transkrypcję fonemiczną ujęto w nawiasy ukośne: /.orzeczenie. Wprowadzili oni do tekstu wiele nowych przykładów i ćwiczeń. Renę Dirven (Marta Dąbrowska) W nawiasach podano nazwiska autorów polskich wersji poszczę-1 gólnych rozdziałów: zespołu pracowników Instytutu Filologii Angiel-j skiej Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.. . Renę Dirven| i Marjolijn Yerspoor (Grzegorz Szpila) Rozdział 3: Johan De Caluwe. O . Renę Dirven (Jerzy Krzyszpień) Rozdział 10: Marcello Soffritti. Wszystkim. Stefan Grondelaers. V . dodatkowo wyróżniając w nich tłustym drukiem omawiane fragmenty . współpracując przy realizacji kolejnych etapów projektu. podobnie jak cytowane przykłady. którzy pełnili funkcje koordynatorów podczas pracy nad oryginalną wersją książki. pisane są WERSALIKAMI .metafory pojęciowe.formy zrekonstruowane oznaczono . Renę Dirven i Marjolijn Yerspoor | (EwaWillim) Rozdział 4: Marjolijn Yerspoor.. pragniemy w tym miejscu wyrazić nasze serdeczne podziękowania. dostosowując je do wiedzy i potrzeb polskiego czytelnika. Willy Serniclaes (Janina Ozga) Rozdział 6: Cliff Goddard i Anna Wierzbicka (Władysław Chłopicki)| Rozdział 7: Ignacio Vazquez-Orta. Całość sprawdziła pod względem merytorycznym i ujednoliciła od strony stylistycznej dr Justyna Winiarska z Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego.

jeśli zostanie zamierzone na przykład jako wyraz protest Powyższe trzy przykłady reprezentują trzy możliwe typy znaków znaki indeksowe. co widzą. że wykorzystuje wszystkie trzy zasady strukturyzacji. ponieważ „wskazuje" na stan emocjonalny osoby: zdziwieni^ lub gniew. co rozumiemy jako jej znaczenie. Wszystkie te środki wyrazu są dla nas „znakami" czegoś.„palec wskazujący". Są one odbiciem trzech odmiennych zasad strukturyzacji. Tak na przykład uniesieni^ brwi jest rozumiane jako znak zdziwienia. Obraz ten oczywiście tylko w ogólnych zarysach przedstawia rzeczywisty stan rzeczy. Znak indeksowy. zakręty na drodze. W dalszej części rozdziału przyjrzymy się cechom języka. Pojęcie zagrożenia. czyli indeks. chociaż może nabrać takie funkcji. serpentyny — wszystko to też zazwyczaj przedstawia się w postaci ikon. Znak ikoniczny. ścieżki rowerowe. spadaI iace kamienie. ale także Wrzucają określony sposób pojmowania otaczającego nas świata. Ale wyraz twarzjl . ponieważ w jakimj określonym momencie przez ulicę może przebiegać tylko jedno dziec ko albo większa grupa dzieci. które stanowią system o wiele bogatszy od systemu znaków językowych. należy jechać w tym kierunku". jakie stwarzają dla kierowcy wybiegs iace na jezdnię zwierzęta. która reprezentuje „coś innego" coś. Świat ten obejmuje. także przedstawiane jest za pomocą znaków ikonicznych — wizerunków krowy czy jelenia. samochody. przedstawia dwójkę dzieci przekra czających jezdnię po pasach. Bardzo wiele kategorii pojęciowych . zgodnie z etymologią łacińskiego w} razu index . motocykle i rowery. wskazuje na coś. rysujemy dłońmi w powietrzu kształty kobiece go ciała. w co wierzą co wiedzą i czują. ale także stanowią odbicie świata ludzkich pojęć.daje początek kategoriom językowym. o tym. co chcieliby robić i co robią w danym momencie. mosty. co się dzieje w ich umysłach. Dajemy wyraz naszemu zdzi| wieniu unosząc brwi. Jego znaczenie można przedstawić następująco: „Żeby sil dostać do Myślenic. używane w nim znaki są jednak przede wszyst| kim znakami symbolicznymi. Ce ten można osiągnąć na różne sposoby. mimo to. co znajduje w jego bezpośredniej bliskości. który reprezentuje. Najbardziej oczywistym przykłal dem takiego znaku jest ustawiony na poboczu drogi drogowskaj wskazujący kierunek i nazwę najbliższej miejscowości . fonetyczny lub jakiś inny podlegający percepcji wij zerunek oznaczanego przedmiotu. między innymi.na przykład uniesienie czy zmarszczenie brwi . które nie tylko umożliwiają komunikację.to też znak inde ksowy. podczas gdy wycierani^ nosa nie jest na ogół uważane za „znak". Wspomniany powyżej gest rąk rysujących w powietrzu wizerunek kobiety lub . rządzących połączeniami formy i treści. jego ogólne znaczenie jes oczywiste. Znak ikoniczny jest podobny przedmiotu.1. Wprowadzenie: systemy znaków Ludzie są istotami społecznymi i pragną się nawzajem informc wać o tym. że powinni uważać n^ przechodzące przez drogę dzieci.na przykłaq Myślenice. Kategorie języko-We z kolei nie tylko umożliwiają nam porozumiewanie się. W najszerszym znaczeniu. wyrażamy myśli słowami. znak możm zdefiniować jako określoną formę. kategorie pojęcio-we. Na przykład znak drogowy ustawie ny w pobliżu szkoły i ostrzegający kierowców. 16 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MYŚfi l Wprowadzenie: systemy znaków 17 1. Ciężarówki.choć z pewnością nie j Wszystkie .Semiotyka wyróżnia trzy typy znaków: indeksy. traktory.„obraz" jest to wizualny. Język ludzki wyróżnia się spośród innych systemów komunikacji tym. ikony i symbole. czyli ikona (od greckiego wyrazu eikon . ikoniczne i symboliczne.

w jakiej odległości znajduje się źródło zagrożenia i jak duże je niebezpieczeństwo. Nie ma żadnego naturalnego związku między formą wyrazu „zdziwienie" a jego znaczeniem. o symbolu amerykańskiego dolara ($). znak symboliczny. Wszystkie te systemy komunikacji składa się niemal wyłącznie ze znaków indeksowych. Mimo to ludzie powszechnie ich używają. w jakiej znajduje i źródło nektaru oraz o jego jakości. który pozwalał dwojgu ludziom rozpoznać się nawzajem po długiej nieobecności. stroje. Znaki indeksowe są najbardziej „prymitywne" i ma ją najbardziej ograniczony zasięg.odwzorowanie za pomocą ruchu palca ciągu spiralnych schodów to oczywiście także znaki ikoniczne. Wiadomo.podobnie jak i°rma wyrazu i jego znaczenie. ponieważ są ograniczone do „tui i „teraz". że . To samo można powiedzieć o emblematach wojskowych. ale semiotyka zajmuje się także innymi for-mami zachowań komunikacyjnych ludzi i innych stworzeń: bada gesty. To znaczenie przymiotnika „symboliczny" wywodzi się od pierwotnego znaczenia greckiego wyrazu symbolem: był to „znak rozpoznawczy". informujjj w ten sposób inne pszczoły o kierunku i odległości. Język ludzki jest oczywiście najbardziej złożo-nym z takich systemów. że źródło może się kiedyś w przyszłości okazać obfitsze. Sam| produkty są najczęściej zbyt prozaiczne. choć biologom jeszcze nie udało się tych k| munikatów rozszyfrować. Na przykład pszczoły porozumiewają się mi sobą za pomocą skomplikowanych układów tanecznych. a także niektóre inne system] znaków i inne obszary komunikacji . Przeprowadzony w Pizie eksperyment wykazał. nie opiera się na naturalnym związku między formą a reprezentowanym obiektem. więź ta jest jedynie konwencjonalna. Przykładem takiego symbolu jest znak drogowy przedstawia| jacy odwrócony „do góry nogami" trójkąt. pszczoły znajdujące się u stóp Krzywej Wieży nie potrafiły poinfoij mować koleżanek o obecności miodu. nawti sama indeksowość znaków tego Języka" jest ograniczona do wymiar poziomego. w jakim się go używa w językoznawstwie oznacza. że wieloryby porozumiewają się za mocą całego systemu pieśni. itd. jeśli te połówki do siebie pasowały i dały się z powrotem połączyć w jedną całość. ^prowadzenie: systemy znaków 19 systemami znaków. odległość między rozmówcami. Termin „symboliczny" w takim sensie. czyli symbol. W odróżnieniu od znaków indeksowych i ikonicznych. Zwierzęt^i także posługują się bardzo złożonymi 18 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l . Związek ten jest czysto konwencjonalny. i oczywiście także o większości znaków językowych. natomiast nie potrafi wyrazić swojego przekonania.na przykład reklama. o niemal wszystkich flagach państwowych. Dwie połówki pierścienia są nierozłączne .na przykład przełamany na dwie połówki pierścień. Dyscypliną naukową zajmującą się badaniem systemów wszelkich typów znaków jest semiotyka (od greckiego wyrazu semeioticos ~ "dotyczący znaku"). za pomocą których potrafią przekazj wać sobie informację o niebezpieczeństwie: informują inne małj o tym. w których zwierzę szczerzy zęby. aby . składa się z nic język ciała. małpy używają systemu złożonej z dziewięciu rodzajów okrzyków. język znaków drogowych. sytuacje. używany między dwojgiem znajomych lub przyjaciół . u jego podstaw nie tkwi żaden naturalny związek między formą i znaczeniem „ustąp pierwszeństwa".na mocy powszechnego porozumienia . Tak więc pszczoła moź się porozumieć z inną pszczołą co do źródła nektaru znajdującego w pobliżu. Co więcej. który umieszczono na szczycik Wszystkie trzy typy znaków są zróżnicowane pod względem st pnia abstrakcji.ludzie „zgodzili się" kojarzyć określoną formę z określonym znaczeniem.

mogą się nawzajem zastępować. w myśl kto20 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l MYJB j 2 7asady^trukturyzacji w języku 21 rej wizerunek obiektu może zastąpić sam obiekt.tak jak to się dzieje w przypadku wizerunkowi świętych postaci będących przedmiotem kultu w religii prawosła\ nej . Znaki ikoniczne są bardziej złożone. itd. Tabela 1.w sensie dosłownym lub w przenośni . Tak na przykład ludzie mają silną tendencję do kojarzenia dzieła sztuki z artystą. Język ma niemal w całości charakter symj boliczny. która ukazuje także ogólne zasady łączenia ze sobą form i znaczeń. o czym myślą. Związki leżące u podstaw trzech typów znaków Indeksy Ikony Symbole powiązanie powiązanie powiązanie formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem formy ze znaczeniem oparte na przyległości oparte na podobieństwie oparte na konwencji Znaki indeksowe są odbiciem bardziej ogólnej zasady. jakie narzucają mu zasady przyległości i podobieństwa. Znaki ikoniczne są odbiciem ogólniejszej zasady. Rolnicy od stule| wprowadzają tę zasadę w życie. Najbardziej złożonym systemem znaków symbolicznych jest język naturalny we wszystkich swoich formach. które ludzie na całym świecie stworzyli na potrzeby komunikowania innym ludziom tego wszystkiego. które opierają się głównie na konwencjonalnych połączeniach gestów i znaczeń. Ale w złożonym . ki nim umysł może ustanawiać związki symboliczne między dowoln| formą i dowolnym znaczeniem.przyciągnąć konsumer tów . w myśl której obiekty przylegające do siebie . o swojej nadziei na światowy pokój. istnieją trzy typy znaków: indeksowej ikoniczne i symboliczne. który je wykonał. które ptaki biorą za swoich prawdziwych wrogów. którą zajmiemy się w następnym podrozdziale. Natomiaijj znaki symboliczne pozwalają umysłowi człowieka wyjść poza ograr czenia. Te trzy zasady zasadj indeksowości. ustawiając na polach strachy wróble. Znaki symboliczne są wyłączną domeną istot ludzkich. które są od nich znacznie oddalone. Potrzeby l komunikacyjne ludzi wykraczają poza konieczność wskazywania na l rzedmioty czy tworzenia ich wizerunków. Na przykła papierosy Marlboro kojarzone są na zasadzie związku indeksowegjj z pełnym przygód życiem amerykańskiego kowboja.2. na pewnym etapie rozwoju cywilizacyjnego i intelektualnego pojawia się pisana forma języka. Zasady strukturyzacji w języku Jak już powiedzieliśmy. 1.ale może też być dość abstrakcyjny -jak na przykład schems tyczne sylwetki mężczyzn i kobiet na drzwiach toalety albo sylwett samochodów czy samolotów przedstawione na znakach drogowych Ikony nie występują prawdopodobnie w świecie zwierząt.muszą się kojarzyć z czymś bardziej atrakcyjnym. I wobec tego róża może się stać sj bólem miłości. To zaś można osiągnąć jedynie za pomocą symboli. o obiektach. i wobec tego możemy powiedzieć: Chciałbym obejrzeć Malczew-skiego. ponieważ aby je zrozumie trzeba rozpoznać określone podobieństwo. ponieważ stosunek między wyrazami i znaczeniami wyra zów nie jest oparty na przyległości lub podobieństwie (może z wyjąt kiem słów naśladujących odgłosy wydawane przez zwierzęta). Obraz może być dośf podobny do obiektu .symbolem mądrości.o przeszłych i przyszłych wyda-1 rzeniach. \ec\ na konwencji. a sowa . Ludzie nie-słyszący wypracowali na własne potrzeby systemy języków migo-| wych. ludzie chcą także mówić l o rzeczach bardziej abstrakcyjnych . Trzy typy znaków przedstawiono w tabeli l. Formą najbardziej uniwersalną jest język mówiony. ikoniczności i symboliczności . Obserwator musi sobil uświadomić ikoniczny związek podobieństwa.leżą u podstaw str kturyzacji języka.

wtedy. egocentryczny sposób widzenia świata znajduje odbicie także w sj sobie. względem któi go sytuujemy w czasie i w przestrzeni inne przedmioty. Takie wyrazy jak tu. Istnieją na przykład takie słowa. jest stałym punktem od-niesienia w świecie. teraz. tworząc nowe wyrazy. które znajdują się w polu naszego zainteresowania] A ponieważ uważamy siebie samych za centrum wszechświata. jutro.systemie symboli. ten ktoś kreśli wyimaginowaną linię prowadzącą od niego do 22 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I MY. co pokj żuje rys. Interpretacja wyrażeń deiktycznych zależy od sytuacji. że „tu" odnosi się do miejsca. znaczy naprawdę niewiele.takiii jak budynki czy samochody — które ze względu na swój charakt mają właściwy dla siebie i . który nazywamy j^ zykiem. o czasie. Ponadto. Drzewa różnią się od wytworów ludzkich rąk . Podobnie o czasie innym niż ten. Kiedy ktoś mówi: Rower jest za drzeern. na przykład. które narzuca światu swoją własną perspektywę. przyjść i odejść. Ego jest także „centrum deiktycznym" pozwalającym zlokalizować obiekty w przestrzeni.2. li Kiedy mówiący przechodzi na drugą stronę ulicy. on czy my — nazywamy wyrażeniami deiktycznymi. Bez znajomości kontekstu sytuacyjnego apel o przyłączenie się do manifestacji wypisany na ulotce znalezionej w pociągu. w którym się znajdujmy mówimy „teraz". podobnie jak zaimki osobowe —ja. jak w zdaniu Wtedy będą mieli dzieci. Ale patrząc na świat. mówimy „tam" lub —jeśli są znacznie oddalone od nas — na przykład „hen". Zasada indeksowości w języku Dzięki zasadzie indeksowości posiadamy umiejętność „wskazyl wania" obiektów. mówimy „wtedy". mój słuchacz będzie wiedział. w jaki używamyjęzyka. tam. a nie z pozycji słuchacza. w którym się znajdujemy.1. jakie opisują. co może się odnosić zarówno do przeszłości. zmienia się taki jego orientacja deiktyczna: rower jest teraz przed drzewem. Mówiąc. mówiący może także przy-J3c perspektywę słuchacza. Robią to regularnie na przykład prze-wodnicy wycieczek. drzewa. „wskazujący") odnoszą komunikat do mówiącego . tamten. Wyrażenia deiktyczne (od greckiego wyrazu deiktikos. Kiedy o czymś mówimy. w którym formułuję ten komunikat. autor wypowiedzi udaje. wybrane niej gdyś w sposób arbitralny formy wyrazów (symbole) można ze sobg zestawiać.ja" (ego). 1. O miejscach innych od tych. jak na przykład w zdaniu Ten dom jest przede mną. w którym : właśnie się znajduję. że Pałac Kultury znajduje się dokładnie przede mną. jak w zdaniu Wtedy się pobrali. jak i do przyszłości. Wielka manifestacja jutro o dziesiątej. których znaczenie jest wyraźni^ dostrzegalne. Jeśli powiem Nasz sąsiad jest tu teraz. a nie gigantyczna budowla. nz wszystko co nas otacza patrzymy z własnego punktu widzenia. możemy także dostrzec działanie zasad ikoniczności i sym| boliczności. ten. a „teraz" . O miejscu. główne WeJście na zamek mają państwo po lewej stronie. ilustruje to rys. kiedy mówią: Zbliżamy się do Wawelu. w którym się znajdujemy mówimy „tu". Pozostanie to prawdą nawet w przypadku międzymiastowej czy międzypaństwowej rozmowy telefonicznej: w dalszym ciągu będzie mowa o miejscu i czasie określanym z pozycji mówiącego. Ib. używając terminologii językoznawczej powiemy. Niektóre typy zdań wykazują ikoniczne „po dobieństwo" do stanów rzeczy. a następnie sytuuje rower za drzewem. dziś. że to on. Ego służy także jako punkt odniesienia przy sytuowaniu jednych Przedmiotów względem innych. których wyłączną funt cją jest „wskazywanie". w których się znajdujemy. w której zostały użyte. że one semantycznie przezroczyste. nasza pozycj^ w przestrzeni i czasie służy jako punkt odniesienia.do czasu. Wszyscy się tu spotykamy!. ty. W ten sposób bywają lokalizowane nawet przedmioty znacznie przewyższające ego rozmiarami.

ich przeżyciami. Psychiczna bliskość. osobne aimki pytajne dla osób i rzeczy (np. żeby mu dolać trochę mleka do kawy. w których wyrazy określające istoty ludzkie pełnią funkcje podmiotów: (1) a. i dokładnie w tal lt2. Zgubiłem soczewki kontaktowe. górę i dół. Marek życzy sobie. gdzie stanie mówiący w przypadku przedsta| wionym na rys. przedmiotami. ruchami ich ciała. na przykład. c. j Antropocentryczna perspektywa wobec świata wynika z faktu. które do nich należą. ów przedmiot zostaje wyniesiony do rangi podmiotu zdania. każe nam przyjmować perspektywę antropocentryczną (od greckiego wyrazu anthropos . to najczęściej ona właśnie będzie wymieniona na pierwszym miejscu. góry i dołu.„człowiek"). angielskie hę i she w opozycji do it). Ic. Ona naprawdę zna ten wiersz na pamięć. powie: Na jutro te zadania mają być rozwiązane. im właściwych. Ic. natomiast ponieważ nie wydaje się prawdopodobne. Orientacja właściwa. rower zawsze będzie za samochodem.ludzie zawsze zajmujemy we wszelkich opisach zdarzeń pozycję uprzywilejowaną. przodów i tyłów. prawą i lewą stronę. którą przyznajemy obiektom będącym wy-j tworami naszych rąk . My . Orientacja deiktyczna (a. b.takim jak na przykład samochód -jest sweg rodzaju rozszerzeniem sposobu pojmowania naszego własnego i samochód ma „przód" tam. d) a. Na innych obszarach gramatyki także przyznaje się istotom ludzkim szczególnie uprzywilejowaną pozycję. d. który jest zarezerwowany dla pozostałych przedmiotów odniesienia (np. Tak więc nauczyciel. czy posiałem jest istota ludzka (np. gdzie znajduje się przód kierowcy.ilustrują| rys. raczej nie powiemy: Te zadania zostały przeze mnie rozwiązane. poniewe myślimy o tej właśnie części samochodu jako o jego „tyle". jaką odczuwamy wobec innych ludzi. aby ktoś chciał stwarzać dystans w stosunku do samego siebie. że jesteśmy najbardziej zainteresowani istotami ludzkimi podobnymi do nas samych: ich działaniami. krzesłach. rower za drzewem b. rower za samochodem d. domach i innych przedmiotach: przyznajemy im prawo do posiada-|nja własnych. Wiele języków ma osobne zaimki odnoszące się do istot płci żeńskiej i męskiej oraz trzeci za-lmek. samochodu i ulega zmianie wraz ze zmianą perspektywy mówiącego . itd.„płaszcz . Rys. polskie kto i co) czy różne sposo-y Wyrażania stosunku posiadania. b) i właściwa (c. rower przed drzewem c. angielskie the man's coat . samochodach. w zależności od tego. Zasady s trukturyzacji w języku 23 sam sposób mówimy o swoich koszulach. Na poziomie bardziej ogólnym przenosimy własną egocentryczną orientację na istotę ludzką jako taką. Ten normalny sposób mówienia o zdarzeniach i stanach ilustrują następujące przykłady. prawej i lewej strony. Jeśli w jakimś zdarzeniu bierze udział istota ludzka. 1. Tylko jeśli chcemy szczególnie podkreślić wagę jakiegoś przedmiotu. ich myślami. „bezpłciowy". który pragnie stworzyć dystans między sobą a swoimi uczniami. jako podmiot zdania. podot nie jest z lewą i prawą stroną samochodu oraz z jego tyłem. rower przed samochodem Bez względu na to.dający się łatwo wyróżnić „przód" i „ty Wobec tego położenie roweru względem. Nasz^ ciało ma przód i tył.

tak aby porządek liniowy odpowiadał porządkowi zdarzeń. odzwierciedlających sekwencję czasową: \'> a. b. np. w której brak byłoby ikonicznego związku: (4) a. Mniej oczywiste przypadki antropocentryzmu ilustrują następ| jące przykłady: (2) a. W zdaniu (6)a zupa zapewne miała być zimna z założenia (chłodnik?). dystansu lub ilo| ści. Ten typ ikoniczności pojawia się także w obrębie struktury zdania. Zasada porządku sekwencyjnego dotyczy zarówno zdarzeń ZE chodzących w czasie. Natomiast zmieniona pozycja tego samego przymiotnika (nadal w tej samej funkcji. mdi. (5) a. jak i elementów składowych konstrukcji jęzj kowych. Kelner podał nam zupę zimną.„dach tego domu".przykładem może tu być historyczne oświadczenie Juliusza C zara Veni. zwyciężyłem". albo też zrezygnować z ikoniczności (5) i zbudować konstrukcję. Zasada ikoniczności określa też porządek elementów w wyraże-niach „binarnych". b. w odróżnieniu od funkcji gatunkującej. wcześniej czy później. nie *the house's roof).na przykład „zanim" lub „po tym jak" to moglibyśmy całe zdarzenie przedstawić albo w sposób ikoniczny (4). lul współczesny slogan reklamowy „Wstąp. teraz albo nigdy. zobaczyłem. *Dom został zawalony (ale: Dom się zawalił) Powyższe trzy zdania wykazują wyraźną gradację pod względeij stopnia poprawności: strona bierna z czasownikiem dokonanym „ stał" jest całkowicie poprawna w (2)a. z którym ta forma jest kojarzc na.2. który w języku polskim normalnie pojawia się przed rzeczownikiem. b. b. automatycz nie otrzymujemy inny porządek zdarzeń ((3)b): (3) a. rano i wieczorem. woda mineralna. 1. vici. Zmieniaj liniowy porządek zdań składowych w przykładzie (3)a. choć w innych kor tekstach zmiana szyku jest oczywiście zupełnie możliwa. Edyta urodziła dziecko po tym jak wyszła za mąż. Wom został zagrzybiony (=? Ktoś zagrzybił dom) c. Ale gdybyśmy zamiast spójnika „i" wybrali jakiś spójnik wyrażający relację czasową .2. jaki stopień udziału w opisyws nych zdarzeniach jesteśmy skłonni przypisać istotom ludzkim. „przyszedłem. Na przykład dwa podane poniżej zdania składają się z tych samych wyrazów. czy też nie (the roofofthe house . Ikoniczność może się przejawiać jako jedna z trzech zasad niższe go rzędu: może dotyczyć porządku sekwencyjnego. dzień i noc. Kelner podał nam zimną zupę. ale przekazują różne znaczenia: (6) a. obejrzyj. natomiast wydaje się mnie poprawna w zdaniu (2)b (co zostało zaznaczone za pomocą pytajnik i całkowicie niepoprawna w zdaniu (2)c (co oznaczyliśmy gwiazdką| Ocena ta wyraźnie zależy od tego. Zanim Edyta urodziła dziecko. kup". Edyta urodziła dziecko i wyszła za mąż. że zupa dopiero zrobiła się zimna (prawdopodobnie na skutek nagannej opieszałości kelnera). wyszła za mąż.24 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l M^J Zasady struktury zacj i w języku ' ""Hf-^^^^B «-^" _—-—-——————— 25 tego pana"). na taką interpretację wskazuje pozycja przymiotnika charakteryzującego. Sam spójnik „i" nie mówi nam nic o sekwencji zdarzeń. zasada ikoniczności decydujlf na przykład o kolejności zdań składowych w obrębie zdania złożone go . początek i koniec . Odwróceni| porządku pozbawiłoby takie wypowiedzi sensu. Edyta po tym jak urodziła dziecko wyszła za mąż. Dom został splądrowany (= Ktoś splądrował dom) b. Zasada ikoniczności w języku Zasada ikoniczności pozwala nam dostrzegać podobieństwo dzy formą językową a przedmiotem. ich rzeczy-isty porządek odzwierciedla dopiero liniowy układ obu zdań składowych. W swojej najprostszej formie. Edyta wyszła za mąż i urodziła dziecko.. Edyta wyszła za mąż zanim urodziła dziecko. kiedy regułą jest właśnie pozycja po określanym rzeczowniku) sugeruje.

ale go nie wysłał). dopuszcza wszys kie możliwe układy. jaki pojawia się w następujących dwóch zdaniach: (10) a. przewaga występowania podmiotu w pozycji przed dopełnieniem wjelu językach świata motywowana jest sposobem naszego postrzegania wewnętrznej struktury zdarzeń. PDO. POD: Adwokat napisał pismo.podmi( (P). Większość ankietowanych opowiedziało się za wcześniejszymi wyborami. . Można w ten sposób wyjaśnić kontrast gramatyczny. Język angielski i języki romańskie mają sztywny szyk wyrazó w zdaniu i dopuszczają tylko kombinację POD.chyba że zależy nam a szczególnych efektach komunikacyjnych. DO i ODP. jedz i pij. . Trzy podstawowe elementy zdania . w jakiej zostały wymienione. które znajdują się w pobliżu siebie w sensie pojęciowym. ale go nie wysłał).. które pojmujemy jako od siebie oddalone. przyczyny i skutki. choć niektóre występują częściej niż inne: (9) a. .mogą teoretycznie wystąp: w sześciu różnych konfiguracjach: POD. są także odległe w sensie językowym. Natomiast języki ni miecki i niderlandzki oraz języki skandynawskie wykorzystują taki że dwie inne możliwości: oprócz szyku POD w zdaniach głównyc ((8)a). a samo działanie poprzedza swój skutek. Obiekt działający wyrażany jest w formie podmiotu zdania. Wreszcie napisał adwokat pismo. Dalszych przykładów tego typu ikoniczności dostarcza szyk głó^ nych elementów zdania: podmiotu. podczas gdy wyrażenia należące do drugil grupy ((7)b) opisują serie zdarzeń. OPD: (Endlich) schrieb derAnwalt den Brief. OPD: Napisał adwokat pismo. OPD. natomiast te. b. którym jest zmiana stanu obiektu stanowiącego przedmiot działania. PDO: (Er weiss. Język polski wykazuje jeszcze mniej ograniczeń. Zdarzenia są najczęściej opisami działań. DPO: Pismo adwokat napisał (. które rutynowo następują po s| bie w tej samej kolejności. mają tendencję do występowania obok siebie także w strukturze wyrażeń językowych. On wie. występuje także szyk PDO w zdaniach podrzędnych ((8) i szyk OPD po określeniach przysłówkowych ((8)c). Adwokat napisał pismo. orzeczenie (O) i dopełnienie (D) . Pierwsze trzy formuły odpowiadają trzem najpowszechnii używanym wariantom szyku (uwaga: w poniższych przykładać zdania polskie są dosłownymi tłumaczeniami zdań zaczerpniętyc z innych języków): (8) a. e. DOP: Pismo napisał adwokat (. DPO. Efektem istnienia zasady dystansu jest fakt.b. że adwokat pismo napisał. f. że elementy.2. c. które zamierzamy 26 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l 1. b. orzeczenia i dopełnienia. d. wszystkich niemal językach świata podmiot występuje w pożyć przed dopełnieniem. nic dodać nic ująć. itp. PDO: Adwokat pismo napisał (. Większość opowiedziała się za wcześniejszymi wyborami b. Zasady strukturyzacji w języku 27 osiągnąć zwracając szczególną uwagę słuchacza na dane wyrażeni| Wyrażenia podane w pierwszej grupie ((7)a) odnoszą się do sekwet cji wyłącznie czasowych. Wszystkie tego typu wyrażenia mają stały szyk: z reguły nie po-lerny *nigdy albo teraz czy *koniec i początek . bierz i jedz. dass) derAnwalt den Brief schrieb. a nie prokurator). które polegają na oddziaływaniu jednego obiektu na inny obiekt. ODP: Napisał pismo adwokat. załatw sprawę i żegnaj. c. POD: The lawyer wrote the letter.

Natomiast w zdaniu (10)b rzeczownik „większość" znalazł się w pewnej odległości od czasownika. Hałaśliwa grupa kręciła się koło baru. a lot ofpeople („wielu ludzi") . wyznaczający „najbliższe otoczenia odbiorcy przedmiotu wyrażonego dopełnieniem bliższym. wyrażającą w języku polskim nieokre-śloność co do liczby. A group of noisy youngsters were hanging around the bar. Miałem nadzieję. W języku angielskim analogiczny kontrast pojawia się z jeszcze większą ostrością: ^1) a. że Maria odejdzie.choć mniej wyraziście i systematycznie . I hoped that Mary would leaue. (13)b) . I encouraged Mary to leaue. Analogiczne zjav sko występuje także . b. b. Kazałem Marii odejść. Romeo wystał swojej dziewczynie walentynkę. I madę Mary leave. na co wskazują polskie odpowiedniki przykład^ (12)a-c. Język angielski ma na przykład trzy możliwości tworzenia 28 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK j zdań podrzędnych: za pomocą bezokolicznika bez cząstki to ((lii bezokolicznika z cząstką to oraz zdania podrzędnego ze spójni that („że"): (12) a. * Grupa hałaśliwych młodych ludzi kręcili się wokół baru. czy adresatka istotnie otrzymała przesyłkę. natomiast większa odległość między obiei częściami zdania w przykładzie (13)b pozostawia pewną wątpliwe co do tego. Romeo wysłał do swojej dziewczyny walentynkę. (13)a) b Romeo sent a ualentine card to his girlfriend (por. wyrażający jedynie niesprecyzowany „punkt odniesii nią"): 1. Użycie czasownika w liczbie mnogiej po wyrażeniach z niektóry-! kwantyfikatorami . Mniejsza odległość między orzeczeniem i dopełnieniem w zdai-(13)a sugeruje.np. W zdf (12)b działanie podmiotu mogło jedynie wywrzeć jakiś pośre wpływ na Marię i wobec tego zwiększa się dystans między czasowi karni.pod wpływem bliskości dopełniacza liczby mnogiej „ankietowanych" -przybiera formę nieosobową.2. że dziewczyna Romea rzeczywiście dostała wysłał przez niego walentynkę. a w (13)bj dopełniacz.ja") wywiera bezpośredni wpływ inną osobę (Mary . który teraz .W zdaniu (10)a rzeczownik w liczbie pojedynczej („większość") zgadza się w liczbie i rodzaju z następującym bezpośrednio po nim czasownikiem. Kontrast jest także wyraźnie widoczny na przykład w języku angielskim.w jl zyku polskim.. Zasady strukturyzacji w języku 29 4) a Romeo sent his girlfriend a valentine card (por. a number ofstudents („pewna liczba stu6ntów"). mo że interpretacji znaczeń nie wspomagają dodatkowo znaczei przypadków (w (13)a celownik. Zachęcałem Marię do odejścia. Jako ostatni przykład ikonicznego dystansu rozważmy następi jące dwa zdania: (13) a. Natomiast w (10)c takiego wpływu nie ma wcale i wobec tejj dystans między czasownikami jest największy. b. A noisy group icas hanging around the bar. W zdaniu (12)a podmiot (/ .„Marię") i wobec tego odległość między obyd\ ma czasownikami została zredukowana do minimum. ^asada dystansu wyjaśnia także pewne warianty strukturalne kaniach podrzędnych występujących po orzeczeniu zdania głów-80.jest dziś w języku angiel^In normą gramatyczną. c.

itd. zgodnie z zasadą . symboliczne sposoby wyraI żania znaczenia mnogości. jak w (17)b) jednak \ pojawią w wypowiedzi. która zostaje uznana za redundantną. to będą one . (17)b): (17) a. Dziękujemy Państwu za przychylenie się do naszej prośby. Dotyczy to oczywiście 1 części informacji. Karol ma czerwoną kurtkę. redi: cja pełnych zdań -jest wynikiem działania zasady ikoniczności ii ściowej. Wiele zjawisk syntaktycznych . Zasada ikoniczności ilościowej uwidocznia się także w werbalj nych strategiach grzecznościowych. że przemówienie istotnie trwało „strasznie długo". T. e. Na przykład coraz większa długość podanych poniżej wypowiedzi odpowiada coraz większemu szacunkowi mówiącego w stosunku do odbiorcy komunikatu: |(!5) a. Z kolei. b. w języku afrikaans plek-plek (od angielskiego „place-place") oznacza „tu i ówdzie. Karol ma czerwoną kurtką i jego dziewczyna ma czerwoną' kurtką. Przeciwko takiej pretensjonalności stylu i przeciwko „pustosj wiu" stale występują krytycy literaccy i językowi puryści. Jego dziewczyna też. im więcej formy.jeśli chcesz być grzeczny. ikonicznie wyrażamy pojęcie. Or twierdzi zresztą.. Tak więc l dziemy używać raczej form mniej wyrazistych (np. klientów o ograniczenie palenia cygar i fajek przy stolikach.Uprzejmie prosimy P. drugie drzewo i jeszcze drugie drzewo. Miałem wielki zaszczyt poznać go osobiście. (Napis w eleganckiej restauracji) 30 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Mył Zasady strukturyzacji w języku 31 Używanie takich skomplikowanych długich fraz może też świj czyć o wielkiej wadze. AngielS odpowiednik zdania (16)b pojawia się w eseju Orwella („Politj a język angielski") jako przykład językowego nadużycia. Modulant „też" w zdaniu (17)a zastępuje całą grupę orzeczeni która mogłaby się pojawić po podmiocie wyrażonym zwrotem Je| dziewczyna". tym mniej znaczenia.Ikoniczność oparta na zasadzie ilościowej przejawia się jako tendencja do zaznaczania proporcjonalnego stosunku „ilości" formy do ilości" znaczenia. Na przykład wydłużając samogłoskę u w zdaniu Mówił nudno i strasznie dłuuugo..) niż dziej wyrazistych (np. Proszę nie palić. iż. jeśli redundantne zdania (np. ponieważ dym może przeszkadzać innym naszym gościom. Zasada ilościowa każe nam jednak także wyrażać mniejszą ile znaczenia za pomocą mniejszej ilości formy. Wiele języków wypracowało sobie wobec tego inne.Uprasza się podróżnych o powstrzymanie się odpalenia tytoniu na pokładzie samolotu. wil-wil (od anI gielskiego „wheel-wheel") to w języku tok pisin „rower". Tego rodzaju ikoniczne powtórzenie nosi nazwę reduplikacji. bardziej skuteczne. Tę samą zasadę stosują małe dzieci. Strategię tę wykorzystuje w sposób systematyczny wiele języków: l na przykład w języku zulu cow-cow oznacza „krowy". d.użycie zaimków. c. b. jaką mówiący przywiązuje do treści swojej powiedzi: (16) a. powiedz trochę więcej". Moim zdaniem nie jest nieuzasadnione założenie. Nie jest to oczywiście zbyt oszczędna metoda wyrażania pojęcia „większa ilość". które na przykład pojęcie mnoI gości wyrażają przez kilkakrotne powtórzenie odpowiedniego słowa: Popatrz tatusiu drzewo. w różnych miejscach".Uprasza się podróżnych o niepalenie. że łatwiej wyprodukować zdanie tego rodzaju powiedzieć Myślę. (17)a. b. Nie palić. tym więcej znaczenia i odwrotI nie: im mniej formy.

za lasami i wzgórzami . ponieważ daje w efekcie całkowicie przezroczyste znaczenie. urobionego od staropolskiego imienia Czesi staw). niemiecki wyraz Haus. Nazwę tę wprowadził twórca współczesnego języko-inawstwa. 1. Na przykład telefony rzadko już lają tarczę do „wykręcania" numerów. Jako termin przyj ety w j ęzykoznawstwie.wprawdzie wyrażać to samo zni czenie. lecz „kocioł katedralny". Nowe słowa i wyrażenia są w zajadzie tworzone z istniejącego już w języku materiału i jako takie są dla nas znaczące. Nie jest to jednak znak arbitralny. z których każdy jest sam w sobie znakiem całkowicie lub częściowo arbitralnym. ponieważ j łączenie formy z treścią jest motywowane. co wersja krótsza. które fonetycznie przypomina włoskie casa. że iększość z nich jest motywowana. że rzekomo miejscowość ta się „częs| chowa" . W niektórych przypadkach będzie się tego sensu usilnie szukiwał. co . Na przykład niderlandzJe słowo kaas. dziś naciska się guziki z od-owiednimi cyframi. Na przykład nazwę Częs\ chowa wywodzono od tego. z biegiem czasu nabiera-ą charakteru znaków arbitralnych. że nadaje się ona do wyrażania takiego właśnie lojęcia. może się zdarzyć. jak i u słuchaczy.2. że w jakimś innym języku każda nich będzie znaczyć coś zupełnie innego. Co więcej. Często znaki. ale znaczenie to zostanie wzbogacone o elj menty emfazy czy ironii lub nabierze negatywnego zabarwienia. tworząc „ludowe etymologie". że ktoś „wykręcił numer" lub „odwiesił iłuchawkę". Jest to mechanizm działający zarówno u wiących. a słuchawek najczęściej już się nie „odwiesza". iecz się je „kładzie". Tak na przykład używany od niedawna w żargonie komputerowym zwrot garaż na mysz („przytwierdzony do obudowy monitora zabudowany uchwyt. francuski wyraz maisor ' ki wyraz talo. Jeśli się przyjrzeć nowym słowom w jakimś języku oraz star-izym wyrazom. Ferdinand de Saussure. holenderski wj raz huis. Na przykład pojęcie „domu" wyraża polski i rosyjski wyra dom.3. włoski lub hiszpański wyraz casa. Celem słuchającego jest odnalezienie i su wyrażeń językowych .przed oczyma nadchodzącego pis grzyma. dla których związek po-iędzy formą i znaczeniem znaków symbolicznych został nazwany irbitralnym. uwidocznia się ona regularnie w słownictwie każdego jj zyka. Złożony znak garaż na pojazd składa się z połączenia dwóch elementów składowych. Pierwotne znaczenia wyrazów garaż i mysz uległy rozszerzeniu. o tyle jest ono sprzeczne jz naszą tendencją do dopatrywania się znaczenia we wszystkich for-Imach. że w gruncie rzeczy nazwa ta pochodzi zdrobnienia Czestoch. Zasada symboliczności w języku Zasada symboliczności dotyczy konwencjonalnego łączenia foi i znaczeń. ponieważ związek między formą i znaczeniem powstał tylko na 32 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK 11 Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 33 zasadzie konwencji. . Nowo powstały zwrot garaż na mysz jest złożonym znakiem symbolicz-nyni. natomiast niemiecki wyraz Dom nie znaczy „dom". O ile pojęcie arbitralności z pewnością ma zastosowanie w odnie-ieniu do większości prostych słów w języku. Mimo to nie zastanawiamy się wcale nad tymi mianami i dalej mówimy. oznaczają one obecnie określone akcesoria komputerowe. W żadnej z tych form nie ma oczywiście nic. Jest to jeden z powodów. które z czasem nabrały nowych znaczeń. motywacja oznaczai stepowanie niearbitralnych związków między formą a-znaczeni^ wyrażeń językowych. jeśli [nie jest ona w danym momencie używana") został utworzony przez analogię do istniejącego wcześniej zwrotu garaż (na pojazd). (Dziś wiadomo.rzesądzałoby o tym. Natomiast połączenie obu tych elementów arbitralne nie jest.zwłaszcza jeśli te wyrażenia są dla nie nowe. znaczy ser". widać. w którym umieszcza się mysz. angielski wyraz house. które niegdyś wy-azywały znaczący związek formy z treścią. itd.

jak jabłka czy gruszki. Model świata pojęć . że tworzymy na własny użytek jakąś subiektywną rzeezywi.sjowrj?. Jak wynika z rys. przez nasze ludzkie doświadczenie. aby zrozumieć jego naturę. pojęcia mogą się odnosi |est o poszczególnych bytów .. z którego upito połowę wi-a> nie jest już pełny.3. P_ojec. dlaczego różni ludzie odmiennie kategoryzują te same przedmioty i dlaczego zdarza się.1.. jakiego ów człowiek oświadcza.3. który z kolei stał się źródłem dla niemieckiego Ha gematte.w ludzkich umysłach. w jakie ten świat n\ daje kształt znakom. Kategorie językowe a kategorie pojęciowe 1.lub jaki mógłby istnieć . czyli znakami językowymi. Nie zna-:zy to. inter-ubiektywnych doświadczeń. "Wzajemne związki między konceptualizatorem. znaki są odzwierciedleniem kategorii pojęcio-ych. są kategoriami językowymi. 2. poitawy .J tość: jako wspólnota. a zamienia się jakby w trzeci wyraz 'poijękność' i jakoby n^ boleścią tryumf'znaczący'". których kor żenię tkwią w umyśle konceptualizatora i jego do-•wiadczeniach w kontakcie ze światem.wyniku podejmowanego przez nas irocesu kategoryzacji. Ponieważ język istnieje nie w słownikach lecz w umysła^ jego użytkowników. że nawet ta osoba przyporządkowuje dany przedmiot raz do jednej katego-ii a raz do innej. Po-itrzegając jakiś przedmiot. Mówiąc dokładniej. klasycznej itd. co Anglik opisuje jako „but dla konia" (horse34 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Rys.J?dn. ategoria jjpjęciowa ujmuje dany zbiór elementów jako całość. 2. że kieliszek.iaJJttóre. Hiszpańsko-karaibski wyraz o niejasr etymologii hamaca („wiszące łóżko") został zapożyczony do jęzj angielskiego. Taki model świata pojęć świata języka wyjaśnia także.na przykład może to być moje wyobraże-o matce .że ten sam kieliszek nie 'st jeszcze pusty.W tym samym duchu tłumaczył Cyprian Norwid pochodzer wyrazu piękno: „U Polaków określnik 'piękno' dwa nosi brzmier i rozwija się w trzecie. ponieważ zawierają się w nim takie przedmio-jak marchewka.Q§tki. Termin pojęcie należy rozumieć jako „czyjeś wyobrażenie o czym j _cojstnieje wijswiecie". Pojęcie tego typu ma własną we-nętrzną strukturę. która istnieje sama w sobie i sama dla siebie. Złożony jest on albowiem z wyrazów 'pies i 'jęk'. Wszelki całościowy obraz ęzyka jako systemu znaków musi zatem uwzględniać także człowieka. Kategorie pojęciowe W dotychczasowych rozważaniach semiotycznych skupiliśmy i na związku formy i znaczenia znaków realizowanych jako wyrażer językowe. Na przykład to. takim ogólnym pojęciem na przykład pojęcie Jarzyny". gdzie otrzymał formę hammock. kategoiami pojęciowymi i znakami językowymi ukazano na rys. z reguły automatycznie przyporządkowu-emy go do określonej kategorii. ukształtowany w. ale za-sze zostaje . óry odgrywa rolę „konceptualizatora" oraz świat. należy przyjrzeć : także strukturze świata pojęć oraz sposobom. Taki wybór spośród różnych możliwości nazywa się . które trafiają do języka.l noszą nazwę kategorii. czyli przez sposób postrzegania. ktoś inny natomiast .albo do całych zbiorów bytów. jeśli po-'ównamy ze sobą nazwy tego samego przedmiotu w różnych języ-:ach. Te kategorie pojęciowe. Sens tego pojęcia staje się bardziej oczywisty.°nstrukcją. dokonują po-ziału rzeczywistości na^en. 1. natomiast nie obejmuje ta-ich obiektów. Tak na przykład słysząc jakąś melo-ę. zgadzamy się co do naszych wspólnych. Świat nie jest zatem dla nas jakąś obiektywną eczywistością. wiedzę. cebula. Ktoś powie. kapusta itd. 2. Język obejmuje jedynie część świata pojęć.krótko mówiąc. język niderland2 przekształcił go w semantycznie przezroczysty zrost hangmat („v szący dywan"). automatycznie klasyfikujemy ją jako należącą do muzyki rocko-ej.. JE istnieje .

zwracając uwal na sposób jego wykonania. natomiast kategorie strukturalnych dla treści ^syka? na życie może zostać „oprawiona w turze z . co je ochrania. z którego przedmiot zł stał zrobiony. Rys. język angielski wreszcie przyjmuje antrf pocentryczny punkt widzenia. W podanych poniżej przykładach różnice w wyrażaniuTnniej więcej tej samej myśli wynikają z zastosowania odmiennych kategorii gramatycznych: (18) a. Niemieq jako „żelazo do kopyta" (Hufeisen).„ mentu do zwierzęcia lub ptaka. 3. została ona jednak jkons czasowmk (w różnych klas wyrazów: jako rzeczowmk (w^ jako zarowno (18)b). Kto powiedział.do charakteru nazyw nego przedmiotu i do jego umiejscowienia.konceptualizator l świat będący przedmiotem doświadczenia l pojęcia / kategorie myśli pojęcia w języku 4 znaki forma znaczenie shoe). Natomiast niemiecki wyraz Burgersteig („część drogi przeznaczona dla mieszczan") zwraca naszą uwagę przede wszystkim na użytkowników określonego obiektu. Kategorie . że ludzkie życie ma być odważne? b.skupiają się na jego funkcji.podobnie jak zapożyczony od niego polski wyraz trotuar i jego rodzimy odpowiednik chodnik . Dotychczas przyglądaliśmy się odpowiednikom kategorii pojęciowych. Niemiec odnosi ten przedmiot do odj wiedniej części ciała konia. czną da kategoria leksykalna jest ^oc Kategorie leksykalne są zdefiniowane semantyczną. zaś polski wyraz fortepian . kłusować") .na ro-dzaiu wydobywanych z niego dźwięków („mocnolub-cicho").we fragmencie w^rsza Sz^n Hasy ^ rzeczownik. f ancuskie piano d ąueue („pianino z ogonem") i niemieckie Flugel ( skrzydło") skupiają się na metaforycznym podobieństwie instru. że człowiek ma żyć odważnie? c. co zostało w kute i umocowane od spodu" (podkowa). Kto powiedział.„biec. które pojawiają się w postaci wyrazów. Francuz widzi jako „żelazo dla konia" (/er a cheval). lub . język polski czyni to tylko pośrednio.nojęciowe mogą się jednak przejawiać także w postaci kategorii gramatycznych. Wszystkie te znaki są moti wowane: Anglik i Francuz dostrzegają relację między całym zwierz ciem i czymś. Odmienne sposoby konstruowania pojęcia „podkowa" horseshoe fer a cheval Hufeisen podkov KategońejW^^^________ Tako kolejne przykłady wszechobecnego zjawiska różnic w konstruowaniu sceny mogą posłużyć pojęcia „fortepian" i „trotuar". jak i czasownik (*^™^e przykłady ilustrują zów są kategoriami gramatycznym. Podobnie angielski wyraz pavement (pochodzący od łacińskiego pavimen-tum „ubita podłoga") wysuwa na pierwszy plan właściwości obiektu._V „^aw^a gje ^a gama k& We wszystkich trzech ^^^^^ w postaci dwóch ksykalna życie. 3. a Polak -jako „coś. Ponadto języki francusl i niemiecki bezpośrednio nazywają materiał. Przykłady odmiennych sposobów ko1 struowania tego samego pojęcia ukazano na rys. że życie ma być odważnie przeżyte? • . Kto powiedział. ro y strukturze zdamakaz-jeszcze jeden ważnyfakt dotyczący języKa. i. Polak wreszcie . czyli kategorii leksykalnych. podczas gdy francuski wyraz trottoir (utworzony od czasownika trotter . An-S' Iski wyraz grand piano zwraca uwagę na rozmiary instrumentu.

za Louisem Borgesem wg J. Mog się one od siebie bardzo różnić pod względem kształtów. Podobnie jest ze „stołami" . Wybór prototypowego elementu wiąże się także iego funkcją: jest to typ stołu. e) syreny.3. 1) et cetera. Na ogół okazuje się. Jeśli nas poproszą. Ważny jest także materiał.2. podczas gdy jej pogranicza są rozmyte i nakładają się na obszary peryferyjne sąsiednich kategorii. Natomiast do kategorii tej zdecydowanie nie należy stolik. b) pachnące. jest podtyp. z którego go wykonano i kształt. g) psy na wolności. z jakiego je wykonano.kilka możliwych rodzajów w OĄ rębie tej kategorii zilustrowano na rys.takimi jak na przykład stół prezydialny . ale dopóki służą do umiesl czania w nich kwiatów. 1. zwanym elementem prototypowym lub maksymalnie wyrazistym. j) niezliczone. że oprócz elementów prototypowych i mniej prototypowych mamy do czynienia także z elementami hardziej peryferyjnymi czy marginesowymi . f) baśniowe. itd. k) rysowane delikatnym pędzelkiem na wielbłądziej skórze. rozmiarowi materiału. Natomiast wszystkie przedmioty pokazane na rys. iż zwierzęta dzielą się na: a) należące do Cesarza. 4. d) świnie mleczne. Pomyślmy dla przykładu o rozmaitych ii pach i funkcjach przedmiotów. Kraków 1999. które nazywamy „wazonami". 221) . Stół laboratoryjny czy prezydialny jest nieco mniej prototypowy niż stół kuchenny. c) obłaskawione. dla innej może być „stolikiem". Gdyby kategorie leksykalne były tworzone przypadkowo i okazjonalnie. ma blat i cztery nogi. mniejszy i służy do innych celów (por.{ gramatyczną. 4 są stołami. ponieważ brak mu większości cech stołu (jadalnego czy kuchennego): jest niższy.1 zapewne narysujemy raczej stół kuchenny niż stół laboratoryj-c'zy warsztatowy. abyśmy narysowali . przy którym jemy lub na którym przygotowujemy potrawy. (Cyt. jaki mu został nadany. stolik pod telewizor). mogłyby przypominać kategorię „zwierzęta". Rys. np. Ksiądz na manowcach. skonstruowaną dla żartu jako fikcyjny cytat z nieistniejącej chińskiej encyklopedii: (19) Napisano na owych stronicach. w przykładzie (18)c| imiesłowu biernego). Ale granice dzielące kategorię stołów od kategorii stolików bynajmniej nie są ustalone raz na zawsze. będziemy skłonni nazywać je wszystkie wa żonami. h) zawarte w niniejszej klasyfikacji. których przynależność do tej kategorii może się wydawać wątpliwa -jak stół warsztatowy. Dla większej jasności kategorie leksykalne i tegorie gramatyczne zostaną omówione osobno. Prototypowy stół jest drewniany.czy wręcz takimi.. wynika z tego. który zostaje przywołany jako pierwszy. i to co dla jednej osoby jest „stołem". i) które poruszają się jak szalone. Tischner. Znak. że centrum kategorii leksykalnej jest wyraźnie określone i stałe.. Kategorie leksykalne \ Treść pojęciowa kategorii leksykalnej obejmuje z zasady wie rozmaitych przypadków. n) które z daleka są podobne do much. określoną treść dostarczają ram goria leksykal-gramatycznej 36 JKOGNTTYWNE PODSTAWYJIĘZYKA::)ĘZYK I Ml^l rie językowe a kategorie pojęciowe rzeczownika lub czasownika (lub dokładniej. s. m) które przychodzą rozbić dzban. Wybrane elementy kategorii leksykalnej „stół" stół kuchenny stół prezydialny stół warsztatowy 't 'l \ *0\ o) stół kreślarski stół laboratoryjny stół operacyjny Najlepszym elementem danej kategorii. 4.

znaczenia elementów peryferyjnych nawzajem się zazębiają.Powyższa kategoria „zwierząt" wraz z jej zmyślonymi elementami jest pozbawiona sensu. Tymczasem tak samo jak prototypowe i peryferyjne okazy stołów podpadają pod jedną wspólną kategorię „stół". czasownik: mówić. Ktoś mi ukradł portfel zaimki mi i ktoś „zastępują" • kiś 'określony rzeczownik czy grupę rzeczownikową. dla których warto w języku utrzymać . następujące rozmaite typy rzeczowników: (21) a. półtora k. ty. Mimo to jednak istnieją ważne powody. odnosi się natomiast do instytucji. rozważać d. do jednej kategorii gramatycznej mogą należeć różne typy wyrazów.3. spójnik: i. przysłówek: szczęśliwie. ale definicje pojęciowe podawane przez tradycyjne gramatyki nierzadko nie zgadzają się z danymi językowymi. ach! j. Kategoria gramatyczna klas wyrazów jest w użyciu do dziś. której funkcją jest zastępowanie rzeczownika lub grupy rzeczownikowej". Strasznie spartaczyli robotę. ponieważ i. Zadzwoniliśmy do biura obslugi klienta. który c. on. Zainstalowali nam go w poludnie. ptak. itd. zwłaszcza. przecież h. Na przykład w zakres kategorii „rzeczownik" wchodzą. K. . szczęśliwy e. zaimek: ja. liczebnik: siedem. przez g. Nietrudno znaleźć przykłady. Tradycyjne definicje klas wyrazów opierały się na błędnym zało-. czasu gramatycznego it| W tym miejscu zajmiemy się jedynie gramatyczną kategorią kła wyrazów. Wyraz telefon jest prototypowym rzeczownikiem: odnosi się do konkretnego materialnego przedmiotu. jeść. Rzeczownik południe z kolei oznacza coś. Nadali im nazwę parłeś orationis. między innymi. szczególnie Większość klas wyrazów wprowadzili i opisali gramatycy starożytnej Grecji i Rzymu. a zatem jest jeszcze mniej prototypowym przedstawicielem kategorii rzeczownika.że w zdaniu. bogaty. wykrzyknik: hej!. różnice liczby (pojedynczej i mnogiej). pięcioro. która istnieje w sposób konkretny. podczas gdy rzeczownik nieprofesjonalność ma znaczenie zbliżone do znaczenia przymiotnika. Znaczenia tradycyjnie kojarzone z klasami wyrazów odnoszą się jedynie do prototypowych przedstawicieli poszczególnych kategorii. dla kto\: JĘZYK I \n rych można by włączyć w zakres jednej kategorii elementy wyliczoJ w punktach a). które podważają prawdziwość tych definicji: nie można na przykład powie1 3. d. która oznacza osobę. w tym także na język polski: części mowy. ponieważ brak jej wszelkiej systematyczności. c. czemu nie przysługuje taki rodzaj istnienia. Na takich tradycyjnych definicjach nadal opierają się współczesne słowniki: na przykład rzeczownik bywa w nich definiowany jako „wyraz lub grupa wyrazów. ale.jako Jedna z klas wyrazów. Wyrażenie biuro (obsługi klienta) jest mniej prototypowym reprezentantem swojej kategorii. Potrzebny nam był nowy telefon. miejsce lub przedmiot". Można sobie wyobrazić takie lub inne powody kulturowe. modulant: właśnie. dla języka polskiego można wj różnić następujące kategorie tego rodzaju: (20) a. Z kolei rzeczownik robota oznacza działanie. ju że owe klasy są same w sobie łatwo definiowalne i że wszystkie wyrazy danego języka dadzą się im jednoznacznie przyporządkować.3. Każda klasa wyrazów sama w sobie stanowi kategorią W zależności od przyjętych definicji. przymiotnik: duży. partykuła: no. nie mówiąc już o pozostałych. e. b) i c).ait6^_j^_________ . natomiast zbiór d) z pewnością nie wyda naj się dobrym elementem tej kategorii. Wciąż nie mogę się nadziwić ich nieprofesjonalności. b. zaimek . Kategorie gramatyczne W skład rani strukturalnych tworzonych przez kategorie grami tycżńe" wchodzą abstrakcyjne rozróżnienia między klasami wyra zów. co zostało później przetłumaczone na inne języki. przyimek: przy. a więc jego znaczenie przypomina znaczenie czasownika.:! 1. ponieważ nie określa żadnego konkretnego przedmiotu. nuże!. bardzo f. ktoś. wesoło. rzeczownik: matka. ale. nadzieja b. na.

czasownik i umieszczony przed nii przedrostek: (23) a. Hę picked up the paper. „wskazują" na to co oznaczają.pojęcie klas wyrazów. dzięki którym umysł porządkuje swoje światy i swoje doświadczenia w kontakcie z tymi światami._„ go. II ramassait le Journal. ____^ lwy -j * co oznaczają. czyli ikony. gdy mówiący używa słów „wskazujących". przymiotniki i przysłówki odnoszą się do zjawisk natury przejściowej. 1. Używając w przytoczonych wyżej zdaniach wyrazów robota i nieprofesjonalność jako rzeczowników (raczej niż jako czasowników czy przymiotników). Podniósł gazetę. znaki ikoniczne.zarówno między zwierzętami. czyli symbole . czyli indeksy. natomiast w języku angielskim wyrażeniu tych dwóch pojęć służą dwa wyrazy . czyli symbole . które często stanowią odbicie egocentrycznego i antropocentrycznego sposobu patrzenia na świat. b. dostarczaj ą wyobrażeń te--"or-7. co nowi jego znaczenie.\vyia^UJ^ . Wokół opartych na gramatyce języka łacińskiego podziałów' zów na klasy narosło wiele nieporozumień. Taki właśnie zbiór znaków jest wynikiem działania zasad rządzących procesami ludzkiego poznania. c. jak dawniej sądzono.Się ist schón b. większość języków ma także przymiotniki. Jak widać z powyższego krótkiego omówienia. W obrębie systemu znaków zwanego językiem rozróżniamy pewne zasady. znaki symboliczne. podsumowanie^________________ zajmuje się semiotyka. Ponadto mogą się one znacznie różnić w poszczególnych językach. przysłówek: She sings beautifully .odbywa się za pośrednictwem znaków.ja") stanowi centralny punkt odniesienia dla wyrażeń . a w języku polskim . Rzeczowniki prototypowe oznaczają zjawiska trwałe. co oznaczają. Znak zawsze zastępuje coś innego. Tak przykład język angielski . Badaniem znal 4.wyrażają czysto r-~~« "nakuiiego znaczeniem. Ego (.^. kategorie gramatyczne nie mają tak wyraźnie określonych granic. znaki iKomc*._„ konwencjonalną relację między formą znaku i jego znaczeniem.Jest piękna . We wszystkich językach istnieją rz czowniki i czasowniki. . w którym zabierany przedmiot znajduje się w efekcie tego działania. Między znakiem i jego znaczeniem zachodzą trzy typy relacji. Taki i.podobnie jak języki romańskie i słowie skie — sygnalizuje różnicę między przymiotnikami i przysłówkar natomiast zjawisko to nie zachodzi w innych językach germańskie (22) a. ponieważ w różnych jęz kach poszczególne klasy wyrazów miały przecież odmienny stat^j jako kategorie gramatyczne. znaki symboliczne.Pięknie śpiewa . które przypominają poszczególne typy znaków: zasada in-deksowości działa. Znaki indeksowe. podczas gdy czasowniki. Na przykład język francuski używa jednego wyrazu na określenie akcji „brania" i miejsca.czasownik i partykuła przysłówkowa. jak i między ludźmi .4. natomiast nie występuje ona w językach romańskich. przymiotnik: She is beautiful .Się singt schon Klasa partykuł przysłówkowych odgrywa istotną rolę w języku angielskim. Podsumowanie Wszelka komunikacja .. i pozostałe klasy nie muszą mieć odrębnych wykładników.aia. mówiący „konstruuje" działania i właściwości jako trwałe zjawiska o chara40 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK l Ml kterze przedmiotów i w ten sposób wypowiadając zdanie (21)d (21)e nadaje większą wagę wyrażeniu własnego niezadowolę z opisywanego zdarzenia.

Pojęcia.złożeń. srebrne kółeczko w nosie (u dziewczyny) a . znak ukazujący spadające z góry kamienie c. podczas gdy mniej liczne kategorie gramatyczne nadav językowi ramy strukturalne. pies machający ogonem i. Zalecana lektura Ogólne informacje o psychologicznych podstawach kategoryzac i o kategoriach prototypowych znaleźć można w pracy E. tym bardziej kategoria nabiera charakteru zbioru rozmytego. Może ona przybierać postać zasady porza. Arbitralne znaki językowe występuj ą bardzo licznie. znaki alfabetu Morse'a d. Łozowski (1994| 1.dku sekwencyjnego. Zasada ikoniczności przejawia się w podobieństwie między kolejnością zdarzeń i szykiem wyrazów w zdaniach. Wskazując na ten związek. Natomiast te pojęcia. Treści semantyczne przyjmują kształt kategorii ^ ksykalnych.deiktycznych i dla deiktycznej orientacji przedmiotów w przestrzeni. ukazując nam sposób. tworzą kategorie pojęciowe.mają swoją własną (właściwą) orientację. zasady dystansu lub zasady ilości. czyli odnoszą się do całych zbiorów. że większość złożonych form .6. Tabakom skiej (1995). Elementy danej kategorii mają na og niejednakowy status: niektóre są elementami prototypowymi. Większość znaków językowych denotuje szczegółowe ści semantyczne. że niektóre przedmioty . ślubna obrączka k. które nadają strukturę światu naszych myśli. syrena alarmu przeciwwłamaniowego g. zwrotów lub zdań . zamieszczon| w tomie Językowa kategoryzacja świata (1996). których używamy opisując te zdarzenia. jaką odgrywają w języku znaki niesymboliczne . patrz P. w jaki ludzki umysł kons uje owe treści. prehistoryczne wizerunki zwierząt na ścianach jaskiń j. który reprezentują poniższe znaki: a. Pojęć i myśltjeat o wiele więcej niż wyrażeń językowych. płacz niemowlęcia h. czyli motywowane. zamarznięte szyby samochodu e. Ćwiczenia i zadania 1. nie powinno to jednak umniejszać roli. Wnikliwe analizy dotyczące związków między kat goriami pojęciowymi i językowymi a kulturą przynoszą artyku^ A. które utrwaliły się w języku.5. składają się na sumę znaczeń tego języka. potrząsanie w powietrzu zaciśniętą pięścią 1. W szczególności trzeba tu zwrócić uwagę na fakt.ma (jak zobaczymy w dalszych rozdziałach) charakter niearbitralny: są one semantycznie przezroczyste. Określ typ. językoznawcy mówią o arbitralnym charakterze znaków symbolicznych lub o arbitralności języka. in" zaś . Należy jednak pamiętać. wskazania szybkościomierza w samochodzie f.na przykład krzesła czy samochody . Znak* językowe są częścią świata pojęć ludzkiego umysłu. 1. Zasada symboliczności leży u podstaw czysto konwencjonalnej zależności między formą i znaczeniem znaków. znak drogowy w kształcie odwróconego trójkąta b. Wierzbickiej (1999) oraz prace polskich badaczy.zwłaszcza indeksowe i ikoniczne. Kategorie pojęciowe mogą być także wyrażane w postaci kategorii grama42 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK I M tycznych. Na temat kształt wania się prototypów kategorii językowych.peryferyjnymi dla danej kategorii. Im bardziej oddalamy się centrum kategorii w kierunku jej peryferii.

aby w końcu zbadać jej elementy peryferyjne i ich nieostrość. ieie („domy") e. Wyjaśnij rolę zasad ikoniczności. wody tej różnicy częstotliwości. Ale możemy także pójść w przeciwnym kierunku i wychodząc od danego pojęcia określić synonimiczne środki językowe. ludzie i zwierzęta. V\JM".1.) Trzeba ten kamień stąd wytentegomać. jakie byłoby jego snaczenie? a. które na pierwszy rzut oka ma niewielki sens. shake = „trząść (się)") . b. b.choć rzadko . wydaje się dość pro- . że język pomaga nam kategoryzować doświadczanie świata. (pot. Spróbuj wyjaśnić. Każde z tych podejść zakłada tę samą ogólną procedurę metodologiczną. co zawierają słowa.2. kochaj albo rzuć. Wprowadzenie: słowa. do jakich klas i leżą wyróżnione tłustym drukiem wyrazy w poniższych parach zda 1. wóz albo przewóz. b.?Nasze oczekiwania nie zgadzają się z wynikami przeprowadzonych badań. znaczenia i pojącia W rozdziale l ustaliliśmy. Przyjmując takie stanowisko. zwyciężyć lub zginąć 4. kobiety i dzieci d. egocenfcyczności i antropo-centryzmu w ustaleniu się sztywnego szyku w następujących parach wyrazów: a. 2. Wyrażenia wyróżnione tłustym drukiem są peryferyjnymi elementami swoich kategorii. możemy przechodzić od formy wyrazu do jego rozmaitych znaczeń.eniach'. Potrzeba jest matką wynalazków. za króla i ojczyznę c. pojawia się 44 KOGNITYWNE PODSTAWY JĘZYKA: JĘZYK If jednak . a następnie podaj. w języku Krio: shaky-shaky („trzęsienie ziemi": ang. ponieważ kategorie mają wyraźnie określone centrum. w języku japońskim: ie („dom"). a. tu i tam. Ta sama forma może należeć do kilku różnych klas wyrazów. ludzie i miejsca. Rozdział 2 Co zawierają słowa: leksykologia W tym rozdziale zajmiemy się badaniem znaczeń i struktury wyrazów. potem zajmiemy się relacjami pomiędzy elementami w obrębie kategorii. to i tamto. 2. 6. jakie zachodzą między znaczeniami stów oraz między słowami i obiektami naszego świata pojęć. Na początku przyjrzymy się centralnym elementom kategorii i efektom prototypowym. a. b. bylo minęlo b. Wyniki przeprowadzonych badań nie zgadzają się z naszymi oczekiwaniami. nami możesz mówić. c. Zjawisko to występuje powszechnie w języku angielskim. Syty głodnego nigdy nie zrozumie. W poniższej parze zdań (a) jest bardziej prawdopodobne niż (b). Najbardziej lubię podróżować nocą. mówić i mówić" (reklama telefonów komórkowych) c ^o bitki i do wypitki" (w wierszu Mickiewicza o dobrym kompanie) d.także w języku polskim. czyli systematycznej analizy relacji. jakimi dysponujemy odnosząc się do obiektów w naszym świecie pojęć. Czytać w łóżku jest przyjemnie. „Przysięgam.Która z zasad ikoniczności została pogwałcona w zdaniu (b)? Gdyby mówiący jednak postanowił wybrać zdanie (b). kobiety i śpiew. że będę mówił prawdę. Z tego też powodu odpowiedź na pytanie postawione "w tytule rozdziału. Jest to przedmiot leksykologii. lecz rozmyte granice. całą prawdę i tylko prawdę" 3. „Zobaczyć Neapol i umrzeć" f. Dlaczego? a. Na realizację tego projektu potrzeba o wiele więcej czasu. 2. To było na krótko po zrównaniu dnia z nocą. 5.

mn. Onomazjologia wychodzi od pojęć. Podsumowanie podejścia semazjologicznego i onomazjologicznego przedstawia tabela 1. mandarynka. strąk. orzech. . Wyrazy posiadają zwykle więcej niż jedno z czenie. w definicji słownikowej główn miejsce zajmuje forma wyrazowa. (1) owoc a. rezultat. warzywo.z niemieckiego. t banan. Taki opis słownictwa znajdujemy w słowniku typu tezaurus. d. Dobry słownik z reguły podaje kil znaczeń danej jednostki leksykalnej. (zwykle w l. Czasami ta sama forma w rzeczywistości reprezentuje dwa zupełnie odmienne słowa. pestkować śliwki. której przypisane są jej różne zna| czenia. które zostało zakoda. Tezaurus to słownik. wynik. b. które służą określaniu danego pojęcia lub pojęć podobnych. czyli występowaniem jednej formy graficz-• reprezentującej dwa lub więcej mespokrewmonych ze sobą słów. a mianowicie metodę onomazjologiczną (z greckiego ónoma „nazwa" oraz logos nauka"). bogaty i zamożny. Wyraz mający kilka różnych powiązanych ze sobą znacz zwany jest wyrazem polisemicznym (od greckich słów poly „wie oraz sema „znak". zamożność.46 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL sta: zawierają cały świat. b. np. czj bal. „część rośliny zawierająca nasiona": owoce kasztanowca. takimi jak bieda. pochodzące od jego znaczenia dosłownego ((l)a-c) i przenośnego ((l)d-e): (2) oiuoc a. Analizując słowa możemy też przyjąć inną metodę. bogactwo. Semazjologia (z greckiego semasia „oznaczenie oraz logos „nauka") to nauka o formie wyrazu badająca jego polisę*! mię i związki zachodzące pomiędzy jego różnymi znaczeniami. plon. oraz związkami znaczeniowymi pomiędzy wyrazami. efekt. e. formami posiadającymi znaczenia przeciwstawne.) kontrastują z rzadkimi ((l)e). Przy podejściu onomazjologicznym przyjętym w tezaurusie. towana jest przez jedną kategorię językową .) „płody drzew lub krzewów owocowych": pora zbioru owoców. żniwo b. d. wynik czyjejś pracy. cytrus. czyli antonimią. iż każda kategoria pojęciowa repr. Onomazjologia zajmuje się więc formami posiadającymi podobne znaczenia. ten sposób prezentacji ilustruje semazjologiczne podejście di semantyki wyrazu. język tak nie działa.jedno słowo. a k słowo reprezentuje jedną kategorię pojęciową -jedno znaczenie. ne w języku. reprezentujący dwa odmienne znaczenia: „huczna zabawa tan. np. Znaczenia występujące bardziej powszechnie ((l)a. c. np. czna" lub „obrobiony z czterech stron pień grubego drzewa". bogaty oraz ubogi. czenia dosłowne ((l)a. wysiłku": owoc długoletnich wysiłków. majętność. jak na przykład mors oznaczający dużego ssaka morskiego (odobenus) oraz mors oznaczający rodzaj alfabetu. ubóstwo. e). czyli zjawiskiem synonimu. jagoda. śliwka: kosz jabłek. Jadalna. c. do którego następnie dopasowane są wyrazy lub wyrażenia służące jego opisywaniu. lub przynajmniej całe nasze doświadczę zdobywane poprzez obcowanie ze światem. „znaczenie"). żniwo. „rezultat. punkt wyjścia stanowi pojęcie lub znaczenie. takich jak „owoc". i szuka synonimicznych wyrazów lub wyrażeń. Zjawi-ko to nazywamy homonimią. pokłosie. które tworzą pole leksykalne. Dla słowa owoc możemy przytoczyć następujące wyrazy o pokrewnym znaczeniu. miłości: „dziecko". c) są podawane przed znaczeniami przenc_ nymi ((l)d. Mogłoby się wydawać. f b. Są to prawdopodobnie doświadczenia mające szczeg nie istotne znaczenie dla danej społeczności kulturowej. Ilustracją niech będzie wj polisemiczny opisany poniżej. płody. Pierwj 47 v wyraz pochodzi z języka francuskiego. owoc małżeństwa. drugi . p/on. ziarno. w którym wyrazy zebrane są w grupy z innymi wyrazami o pokrewnych znaczeniach. l Jak wynika z tego przykładu. zwykle soczysta i słodka część rośliny". jabłko.

np. Te dwa podejścia zostaną dokładniej omówione w _ rozdziałach 2. lub też _ dejście onomazjologiczne.2. b w przykładzie (2) synonimia. które jest znakiem symbolicznym. a to pojęcie odnosi się z kolei do całej kategorii elementów w świecie pojęciowym i doświadczanym. owoc) • znaczenia a. Odpoi fragment tego rysunku powtarzamy poniże dla przypomnie. koncentrując się na tym. .4 natomiast przyjrzymy współzależnościom między semazjologią i onomazjologią. Relacje pomiędzy tymi trzema jednostkami (formą. Trójkąt semiotyczny pojęcie lub znaczenie B A/-----symboKforma) element świata pojęciowego i doświadczanego (desygnat. lecz go tylko symbolizuje. homonimią 48 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKO! Poniżej podano definicje czterech terminów użytych w tabeli 1. odniesienie) iQ9S roku przez Ogdena i Ri^s^^-s zaiieg"——. polisemia. co łączy i co dzie różne słowa. może się zdarzyć tak. Antonimia: dwa wyrazy posiadają przeciwstawne lub niemal przeciwstawne znaczenia.odobenu. Forma wyrazu a znaczenia i pojęcia Onomazjologia pojęcie (np. przy takiej strukturze słownika.^oświadczanego mentemświata^--^ światapoJS^0 ^ przerywana dzy A (formą) a C (fe™ średni. oraz elementem pojęciowego i doświadczanego świata) zostały przedstawione na rysunku 2 w rozdziale 1. i 2. Jak się to dzieje. koncentrując się na wielu różnych znaczeniach słów. przy określaniu isto| naszych doświadczeń możemy zastosować podejście semazjologic ne. Od słów do znaczeń: semazjologią Załóżmy. Homonimia: dwa wyrazy o odmiennym źródłosłowie posiadają t samą formę. np. Znak symboliczny to określona forma. co symbolizuj ? cją świata) nie jest natorn^t bezp semiotyczny 3^J^ kto. że słowo p0. antonimia Semazjologia Forma wyrazu (np. co ilustruje przykład (1). że widzimy jabłko. która symbolizuje lub zastępuje pojęcie (lub znaczenie). którą widzimy? Wyraz nie jest oczywiście samym przedmiotem. żywy i martwy.Tabela 1. Możemy więc wskazać na jabłko (znak indeksowy). Synonimia: dwa wyrazy posiadają takie samo lub prawie takie samo znaczenie. Polisemia: wyraz posiada dwa lub więcej powiązanych ze sobą znaczeń. atmosfera. zadanie 2 na końcu tego rozdziału). duży i maty. iż chcemy zakomunikować komuś. 2. W podrozdziale 2. „owoc") a.2. gruby i cienki. że wymawiane przez nas słowo odnosi się do rzeczy. (por. Tak więc. nastrój. mors w znaczeniu „duży ssak morski .' W rozdziale l omówiliśmy trzy semiotyczne sposoby przekazywania takiej informacji. np.3. pojęciem lub znaczeniem. siada aż siedem różnych znaczeń. oraz mors „rodzaj alfabetu". czego przykładem jest wyraz 606-ka. klimat. możemy przedstawić ten owoc na rysunku (znak ikoniczny) lub też wypowiedzieć słowo jabłko.

czenie „płody" ((l)c) i odnosi się do wszystkiego. W prz. l. 2.2). Jeśli natomiast używamy słowa owoc w znaczeniu drugim. Rys. które na ogół nie występują w codzieij komunikacji. t przywo. ioc.dego ^5=^=^322^^^^ przykład wyraz (forma wyr podrozdziale S?. calosć. które znajdują się wewnątrz arbuza. Oprócz znaczeń dosłownych! dujemy znaczenia przenośne. miękkich i jadalnych rzeczy.2. pomarańcze. jego desygn st w swol] ^tem 3dku wraz z «^^ miązsz.2.—'-przywoi^ Kategoria ^woc zaw-ra^ ^ k^e ir?^^el iące realnie jabłka czy P krasnoiudek służy ieistniec. ' Elementy ka^eg°^. przekrojona pomarańcza b. bywają ic zdefiniować (2 0^ v . wynik < pracy.^ t ig. czyli „część rośliny zawierająca nasiona". ktoi iste (2. czyli na przykład pestki. 2a..1. co wydaje natu| cznie np. słowo owe nosi się do przedmiotów.e repre-t0rmy nazwaćprzedmiotlub ^^ ^ ^^ kategom są OD czynnosci. każde znaczenie można traktować jako odnoszące si do innej grupy przedmiotów w świecie.w drugim znaczeniu). rojeniu. Z kolei. jaką jest rozsiewanie nasion. Sg desygnatem^jest ^ ^y arfeuz (w dr ^^ . tzn.acvm wewnątrz kategon centralne IV ^^ kategorn chodzącym wewnątr jakie zwi: Ł (2. pestki arbuza W każdym użyciu tego wyrazu reprezentowane jest inne jego zr czenie. ukazanym na rys.zapisywaćbędztemygoku^^ ^ określenie ka.kl6g0 kolejny f^l^gnatem będzie raczej ^czeniu po-znacZeniu). Omawiane słowo posiada jeszcze bardziej ogólne . w skład którego wchodzą jabłka. jak w przypadku orzecha włoskiego. banany i wiele innych słodkich. opisujemy nim zbiór desygnatów. a w przyp . ndSt owocem w potowym ^. . ukazanego na rys. Na przykład.————— ^^^-^~ -wdopodob--^^ .=5"-="SŁ=-——— ^& 50 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL zwykle słodka część rośliny ((l)a). Jednakże nasienną część może stanowić cały owoc. k^du. jeśli używamy słowa owoc w jego podstawowym znaczeniu „słodka. w jakim jak trudno je czasem 2.uv» "-° ' >chy przedmiotów. W swoim specjalistycznym znaczeniu „część ra ny zawierająca nasiona" (d)b).ujmując rzecz z techniczego punkryeń' semazjologia^___———. czyli do innego zbioru desyg-natów. przywołujemy na myśl funkcję owocu.pra w sobie wszyst^. ł arbuz to rac2 Steń jego fragment.1). z ziarnem i warzywami. Desygnaty wyrazu „owoc" a. łać słowo n|WniK. Upraszcza . miłości ((1) e). znaczenie „rezultat. miękka. al\dku orzecha ia _ jest °-OC^o:ny. który .e istniec w swie { nieistme-wszystkie rzec. 2b. jadalna część rośliny". które ^^ przyjrzymy si^^^tantów W następnych podrozdz ślimy. wysiłku" (d)d) oraz nieco przestarzałe znaczenie „dzii w wyrażeniu owoc małżeństwa.2. kilkaf nych jego znaczeń. W ten sam sposób słowo rzeczyw relacjom za-S kategorii.

Do procesu zawężania się znaczenia angielskiego słowa corn możemy porównać analogiczny proces. Siec'radialna g. o których będzie mowa w podrozdziale 3.secale".„uczniowie/ nauczyciele" f.„rodzaj kursu" i-„zmuszanie kogoś do wysiłku" ^ 7 2 Od stów do znaczeń: semazjologia 55 kcvinych. Kolejne znaczenia słowa szkoła powiązane są z centrum dzięki procesom zawężenia i rozszerzenia znaczenia.„instytucja kształcenia" .1). które ze ^a^0^Tlstniejątrzypo^u^^^ centralnym." ((3)g) oraz „opinia.i kategoru .3. iż ^tegone posiadają marginB80W? ^ P do rózny h oraz elementy P6^^^ całej kategon^ nie: skądwie-nosi się nie tylko do de^» zku Z^J znaczeniem znaczeń jednego dowa-Po^ np.3. takich jak czas czy przyczyna. prot ^^powe znaczenie. wobec tego orototypowe . znaczenie to zachowały do dziś niemieckie i niderlandzkie słowa Yogel i vogel (por. 3. którego przykładem są znaczenia „kierunek w sztuce. filozofii itp. które -jak współczesne słowa niemieckie Tier („zwierzę") i niderlandzkie dier („zwierzę") oznaczało kiedyś „zwierzę".. owsa (Szkocja) lub kukurydzy (USA). tak aby oznaczało „kierunek w sztuce. oraz fowl („ptactwo domowe"). filozofii itp. „lderunekwsZtuce.IiteraturZe. we współczesnej angielszczyźnie zaś ma specjalistyczne znaczenie „żona króla" lub „koronowana władczyni". sposób działania" ((3)h). stopniowo to znaczenie zostało zawężone do współczesnego znaczenia „gatunek zboża . Słowo żona odnosiło się kiedyś do kobiety. Natomiast w procesie zawężenia znaczenie podstawowe słowa ulega uszczegółowieniu. któremu podlegała semantyka polskiego słowa żyto. Innym przykładem . aby wyraz ten mógł odnosić się do instytucji specjalistycznego kształcenia ((3)e . W języku angielskim słowo corn oznaczało w przeszłości każdy rodzaj ziarna.„szkoła rodzenia"). Tak więc. literaturze. moz^ierwszej kolejności"1 chodzi nam na mysi wpierw 54 . sposób działania" ((3)h). Podobnie rzecz się ma z angielskimi leksemami deer (Jeleń"). Słowo gueen w angielskim uległo podobnej ewolucji: początkowo oznaczało kobietę lub żonę.^J ^ sposoby my. ^znaczenie. Odwrotnością procesu zawężenia jest proces rozszerzenia.„szkoła biznesu") lub specjalistycznych kursów ((3)f . Pierwszy z tych procesów uwidocznia się w znaczeniu „instytucja kształcenia wyższego" ((3)e) i „rodzaj kursu" ((3)f). literaturze.zostało tak zawężone i uszczegółowione. podrozdział 9. Przykładów zawężenia znaczenia znajdujemy w językach bardzo wiele." ((3)g) oraz „opinia. W tym wypadku podstawowe znaczenie „instytucja oświatowa"((3)a) zostało rozszerzone. Oznaczało ono kiedyś „zboże". oznaczającym dawniej „ptaka". później jego znaczenie uległo uszczegółowieniu i obecnie odnosi się w zależności od wariantu języka angielskiego do pszenicy (Anglia). l*^!** kategorii desygnaty wykazaliśmy na ] czyli centralne W Podrozdziale ^ Ynty protot' widłowosc ocV „stół". które przy pozwalające ^^y wziąć pod uwagę ^y statystycznie stości znaczenia. a z czasem zostało zawężone do znaczenia „kobieta zamężna". podstawowe znaczenie słowa szkoła . filozofii" sposób działania" . tak aby służyło określaniu mniejszego zbioru szczególnych desygnatów.

Tutaj jednak proces przeniesienia nie opiera slów do znaczeń: semazjologia 57 a fizycznym podobieństwie desygnatów. Obecnie użytkownicy języka angielskiego mo gą jednak postrzegać znaczenie słowa school 2 jako rozszerzenie zna czenia „instytucja oświatowa". To ostatnie znaczenie nie jest rilszerzeniem znaczenia słowa school. podobieństwa występują tam. Procesem odpowiedzialnym za stworzenie połączenia radialnego z centrum semantycznym kategorii school jest proces metaforyzacji. oznaczające kiedyś drą monetę. 4 przedstawiono zbiór znaczeń słowa szkolą połączonych różnymi relacjami: metonimii. Analizując odpowiednik słowa szkolą w języku angielskim. zmęczenie . Analogiczny związek podobieństwa występuje między podstawowym znaczeniem polskiego słowa szkolą ((3)a) a desygnatem słowa szkolą w znaczeniu (3)i. Podobieństwo jest wynikiem subiektywnego postrzegania rzeczywistości. co pozwala przenieść element terminologii atrybutów monarszych na zjawiska ze świata roślin. Wszystkie one tworzą kategorię radialną z centrum semantycznym i odchodzącymi od niego w różnych kierunkach promieniami. Tak na przykład opisywanie gałęzi drzewa jako jego korony opiera się na postrzeganiu podobieństwa miedzy ozdobą głowy monarchy a kształtem górnej części drzewa. Dla podsumowania na rys. np. „instytucja oświatowa" b. semantycznego rozszerzenia i metafory. czyli podstawowym znaczeniem jakiegoś słowa. np. Na podstawie etymologii ludowe: można więc określić to znaczenie mianem school 2 i potraktować je jako jedno ze znaczeń school 1. łacińskiego (schola). Jest ona motywowana podobieństwem między grupą uczniów Pod kierunkiem nauczyciela a ławicą ryb płynących za przewodnikiem. korona. w celu opisywania domeny docelowej. Słowo school ml ce znaczenia identyczne jak polskie szkoła jest homonimem sł|« school w znaczeniu „ławica ryb". Znaczenia wyrazu powiązane są ze sobą nawzajem siecią połączeń. Metafora (z greckiego metapherein „przenosić") opiera się na postrzeganym podobieństwie między dwiema rzeczami. gdzie relacja przyległości konstytuowana jest na bazie obiektywnego związku między desygnatami. żjca praca. napotykamy jeszcze inne zjawisko. lecz na asocjacjach ze koła Zostały uwypuklone raczej negatywne cechy tej instytucji: . Metafora posługuje się domeną źródłową. gdzie je dostrzegają użytkownicy języka. Związek ten nie jest dany obiektywnie. dyscyplina. czyli znaczenia słów z innej dziedziny. „t d. obecnie zaś posiadające znaczenie rozszerzone: „mo i banknoty każdego rodzaju". wysiłek umysłowy lub fizyczny. lecz wywodzi się ze staroangielskiego słowa sco lu znaczącego „grupa". jak w przypadku metonimii. odnoszących się do części drzewa. semantycznego zawężenia. Mechanizmy rozszerzenia znaczenia słowa szkolą METONIMIA a. Dostrzegany związek podobieństwa między szkołą kojarzoną negatywnie a doświadczeniami o podobnych cechach pozwolił przenieść na te ostatnie nazwę szkolą. Rys.. ^ wyraz school. 4.CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOŁ tego procesu jest polskie słowo pieniądz. W podobny sposób można wyjaśnić wyczuwalną obecnie relację semantyczną między znaczeniami homonimów school l i school 2 w języku angielskim. „lekcje" UOGÓLNIENIE . które jest słowem pochodzeń!.

To centrum znaczę niowe mogłoby być określone. Jednak w przypadku kategorii naturalnych najczęściej dzieje się inaczej. nie należy się dziwić. „kierunek w sztuce. granice kategorii mogą być niewyraźne. za pomocą cech koniecznych i wystarczających. użyjemy przede wszystkim cukru. w przypadku kategorią matematycznych.ćdo słów: onomazjologia 59 • oo p-dvż nie eliminują migdałów.> B J. gdyż na przykład cytryna nie jest słodka. takich jak np. orzechów czy też rabarbaru. w których słodki smak jest dominujący. kategorie mogą także w części na siebie zachodzić. aby nadawały się do konsumpcji. na drzewach lub roślinach". gdyż określa cechę wspólną wszysfr. czy tq nie. W rozdziale l zwróciliśmy jednak 58 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLg uwagę na fakt.1. Klasyczne definicje sprawdzają się np.3. „zmuszanie kogoś do wysiłku" 2. Mogą też posłużyć jako dodatek do potraw. KaŁ gorie mogą mieć wyraźnie określone centrum. „rodzaj kursu" METAFORA i. filozofii" h. Cechy te potraktowane jako zbiór nie są jednak wystar. aby zawiera} wszystkie desygnaty. Ponieważ zna czenia symbolizują kategorie pojęciowe. ale ich granice bywźfl rozmyte. iż znaczenia odwzorowują kategorie pojęciowe. „uczniowie/ nauczyciele" USZCZEGÓŁOWIENIE e. Muszą dojrzeć.3. Ilustracją zjawiska nieostrości niech będzie próba precyzyjnegi wydzielenia centrum znaczeniowego słowa owoc. . odnoszącego się do „wielokąta mającegd trzy boki i trzy kąty. owoce awokado nie zawsze muszą być miękkie. Wszystkie owoce „rosną nad ziemią. Zjaw sko to. tzn. „opinia. nieostre. „posiadanie nasion" jako wyrazistych wydaje się uzasadniony. iż nie jest możliwe określenie ntralnego znaczenia słowa owoc w klasycznym rozumieniu defini-ii leksykalnej.g.2. zgodnie z klasyczną definicją znaczenia. podsumowując. które powinny zostać do kategorii włączone a jednocześnie wyłączały te elementy. których suma równa się 180°". Tak więc cecha „mający trzy boki i trzy kąty" jest w definicji trój-j kąta konieczna i zarazem wystarczająca figura z trzema bokami i trzema kątami jest zawsze trójkątem. figura. Istnieje jednak pewna liczba cech koniecznych. literaturze. nazywa się nieostrości?. „miękkość". Jest to widoczne na przykład przy definiowaniu znaczenia słowa trójkąt. jak również odróżnia figury nazywane trójkątami od innych. która posiada tylko jeden kąt i dwa boki. kich trójkątów. jak gdyby były one precyzyjnie od siebie oddzielone. Jeśli spróbujemy określić warunki konieczne lub cechy kategorii owoc. a banan nie posiada łatwo dostrzegalnych nasion. Przygotowując je do innego spożycia niż na surowo. czająLt. należy stwierdzić. które do tej kategorii nie nale żą. Nieostrość kategorii pojęciowych i znaczeń wyrazów Do tej pory traktowaliśmy znaczenia słowa. sposób działania" c. „instytucja kształcenia wyższego" f. decydujących o tym. a nie w ziemi. wspomniane w podrozdziale 1. który zazwyczaj przygotowuje się z cukrem. Zawarty w te definicji warunek jest konieczny. wybór cech „słodkość". czy dany obiekt może być elementem danej kategorii. która obejmowałaby cechy konieczne i wystarczające oraz oddawała wszystkie możliwości rozumienia słowa owoc przez . że t ostatnie nie mogą być definiowane w taki sposób. Jednak nie są one konieczne.

że nasz mentalny obraz owocu jest bardzo precyzyjnie określony i że użytkownicy języka pytani o wymienienie owoców podadzą tę samą listę desygnatów. Na przykład porządei słów w grupie: zwierzę. Może się zdarzyć. gdyż opisują rzeczy należące do domeny pojęciowej „posiłki". Celem następnego podrozdziału jest wykazanie. obiad. że nasze pojęcie owocu. l CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOGlĄ W związku z tym nasuwa się pytanie o miejsce i status pojedyn. pies oddaje hierarchiczny ukłal słów od terminu najogólniejszego do szczegółowego. jako przychodzą! cego nam na myśl najszybciej. tabela 2) mającej kilka poziomów najogólniejsza katego-WSnstanowi poziom najwyższypa kategoria maksymalnie szczegółowa . „przepisy ruchu drogowego" itp. aby potem określić. jak powstają (nowe) jednostki leksykalne oraz jakie mechanizmy rządzą wprowadzaniem do języka nowych słów służących opisywaniu jednego i tego samego pojęcia. owcza-m rek. Od pojąć do słów: onomazjologia Podczas gdy analiza semazjologiczna za punkt wyjścia przyjmuje słowo. System klasyfikacyjny składa się z co najmniej trzech poziomów. Potoczna klasyfikacja domen biologicznych zazwyczaj odpowiada ogólnej zasadzie organizacji rzeczywistości przez ludzki umysł. Domena pojęciowa to z kolei każdy wewnętrznie spójny fragment przestrzeffrpof jęciowejr taki jak ^posiłki". Wybór tego terminu ilustruje efektl wyrazistości.użytkowników języka. które ze znaczeń danego słowa lub które z jego desygnJ tów są najwcześniej przywoływane na myśl lub najczęściej używani obserwowane jest również w ono-mazjologii. jak na przykład chart. wyżet.3. 2. Niektóre rasy psów pojawiać się mogą częściej od i innych.i ją takie domeny pojęciowe. Wyrazistość w obrąbie domeny pojęciowej: terminy poziomu podstawowego Znane w semazjologii zjawisko efektów wyrazistości. czych słów w polu leksykalnym.używane jest . którego granice wytycza znaczenie słowa posiłek. Pole leksykalne to zbiór słów nazywających rzeczy należące do jednej domeny pojęciowej.choroba". Jaki jest cel analizy onomazjologicznej? Przede wszystkim pozwala ona ustalić. z pewnością użyjemy słowa pies. którą nazywamy polem leksykalnym. które słowa służą jego wyrażaniu. W domenie pojęciowej (zob.jako wybrane z kilku możliwych . nasz mentalny jego obraz. szybkość". Inne typowe przykłady pola leksykalnego reprezentu. Termin poziomu podstawowego jest słowem. czworonóg. wilczur.3. Nazywając coś co na nas szczeka. jak śniadanie. że tak stworzony obraz owocu nie będzie pasować w równym stopniu do każdego elementu kategorii. musi być koniecznie nieostre czy niedefiniowalne. Nie znaczy to jednak. od najbardziej ogólnego do najbardziej konkretnego. czyli to. Efekt ten może zadziałać również w grupie słów posia-ł dających ten sam status w hierarchii. „ciało ludzkie". w analizie onomazjologicznej rozpoczynamy od danego pojęcia. Głównym celem analizy onomazjologicznej jest ustalenie modeli relacji w grupie słów powiązanych ze sobą pojęciowo. pozwalaj! ce ustalić. iż rej cje między elementami pola leksykalnego są analogiczne do relad które cechują znaczenia poszczególnych słów: efekty wyrazistoś połączenia i nieostrość. co tworzymy w umyśle myśląc o owocach. którego różne znaczenia odkrywane są podczas badań. Musimy jednak pogodzić się z tym. „barwa". „gr1**^ „wiedza" itp. jak „. Zgodnie z tą definicją takie słowa.1. Poniżej omówimy wyróżnione wcześniej dwa typy wyra-1 zistości. „ubranie". podwieczorek czy kolacja możemy uznać za znaczeniowo powiązane i zaklasyfikować je do jednego pola leksykalnego. które .poziom najniższy. 2. ^zapach". drugie śniadanie. „podróż".

Dla przykładu. zanim nauczą się słów bardziej ogólnych typu roślina. (3) okrywają ciało od pasa w dół. W domenie pojęciowej „ubrania" elementy garderoby. iż terminy pozio-Hiu podstawowego są bardziej wyraziste od innych. wilczur. spodnie. Wszystkie elementy kategorii „spódnica" mają następujące cechy wspólne: (1) zwykle są noszone przez kobiety. Na poziomie podstawowym. takie jak drzewo. Z kolei elementy kategorii „ubranie" lub „bielizna". O wiele trudniej natomiast doszukać się wielu wspólnych cech między elementami kategorii „spódnica" a jednostkami kategorii „sweter" czy „spodnie". mogą być uważane za jednostki podstawowe. jabłko.3. w której efekty wyrazistości są najbardziej widoczne. posiadają zaledwie jedną. zwierzę. reprezentujące najwyższy poziom w hierarchii. pies. Wiele wskazuje na to. takie jak spodnie. ieżarówka. Natomiast z punktu widzenia konceptualizacji.„warstwa ubrania".najczęściej do opisania danego zjawiska. Podczas nauki języka obcego dzieci przyswajają sobie terminy pozio-Olu podstawowego. 2. spódnice i płaszcze. Od poj«ć do słów: onomazjologia 61 h anie. złota reneta. Z językowego punktu widzenia. terminy poziomu podstawowego tworzą klasę słów. każdjej kategojiiposzcze-gólne elementy posiadają wiele wspólnych cech. owoc lub szczegółowych typu dąb. pojazd. dość ogólną cechę wspólną . natomiast różnią się w zasadniczy sposób od elementów podstawowych innych kategorii. dżinsy. (2) nie okrywają każdej z nóg osobno. (4) zwykle zakrywają przynajmniej górne partie ud. samochód. Tabela 2. terminy odstawowe są zwykle krótkie i morfologicznie niezłożone. Potoczna klasyfikacja domen pojęciowych Poziomy Domeny pojęciowe poziom ogólny roślina zwierzę ubranie pojazd owoc poziom podstawowy drzewo pies spodnie samochód jabłko .

który poziom w potocznej klasyfikacji jest maksymalnie wyrazisty. które z czasem utworzyły jedną byliśmy. że staje się jego regularną i utrwaloną jednostką. poświęconym relacjom między znaczeniami słów (związkom semazjologicznym). Forma ta była tak często używana.2. który termin tego samego poziomu jest preferowany i częściej używany. byli jeśmy. gdyż jest częściej stosowa^j^ssssr^1* mniej ue—232 Połączenia w obrębie domen pojęciowych 232. że słowa mogą przybierać nowe znaczenia w wyniku procesów metonimii. czka)? Jak najprawdopodobniej nazwiemy tę część ubrania? Badania wykazują. Czy jest to spódnica kopertowa czy mini(spódni. leksem minispódniczka) jest bardziej zakorzeniony. iż specjaliści od mody wybierają w takim wypadku termin minispódniczka). Kategorie z kolei nie są jednostkami izolowanymi. gdyż dzięki niemu można przewidzieć. Części damskiego ubrania spódnica plisowana mim-(spódniczka) spódnica-spodnie spódnica kopertowa Nasz wybór można wyjaśnić zjawiskiem zwanym zakorzenię-! niem. Innymi słowy.2. Z synchronicznego punktu widzenia. Jak stwierdziliśmy wcześniej. Wyobraźmy sobie. że w żurnalu mody oglądamy krótką spód62 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLCK niczkę składającą się z dwóch luźno związanych ze sobą z warstw materiału. lecz łączą . onomazjo-logia zajmuje się relacjami między nazwami nadawanymi kategoriom. 5. w jaki sposób nowe wyrażenia są tworzone i utrwalane w języku.poziom szczegółowy dąb wilczur dżinsy ciężarówka złota reneta Model poziomu podstawowego okazuje się przydatny. iż zapomniano o jej etymologii.L Taksonomie hierarchiczne W podrozdziale 2. Pojęcie to wprowadzono do opisu jeżyka w celu wyjaśnienia. Te procesy można także zaobserwować w onomazjologii. Taki sam proces można zaobserwować w wyborze jednego elementu kategorii kosztem innych. ustaliliśmy. Nie można jednak z jego pomocą określić. grupa słów może przekształcić się w pojedyncze wyrażenie i zostać na tyle zakorzeniona w leksykonie języka. np. Jakie kryteria rządzą naszym wyborem jednego terminu spośród kilku równie precyzyjnie opisowych? Rys. Na przykład w przeszłości w języku polskim istniały dwie formy tworzące czas przeszły złożony. metafory. zawężenia i rozszerzenia znaczenia.

takim jak „meble". podstawowego. żerny wyróżnić trzy poziomy: na górnych poziomach hierarchii ob wujemy zjawisko rozszerzenia. Na przykład w je ku polskim budowa łóżka konceptualizowana jest na podobieńst ciała ludzkiego.zawężenia. 01 wienie zjawiska metafory w podrozdziale 2.się w domeny pojęciowe. 6. T-shirt. ustąpić pola. takich jak „myślenie" czy „uczucia". używając elementów innej domeny. . która nadaje strukturę do menom pojęciowym. np. istnieje także hierarchia taksonomiczna owych poziomów. i dlatego mówimy: gotować się z oburzenia.2. obejmującym wszystkie pojęcia poziomu niższego. OPAKOWANIE ZA ZAWARTOŚĆ: Ten pucharek jest wyśmienity. Rys. często poddaje się pr cesom pojęciowej metaforyzacji. Czasami używamy jednej dom< do strukturyzowania naszego pojmowania innej domeny (por. W każdym polu leksykalnym. ujawnia się ono w takich wyrażeniach. b. takiej jak „ludzkie ciało". Na podobieństwo metafory pojęciowej. występuje luka leksy na. czyli nadrzędny jest poziomem ogólnym. przegrać w sporze. nazwał ten rodzaj metafor. Negatywne uczucia z kolei kon-ceptualizowane są jako WYSOKA TEMPERATURA CIECZY W POJEMNIKU. (Stosując konwencję Lakoffa. nóą łóżka (por. zawrzeć ze złości. W tym przypadku domena poj| ciowa obejmująca części ciała ludzkiego użyta jest do opisywania i| nej domeny . podstawowym i szczegółowym. WŁAŚCICIEL ZA WŁASNOŚĆ: Mój bagażnik jest pusty. zwłaszczaj pomocą metafory czy metonimii. podnóże góry). W domenie pojęciowej. brakuje w nich terminu podstawowego. kipieć ze złości. złożyć broń. na dolnych . w którym jednostki leksykalne uporządkowane są rarchicznie. metonimia pojęciowa nazywa element lub aspekt jednej domeny za pomocą elementu lub aspektu należącego do innej domeny i pozostającego do niego w relacji przyledo słów: onomazjologia 65 ł 4ci Poniżej podano kilka typowych przykładów metonimii pojęciowej. f. Metafora i metonimia Wraz z rozwojem ludzkiej myśli i kultury nie tylko tworzymy j leksykalne i taksonomie. tzn. metaforą pojęciową. W takiej hierarchii poziom wyższy. pojęciową strukturę metafory będziemy tu przedstawiać za pomocą zapisu wersalikami). Językoznawca amerykański George Lakoff. AUTOR ZA DZIEŁO: Obecnie czytamy Tuwima.2. w polu „ubranie".2. ale także inne typy połączeń. Lakoff opisał metaforę pojęciow|| SPÓR TO WOJNA. /4) a OSOBA ZA NAZWĘ: Nie ma mnie w książce telefonicznej. Natomiast poziom podstawowy mieści w sobie szczegółowe pojęcia poziomu podrzędnego. Hierarchię tę ilustruje rys. Taksonomie hierarchiczne POZIOMY Poziom nadrzędny Poziom podstawowy części garderoby 64 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOL Hierarchia taksonomiczna jest specyficznym rodzajem pols ksykalnego. poza różnicami między poziomem ogólnym. 6. koszula. kt< ry zaobserwował ten proces umysłowy. MIEJSCE ZA LUDZI: Moja wioska głosuje na Zielonych. sweter. nogi stołu. która stanowi podłoże naszego metaforycznego myślenia o sporze. jak wygrać spór.3. stąd nazwy jego części: wezgłowie (poprzez przen] sienie pierwotnej nazwy wezgłowia „poduszka" na część łóżka).2). c. W pewq grupach słów. Nasze rozumienie abstrakcyjnych domen poj ciowych.łóżka. d. PRODUCENT ZA PRODUKT: Mój Bosch działa bez zarzutu. 2. e. np.

Na przykłai ponieważ szorty. Przyległość (styczne z czymś) Metonimiczne rozszerzenie znaczeń (szkolą jako instytucja -zajęcia . zwierzę. wilczur).1.3. 7 pokazuje. iż przy kategoryzowaniu r< dzajów naturalnych musi wystąpić zjawisko nieostrych granic katf gorii. użytkownik języka podkreśla raczej cechy bardziej wyraziste niż cechy specyficzne nazywanych przedmiotów.W każdym z tych przykładów można by użyć nazwy. sko nieostrości obrzeży kategorii obserwujemy podczas analiz onomazjologicznej. iż leksykon języka ma przejrzystą. w której każdy element zajmuje wyraźnie sprecyzowane miejsc .Bagażnik w moim samochodzie jest pusty. związki podobieństwa oraz związki przyległości. Zjaw. „posiłki") 2. SPÓR TO WOJNA) 66 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOll 2. Podobieństwo (podobne do czegoś) Metaforyczne rozszerzenie znaczeń (szkolą — „zmuszanie do wysiłku") Metafora pojęciowa (np. itd. żi trudność ta często pojawia się w materiale językowym. Nie zawsze na przykład można jednoznacznie określić. Wybierając opis metonimiczny. o której mowa. Nieostrość w domenach pojęciowych: problemy taksonomiczni W podrozdziale 2. Na przykład pomidory mogą być klasyfikowane jako owoce lu: warzywa w zależności od tego.2. Jednakże istnieje kilka powodów. Hierarchia (góra/dół) Rozszerzenie i zawężenie szkolą filozofii.Obecnie czytamy wiersze Tuwima. dżinsy. mozaikową struktu rę. w danej taksonomii. na jakim miejscu w hierarchii należy umieścić daną jednostkę. przedstawiona . spodnie noszone są zarówno przez kobietj jak i mężczyzn. w (4)b . Tabela 3 podsumowuje relacje pojęciowe ujawnione w badaniach semazjologicznych i onomazjologicznych. kto tej kategoryzacji dokonuje. pola leksykalne (np. Jeśli dla przykładu spojrzymy na model poziomu podstawoweg przedstawiony w podrozdziale 2. W każdym z nich rozróżniamy relacje hierarchiczne (od bardziej ogólnych do specyficznych). dla których musimy zakwestionować tę pozorną klarowność struktury. Tabela 3. AUTOR ZAMIAST DZIEŁA) 3.3 stwierdziliśmy.3. szkolą biznesu Domeny pojęciowe: taksonomie (np.nauczyciele) Metonimia pojęciowa (np. pies. w (4)c . Rys. po wnikliwej analizie dojdziem do wniosku.3. I tak w (4)a można by powiedzieć Mojego nazwiska nie ma w książce telefonicznej. Relacje pojęciowe w semazjologii i onomazjologii Relacje pojęciowe W semazjologii (relacje między znaczeniami jednego słowa) W onomazjologii (relacje między pojęciami i słowami lub wyrażeniami) 1.

poniżej taksonomia ubrań powinn uwzględnić obszary wspólne dla ubioru damskiego i męskiego. wyżej. a irianowicie broekrok (dosłownie . Przeciwnie. które cechy wyrazistości nie posiadają. Podczas gdy polski. jako termin podstawowy ubranie zasłaniające nogi spódnica (damska) b. Spódnica-spodnie a. Wcześniej stwierdziliśmy. czy spódnica-spodnie jest bardziej spodniami czy spódnicą. podkreśla ceclę „bycia spódnicą Tak więc w różnych językach słowo odnoszące sę do tego samego desygnatu może znajdować się na innym poziomie w taksonomii: w języW polskim obok spodni. 8)? loży & Byś. czyli jest terminem podstawowym. 7. mini(spódniczki). Taksonomia o nieostrych granicach obszarów ubranie garnitur spódnica mini. 5)? Czy wyraz 2 3. że me sposób jednoznacznie określić.spodnie-spódnica"). rys. powinno być . iż elementy kategorii preferowane i pojawiające się najczęściej są maksymalnie wyraziste na przykład słowa spodnie czy spódnica występują o wiele częściej niż wyrażenie spódnicaspodnie.j kład pojęcie „ubrania damskiego". można stwierdzić. 8. i stąd trudno precyzyjnie umieścić ją w hierarchii taksonomicznej. w języku niderlandzki^ zaś obok spódnicy. noszonego wyłącznie lub zazwyczaj przez kobiety. Rys. po-i winno ono być postrzegane jako system zależności z częściowo zacho-! dzącymi na siebie obszarami. Od P°J?Ć do stów: onomazjologia 67 iduie się na ogólniejszym poziomie taksonomicznym. czy też na-26 SPTumieścić na poziomie niższym jako jednostkę podrzędną (rys. słów-nictwa nie można przedstawiać w postaci pojedynczego drzewa taksonomicznego z wieloma rozgałęzionymi węzłami. słowo podkreśla cechę „bycia spodniami" tego elementu garderoby. jako termin podrzędny spódnica-spodnie (damskie) spódnica spodnie (damskie lub męskie) spódnica kopertowa mini-(spódniczka) spódnica-spodnie Problem z umiejscowieniem danej jednostki na odpowiednim poziomie pozostaje w ścisłym związku z semazjologicznym zjawiskiem efektów wyrazistości. to na przykład niderlandzki odpowiednik spódnicy-spodni. legginsów. Ze swej natury te wyraziste elementy są lepszymi przedstawicielami kategorii niż te.legginsy szorty dżinsy kopertowa (spódniczka) ubranie damskie ubranie męskie Szczegółowa analiza słownictwa odzieżowego ujawnia następującą komplikację: na którym z poziomów taksonomicznych powinniśmy umieścić słowo spódnica-spodnie (zob. Można się zastanawiać. szortów. jak na przy. Podsumowując. Chociaż model poziomu podstawowego sugeruje coś innego. na równi tel1 Mnica i spodniami.

że Stanach Zjednoczonych. Wyrazistość onomazjologiczna można zdefiniować w następujący sposób: dany desygnat nazywany jest przy użyciu wyrazu a. w celu nazwania jednej rzeczy używamy wielu różnych słów. albowiem bardziej przypomina prototypowe samochody niż furgonetki. Innymi słowy. gdy a reprezentuje kategorię bardziej zakorzenioną w języku niż b.podsumowanie_ 69 teeorii. słowa są polisemiczne . Wyrazistość semazjologiczna oznacza. Wnioski: współzależności pomiędzy semazjologią i onomazjologią Do tej pory zajmowaliśmy się semazjologią i onomazjologią z punktu widzenia teorii. W związku z tym. nazwa minispódniczka) będzie wciąż używana na określenie tej spódnicy-hybrydy. Podsumowując. Z drugiej strony. że wybór danej jednostki leksykalnej uzależniony jest od wyrazistości zarówno semazjologicznej.4. spróbujemy dać odpowiedź na pytanie o czynniki wpływające na nasz wybór jednostek leksykalnych. Podsumowanie W badaniach słów i znaczeń ujawniają się dwa przeciwstawne zjawiska.5. natomiast wyrazistość onomazjologiczna określana jest przez stopień zakorzenienia nazwy danej kategorii w języku. Wobec tego w sytuacji. jak i onomazjologicznej. 2. jak i onomazjologiczna. dlaczego użytkownicy języka w określonej sytuacji wybierają takie a nie inne słowo. klasyfikacja oparta na podziale damskie/męskie nie znajduje potwierdzenia w rzeczywistości. jaki onomazjologiczne.reprezentowane w taksonomicznym modelu słownictwa. W zakończeniu mniejszego rozdziału. Uznanie tego za fakt wskazuje na zintegrowaną koncepcję leksykologii.posiadaj ą po kilka różnych pokrewnych znaczeń. pozycja taksonomiczna terminu ubrań' damskie jest niedookreślona. jeśli to coś jest dobrym reprezentantem danej 25. Jak pokazuje rys. gdy spódniczka kopertowa przypomina w równym stopniu spódnicę kopertową co mini(spódniczkę) i nie istnieje motywacja semazjologiczna wyboru jednej z kategorii. że pomimo Dosiadania cech samochodu i furgonetki Renault Espace lepiej reprezentuje kategorię „samochody". wyrazistość semazjologiczna determinowana jest przez stopień podobieństwa znaczenia lub przedmiotu do prototypu danej kategorii. Zjednej strony. który podobny jest w równym stopniu do samochodu i do furgonetki? Wybór słowa samochód uzależniony jest zapewne od tego. gdyż niektóre ubrania noszone są zarówno przez kobiety. Natomiast typowa europejska furgonetka przewozi głównie towary. spodni i garnituru. ale czasami o wiele bardziej ogólnych lub bardziej szczegółowych. taki pojazd nazywany jest samochodem. pokusimy się o wyjaśnienie. czasami synonimicznych. poświęconego semantyce leksykalnej. Oprócz zjawiska polisemii i sy70 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLOr . jako że odnosi się w równym stopni spódnicy. że coś zostanie nazwane przez określone słowo. Jak stwierdziliśmy wyżej. uwzględniającej zarówno podejście semazjologiczne. przyjęła się nazwa mini-furgonetki — ang. gdyż należy do właściciela indywidualnego i służy do przewozu osób prywatnych. Takie słowa zebrane są w tezaurusie. (Warto w tym miejscu zaznaczyć. skoncentrujemy się na praktycznych aspektach wiedzy o znaczeniu i nazywaniu. 7. Innymi słowy. gdzie pojazdy tego typu jeżdżą po drogach od dawna i są samochodami rodzinnymi. a nie wyrazu b. pod warunkiem że nazwa ta jest bardziej zakorzeniona niż spódniczka kopertowa. wybór danej jednostki leksykalnej jako nazwy danego desygnatu jest zdeterminowany zarówno przez wyrazistość semazjologiczna. Dla-0 Europejczycy nazywają samochodem niodel Renault Espace. 2. Podstawową zasadą takiej pragmatycznej odmiany onomazjo-logii jest to. Zilustrujemy to zjawisko na przykładzie „pojazdów". jak i mężczyzn. mini-van).

samochód. Dwa głóv kierunki badań słów i ich znaczeń to semazjologia i onomazjolog. drzewo. Pośród wielu znaczeń wyrazu. nazywana terminem poziomu podstawowego. mamy do czynienia z metaforą pojęciową. rozszerzenia i zawężenia tworzą wspólnie sieć radialną. W metonimii związki między znaczeniami ustanawiane są na podstawie relacji przyleglo-ści. są nieostre i rozmyte. a zwłaszcza obrzeża różnych kategorii znaczeniowych. Chociaż z gruntu odmienne. Jeśli brakuje dla danej kategorii terminu podstawowego. np. Uzasadnij! swoją odpowiedź. Wszystkie znaczenia wy razu powstające na bazie procesów metonimii. W jakiej zależności semantycznej pozostają znaczenia (d) i (g) w stosunku do znaczenia prototypowego (a)? . spodnie. To znaczenie słowa. Należy również pamiętać. te dwa podejścia do znaczenia leksyk? nego i nazw przedmiotów mają cechy wspólne. metafory. Wyrazy łączą się w pola leksykalne. które można uznać za prototypowe oraz pro sy zmiany znaczenia (metafora. np. Zalecana lektura leksykalnej . rozszer. takich jak dżinsy czy minispódniczka). Termin zakorzenienie odnosi się do zjawiska utrwalania się w języku danej formy. znaczenia (a) „matka ojca lut ' kie stożka 72 CO ZAWIERAJĄ SŁOWA: LEKSYKOLO Wskaż znaczenie. Zamiast terminów poziomu podstawowego możemy używać terminów nadrzędnych. lub terminów podrzędnych. niż inne. mówimy o metonimii pojęciowej. ponieważ stosując napotykamy podobne zjawiska w sferze efektów prototypowych. które ujmują istotne rozróżnienia w domenach pojęciowych rozpoznawane przez daną społeczność językową. Wśród kilku nazw na określenie danego przedmiotu zawsze istnieje nazwa prototypowa. Jeśli część jednej domeny wykorzystana jest do opisu całości. jedne znaczenia są zawsze bardziej centralne. kojarzone jest z daną formą wyrazową częściej od innych jego znaczeń. w metaforze zaś na bazie podobieństwa elementów lub sytuacji należących do różnych domen. z wyjątkiem zamieszczanych w słownikach wysoce specjalistycznych definicji. jabłko. Gdy cała domena jest przenoszona na inną domenę. ryba itp. które definiowane są w stosunku do prototypu i peryferii danej kategorii. ćwiczenia i zadania n3łowa głowa anie" uczesanie owadź głową wie. czyli prototypowe. domena źródłowa „ciało ludzkie i domena docelowa „meble". które cechuje maksymalna wyrazistość. takich jak ubranie.7. zawężenie. ale te ostatnie wyróżniają się niższym stopniem zakorzenienia. Granice między znaczeniami w obrębie sieci radialnej. nie) odpowiedzialne za powstanie pozostałych znaczeń. że hierarchie taksonomiczne kategorii leksykalnych nie tworzą klarownych taksonomii o przejrzystym układzie rozlecz c . czego nie mogą opisać klasyczne definicje znaczenia. f łączeń semantycznych czy nieostrości. metonimia.harakteryzują się*" 26 ' .nonimii wyróżniamy zjawiska antonimii i homonimii. mówimy o luce leksykalnej.

Ekwiwalenty dwóch centralnych znaczeń polskiego słowa ów brzmią inaczej w języku niemieckim i niderlandzkim: owoc (a) „słodka. Które z tych słów jest semazjologiczną. niderl. Wyraz jest to abstrakcyjna jednostka leksykalna (leksem). nauce o elementach składowych jednostek leksykalnych i wykładnikach ich połączeń w konstrukcjach na poziomie składni. o . Które z tych dwóch ter. (b) Do naszego ciasta przydałaby się laska cynamonu. że różne jednostki leksykalne mogą wyrażać te same pojęcia (onomazjologia).. a które onomazjologiczną próbą rozwiązania problemu kategoryzacji? Uzasadnij swoją odpowiedź. (a) Starszy pan podpierał się laską. a które nie? Uzasadnij swoją odpowiedź. jak w przypadku nóg łóżka (por. że można określić powiązania między różnymi znaczeniami tego samego wyrazu lub różnymi znaczeniami jednostek leksykalnych należących do tego samego pola semantycznego odwołując się do mechanizmów zawężenia lub rozszerzenia znaczenia. jak w przypadku słowa szkoła. Obst. która w wypo76 .3. »•!. że te same mechanizmy odgrywają rolę w morfologii. czy też z metaforą lub metonimia pojęciową.2). a które metonimicznym '•• z wyrazem owoc? Uzasadnij swoją odpowiedź. drzewa": niem. 4. niderl. miękka. że jednostki leksykalne mogą mieć kilka. (e) Ojciec skrzyczał mnie za kolejną laskę z angielskiego. Po wprowadzeniu pewnych rozróżnień. Wprowadzenie: jednostki analizy morfologicznej Morfologia jest nauką o wewnętrznej strukturze wyrazu. 2. Sporządź schemat Sieci radiaJnej dla pomnych »«d *w^ fJ^^^^J^r*^^^!*1 " ' .'] minów pozostaje w związku metaforycznym. Określ. które mogą odgrywać rolę w procesie tworzenia wyrazów. przyjrzymy się czynnikom. fruit (b) „nasienna część rośliny. 6.(• Przedstaw na rysunku sieć radialną słowa babka. Frucht. metafory oraz metonimii. (d) Marcin poderwał na dyskotece dwie laski z PWST. Poniżej przytoczono kilka wyrażeń ze słowem czarny. W zbiorze terminów bliskoznacznych wyrazu owoc przytoczo-1 nych w przykładzie (2) znajdujemy słowa żniwo oraz plon dla znaczenia dosłownego i przenośnego tego wyrazu. będących nazwami rzeczy i zachodzących między nimi relacji.Które ze znaczeń można opisać za pomocą klasycznej definiti znaczenia. -. W tym rozdziale przekonamy się. a także.. . jadalna część rośliny": niem. tradycyjnie stosowanych w morfologii. W każdym przypadku wskaż motywację użycia słowa czarny. czy w tych przypadkach mamy do czynienia z metaforą lub metonimia językową. Pokazaliśmy też.^ Aairnterm^y jak ska. vrucht. „ 3. (c) Portal kościoła zdobiony był laskami z piaskowca. 5.„ cnnrtowe. często powiązanych ze sobą znaczeń (semazjologia). ^^działów l i 2Rozdział 3 Wewnętrzna struktura wyrazu: morfologia W rozdziale 2 dowiedzieliśmy się.

zegar + mistrz).tworzenie wyrazów na bazie ćtwóch i więcej morfemów głównych. domisko. zwanego też rdzeniem. tworzą radialne sie< znaczeń. długowłosy). Morfemy gramatyczne służą do tworzenia form. Natomiast pflj stawowe jednostki analizy morfologicznej.) —sprosta (rzecz. zachodzą zarówno na poziomie grup składniowych. czasowniki . nazywamy morfemami swobodnymi. fem gramatyczny. od języka angielskiego. w jaki sposób z morfemów tworzy się wyrazy. Morfemy. PZMot) itd. które mogą wystąpić samodzielnie jak wyrazy. postać"). końcówka -u w domku. lać —> odlać) i kompozycje. z klasy wyrazów o jednym typie odmiany do innego typu odmiany (np.). -isko w domisko itd. Morfemy.)). PKO. które odróżniają wyraz pochodny. zgodnie. a także. odwrotnie niż np. Terminem tym jest morfem (od greckiego.+ -ak). Tworzenie nowych wyrazów odbywa się ponadto przez przeniesienie wyrazu z jednej części mowy do innej (np. Potrze ny nam jest termin obejmujący zarówno te składniki wyrazów. które wchodząc ze sobą w różne związki. Przyjrzyjm się teraz.1. don. gułami łączenia wyrazów w konstrukcje składniowe. ca znaczenie leksykalne lub pełniąca funkcję gramatyczną. żeńska)). Możi) je porównać do wyrazów z tego względu. kot + ka) lub też łączyć dwa i więcej morfemy główne (np. męska) -> woźna (deki. morfemu pobocznego. któ są konieczne i od których wywodzą się wyrazy pochodne (np. czyli morfemy. PAN.). dług + o + włosy). udomowić itd. morphe . Derywacją nazywamy tworzenie-wy*azów pochodnych na bazie jednego morfemu głównego. gdzie morfem główny jest . definiil się jako najmniejsze jednostki języka posiadające znaczenie. Zarówno morfemy leksykalne. W języku polskim morfemem głównym może być morfem swobodny (np. głosek lub fragmentów wielowyra-zowych nazw (np. żelbet. od wyrazu. prosta (przym. Pierwszą określa się terminem morfem leksykalny. Sanepid. jak forma wyrazu służy wyrażenu związku składniowego wiążącego wyrazy w konstrukcjach. od którego ten derywati pochodzi (np. wyraz pochodny powstaje przez przyłączenie do morfemu głównego. przyrostek -ąc w śpiewającĄ spójnik zdaniowy że). najmniejsza jednostka języka posiadają-. jak i morfemy gramatyczne mogą być albo swobodne. w odróżnieniu. jakie wyrazy przybierają wchodząc w związki syntaktyczne z innymi elementami wypowiedzenia lub do łączenia form w wypowiedzeniach. na przykład. czyli derywat. jak i na poziomie zdania.właściwe końcówki osobowe. wczoraj -> wczorajszy). Morfemy główne i afiksy . jak i formy służące! wyrażaniu związku. itd. połączenie w wyraz liter. w domek. które wys pują wyłącznie przyłączone do innego morfemu lub morfemów. ucięcie (np. ale olbrzymia większość morfemów głównych to morfemy związane (npryb. 3. jak od wyrazów można tworzyć wyrazy pochodne lub łączi je w wyrazy złożone. specjalista -> spec). że tak jak wyrazy mógł mieć znaczenia prototypowe (podstawowe) oraz poboczne (peryferyj ne). woźny (deki. w obrębie tej samej części mowy. zwanego też afiksem. Mówiąc najogólniej. dom —> domek. -ek w domek. który zachodzi między wyrazami w danym wy-powiedzeniu (np. (np. właściwą (np. W języku polskim rzadkie jest tworzenie wyrazów złożonych przez połączenie dwóch morfemów głównych bez wiążącego je afiksu (np. jak i te formy. W rozdziale 2 koncentrowaliśmy się na wyrazach. Morfem może być jedynym składnikiem wyrazu lub jego składowym elementem.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL wiedzeniach występuje w różnych formach fleksyjnych.1. czyli podstawowego składnika wyrazu. natomiast kompozycją . albo związane. drugą . Relacje syntaktyczne. gimbus. Do najważniejszych sposobów tworzenia wyrazów zaliczamy dery wacje. Rzeczowniki przybierają właściwe końcówki przypadkowe. na warny morfemami związanymi. w języku angielskim. Związany morfem poboczny może być dodany do jednego morfemu głównego (np.terminem mor-. których wykładnikami są morfemy gramatyczne. Zacznijmy od przyjrzenia się.„kształt.

" oznacza morfem główny.-^y. morfemy poboczne dzieli się zasadniczo na prefi-ksy (przedrostki).gł. oraz in-terfiksy. Ze względu na położenie względem morfemów głównych w wyrazach pochodnych. m. wyraz pochodny może być utworzony przez zastosowanie jednego lub więcej procesów słowotwórczych. dług -odystans -ow(y) (kompozycja z interfiksacją + derywacja) historyczny językowy -0"160 -y" równaj forro^^amatycZną (porównaj formę Morfempis* ————— grama" morfem wyrażający tryb przyp tyczne.p. morfemy ^^ zi gwobodnego zwi Jak już ne lub związane. stojące ifliędzy morfemami głównymi." . Dział morfologii zajmujący się wyrazami pochodnymi nazj jest słowotwórstwem. jest spójnik matycznego która poza amatycznego fcmu gradomem). Proces morfologiczny Przyłączający prefiksy nazywamy prefiksacją. fish + -y -. niezły. np. 1.p.zwykle morfemem swobodnym (np. np. na78 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: tomiast proces przyłączający sufiks nazywamy sufiksacją. nożyk. Symbol „m. fish + -ery . np. su-fiksy (przyrostki).„ry60" + -y)).p. a symbol „m..morfem poboczny. Co więcej.„rybołówstwo" (dosł. Wstawi( nie interfiksu między dwa morfemy rdzenne nosi nazwę interfij cji. beczkowóz. Rys. Nazwy procesów słowotwórczych podano w nawiasach. „ryba" + -ery). Wyrazy pochodne Procesy słowotwórcze morfem główny zlew kompozycja morfem morfem poboczny główny derywacja -ozmywak morfem główny ogród morfe: pobo -nik Derywacja i kompozycja nie są oczywiście jedynymi procesami słowotwórczymi. stojące po morfemie głównym. Morfemy gramatyczne podane są w nawiasach: (Da. długodystansowy m.gł. . . .gł.rybi"(dosł. stojące przed morfemem głównym. m. m. Poniższe przykłady ilustrują budowę kilku wybranych wyrazów pochodnych. Słowotwórczą strukturę wyrazów przedstawiono w formie wykresów.

gramatyczny (m. Stowotwórstwo a nadawanie nazw Poznaliśmy dotąd dwa różne sposoby służące tworzeniu nazw: kompozycję i derywację. ze związanych morfemów fleksyjnych nazywamy formami fleksyjnymi Tworzeniem form fleksyjnych zajmuje się dział morfologii znany jako fleksja. a book . 2. która poza PTZ czownika. 2. Typy morfemów gramatycznych przedstawiono na rys.——— Rys. mogą użyć wielu określeń. 3. który nie jest podłączony do l gniazdka. Typy morfemów gramatycznych Składniki analizy gramatycznej związki składniowe i formy fleksyjne morfem leksykalny fakt.. w których określoność grupy nominalnej ma wykładni].> ^ rze. Powstaje więc pytanie. na przykład mobile phone („telefon ruchomy").. Rozpatrzmy przykład nazwy niedawno wprowa^ dzonej do wielu języków. poza morfemami głównymi.1. . że w łączeniu wy kład. Ale tworzenie nazw może się odbyć także drogą połączenia wyrazów w konstrukcjach składniowych.2.„(jakaś. 2.ęzykach pe nią Na pr składniowych i ^ trukcja skła-pa nominalna. że grupa pracowników dużej amerykańskiej firmy elektronicznej zgromadziła się przy stole konferencyjnym dla| omówienia nowego typu telefonu. czyli ^kon^ ^^ składnikiem ^t«^ Hadnikiem 80 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpQLoc na) książka". Wyobraźmy sobie. w języku l • ___ Ir-t-rirPI określoności lub p p yP rówmez na rozaj . W innych je zykach. ny) w języku norweskim. atyczne ***** sluzyć do funkcjonale mog? knstrukcji «^^^e ważną role . Tvnv mnr-fior».x. Rys. Mówiąc o takim urządzeniu. nie da się z góry przesądzić. pr^. gramatyczny (wyraz funkgonalny) morfem leksykalny prost związany m. cellular phone („telefon 81 („telefon . łączanym do rzeczownika. morfologiczny. Formy wyrazów składające się. dlaczego język używa takiego a nie innego sposobu tworzenia nazw. fleksyjny) -yml-ego itd. W sytuacji. Porównaj huset (dosłownie dom + określo. który sposób wyrażania danego znaczeniaj ustali się w języku. swobodny m. . Swobodne " j •— — tworzenia puszczenie. kiedy istnieje kilka możliwości. wykładnik ten może być morfemem związanym. nieokreślona) książka").

(2) We swapped our colour television.r mochód czterodrzwiowy ze stałym dachiem. a! wyrazów o bardziej wyspecjalizowanej 1 treści takich jak sedan (. Przykładami nazw analitycznych. Wymieniliśmy nasz kolorowy telewizor na czarno-biały. jakie wyrazy przyjmują si^ w nich jako nazwy przed82 WEWNĘTRZNA STraUKTTJRAWYRAZU|MOpi^u miotów. digital phone portable phone („telefon iprzenośny") itd. zwany też ^ Zar (. ale obecnie używany jest prawie wyłącznie w ocdniesieniu do przenośnego odbiornika telewizyjnego. Nie tylko języki. (3) BrE AmE oven cooker „kuchenka" łap faucet (z franc. reczności i jako nazwę takiego telefonu prrzyjęto ein Handy.. określenie wzorowane na zapożyczonym z angielskiego słowie handy ( poręczny"). sklep spożywczy -> spożywczy itd. jak i bry skiej (BrE) odmianie języka angielskieego wyraz car używany j w odniesieniu do pojazdu z silnikiem imechanicznym. jak to miało miejsce w przodku portable w języku angielskim.mobile phone. są w polszczyźnie kotlet schabowy -> schabowy. Jednakże częściej jest stosowany w BrE niż w ArrnE.nocket phone („telefon kieszonkowy"). Miejsce do park wania samochodu nazywa się w BrE cair park („parking". że przyjęcie się nowego wyraztu dla określenia nieznanych dotąd przedmiotów pojawiających się w rróżnych kulturach jest wynikiem „ścierania się" czynników onomazjcologicznych. W języku francuskim weszła \w użycie nazwa un portable oddającej przenośny charakter urządzania. pociąg pośpieszny -» pośpieszny. lub też carphonie („telefon samochodo-W>1 W ięzyku niemieckim przeważył aspelkt łatwości w obsłudze. ° gkiąj odmianie języka angielskiego przyjęła się nazwa budowie sieci stacji radiowych (odbierających i przeka-ły elektromagnetyczne: cellmlar phone. Angielski wyraz portable jest starym zapożyczeniem z. „budynek przeznaczony do parkowania samochodtów"). Z kolei w niderlandzkim używa się een gsm.) „kran" washing-up liąuid dish-washing liajuid „płyn do naczyń" cutlery siluerware „sztućce" fish-slice spatula (z hiszp. lecz również odmiany języków różnią się między sobą co do tego. zarówno w amerykańskiej (AmE). aiutomobile („samochód"). gdzie używa się albo v razu o szerszej treści informacyjnej. W AmE używa się nazwy a parking lot w odniesieniu do miejssca (zwykle placu) wyznaczonego do parkowania. sam staje się nazwą danego przedmiotu.komorka"). kiabriolet"). Jej część może nawet ulec ucięciu i tak skrócony wyraz. tworze jednowyrazowe nazwy syntetyczne. skrótu od angielskiej nazwy global system for mobile communication („globalny systtem komunikacji mobilnej") lub też een draagbare telefoon („telefoin przenośny"). Kolejnym przykładem tej „walki" są nazwy przedmiottów i urządzeń kuchennych używane w BrE i AmE. limuzyna") czy conva ible („samochód ze składanym dachem. przez co nie daje się już użyć na oznaczenie nowych przedmiotów. natomiast nazwy ai parking garage w odniesieniu do budynku przeznaczonego do parrkowania samochodów. właściwvą przedmiotowi cechę. przynajmniej w tym samym języku. Na przykład. Każde odz'wierciedla inny sposób konstruowania treści poję-dkreśla pewną wyrazistą. języka francuskiego.) „łopatka kuchenna" bin waste-basket „kosz na śmieci" tea-towel dishcloth „ścierka do naczyń" Etymologia niektórych nazw używaniych w . które podlegają skróceniu. co pokazuje poniższy przykład. czyli określeń pojedynczych przedmiotów lub pojęć składających się z dwóch i więcej wyrazów. Jest oczywiste. Natomiast \w odmianie brytyjskiej * f niła się nazwa podkreślająca możliwcość korzystania z telefo-wrochu.. and bcought a black and white portable. przenośny. Po pewnym czasie nowa nazwa zakorzenia się i zostaje wprowadzona do systemu języka.

odzwierciedlaj ącyclh różnice w budowie wyrazów pochodnych. b+c) (e) konstrukcje syntak(T) inne (np.amerykańskiej odmianie języka angielskiego wyraźnie pokazuje. Gramatyczna klasyfikacja nazw (b) złożenia (c) derywaty (d) typ mieszany (c+b. Dlatego też badanie procesów nadawania rzeczom nazw jest ściśle powiązane z badaniem kuiltury dominującej w społeczeństwie posługującym się danym językiiem lub jego odmianą.ga. skróty) tyczne prostokąt opiekacz ze. twiej można się o tym przekonać badające różne języki. W tabeli l podsumowano różne sposoby tworzenia nazw. że tworzenie nazw do pewnego stopnia odzwierciedla wielokuliturowość amerykańskiego społeczeństwa. Ła-.rmi-strzowski pociąg pośpieszny bus beczkowóz mówca długodystansowiec pasta do zębów pekaes kulturalno- . !. Przykłady zostały podzielone na sześć klas.

wyrazy niepodzielne dom kot W dalszej części tego rozdziału omówimy szerzej dwa najważniejsze procesy słowotwórcze, kompozycję (3.2) oraz derywację (3.3). Następnie przyjrzymy się innym sposobom tworzenia słów (3.4) oraz morfemom gramatycznym (3.5). W każdym z tych podrozdziałów rozpatrzymy różne znaczenia przysługujące morfemom, a także zastanowimy się nad rolą, jaką odgrywają one w procesie nadawania nazw. 3.2. Kompozycja W tym podrozdziale zapoznamy się z regułami tworzenia wyrazów złożonych, czyli złożeń, porównamy wyrazy złożone z połączeniami wyrazów w konstrukcjach składniowych, a następnie zastanowimy się, jakie typy wyrazów złożonych upowszechniają się i wchodzą do systemu języka oraz czemu służy proces kompozycji. 3.2.1. Struktura wyrazów złożonych Tworzenie wyrazów złożonych odbywa się na podstawie ścisłych zasad. Złożenia budowane są na zasadzie szeregowej lub hierarchicznej; większość tworzona jest z członów, które pozostają do siebie w stosunku nierównorzędnym, czyli hierarchicznym. Układy szeregowe powstają przez zespolenie dwóch (i więcej) członów znaczeń wo równorzędnych, np. sprawozdawczo-wyborczy (tzn. „sprawc dawczy" i „wyborczy"). W układach szeregowych człony mogą zost przestawione bez zmiany podstawowego znaczenia (wyborczo-spr wozdawczy). Układy hierarchiczne powstają przez połączenie § mantycznie nierównorzędnych członów w układzie podrzędno-na rzędnym. Człon podrzędny jest członem określającym, natomia człon nadrzędny jest członem określanym, np. jasnozielony. W języku polskim wyrazy złożone charakteryzuje brak odmiar pierwszego członu (np. dobrobyt, dobrobytu, dobrobytem, *dobregt bytu, *dobrymbytem), oraz, w mniejszym stopniu, niesamodzielnej akcentowa pierwszego członu. Większość złożeń ma jeden akcei główny, podobnie jak wyrazy słowotwórczo niepodzielne oraz der waty (np. dalEko widzi —» dalekOwidz, stAry drUk —» starOdrw ale: biAło-czerwOny). Te same kryteria, gramatyczne i fonologiczm odgrywają rolę również w języku angielskim. Przykładowo, wyra; złożony ma w angielszczyźnie zwykle jeden akcent wyrazowy, któr pada na pierwszy człon złożenia. Drugi człon nie jest akcentowany (np. blAckbird - dosłownie czarny + ptak, „kos"). Dla porównanie, w grupie nominalnej składającej się z rzeczownika i przymiotnika, główny akcent pada na drugi składnik, ale akcentowany jest, choć słabiej, również pierwszy składnik (np. a blAck blrd „czarny ptak"). Człony wyrazu złożonego mogą należeć do różnych kategorii leksykalnych. W języku polskim należy zwrócić uwagę na towarzyszą ce kompozycji procesy słowotwórcze i fleksyjne. Podane poniżej przy kłady to rzeczowniki złożone, w których drugim członem jest rzeczownik, a pierwszym kolejno rzeczownik, liczebnik, przymiotnik i czasownik. (4) a. rzeczownik + rzeczownik = beczkowóz, kręgosłup b. liczebnik + rzeczownik = stulecie, czterowiersz c. przymiotnik + rzeczownik = płaskostopie, starodruk d. czasownik + rzeczownik = śpiwór, przebiśnieg Znaczenie rzeczowników złożonych zależy od znaczeń ich

składników. Relacje wyrażane przez człon określający w stosunku do członu określanego są różnorodne. Człon określający może wyrażać środek umożliwiający czynność typowo wykonywaną przez człon określony 3 2. narostatek, rentgenoterapia), składnik członu określanego (np. iobeton, motorower), obiekt czynności wykonywanej przez człon \ eślany(np. projektodawca, powieściopisarz) itp. Interpretacja złożeń zależy od naszej wiedzy pozajęzykowej. Ponieważ wiemy, że pojazdy mogą być napędzane przez silniki parowe, elektryczne lub spalinowe, w złożeniach takich jak parowóz, elektrowóz, spalinowóz interpretujemy pierwszy człon jako określający rodzaj czynności wykonywanej przez pojazd. Wiemy jednak, że beczka nie może być napędem, podobnie jak nie może nim być radio. A zatem w złożeniach beczkowóz i radiowóz interpretacja członu określającego musi być inna. Jaka dokładnie jest ta interpretacja, wynika z naszej wiedzy pozajęzykowej. Podobnie jest w innych językach. Na przykład w języku angielskim, gdzie zdecydowana większość morfe-mów leksykalnych to morfemy swobodne i dlatego też kompozycja jest znacznie częściej stosowanym procesem słowotwórczym niż w polszczyźnie, w złożeniu leather shoe (dosłownie skóra + but, „skórzany but") człon podrzędny określa materiał, z jakiego but jest wykonany. W złożeniu tennis shoe (dosłownie tenis + but, „tenisówka/but do tenisa"), człon podrzędny określa, do wykonywania jakiej czynności używany jest taki but. W złożeniu alligator shoe (dosłownie aligator + but, „but ze skóry aligatora") człon alligator nie może określać czynności, ponieważ wiemy, że aligatory nie noszą butów, oraz że nie ma specjalnych butów używanych w czynnościach dotyczących aligatorów. Bardziej prawdopodobna jest więc relacja materiałowa, przy czym rozumiemy, że but nie jest wykonany z całego aligatora, lecz jedynie z jego skóry. Przymiotniki złożone mogą powstać przez kompozycję dwóch przymiotników semantycznie równorzędnych (np. głuchoniemy) lub semantycznie nierównorzędnych (np. staroangielski), w których pierwszy, podrzędny człon modyfikuje znaczenie drugiego, nadrzędnego członu. Również przysłówek może być zespolony z przymiotnikiem w jeden wyraz złożony (np. krwistoczerwony). W tym przypadku przysłówek jest członem podrzędnym i modyfikuje znaczenie przymiotnika, określając stopień cechy wyrażanej przez przymiotnik. Wiele przymiotników złożonych tworzonych jest od związków składniowych, złożonych z wyrazów należących do różnych kategorii leksykalnych (np.płaskie dno -»płaskodenny, strzela szybko -> szyb86 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MOBPn kostrzelny, lubi ciepło -> ciepłolubny itd.). Procesowi kompozycji 0X1-gatoryjnie towarzyszy w takich przypadkach derywacja, tworzą przy pomocy morfemu słowotwórczego (np. (o)n(y), -(o)w(y) oraz i,? terfiksu) przymiotnik złożony z morfemów głównych zespolonych w jedną podstawę słowotwórczą. Kompozycji może towarzyszyć zmiana znaczenia członów. IW, kładowo, wyraz gród używany jest w odniesieniu do pierwotnej os^ dy, siedziby wodza bądź władz, lub miasta. Wyraz ciemnogród nie jest jednak używany w odniesieniu do zabudowanego obszaru, lecz metonimicznie, w odniesieniu do społeczeństwa, ogółu ludzi, nie tyle nawet zamieszkujących ten sam gród (ani nawet ten sam obszar), co połączonych określonymi poglądami. W wyrazie ciemnogród człon ciemny nie oznacza braku światła, lecz - przez metaforyczne rozszerzenie znaczenia - brak oświaty, zacofanie. Widać więc wyraźnie, że w trakcie procesu kompozycji uległy zmianie podstawowe znaczenia obu morfemów leksykalnych stanowiących człony złożenia. Podobnie wyraz złodziej jest starym złożeniem o budowie i znaczeniu analo gicznym do wyrazu złoczyńca, antonimem wyrazu dobroczyńca. Zawężenie znaczenia członu zło do występku polegającego na kradzież) spowodowało, że z czasem złodziej zaczął

oznaczać już tylko tego, ktc dopuszcza się kradzieży. Podobnie jest w innych językach. Użycie członu alligator w angielskim złożeniu alligator shoe w odniesieniu nie do całego zwierzęcia, lecz tylko do jego skóry, to kolejny przykład metonimii. Z kolei w angielskim złożeniu horse shoe (dosłownie koń + but, „podkowa końska") użycie członu shoe na określenie rodzaju zabezpieczenia mocowanego do kopyta końskiego jest przykładem metaforycznego rozszerzenia znaczenia jednego z członów złożenia. 3.2.2. Porównanie złożeń i konstrukcji składniowych Przez konstrukcje składniowe rozumie się połączenie wyrazów w stosunku szeregowym, czyli współrzędnym (np. ciepły i ładny, mężczyźni, kobiety i dzieci), lub w stosunku hierarchicznym, czyli niewspółrzędnym, opartym na jednym z możliwych związków składniowych, np. związku zgody, w którym składnik podrzędny zgadza się ze składnikiem nadrzędnym pod względem rodzaju, osoby, liczby i przypadka (porównaj formę przymiotnika w grupach nominalnych miły chłopak i miła dziewczyna). Ogólnie mówiąc, w odróżnieniu od «<??^?^E?^i^i—*». S?:^^^t^5?5??s; Scej8składniowo mazanych wyr fereśtorstó czy stotófepa. S, pojęcia, np. wcześniej wspomn y ^ ^.^ . .„V*P ,zeru;ona porzeczK ,^ ^J^. analitycznymr. Są to styku ^US^n-1 *"- BLJf Niektóre złożenia tyczną, czego nik złożony ziuu^-s/-wyrazów jako złożeń zy. Na przykład, an^ z grupy nominalnej tunek rośliny „otw" Ze względu na jem L swoją przejrzystość _ix_ wyhnieniony wcześniej rzec^ow. ' vwnicy języka nie postrzegają jiakim z czasem ulegająca. - ' stokrotka") wykształca się lUBlu,^;,"oko dnia"), określają^ ga. ," wczesinym porankiem. . • —._-_._,^4.0ść semantyczną, z\oze. tworzenia naz\^. p0— i, • pretacyjnycn, J dwuznaczny itd., czy midorowa, gazeta nika ze zmian se mantycznego zawężenia, równaj białoskórnictwo ^ ; 2 jagodami ~ "" o. trata przejrzyStości wy-^ ich skła^,. se. metafory oraz metom^ (po. i czarny ch^akter> angielskim seitianty. złenia app^e tree (doslownie ^ WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOl niej blackbird, niemniej w przypadku tego drugiego, związek serru ; tyczny pomiędzy obu członami nie jest na tyle wyraźny, aby możr było stwierdzić, do jakiej podkategorii odnosi się ta nazwa. Znacs nie przymiotnika w połączeniu ze znaczeniem rzeczownika rue wskazuje jednoznacznie, o jaki gatunek ptaka chodzi. Kos niekoniecznie nawet jest koloru czarnego i mówiący może sobie wyobrażać, że taki ptak jest brązowy. Ponieważ samiczki tego gatunku ptaków faktycznie są brązowe, możemy użyć w odniesieniu do nich pozornie tylko paradoksalnego określenia brown blackbird („brązowy kos"). 3.2.3. Rola złożeń i zestawień w procesie nazywania rzeczy Złożenia, a w języku polskim również zestawienia, odgrywają główną rolę w tworzeniu taksonomii w obrębie leksykonu. Jak już powiedzieliśmy w podrozdziale 2.3, w taksonomii wyróżnia się kategorię pojęciową stanowiącą podstawę klasyfikacji oraz nazwy nadrzędne (ogólniejsze) i nazwy semantycznie podporządkowane (bardziej szczegółowe). Nazwy ogólniejsze umieszczone są ponad nazwami poziomu podstawowego, natomiast nazwy bardziej szczegółowe -pod nimi. Główną fuiikcjajsłożenia, a także zestawienia, jestmtwo-

rzenie w obrębie danej kategorii pojęciowej nazwy jednostki podporządkowanej, o węższej treści informacyjnej. Zgodnie z naszymi rozważaniami w rozdz. 2.3, motopompa to określony typ pompy, chemioterapia to pewien rodzaj terapii. Podobnie jest z zestawieniami. List gratulacyjny to szczególny rodzaj listu, analiza stylistyczna jest szczególnym rodzajem analizy. Kiedy pojawia się jakaś nowa rzecz, funkcją języka jest utworzenie dla niej nazwy. Przykładem złożenia stosunkowo niedawno wprowadzonego do języka polskiego jest par~ kometr, a do języka angielskiego motorway (dosłownie silnik (mechaniczny) + droga, „autostrada"). Przykładami niedawno wprowadzonych zestawień są w języku polskim karta bankomatowa, telewizja kablowa czy też wanna z hydromasażem. Ogromna ilość złożeń i zestawień potrzebna jest na określenie nowych, bardziej szczegółowych pojęć w obrębie różnorakich kategorii pojęciowych, a także dla wskazania relacji pomiędzy parami hiponi-mów i hiperonimów takimi jak adres elektroniczny i adres. Gdyfcy-śmytażde nowe bardziej szczegółowe pojęcie chcieli nazwać przy pomocy nowego, słowotwórczo niepodzielnego wyrazu, przekroczylibyśmY pojemność pamięciową umysłu i zaburzyli hierarchii113- f ru~ kturę leksykonu. Wprowadzenie do systemu języka sW^010.20 niepodzielnych wyrazów na określenie tysięcy nowych zjais .^>0-'a" wiających się rok w rok w naszej kulturze wydaje się nimoz iwe' Dla przykładu, do niedawna list (zwykle kartkę papieru wr^z koPCT~ tą) wysyłaliśmy pocztą. Od niedawna nie musimy korzysic z us u^ tradycyjnej poczty, bowiem list można wysłać bez pisanii^0 na Pa~ pierze i wkładania do koperty, korzystając z poczty elektrłlczneJ' Interpretacja nowych złożeń i zestawień jest łatwa. ?amy z^a" czenie podstawowe poszczególnych członów, dostrzegam' Jaka Jes między nimi zależność semantyczna, a ponadto wiemy,a ^. zna" czenie podstawowe członów uległo metaforyzacji i potraf^ zmter~ pretować te nowe znaczenia przenosząc, na przykład, znczem(~ wy-razu poczto z jego domeny źródłowej do domeny docelow'^' czy a" tegorii pojęciowej wyrazu elektroniczny. Jako użytkowej •'5Z/. f' należymy do określonej społeczności kulturowej i wiem' . ^a 1C nowych pojęć odnoszą się nowe nazwy. Tak więc, dla celw interpi"e-tacji nowych nazw posługujemy się wiedzą o zasadach t\Przenia w^~ razów w komponencie słowotwórczym, ogólnymi strateiiami łt°Sni" tywnymi, takimi jak metaforyzacja, oraz kulturowo uwrunliowana. wiedzą pozajęzykową. 3.3. Derywacja W tym podrozdziale przyjrzymy się dwu różnym bPom allllsoy oraz pokażemy, jak wyrazy przekształcają się w afiks^' as ^pnif omówimy pokrewieństwo znaczeniowe niektórych m(rtemowi ic funkcję „uogólniającą". Przyjrzymy się również rodz^0111 anksow słowotwórczych. 3.3.1. Morfemy słowotwórcze i morfemy fleksyjne O ile wyraz złożony (tzw. derywat złożony) najczęś(!ej ZDUQ°wany jest z dwóch morfemów leksykalnych, derywat pros^ zbudowany J—- leksykalnego oraz jednego luf W1^cej morfe: — r.._i,^; oł;>wotworczei od 90 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG). wcześniej — o morfemach słowotwórczych, używanych do tworzenia nowych wyrazów, i o morfemach fleksyjnych, używanych do tworze--1 nią form wyrazów w konstrukcjach gramatycznych. Morfem słowotwórczy, np. -ek, dodawany jest, mówiąc najogólniej, do wyra motywującegoTpbdstawowego, czyli wyrazu, od którego derywat po-chodzi. Wyraz podstawowy zawiera zasadniczy składnik, czyli mor-fem główny (rdzeń), stanowiący o podstawowym znaczeniu wyrazu (np. dom - w wyrazie domek) (por. 3.1.1). We fleksji używa się również na określenie tej części wyrazu odmiennego, która pozostaje po odcięciu końcówki fleksyjnej, terminu temat fleksyjny (np. dom(e)k jest tematem fleksyjnym w

2. czy to o funkcji słowotwórczej. bielizny z białym strojem anipiumicy z piwem. takie jak niedługi.*musienie. tzn. beautiful („piękny). niesłuszny. nie (jest) równy. Przykładowo. Na przykład angielski morfem -ful. Tylko wtedy będziemy mogli wytłumaczyć. „kęs"). Znaczenie nie-można przedstawić w następujący sposób: 92 . Istotna różnica między morfemami słowotwórczymi i fleksyjnymi wynika z faktu. W odczuciu współczesnych użytkowników polszczyzny nie ma też (oczywistego) związku miednicy z miedzią. dlaczego przymiotniki zaprzeczone najczęściej tworzy się przez dodanie prefiksu nie. Jako sufiks powoli nabrał znaczenia „posiadania jakiejś cechy w znacznym stopniu". 3 3. domkiem. na przykład. Jednym z głównych powodów. prędkiego poruszania się". z jakimi wyrazami ten prefiks się łączy. Znaczenie współczesne rozwinęło się w wyniku metaforyzacji. pełny"). że albo z punktu widzenia kategorii pojęciowych nie ma potrzeby zastosowania tego właśnie procesu słowotwórczego.czytanie. nierówny. ale nie musieć . zastanówmy się nad ogólnym znaczeniem prefiksu nie-. niedojrzały. jest fakt. który pierwotnie występował w wyrazach złożonych takich jak mouthful (dosłownie usta + pełny. niesprawiedliwy. nie (jest) długi. że o ile pierwsze przyłączane są zawsze do ograniczonego zbioru morfemów leksykalnych. czy gramatycznej. won-derful („cudowny"). Od czasowników można tworzyć rzeczowniki oznaczające wykonawcę czynności. dla których często nie tworzymy wyrazu pochodnego w pewien określony sposób. krzywda"). nie *biegarz. wyrażającego brak danej cechy. jak perywacja__________________ orzypadku wyrazu harmless („nieszkodliwy"). nie ma potrzeby tworzenia wyrazu *brakowanie.oraz dlaczego pewne przymiotniki o sensie przeczenia tworzy się w inny sposób. Skąd się biorą afiksy? Gramatykalizacja Gramatykalizacjąnazywamy proces przemiany swobodnego morfemu głównego w morfem poboczny. nie (jest) słuszny itd. Sens ten zachował się w wyrazie wycieczka. Wyraz ciefeaioy dawniej znaczył „skłonny do cieknięcia. gdzie obecność wyrazu ugly („brzydki") eliminuje potrzebę utworzenia wyrazu *beautiless z morfemu leksykalnego beauty („piękno") i morfemu słowotwórczego -less. Obecność wyrazu przymus eliminuje *musienie. tworząc przymiotniki zaprzeczone. etymologicznie związany jest z przymiotnikiem fuli („pełen. np. Utratę przejrzystości etymologicznej wyrazów i ich zmiany znaczeniowe obserwujemy również w języku polskim. niepusty itd. drugie mogą być przyłączone do praktyćzriie^wsźystkićh morfemów leksykalnych w obrębie danej kategorii gramatycznej.3.formach fleksyjnych domkowi. Ponieważ w zasobach leksykalnych polszczyzny znajduje się wyraz brak. albo też w ogóle nie istnieje potrzeba utworzenia nowego wyrazu. itd.pisanie.3. takich jak polski. spoonful (dosłownie łyżka + pełny. Znaczenie i produktywność afiksów Dla zanegowania cechy wyrażanej przez przymiotnik w języku polskim najczęściej dołączamy do takiego przymiotnika prefiks nie-.). natomiast odpisać utworzony został pisarz. Jednak od biec utworzony został biegacz. Jaka jest różnica pomiędzy tymi derywatami a zaprzeczonym predykatem przymiotnikowym. utworzonego od larm („szkoda.? Aby wyjaśnić. Z czasem wykształciło się znaczenie „starego niedołęgi lub żebraka". pisać . Podobnie rzeczownik dziad nazywał na początku „ojca ojca lub matki". Podobnie jest. domku itd. podczas gdy końcówka fle-ksyjna wyrażająca kategorię liczby mnogiej może być dodana do tematów wszystkich rzeczowników policzalnych. „pełna łyż(ecz)ka") itd. 3. Termin ten używany jest głównie w analizach morfologicznych języków fleksyjnych. w języku angielskim. Mamy więc w języku polskim czytać . morfem słowotwórczy -anie l -enie l -cię może zostać dołączony do tematów tylko niektórych czasowników. występujący w takich wyrazach jak careful („uważny"). a nie *pisacz.

„z natury swej nadający się do tego. tak jak w poprzednim przykładzie. Ten sam argument można odnieść do angielskich przymiotników zakończonych na -able. o ile jego uogólnione znaczenie jest dobrane do któregoś ze znaczeń wyrazu podstawowego tak. by coś zostało z nim zrobione" Większość przedmiotów nie ma naturalnie przypisanych właściwości umożliwiających ich kupno. krojenie czy też malowanie. wyrażający niemożność wykonania wspomnianych czynności. W tym przypadku wyrazem motywującym jednak nie jest.+ przymiotnik] . przy pomocy którego wykonywana jest czynność. spychacz. niedojrzały oraz niesamolubny. Możemy przyjąć jako ogólny warunek tworzenia wyrazów zasadę. w znaczeniu narzędzia. Również w tym przypadku mamy do czynienia ze stałymi. np. writable („dający się napisać"). Podana poniżej parafraza oddaje jego możliwy sens: (6) [temat czasownika + -able] . a nawet wyrażający cechę przeciwną względem znaczenia przymiotnika" Na przykład derywat niesłuszny nie tylko wyraża brak cechy. np. np. np. Podobnie jak morfemy rdzenne. więc takie formacje są znacznie bardziej prawdopodobne (porównaj unbuyable paintings .„obrazy. jak w przypadku połączenia niesłuszne wzbogacenie się. również morfemy afiksalne mogą mieć znaczenia bardziej prototypowe i znaczenia bardziej peryferyjne. dlaczego do systemu języka polskiego należą formacje typu nieuczciwy.WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA (5) [nie. badacz. na przykład. urzeczywistnienia"). Ta zasada tłumaczy. co może być zrobione". lecz raczej nazwę wykonawcy zawodu lub zajęcia (np. jako że wyrażony jest stały brak cechy charakteryzujący dany przedmiot. że dany afiks może być dodany do danej podstawy słowotwórczej. jest se3. Derywacja 93 mantycznie wyrazisty. buyable („dający się kupić"). czasownik. niemające znaczenia „możliwości zrobienia czegoś". W odróżnieniu od drinkable („pitny") bądź re-alizable („możliwy do zrealizowania. knowledge-able („znający się na czymś") to ktoś zdolny do udzielenia informacji na jakiś temat. którą nazywa przymiotnik słuszny. Derywaty z -acz występują głównie w znaczeniu nazw wykonawców czynności. włamywacz. lodołamacz. istotnymi cechami. i dlatego też nie jest prawdopodobne. że połączenie znaczeń daje się ująć w pewien schemat interpretacyjny. wyraża też „niedanie uczciwej lub równej szansy". który ma kilka znaczeń. patrząc na tę kwestię z ogólniejszego punktu widzenia. paintable („dający się namalować"). oraz w znaczeniu nieosobowego wykonawcy czynności. lecz rzeczownik knowledge („wiedza").3. wybielacz.„nieposiadający cechy wyrażanej przez przymiotnik. ale. Zauważmy przy tym. których nie można kupić" oraz uncuttable meat . Dotyczy to. jak w przypadku połączenia niesłuszny awans. przycinacz. spawacz. osoby spełniającej . Znaczenie sufiksu -able daje się określić nie tylko jako „coś. ale. a więc osoby zawodowo lub zwyczajowo wykonującej daną czynność. gracz). zakraplacz. biegacz.„mięso niedające się pokroić"). że morfem -acz użyty do utworzenia nazwy wykonawcy czynności nie tworzy nazwy osoby aktualnie wykonującej daną czynność. np. wiele teoretycznie możliwych formacji z tym sufiksem odbierane jest jako niezwykłe bądź dziwaczne. a nawet „bycie niezgodnym z prawem". jak poprzednio. cuttable („dający się kroić"). by od czasowników wyrażających te czynności utworzone zostały przymiotniki z -able. ste-alable („dający się ukraść"). jest szersze. sayable („możliwy do wypowiedzenia"). produktywnego polskiego morfemu słowotwórczego -acz. urządzenia lub środka. To właśnie uogólnione znaczenie „posiadania naturalnej zdolności" przynależne angielskiemu sufiksowi -able umożliwia rozszerzenie jego schematu słowotwórczego na mniej prototypowe derywaty. Natomiast sposób konstruowania treści semantycznej oparty na potencjalnym przymiotniku poszerzonym o ogólne znaczenie prefiksu negacji un-.

morfem -acz jest wykładnikiem tzw. 3. jak we wszystkich poprzednich przypadkach. np. Dlatego też podstawowe znaczenie formacji z morfemem -acz można przedstawić w następujący sposób: (7) [temat czasownika + -acz] — „ktoś. dziurkacz. takie jak w przypadku spychacz czy zgniatacz. która wiąże się z posiadaniem charakterystycznej części ciała. że w tym ostatnim przypadku -acz nie derywuje rzeczownika od czasownika. części maszyn. np' strugacz. są jego znaczenia w wyrazach pochodnych typu posiadacz oraz brodacz. Do różnicy znaczeń sufiksu -acz możemy podejść dwojako: albo potraktujemy każde znaczenie jako znaczenie odrębnego morfemu. słuchacz czy też gracz to określenie roli. np. napinacz. W wyrazie posiadacz (a także w neologizmach typu stacz). 3 Sieć radialna znaczeń sufiksu -acz Rys posiadanie nazwa posiadacza czegoś: brodacz. ale od rzeczownika. albo uznamy różne znaczenia za tak blisko ze sobą związane. Zauważmy przy tym. w porównaniu ze znaczeniami morfemu -acz występującymi w nazwach osobowych i nieosobowych wykonawców czynności i nazwach narzędzi i środków czynności. biegacz nieosobowy wykonawca czynności (urządzenie): zgniatacz 95 Narzędzie nazwa narzędzia służącego do wykonania czynności: dziurkacz nazwa środka używanego przy wykonywaniu czynności: odplamiacz . nosiciela stanu. np. zagajacz) lub osoby o określonych cechach (np. aparatów. niezależnie od tego. wykraczające poza określenie konkretnej osoby przypadkowo wykonującej daną czynność w danej chwili.określoną funkcję (np. że każde z nich mieści się w obrębie uogólnionego znaczenia jednego i tego samego morfemu. czego przykładami są spychacz zgniatacz. co posiada zdolność wywołania czynności wyrażonej przez czasownik" Ta parafraza jest na tyle ogólna. tworząc wspólnie system znaczeniowy tego morfemu. które określają nie tyle narzędzie używane do wykonania czynności wyrażonej przez mor-fem rdzenny. czy wykonawca miałby być osobowy. wyjadacz). 94 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOG Znaczenie osobowego wykonawcy czynności przeniesione jest n nieosobowego wykonawcę czynności i zastosowane w nazwach urza dzeń wykonujących dane czynności. Peryferyjne. odczu-lacz. gdzie -acz nie jest sufiksem agentywnym. że obejmuje metonimiczne lub metaforyczne rozszerzenie znaczenia formacji z morfemem -acz. Morfem -acz występuje także w nazwach narzędzi. w jakiej ktoś występuje w danej sytuacji. kudtacz.„coś. nawilżacz. chwytacz. a w wyrazach takich jak brodacz czy też gto-wacz nosiciela cechy. kto zwyczajowo lub zawodowo wykonuje czynność wyrażoną przez czasownik" Zgodnie z definicją podaną w (6). odrdzewiacz. W tych przypadkach znaczenie formacji z morfemem -acz daje się przedstawić jako: (8) [temat czasownika + -acz] . Taka radialna sieć znaczeń przedstawiona jest na rys. substancji. co urządzenia samodzielnie wykonujące dane czynności. czy też nieosobowy. glowacz Wykonawca czynności nosiciel stanu: posiadacz wykonawca zawodu lub zajęcia: spawacz. używanych do wykonywania czynności. odkurzacz.

Interesujące jest. Włączony do morfemu rdzennego element -n-. które nie tworzą takiego nieprzerwanego ciągu. Innym przejawem tendencji do tworzenia nowych wyrazów z morfemów głównych zaadaptowanych do funkcji morfemów pobocznych są słowa typu laundromat („pralnia samoobsługowa"). meble-gate. Przyłączony do rodzimych rdzeni wytworzył pocałunek. np. wyróżnia się również morfemy nieciągłe. niezgodne z prawem działania polityczne" zastosowana została do utworzenia nazw takich jak Irangate w odniesieniu do sytuacji. w języku angielskim. itd. np. urobione zgodnie ze schematem słowotwórczym. Na pewnym etapie rozwoju polszczyzny morfem -unek wykształcił się w funkcji morfemu słowotwórczego ze składnika wyrazów zapożyczonych z języka niemieckiego. Różnon . według którego utworzone jest w języku angielskim słowo automat. odróżnia się więcej typów afiksów. interfiksami. Przykładami morfemów nieciągłych są morfemy tworzące formę imiesłowu w językach niderlandzkim i niemieckim. 3. przez co nazywa się je morfemami ciągłymi. Schemat jest na tyle abstrakcyjny. która wywołała kryzys w stosunkach amerykańsko-irańskich. werbunek. warunek. jest przykładem infiksu. które charakteryzują się stałym umiejscowieniem względem morfemów głównych i które są realizowane jako nieprzerwane ciąg1 elementów. wizerunek. sprawunek itd. np. która w funkcji afiksu o znaczeniu „afera polityczna. Poza prefiksami. spirytus-gate. np. stołówka") dla wytworzenia washeteria („pralnia samoobsługowa"). postfiksami i infiksa-mi. w wyrazie speedometer („szybkościomierz") wydzielić można składnik -o-. odróżniający temat fleksyjny czasowników w czasie teraźniejszym od tematu fleksyjne-go w innych czasach w łacinie. sufiksami. że pozwala na włączenie wszystkich wyodrębnionych znaczeń morfemu. Schematyczna definicja przedstawiona w (9) pozwala również wytłumaczyć. która doprowadziła do upadku prezydenta Nixona. Po aferze politycznej. że człon -gate został w znaczeniu „afera" zapożyczony do języka polskiego i użyty w złożeniach takich jak Społem-gate. Rodzaje afiksów W pewnych językach. dlaczego w odniesieniu do osoby właśnie jedzącej rybę me użyjemy w polsz-czyźnie derywatu takiego jak zjadacz (ryby). Przejawem tendencji do tworzenia infiksów w angielszczyźnie może być również włączanie do rdzeni poszczególnych wyrazów używanych w slangu wyrazów nieprzyzwoitych typu bloody („cholerny") czy też fucking („pieprzony"). 3. Przykładem postfiksu jest 96 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLO 'GIĄ w polszczyźnie morfem -kolwiek występujący w formacjach typu kt kolwiek.3.4. a-bloody-mazing (dosłownie „z-cholernie-dumiewa-jący").Możemy teraz wykonać następny krok i połączyć różne wyodrębnione znaczenia sufiksu -acz w jedno uogólnione znaczenie: (9) [temat czasownika + -acz] . z nazwy własnej Watergate wydzielona została cząstka -gate. W innych językach. vinc-it („zwycięża"): vic-tt („zwy-ciężył"). Również język angielski wykształcił rodzaj infiksu. np. afiksy słowotwórcze dzielą się na prefiksy i sufiksy.4. fan-bloody-tastic (dosłownie „fan-choler-nie-tastyczny"). zippergate w odniesieniu do „afery rozporkowej" prezydenta Clintona itd. czy też powielenie schematu słowotwórczego wyrazu cafeteria („bufet. np. w łacinie CZY polszczyźnie.„osobowy wykonawca lub inny czynnik sprawczy funkcjonalnie związany z czynnością wyrażoną przez czasownik" Uogólnienie znaczeń morfemu podane w (8) nazywane jest schematem.

polegająca na przeniesieniu jednego aspektu zjawiska na całe zjawisko.•odność procesów słowotwórczych 97 . gdy na skutek derywacji tworzony jest od rzeczownika czasownik. dźwigać -» dźwig. się. którego jedynym wykładnikiem jest zmiana jakościowa lub ilościowa w wyrazie motywującym. markiz -4 markiza. utworzonego od rzeczownika król. rozpłakać się. np.. afiksacji. nazywamy derywacją al-ternacyjną. tworzącą np. lub odwrotnie. tzn. np. zostało przeniesione na samą operację. derywujący czasowniki rozmyślić lię rozmówić się. ponieważ od nazwy osoby lub przedmiotu . derywujący wyrazy domyślić się. W polszczyźnie za mUrfemy nieciągłe uważa się np. tworzącą np. np. w przypadku czasownika królować. pisarz od pisać. jak w przypadku człowiek -4 uczłowieczyć. gdzie odbywa się operacja. bank. człowiek -» człowieczy. doprosić się. Takie typy dery-acJi nazywamy derywacją mieszaną. Na przykład w derywacji czasownika bank („przeprowadzić transakcję bankową") w języku angielskim od rzeczownika bank („bank"). Derywacją paradygmatyczną może również Warzyszyć np. specjalista -» spec. czyli wzór jego odmiany. do których zalicza się różne typy derywacji bezafi-ksalnej. prefiksalnopostfiksalne morfemy Twotwórcze takie jak roz-. sufiksacją. alternacja jakościowa). W języku takim jak angielski. derywacji alternacyjnej. z Je<inej kategorii gramatycznej do innej występuje również nnych językach. Na przykład czasownik clean („czyścić") pochodzi od przymiotnika clean („czysty"). np. Proces zmieniający paradygmat fleksyjny wyrazu.. alternacja ilościowa). W polszczyźnie. Różnorodność procesów słowotwórczych W języku polskim. lub równoczesną prefiksacją i sufiksacją. Procesowi zmieniającemu kategorię gramatyczną wyrazu (oraz jego paradygmat fleksyjny) często towarzyszy metonimiczna zmiana znaczenia wyrazu pochodnego w stosunku do wyrazu motywującego. się.4. brak fleksyjnych wykładników przeniesienia wyrazu do danej kategorii gramatycznej Stąd proces przenoszący wyraz z jednej kategorii gramatycznej do innej może nie mieć żadnego wykładnika morfologicznego. ategorii przymiotników do kategorii rzeczowników towarzyszy cięcie. wyróżnia się także inne sposoby tworzenia nowych wyrazów. np. Natomiast w polszczyźnie przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej jest sygnalizowane innym zespołem końcówek fleksyjnych. Derywacją paradygmatyczną występuje. poza derywacją afiksalną. W przypadku. nazywamy derywacją paradygmatyczną. lub w obrębie tej samej kategorii grama-ycznej z jednego paradygmatu fleksyjnego do innego. czy też do-. gdy wyraz przenoszony jest z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. Odróżniający brak morfemu sygnalizującego proces słowotwórczy nazywa się zerem morfologicznym. kauf(„kup-"): ge-kauf-t. erywacja nowych wyrazów polegająca na przenoszeniu wyraw. a tym samym zespół wszystkich jego form fle-ksyjnych. gdzie wyrazy naleWEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL żące do poszczególnych kategorii gramatycznych nie mają zespół form odmiany (deklinacji w przypadku rzeczowników i przymiotni ków oraz koniugacji w przypadku czasowników). np. mięso -4 mięcho.. lub ucięciu elementów występujących w podstawie (tzw. logika-^ logik. wyraz pochodny ma zwykle znaczenie szersze od wyrazu motywującego. itd. zwykle prefiksacją. nazwa osoby zostaje przeniesiona na nazwę czynności funkcjonalnie związanych z tą osobą. pojęcie miejsca. Derywacją alternacyjna polegać może na wymianie elementu występującego w podstawie (tzw. 3. rozlać od lać. d ik funkcji gramatycznej występuje po obu stronach morfe-leksykalnego. przeniesieniu wyrazu szafirowy . oraz kompozycją. dające w rezultacie wyraz pochodny szafir. Proces tworzenia wyrazów. tworzącą np.. zgęstnieć od gęsty.

których znaczenie różni się od znaczenia podstawy o aspekt uszczegółowienia. refrigerator -> fridge 100 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORPOL . -a]j wykopać -> wykop. dziecko -> dziecina) itd. stosunku emocjonalnego mówiącego (baba -» babsko. trudno rezultat tej czynności nazwać wykopem. .autobus -» bus. Termin ten może być mylący. telephone -» phone („telefon"). np. np. utworzonego w amerykańskiej odmianie języka angielskie^0 3.4. ale o ile po to. Bezafiksalna zamiana czasowników na rzeczowniki z towarzyszącym ucięciem podstawy nazywana jest derywacja wsteczną.tworzymy wyraz wyrażający czynność przebiegającą w czasie. czołgać się -» czołg. Ucięcia mogą być jedynym wykładnikiem derywacji (np. nrodnoścprocesów słowotwórczych 99 zownika author („autor"). obiekt. np. derywacji paradygmatycznej tworzącej rzeczownik szafir od przymiotnika szafirowy. dyrektor . nazywającego w języku angielskim osobę odpowiedzialną za to. intensywności cechy ( miły —> milutki. gdzie rzeczownik wyraża rezultat czyn-ści kopania. Ucięciu podstawy nie towarzyszy zmiana kategorii gramatycznej w takich przypadkach jak piłka — » piła. w skład którego wchodzi morfem rdzenny czasownika (pis-). np.dyr. natomiast sama czynność pisania wyrażona przez morfem rdzenny czasownika może być wykonana przy pomocy różnych narzędzi. Również w języku angielskim ucięty ze być początek podstawy. na początku podstawy. znaczenie morfemu głównego zosta-. „kierownik sceniczny"). wyraża określone narzędzie czynności pisania. np. np. batalion -> baon. śliczny ~* prześliczny). np. piłka -^piła. albo na końcu podstawy. w przypadku taa. gdzie poza ucięciem elementu -ów. ponieważ w trakcie tego procesu nie cofamy się do wyrazu. television -» telly („telewizja") lub też może być ucięty ocześnie początek i koniec podstawy. czasownika stage-manage. beczka -> beka. co się dzieje na scenie w trakcie przedstawienia teatralnego. określenie rozmiaru (dom — » domek. Wyrazy utworzone przez ucięcie awy nazywamy ucięciami. Podobnie dzieje się w języku polskim. dla wyrażenia czynności polegających na zorganizowaniu publicznego występu* jakim jest na przykład konferencja prasowa. spokoj~* sP°ko. narzędzie itd. P. która ma wykonawcę. lecz tworzymy wyraz pochodny krótszy w stosunku do wyrazu motywującego. Z kolei w przypadku długo pisze -> długopis rzeczownik złożony. Derywacji towarzyszyć może również zawężenie znaczenia pod" stawy. dwójka -» dwója) lub mogą towarzyszyć innym typom derywacji. itd. który pojawił się w systemie języka wcześniej. Kolejnym przykładem może być utworzenie od rzeczownika stage-manager (dosł. musimy wykopać w ziemi mały dołek.następuje przeniesienie wyrazu z jednej kategorii gramatycznej do innej. gmach -> gmaszysko). żeby wsadzić do ziemi krzaczek azalii. jej lec. derywacji alternacyjnej oboczności ilościowe mogą wystąpić ewnątrz podstawy. Szczególne miejsce w systemie słowotwórczym języka polskiego zajmuje w porównaniu z innymi językami derywacja tworząca wyrazy pochodne. Palec -» paluch. W przypadku czasownika author („pisać scenariusze film0" we"). np. co ilustruje przykład The press-conference was cleverly stagemanaged („Konferencja pra" sowa została zręcznie wyreżyserowana").

który wszedł do systemu języka angielskiego jako skrót określenia ra(dio) d(etecting) a(nd) r(anging) („wykrywanie i określanie odległości za pomocą radia"). Dobrze zadomowione w języku skróty po pewnym czasie tracą swą etymologiczną przejrzystość i postrzegane są jako wyrazy niepo-chodne. definiując ten wyraz jako „sposób określania pozycji przedmiotów takich jak samoloty lub rakiety przez wysyłanie fali radiowych". Wyrazowce utworzone z fragmentów dwóch i więcej wyrazów są skrótowcami. Zlewanie się dwóch podstaw w jeden wyraz jest często odbiciem procesu zlewania się dwóch pojęć w jedno. a wraz z nim wiedza o tej chorobie rozpowszechniła się na całym świecie. PKOlpekao. Fleksja Współczesne społeczeństwa opierają się na działaniu wyspecjali-ch j współdziałających struktur. Powszechnie znanymi przykładami są skrócone nazwy państw. Podobnie w języku angielskim wyraz brunch powstał przez połączenie elementów dwóch słów breakfast („śniadanie") oraz lunch („obiad"). żelazo + beton -> żelbet.(„lodówka"). np. jak i kultury. czego przykładem może być wyraz AIDS. czy internacie nalizm typu metro. and Cultural Organization. Acquired Immune Deficiency Syndrome. pochodzący od tatarski befsztyk. zarówno w dziedzinie portyki wojskowości. do których zalicza się również wyrazy powstałe z poł3" czenia w jeden wyraz liter lub głosek wyrazów wchodzących w skład jednej nazwy. UNESCO. W tym przypadku dochodzi do zatarcia się granicy odróżniającej dwa pojęcia. i używany w odpowiedzi na pytanie. Pojęcie uzależnienia wyodrębnione zostaje z wyrazu alkoholik jako cząstka -holik i włączone w wyrazie pracoholik do kategorii semantycznej wyrazu praca. a którego najnowsze słowniki języka angielskiego nie klasyfikują jako skrótowca.5. nej w metropoliach. Dobrym przykładem tego zjawiska jest historia wyrazu radar. czego przykładem jest niemiecki wyrazowiec Jein. jak alkoholik jest uzależniony od alkoholu. od The United Nations Educational. na które rozmówca chce jednocześnie odpowiedzieć potwierdzająco i przecząco. jako że spożywany jest jako pierwszy posiłek w ciągu dnia. np. 3 5. powstały z połączenia elementów dwóch wyrazów ja („tak") oraz nein („nie"). Nie ożna ciągle odnosić się do tych wszystkich instytucji i organizacji żywając ich pełnych nazw. czy ONZ. jako połączenie śniadania i obiadu. Wyraz brunch odnosi się bowiem do posiłku. czego przykładem może bv' w polszczyźnie tatar. używanego dla określenia osoby uzależnionej od pracy tak. nauki. spraw społecznych. Struktury te są corocznie Z erzane o nowe instytucje i organizacje. np. W polszczyźnie w takim przypadku używamy (I) tak i nie. Zwykle są to litery lub głoski początkowe. 3. wykracza poza odcinek czasowy integralnie związany z kategoryzacją posiłku jako śniadania. wyrazowców. ZSSR. pochodny od greckiego wyrazu metropolis. Używa się go w odniesieniu do posiłku spożywanego w późnych godzinach rannych. Social. który ma cechy śniadania. Fleksja . czyli wyrazów utworzonych przez skrócenie podstaw dwóch i więcej wyrazów tworzących nazwę i połączenie ich w jeden wyraz. Potrzebne nam są formy krótsze. utworzony z pierwszych liter nazwy choroby wirusowej polegającej na załamaniu się odporności organizmu. W polszczyźnie przykładem tego zjawiska jest wyraz pecet. Wyrazy ucięte mogą się tak bardzo upowszechnić \v • zyku. ułatwiające ich zapamiętanie i szybkie przywołanie z pamięci. USA. Ucięcie charakterystyczne jest dla tzw. kalki z angielskiego workaholic. niemniej ponieważ jedzony jest zwykle koło południa. np. którv został metonimicznie przeniesiony na system komunikacji podziem. Podobne formalne i pojęciowe „zlewanie się obserwujemy w przypadku wyrazu pracoholik. Skróty pojawiają się w każdej dziedzinie życia. Dzięki skrótowi termin medyczny upowszechnił się w wielu językach. że użytkownicy mogą nie postrzegać związku słowotwórcze miedzy podstawą i derywatem. oraz skróty nazw organizacji międzynarodowych.

przymiotniki oraz czasowniki. język polski . w derywaćji wyrazu całościowóść morfem słowotwórczy -ość użyty został dwukrotnie-Ponadto. że zdobył biegun. Dlatego też morfemy fleksyjne cechuje większa częstotliwość występowania w wypowiedzeniach niż morfemy słowotwórcze. który wyraża ich znaczenie leksykalne i jest stałym. Można o kimś powiedzieć. a także. to obecność danego wyrazu w zasobach leksykalnych języka nie musi wyznaczać zespołu wyrazów od niego pochodnych. ale nie prawdy czy grzechów.3). ale tylko w tym drugim wypadku o osobie tej możemy mówić. słowotwórstwo ma charakter wyrazotwórczy. teorii. Dany morfem fleksyjny może wystąpić w formie fleksyjnej tylko raz. że jest zdobywcą. sufiks -ość poprzedza sufiks -ow(y).3 przyjrzeliśmy się słowotwórstwu. wyznawać można poglądy. przyimki oraz spójniki zdaniowe. prawdę. rozdziale zajmiemy się zagadnieniamijnorjfolpjnjęksyjnej która na Pierwszy rzut oka wygląda podobnie. podczas gdy ten sam morfem słowotwórczy może być użyty w'Wyrazie pochodnym więcej niż jeden raz. Między tymi dwoma głównymi fałami morfologii występują jednak istotne różnice.in. motywować inne.takich jak np. ny jest zespół morfemów fleksyjnych właściwy dla kategorii gramatycznej. Odmiana wyrazów dzieli się na deklinację i koniugację. które charakteryzują wyraz pod względem formalnym i są wymienne Morfemy gramatyczne wskazują na przynależność wyrazów do kategorii gramatycznych oraz. niezmiennym członem wyrazu. że zdobył bilety na koncert. Tak więc relacje wyrażane przez morfemy fleksyjne są całkowicie regularne i jednoznaczne. W językach fleksyjnych .3. a także grzechy. partykuły. Jednak wyznawca to osoba wyznająca jakąś religię lub zwolennik jakichś poglądów. do której ten wyraz należy. ale nie musi. PipzęĄ. Na przykład sufiks czasu przeszłego. morfemy słowotwórcze nierzadko tworzą wyraz pochodny nawiązujący tylko do jednego znaczenia podstawy. wyrazie mniejszościowy. występuJe wyłącznie przed końcówkami osobowymi. przysłówki.W podrozdziale 3. Na przy .wyrazy od-• nne użyte w wypowiedzeniach składają się z dwóch części: temafleksyjnego. uczucia. Do kategorii nieodmiennych należą m. Z kolei morfemy słowotwórcze mogą być funkcjonalnie niejednoznaczne. o ile każdemu wyrazowi odmiennemu przypisa. Przykładowo. Po pierwsze 0 ile fleksja ma charakter formotwórczy. w obrębie kategorii gramatycznych. Wobec tego fleksja. sygnalizujący P^J^ do pełnienia odpowiednich funkcji syntaktycznych w wypo 102 ^EWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpOL 103 wiedzeniach. czyli odmian wyrazów.: szesz^io dwie formy fleksyjnje czasownika pisać. Ponadto. Do kategorii odmiennych w polszczyźnie należą m. Ponadto. rzeczowniki. W tjmpod. oraz z morfemów gramatycznych. a tym samym . Jak już powiedzieliśmy wcześniej (3. Dany wyraz może. do wyodrębnionych klas gramatycznych.in.. pos rzający zasoby leksykalne języka. o ile zbiór morfemów fleksyjnych właściwy jest każdemu wyrazowi odmiennemu we wszystkich jego znaczeniach. np. morfemy fleksyjne występują w formach fleksyjnych w stałym porządku. nigdy nie zmienia ich kategorii gramatycznych. znaczenie wyrazu biegacz nie jest prostą sumą znaczenia czynności wyrażonej przez czasownik motywujący ten rzeczownik i znaczenia wykonawcy tej czynności. -t-. Podział ten odpowiada różnicom we wzorach. przez co interpretacja form fleksyjnych wyrazów jest w pełni przejrzysta. t l i w wyrazie wyjątkowość sufiks -ow(y) poprzedza sufiks -ość. jakkolwiek morfem słowotwórczy -acz jest wykładnikiem wykonawcy czynności. Natomiast proce słowotwórczy może pFzemeść wyraz z jednej kategorii gramatycznej do drugiej. Natomiast porządek P0' szczególnych morfemów słowotwórczych może być zmienny. według których odmieniają się wyrazy.

Rodzaj gramatyczny. liczby oraz przyn A ka. Rzeczownikom przysługują 104 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORpoi morfologiczne kategorie rodzaju gramatycznego. Kategorie morfologiczne przysługujące wyrazom należącym do poszczególnych kategorii gramatycznych mają charakter klasyfikujący lub fleksyjny. jego budowa słowotwórcza oraz postać mianownika liczby pojedynczej. Nanuast w przypadku fleksyjnej kategorii morfologicznej jej wartość l~y^ różna dla poszczególnych form fleksyjnych danego lekse: * ' ^zykładowo. końcówka -u to jedna z form dopełniacza liczby pojedynczej rzeczownika w rodzaju męskim. czasowniki niedokonane mają paradygmat syntetyczne-analityczny (np. Rodzaj gramatyczny jest kategorią klasyfikującą. np. liczebników i zaimków. Końcówki fleksyjne rzeczowników są wielofunkcyjne i poza przypadkiem mogą również wyrażać kategorię liczby i rodzaju. natomia t dla rzeczowników niepoliczalnych. żeJtoń-cówki przypadkowe są przyłączone do tematu. W obrębie grupy nominalnej rodzaj gramatyczny (a także liczba i przypadek) rzeczownika determinuje . zaufanie) lub też mających tylko formy liczby mnogiej (np. będzie pisała). rodzaj gramatyczny i liczba. jest to kategoria klasyfikująca. ńlemających form liczby mnom • (np. Przykładem klasyfikującej kategorii morfologicznej s rodzaj gramatyczny rzeczowników. formy fleksyjne dzielą się na syntetyczne. trzy najbardziej typowe kategorie imienne. w deklinacji żeńskiej forma celownika jest taka sama jak forma miejscownika. Jest to odmiana oparta na morfologicznej kategt»rii"przypadka i dlatego też nazywana jest odmianą przypadkową. w jakiej formie fleksyjnej rze-wnik jest użyty w zdaniu. właściwości zakończenia tematu (tzw. jego rodzaj gramatyczny jest stały. znaczenie rzeczownika. siedem form przypadkowych w liczbie pojedynczej i siedem w liczbie mnogiej. ponieważ końcówki niektórych przypadków są takie same. Ze względu na swą budowę. Każdyj-zeczownik odmienny ma czternaście form fleksyjnych. natomiast niektóre czasowniki niefleksyjne mają paradygmat analityczny ((jest) widać. Jednak tylko część tych form jest formalnie różna. Rodzaj gramatyczny rze' czownika to kategoria zasadniczo o funkcji składniowej. Rzeczowniki nie odmieniają ? przez rodzaj: niezależnie od tego.różnicom form fleksyjnych. Czas i osoba. to kategorie werbalne. co oznacza. przymiotników. a także. Odmiana przypadkowa jest przykładem paradygmatu syntetycznego. wyraz we wszystkich swoich formach fleksyjnych ma określoną wartość danej kategorii morfologicznej. spod nie). wygłosu). Deklinacja to odmiana rzeczowników./»-sata. Niekiedy kategorie gramatyczne nie mają wykładnika: na przykład w dopełniaczu liczby mnogiej rzeczownik rodzaju żeńskiego kobiet-(a) przybiera formę kobiet. Dla rzeczowi/ ków policzalnych kategoria liczby jest kategorią fleksyjną. liczba i przypadek. Koniuga-cjato odmiana czasowników. rzeczownik może być w zdaniu użyty w liczbie poZ się ° ^rzyk*ad odmiennej kategorii gramatycznej rozważymy flek-eczowników w języku polskim. polegające] na sygnalizowaniu związków składniowych między składnikami wypowiedzenia. W deklinacji rzeczownikowej o doborze poszczególnych końcówek decyduje wiele czynników. syntetycznoanalityczne oraz analityczne. w tym rodzaj gramatyczny wyrazu. W koniugacji. W pierwszym przypadku. np. a także tryb. Oparta jest na morfologicznej kategorii czasu i osoby. są przykładami zazębiania się kategorii pojęciowych i gramatycznych w systemie języka. Przypadek. to morfologiczne kategorie imienne. będzie widać). było widać. aspekt oraz strona.

w tym rozdziale przyjrzeliśmy się morfologii. inne są klasyfikowane jako inherentne wykładniki treści semantycznych. 2 zajmowaliśmy się leksykologia. Niemniej nie ma tej funkcji kategoria liczby w przypadku takich rzeczowników jak drzwi czy sanie. że wszystkie formy językowe. że wymienione aspekty języka. leksykologia i składnia W rozdz. Takie jest w istocie podejście w językoznawstwie współczesnym. W tej funkcji. och końcach tego kontinuum znajdujemy stopniowo różni-s*ę rodzaje konceptualizacji: od nazw przedmiotowych w le106 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFQLon Rysunek 4. tak w leksykologii jak w m°rfologii związkiem między formą i treścią rządzą podobne za-Y. np. Wnioski: morfologia. Widać więc.6. czyli na rodzaj natural-v j tym samym wyraża odniesienie do rzeczywistości pozajęzyko-wei Liczba rzeczownika jest z kolei kategorią prymarnie semantyczną informującą o liczbie desygnatów rzeczownika w rzeczywistości pozajęzykowej. Nie jest to jednak podejście w pełni słuszne. Kontinuum poszczególnych obszarów języka i typów pojęć Leksykologia Morfologia Składnia 107 forma szyk fleksyjna Firma Czy tu zbudowała można most zbudować . są wyraźnie od siebie odgraniczone i zupełnie od siebie niezależne. czyli sygnalizuj' zależność przymiotnika. że tworzą pojęciowe kontinu-cui a . jej członu określanego. Natomiast w przypadku nazw osobo-ch rodzaj gramatyczny wskazuje na płeć. Różnice mię-• ^°Szczególnymi parami form językowych i znaczeń wcale nie są Urn \r e' ^ozna raczej powiedzieć. zapoczątkowanym przez de Saussure'a (1916). członu określającego w grupie nominalnej : morfologia. musimy nsekwentnie przyjąć. mają wspólną podstawę pojęciową. mianownik). rodzaj grama-nY nie wyraża we współczesnej polszczyźnie odniesienia do rze-vwistości pozajęzykowej. w tym oraz w poprzednim rozdziale.wartości tej kategorii dla członów zależnych. przymiotnika. które komunikujemy. a także działy językoznawstwa zajmujące się nimi. Jak przekonaliśmy Sle.Jeśli założymy. Jakkolwiek pewne formy przypadkowe można postrzegać jako wykładniki wyłącznie związków składniowych (np. Jedną z ich funkcji jest wyrażanie sposobu konstruowania treści pojęciowych przez mówiących. że morfemy fleksyjne zwykle wyrażają treści informacyjne o wysokim stopniu abstrakcji. toksykologia i składnia 105 eczownika. Zakres materiału omówionego w tych trzech rozdziałach może sugerować. a więc także ^zki składniowe. że istnieje zasadnicze podobieństwo między symern pojęciowym i znaczeniami. a w rozdziale następnym omówimy składnię. 3.

czyli takie.abstraknim) cyjne ksykonie do stosunków między wyrazami w składni. czy też wchodzą w ich skład. do pojęć uogólnionych.bardziej lizowane gółowione ogólne lub (hipero. abstrakcyjnych w derywacji właściwej i dalej. Z^ mogą występować w wypowiedzeniach samodzielnie. wszystkie morfemy są w swej istocie podobne. Derywacja to tworzenie wyrazu pochodnego od innego wyrazu. Morfemy dzielą się na swobodne.w składni.most? pojęcie pojęcie o wysokim o najwyżstopniu szym abstrakcji stopniu abstrakcji Rodzaje wyraz złożenie derywat morfemów podstawowy prosty (ta) buda tańcbuda zbudować Typy pojecie pojęcie pojęcie pojęć zindywidua. Uogólnianie przebiega stopniowo.7. Jednocześnie obserwujemy stopniowe przechodzenie od pojęć jednostkowych. czy stanowią one są modzielne składniki wypowiedzeń. v morfemami.uszcze. ponieważ wszystkie są wynikiem procesu abstrakcji ludzkich doznań i doświadczeń. Uogólniony opis wszystkich znaczeń danego morfemu nazywamy jego schematem. Morfemy wyrażać różne znaczenia. Morfemy przyłączane do . Dział morfologii zajmujący się spo-IV"h mi tworzenia wyrazów pochodnych to słowotwórstwo. 3. że więcej je łączy niż dzieli-Każdy typ morfemu stanowi kolejny krok w tym procesie i odzwierciedla inny stopień abstrakcji. do pojęć o najwyższym stopniu abstrakcji . Pomimo tych różnic. oraz na ^ zane. Oznacza to. Poszczególne stopnie przechodzą jeden w drugi. bez względu na to. poprzez pojęcia o węższej treści informacyjnej w przypadku złożeń. mniejsze jednostki języka. Do głównych procesów słowotwórczych zaliczamy derywację. czyli niesamodzielne. Podsumowanie Morfologia jest nauką o elementach składowych wyrazów. właściwą oraz kompozycję.

czyli gramatycznych klas wyrazów występu-jących w wypowiedzeniach w różnych formach fleksyjnych. Ze względu na położenie względem rdzenia. Grzegorczykowej i J. 3) derywaty proste. Zwykle są wykładnika mi relacji syntaktycznych danego wyrazu z innymi w wypowiedzeniach. stojące pomiędzy dwoma morfemami rdzennymi. Nagórko (1998). . Zaklasyfikuj poniższe przykłady jako 1) wyrazy niepodzielne. nazywamy derywacją paradygmatyczną. Mako-wieckiego oraz w podręczniku A. oraz alternacje ilościo-sj ' nPSrebro -» srebr-n-y. gruz odgruzować. określa się terminem derywacja alternacyjna Morfemy gramatyczne są zwykle morfemami związanymi a] mogą być również morfemami swobodnymi. rozszerzające rdzeń. Szymanek (1989). Rozwój fleksji i słowotwórstwa polskiego przedstawia w ujęciu diachronicznym praca Z. palić —>palacz. Analizę różnic w podejściu do słowotwórstwa w językoznawstwie polskim i angielskim przedstawia B. Grzegorczykowej i Z. którego jedynym wykład108 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOL niklem są oboczności ilościowe i/lub jakościowe. Tokarskiego (1973) oraz A. krzesło elektryczne . Zalecana lektura Podstawowe terminy z zakresu morfologii podane są w Encyklopedii Szkolnej. 6) konstrukcje lub derywaty składniowe: 109 a. np. stojące przed rdzeniem.in. Podstawowy składnik wyrazu.9. modnisia j.Od konstrukcji składniowych złożenia odróżniają kryteria fono-logiczne i gramatyczne. Grzegorczykowej (1972). Pozostałe morfemy to morfemy poboczne. np. 3. recenzent d. morfemy dzielimy na prefiksy. interfiksy. Proces m J3 W^rczy> którego jedynym wykładnikiem jest zmiana zestawu zn •6lnow ueksyjnych.8. 5) skrótowce. Literatura i nauka o języku pod redakcją A. występujące po rdzeniu. Morfemy poboczne mogą wywodzić się od morfemów głównych. czyli stałe połączenia wyrazów w nazwę jednego przemiotu. należą rzeczowniki. motywujących. ale występujące po końcówce fleksyjnej. Afiksacji może towarzyszyć zmiana zestawu morfe-w"eksyjnych wyrazu. czyli morfemy poboczne włączane do morfemu rdzennego. oraz postfiksy. sufiksy. matma o. przymiotniki i czasowniki. 2) złożenia. Pu-zyniny (1979). Złożenia to wyrazy składające się z dwóch i więcej podstaw słowotwórczych niezwiązanych składniowo. Morfemy nieciągłe to morfemy reprezentowane przez elementy nie tworzące nieprzerwanego ciągu. W wyrazie pochodnym część derywatu wspólna z wyrazem motywującym to podstawa słowotwórcza. Do odmiennych kategorii gramatycznych. np. pekaes f ktoś g. Szczegółowym zagadnieniom z zakresu słowotwórstwa i fleksji polskiej poświęcone są m. czarna magia b. wyrażają treści o węższej. np. R. a także artykuły w tomie pod redakcją R. wyrażający jego znaczenie leksykalne. domofon p. Proces słowotwórczy. rywala afiksalna to proces tworzenia wyrazów pochodnych. Heinza (1961). R. Klemensiewicza (1974). Zaron (1997). panna młoda c. Tak jak zestawienia. domysł e. Zjawisko przekształcania się morfemów głównych w morfemy poboczne nazywamy gramatykalizacją. 4) wyrazowce. infiksy. dwójka -> w' matematyka -» matma. Typowo tworzą formy fleksyjne wyrazów. przejechać i. prace R. przedszkole n. Ćwiczenia i zadania 1. wyspecjalizowanej treści informacyj-neJ. liczebniki. Kognitywne podejście do natury kategorii derywacyjnych przedstawia praca Szymanka (1988). nazywamy rdzeniem. złożenia zwy-. klucha m. jamnik 1. tny -»znajoma. 3. stanowiące składnik wyrazu.wyrazów podstawowych. np. rego wykładnikiem są morfemy słowotwórcze (afiksy). nazywamy morfemami słowotwórczymi. mydło k. kot -> kocię. lub jakościowe.

częstochłody f. czy derywaty z -anie /-enie /-cię różnią się od derywatów z -anina pod względem znaczenia. Jeśli tak. czarnowidz . których oba człony są niesamodzielne. przydomowy f. Podane poniżej przykłady to zapomniane wyrazy złożone pochodzące z XVIII-wiecznej polszczyzny. czyli złożenia. ąuasi-złożenia. -^ wykładnika wykonawcy czynności w języku polskim. Nazwy czynności tworzy również od czasowników morfem -anina. Jakie jest znaczenie (lub znaczenia) tego morfemu w podanych przykładach? Podaj inne przykłady. procesów lub stanów? Zastanów się nad tym pytaniem rozważając rzeczowniki takie jak zaproszenie. -anie. które mogą wystąpić Wylrł V11. geografia. czyli wyrazy powstałe przez połączenie dwóch podstaw."> awowym morfemem słowotwórczym tworzącym od cza-°w abstrakcyjne nazwy czynności. 9. bezołowiowa (benzyna). W jakim znaczeniu mogły być wtedy (i mogłyby być dziś) używane? a. bieganina. bijatyka d. np. 10. Przymiotniki zaprzeczone mogą być również derywowane przy pomocy prefiksu bez-. wyjątek g. z których jedna powtarza się w innych wyrazach złożonych i jest członem niesamodzielnym. samoobsługa c. Czy rzeczowniki utworzone od czasowników przy pomocy mor-femu -anie /-enie /-cię zawsze są nazwami czynności. Dla jakiego rodzaju słownictwa charakterystyczne są ąuasi-złożenia? Jakie mogą być tego powody? 4.od przymiotników zaprzeczonych na bez-? Jakie względy mogą decydować o tym. Z jakimi innymi rdzeniami czasownikowymi mogą się łączyć te prefiksy w tej samej funkcji? Podaj przykłady innych par prefi-ksów.h. przy pomocy jakich procesów słowotwórczych utworzono następujące wyrazy: a. jedzenie. Przymiotniki zaprzeczone derywowane są głównie przy pomocy prefiksu nie-. czy też nie? wt'f° trZy Przykłady innych sufiksów. bezcukrowa (dieta). °ry prefiks zostanie użyty dla wyrażenia znaczenia przeczenia? • Wykładnikiem nazwy wykonawcy czynności może być sufiks z> a także sufiks -arz. beż 3. oraz tzw. W obrębie wyrazów złożonych wydziela się tzw. wielkosily b. ywadnikiem jakich innych znaczeń mogą być te sufiksy? s°wii'iI. Podaj dziesięć przykładów takich derywatów. badanie. duszotowca d. rozmarzyć się e. Nie jest to jednak jedyny morfem słowotwórczy o funkcji przeczenia. Podaj po pięć przykładów złożeń jednostronnie motywowanych oraz ąuasi-złożeń. uwodziwołek 11. podob-n* jak -acz. które dodane do rdzenia czasownikowego utworzą czasowniki o przeciwstawnych znaczeniach. bezkrytyczny. konina 2 Określ. Omów zmiany znaczeniowe. np. np. mieszkanie. bezinteresowny. złożenia jednostronnie motywowane. np. wygrana h. siedzenie. pranie. Czasowniki zakręcić i odkręcić wyrażają przeciwstawne czynności. jakie aspekty znaczenia odróżniają te dwa typy słowotwórcze? 8. drogopojny e. chmurobtędny c. Czy jest jakaś zasada odróżniająca przymiotniki zaprzeczone na nie. jakim uległy elementy składowe poniższych przykładów: a. beztroski. procesów i stanów jest 110 WEWNĘTRZNA STRUKTURA WYRAZU: MORFOLOGIA morfem o trzech odmiankach kontekstowych. -enie lub -cię. kaczor b. Czy sufiks -arz jest wielofunkcyjny. Określ. marzenie. wszechświat.

jak i stany.b. Zdanie jest zespołem wyrazów treściowo i gramatycznie od siebie zależnych. że zdanie ma określony schemat zdarzeniowy. O zdarzeniach informujemy używając wypowiedzi (zdań). badania nad językiem wykazują. czyli leksemy i morfemy gramatyczne. małosolne ogórki n. Na płaszczyźnie językowej. Odpowiedniej morfemy gramatyczne oraz środki leksykalne służą podkreśleniu l gdzie i kiedy zdarzenie ma lub miało miejsce. poświęconych leksykologii i morfologii. z których budowane są jednostki o szerszej treści informacyjnej. czyli zdarzeniach pozajęzykowych. W poprzednich rozdziałach omówiliśmy główne typy jednostek niższego rzędu. szczyt ekonomiczny h. oraz że jest osadzone w określonym kontekście pragmatycznym. tak jak postrzega je mówiący. że zdarzenie ma. Definicja ta odzwierciedla tradycyjne w badaniach językoznawczych powiązanie języka i myśli. gdzie przez zdarzenie będziemy rozumieć zarówno czynności i procesy. miało lub będzie miało miejsce w przy 4. gołe niebo f. mówiący orzeka (czyli stwierdza. ty tym rozdziale przyjrzymy się. Zdanie_to_adgraniczony prozodycznie odcinek tekstu. martwa piłka m. badaliśmy związki między pojęciami i morfemami. na których elementy składowe wypowiedzi wchodzą ze sobą w związki. poprzez wykładniki kategorii gramatycznych. że mówiący ujmują zdarzenia w formie kilku typów. Określone środki językowe pomagają mówiącym „ulokować" dane zdarzenie w sto112 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI* sunku do nich samych oraz do czasu wypowiedzi. zdanie wyraża zdarzenie w całej jego złożoności. złotousty k. różowe okulary j. liczba pierwsza e. W obrębie konstrukcji zdaniowych można wyróżnić kilka warstw lub poziomów. który odzwierciedla wzajemne relacje między uczestnikami. Jakkolwiek każde zdarzenie jest konkretnym. lewy świadek d. jaka jest zależność między czasem i miejscem w rzeczywistości pozajęzykowej. a w przypadku zda' rżeń hipotetycznych . kropka lub znak zapytania). jak pojęcia mogą być ze sobą łączone w celu przekazania komunikatu językowego informującego o fragmentach rzeczywistości pozajęzykowej. ptasie mleczko i.wyrażeniu pewności lub przypuszczenia mówiącego. dobrowolny Rozdział 4 Łączenie treści informacyjnych: składnia W poprzednich rozdziałach. występujących w określonym porządku linearnym. w którym mówiący znajduje się w chwili przekazywania swojej wypowiedzi Zdanie. strukturę składniową. W ujęciu gramatyki kognitywnej zdanie stanowi całość z punktu widzenia językowego i kognitywnego.1. Wprowadzenie: składnia i gramatyka Słownik języka polskiego pod redakcją Mieczysława Szymczaka definiuje zdanie jako „myśl wyrażoną słowami". Zamkniętej intonacji zdania w pIsmie~oćTpowiadają znaki graficzne (np. czarnorynkowy c. wielkoświatowy 1. żąda lub pyta) o wyróżnionej przez siebie czynności. złożone jest z kilku powiązanych ze sobą elementów o treści informacyjnej. procesie lub stanie oraz o przynajmniej jednym jego uczestniku lub nosicielu. a czasem i miejscem. zwanych „schematami zdarzeniowymi". małoduszny g. Na płaszczyźnie kognitywnej. Każdy ogólny typ zdarzeniowy przybiera charakterystyczną postać zdaniową o określonym szyku wyrazów. w której dane zdarzenie ma miejsce. czyli . niepowtarzalnym wycinkiem rzeczywistości. rozumiane jako komunikat o danym zdarzeniu. Forma osobowa czasownika informuje. Przyjmiemy tutaj.

składnię oraz fonetykę i fo-nologię. interpretację przykładu (l)a jako (l)b lub (l)c ułatwia odpowiednia intonacja i różnica w położeniu akcentu zdaniowego. zaś wyraz lub wyrazy oznaczające jej obiekt (odbiorcę) . podmiotem zdania jest grupa nominalna w mianowniku. czyli znajomość gramatyki języka. morfologię. W mowie. Wiedza o kategoriach gramatycznych języka. celowniku lub narzędniku). W języku polskim wyraz lub wyrazy oznaczające wykonawcę czynności (sprawcę) zwykle występują w mianowniku. Tak więc. Termin syntaksa wywodzi się z greckiego wyrazu syntaksis („zestawienie. b. dopełnieniem jest grupa nominalna w bierniku (rzadziej w dopełniaczu.szyku. implikuje dwóch uczestników: wykonawcę czynności i jej obiekt. każdy z rzeczowników w przykładzie (l)a może być interpretowany albo jako podmiot (sprawca). Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) morfologia morfemy (afiksy) . stanowi naszą wiedzę gramatyczną. Dziecko powąchało cielą. o których będzie mowa w następnym rozdziale. którą wyraża. że formy fleksyjne występujących w nim rzeczowników są identyczne w mianowniku i bierniku. w połączeniu z wiedzą o schematach zdaniowych i regułach ich przekształcania i rozwijania. że znamy ogólne reguły składniowe i schematy zdaniowe naszego języka. Czasownik wąchać ze względu na treść pojęciową. albo jako dopełnienie (obiekt). l Wprowadzenie: składnia i gramatyka 113 To.w bierniku lub. Przy swobodzie w porządkowaniu wyrazów w zdaniu. rzadziej. 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Tabela 1. uszeregowanie"). pozwala nam rozumieć myśli wyrażone przy pomocy gdań. tak jak pokazują to parafrazy (l)b i (l)c: (1) a. Przykładowo. niezależnie od pozycji. Mówiąc ogólnie. którą zajmuje on w zdaniu. Zwykle forma fleksyjna danego rzeczownika jednoznacznie identyfikuje jego funkcję składniową. Dział językoznawstwa zajmujący się regułami Radowania zdań z wyrazów nazywamy składnią lub syntaksą. Składnia (syntaksa) „zestawia" ze sobą wyrazy zgodnie z regułami składniowymi i schematami zdaniowymi. natomiast w formie pisanej bez szerszego kontekstu przykład ten jest niejednoznaczny. jednostka tekstu przedstawiona w przykładzie (l)a może być interpretowana dwojako. Niejednoznaczność przykładu (l)a wynika z faktu. Cielą zostało powąchane przez dziecko. celowniku lub narzędniku. c. Określony porządek wyrazów może wyrażać różne treści. Dziecko zostało powąchane przez cielę. ponieważ może on realizować więcej niż jeden schemat zdaniowy lub różnie szeregować uczestników zdarzenia. gramatyka obejmuje wszystkie elementy systemu językowego: leksykologię. w dopełniaczu.

Szyba się stłukła. Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochód scysji między dwoma uczniami. kładącą nacisk na tf inny aspekt zdarzenia: (2) a. co się stało. które dotyczą nas samych. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. a wyjątkowo czterech. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. Podrozdział 4. g. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być przy pomocy języka na różne sposoby. których liczba zwykle nie przekracza trzech. Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. Jednak chybia i mikroskop trafia w $ * ' która rozbija się na drobne kawałki. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. Mikroskop trafił w szybę. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. f. Marek zbił szybę. 4. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty.procesy morfologiczne (np. ia <*Je . zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. Konflikt zaostrza się do tego stoP ' że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod "^ i rzuca nim w Michała. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze.2 przyjrzymy się bliżej temu.1). od każdego z uczniów może usłysz60' J mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź. samogłoski itd. c. złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. Kiedy nauczyciel wraca fl° sy. Marek rzucił mikroskopem w Michała.) schematy fonologiczne (np. co możemy zilustrować następującym P. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. zależnie od naszego roz" nią danego zdarzenia. e. kładem. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób.2. na pytanie. W podrozdziale 4. To wina Marka. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zob.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. d. 4.2. b. . W podrozdziale 4. Michał się naśmiewał z Marka. zwierzęta lub też przedmioty związane z człowiekiem.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. 1.2. Są to zwykle osoby.

złożenia) składnia kategorie gramatyczne (części mowy) schematy składniowe (np. . uczestniczy ze_ e 114 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNu Tabela 1. nią te pokazują. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. Elementy składowe gramatyki języka Płaszczyzny analizy Kategorie językowe Procesy kompozycji leksykologia leksemy (wyrazy) "" ~ morfologia morfemy (afiksy) procesy morfologiczne (np. -tiuiie Schemat pojęciowy zdarzenia. Że knnceptuallzacja_r7. który zostaje uderzony. osobowym sprawcą czynności. i zwany jest patiensem. o których informujemy.nśri pnzalgzl oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. a których role się od sie . procesu lub stanu oraz tych jego uczestnik" ' ^ rży są niezbędni do jego zaistnienia. _ rżeń.^ cy uderzenie jest agensem. tzn. Jak zobaczymy w dalszym ciągu7 istnieją różne schen*3 „ . jest „odbiorcą" czyn*10 który jej podlega. rodzaj czynności. których uczestnicy odgrywają różne role semantyczn^' ae . nfl . lub *e^i Dier-la może być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności l ^ja^ nym odbieraniu czynności.pt'yywj^gj-. samogłoski itd. szyk wyrazów) fonetyka/fonologia fonemy (spółgłoski.) . ten uczestnik. czyli poddawaniu się jej. których zdarzeniach. schemat zdarzenia. oD ^ . Na P niiia-w schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnikjvl~ _ . tzn. nią.Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzefl ' każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekd6. "? bowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą).

Pod nieobecność nauczyciela na lekcji biologii dochodzi do scysji między dwoma uczniami. Jednak chybia i mikroskop trafia w szybę./ywj . Michał się naśmiewał z Marka. Zgodnie z naszą antropocentryczną interpretacją świata (zot)' 1. o których informujemy. b.2. jak treści pojęciowe ujmowane są w schematy sytuacyjne. W podrozdziale 4. że w końcu Marek sięga po mikroskop stojący na biurku pod oknem i rzuca nim w Michała.2. Szyba się stłukła. istnieją różne schematy zda-' których uczestnicy odgrywają różne role semantyczne. c. 4. osobowym sprawcą czynności. Uczestnik może odgrywać w sytuacji aktywną rolę. zwykle uczestnikach czynności lub nosicielach stanów. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 115 Informacje dotyczące tych samych zdarzeń mogą być wyrażone zv pomocy języka na różne sposoby.stopki oparta jest na odmiennych schematach pojęciowych. być osobowym wykonawcą zamierzonej czynności (sprawcą). procesu lub stanu oraz tych jego uczestników. od każdego z uczniów może usłyszeć inną.4 poświęcony będzie sposobom odnoszenia zdarzeń do czasu i miejsca mówienia. obejmuje rodzaj czynności. ak zobaczymy w dalszym ciągu. którzy są niezbędni do jego zaistnienia. tym. nie musimy wymieniać wszystkich możliwych osób.1). która rozbija się na drobne kawałki. Każde z powyższych zdań dotyczy tego samego zdarzenia. uczestniczy agens przekazujący energię innemu uczestnikowi. natomiast uczestnik. czyli poddawaniu się jej. Schemat pojęciowy zdarzenia. których liczba zwykle nie przekracza trzech. Zdania te pokazują. tzn. To wina Marka. W innych . Zwykle „wybieramy" te aspekty wyróżnionego przez nas wycinka rzeczywistości. patiensowi. f. lub też jego roa moze być bierna i polegać na posiadaniu jakiejś własności lub bieryni odbieraniu czynności.schematy fonologiczne (np. zwierzęta lub tez przedmioty związane z człowiekiem.2. jest „odbiorcą" czynności. 4. kładącą nacisk na ten lub inny aspekt zdarzenia: (2) a. Schematy zdarzeń i semantyczne role ich uczestników Mówiąc o danym zdarzeniu. Marek zbił szybę. schemat zdarzenia. a których role się od siebie różnią. tzn. na pytanie. W podrozdziale 4. asymilacja) W tym rozdziale omówimy trzy główne zagadnienia. rzeczy lub innych informacji z nim związanych. i zwany jest patiensem. który zostaje uderzony. Marek rzucił mikroskopem w Michała. d. a wyjątkowo czterech. co się stało. odrzucając elementy zbędne i skupiając się na elementach istotnych. W nie-r zdarzeniach. y^jej podlega. e. Ujmując informację dotyczącą danego fragmentu rzeczywistości w określony schemat zdaniowy dokonujemy selekcji. ale każdy z mówiących skoncentrował się na innym jego aspekcie. zależnie od naszego rozumienia danego zdarzenia. Konflikt zaostrza się do tego stopnia. który podlega je' działaniu. w centrum naszego zainteresowania znajdują się te obiekty-które dotyczą nas samych. Są to zwykle osoby. że knn rpptuaUzacja rzpr. Na przykład schemacie zdarzeniowym typu „A uderzył B" uczestnik wykonuj ąy uderzenie jest agensem.2 przyjrzymy się bliżej temu. Kiedy nauczyciel wraca do klasy. co możemy zilustrować następującym przykładem. Mikroskop trafił w szybę. g. które są dla nas w danej chwili najistotniejsze.3 omówimy schematy zdaniowe służące wyrażaniu poszczególnych schematów zdarzeń. Marek się zdenerwował i chciał zbić Michała. Podrozdział 4. mniej lub bardziej szczegółową odpowiedź.

Sahara jest niebezpieczna. 4. czy mówiący wypowie zdanie podane w przykładzie (3)a. który obiekt chce zidentyfikować. czy prototypowe wyrażają przepływ energii.3. Należą do nich: być. Schematy zdarzeń można opisać przy pomocy najbardziej prototypowych czasowników. omówimy schematy zdaniowe oraz szyk wyrazów charakterystyczne dla schematów zdarzeniowych. w podrozdziale 4. Sahara jest pustynią. (przynależność do klasy rzeczy) c.? Co ktoś / coś ma / posiada? Gdzie / skąd / dokąd ktoś / coś porusza się? Kto co komu daje? Omówimy teraz po kolei każdy z tych schematów. robić. Schemat „wydarzenie" 3. W Afryce jest pewna pustynia. To. odczuwać. Następnie. lub Jaki jest ktoś / Jakie jest coś? Co się dzieje? Co ktoś robi? Czym się ktoś zajmuje? Co ktoś czuje. Schemat „działanie" 4. Schemat „bycie" 2. Schemat „posiadanie" 6. zależy wyłącznie od tego.1. które wyrażają. rozumiejąc przez nią takie „uczestnictwo" w relacji. widzieć itd. Charakterystyczne dla konstrukcji identyfikującej desygnat obiektu jest to. Ta pustynia jest w Afryce Pólnocnej. czy też użyje zdania Sahara to jest ten duży obszar na mapie. ulokowaniu w przestrzeni (& lub jedynie stwierdzeniu jego istnienia ((3)e): (3) a. Czasowniki te mogą posłużyć jako nazwy typów zdarzeń.2. (charakterystyka) d. gdzie orzecznik nie odsyła do . Schemat „przemieszczanie" 1. widzi itd. jakich używamy pytając o typ zdarzenia Jak zobaczymy w rozdziale 6. Rolę głównego uczestnika określimy jako roi? patiensa. Zdanie (3)b to przykład. Czasowniki dzielą się na różne klasy. czy też jego brak. Schemat „doznawanie" 5. powiązany z patiensem za pomocą łącznika być. zaklasyfikowaniu go do jakiejś kategorii ((3)b). (stwierdzenie istnienia) C• r ' --f „ Wszystkie wymienione powyżej role semantyczne wyrażane są przez orzecznik. który nie odgrywa domu10" jącej roli w tej relacji. Takie sytuacje nazywa się stanami. w zależności od tego. Schemat „przekazywanie' Kto / co to jest?. Relacja „bycia" może być uszczegółowiona różnorako. Ten duży obszar na mapie to jest Sahara. Uszczegółowienie może polegać na identyfikacji obiektu ((3)a). W przykładzie (3)a mówiący identyfikuje dane miejsce na mapie używając nazwy własnej (Sahara).zdarzeniach nie następuje przepływ energii między uczestnikami. (identyfikacja) b. Wyróżnimy więc następujące schematy zdarzeń: 1. które wymaga minimalnego zaangażowania. że można zmienić położenie rzeczowników bez zmiany podstawowego znaczenia. Schemat „bycie" Główną funkcją schematu „bycie" jest przypisanie jakiejś cechy lub innej kategorii pojęciowej obiektowi. (lokalizacja) e. Zarówno bowiem Sahara jak i ten duży obszar na mapie mogą pełnić funkcję identyfikującą. czasowniki te nie są charakterystyczne wyłącznie dla języka polskiego i można znaleźć ich odpowiedniki we wszystkich językach. dziać się. scharakteryzowaniu ((3)c).

dlaczego schemat „działanie" jest prawie zawsze powiązany z agensem. gdzie się nie pojawia (np. w przykładzie (4)e . czym świadczy następujący szereg przykładów. w schemacie „wydarze-me na plan pierwszy wysuwa się odbywający się proces i jego uczest-IK. jest przedmiotem nieożywionym. (4)a. które omówimy w następnym podrozdziale. które nie mogą zareagować na nowy bodziec i których uczestnictwo w procesach może powstrzymać jedynie jakaś nowa siła. Rola patiensa pełniona przez wszystkie podmioty w przykładach sprawia. Oczywiste jest jednak. Grzmil Dnieje l Ochłodziło się. Procesy takie nie podlegają kontroli ze strony człowieka. że nim samo miejsce zdarzenia. Odruchowa energia skomlenia jest również silniejsza od fizycznego i/lub psychicznego procesu wzrastania czy też chorowania lub dochodzenia do zdrowia. Nawet skomlenie psa można rozumieć i tłumaczyć jako skutek wywołany przez energię wytworzoną w instynktownym odruchu psa. Można powiedzieć. W (3)c mówiący przypisuje obiektowi. W schemacie „działanie" jeden z uczestników postrzegany jest jako źródło generowanej energii i tym samym jako obiekt zapoczątkowujący czynność. a w (4)fosobą. jako że sądzimy. możemy zapytać „Co pies robi?" czy też „Co pies zrobił. jest orzekanie o „byciu" patiensa. Chłopiec rośnie szybko l dochodzi do zdrowia. że pytamy o nie przy pomocy zdania „Co się dzieje z tym obiektem?" Nawet pytanie „Co się dzieje z tym psem?" nie brzmi śmiesznie w kontekście skomlącego psa. Jest on raczej odbiorcą tej energii i stąd uczestnik w schemacie „wydarzenie" jest bardziej prototypowym patiensem niż nosiciel stanu wyrażonego przez schemat „bycie". W pierwszym lcn.konkretnego obiektu. Szczekanie psa możemy postrzegać jako „robienie czegoś". 4-2. patiens jest 118 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA zjawiskiem atmosferycznym. Z kolei w (3)d wyrażenie przyimkowe w funkcji orzecznika lokalizuje patiensa w przestrzeni. i stąd należy ono jako peryferyjne do dwóch schematów zdarzeniowych. Grzmi). Patiens może wykazywać rosnący stopień autonomii w stosunku do procesu. (4) a. który .3. którego określamy jako tego uczestnika sytuacji.uczf§tni kiem żywotnym ale nieosobowym. podmiot nie jest oddzielony od orzeczenia. Pogoda się psuje. : ^aniach. lecz raczej do całej klasy rzeczy i klasyfikuje patiensa (Sahara) jako jednostkę w obrębie kategorii pojęciowej „pustynia". Zasadniczą funkcją orzecznika. jakąś własność. Podmiot orze-a a może być wyrażony w zdaniach typu (Powietrze) ochłodziło się. d. że nad zachowaniem psa możemy mieć kontrolę. że pies jest obiektem bardziej autonomiczym niż woda w czajniku ((4)d) czy spadający kamień ((4)c). (4)b. Schemat „wydarzenie" O ile schemat „bycie" odnosi się do stanu. Wreszcie (3)e jest przykładem stwierdzenia istnienia danego obiektu (Sahara) w danej przestrzeni (Afryka). Woda na herbatą gotuje się.2.2. Kamień spada. można przyjąć. (4)c i d. Jednakże sam uczestnik procesu niekoniecznie musi brać w nim tywny udział i dlatego jest jednocześnie patiensem. Schemat „działanie" W sytuacjach typu „wydarzenie" (takich jak w (4)) zwykle nie można zapytać „Co X robi?" Oczywiste jest jednak. Pies skamle. W każdym z powyższych procesów mamy do czynienia z obiektem. do którego odnosi się wyraz Sahara. Odruch ten jest silniejszy od samego psa. który sam nie jest źródłem energii wytwarzanej w rozwijającym się procesie. c. e. W innym kontekście szczekanie psa może jednak być innym typem zdarzenia. kiedy kazałeś mu siedzieć cicho?". f. W zdaniu drugim. W dwóch następnych przykładach. że to człowiek im podlega. b. a więc jako kontrolowaną czynność raczej niż podleganie instynktowi. także jeśli pies nagle zaczyna głośno szczekać bez wyraźnej przyczyny. niezależnie od jego szczegółowej roli semantycznej. 4. Różnica ta pozwala wytłumaczyć. że kiedy pies szczeka.

Schemat „posiadanie" Schemat „posiadanie" ma kilka odmian. Doznania mogą być rozumiane w najbardziej ogólny sposób i dotyczyć doznań fizycznych. w rezultacie podjętej przez podmiot czynności powstaje nowy obiekt . jakim ludzie podlegają w otaczającym ich świecie fizycznym i kulturowym. Uczestnika takiego nazywamy doznającym. Namalował też obraz. Pomalował kuchnię. jest wiedzione przez Jasia). *To. który świadomie zapoczątkowuje czynność. który wymaga obecności agensa. myśleć. Jasio wie. Drugi uczestnik. Drugim obok doznającego uczestnikiem w zdaniach realizujących schemat „doznawanie" może być albo materialny obiekt (wąż). że wąż jest niebezpieczny. W odróżnieniu od schematu „działanie". Potem zniszczył ten obraz. Schemat „doznawanie" Kategoryzacja pojęciowa zwykle zależy od doznań. e. którą spełnia agens. którą generuje agens. jest patiensem. Energia. wyłączne generowanie energii. termin „doznanie" użyty jest jednak w szczególnym. Jan wstał wcześnie rano. 4. chęci. albo też jakieś inne zdarzenie.2. a więc tym. Przez schemat „doznawanie" rozumiemy pojęciowe przetwarzanie informacji o naszych kontaktach z rzeczywistością pozajęzykową. społecznych i kulturowych.świadomie powoduje czynność wyrażaną przez czasownik. chce go złapać. jaki zajęło jej wykonanie. jak w (5)e. W najbardziej prototypowym przypadku. 4. Doznający zaangażowany jest w działanie o charakterze umysłowym. Różnica między patiensem występującym w zdaniach realizujących schemat „działanie" a patiensem w zdaniach należących do schematu „doznawanie" polega na tym. przez co (często) nie może on wystąpić jako podmiot zdania w stronie biernej (por. (wytworzenie obiektu) e. niezależnie od tego. d. Oba ekstrema schematu „działanie". wyrażone w przykładach (6)b—d zdaniem podrzędnym (z osobową formą czasownika albo z bezokolicznikiem). chcieć itp. procesów intelektualnych. jako że mówiący skupia swą uwagę na samej czynności i czasie. wiedzieć. jeśli szybko chwyci węża rękoma. takie jak widzieć. który istniał niezależnie od czynności malowania i który podlega zmianom towarzyszącym energii wygenerowanej przez podmiot dla jej przeprowadzenia. (oddziaływanie na obiekt) d. tzn. W (5)d podmiot wytwarza produkt. że wąż jest niebezpieczny. emocji. jakie tu omawiamy. często przekazywana jest patiensowi.4. b. Pomimo to. Kiedy to robi. c. oraz sytuacje pośrednie ilustrują następujące przykłady: (5) a. nagle czuje ostry ból. Główna różnica między schematami „wydarzenie" i „działanie" polega na roli. Maty Jasio widzi węża. jak w (5)a lub też generowanie i przekazywanie energii innemu obiektowi. (brak obiektu odbierającego energię) b. czuć. tzn. Aspekty tego rozumowania wyrażają czasowniki postrzegania zmysłowego i stanów intelektualnych. będący źródłem energii. (6) a. W kontekście schematów pojęciowych. ani też nie odgrywa aktywnej roli jak agens. że uda mu się to. jest natomiast „centrum rejestrowania" owych wrażeń zmysłowych. Wydaje mu się. wąskim znaczeniu. Całe rano malował. (oddziaływanie na obiekt) W przykładzie (5)b nie jest wymieniony obiekt czynności. że na tego drugiego nie oddziałuje czynność. wyraża on związek pomiędzy osobowym posiadaczem i obiektem posiadanym.w tym konkretnym przypadku obraz. w jaki sposób został wyrażony. ale relacja ta może również wiązać ' zdarzeń i semantyczne role ich uczestników 121 .2.5. W (5)c wymieniony jest obiekt. (obiekt odbierający energię jest nieistotny) c. w schemacie „doznawanie" główny uczestnik ani nie jest bierny jak patiens.

b. co świadczy o tym. stół z trzema nogami. Elżbieta często ma świetne pomysły. w schemacie „posiadanie" również nie zachodzi rzeczywisty przepływ energii pomiędzy uczestnikami.część) e. ale nie powiemy *Pogoda zmieniła się z pochmurnej. . np. a także całość i części składowe lub osoby powiązane ze sobą pokrewieństwem. Prezes dał prokuratorowi wszystkie dokumenty.| w którym drugi z uczestników posiada przekazaną mu własność. „wydarzenie" lub „działanie" oraz „przemieszczanie". który może zmieniać położenie oraz posiadacza. który jest posiadaczem czegoś i który przekazu-.przyczyna stanu) d. kobieta z ładnym psem. Jasio ma paskudną grypę. wskazując na barometr. Schemat „przekazywanie" obejmuje dwa stany. że poszczególne uszczegółowienia schematu „posiadanie" różnią się między sobą.relacje typu „całość-część" ((7)d) oraz związki pokrewieństwa ((7)e). Ona ma jedną siostrę. a źródło i cel są zwykle ważniejsze niż ścieżka (zasada „cel ważniejszy niż źródło"). lecz raczej jest nosicielem stanu lub posiadaczem jakiegoś obiektu. ponieważ podmiot nie podejmuje żadnych świadomych działań. 124 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA piątej rano do dwunastej w nocy. że schematy „bycie" oraz „posiadanie" są jakoś ze sobą powiązane. Prezes przekazał wszystkie dokumenty do prokuratora. (posiadanie obiektu fizycznego) b. jej siostra.7. (7) a. Po-: niżej podano przykłady procesów przekazywania obiektów: (9) a. (posiadanie obiektu abstrakcyjnego) c. *Prezes dał wszystkie dokumenty do prokuratora. Małgosia ma ładnego psa. w schemacie „posiadanie" możliwe jest odniesienie się do nosiciela stanu lub posiadacza obiektu przy pomocy wyrażenia z przyimkiem oznaczającym stosunek przynależności. świetne pomysły Elżbiety. Zasada ta rządzi również kontekstami abstrakcyjnymi. Stań końcowy to stan. Ten rodzaj schematu „posiadanie" znany jest jako relacja własności. oraz Przeszukiwali pokój do dwunastej w nocy brzmią bardziej naturalnie niż zdanie Przeszukiwali pokój od piątej rano. Prezes przekazał prokuratorowi wszystkie dokumenty. Ten stół ma trzy nogi. Schemat „przekazywanie" Podobnie jak schemat „przemieszczanie". pies Małgosi. Mogłoby się wydawać. Dlatego też rola posiadacza zbliżona jest do roli patiensa.obiekt będący w posiadaniu czegoś z przyczyną wywołującą ten stan. 4. możemy powiedzieć Pogoda zmieniła się na słoneczną lub też Wypogodziło się. Relacja posiadania może być również wyrażona przy pomocy wyrażenia z rzeczownikiem w dopełniaczu. Przykładowo.2. c. Mniej prototypowe są obiekty abstrakcyjne ((7)b) oraz przyczyny stanów ((7)c). W stanie wyjściowym wyróżniony jest jeden uczestnik. W odróżnieniu od schematu „bycie". Ale schemat „posiadanie" nie zawsze może być wyrażony przez wyrażenie przyimkowe (*dziewczyna ze świetnymi pomysłami. *kobieta zjedna siostrą) ani też nie zawsze posiadacz może pełnić gramatyczną funkcję orzecznika (porównaj Ten pies jest Małgosi z *Te nogi są stołu oraz *Ta siostra jest jej l Małgosi). (całość . W konceptualizacji czynności z osobowym sprawcą cel jest zwykle bardziej istotny niż źródło. grypa Jasia. a najbardziej peryferyjne . d. W naszym codziennym sposobie doświadczania rzeczywistości poza-językowej elementy schematu „źródło-ścieżkacel" są silnie zhierarchizowane. (nosiciel stanu . (związek pokrewieństwa) Prototypowe uszczegółowienie schematu „posiadanie" wyraża związek pomiędzy posiadaczem i fizycznym obiektem posiadanym. schemat „przekazywanie" jest połączeniem różnych schematów: schematu „posiadanie". je swoją własność innemu uczestnikowi. np. Wniosek ogólny płynący z powyższej analizy jest następujący. pacjent z paskudną grypą. niemniej są to w istocie dwie zupełnie różne relacje. Tak samo jak w przypadku schematu „bycie".

W wypowiedzeniu abstrakcyjny szkielet konstrukcyjny zdania realizowany jest przez ciągi linearne wyrazów stojących obok siebie. O ile w przypadku sytuacji wyrażonej przez zdania (9)a i (9)c prezes staje się posiadaczem dokumentów.W przykładach (9)a oraz (9)c prezes jest w posiadaniu wszystkich dokumentów. W polszczyźnie zależności zdaniowe mogą się realizować w różnych układach linearnych. Zdania (9)a. kolejność (oraz składniowy status) składników zdania oddaje zależności pomiędzy uczestnikami zdarzeń. że prokurator „szedł w posiadanie dokumentów w rezultacie czynności wyko* w . Hierarchiczny porządek składników zdania — Jednym z największych osiągnięć języka jest „przełożenie" struktury myśli na porządek linearny w komunikacie językowym lub w piśmie. jak schematy zdaniowe przedstawione w poprzednim podrozdziale są realizowane . Schemat „doznawanie' 5. uzupełnienie czasownika.3. w języku angielskim. Schemat „bycie" 2. Przez porządek-hierarchiczny rozumiemy tu sieć zależności zdaniowych. Zanim spróbujemy odpowiedzieć na pytanie. Również (9)b wyraża przekazanie obiektu będącego własnością agensa. a w (9)c daje dokumenty prokuratorowi. W (9)a prezes przesyła. . prokurator wchodzi w ich posiadanie. Schemat „przemieszczanie' 7. W rezultacie czynności wykonanej przez prezesa. Poza porządkiem linearnym. Schematy zdarzeń 1. gdzie funkcja składniowa składnika zdania zależy od jego pozycji.1. j ee! nie jest równocsesme Tabela 2.3. czyli dopełnienie. 126 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ inaczej niż np. Pomiędzy zdaniami (9)a i (9)b zachodzi pewna subtelna różnica znaczeniowa. Schemat „posiadanie' 6. Hierarchiczna i linearna struktura zdania Jak wspomnieliśmy wcześniej. przypadek (9)b dopuszcza możliwość. Schemat „wydarzenie' 3. grupę werbalną. 4. Przykładowo. Poza grupą werbalną znajduje się jednak podmiot. Schemat „działanie" 4. Schemat „przekazywanie" Pierwszy Patiens Patiens Agens Doznający Posiadacz (Agens) Agens Uczestnicy j Drugi l Trzeci Orzecznik (Patiens) (Patiens) Patiens Patiens Patiens l Otrzymujący Patiens 4. Przyjrzymy się teraz najważniejszym aspektom hierarchicznego porządku zdania. Szyk stanowi linearną strukturę schematu zdaniowego. tworzy z czasownikiem jeden składnik zdania. c są więc przykładami schematu „przekazywanie". zdanie ma również porządek hierarchiczny.

" Teoretycznie składniki zdania mogą zajmować różne pozycje i każdy język indywidualnie określa. Jak przekonamy się w rozdziale 6. francuski i niemiecki. w jaki mówiący kategoryzują zdarzenia. Natomiast układy liniowe składników zdania mogą się różnić pomiędzy językami w znacznym stopniu. Porównajmy następujące przykłady: (10) a. 77 les a donnes a są sceur. „On dał je swojej siostrze / On je dał swojej siostrze. takich jak angielski. może do pewnego stopnia zależeć od natury poszczególnych języków. układy liniowe tych samych schematów zdaniowych są znacząco różne. Hę hasgiven them to his sister. Er hat się seiner Schwestergegeben. Tabela 3. b. Pozycje w układach liniowych schematów zdaniowych Hierarchiczna i linearna struktura zdania 127 S 2 3 i e o i 01 N U rv* 0) . co pokazuje tabela 3. c.przez związki składniowe. które składniki mogą wystąpić w której pozycji schematu zdaniowego. już sam sposób. jak tworzone są układy liniowe. Nawet w blisko ze sobą związanych językach. najpierw powinniśmy ustalić.

S efl N M S3 S 'g cd N d T3 o 03 N "ć3 ••a cu Q 0 0. Q o i—i Q Q angielski She has .

given them to his sister francuski II les a donnes a są sceur niemiecki Er hat się seiner gegeben .

ohneein on Jane wszystkie jej listy bez jednego Wort zu sagen.Schwester Składnikiem zdania. Napotykając dany składnik zdania. go. oczekujemy jego dalszych elementów. takiego jak chcieć." Również w języku polskim. ci. być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). Przykładowo. tak że mogą być od siebie oddzielone dowolną liczbą innych składników zdaniowych: (11) Er hat Jane alle ihre Briefe. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). „On zwrócił Jane wszystkie jej listy bez słowa / nie mówiąc ani słowa. dopełnienie wyrażone grupą nominalną bądź wyrażeniem przyimkowym. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: . czasownik posiłkowy. użytkownik języka angielskiego słysząc czasownik posiłkowy spodziewa się w dalszej kolejności czasownika głównego w odpowiedniej formie. oczekuje czasownika głównego w formie bezokolicznika. cię. Przykładowo. tak jak w języku niemieckim. Inaczej jednak niż w innych językach. słowa powiedzieć zwrócił. 128 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ ale mogą też. który ma największą swobodę szyku w omawianych językach. pewne składniki mają stałe pozycje. mu. Z kolei w języku niemieckim słuchacz spodziewa się w takiej sytuacji. Mówiąc ogólnie. będziemy itd. po usłyszeniu w zdaniu czasownika modalnego. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. zuriickgegeben.) oczekuje bezokolicznika lub imiesłowu przeszłego czasownika głównego. Realizowanie schematu zdaniowego nie polega wyłącznie na umieszczeniu poszczególnych składników zdania w odpowiednich pozycjach. Podobnie słysząc formę będę (będzie. Jednostki te mogą wystąpić bezpośrednio po sobie (będę rysować ł rysowała). gdzie układ liniowy zdania jest jeszcze bardziej swobodny niż w wyżej omówionych językach. jest dopełnienie wyrażone zaimkiem. W językach angielskim i francuskim czasownik posiłkowy nie może być oddzielony od czasownika głównego dopełnieniem. Natomiast w języku niemieckim czasownik posiłkowy i czasownik główny umieszczane są w pozycjach nie sąsiadujących z sobą. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. w niezmiennej pozycji w układzie liniowym występuje również tzw. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. na pierwszym miejscu w zdaniu może wystąpić podmiot. sam czasownik lub okolicznik. mię. czy czasownika typu zacząć. Użytkownik języka polskiego. nieakcentowane formy zaimków mi. Poza podmiotem. że czasownik główny usłyszy na końcu zdania. ich nie mogą znajdować się na początku zdania i zwykle unika się ich również na końcu zdania.

Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej. Jeśli uznać łącznik być.2. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania. orzecznik. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). czyli uzupełnienie nieakomodowane. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. Mianownikowy pod129 128 . Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie.3. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem modalnym. 2. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych. podmiot. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych. orzeczenie. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach! zależnych. Ze względu na własności konotacyjne. za przypadek szczególny. Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. tworząc orzeczenie.Rys. czasownik) nie ma wymagań formalnych. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. dopełnienie bliższe. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. tzn. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Porządek linearny Ii Jan chce podarować Marii kwiaty czasownik dopełnienie dopełnienie główny dalsze bliższe podmiot czasownik Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. 4. Jan jej chce dać kwiaty itd. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. wobec którego nadrzędnik (np. dopełnienie dalsze. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów.). oraz takie uzupełnienie. Schematy zdaniowe to rodzaj szkieletu konstrukcyjnego. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. Podmiot. przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii.

Za pomocą reguł rozwijania tworzone są rozwinięte zdania pojedyncze. Zdania zbudowane są w sposób hierarchiczny z grup składniowych. W pozycjach wyznaczonych przez poszczególne poziomy mogą się pojawiać różne składniki zdania. Schematy zdaniowe to ro-dzaj szkieletukonstrukcyjnego. 2. Na najniższym poziomie (grupy werbalnej) czasownik podarować łączy się z dwiema grupami nominalnymi w przypadkach zależnych. czyli połączeń wyrazów powiązanych związkami składniowymi. Porządek linearny to przykład realizacji porządku hierarchicznego przez jeden z możliwych układów liniowych. Owe pozycje mogą w konkretnym zdaniu być zajmowane przez mniej lub bardziej rozwinięte składniki. Marii (celownik) oraz kwiaty (biernik). przykładowo formy zaimkowe (Jan je chce dać Marii. . Podstawowe typy zależności składniowych określa się dla zdań pojedynczych.ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA "i ale mogą też. co dobrze pokazuje omówiony wcześniej przykład (1). tworząc orzeczenie.3. Hierarchiczna i linearna struktura zdania modalnym. Schematy te mogą być jednak rozwijane i przekształcane. określającego liczbę i rodzaj składników zdania oraz wyznaczającego poszczególne pozycje składniowe.2. Na następnym poziomie tak skonstruowana grupa werbalna łączy się z czasownikiem 4. Zdania złożone powstają przez zastosowanie odpowiednich przekształceń i połączenie kilku schematów podstawowych za pomocą spójników. Jan jej chce dać kwiaty itd. tak jak w języku niemieckim. Reprezentacja graficzna schematu zdaniowego Porządek strukturalny zdanie grupa podmiotu grupa orzeczenia czasownik modalny grupa werbalna bezokolicznik grupa grupa nominalna nominalna Jan Porządek linearny podmiot chce l podarować Marii kwiaty czasownik czasownik główny dopełnienie dopełnienie dalsze bliższe Powyższy diagram odzwierciedla trzypoziomową strukturę podanego zdania. Strukturę zdania można przedstawić graficznie w następujący sposób: Rys. Podstawowe schematy zdaniowe Gramatyka każdego języka naturalnego określa zbiór schematów zdaniowych właściwych dla tego języka.3.). być oddalone od siebie (będę dziś wieczór rysować/rysowała). Na najwyższym poziomie połączone zostają ze sobą orzeczenie i podmiot zdania. Mówiąc ogólnie. Niekiedy pozycje mogą zostać niewypełnione. czyli przełożeniu układu liniowego na porządek hierarchiczny. 4. odbiór komunikatu językowego przez słuchacza polega na odczytaniu zawartej w nim sieci zależności składniowych. Każdy język określa podstawowe schematy zdaniowe odróżniane od siebie na podstawie zachodzących w nich typów zależności składniowych.

dopełnienie dalsze. który uzupełnia treść czasownika przechodniego i którego forma uzależniona jest od czasownika. Jeśli uznać łącznik być. orzecznik. Podmiot. Orzeczenie to ten człon zdania. za pomocą którego orzeka się o czynności. 4. Podstawowe schematy zdaniowe w języku polskim a. z przyimkiem lub bez niego. oraz takie uzupełnienie. Aresztowali wszystkich włamywaczy: Wszyscy włamywacze zostali aresztowani) i które zwykle występuje w bierniku. dopełnienie bliższe. tzn. za przypadek szczególny.1). stać się. Ze względu na własności konotacyjne. do którego odnosi się podmiot. Uzupełnieniem nieakomodowanym jest na przykład wyraz negatywnie w zdaniu Maria ocenia Jana negatywnie. Dziecko wstało (podmiot czasownik) .2. oraz innymi czasownikami o tej funkcji. Orzecznik może być wyrażony różnymi kategoriami gramatycznymi (zob. czasownik)jue_ma wymagań formalnych. czyli uzupełnienie nieakomodowane. głównych typów podstawowych schematów zdaniowych jest sześć. Dnieje (czasownik) Schemat z czasownikiem uczestnika zdarzenia niekonotującym b. orzeczenie. tzn. drugi obok orzeczenia główny człon zdania. liczbę (oraz rodzaj) osobowej formy czasownika. podmiot. Za dopełnienie uważa się ten człon zdania. które przy zamianie formy czasownika z czynnej na bierną może się stać podmiotem zdania (por. oraz dopełnienie dalsze. np. Tabela 4. określa osobę. wobec którego nadrzędnik (np. konotują-cy dwa uzupełnienia podobnie jak czasownik przechodni. które nie może stać się podmiotem zdania przy zamianie strony czynnej na bierną i które występuje we wszystkich przypadkach zależnych. Mianownikowy pod130 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA miot wyznacza formę orzeczenia. Film byt (podmiot łącznik interesujący orzecznik) Schemat z łącznikiem c. łączącymi się z podmiotem za pomocą łącznika być. W danych pozycjach składniowych wystąpić może składnik zdania o określonej funkcji składniowej.Schematy zdaniowe oparte są głównie na cechach semantyczno-składniowych czasowników użytych w funkcji orzeczenia. stanie lub właściwości obiektu. najczęściej wyrażany jest grupą nominalną w mianowniku. Odróżnia się dopełnienie bliższe. w języku polskim czasowniki można podzielić na pięć głównych typów.

Oni lękają się o swoje życie. Dziecko śpi. ale może też być w przypadku zależnym. podmiotu (najczęściej w mianowniku. podmiotu. Podmiot jest zwykle w mianowniku. np. Piotrowi żal Eli) oraz z dopeł-iuejjiajv przypadku zależnym lub wyrażonego grupą przyimko-wą. bliższe dalsze Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami i przechodnim uzupełnieniem 4. dop. b) Schemat oparty na łączniku być lub innym czasowniku łącznikowym. d) Schemat z czasownikiem przechodnim składa się z_raasQwixika. . np. Lekarz mu doradził (podmiot czasownik wyjazd dop. np. dop. Mama przełożyła (podmiot czasownik na parapet uzupełnienie nieakomodo-wane) książki z półki dop. podmiotu i czasownika. składa się z trzech członów. np. np. Hierarchiczna i linearna struktura zdania 131 a) Schemat z czasownikiem niekonotującym uczestnika zdarzenia składa się z jednego obligatoryjnego członu. np.Schemat z czasownikiem nieprzechodnim d. czyli czasownika. łącznika oraz orzecznika. Piotr lubi Elę. On gardzi pieniędzmi. bliższe dalsze) Schemat z czasownikiem z dwoma dopełnieniami przechodnim f. itd.3. ale również w przypadku zależnym. czy też uzupełnieniem nieakomodowanym. np. Jan zaprosił (podmiot czasownik kolegów dopełnienie bliższe) Schemat z czasownikiem z jednym dopełnieniem przechodnim e. Zuzanna ubiera się elegancko. bezokolicznikiem. My chcemy wyjechać. np. c) Schemat z czasownikiem nieprzechodnim składa się z dwóch członów. okazać się. Mdli mnie.

użyjemy raczej schematu z dopełnieniem bliższym w bierniku. Na przykład orzecznik może wystąpić tylko w połączeniu z łącznikiem. ale nie sposób je tutaj wszystkie omówić. np. gdy parafraza zdania pozwala na zastosowanie schematu z łącznikiem. Niekiedy też rola dopełnienia dalszego bliska jest roli orzecznika. W drugim przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem nieprzechodnim. Dyrektor przeniósł spotkanie z poniedziałku na wtorek. Ona ma piękne mieszkanie. np.e) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami składa się z czasownika przechodniego. jak w przykładzie (12)a. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym: elementy kotwiczące w zdaniu . W przykładach tych szyba oraz drzwi są obiektami. Dzieci mówiły wiersze przez całą lekcję.4. Można powiedzieć. Osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 133 czywistości konkretnych przypadków jest znacznie więcej. ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA (12) a. Mężczyzna pomalował drzwi.j 4. np. Jan poczuł nagły ból w kolanie. np. podmiotu oraz dwóch dopełnień. Mama oceniła nowych sąsiadów pozytywnie. najczęściej dopełnienia bliższego i dalszego. ale w komunikacie językowym musimy je ująć w jeden z podstawowych schematów zdaniowych. ścieżki lub celu. zbliżone ze względu na wyrażane znaczenie są zdania Sąd uznał Marię winną spowodowania wypadku oraz Sąd uznał. Rzadziej obok dopełnienia bliższego występuje uzupełnienie nieakomodo-wane. Schematy „przemieszczanie" oraz „przekazywanie" mogą wymagać realizacji źródła. Chłopiec spaceruje. np. Opisując jakieś zdarzenie. którym przekazywana jest w trakcie czynności energia sprawcy. Schemat „wydarzenie" oraz schemat „działanie" mogą być realizowane zarówno przez schematy zdaniowe z czasownikami nieprzechodnimi jak i przechodnimi. Dali jej bukiet kwiatów. np. Pies skamle. Dzieje się tak w przypadkach. Jan wdrapał się na dach. Liczba konkretnych zdarzeń jest oczywiście w gruncie rzeczy ogromna. Dzieci mówiły o wierszach przez całą iekcję. f) Schemat z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem nieakomodowanym jest najrzadszy. Firma przeniosła biuro z Krakowa do Warszawy. Z każdym schematem zdaniowym związane jest swoiste znaczenie. że dana czynność nie oddziałała na dany obiekt. 4. Jeśli w trakcie czynności obiekt powstaje lub czynność na niego oddziałuje w inny sposób. Poza podmiotem czasownik konotuje dopełnienie bliższe oraz dwa uzupełnienia odnoszące się do miejsca.4. użyjemy raczej schematu z czasownikiem przechodnim konotującym dopełnienie dalsze z przyimkiem. W pierwszym przypadku wykorzystywany jest schemat z czasownikiem przechodnim z dopełnieniem bliższym. Istnieje systematyczne powiązanie między pewnymi schematami zdarzeniowymi i pewnymi schematami zdaniowymi. Wybór zależy od tego. W większości wypadków te schematy zda-rzeniowe realizowane są przez schematy zdaniowe z czasownikami przechodnimi. Kamień rozbił szybę. W tym drugim przypadku poza dopełnieniem bliższym występują dwa dopełnienia dalsze. i stąd użycia schematu z dopełnieniem dalszym. W rze. b. Przykładowo. że schematy zdaniowe tworzą szkielety konstrukcyjne dla podstawowych schematów zdarzeniowych. Z natury swej schematy „doznawanie" oraz „posiadanie" otwierają dwie pozycje: dla doznającego lub posiadacza oraz obiektu doznania lub obiektu posiadanego. w jaki myślimy o tym zdarzeniu. Omówione tutaj przypadki ujmowania poszczególnych schematów zdarzeń w schematy zdaniowe to tylko typowe przykłady j łączenia typów zdarzeń z typami schematów składniowych. lub czasu. co pokazuje przykład (12)b. czy następuje przepływ energii do odbiorcy. używamy takiego schematu zdaniowego. np. który najlepiej oddaje sposób. np. jeśli chcemy wyrazić. czy też nie. że Maria była winna spowodowania wypadku.

nie jedź dziś do szkoły motorowerem. czy o danym stanie rzeczy jest przekonany. Omówimy to zjawisko szerzej w rozdziale 8. że wypowiadane zdanie jest prawdziwe. czy o ten stan pyta. np. czy żąda jego zajścia. zaś tamte l tamta l tamto oraz tamci l tamte . w którym one zachodzą.4. rys. uczestnicy zdarzeń muszą zostać umiejscowieni w czasie i przestrzeni. Czy Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem? c. w które wydarzenie zostaje „opakowane" w komunikacie językowym. muszą być nie tylko osadzone we właściwej ramie przestrzenno-czasowej. zaimków osobowych (ja. wyrażają one trzy różne intencje mówiącego wobec komunikatu językowego: stwierdzenie faktu ((13)a). tzn. dobrze?) Jakkolwiek wszystkie powyższe zdania dotyczą tego samego zdarzenia. my) oraz określeń typu najwyższy chłopiec w klasie. Bardzo często różnicom w ustosunkowaniu nadawcy do treści komunikatu towarzyszą różnice w układzie. Osadzanie zdarzeń w rzeczywistości pozajęzykowej w sj?SjonJoŁ. Zaczniemy od warstwy najbardziej zewnętrznej i stopniowo dojdziemy do zrębu komunikatu. wyrazy takie jak ten/talto oraz cii te wskazują na obiekty znajdujące się w bliskim sąsiedztwie mówiącego. czyli zgodne z rzeczywistością. Ponadto. aby słuchacz doprowadził do jej zaistnienia. które potraktujemy tu jako kolejne warstwy.do„mówia}iiiicL^^ komunikat językowy właściwie przekazał pożądane treści informacyjne. czy stwierdza pewien stan rzeczy. Najczęściej za punkt odniesienia w^czasie i przestrzeni przyjmowany jest moment i miejsce. uzyskać od niego informację dotyczącą tej sytuacji lub też żądać czy też życzyć sobie. Wyznaczanie odniesienia grup nominalnych do obiektów w rzeczywistości-pozajęzykowej nosi nazwę odniesienia (referencji). czyli do samego zdarzenia (zob. Mówiący musi się także ustosunkować do treści informacyjnej. dokonując aktu mownego. w którym wypowiadany jest komunikat językowy. którą przekazuje. prośbę o informację ((13)b) oraz żądanie ((13)c). nie jedź dziś do szkoły motorowerem! (Danielu. ma jakiś określony cel. 2).na obiekty od mówiącego oddalone. co ilustrują poniższe przykłady: (13) a. ty. jak różne typy zdarzeń mogą być realizowane przy pomocy kilku podstawowych konstrukcji zdaniowych. o których informują komunikaty językowe. zgodnie z kulturą danego języka. Innym sposobem identyfikacji obiektu jest użycie nazw własnych. Funkcja komunikacyjna: powiadamianie. rozkazywanie Przede wszystkim. Danielu. Może chcieć powiadomić słuchacza o istnieniu danej sytuacji w rzeczywistości poza-językowej. wypowiadając zdanie . a więc powiadomienie słuchacza. b. przyczynowym) danego zdarzenia z innymi. Większość powyższych aspektów ko134 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNr munikatu językowego ma wykładniki gramatyczne lub morfologicz ne. Przykładowo. określić. jest zasadniczą funkcją trybu oznajmującego.1. zaznaczyć. czy też wyraża tylko hipotezę. np. Teraz przyjrzymy się wspomnianym aspektom wypowiedzi. czy opisuje zdarzenie przebiegające w czasie. zdanie pełni funkcję komunikacyjną. bądź też. mówiący musi zasygnalizować. Mówiący. 4. formie i liczbie składników zdania. Ale kiedy opisujemy zdarzenia. informacja o miejscu i czasie. Stwierdzanie istnienia określonych sytuacji w rzeczywistości pozajęzykowej. czy dokonane uprzednio w stosunku do danej chwili. pytanie. istotna jest również. Zdarzenia.W poprzednim podrozdziale pokazaliśmy. są to także elementy kotwiczące. itp. poinformować o związku czasowym (lub innym. Daniel jedzie dziś do szkoły motorowerem.

7. W polszczyźnie. Zdania stwierdzające istnienie sytuacji mają modalność faktywną (lub prawdziwościową). że dane zdarzenie mogło mieć miejsce w Przeszłości. powinien. Może być przekonany o prawdziwości własnej wypowiedzi. w postaci trybu przypuszczającego (np. tryb oznajmujący może służyć wyrażeniu rozkazu (żądania). chyba. że według niego istnieje tylko możliwość zaistnienia danej sytuacji. Taka modalność Jest nienacechowana: zawierające ją zdania nie charakteryzują się żadnymi specjalnymi środkami językowymi. Mówiący bierze na siebie odpowiedzialność za prawdziwość swoich wypowiedzi. -J a. mówiący używa specjalnych środków gramatycznych. a więc powiedzieć. pytania wyróżniają * obecnością partykuły pytającej czy (oraz intonacją).—————— _ _ _ ——————————_? jr. Pojechalibyśmy jutro na wieś. związek między trybem gramatycznym i funkcją komunikacyjną zdań w określonym trybie nie jest absolutny. żeby jego słuchacz doprowadził do zaistnienia pożądanej sytuacji. Tryb oznajmujący służy więc do wyrażenia powiadomienia. które istniały lub istnieją w rzeczywistości pozajęzykowej. oraz środków leksykalnych w postaci tzw. modalizatorów. inwersja czasownika posiłkowego i podmiotu (por.2. np.4. służy tryb rozkazujący ((13)c). Natomiast jeśli mówiący chce jedynie wskazać stopień prawdopodobieństwa danego zdążenia. uży4 osadzanie zdarzeń w kontekście pragmatycznym 135 a on formy pytającej ((13)b). Różnica między traktowaniem przez mówiącego sytuacji jako prawdziwych lub jako hipotetycznych to różnica w modalności. np. musi użyć specjalnych środków języ-°wych. Jak pokażemy w rozdz. Warunkiem wyrażenia modalności niefaktywnej jest istnienie danej sytuacji w momencie dokonywania aktu mowne-' a ^c Jej charakter hipotetyczny lub wolicjonalny. np. a w szczególności tzw. Jeśli intencją mówiącego jest uzyskam6 informacji o określonym wycinku rzeczywistości pozajęzykowej. szyk zdania oznajmującego (10)a z szykiem pytania Has hegiven them to his sister?). . 136 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNIA Dla zaznaczenia hipotetycznego lub wolicjonalnego charakteru wypowiedzi.. ale może również informować. Charakterystyczne dla trybu rozkazującego w polszczyźnie są końcówki czasowników. Każdy z nich wyraża nieco inną postawę modalną mówiącego: (14) Osadzanie zdarzeń w kor. Zwykle mówimy o zdarzeniach. w języku angielskim. Określony tryb może być peryferyjnie użyty w funkcji spełnianej prototypowe przez inny. gdyby była pogoda) lub trybu rozkazującego. a także niewyrażenie podmiotu zdania (ty. (pozwolenie) .-——-. W innych jękach. ale również w przeszłości (Daniel pojechał wczoraj do szkoły motorowerem) lub przyszłości (Daniel p°Je' dzie jutro do szkoły motorowerem). mówiący stwierdza istnienie opisywanej sytuacji w teraźniejszości. Stosunek mówiącego do komunikatu językowego: modalność Kolejną warstwą jest informacja o określonym stosunku mówiącego do opisywanego przez niego zdarzenia. być może odbywa się w teraźniejszości lub potencjal-e °dbędzie się w przyszłości. zapewne. pytania odróżnia od powiadomień zvk wyrazów w zdaniu. 4. okoliczników lub czasowników typu prawdopodobnie. trzeba.-—— ——— . itd. wy). Krzysiu. jak w tym właśnie przypadku.te^ście^ragiiiatycznyrn „ . możesz już iść. Dlatego wszystkie rodzaje modalności niefaktywnej są na-echowane. Wyrażaniu intencji mówiącego.(13)a.

li sygnalizowanie sytuacji pożądanej. w jakim miało miejsce opisywane zdarzenie. Odniesienie się do danego zdarzenia z perspektywy czasowej jakiejś innej sytuacji lub punktu (okresu) w czasie późniejszego w stosunku do czasu. będę czytał / czytać: *będę przeczy tał/przeczy tac). Zdarzenia mogą zachodzić jednocześnie z aktem mówienia (w teraźniejszości).. przeszły oraz przyszły. że zaistnieją. Marek czytał książką. informujący o czynności zamkniętej. złożonych z czasownika być w czasie przyszłym oraz imiesłowu przeszłego czynnego lub bezokolicznika czasownika głównego. Przekonanie 0 pQwinności. Firma zakupiła nowy samochód. Krzyś musi być w tej chwili w pracy. Zdarzenia mające zajść w przyszłości jedynie przewidujemy. Tak jak poprzednio. Marek będzie czytał książkę. czasowniki dokonane (por. 4. b. Marek czyta książką. (15) a. Każdy czas gramatyczny ma właściwą sobie formę. opisywane z perspektywy jakiegoś momentu późniejszego na osi czasu. d).b. (czas przeszły) c. Tuż zanim zbankrutowała. W przykładach (14)a i (14)b mówiący komunikuje. Pragnienie mówiącego jest słabsze w przypadku czasownika modalnego móc w przykładzie (14)a niż w przypadku czasownika modalnego musieć w przykładzie (14)b. Natomiast przekonanie nadawcy o faktyczności zdarzenia. przed nim (w przeszłości) albo potencjalnie mogą zaistnieć po nim (w przyszłości). nie mają tzw. zdania z czasownikami mo-dalnymi cechuje niejednoznaczność.4. W przykładzie (16)a sytuacja zakupu nowego samochodu widziana jest jako zamknięte zdarzenie. a czasownik musieć silniejszą postawę modalną mówiącego.. Mówiąc ogólnie. (możliwość) d. b). Traktujemy je więc jako fakty potencjalne. zakończonej. że form czasu przyszłego. Również w (16)b czynność jest miniona. firma i tak zakupi nowy samochód. że opisywane zdarzenie ma miejsce. firma zakupiła nowy samochód. co odbywa się w czasie aktu mownego lub do innego punktu odniesienia w czasie. że chce. Relacje między zdarzeniami: aspekt dokonany Kolejny element kotwiczenia zdarzeń jest związany ze sposobem odniesienia danego zdarzenia do tego. Marek przeczyta książką.4. by zaistniała dana sytuacja. nazywanym czasem aktu mownego. Zanim zbankrutuje. nazywa się modalnością deontycz-ną ((14)a.czy. czasownik móc wyraża słabszą. Przykłady (14)c i d oddają różnicę w przekonaniu mówiącego. Rozróżnienie to znajduje odzwierciedlenie w systemie języka. (czas przyszły dokonany) 4. Określa ona relacje między zdarzeniem zachodzącym w czasie w rzeczywistości pozajęzykowej a czasem komunikatu językowego. nazywa się modalnością episte-miczną((14)c. (czas teraźniejszy) b. co pokazują podane niżej przykłady. musisz już iść.4. 138 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADNI . Polszczyznę charakteryzuje fakt. Jakkolwiek we wszystkich powyższych zdaniach występuje czasownik dokonany. czy też oczekujemy. jak i słuchaczowi. sytuację „zakupu nowego samochodu" mówiący może ująć w następujące wyrażenia zdaniowe: (16) a.3. tylko zdarzenia zachodzące w przeszłości lub teraźniejszości traktujemy jako fakty. c. jest funkcją aspektu dokonanego. Przykładowo. (czas przyszły) d. Czas aktu mownego najlepiej określa współrzędne na osi czasu. zdarzenie jest za każdym razem przedstawiane z innej perspektywy czasowej. czyli sygnalizowanie stopnia przekonania mówiącego o prawdziwości jego komunikatu językowego. d. Krzysiu. niemającego związku z czasem aktu mownego. Firma właśnie zakupiła nowy samochód. jako że znany jest zarówno mówiącemu. (nakaz) c. (przekonanie) Jak pokazują powyższe przykłady. Czas aktu mownego: kategoria czasu gramatycznego Gramatyczna kategoria czasu służy wyrażeniu pojęciowej kategorii czasu. W polszczyźnie odróżnia się czas teraźniejszy. Krzyś może być w tej chwili w pracy.

O ile nieść wyraża jednorazową czynność niedokonaną.4.5. 4. P0' wtarzającą się w pewnych odstępach czasu. Wreszcie w przykładzie (16)d czynność pokazana jest jako zamknięta. W (16)c zdarzenie kupna nowego samochodu jest dokonane. Istotne jest w tej wypowiedzi to. Następną warstwę . Mary is talking on the phone („Maria rozmawia przez telefon"). jednak obejmuje swymi skutkami uogólniony moment aktu mówienia. W innych językach. Z powodu swojej złożoności zdarzenia „opakowane" są w kilka warstw elementów kotwiczących.w tym przypadku w czasie teraźniejszym. W języku polskim niektóre czasowniki niedokonane mają dwie formy. np. Zdarzenie jest więc opisane niejako od wewnątrz i ukazuje sprawcę (Marysia) w trakcie wykonywania czynności wyrażonej przez czasownik (rozmawiać). aspekt dokonany i niedokonany. mówiący pomija oba te momenty i bierze pod uwagę tylko jego przebieg czasowy. Jak widać. nosić wyraża czynność wielokrotną. Jego część zasadniczą stanowi samo zdarzenie. np. rozwijającą się: (17) Marysia rozmawia przez telefon. czyli tryb oznajmujący lub rozkazujący lub forma pytająca. Janek niesie torbę. Mary talks on the phone (a lot) („Maria rozmawia przez telefon (dużo)"). Czynność niedokonaną widzianą jako całość. nierozciągniętą w czasie. Najbardziej zewnętrzną warstwę zdania stanowi akt mowny o określonej funkcji komunikacyjnej. dokonana z perspektywy innego zdarzenia w przyszłości. że firma ma w t ' chwili nowy samochód. W zdaniach z czasownikiem nieść czynność ukazana jest od wewnątrz. Kotwiczenie zdarzeń: synteza W tym podrozdziale przyjrzeliśmy się elementom kotwiczenia wyrażającym związek między zdarzeniem opisywanym przez mówiącego w akcie mownym i dokonywaną przez niego kategoryzacją rzeczywistości pozajęzykowej. istotną cechą aspektu dokonanego jest ujmowanie zdarzenia z punktu widzenia momentu przyszłego w stosunku do samego zdarzenia. Zdanie opisujące daną sytuację porównać możemy do cebuli. przez które przebiega. wyrażające różnice w przebiegu ilościowym czynności. nieść: nosić. W strukturze zdania jest on uzewnętrzniony jako intencja mówiącego. tzn. które ponadto 'powtarza się w czasie: (18) a.6. Jest więc jasne. zamknięte z perspektywy innego zdarzenia w przeszłości. Janek nosi okulary. np. Do elementów kotwiczenia należą tryby^Ulodalnaść. np. powtarzającą się. przy czym to inne zdarzenie nastąpi w momencie późniejszym niż sama czynność zakupu.4. *Firma zakupuje w tej chwili nowy samochód). w języku angielskim. czas gramatyczny. 3. cor^^ 139 darzenie mające punkt początkowy i końcowy. jak pokazuje to rys.zamknięta. aspekt niedokonany ukazuje ją jako będącą w toku. pojęcie trwania czynności typowo wyraża się odpowiednią formą czasownika. z perspektywy wszystkich momentów w czasie. o określonym początku i punkcie końcowym. Natomias w przypadku czasownika nosić czynność jest ukazana „od zewnątrz . tzn. Używając w powyższym przykładzie czasownika niedokonanego. mówiący opisuje zdarzenie jako toczące się w czasie wyznaczonym przez kategorię czasu gramatycznego . b. jako czynność zwartą. Czynność przebiegająca w czasie może wystąpić jeden raz lub też może wystąpić wielokrotnie. a elementy kotwiczenia to kolejne nakładające się na siebie warstwy „łusek". wyraża się używając innych form czasownika. 4. że aspekt dokonany nie może wyrażać zdarzenia odbywającego się w momencie mówienia (por. Jakkolwiek rozmowa przez telefon jest pojmowana jako zdarzenie ograniczone czasowo. Przebieg zdarzenia: aspekt niedokonany Ostatnim już elementem kotwiczenia jest przebieg czasowy zdarzenia. tzn. O ile aspekt dokonany ukazuje czynność jako zamkniętą.

Jakkolwiek w schemacie „wydarzenie" może wystąpić przepływ energii. orzecznika oraz uzupełnień . Wzajemne położenie warstw określa zasada bliskości lub odległości (zob. które opisuje jest em. czy też nie.jądro" w postaci samego wydarzenia oraz otaczające je warstwy „elementów kotwiczących". W schemacie „doznawanie" patiens powiązany jest z (osobowym) doznającym. W schemacie „posiadanie" patiens związany jest z posiadaczem.2. dopeł-y . Rys.2). czy też uzupełnieniem leakornodowanym. Taki przepływ energii charakteryzuje schemat „działanie". „wydarzenie" lub „działanie ze źródłem. dalszego. W schemacie „bycie" orzecznik wchodzi w związek z patiensem. pod-j. Następną warstwę stanowi moment cza-ok '1W którym wypowiadany jest komunikat. określony w stosunku do momentu mówienia lub innego zdarzenia. Całkowity brak przepływu energii charakteryzuje stany.stanowi stosunek mówiącego do prawdziwości wypowiadanego przez niego komunikatu językowego. że zdarzenie. Ooisywane przez nas zdarzenia zostają sklasyfikowane w obrębie iczonej }iczby typów zdarzeń i wraz z ich uczestnikami zostają te w odpowiednie schematy zdarzeń. Prototypowe energia przepływa od agensa. albo też traktuje je jako hipotetyczne. Uczestnicy schematów zdarzeń są ze sobą powiązani w sposób charakterystyczny dla danego schematu. otrzymujący oraz patiens. zależy ono od tego. . tzn. tworzy grupę werbalną. w jaki nasz opis zdarz6 nią powiązany jest w jednostce języka nazywanej zdaniem z naszy mi intencjami oraz elementami kotwiczenia zdarzeń w czasie i Ta złożona treść informacyjna przekładana jest na porządek Serarchiczny i linearny zdania. Konceptualizacja zdarzeń wraz z ich uczestnikami ujęta jest w języku w pewien szkielet konstrukcyjny o określonym porządku hierarchicznym i liniowym. Uprzedniość zdarzenia. 3 ukazuje. czyli uczestnika podejmującego świadome działanie. Pierwszy przypadek nienacechowany i nie wymaga użycia specjalnych środków języ-wych. Jako składnik zdania Pa werbalna funkcjonuje jako orzeczenie. czy ma miejsce przepływ energii. Podsumowanie Składnia zajmuje się badaniem sposobu. Jego jądro stanowi czasownik. który wraz e swoim dopełnieniem lub dopełnieniami.5. Uczestnikami schematu „przekazywanie" są agens. Dystrybucją uczestników schematu źródło-ścieżka-cel często rządzi zasada „cel ważniejszy niż źródło". awcY musi być zakomunikowany przy pomocy odpowiedniego admka leksykalnego. schemat „przemieszczanie" oraz schemat „przekazywanie". 4. stopień pewności są-. 3. Mówiący jest albo przekonany. Orzeczenie wchodzi wiązek składniowy z drugim głównym składnikiem zdania. Przebieg. że przekładając strukturę pojęciową zdarzenia na wyrażenie zdaniowe. rozwijanie się czynności w czasie komunikowane jest przez najbardziej wewnętrzną warstwę struktury pojęciowej sytuacji. który jest odbiorcą energii. Ustalenie owych schematów darzeń odbywa się na podstawie określenia semantycznej roli uczestników danego zdarzenia oraz ustalenia. nacechowanym. Zdanie jak cebula ZDARZENIE aspekt niedokonany 141 zdarzenia. dopełnienia bliższego. jak ścisły jest związek pojęciowy danej „warstwy" z samym wydarzeniem. jego „zamknięcie" w stosunku do wybranego punktu odniesienia. „posiadanie" oraz „doznawanie". ścieżką oraz/lub celem. Kolejna warstwa to czas danego 140 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁAD Rys. wyróżniamy . wśród których rozróżniamy schematy „bycie". komunikuje aspekt dokonany. rozdz. czyli modal-nosc. do patiensa. 1. Moment ten jest es ony przez czas gramatyczny. zwykle nie generuje jej niezależny agens. em' Schematy zdaniowe powstają przez określenie niewielkiej y możliwych połączeń podmiotu. w drugim przypadku. Schemat „przemieszczanie" jest połączeniem dwóch schematów.

pytania oraz rozkazy wyrażają określony stosunek mówiącego do komunikatu językowego. Sygnalizowaniu sytuacji pożądanej służy tryb rozkazujący. że dana czynność postrzegana jest jako fakt wewnętrznie podzielny. S. Zalecana lektura Ogólne podstawowe wiadomości na temat polskiej gramatyki podaje Encyklopedia szkolna (1995). Na temat składni współczesnej polszczyzny. dopełnienie lub dopełnienia. jak • czas innego zdarzenia. Zarówno powiadomienie o faktach.6. rozwijający się przez wszystkie momenty czasu. Taki czasownik jest również podstawa schematu z trzema oraz czterema uzupełnieniami konotowanymi Pozycje składniowe wypełniane przez poszczególne składniki zdania odpowiadają wszystkim możliwym uczestnikom zdarzeń na poziomie schematów znaczeniowych. aby zaistniał dany stan rzeczy. przypuszczalnie). a także wyrażenie. że to. które muszą być komunikowane w języku przy pomocy specjalnych wykładników leksykalnych lub gramatycznych. Mówiący stwierdza fakt. Komunikowaniu faktów służy w języku zasadniczo tryb o-znajmujący. co mówi jest prawdą. Aspekt niedokonany służy sygnalizowaniu. Warstwy te są wobec siebie uporządkowane zgodnie z zasadą pojęciowej bliskości lub oddalenia. Schemat z łączniki być jest szczególnym przypadkiem schematu z dwoma konotowany mi uzupełnieniami.nieakomodowanych. jak i wyrażenie hipotezy to odmiany modalności epistemicznej. czyli semantyczna treść zdarzenia. Sygnalizowaniu stopnia przekonania mówiącego co do rzeczywistości sytuacji służy tryb przypuszczający oraz przeróżne wykładniki leksykalne (chyba. czyli prawdziwościowej. Aspekt dokonany ł żv wyrażeniu czynności widzianych jako wewnętrznie niepodziel-fakty. Powiadomienia. Podejście najbliższe stanowisku prezentowanemu w niniejszej książce zawierają klasyczne tradycyjne opisy składni języka polskiego . czas przeszły komunikuje zdarzenia uprzedn sunku do tego momentu. Informowanie o słabszym lub silniejszym przekonaniu mówiącego co do rzeczywistości danej sytuacji. one zostają na podstawie wymagań semantyczno-składnio-czasownika. konotującyn. które zaistniały uprzednio w stosunku do czasowego punkodniesienia. Na różnicy między czasem aktu mownego i czasem komunikowan sytuacji pozajęzykowej opiera się gramatyczna kategoria czas Czas teraźniejszy służy wyrażaniu zdarzeń odbywających się w & mencie mówienia. Wszystkie te elementy kotwiczenia tworzą kolejne warstwy. którym może być zarówno czas aktu mownego. 4. Modałność faktywna. Jodłowskiego (1977).np. w jakie zostaje „opakowana" centralna część zdania. to modalności nacechowane. Tryb rozkazujący jest wykładnikiem modalności depntycznej (wolicjonalnej). patrz Wierzbicka (1999). Współrzędne czasowe danej sytuacji w rzeczywistości pozajęzyK°" wej typowo ustalone zostają względem momentu. w którym mówimy przekazuje słuchaczowi komunikat językowy o danym zdarzeniu-Czas przekazania komunikatu nazywamy czasem aktu mownego. że mówiący chce. chce uzyskać informację dotyczącą jakiejś sytuacji lub życzy sobie albo żąda zaistnienia jakiejś sytuacji. 4. jest modalnością nienacechowaną. Prototypowy schemat z dwoma uzupełnienia™1 konotowanymi opiera się na czasowniku przechodnim. Ćwiczenia i zadania . patrz Grzegorczykowa (1998). w którym się odbywa. Elementy kotwiczące również zależą od czasownika i wyrażają postawy modalne czy też komunikacyjne intencje mówiącego.7. Schemat z jednym konotowanym uzupełnieniem 142 ŁĄCZENIE TREŚCIINFORMACYJNYCH: SKŁADNIĄ opiera się na czasowniku nieprzechodnim. Zdarzenia wymagają zakotwiczenia. Na temat kulturowych uwarunkowań gramatyki. które W vDUSZCzalnie) odbędą się po tym momencie. a czas przyszły wyraża sytuacje. wyrażająca sąd mówiącego.

Ta butelka ma ładną zakrętkę. Czy masz jeszcze trochę czerwonego wina? b. mam świetne lekarstwo na 5. Czy któreś z opisanych zdarzeń nie realizuje schematu „działanie"? a. 2. *• Ojciec musi naprawić telefon. Przeanalizuj następujące zdarzenia a następnie .1. realizowane przez poszczególne zdania. f. d' Dzieci umyły się w wannie. a potem odpowiedz na następujące pytania: Który ze składników zdania może zostać opuszczony. „ścieżka ważniejsza niż cel"? . f. . Mój przyjaciel jest teraz w domu. d. Chłopak rysował pociąg na tablicy. Przyjrzyj im się ponownie. a'. Brat się śmiał. Dzieci umyty wanną. .określ. „źródło ważniejsze niż cel". a który nie może bez wpływu na gramatyczność zdania? Czy można znaleźć potwierdzenie zasad „cel ważniejszy niż źródło". b. c> Graliśmy wtedy w sztuce Czechowa. mam straszną migrenę. <ł>. Marek ogląda dużo filmów. Śpiewaliśmy w chórze. 6 Poniżej powtórzono przykłady podane w tekście jako (8). c. ' Graliśmy wtedy sztuką Czechowa. Krystyna jest o rok młodsza od swojego brata. ćwiczenia Uadania_ 145 b Dziś Janek będzie czytał z Biblii. Potem zmazał rysunek z tablicy. c. Ta zabawka jest zepsuta. Zosia jest moją siostrzenicą. Profesor nie weźmie do Anglii żadnych książek. Określ poszczególne relacje semantyczne „bycia" wyrażane przez orzecznik w następujących zdaniach: a. f. e.0 ~ Jakie są semantyczne role uczestników opisanych zd«^en. e. d. 4. d. . b. g. czy następuje przepływ energii i jeśli tak. Brat mi dał wszystkie swoje pieniądze. O jakie typy „posiadania" chodzi w poniższych przykładach? a. Śpiewaliśmy chórem. Masz ochotę na odrobinę wina? e. Przeanalizuj poniższe przykłady tak. od którego ao którego uczestnika? . b. Gdybyś chciała spróbować. . f. Nie mam zielonego pojęcia. ~ podaj schematy zdarzeń. Potem wytarł ją do sucha. V Dziś Janek będzie czytał Biblię. Jest jeszcze wiele gór do zdobycia. ani osłem. Określ szczegółowe typy zdarzeń realizujących schemat „działanie" w poniższych przykładach. 144 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: e. c. 3.Drzewo przewróciło się wczoraj w nocy. <•• Mój brat jest lekarzem. Zmoczył tablicę wodą. jak w ćwiczeniu l-różnią się znaczenia zdań tworzących pary? a. Muł nie jest ani koniem. Janek łaskotał swojego brata. 1 On jeździ do Anglii. Nie.

Policja przeszukiwała dom od piątej rano do dwunastej w nocy. Jan wdrapał się z pokoju po drabinie na dach. Mama musi w tej chwili odebrać telefon. Mama odebrała wczoraj dziwny telefon. 146 ŁĄCZENIE TREŚCI INFORMACYJNYCH: SKŁADN 8.a.Małgosia z brzyduli wyrosła na prawdziwą piękność. W tym rozdziale przyjrzymy się częściom składowym morfemów: dźwiękom języka. Mama właśnie odebrała telefon. Podane poniżej przykłady różnią się elementami kotwiczeń' Wyjaśnij. e. odbierz telefon! Mama często odbiera telefon w domu b. (stan wyjściowy + stan końcowy) 7. Jabłko spadło z drzewa na trawę. kiedy zadzwonił dzwonek do drzwi. c. (początek + czas trwania + koniec) d. Spotkanie trwało od dziesiątej wieczór bez przerwy do drugiej nad ranem. Głoski same w sobie nie mają znaczenia. a. Kombinacje głosek tworzących Sylaby w danym języku podlegają specyficznym dla tego języka ogra148 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKAIFQNOLOn[ .w odróżnieniu od morfemów -^Jednostkami czysto fonetycznymi. p+a+s : b+a+s). Mama odbiera telefon w naszym domu. b. Głoski łączą się w sylaby. d. ale w połączeniach z innymi mogą decydować o różnicach znaczenia (np. jak różni się znaczenie przykładów w poszczególnych D rach i określ. Mlchał się naśmiewał z Michała. każda z tych jednostek ma znaczenie na swoim własnym poziomie. (źródło + ścieżka + cel) c. Mama może w tej chwili odebrać telefon. • Mikroskop trafił w szybę. ^rek Się zdenerw°wał i chciał zbić Michała. Wprowadzone zostanie również rozróżnienie pomiędzy głoską a fonemem oraz opisem fonetycznym i fonemicznym. Mama odebrała właśnie telefon. (początek + koniec) e. a te z kolei składają się z morfemów.Szyba się stłukła. co w jednym języku uznaje się za dwa r°żne dźwięki. czyli głoskom. Mama odebrała właśnie telefon. Mama odbiera telefon w tej chwili. W niniejszym rozdziale omówimy budowę narządów mowy i przedstawimy charakterystykę artykulacyjną głównych typów głosek: samogłosek. (stan wyjściowy + stan końcowy + czas trwania) i. (źródło + cel) b. z czego te różnice wynikają. Marek zbił szybę. Określ zdarzenia i schematy zdaniowe dla poniższych zdań: *• To wina Marka. Fonetyka opisuje cechy fizyczne głosek. które . juarek rzucił mikroskopem w Michała. w innym może być uważane za dwa warianty tego samego dźwięku. Mamo. Dźwiękami języka zajmują się dwa działy językoznawstwa: fonetyka i fonologia. natomiast fonologia bada ich funkcje w poszczególnych językach. gdyż systemy fonologiczne poszczególnych języków różnią się od siebie i to. Pogoda zmieniła się z pochmurnej w słoneczną w ciągu zaledwie godziny. Rozdział 5 Dźwięki jązyka: fonetyka i fonologia W poprzednich rozdziałach mówiliśmy o jednostkach języka posiadających znaczenie: grupy syntaktyczne składają się z wyrazów. dyf-tongów (czyli dwugłosek) i spółgłosek.

5. który jest (niemal) fonemiczny. Na przykład Tajowie słyszą różnicę między „p" w angielski słowach pie (wymawiane z przydechem) i spy (bez przydechu). ch i h. np.form dźwiękowa poszczególnych słów może się znacznie zmienić wskutek takich procesów jak upodobnienie (asymilacja). Po nie Japończycy nie słyszą różnicy między dźwiękami „l" i „r > na _ miast Polacy postrzegają je jako różne. np. Ale w języku polskim relacja między wymową a pisownią jest. miękkości i dźwięczności. wadzenie:foiiet^arfonologia_ 149 Aa A Mamy tu do czynienia z pewną bardzo ogólną umiejętnością poznawczą. jak są kategoryzowane rzeź rodzimych użytkowników danego języka. „pierwszą literę alfabetu". u i ó. czyli umiejętnością postrzegania różnych form jako przedstawicieli tej samej kategorii.1. Jeśli się wymówi ten sam wyraz kilka razy lub jeśli się poprosi o jego wypowiedzenie różne osoby. hiszpański) mają system graficzny. które rozróżniają użytkownicy innego J? zyka. Wprowadzenie: fonetyka i fonologia Ludzie potrafią wymówić praktycznie nieograniczoną liczbę głosek. niezależnie od roli. redukcja itp. hotentoc-ko-buszmeńskie języki Afryki Południowej (Khoiń). t. a mianowicie z kategoryzacją. rz i ż. np.5). W skali światowej liczba ta lokuje go mniej więcej pośrodku. jak wiemy. Choć symbole podane poniżej mają różne kształty. Niektóre fonemy reprezentowane są przez kilka znaków.1. jest więcej fonemów niż liter alfabetu (mimo że język polski wzbogacił alfabet łaciński przez wprowadzenie nowych liter np. że wyraz ten został wymówiony „tak samo". Zasada fonetyczna pole- . Kategorie dźwięków jednego języka niekoniecznie odpowiadają tym. Znajomość danego języka polega między innymi na umiejętności kategoryzowania dźwięków: przyporządkowania wielkiej ich różnorodności do określonych kategorii. Jednakże pomimo tych różnic uznajemy. a wśród nich skomplikowany system tzw. że wszystkie one reprezentują ten sam element graficzny. 5. wyjaśnimy w podrozdziale 5. Sylaby tworzą wyrazy. w całej ich złożoności i róż-^orodności. sz.grupach wyrazowych lub zdaniach . które są budowane według Okr słonych wzorców akcentowych. W wi kszych jednostkach . Natomiast fonologia bada głoski według tego. daleka od jednoznacznej odpowiedniości. ą. choć Francuzi siy między tymi dźwiękami różnicę. Są również problemy z oznaczaniem nosowości. W języku polskim est około 40 kategorii funkcjonalnych jednostek dźwiękowych zwa-iych fonemami (dlaczego „około". rz). Z kolei dla Polaków samog ski w wyrazach ten i cień brzmią identycznie. Pisownia a wymowa Niektóre języki (np. czyli każdy fonem jest zawsze reprezentowany przez tę samą literę i odwrotnie. w ć. np. Bywa też odwrotnie: litera i reprezentuje dwa fonemy /i/ oraz /i/. oraz dwuznaków. mlasków. jaką pełnią w danym języku. tj.niczeniom. Pisownia polska opiera się przede wszystkim na dwóch zasadach: onetycznej i etymologiczno-morfologicznej. znaków diakrytycznych. Niektóre języki mają mniej fonemów (japoński około 20). Po pierwsze. inne.Wpr°' T* tym właśnie zasadza się różnica pomiędzy fonetyką i fonolo-• Fonetyka bada głoski jako dźwięki. mają ponad sto fonemów. Podobnie jest z językiem pisanym. Są rozmaite tego przyczyny. ż. Procesy te umożliwiają szybkie i skuteczne wytwarzanie i przekazywanie mowy. 5. K o-rej nie dostrzegają rodzimi użytkownicy języka angielskiego.1. uważamy.1. za każdym razem wymowa będzie nieco inna. Wyrazy z kolei łączą się w zdani które mają typowe dla danego języka kontury intonacyjne.

4. Poniż przedstawimy bardziej szczegółowy opis aparatu fonacyjnego i ar y kulacyjnego. [d]. może bo mogę. Gdy powietrze przechodzi swobodnie przez otwartą głośnię . ławka a] bo ława. warg itd.1. 5. poloniści na ogół preferują alfabet slawistyczny i nim posługiwać się będziemy w niniejszym rozdziale. Artykulacja to tworzenie barwy poszczególnych dźwięków. Używanie wymowy literowej w języku poi150 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOG) skim jest często objawem hiperpoprawności (przesady poprawnościowej). ts] i [t] to głoski bezdźwięczne.fałdami mięśni (ściślej mówiąc pasemkami tkanki łącznej stanowiącymi zakończenia fałdów). Zasada etymologiczno-morfologiczna polega na uI n5 ^u powiązań pomiędzy formami wyrazowymi.2. szczęki. np. wziął */jabuko/ */vziouu/ (dalsze przykłady podano w podrozdziale 5. Symbole fonetyczne Ponieważ pisownia nie reprezentuje wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. Natomiast gdy powiemy pss*/. O barwie danego dźwięku decyduje specyficzne ukształtowanie Ka-nału głosowego (jamy gardłowej. za tzw. które mogą się zsuwać lub pozostać rozchylone. [o] i [m] są głoskami ^wiecznymi. kasa.2. 'eastng.powstają głoski dźwięczne. np. . u dzieci może być jeszcze . a w wypadku zayczeń stopniem przyswojenia obcej wymowy (jury. ławek.powstają głoski bezdźwięczne. sinus). Fonacją nazywamy modulowanie przepływającego przez głośnię powietrza. jabłko. Niekiedy piia uwarunkowana jest tradycją (król. podniebienia miękkiego. Choć używa go część autorów polskich. w fonetyce stosuje się system transkrypcji. Jak powstają dźwięki mowy W procesie wytwarzania dźwięków mowy można wyróżnić dwa główne stadia: fonację i artykulację. ipj. brzeg). ustnej i nosowej) i ruchy narząd0 mowy: języka.1 Fonacja Trzymając rękę na szyi podczas wymawiania słowa dom możemy poczućVibrację To drgają struny głosowe.Sa na stałej odpowiedniości między fonemami i literami. wiązadła głosowe muszą się zsunąć^ Powietrze wydobywające się z płuc napotyka tę przeszkodę rośnie zatem ciśnienie powietrza pod nią. przechodzenie powietrza przez przewód głosowy 5. Powietrze wydychane z płuc przechodzi przez głośnię (umiejscowioną w krtani. morze bo morski. ale juror. Głośnia to szczelina pomiędzy wiązadłami głosowymi . U mężczyzn częstotliwość waha się między 80 a 150 cykli na sekundę (czyli ner-u kobiet między 120 a 300 herców.. doprowadzając do gwałtownego rozsunięcia wiązadeł. agan. rudy. Wracają one następnie do pozycji wyjściowej.2. jest t™ P^ywrócenia odpowiedniości między wymową a pisownią ten/ f ' Wymowa^terowa>nP-wymawianie angielskiego wyrazu of3n/ zamiast /ofn/. w której każdemu symbolowi odpowiada określona wartość dźwiękowa. a drganie ^ nazywane jest w fonetyce dźwięcznością. „jabłkiem Adama"). Jeśli powietrze drga wskutek szybkiego i wielokrotnego zsuwania i rozsuwania wiązadeł . 5. Omenie ponownie wzrasta i cykl zostaje powtórzony Pojedynczy ^kl otwierania i zamykania głośni trwa bardzo krótko. np. nie poczujemy żadnej wibracji. której efektem są formy błędne.3). W powszechnym użyciu jest międzynarodowy alfabet fonetyczny ustalony przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne (API). Rys!. 0„naf Aby powstała dźwięczność.

Tworzą one klasę tzw. że przy ich wymawianiu powietrze napotyka przeszkody (łac. rozlegający się"). które są z zasady dźwięczne można je nucić (łac. Częstość drgań decyduje o wysokości dźwięku: im wyższa częstotliwość. Druga ważna grupa spółgłosek to sonoranty (półotwarte). Z oczywistych względów nie można mówić o wysokości tonu głosek bezdźwięcznych (a także szeptu). Oto przykłady: [m] matka [n] natka 5 2. Bezdźwięczność ma miejsce wtedy. Jak powstają dźwięki mowy Rys. Należą tu nosowe [m]. Oto wykaz polskich obstruentów: dźwięczne [b] bas [d] dom [d] drzeć [g] góra [v] waza [z] zad [ż] żal [r] klechda [3] dzwon [3] radży [ź] ziać [3] dzień [g] gitara bezdźwięczne [p] pas [t] tom trzeć kura faza sad szal wachta cwał raczy siać W [k] [f] [s] [S] [x] [c] [5] [ś] [ć] [K] cień kita Ostatnie trzy pary to spółgłoski miękkie. gdy wiązadła głosowe są całkowicie rozchylone. nie można ich również intonować. [n]. Percepcja wysokości dźwięku jest zatem zależna od częstotliwości podstawowej tonu krtaniowego. sonorus „dźwięczny. płynne [r] i [1] oraz glajdy [i] i [u]. Powietrze docierające z płuc do krtani nie napotyka żadnej przeszkody i swobodnie przepływa przez głośnię. obstruentów (spółgłosek właściwych). Kanał głosowy i miejsca artykulacji 153 jama nosowa podniebienie twarde palatalne dziąslowe wargi wargowe . obstruens „zagradzający. [v'] willa. [n]. [ń]. brzmiący. np.152 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIĄ wyższa. tym wyższy ton. nazwanych tak z racji tego. czyli modulować ich wysokości. Wiele głosek występuje w parach dźwięczna: bezdźwięczna. [n]. wszystkie inne występu-} ją też w wersjach zmiękczonych. 2. zatykający"). [ć'] Chile.

b. ź.zwarcie/szczelina między przednią krawędzią języka a górnymi zębami dziąstowe [t. Spółgłoski opisuje się za pomocą dwóch parametrów: miejsca artykulacji.palatum). Spółgłoski Spółgłoski i samogłoski różnią się od siebie głównie stopniem zbliżenia narządów mowy w kanale głosowym. ruchomy narząd mowy (czyli arty-kulator . Spółgłoski cechuje obecność zapory lub przewężenia. ż.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka a tylną częścią podniebienia twardego welarne (tylnojęzykowe) [k. przy stosunkowo niewielkim zakłóceniu przepływu powietrza i szerokim kanale głosowym. oprócz glajdu [i].3.zwarcie pomiędzy górną i dolną wargą wargowo-zębowe [f. [H list)'. Y. mogą też być ubezdzwięczmone (np. d.3. s. ć. Miejsca artykulacji Przy wymawianiu spółgłosek. c. m] . występują również w wersjach (np.zwarcie lub zbliżenie między środkiem języka i przednią częścią podniebienia twardego -postpalatalne [?. Ze względu na miejsce artykulacji spółgłoski polskie dzielą się na: dwuwargowe [p. velum).2. s. g. v] — szczelina między dolną wargą i górnymi zębami zębowe [t. Samogłoski natomiast cechuje charakterystyczne ukształtowanie jamy ustnej. 5. n. n.1. g.zazwyczaj wargi lub jakaś część języka) zbliża się do arty-1 kulatora nieruchomego (np.zwarcie lub zbliżenie między tyłem języka i podniebieniem miękkim (łac. x] . . 3. u] . czyli miejsca maksymalnego zbliżenia narządów mowy i sposobu artykulacji. Artykulacja . które przedstawiają charakterystyk sp głosek i samogłosek.nos nosowe ——— zęby zębowe szczęka krtań ^podniebienie miękkie welame języczek /uwularne (języczkowe) jama ustna jama gardłowa przełyk andrzejki koń bank reszta laska laska bajka one. 3] . od łac. które utrudniają przepływ powietrza.prepalatalne [ś. ń. d. l. czyli stopnia i typu zbliżenia narządów mowy. luJ pomyśl). i] .zwarcie/szczelina między przodem języka a dziąsłami palatalne (twardopodniebienne. 3] . . z. górnych zębów lub jakiejś części podniebienia). 5.2. g. r. które dzielą się na: . ć. 154 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA 5. Drugim podstawowym komponentem w wytwarzaniu mowy jest stępnych podrozdziałach. x. .

b.zwarcie między przednim brzegiem języka i dziąsłami. x. ć. ż. amerykański „flap" [r] . k. mamy do czynienia z tzw.przepływ powietrza przez jamę ustną jest zablokowany. tył języka). niestabilne dźwięki o cechach samogłosek. we francuskim [R] języczek) drga w wypływającym strumieniu powietrza. 3] . ń. francuskie [R]. głoską uderzeniową (np. ś. 3. jednakże funkcjonujące w sylabach jako spółgłoski (por. 5. \V tradycji polonistycznej stosuje się często bardziej rozbudowane nazwy miejsc artykulacji. s. np. np.ruchomy artykulator (czubek języka w polskim.występujący między samogłoskami wariant fonemu /t/) glajdy (półsamogloski) [i. d. 5.2.krótkie.1). s. t. Ze względu na sposób artykulacji wyróżnia się następujące kategorie spółgłosek: zwarto-wybuchowe [p.głoski dwufazowe. Polskie spółgłoski Miejsce artykulacji Sposób artykulacji dwu-war-gowe war-gowo-zębowe zębowe dzią-słowe prepa-latalne .W różnych językach występują spółgłoski uwularne (języczkowe). Y] . z. Takie samogłoski nazywamy niezgłoskotwórczymi. d. q] . ć. t.szczelina między arty-kulatorami. g] .[f.zwarcie między artykulatorami (a następnie gwałtowne rozwarcie) szczelinowe (trące) . 3. v. przy jednoczesnym opuszczeniu bocznych krawędzi języka . kij [kil). n.powietrze wydostaje się przez powstałe szczeliny wibracyjne (drżące) [r] . [i] jest niezgłoskotwórczą wersją [i]. powietrze przeciskające się przez nią wywołuje charakterystyczne tarcie zwarto-szczelinowe (afrykaty) [c. a [u] — niezgłosko-twórczą wersją [u]. n. powodując zamiast eksplozji charakterystyczne dla szczelinowych tarcie nosowe [m. np. wielokrotnie uderzając o artykulator nieruchomy (dziąsła. w których po głosce zwartej następuje natychmiast szczelinowa w tym samym miejscu artykulacji: zwarcie przechodzi stopniowo w szczelinę. Sposób artykulacji Sposób artykulacji określa stopień zbliżenia narządów mowy. łut [uut]. prepalatalne nazywane są środkowo-językowo-prepalatalnymi. np. które w wymowie niektórych Polaków zastępuje W.6. artykułowane przez zwężenie szczeliny miedzy tyłem języka a języczkiem.3. 156 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA IFONOLOGIA Tabela 1. jeśli uderzenie jest jednokrotne. wydobywa się ono przez jamę nosową dzięki opuszczeniu podniebienia miękkiego boczne (lateralne) [\] . u] . ź.

postpa-latalne welar-ne zwarto--wybuchowe P b t d t 4 * kg 9 szczelinowe f v s z s ż ś ź X TT zwarto--szczelinowe c 3 e 3 ć 3 .

nosowe m n n ń g boczne 1 wibracyjne r .

a to z trzech powodów: (a) ponieważ w kanale głosowym nie ma zwarcia ani wąskiej szczeliny. tak samo dzieje się np.odmiany polszczyzny różnią się w warstwie dźwiękowej przede wszystkim samogłoskami. towarzyszące). Artykulacje dodatkowe O barwie spółgłosek decydują obok miejsca i sposobu artykulacji tzw.4. artykulacje dodatkowe (sekundarne. np. Nie umieszczono ich w tabeli l. wszystkie polskie spółgłoski twarde mają swoje zmiękczone warianty. welaryzacja dodatkowe podniesienie tyłu języka do podniebienia miękkiego.glajdy i y 5. aby uwydatnić prymarne cechy artykulacyjne nazalizacja (unosowienie) . Samogłoski trudniej jest dokładnie opisać.3. (c) samogłoski mają wiele regionalnie i społecznie uwarunkowanych wariantów. Dla języka polskiego charakterystyczne są: palatalizacja (zmiękczenie) . różnych od wymowy standardowej . (b) kategorie samogłoskowe mają znacznie większą niż spółgłoski skłonność do nakładania się na siebie i zlewania.dodatkowe podniesienie środka języka ku podniebieniu twardemu. [u]. samogłoski opisuje się przede wszystkim za pomocą terminów określających położenie masy języka. Samogłoski są natomiast dźwiękami otwartymi. [paiski].1. często trudno jest opisać dokładnie kształt przyjęty przez jamę ustną. męski. a różne samogłoski zawdzięczają swoją barwę temu. labiali-zacja .2.3.dodatkowe zaokrąglenie warg. Ważne są tu dwa parametry: (a) przednie / tylne: w najwyższym położeniu znajduje się przednia lub tylna część języka .dodanie rezonansu nosowego przez opuszczenie podniebienia miękkiego. Samogłoski Jak pamiętamy z poprzedniego podrozdziału. artykułowanymi przy stosunkowo szerokim kanale. 5. w artykulacji spółgłosek strumień powietrza natrafia w kanale głosowym na jakąś przeszkodę. Ponieważ język jest głównym narządem determinującym kształt jamy ustnej. jak wspomniano w podrozdziale 5. że jama ustna przyjmuje wiele różnych kształtów. o mniejszym zbliżeniu artykulatorów niż w artykulacji prymarnej (welarnej). w języku angielskim. np. w języku polskim występują nosowe glajdy [I]. pański [meuski].

158 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOG 159 IĄ 5. 5. ściśle określone pozy-cje. samogłoskom podstawowym. Wtórne samogłoski podstawowe y ie20 uzyskamy osiem wtórnych i 5.4.2. Pomiędzy pozycjami dla [i] i [a] ustalono dwie dodatkowe równoodległe pozycje reprezentujące [e] i [e]. natomiast pomiędzy [u] i [a] ustalono pozycje dla [o] i [D]. ^bole używane do głoskę w relacji do tych J^^ie kwestiąkTnwencji. Jeśli jednak samogłoski te wymówimy z układem warg odwrotnym. Omówimy również dyftongi (dwugłoski): połączenia samogłosek stanowiących wspólnie centrum sylaby.mołW«yctego«yn^ do samogłoski tac. że przy szeroko otwartych ustach język ma mniejsze pole manewru na osi przód-tył. Tabela 2. czyli stopniowo zmieniając go od najbardziej zai turecki.4. że charakteryzujemy poisKie iu w . W efekcie otrzymano osiem pierwotnych (prymarnych) samogłosek podstawowych. Przy ich wymawianiu język przyjmuje pewne typowe. co odzwierciedla fakt. spłaszczone lub neutralne (b) iloczas: samogłoski mogą być długie lub krótkie (w polskim nie jest to istotna cecha) (c) nazalizacja (unosowienie): samogłoski mogą być ustne lub nosowe. ze Bamogodbp«dat a ^ ^ i gdy opisujemy B. samogłosek podstawowych. „idealnym" oraz samogłoskom standardowej polszczyzny. Według przyjętej konwencji ma on krótszą podstawę.(b) wysokie / niskie (lub też przymknięte / otwarte): stopień wzniesienia języka. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się tzw. Mimo że oznaczania samogłoseK są w LA i est identyczna z podstawosamogłoska w polskim wyrazie Wn ^d^kmusimy pamię-wym W. Samogł°^i do rcłl) takich j L. Samogłoski podstawowe Ze względu na trudności z dokładnym określeniem pozycji języka fonetycy odwołują się do tzw. S^fos° Pamiętajmy.1. Biorąc pod uwagę cztery skrajne pozycje języka na osi przód-tył i nisko-wysoko otrzymujemy: [i] wysoka i przednia [u] wysoka i tylna [a] niska i przednia [a] niska i tylna Można to przedstawić graficznie za pomocą czworoboku samogłoskowego.^°8^^?^i^. Tabela 3. Ponadto bierze się pod uwagę następujące czynniki: (a) układ warg: mogą być zaokrąglone. Pierwotne samogłoski podstawowe l W czasie wymawiania kolejnych samogłosek pierwotnych wargi stopniowo zmieniają układ od najbardziej płaskiego do najbardziej zaokrąglonego. które są punktami odniesienia stanowiącymi podstawę klasyfikacji wszystkich innych samogłosek.4.

Ponieważ podobne konwencje ^ą ^.ważna jest tylko jakość początkowa i końcowa.3. Jednakże o dyftongach mówi się tylko w niesieniu do realizacji fonetycznej tzw. W języku polskim można by potraktować jako dyftong każde wy stepujące w obrębie jednej sylaby zestawienie samogłoska + SlaJ lub glajd + samogłoska. istnieją istotne powody. Jednakże. 5. Fonemy i allofony. Jeden z komponentów dyftongu jest mocniejszy i bardziej donośny niż drugi (ten słabszy często symbolizowany jest przez glajd . jak zobaczymy.[t] nieaspirowane. scentralizowane i podwyższone [o] (ciocia). którymi określa się „rodziny dźwięków" i kontekstom. a [monka]. Definicje W języku angielskim dźwięk „t" w wyrazie top brzmi inaczej niż „t" w wyrazie stop: ten pierwszy to [th] aspirowane. *[teudy]. Dyftongi języka polskiego Dyftong (dwugłoska) to sekwencja dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby.głosek zapisywanych w ortografii jako ą wygłosie (na końcu wyrazu) i przed spółgłoskami szczelinowy 5.^ w ^ «" polski ma pujące samogłoski: [i] kit [y] byt [e] sen [a] Zaś [o] rok [u] but d160 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLon Tabela 4 przedstawia przybliżone umiejscowienie tych głosek czworoboku samogłoskowym. Podobnie jest z dźwiękami: mogą one mieć wiele wariantów zależnych od kontekstu.1. to drugie .4. konwencie są stosoware w innych językach. we francuskim i słowackim natomiast spotykamy dyl-tongi wstępujące. tędy [tendy] : *[goupka]. [eu]. 5 5.5. wymówione z przydechem.5. zmienia się stopniowo barwa dźwięku.podstawowej. transkrypcja fonemiczna Jeden wyraz może mieć wiele różnych znaczeń i dokładne znaczenie danego wyrazu nie jest zupełnie jasne dopóki nie użyje się go w kontekście. [e] .mamy tu do czynienia z dyftonganu zstępującymi. w którym są użyte. Fazy przejściowe nie są jednak percep cyjnie istotne . awia się je jako dyftongi [ou]. samogłosek nosowy Współczesna polszczyzna nie ma w żadnym kontekście jednogw wej realizacji [5]. gdzie bardziej wyrazisty jest komponent drug1-Gdy język zmienia pozycję w czasie wymawiania dyftongu. W następnych podrozdziałach przyjrzymy się terminom.półsamogłoskę). a Tabela 4. aby uważać te dwa różne fonetycznie „t" za warianty tego samego dźwięku. scentralizowane [ii] (Józio) oraz podwyższone [e] (cień). 5. *[mouka]. Często dyftongi te słyszy się wym hjperpoprawnej" wymowie takich wyrazów jak gąbka [gompka]. w których mogą wystąpić „członkowie" danej „rodziny". Przybliżone pozycje samogłosek polskich na czworoboku samori skowym Ponadto w obustronnym sąsiedztwie spółgłosek miękkich oraz [i] występują podwyższone i uprzednione [a] (niania). Termin fonem odnosi się do tej bardziej abstrakcyjnej . W języku angielskim i niemieckim wyrazistszy jest komponent pierwszy .

będzie to inny wariant wymowy tego wyrazu. Rys. r""-"_j__________ Z inną sytuacją mamy do czynienia wtedy. że w pewnej pozycji pierwszego wyrazu występuje dźwięk A. której [t] i [th] są realizacjami. I tak para minimalna pat „klepać" : bat „nietoperz" potwierdza. Podobnie zastąpienie [r] języczkowym „francuskim grasejowanym" [R] nie będzie różnicowało znaczeń. występujące po [s] są pozycyjnymi . 3. a w tej samej pozycji drugiego wyrazu występuje dźwięk B. Różne języki klasyfikują swoje dźwięki w różny sposób. wyraz głowa może mieć zamiast glajdu [u] tzw. Podobnie będzie w polskim. W języku angielskim aspirowane i nieaspirowane bezdźwięcznt spółgłoski zwarto-wybuchowe traktowane są jako warianty tego sa| mego fonemu. Fonem i jego allofony t (fonem) [th] (allofony) w . czyli użycie któregokolwiek z nich nie wpływa na znaczenie wypowiedzi. fonemy umieszcza się w nawiasach ukośnych //. Allofony fakultatywne spotykamy również w języku polskim. ale nie inny wyraz. Zgodnie z konwencją. Polega on na wyszukiwaniu par minimalnych. then „wtedy"). w różnych kontekstach: gdzie występuje jeden. uderzeniowy flap [r]. gdy allofony pojawiają . a [o] pomiędzy samogłoskami. że /p/ i /b/ to różne fone-my języka angielskiego (podobnie w polskim pas : bas). tat) nie jest fonologicznie istotny.w nawiasach kwadratowych [ ]. Ula rodzimych użytkowników języka angielskiego te głoski są różne (są kategoryzowane jako dwa różne fonemy) i rozróżniają znaczenia wy162 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA razów (den „nora" vs. Mamy wtedy do czynienia z dystrybucją komplementarną. W języku niemieckim fonem /r/ może być fakultatywnie reprezentowany przez drżącą zębową [r].5. że [ph ] i [p] nie należą w angielskim do różnych fonemów.2. występujące na początku sylab i nieaspirowane. Natomiast niemożliwość skontrastowania (ułożenia w pary minimalne) [sph ai] i [spai] czy [ph ai] i [pai] potwierdza. dźwięki A i B należą do różnych fonemów. Przykład ten ilustruje prosi sposób ustalania. Jeżeli tej różnicy odpowiada różnica w znaczeniu wyrazów. donde „gdzie" [donde] i la. Wariancja fakultatywna i dystrybucja komplementarna Stopień nasilenia przydechu (aspiracji) w wymowie angielskich zwarto-wybuchowych (np.jednostki. języczkową drżącą [R] i szczelinową [K]. Para minimalna to para wyrazów. ale nie zmieni znaczeń tych wyrazów. w pat. Głoski o różnym stopniu aspiracji są wariantami (allofonami) fakultatywnymi swoich fonemów. 5. cat. do „strona" [laóo]. W hiszpańskim są to jedynie warianty tego samego fonemu: [d] występuje w nagłosie (na początku wyrazu). Oto kilka przykładów: (a) w języku angielskim aspirowane bezdźwięczne spółgłoski zwarto-wybuchowe. czy dwa dźwięki w danym języku należą do jedne-' go fonemu. tam nigdy nie po-'a\vi się drugi i odwrotnie. np. sceniczne [ł] i zmiana ta nie powoduje zmiany znaczenia. które różnią się jedynie tym. czy też do dwóch różnych fonemów. że [t] i [th] to allofony tego samego fonemu /t/. /phaa/ „rozdzielać" i /paa/ „las". Jeśli w wyrazie lado wymówi się [d]. a allofony (albo ogólniej mówiąc głoski rozpatrywane w ich aspekcie fonetycznym) . Mówimy. natomiast w syjamskim należą one do różnych fon< mów. np. Głoski[d] ^l („seplenione" [z]) występują w angielskim i hiszpańskim. np. jeśli zamienimy [e] w set i podwyższone [e] w sieć będzie to może trochę dziwnie brzmiało. a allofony takie nazywamy pozycyjnymi.

Uzupełnieniem zapisu fonemicznego. a [t] . że Id pomiędzy spółgłoskami miękkimi jest podwyższone. Słuszne wy-| daje się przyjęcie listy 40 fonemów: /i/ /u/ /y/ Id /o/ lal lii /u/ t\J /u/ " NI Kl /z/ M Izl /s/ /ź/ /ś/ /x/ /b/ /p/ /d/ /t/ /g/ /kV /g/ /k/ /3//C//3//C//3//Ć/ Czterdziestym fonemem jest /V. którą zyskuje się przez długą praktykę. Anglicy uważają /p/ w pie i /p/ w spy za „ten sam" dźwięk: dopiero po zdobyciu pewnej wiedzy z zakresu fonetyki zaczynają postrzegać między nimi różnicę. Jeśli zatem wyrazy angielskie pie i spy zapisane zostaną fonemicznie jako /pai/ i /spai/. jest w rzeczywistości transkrypcją fone-miczną. centralne (wariant podstawowy) i allofony bardziej peryferyjne.fakultatywnie przed dziąsło-wym [sl (trzeba). jest). w którym jeden symbol] odpowiada jednemu fonemowi.allofonami /p/. (b) w języku polskim głoski [t]. Inwentarze fonemów w językach świata nie są duże: zasób fonemów większości języków mieści się w przedziale 30-50. (c) polski fonem Id ma wariant podstawowy [e] (set. „szerokiej" transkrypcji głoski reprezentowane są przez symbole tych fonemów. /t/. obligatoryjnie między spółgłoskami miękkimi oraz między miękką a /i/. które w innych interpretacjacł traktowane bywa jako wariant fonemu /u/. /k/. Inwentarz polskich fonemów waha się od 37 do 41. Podobnie ma się rzecz w wypadku polskich wyrazów set /set/ i sieć /śeć/: reguła realizacyjna przypomni nam. jeść). W tej mniej szczegółowej. jeśli nie poprzedza go /s/. Posługiwanie się tym zapisem wymaga wprawy. tiara). [t ] i [t] to allofony pozycyjne fonemu /t/: [t] jest wariantem podstawowym (swobodnym). których są allofonami. co zwykle nazywane jest transkrypcją fonetyczną. że /p/ w nagłosie sylaby akcentowanej jest aspirowane. że polski ma około 40 fonemów: mimo że językoznawcy odwołują się do intuicji i świadomości językowej rodzimych użytkowników języka. •i'' 164 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGU celem jej jest oddanie jak największej liczby szczegółów i zapisanie wszystkich cech fonetycznych głosek. a ponadto całą serię wariantów fakultatywno-pozycyjnych unosowionych i ubezdźwięcznionych. 5. to jednak podaj? własne propozycje w kwestii statusu fonologicznego niektórych gło sęk. Zasady transkrypcji To. Mówiący zazwyczaj nie uświadamiają sobie w pełni. (d) w języku niemieckim fonem /r/ ma wokaliczny (samogłoskowy) wariant pozycyjny [w] po długich samogłoskach na końcu wyrazu i przed spółgłoskami.3. Widzimy tu działanie efektów prototypowych: fonem jako „rodzinę dźwięków" postrzega się jako kategorię. . w słownikach dla cudzoziemców. Powiedzieliśmy wcześniej. jak wiele al-lofonów istnieje w ich języku. angielskie samogłoski są dłuższe przed spółgłoskami dźwięcznymi niż przed bezdźwięcznymi: warianty dłuższe i krótsze są zatem w dystrybucji komplementarnej. np. Transkrypcja fonetyczna jest bowiem bardzo szczegółowa.5. W wielu analizach językoznawczych wystarcza odwołanie się do transkrypcji fonemicznej (fonologicznej). jest to zatem allofon „fakultatywno-pozycyjny". której elementami są allofony prototypowe. wariant pozycyjny [e] (sieć. jest zestaw reguł realizacyjnyc określających jak dany fonem jest realizowany w danym kontekście (który allofon go tam reprezentuje). to reguła realizacyjna przypomni nam. [t ] występuje przed [i] oraz [i] (tik. Intuicje rodzimych użytkowników danego języka odzwierciedlają bowiem bardziej znajomość jego struktury fonemicznej niż jego materii fonetycznej.

r. r. Istnieją języki takie jak maoryski. Można myśleć o sylabach jako jednostkach. zdławić. /tk/. które w angielskim nie 168 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGI. ponadto każda sylaba musi kończyć się samogłoską. u/. 5. Jedną z nich. np. angielskie słowo handbag/h&ndb&g/ „torebka"' może w szybkiej wymowie brzmieć /hsembasg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —»/mb/. ton i intonacja. W pisowni hiszpańskiej nie oznacza się różnicy między [d] i [6]. w obrębie których funkcje fonologiczne pełni akcent. ze szkoły (nie z sklepu. Z kolei angielski dopuszcza sylaby o dość skomplikowanej budowie. nazywamy elizją. Sylaba Trudno jest podać dokładną definicję terminu „sylaba". /kn/. np. i mniej starannej. naiwny /naiivny/. Aby go uniknąć.1. zbroja. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. ko. spray. który może być otoczony przez elementy o mniejszej sonorności (spółgłoski). /pt/. twelfths /tuelfBs/. Takie opuszczenie głosek. little [litl].1. szczyt) samogłoskowy o maksymalnej donośności (sonorno-ści). krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). zgładzić. Epenteza Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza.zależnie od kontekstu .si. mającą fundamentalne znaczenie we wszystkich językach. z szkoły). splice. Konieczne jest również opisanie.as. W niektórych językach w centrum sylaby mogą wystąpić również spółgłoski sonorne (ang. 5. Język polski może mieć w nagłosie także /z/ + dźwięczna zwarto-wybuchowa = A. który dopuszcza tylko sylaby o strukturze (C) V: fakultatywna spółgłoska (C) i obligatoryjna samogłoska (V). /kt/. np. np. rozziewem. jak dźwięki łączą się w większe jednostki. W pisowni angielskiej nie oznacza się aspiracji. i w wygłosie (na końcu): np. czeskie krk [krk]). i. Języki różnią się między sobą co do rodzaju sylab. nie wystarczy podać listy fonemów i ich allofonów. np. Sylaba i inne jednostki suprasegmentalne (wyraz. z grupami spółgłoskowymi mogącymi wystąpić i w nagłosie (na początku). W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczenie„ Nat„m. fraza.a Uwzględniona w pisowni.Transkrypcja fonemiczna jest jakby „idealnym" zapisem ortograficznym. upraszczanie wymowy. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. W ciągu mowy występują zatem przemiennie elementy o większej i mniejszej donośności. wypowiedzenie) to te odcinki ciągu mowy.6.un i wobec tego 2osta.7. zdjąć. spray /sprei/. u/.2. zwłaszcza w wymowie potocznej. Elizją Głoski często bywają opuszczane. W takich językach nie mogą wystąpić obok siebie dwie spółgłoski.fonemiczna w angie. Może to być przejaw wymowy . Dopuszcza również w nagłosie /gd/.7./u/. 5. /i/. Niemniej jednak nie każda kombinacja spółgłosek jest możliwa: grupa nagłosowa 3-spółgłoskowa może składać się tylko z /s/ + bezdźwięczna zwarto-wybuchowa + /1. j. i. Większe jednostki fonologiczne j* • Opisując system fonologiczny jakiegoś języka. 5. jest sylaba. czyli wstawienie dodatkowej głoski aby uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. jakie mogą w nich wystąpić.\ operacja /ko?operacia/ i glajd /U. gdyż nie jest ona fonemiczna (nie jest wykładnikiem różnicy znaczeniowej). wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. swobodnej. ale ze sklepu. które posiadają ośrodek (centrum. mamy do czynienia z tzw. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie.6.

podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. w polskim dialekt [d'ialekt].niestarannej. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub N wywołuje zmiękczenie. 168 : FONETYKA I FONOLOGIĄ 5. Epenteza . czyli upodobnienie. np. róg Basztowej [rug bastovei]. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji.ifeanie [ukańe]. Opisane w podrozdziale 5. [ruk ul'icy]. np. szansa [śansa]/[sausa].z asymilacją postępową (progresywną). /d/. W wymowie krakowsko-poznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. Dźwięki w kontekście 169 i mniej starannej.•• __ Asymilację postępową ilustruj ą oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języku angielskim. zjadł [zjatu]. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent.3.7. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. Uzwiv^.7. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. Asymilacja Asymilacja. /s/. W języku polskim /vl ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. angielskie słowo handbag/hsndbceg/ „torebka" może w szybkiej wymowie brzmieć /hasmbaeg/ wskutek uproszczenia grupy spółgłoskowej /ndb/ do /nb/ i upodobnienia miejsca artykulacji pierwszej spółgłoski /nb/ —> /mb/. np. np. 5. np. 5. tik [t'ik]. W angielskim zmiany pod wpływem l\/ są jeszcze bardziej widoczne. sześćdziesiąt *[seśĆ3eśont] zamiast [seźśeśSnt]. please you [pli:z iu] > [pli:3u]. jabłko [japuko]. a niekiedy wręcz niepoprawne.1. np. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach /t/. wymowa warszawska: [but meuski]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [pupm]. but zimowy [bud źimovy]. a w welarne przed we-larnymi good girl [gud ga:l] > [gug ga:!]. mań [mam]. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. które zmieniają się w dwuwargowe przed dwuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. kwas [kvas] > [kfas]. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruenty ulegają udźwięcznieniu. rozdźwięk [roz3vieqk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pses sybe]. /z/: did you [did iu] > [did 3u]. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ cats /ksets/.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja. pism [pism].3. po dźwięcznych jako /z/ dogs /dogz/. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. [but olka].7. Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. w języku polskim socjalizm *[socialis]. róg ulicy [rug ul'icy] (por. mamy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). W wy głosie fakulta-tywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. że jedna głoska czyni głoskę sąsiednią podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodobnienie całkowite). np. w angielskim can't [ka:nt]. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim. natomiast jeśli wpływa na głoskę następującą po sobie . jest to proces polegający na tym. np. but Olka [bud olka].

w angielskim can't [ka:nt]. Unosowieniu ulegają też samogłoski polskie: mam [mam]. np.2. Izl: didyou [did iu] > [did y\]. m^my do czynienia z tzw. np. [but olka]. palatalizacja) są często wynikiem asymilacji. m^iy do czynienia z asymilacją wsteczną (regresywną). W języku polskim M ubezdźwięcznia się (choć nie we wszystkich regionach Polski) po bezdźwięcznych obstruentach: twór [tvur] > [tfur]. [ruk ul'icy]. krótkotrwałe zwarcie wiązadeł głosowych). szansa [śansa]/[sausa]. np sześćdziesiąt *[seśĆ3eśontf zamiast [śeźśeśónt]. rozdźwięk [rozjyienk] > [roŹ3vieqk] czy przez szybę [pses sybe] > [pseś sybe]. które zmieniają się w dwuwargowe przed dtyuwargowymigood boy [gud boi] > [gub boi]. W języku niemieckim nosowe /n/ może zmienić się w /m/ pod wpływem poprzedzającej ją spółgłoski dwuwargowej: Puppen [pupn] > [puprn]. n>. but zimowy [bud źimovy].zjadł [zjatu]. Jeśli na styku dwóch sylab lub wyrazów występują samogłoski. /s/. swobodnej. . Jednakże w wielu wypadkach nieopuszczanie głosek jest postrzegane jako przejaw pedanterii. po dźwięcznych jako Izl dogs /dogz/. Asymilacja Asymilacja. Jeśli głoska zmienia głoskę poprzedzającą. mań [mam]. jeśli w nagłosie następnego wyrazu pojawia się dźwięczny obstruent. Asymilacja wsteczna ma miejsce w podanym wcześniej angielskim przykładzie handbag. a w welarne przed we-larnymigoodgirl [gud gs:ł] > [gug gs:l]. W angielskim zmiany pod wpływem /i/ są jeszcze bardziej widoczne. np. np. natomiast j?li wpływa na głoskę następującą po sobie . but Olka [bud olka]. róg Basztowej [rug bastovei]. Jest to upodobnienie pod względem miejsca artykulacji. zwłaszcza w wymowie potocznej. ze szkoły (nie z sklepu. z szkoły). czyli wstawienie dodatkowej głoski abv uczynić wymowę bardziej płynną: zatem mamy z domu. Po głoskach bezdźwięcznych wymawiany jest jako /s/ c<its /kasts/.Jedną ze zmian fonetycznych występujących na granicy wyrazów (a także sylab) jest epenteza. łkanie [ukańe]. a niekiedy wręcz niepoprawne. Aby go uniknąć. Asymilację postępową ilustrują oboczne (alternatywne) warianty wymowy morfemu -s będącego wykładnikiem liczby mnogiej w języka angielskim. wymowa warszawska: [but meuski]. /d/. jabłko [japuko]. np. podłość *[poduoś] lub w ogóle * [vogle]. /i/. rozziewem. W wymowie krakowskopoznańskiej to udźwięcznienie występuje także przed sonorantami i samogłoskami: but męski [bud meuski]. czyli upodobnienie. W wygłosie fakultatywnie ubezdźwięczniają się sonoranty: wiatr [v'iatr]. Asymilacja pod względem dźwięczności występuje w języku polskim wewnątrz wyrazów i na granicy wyrazów. pism [pism].zależcie od kontekstu . róg ulicy [rug uPicy] (por. 5. Upodobnienia pod względem miejsca artykulacji występują też w języku polskim. Samogłoski zazwyczaj ulegają nazalizacji przed lub między spółgłoskami nosowymi. np! w języku polskim socjalizm *[socialp].3. bardzo częste w potocznej angielszczyźnie. Takie opuszczenie głosek. kwas [kvas] > [kfas]. tik [t'ik].z asymilacją postępów. zwłaszcza jeśli glajd następuje po dziąsłowych obstruentach/t/. W języku polskim stosuje się tylko zwarcie krtaniowe. /r/ lub zwarcie krtaniowe [?] (szybkie. ^st to proces polegający na tym. 5.3 artykulacje dodatkowe (nazaliza-cja.7. upraszczanie wymowy. kooperacja /ko?operacia/ i glajd /i/. np. Elizja GHoski często bywają opuszczam. Prawostronne sąsiedztwo /i/ lub /i/ wywołuje zmiękczenie.3./u/. że jedna głoska czyni głoskę sąsiedną podobną do siebie (upodobnienie częściowe) lub identyczną (upodbnienie całkowite). wstawia się między graniczące samogłoski glajdy lub spółgłoski. Może to być przdaw wymowy niestarannej. Ulegają jej spółgłoski dziąsłowe. w polskim dialekt [d'ialekt]. . naiwny /naiiyny/. nazywamy elizją. Opisane w podrozdziale 5. ale ze sklepu. W języku angielskim proces ten określany jest terminem linking (łączenie) lub francuskim terminem liaison: między samogłoski wstawia się . (progresywną).7. Na granicy wyrazów wygłosowe bezdźwięczne obstruen-ty ulegają udźwięcznieniu.pleaseyou [pli:z iu] > [pli^u].

Porównajmy staranną. w polskim [bud meuski] zamiast allofonu fonemu /t/ w wygłosie wyrazu /but/ pojawia się allofon fonemu /d/. Samogłoski podstawowe (czworobok samogłoskowy) tworzą układ odniesienia stanowiący podstawę klasyfikacji wszystkich samogłosek. girls and boys z wymową szybką. potoczną. „akanie"). Spółgłoski charakteryzuje się ze względu na miejsce artykulacji i sposób artykulacji. prezydent [prezdent]. zatem fonem to kategoria o charakterze bardziej psychologicznym niż fizycznym. Przy wymawianiu samogłosek i dyftongów (dwugłosek. Biorąc pod uwagę takie i podobne przykłady (np. dochodzi do zaniku samogłosek.8.170 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAf Wydaje się. gdzie postuluje się płynność granic kategorii. zwanej szwą. czyli układ narządów mowy charakterystyczny dla poszczególnych głosek. Czasem. Pomocne jest tu odwołanie się do systemu samogłosek podstawowych o ustalonych pozycjach masy języka na osiach wyso-ka-niska i przednia-tylna. Podsumowanie Fonetyka opisuje cechy fonetyczno-artykulacyjne głosek występujących w językach świata. zwarcie. wczoraj [fćorei]). w wymowie mniej starannej. czy wargowo-zębowa nosowa [m] w takich wyrazach angielskich jak comfort ['kAnjfat] i infant ['infant] powinna być włączona do fonemu /m/ czy /n/). Jeśli dwie różne głoski powodują różnicowanie znaczenia. Różne głoski mogą być wariantami tego samego fonemu.5. nakładanie się fonemów nie stanowi problemu. angielskie wyrazy PHOtograph ['foutagra:f]. Redukcja występuje też w języku rosyjskim (np. nawet niedbałą: [boiz aend ga:lz] [g3:lz aend boiz] [boiz and ga:lz] [ga:lz and boiz](redukcja samogłosek) [boiz an gs:lz] [ga:lz an boiz] (elizja) [boiz ag garlz] [ga:lz ang boiz] (asymilacja pod względem miejsca artykulacji) 5. phoTOgrapher [fa'tografa].4. oryginalny [orginalny].7. por. mniejsze lub większe zwężenie. często występują łącznie. Ponieważ systemy graficzne wielu języków nie reprezentują wymowy w sposób dokładny i jednoznaczny. które wpływają na dźwiękową formę wyrazów w dłuższej wypowiedzi. która decyduje o dźwięczności lub bezdźwięczności głosek i artykulacje. Funkcją fonemu jest rozróżnianie znaczeń.8. że w licznych przykładach podanych powyżej wywołane przez procesy asymilacyjne zmiany w formach dźwiękowych wyrazów zmieniają strukturę fonemiczną tych wyrazów. w parze minimalnej . niektórzy językoznawcy zakwestionowali teoretyczny status fonemu w ujęciu tradycyjnym. np. natomiast w polskim tylko wyjątkowo (np.7. W angielskim przykładzie [gub boi] (<[gud boi]) allofon fonemu /d/ został zastąpiony allofonem fonemu /b/. tzw. W językoznawstwie kognitywnym. Redukcja samogłosek Redukcja samogłosek to proces. Fonologia zajmuje się opisem systemów fonologicznych poszczególnych języków (opisem systemu fono-logicznego danego języka). photoGRAphic [fouta'graefik]. 5. np. np. w fonetyce i fonologii stosuje się symbole fonetyczne ustalone przez Międzynarodowe Towarzystwo Fonetyczne. w którym nieakcentowane samogłoski tracą swoją charakterystyczną barwę i przyjmują barwę centralnej słabej samogłoski [3]. 5. Podsumowanie 171 5. czyli dwóch samogłosek w obrębie jednej sylaby) w jamie ustnej nie ma żadnej przeszkody i dlatego opisanie ich artykulacji jest trudniejsze niż w wypadku spółgłosek. powolną wymowę angielskich fraz boys and girls. np. W opisie dźwięków uwzględnia się fonację. Procesy złożone Procesy.

Polacy wymawiają nazwę czeskiego miasta Brno inaczej niż Czesi. Zapisz w transkrypcji fonemicznej: wata łata chata sień jedz 2. Ćwiczenia i zadania 173 3.je. Do zapisywania allofonów używa się transkrypcji fonetycznej. które zawierają również wprowadzenie do fonetyki ogólnej i zasady opisu fonologicznego. Ostaszewskiej i J. występujące w dystrybucji komplementarnej. w obrębie których funkcjonuje akcent. znikają (elizja) albo też upodobniają się całkowicie lub częściowo do swoich sąsiadów (asymilacja). Lubasia i S. gdyż mogą pojawić się w określonych.pstr. Wiśniewskiego (1997 i 1999). Podaj pisownię następujących wyrazów: /3ećak/ /3ez/ /Kędy/ /bemben/ /cyi/ 5. Wierzchowskiej (1980). Na określone sylaby w wyrazach pada akcent wyrazowy. np. natomiast do zapisywania fonemów -fonemicznej. głoski ulegają redukcji.tkr. natomiast akcent i ton są cechami sylab. to są one allofonami jednego fonemu. Ćwiczenia i zadania 1. Dukiewicz i I. D.Iś6. Urbańczyka (1990). Sa-wickiej (1995) to opracowania dotyczące języka polskiego. zdań). jeśli dwie różne głoski nie różnicują znaczeń. [e] w ten i [e] w cień. 172 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIAl Obok głosek w systemach dźwiękowych języków ważne są większe jednostki.bg. [e] we wszystkich innych wariantach. Spółgłoski w nagło-sie i wygłosie sylab mogą występować w specyficznych dla poszczególnych języków grupach spółgłoskowych. allofony są wariantami fakultatywnymi. 5. Które z podanych poniżej grup spółgłoskowych mogą wystąpić w nagłosie polskich sylab? rt.Ir. Która wymowa poniższych wyrazów i fraz jest poprawna? (A może obie lub żadna z nich?) umysł [umysu] [umys] lipa [lypa] [lipa] lwowski [lvoski] [lvofski] trzy [cy] [esy] już zjadł Ijus zjat] [juś zjad] pięćdziesiąt [pieuśeśSnt] [pieńśeśout] na wiosnę [na v'iosneu] [na v'iosne] wiosną [v'iosn5u] [v'iosnom] brat Zenka [brat zeqka] [brad zerjka] 5. W rozwiązywaniu zadań pomocny może być słownik wymowy W. Na czym polega różnica? . ton i intonacja. 5. Tambor (2000). wzajemnie się wykluczających kontekstach: [e] między spółgłoskami miękkimi. wskutek których forma fonetyczna sylab i wyrazów może ulec zmianom i modyfikacjom. I tak pojawiają się głoski dodatkowe (epenteza).rl.pas i bas. Zalecana lektura Podstawowe wiadomości na temat fonetyki i fonologii znaleźć można w pracy B. W dłuższych wypowiedziach występują rozmaite procesy.grd. w której każdy allofon otrzymuje odrębny symbol.9.10. Jeśli kontekst nie jest istotny. M. Sylaba składa się z samogłoskowego szczytu (ośrodka) o największej donośności i (fakultatywnie) jednej lub więcej spółgłosek przed i/lub po samogłosce. to są to allofony (warianty) różnych fonemów.10. Zapisz ortograficznie następujące wypowiedzenie: [ńenr rńnerixo] 4. w której poszczególne symbole reprezentują fonemy. Intonacja to melodia wypowiedzeń (fraz. L. Są to allofony pozycyjne.

Pomimo nieprzysta-walności skrajnych wersji obu teorii. poprzez ton głosu i intonację. 6. a więc. składni. Te pojęcia uniwersalne można przyjąć za „neutralny fundament i następnie przy jego pomocy parafrazować ogromnie zróżnicowany wachlarz pojęć typowych dla poszczególnych języków i kultur.7. Pierwsze znane jest pod nazwą relatywizmu językowego. Jak zapiszemy ortograficznie wypowiedzenie [to jest kod ali]? 10. W języku angielskim głoski [h] i [n] występują w dystrybucji komplementarnej. kultura i znaczenie: semantyka miądzykulturowa W poprzednich rozdziałach wykazaliśmy wielokrotnie.1. tzn. Co mówią nam one o interpretacji fonologicznej tego samego materiału fonetycznego? 9. Drugie nazywane jest stanowi176 JĘZYK. a w najbardziej radykalnej postaci — jako determinizm językowy. Jak zaakcentujesz następujące wypowiedzenia? (a) Daj mi go (b) Daj go mnie (c) Jego nie chcą Rozdział 6 Język. a nawet fonologii. wszystkie języki są w sposób istotny podobne do siebie. że kon-ceptualizacja językowa może być radykalnie odmienna w różnych. W tym rozdziale proponujemy kompromis pomiędzy tymi skrajnościami: większość pojęć jest rzeczywiście typowych dla poszczególnych języków. zarówno teoria relatywizmu językowego. czy też mają znaczenie raczej marginesowe. Przedstawiamy w nim metodę wyszukiwania różnic semantycznych i określania stopnia ich znaczenia dla danej kultury. że cały rodzaj ludzki łączy pewna „psychiczna więź" i że ponieważ język jest odzwierciedleniem ludzkiej myśli. Ta prawidłowość odnosi się do pojęć. Oto transkrypcja fonetyczna kilku polskich wyrazów: [mdqka] [baqk] [vouski] mąka. Obydwa stanowiska znalazły w przeszłości swoich zwolenników. które występują we wszystkich językach. czyli nie mają kontekstów wspólnych. jak . które znajdują wyraz na wszystkich poziomach struktury języka. nawet blisko spokrewnionych językach. jeśli weźmiemy pod uwagę ich kategorie pojęciowe. Zwolennicy wersji skrajnej utrzymują nawet. że konceptualizacja językowa jest zasadniczo taka sama we wszystkich językach. wąski A oto te same wyrazy w transkrypcji fonemicznej: (a) /moqka/ /baqk/ /vouski/ (b) /mouka/ /bauk/ /vouski/ 174 DŹWIĘKI JĘZYKA: FONETYKA I FONOLOGIA Skomentuj różnice między tymi transkrypcjami. KULTURA I ZNACZENIE skiem uniwersalistycznym i zakłada. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm Podstawowe pytanie dotyczy tego. Czy zatem powinny być uznane za allofony pozycyjne tego samego fonemu? Jakie dodatkowe kryterium decyduje o włączeniu głosek do określonych fonemów? 8. w leksykonie. na poziomie morfologii. bank. że wszyscy ludzie na świecie w zasadzie myślą tak samo. czy różnice w konceptualizacji językowej odgrywają centralną rolę w języku i strukturach myślowych. ale istnieje także niewielka liczba pojęć uniwersalnych. Ten rozdział zawiera systematyczny przegląd typów między-kulturowych odmienności semantycznych.

sześcio.1. W roku 1690 angielski filozof John Locke zaobserwował.i siedmioletnich. Ten pogląd przywędrował do Stanów Zjednoczonych wraz z Franzem Boasem. które wyrosły ze „zwyczajów i sposobu życia" danego narodu. Kamień spada. z dedukcji czy ze słyszenia lub określenie. Relatywizm językowy i kulturowy W jakim stopniu język wpływa na nasz sposób myślenia? Jak głęboko język i kultura przenikają się wzajemnie i na siebie wpływają? Jest to jedno z pytań. czy nie. 6. czy kamień był widoczny czy niewidoczny dla mówcy w momencie mówienia i czy był on najbliżej mówcy. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 177 świat (Weltsicht). Zdaniem Łurii i Wygotskiego. itd. KULTURA I ZNACZENIE . trzy-. zwłaszcza w pismach Johanna Gottfrie-da Herdera i Wilhelma von Humboldta.. a za to bogato wyposażone w egzotyczne rozróżnienia.. np. czasów i przypadków. którzy uważali język za pryzmat lub sieć rozpostartą nad przedmiotami istniejącymi w świecie. cztero-. Łurija i Wygotski). Podobne obserwacje poczynili w latach 1930.1. są odpowiednikami pewnych „złożonych idei". mogą być całkowicie nieznane w języku będącym odbiciem całkiem odmiennego typu kultury i odwrotnie. 4. Zilustrujemy tę metodę najpierw na przykładzie pojęć leksykalnych. że rozróżnienia. co określa się jako schemat „zdarzenia" (por. okazało się. że w każdym języku istnieje „ogromna różnorodność słów. czy był to jeden ka178 JĘZYK. którym nie odpowiadają żadne w innym [języku]". czy były dostrzegalne dla mówiącego. Natomiast kwakiutl nie określa. którzy odkryli. rdzenna ludność zamieszkująca północ Norwegii. kilkanaście słów oznacza różne rodzaje lodu i różne stopnie zimna. które najbardziej chyba w historii idei fascynowało myślicieli i językoznawców. które wydają się konieczne użytkownikom jednego języka. posiadają ogromnie bogate słownictwo. i na koniec kulturowych wzorców zachowania. ogólnych kategorii czy też pojęć nadrzędnych (hiperonimów). W USA Boas i jego uczniowie napotkali języki i kultury. że każdy język wyraża odmienny punkt widzenia na 6. Mają na przykład cały wachlarz terminów określających różne gatunki renifera: istnieją specjalne słowa na określenie reniferów rocznych. który zapoczątkował w tym kraju badania w dziedzinie antropologii kulturowej i językoznawczej. uzależnienie od faktu. Ten sam punkt widzenia bywał później wielokrotnie wyrażany w okresie niemieckiego romantyzmu. który ich zdaniem jest w tym zakresie zbyt ubogi. dwu-. czy mówca zna je z własnej obserwacji. Takie słowa typowe dla danego języka. naukowcy rosyjscy (np. które są odpowiedzialne za zachowanie przedstawicieli różnych kultur. potem pojęć gramatycznych. przymiotników. słuchacza czy osoby trzeciej. która powoduje. Sapir podaje przykład tego. że Lapończycy (czyli lud Sami). że istnieją języki pozbawione znanych im kategorii poli-czalności i niepoliczalności. takie jak powtórzenie wydarzenia czy czynności w przestrzeni lub w czasie.i uniwersalizm zawierają więc elementy prawdziwe. stwierdził. Wbrew ich głębokim przekonaniom. które różniły się ogromnie od języków i kultur Europy. ale często brakuje im bardziej abstrakcyjnych. Otóż w języku kwakiutl (używanym w kanadyjskim stanie British Columbia) istnieje rozróżnienie co do tego. wschód czy zachód od mówcy. l. Systemy gramatyczne języków Nowego Świata także okazały się szokujące dla Europejczyków.2). właśnie z tego powodu Lapończycy przeciwstawiają się próbom zmuszenia ich do posługiwania się językiem norweskim. Różnice już w samym słownictwie okazały się wielkie. południe. Edward Sapir stwierdził. pięcio-. umiejscowienie ich na północ.

porządkujemy go za pomocą pojęć. ale ostatnio wysuwa się przekonujący argument. zaś status kamienia jako rzeczy jest implikowany przez element czasownikowy. wyjaśnił go w sposób następujący: Dokonujemy segmentacji natury tropami wyznaczonymi przez nasze języki ojczyste. takich j ak (a) ułożenie elementów układanki. a nawet zmuszają osoby nimi mówiące do widzenia świata w specyficzny sposób. że dzieci anglo. które podpowiadają nam przyjęte zwyczajowo struktury rodzimego języka. że różne kategorie gramatyczne w różnych językach skłaniają. którym oddychamy. i drugiego. angielskie (a więc i indoeuropejskie) pojęcie kamienia. ponieważ jesteśmy sygnatariuszami umowy. że nie istnieje niezależny dowód na to. czy kilka. (c) założenie zatyczki na pióro. Ten pogląd określany jest jako hipoteza Sapira-Whorfa. jako przedmiotu istniejącego niezależnie od upływu czasu.1. które wymagają porównania i pogrupowania różnych czynności. nutka. bardziej skomplikowanych. stosując różne parafrazy i określenia opisowe. aleje. (d) włożenie czapki na głowę lalki. który określa ruch lub położenie kamienia lub przedmiotu „kamieniopodobnego". jest nieobecne. która składa się z dwóch elementów: jednego. podobnie jak „luźną" relację pomiędzy zabawkami w pudełku. jak powietrza. Zawsze możemy przecież ominąć kanoniczne „warunki umowy". Jednym z najistotniejszych zarzutów było. W języku nutka. która obowiązuje w naszej społeczności językowej i którą skodyfikowano we wzorcach naszego języka. mniej wygodnych wyrażeń niż te. a nie inaczej. Umowę tę zawarliśmy implicite i nigdy nie została ona spisana. więc konsekwentnie zaliczają (c) i (d) do grupy określonej przez przyimek on [na]. że wzorce językowe rzeczywiście wpływają na ludzkie sposoby percepcji i kategoryzacji. . umowy. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 179 śmy równie nieświadomi takich konwencji językowych. Benjamin Lee Whorf. że jeste6. że język wpływa na myśl aż tak intensywnie. że ich zdaniem (a) i (b) są w grupie określonej przyimkiem in. kiedy dzieci zaczynają mówić. według Sapira. przypisujemy mu sens w określony sposób.. że tylko bardzo niewielu z jego dawnych krytyków przeczytało i zrozumiało. co Whorf naprawdę chciał powiedzieć. Dzieci anglojęzyczne klasyfikują relacje między elementami układanki a ich z góry ustaloną pozycją jako relację in [w]. że umowa obowiązuje w całej społeczności w sposób „absolutny"./' warunki obowiązują bezwzględnie — nie jesteśmy w stanie mówić bez zaakceptowania ustanowionych przez nią klasyfikacji danych i ich uporządkowania (Whorf 1982: 284-285).i koreańskojęzyczne w wieku 20 miesięcy.mień.. reagują różnie w czasie eksperymentów. Whorfa zaj adle krytykowano i atakowano za twierdzenie. (b) włożenie zabawek do pudełka. Z kolei ustaloną relację zatyczki do pióra oraz „luźną" relację czapki do głowy uznają za należące do innej grupy. Dzielimy świat na części. podobne wyrażenie nie zawiera żadnego odpowiednika rzeczownikowego kamienia. Badacze języka dziecka (Choi i Bower-man) wykazali. by czynić to tak właśnie. a jedynie formę czasownikową. To znaczy. Nie określa też czasu upadku. W języku najbliższych sąsiadów plemienia kwakiutl. Ale można to czynić jedynie płacąc określoną cenę używając dłuższych. który pierwszy zaproponował termin „relatywizm językowy". który oznacza ruch ku dołowi. czyli w okresie. Wpływ rodzimego języka na utrwaloną zwyczajowo percepcję i sposób myślenia jest zwykle jednak tak silny. o którym jest mowa. Oceniając tego rodzaju przykłady. Whorf zapewne przesadził mówiąc. tak że tę konceptualizację można w języku polskim wyrazić następująco: Kamieniuje w dół. który odnosi się do istoty ruchu. nie sposób uniknąć wniosku. Ostatnio jednak przedstawiono tego rodzaju dowód.

Natomiast dzieci koreańskie. E . i różnych innych czasowników oznaczających przedmioty. 'które są w sposób luźny wkładane do lub kładzione na innych przed-Jmiotach .w konsekwencji traktują czynności (a) „ściśle przylegające <do siebie" i (c) „ściśle nałożone" razem. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 1. które oznacza coś. Klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania dokonana przez dzieci koreańsko. zaś (b) „luźno przylegające do siebie" i (d) „luźno nałożone" ja180 JĘZYK.Zauważmy. ppayta. które nauczyły się innych słów -1tzn.i angielskojęzyczne DZIECI ANGIELSKOJĘZYCZNE IN ON D putinltakeout put on/take off Z relacja „zawierania" „kontakt I powierzchniowy. które oznacza likwidację stanu ścisłego przylegania. co jest „mocno umocowane" lub „ściśle Iprzylegające". jako należące do pierwszej {grupy. że klasyfikację taką narzuca dzieciom kontrast pomiędzy angielskimi ^przyimkami inion. kkita.

podparcie" C ŚCISŁE PRZYLEGANIE I a) element/układanka c) zatyczka/pióro zdjęcie/portfel pokrywka/słoik K ręka/rękawiczka rękawiczka/ręka 0 książka/regał R .

E kkita magnes/powierzchnia A „ścisłe przyleganie lepiec/powierzchnia Ń i przymocowanie" S ppayta klocki Lego razem/ K „zlikwidować ścisłe osobno O przyleganie" .

) N inne czasowniki wchodzenie siadanie/wstawanie .J LUŹNE PRZYLEGANIE Ę b) zabawki/torba lub d) z pudełko wkładanie/ściąganie Y klocki/kojec ubrania (czapki. Z butów. płaszcza itp.

John Lucy (1992). 6. w jaki dorośli użytkownicy języka angielskiego i języka Majów yucatec przetwarzają informacje o konkretnych przedmiotach. Użytkownicy angielszczyzny przywiązują większe znaczenie do liczb i mają tendencję do klasyfikowania rzeczy według kształtów. że dzieci budują relacje pomiędzy przedmiotami w świecie na podstawie kategorii typowych dla swojego języka. znalazł istotne różnice w sposobie. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm 181 Inny badacz. istnieją dla wszystkich kategorii językowych. zdaniem skrajnych uniwersalistów. które. Płynie stąd wniosek. a nie na podstawie pewnych uniwersalnych kategorii pojęciowych. pokoju ko drugą grupę. zaś użytkownicy języka .E do/wychodzenie z krzesła z wanny wchodzenie do/wychodzenie z domu.1.

yucatec klasyfikują przedmioty kierując się zwykle substancjami. jak to możliwe. Kartezjusz. CIAŁO Elementy określające TEN. KULTURA I ZNACZENIE Tabela 2. Ale skoro języki są tak różne od siebie. MIEĆ . KTOŚ. COŚ. INNY. według którego wszyscy ludzie na świecie myślą w podobny sposób. gdy do utworzenia parafrazy używa się słów 182 JĘZYK. z jakich są one zrobione. które można uznać za pojęcia uniwersalne lub podstawowe „atomy" znaczenia i z których buduje się setki tysięcy złożonych znaczeń. CZUĆ. co ma za zadanie wyrażenie „tego samego". Dotychczas ujawniono około 60 pojęć elementarnych. TY. Parafrazowanie działa skutecznie jedynie wtedy. Pascal. które przypisują je do pewnych kategorii. CHCIEĆ. DZIAĆ SIĘ.2. WIDZIEĆ. Jednym ze sposobów opisu znaczenia słowa jest parafraza. Arnauld i Leibniz nazwali je „ideami prostymi". SŁYSZEĆ Działania i procesy ROBIĆ. Elementarne jednostki semantyczne Pojęcia określające byty JA. tzn.1. 6. PRAWDA Istnienie i posiadanie BYĆ. JEDEN. Elementarne jednostki semantyczne jako klucz do porównań międzykulturowych Tradycyjnym poglądem na ludzką myśl był uniwersalizm. NIEKTÓRE. DUŻO. co można byłoby przewidzieć na podstawie różnic językowych: język angielski posiada wyznaczniki gramatyczne liczby. RUSZAĆ (SIĘ) Pojęcia dotyczące mowy MÓWIĆ. W istnienie grupy pojęć uniwersalnych filozofowie wierzyli już od wieków. narzuca się pytanie. LUDZIE. Współcześni językoznawcy określają je jako elementarne jednostki semantyczne. SŁOWO. żeby pojęcia istniejące w różnych językach były takie same? Stwierdzenie istnienia różnic pomiędzy językami to jedna sprawa. TEN SAM. WSZYSTKIE Czasowniki wyrażające doznania WIEDZIEĆ. Różnice te korelują bezpośrednio z tym. który pozwala na osiągnięcie koniecznej precyzji. MYŚLEĆ. zaś określenie ich istoty to zupełnie coś innego. Podstawowym środkiem. jest oparcie metody analizy semantycznej na pojęciach uniwersalnych. afiksy rzeczowników. zaś yucatec posiada klasyfikatory. Przy pomocy tych pojęć możemy teraz przedstawić nasze podejście do semantyki porównawczej i międzykulturowej. W przeszłości w badaniach relacji pomiędzy językiem. czyli zestawienie ze sobą innych słów. DWA. kulturą i myślą nie wypracowano odpowiednich metod analizy podobieństw i różnic pomiędzy systemami semantycznymi poszczególnych języków.

. TERAZ.". ale tylko na dwie . i posiada on dwa słowa. pojawia się trzeci problem.]". łatwiej zrozumiałych niż słowa definiowane. l.Życie i śmierć ŻYĆ. od barku do palców. czy złamanie jest całkowite. WIĘCEJ. a pozostałe fragmenty ręki w tym języku to arm („ramię") i forearm („przedramię". które (przynajmniej w potocznym użyciu) odnoszą się do całej kończyny. POD. pieczenia itp. przełamaniu się (całkowitym. trzeba wykonać kilka kroków: słowo A definiuje się przy pomocy B. TAK JAK 183 prostszych. bezpośredniego odpowiednika polskiego wyrazu ręka czy rosyjskiego ruka. Zastępują one problem zrozumienia jednego nieznanego słowa problemem zrozumienia innego. PO. Na przykład Słownik języka polskiego definiuje czasownik palić jako „rozniecanie i podtrzymywanie ognia w celu ogrzania wnętrza. putus ipatah. że angielskiego rzeczownika arm używa się czasem potocznie na oznaczenie całej ręki). ZŁY. Jeżeli ktoś nie rozumie słowa gastrulacja. Po polsku mamy nawet więcej pojęć: mówimy o złamaniu (całkowitym). Większość słów nie posiada dokładnych odpowiedników w innych językach. zaś ogień jako „zjawisko wydzie6. MAŁY Pojęcia opisujące relacje przestrzenne GDZIE. to jak ma zrozumieć słowo blastula czy gastrula. DALEKO. DŁUGO. PRZED. ręka czy łamać. Z kolei w języku ma-lajskim nie ma odpowiednika angielskiego pojęcia break („łamać"). nadłamaniu (częściowym). Odnosi się to nawet do pozornie prostych. WEWNĄTRZ. na przykład. zanim takie koło się zamknie. konkretnych słów. PRZEZ PEWIEN CZAS Elementy relacyjne RODZAJ. popadając w niejasność. w zależności od tego. B przy pomocy C. BLISKO. Na przykład gastrulacja to według Słownika języka polskiego „proces przekształcania się zarodka zwierząt i człowieka ze stadium blastuli w gastrulę [. Niejasności towarzyszy często zjawisko błędnego koła. UMRZEĆ Ocena i opis DOBRY. postrzegane w postaci płomienia i żaru". Definicje słownikowe często jednak naruszają tę zasadę. BARDZO. TUTAJ. gotowania. Wprowadzenie: relatywizm językowy a uniwersalizm lania się ciepła i światła towarzyszące paleniu się ciał [!]. DUŻY. CZĘŚĆ. NAD. czy częściowe. Język angielski nie posiada. np. Kiedy próbujemy opisać znaczenia słów języka innego niż własny.. a C znów przy pomocy A. STRONA Pojęcia opisujące relacje czasowe KIEDY. „Definiując" słowa w ten okrężny sposób nie można oczywiście osiągnąć zbyt wiele. a drugiego za pomocą pierwszego. czyli definiowanie jednego słowa za pomocą drugiego. Angielski wyraz hand odnosi się tylko do dłoni wraz z palcami. które są częścią definicji? Niejasne definicje utrudniają odkrywanie i wyjaśnianie znaczeń. dla ścisłości trzeba dodać. KRÓTKO. Niekiedy.

słowa posiadają zwykle więcej niż jedno znaczenie.thumb i palców u nóg . Na przykład byłoby etnocentryzmem tłumaczenie pojęcia hand jako „części ręki składającej się z dłoni razem z palcami". Elementarne jednostki semantyczne stanowią słownik pewnego rodzaju mini-języka. Na przykład pojęcie słowo ma przynajmniej trzy znaczenia wyrażone następującymi kontekstami zdaniowymi: (1) a. lodu. definiowalne przy pomocy znaczeń elementarnych. ale można je znaleźć w każdym ludzkim języku. co dodatkowo komplikuje sytuację. Jeżeli w opisie jakiegoś języka używamy pojęć. Tworzone przy pomocy pojęć elementarnych parafrazy (zwane też eksplikacjami) można tłumaczyć z jednego języka na drugi. że elementarne jednostki semantyczne nie są „prywatną własnością" jednego języka. ponieważ badania wykazały. niemniej takie właśnie tłumaczenie jest również etnocentryczne. Po drugie. Pełna analiza semantyczna słownictwa danego języka powinna przynieść jako wynik zestaw znaczeń „atomowych". ale tylko osłabionego już elementu). Zasada takiej parafrazy zakłada więc istnienie pojęć elementarnych. tzw. Pojęcia zestawione w tabeli 2 można by równie dobrze przedstawić w języku angielskim. Metoda ta niesie jednak ze sobą kilka trudności. gdy pojęcie zostaje scharakteryzowane w pełni przy pomocy uniwersalnych jednostek semantycznych.części). 184 JĘZYK. Z parafrazą zredukowaną maksymalnie mamy do czynienia wtedy. dziać się l zdarzy ć się. aloleksach (przez analogię do alofonów). Po trzecie. mostu czy dachu). załamaniu (całej powierzchni. nie powodując istotnej zmiany znaczenia. KULTURA I ZNACZENIE Jak można poradzić sobie z tymi problemami? Chcąc uniknąć niejasności i błędnego koła w definicjach. Oni są już po słowie. nasz opis będzie w sposób nieunikniony wykrzywiał obraz rzeczywistości. Podobnie polskie pój ecie palca odnosi się do wszystkich palców u rąk i nóg. każde pojęcie elementarne można czasem wyrazić różnymi słowami w różnych kontekstach. które są typowe dla języka polskiego. który jest znakomitym narzędziem do analizy semantycznej i pojęciowej. a nie tylko pojedyncze słowa. Po pierwsze. wyłamaniu (przy użyciu siły) czy dołamaniu (całkowitym. że stosowanie pojęć elementarnych skutecznie minimalizuje i ten problem. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 185 z których tylko to pierwsze znaczenie może być uznane za pojęcie elementarne. 6. ponieważ angielskie pojęcie nie zawiera odniesienia do polskiego potocznego pojęcia ręki. że nic nie wziąłem. być/istnieć czy nad/powyżej/ponad. Takie zróżnicowanie wśród języków niesie ze sobą niebezpieczeństwo etnocentryzmu (czyli patrzenia z punktu widzenia danej kultury) w semantyce. który jest zgodny z tą zasadą. ponieważ rozkłada on (czyli redukuje) znaczenie złożone na zbiór znaczeń prostszych. bongo bongo czy jakimkolwiek innym. ponieważ będziemy narzucać obcemu językowi nasze własne kategorie pojęciowe.2. . c. japońskim. podczas gdy angielskie fingers to tylko cztery palce u rąk (bez kciuka . nazywamy parafrazą redukującą. Formułowanie definicji przy pomocy pojęć elementarnych stanowi sposób uniknięcia niejasności i błędnego koła. W przeciwieństwie do fachowych opisów mogą je zrozumieć także osoby niebędące ekspertami. złożone znaczenia. Opis znaczenia wyrazu. Daję słowo. o których warto wspomnieć. Ale jak poradzić sobie z trzecim wspomnianym wyżej problemem: z etnocentryzmem? Wydaje się. z których tworzy się wszystkie inne. Na przykład w języku polskim alole-ksami są ty l Pan. musimy formułować opisy znaczeń wyrazów przy pomocy pojęć prostszych od definiowanych.toes). Jedno słowo i wylatujesz stąd! b. np. w niektórych językach odpowiednikami pojęć elementarnych mogą być afiksy lub całe wyrażenia.

oznaczający silny napój alkoholowy wyrabiany z ryżu. jak ktoś. łącząc określenie uczucia (dobre. minuta. że uniwersalny zestaw elementarnych jednostek semantycznych jest tak niewielki (niemal na pewno nie przekracza 100 słów) stanowi dowód na istnienie bardzo dużych różnic pojęciowych pomiędzy językami. której dotyczą. sekunda. w porównaniu z wieloma kulturami świata. tytułach książek itd. co często można traktować jako odzwierciedlenie specyficznego doświadczenia historycznego i kulturowego danej społeczności językowej. że język polski posiada specjalne słowa na bigos. zaś wolność. a słownik polski go nie zawiera. choć kulturowo uwarunkowany sposób. mówimy. poniedziałek. który zawiera schematy „działania" lub schematy doznań („myśleć". języki europejskie posiadają bardzo duży zasób wyrażeń dotyczących mierzenia i oznaczania czasu (np. Nie oznacza to jednak. często występują w przysłowiach. że „zdarzyło się coś złego". Znaczenie tych pojęć można w sposób najbardziej ogólny opisać. ale niegotowany. Na przykład polskie pojęcie smutku jest generalnie uczuciem „niedobrym". Zjawisko to odzwierciedla często fakty typowe dla danej kultury. piosenkach. Takie słowa są zwykle bardzo często używane. Stanowią też punkty centralne dla dużych grup frazeologizmów. kiedy odczuwamy smutek. Dwie z tych różnic polegają na tym. data. które odnoszą się do danej domeny. które odnosi się do pierwszego oficjalnego spotkania przyszłej panny młodej i jej rodziny z panem młodym i jego rodziną. że za każdym razem. które nie istnieją w angielskim.). Chcąc zobaczyć. neutralne) z prototypowym scenariuszem. spróbujmy zgłębić . barszcz czy powidła. Na przykład. luty itp. Zrozumiałe f!r 186 JĘZYK. Z drugiej strony. Istnieje także trzecia . dlaczego wiele języków azjatyckich posiada szereg słów na określenie ryżu. języki często różnią się liczbą wyrazów.subtelną różnicę znaczeniową pomiędzy angielskimi słowami happy ijoyful (lub joy). beras to ryż łuskany. Z pewnością nie jest przypadkiem to. wyrazy takie jak zegar. podczas gdy happy wyraża stosunek bardziej osobisty i introspektywny. Poza różnicami w specyficznych dla poszczególnych kultur zasobach leksykalnych. Oznacza to jedynie.za Anną Wierzbicką (1999) . styczeń. w malajskimpadt to ryż niełuskany. zaś nasi to ryż gotowany. żejoy wyraża większą spontaniczność i intensywność. powiedzeniach. przynajmniej w dziedzinie. że domena ta została rozbudowana pod względem leksykalnym. wtorek. np. Na przykład można by argumentować. Kiedy język posiada stosunkowo dużą liczbę wyrazów odnoszących się do jednej domeny. Wyrazy uwarunkowane kulturowo Fakt. Dla zilustrowania. jak w praktyce działa taka metoda. złe. tydzień. albo że słownik japoński zawiera wyraz sake. kalendarz. które łączy się z myślą. Ogromna większość słów w każdym języku posiada złożone i zwykle typowe dla danego języka znaczenia. honor. że odczuwać smutek to znaczy czuć się tak. Ojczyzna stanowią słowa kluczowe w kulturze polskiej. KULTURA I ZNACZENIE" jest. nieprzypadkowo język polski nie posiada słowa odpowiadającego japońskiemu miai. love i freedom należą do słów kluczowych dla głównego nurtu kultury krajów anglojęzycznych. przyjrzymy się niektórym pojęciom określającym emocje w kilku językach europejskich. Niektóre bardzo wyraziste i głęboko zakorzenione w danej kulturze słowa można określić jako słowa kluczowe dla danej kultury. kto coś takiego myśli. Dlatego mówimy o kulturowym uwarunkowaniu wyrazów.2. Bóg. Zwyczaje i instytucje społeczne są także źródłem licznych przykładów specyfiki leksykalnej. w jaki sposób słowa w różnych językach mogą się różnić semantycznie w subtelny. musimy koniecznie coś takiego sobie myśleć.6. Bardzo prozaiczne przykłady możemy znaleźć w domenie pożywienia. że słowa work. „chcieć").

implikuje nie tylko. codziennym słowem angielskim. ale także. że były w pełni zadowolone z tego.2. gdzie jestem. że podobieństwo znaczeniowe pomiędzy glucklich i happy (czy też pomiędzy francuskim heureux i happy) ma . jak to: „dzieje się coś bardzo dobrego chcę tego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje Różnica pomiędzy elementami „coś dobrego" (przy happy) a „coś bardzo dobrego" (przy joy) odzwierciedla większą intensywność pojęcia joy. Nawiasem mówiąc. które wyrażają się w nakładających się na siebie. podczas gdyjoy i słowa z niego utworzone są bardziej literackie i stylistycznie nacechowane. że dzieci dobrze się bawiły. Poza różnicą w częstotliwości występowania. Na przykład w języku niemieckim czasownik sich freuen i odpowiadający mu rzeczownik Freude (czyli. The children were playing happily. jak to: „stało mi się coś dobrego chciałem tego nie chcę nic innego" z tego powodu czują coś dobrego X tak się czuje (5) EksplikacjaX/eeZsjoy: czasami ludzie myślą coś takiego. z grubsza. sugeruje znacznie większą aktywność z ich strony. z grubsza biorąc. W wielu innych językach europejskich jest inaczej: słowa bliższe znaczeniowo dojoy są znacznie częstsze w języku potocznym. b. Wyrazy uwarunkowane kulturowo 187 (2) a. joy) występują bardzo często. jestem całkiem zadowolony tu. (4) EksplikacjaX/eeZs happy: czasami ludzie myślą coś takiego. E:No. w codziennym użyciu. A:Arę you thinking ofapplying for a transfer? Czy myślisz o przeniesieniu się? b. Warto zwrócić uwagę na to. trzeba podkreślić. Dzieci bawiły się wesoło. w tym kontekście nie da się wstawić słowa joyful zamiast happy. choć różnych zakresach użycia tych wyrazów. The children were playing joyfully. KULTURA I ZNACZENIE l 6. w przeciwieństwie do przymiotnika glucklich (czyli.3. Różne sformułowania eksplikacji uwidaczniają poszczególne różnice znaczeniowe. happy) i rzeczownika Glilck. Natomiast (2)b. Nie. że happy jest dziś często używanym. na przykład w odpowiedzi na pytanie (2)a można odpowiedzieć zdaniem (2)b: 6. Różnica ta jest widoczna jeszcze wyraźniej w poniższych zdaniach: (3) a. Zdanie (3)a. Dzieci bawiły się radośnie. które w słowniku Longman Dictio-nary of Contemporary English zostało zaliczone do tysiąca najczęstszych słów. co robią (polskie tłumaczenie nie w pełni wyraża ten kontrast). Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 189 jak również przyczynia się do wyrażenia jego większej intensywności. 188 JĘZYK. Różnica między elementami „chcę tego" (przyjoy) a „chciałem tego" (przy happy) odzwierciedla większą spontaniczność pojęcia joy. Te różnice ujęte są w poniższych eksplikacjach (czyli parafrazach dokonanych wyłącznie przy pomocy pojęć elementarnych).różnica: mianowicie happy (w przeciwieństwie dojoy) sugeruje znaczenie zbliżone do „zadowolenia". I am guite happy where I am.

tylko bardzo ogólny charakter. Mianowicie, angielskie pojęcie happy wyraża „słabszą", mniej intensywną emocję niż glucklich czy heureux. Używając metafory, można powiedzieć, że emocje, takie jak Gliick czy bonheur, wypełniają odczuwających je ludzi bez granic, nie zostawiając miejsca na żadne inne pragnienia czy życzenia. Bardziej ograniczony charakter happy znajduje nawet wyraz na poziomie składniowym; na przykład w języku angielskim można powiedzieć / am happy with his answer („Jestem zadowolony z jego odpowiedzi"), gdzie dopełnienie with his answer wyznacza ograniczenie zakresu pojęcia happi-ness - stąd też polski odpowiednik zadowolony. W języku francuskim czy niemieckim nie można w ten sposób użyć słów glucklich czy heureux: zamiast nich trzeba byłoby zastosować słabsze semantycznie, wyrażające mniejszą intensywność słowa, takie jak zufrieden czy satisfait lcontent (czyli właśnie zadowolony). Znaczenie glucklich i heureux można ująć przy pomocy następującej eksplikacji: (6) Eksplikacj a Xjest glucklich (heureux): czasami ludzie myślą coś takiego, jak to: „stało mi się coś bardzo dobrego chciałem tego wszystko j est dobrze nie mogę chcieć czegokolwiek innego" z tego powodu czują coś bardzo dobrego X czuje coś takiego, jak to Ta eksplikacja zawiera nowy element „wszystko jest dobrze" (co implikuje doświadczenie „całościowe"). Zawiera ona też intensyfika-tor bardzo (tak jak przy joy, ale nie przy happy). Co więcej, końcowa „myśl" wyrażona jest słowami „nie mogę chcieć czegokolwiek innego" (a nie „nie chcę nic innego", jak przy happy). Te różnice sugerują intensywne, choć uogólnione i niemal euforyczne przeżywanie swojej bieżącej egzystencji. Jeżeli rozejrzymy się po innych językach europejskich, zobaczymy, że większość z nich posiada słowa, które są podobne (jeżeli nie identyczne) znaczeniowo do opisanych powyżej pojęć glucklich / heu-reux. Na przykład włoski ma słowo felice, rosyjski szczastliv, a po polsku określamy ten stan słowem szczęśliwy. Język angielski, ze swoim mało wyrazistym słowem happy, jest tu najwidoczniej wyjątkiem. Ten fakt ma zapewne jakiś związek z tradycyjną wśród Anglo-, sasów niechęcią do skrajnych emocji. Istnieją w tym języku słowa bardziej wyraziste (takiejak joy, bliss czy ecstasy), ale ich względna rzadkość jedynie wzmacnia wrażenie, że w języku angielskim, w porównaniu z wieloma innymi językami Europy, dyskurs emocjonalny ma charakter wyraźnie przytłumiony. Stąd też wyraz joy można znaleźć na przykład w kontekstach sarkastyczno-emocjonalnych: (7) A: It's starting to rain. Zaczyna padać. B: Oh,joy! Fvejust hung out the washing. A to świetnie! Właśnie wywiesiłem pranie. 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce W każdym języku istnieją takie aspekty gramatyki, które są mocno nacechowane kulturowo. Zwolennicy relatywizmu językowego, 190 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE tacy jak Sapir czy Whorf, skupiali się na wszechobecnych cechach gramatycznych, np. na zróżnicowaniu przez gramatykę języka odniesienia do pojedynczych przedmiotów lub większej ich ilości, na względności odniesień do czasu wydarzeń (czyli czasach gramatycznych) czy też na źródłach informacji potrzebnych do wygłoszenia opinii itp. Język nieustannie zmusza swoich użytkowników do zauważania tych lub innych różnic, w sposób nieunikniony narzucając nam pewne subiektywne doświadczenia świata i nas samych. Słynny przykład tego zjawiska przytoczył Whorf, który dostrzegł kontrast pomiędzy sposobem, w

jaki język angielski i język hopi (język Indian z północno-wschodniej Arizony) konceptualizują czas. W języku angielskim i w innych językach Europy czas jest bardzo często opisywany w ten sam sposób, jak policzalne przedmioty materialne. Tak jak mówimy jeden kamień l pięć kamieni, mówimy też jeden dzień/pięć dni, rozszerzając użycie liczebników głównych z przedmiotów materialnych na niematerialne. Oznacza to, że nasza konceptualizacja czasu opiera się na doświadczeniu przedmiotów materialnych, które są dostępne naszej percepcji wzrokowej - a więc „obiektywizujemy" czas. Jednostki czasu są jednak fundamentalnie różne od przedmiotów. Pięciu dni nie da się jednocześnie „zobaczyć", można ich jedynie doświadczyć w ciągu czasowym. W niezobiektywizowanym obrazie czasu, jaki mają użytkownicy hopi, pojęcie „pięciu dni" nie ma sensu. Jeżeli mówiący chce wyrazić takie pojęcie, użyje liczebników porządkowych, tzn. powie np. „piąty dzień". Zdaniem Whorfa, podstawową konceptualizacja czasu u członków plemienia Hopi jest następstwo dnia i nocy, ale te cykle nie są traktowane jednakowo na wzór przedmiotów materialnych. Nie trzeba jednak aż tak oddalać się od Europy, aby zauważyć związek między kategoryzacją językową a kulturą. Często pojawiają się opinie, że np. w gramatyce niemieckiej widać mocniejsze niż we francuskiej zakorzenienie w „realności", że gramatyka angielska jest specjalne wyczulona na niuanse motywacji ludzkich zachowań i manipulacji, zaś rosyjska posiada szereg konstrukcji, które wykazują ścisły związek z tradycyjnym rosyjskim fatalizmem. Nie będziemy tu wchodzić w szczegóły tych zjawisk. Ograniczymy się jedynie do podania paru przykładów kulturowych uwarunkowań 6.3. Kulturowe uwarunkowania w gramatyce 191 gramatyki na podstawie języka włoskiego. Chociaż omawiane tu konstrukcje nie są tak wszechobecne i fundamentalne jak sobie wyobrażał to Whorf, są jednak bardzo częste, wręcz dominujące, stanowiąc ważny element doświadczenia rzeczywistości przez Włochów. Skupimy się na dwóch konstrukcjach gramatycznych, które spełniają funkcję ekspresywną i są w pełni zgodne z duchem kultury włoskiej. Chodzi tu w pierwszym rzędzie o zjawisko reduplikacji składniowej, czyli powtórzenia przymiotników, przysłówków, a nawet rzeczowników nierozdzielonych pauzą, np. w wyrażeniach bella bel-la, adagio adagio, subito subito (bella - „piękna", adagio - „wolno", subito -„natychmiast"). Jest to konstrukcja gramatyczna typowa dla języka włoskiego, która różni się od służącego intensyfikacji powtórzenia pewnych wyrażeń, występującego czasem w języku polskim, np. szybko, szybko czy nie, nie, nie, nie; najbardziej chyba przypomina polskie papa czy angielskie bye-bye. Wspomniane włoskie wyrażenia opisuje się zwykle właśnie jako nośniki intensyfikacji. Tak więc można by zasugerować tłumaczenie bella bella jako „bardzo piękna" czy adagio adagio jako „bardzo wolno". Ale pojawiają się tu dwa problemy. Po pierwsze, zakres użycia włoskiej konstrukcji jest szerszy niż zakres użycia przysłówka bardzo, np. trudno byłoby przetłumaczyć subito subito jako „bardzo natychmiast". Po drugie, ścisłym włoskim ekwiwalentem bardzo jest molto, a pomiędzy molto bella a bella bella istnieją dwie różnice. Po pierwsze, reduplikacja składniowa w języku włoskim wyraża mocne przekonanie, że powtórzone słowo zostało odpowiednio dobrane. Reduplikacja bella bella mówiący podkreśla, że uważa słowo bella za zastosowane odpowiedzialnie, ściśle i dokładnie (zwraca na to uwagę właśnie powtórzenie tego słowa). Tak więc wyrażeniu bella bella bardziej odpowiada tłumaczenie „prawdziwie piękna", zaś wyrażeniu caffe caffe - „prawdziwa kawa". Istnieje tu jednak jeszcze inny komponent - emocjonalny. Zdanie takie jak Yenga subito subito („Przyjdź tu natychmiast natychmiast") wymaga w wypowiedzi wysoce ekspresywnego, emocjonalnego tonu głosu. Nawet kiedy powtórzony jest przymiotnik czysto opisowy, taki jak duro („twardy") czy leggera („miękki"), zwykle kontekst wyraźnie wskazuje na podtekst emocjonalny. Na przykład, kiedy boha-

192 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE 6.4. Skrypty kulturowe 193 ter powieści, który doświadcza wielkiego kryzysu emocjonalnego, leży nocą w łóżku i przewraca się z boku na bok, wydaje mu się, że łóżko stało się duro duro („okropnie twarde"). W dalszym ciągu tej samej powieści bohater pragnie niepostrzeżenie przeprawić się przez rzekę łodzią rybacką, ponieważ stara się uciec przed policją. Zwraca się do rybaka głosem, który jest leggera leggera („ledwo ledwo słyszalny"). Znaczenie wyrażone przez reduplikację składniową można określić następująco: (8) Eksplikacja włoskiej reduplikacji przymiotników / przysłówków: kiedy wymawiam to słowo (np. bella, duro, blanco) dwa razy chcę, abyś wiedział, że chcę powiedzieć to słowo, nie żadne inne czuję coś, myśląc o tym Drugą typowo włoską konstrukcją gramatyczną jest bezwzględny f stopień najwyższy (superlativus absolutus), który tworzy się za pomocą końcówki -issimo (w odpowiednim rodzaju i liczbie), na przykład bellissimo („najpiękniejszy"), uelocissimo („najszybszy"), bian-chissimo („bielutki"). Ta konstrukcja jest bliska wyrażeniom z molto („bardzo"; molto bella - „bardzo piękna" itp.); obydwie ograniczają się do wyrażenia jakości, ściślej mówiąc jakości stopniowalnych i porównywalnych. Nie można, na przykład, powiedzieć *subitissimo (*„najbardziej natychmiast"). Superlativus absolutus jest spokrewniony ze zwykłym stopniem najwyższym, który w języku włoskim tworzy się przy pomocy pili (np. piu bello „najpiękniejszy"). Pewne podobieństwo łączy go także z reduplikacją składniową -niektóre włoskie gramatyki nawet traktują te dwie konstrukcje jako alternatywne. W przeciwieństwie do reduplikacji składniowej, bezwzględny stopień najwyższy nie ma dokładnie odzwierciedlać rzeczywistego stanu rzeczy. Przeciwnie, zakłada zwykle oczywistą przesadę, której funkcja jednak ma coś wspólnego z reduplikacją, ponieważ ma za zadanie wyrazić postawę emocjonalną mówiącego. Myśl ta została ujęta w następującej eksplikacji: (9) Eksplikacja włoskiego bezwzględnego stopnia najwyższego - jest X-issimo: : jest bardzo X chcę powiedzieć więcej niż to z tego powodu mówię: nie mogłoby być bardziej X czuję coś, myśląc o tym Podobieństwo z wyrażeniami z molto jest wyrażone przez obecność przysłówka bardzo w pierwszej linijce powyższej formuły. Podobieństwo ze zwykłym stopniem najwyższym z kolei widać w trzeciej linijce: dokonuje się tu pewnego rodzaju pośredniego porównania ze stopniem najwyższym („nie mogłoby być bardziej X"). Natomiast podobieństwo z reduplikacją składniową pokazane jest w ostatniej linijce („czuję coś, myśląc o tym"). W sumie, bezwzględny stopień najwyższy umożliwia użytkownikom języka włoskiego wyrażenie czegoś w rodzaju „ekspresywnej przesady". Takie konstrukcje jak reduplikacją składniowa i bezwzględny stopień najwyższy z pewnością łączą się z czymś, co nazywa się czasem „teatralnością życia Włochów", o której mówią cudzoziemcy odwiedzający Włochy. Takie ożywienie oraz umiłowanie głośności i demonstracji uczuć tłumaczą w istotnym stopniu znaczenie omówionych tu ekspresywnych konstrukcji gramatycznych dla kultury włoskiej. 6.4. Skrypty kulturowe W różnych społeczeństwach ludzie nie tylko mówią różnymi językami, ale także używają ich na różne sposoby, stosując się do różnych norm kulturowych. Kulturowe normy komunikacji opisuje się zwykle przy pomocy wieloznacznych terminów, takich jak „bezpo-.. średniość", „oficjalność" czy „grzeczność". Pomimo pewnej użyteczności, terminy te są rzeczywiście

dość niejasne i różni badacze przypisują im różną treść. Mogą także prowadzić do etnocentryzmu, ponieważ nie są zwykle przetłumaczalne na język narodu, którego kultura jest przedmiotem opisu. Problemów tych można w dużym stopniu uniknąć, stosując elementarne jednostki semantyczne przy formułowaniu opisów kulturowych norm komunikacji. Opisane w ten sposób normy określane są jako skrypty kulturowe. 194 JĘZYK, KULTURA I ZNACZENIE W tym podrozdziale omówimy skrypty kulturowe określające sposób „mówienia o tym, czego się pragnie". Na początek przyjrzyjmy się pokrótce kulturze, która nie ma wiele wspólnego z Europą. Kultura japońska jest szeroko znana z lakoniczności, w szczególności w odniesieniu do wyrażania osobistych pragnień, co łączy się z wyznawanym przez Japończyków ideałem enryo „powściągliwości, rezerwy". Łatwo się przekonać, że Japończycy niechętnie bezpośrednio wyrażają swoje preferencje. Umawiając się na spotkanie, często odmawiają odpowiedzi na pytanie, co im odpowiada, używając np. wyrażeń Czas nie gra roli czy Każde miejsce mi odpowiada. Bezpośrednie wypytywanie o czyjeś osobiste życzenia jest w Japonii nie do przyjęcia. Z wyjątkiem kręgu rodziny i najbliższych przyjaciół, niegrzecznie jest w języku japońskim zadawać takie pytania, jak Co ma pani i ochotą zjeść? czy Co pani i lubi? Uprzejmy japoński gospodarz nie proponuje też gościowi nieustannie różnych smakołyków; jego obowiązkiem jest przewidzieć z góry, co może mu sprawić przyjemność, więc po prostu podaje dania i napoje, zachęcając gości do ich spożywania przy pomocy standardowego wyrażenia: „bez enryo". Podsumowując, można powiedzieć, że kultura japońska mocno zniechęca ludzi do jasnego wyrażania życzeń czy pragnień. Zalecaną strategią jest wysyłanie różnego rodzaju pośrednich sygnałów, w nadziei, że adresat na nie odpowie. Tę postawę kulturową można ująć w formie następującego skryptu: (10) Japoński skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": kiedy czegoś chcę nie jest dobrze powiedzieć innym ludziom: Ja tego chcę" mogę powiedzieć coś innego jeżeli powiem coś innego, inni ludzie mogą dowiedzieć się, czego chcę Postawy angielskie i amerykańskie w tym względzie są, oczywiście, zgoła odmienne. Zgodnie z anglosaskimi ideałami wolności indywidualnej i autonomii jednostki, ceni się tam to, że ludzie otwarcie wyrażają swoje preferencje: (11) Angloamerykański skrypt „mówienia o tym, czego się pragnie": każdy może powiedzieć innym ludziom coś takiego, jak to: 6.4. Skrypty kulturowe 195 „chcę tego", „nie chcę tego" Z drugiej strony, ten sam ideał autonomii jednostki zniechęca przedstawicieli głównego nurtu kultury angloamerykańskiej do używania samego trybu rozkazującego i mówienia bez ogródek Zrób to!, zachęcając ich w zamian do stosowania strategii grzecznościowych (omówionych szerzej w rozdziale 7). Dlatego używają zwykle bardziej wyrafinowanych zwrotów, takich jak Czy mógłbyś to zrobić?, Czy byłbyś tak uprzejmy to zrobić? itp. Przesłanie „chcę, żebyś to zrobił" jest wtopione w bardziej złożoną konfigurację, która potwierdza autonomię adresata, zachęcając go do określenia, czy zgadza się spełnić prośbę, czy też nie. Te normy można ująć w następującą parę skryptów: (12) Angloamerykański skrypt uniemożliwiający „rozkazywanie przez tryb rozkazujący": jeżeli chcę, żeby ktoś coś zrobił, nie mogę tej osobie powiedzieć czegoś takiego, jak to: „chcę, żebyś to zrobił; z tego powodu musisz to zrobić"

żebyś to zrobił" dobrze jest powiedzieć w tym samym czasie coś takiego.. czy to zrobisz" Byłoby jednak błędem wyciągnięcie wniosku. Stanowią jednak pewien dowód sposobu widzenia świata przez ludzi żyjących w społecznościach wielonarodowych. Mimo występującego w nich trybu rozkazującego. Według angielskiego badacza. że skrypty kulturowe głównego nurtu kultury anglosaskiej są „typowo europejskie". Wśród języków i kultur Europy (tak jak gdzie indziej) panuje pod tym względem znaczna różnorodność. a czasem Czy mógłbyś to zrobić?. że istnieją spore różnice w normach j rządzących prośbami w języku niemieckim i angielskim. jak to: „chcę. i problemów. Wiadomo także powszechnie. Francuzi oczekują na przykład. Nasze zachowanie językowe przypomina chyba trochę zachowanie Francuzów.. gdyż Polak lubi. KULTURA I ZNACZENIE normalnie obyliby się. kultura i myśl 197 typowych dla danego języka. W banku urzędnik powie nam Bardzo proszę tu podpisać lub też Czy byłby pan uprzejmy tu podpisać?. przynieś to. do której się zwraca. jak wygląda sytuacja w języku polskim. w których nie wystąpiłoby w języku angielskim. kiedy traktuje się go uprzejmie i uważa za „pana". a mimo to w sposób jasny i przystępny. takiego jak system skryptów kulturowych pisanych przy pomocy pojęć elementarnych. Metoda ta umożliwia nam postulowanie skryptów kulturowych bez odwoływania się do języka fachowego i pojęć 6. Co zechce pan dziś u mnie kupić?. W nowej pokomunistycznej rzeczywistości szybko wracają dawne tradycje w rodzaju Witam szanownego pana. Jak wyjaśnił autorowi pracy na ten temat dyrektor pewnej francuskiej firmy (Beal 1994: 51). jeszcze kiedy indziej Byłbym wdzięczny. zdania takie nie są traktowane jako rozkazy.'? uchodzi we Francji za podważanie własnego autorytetu. W większości z nich bezpośrednich form rozkazujących używa się częściej niż w angielszczyź-nie. Oczywiście takie uwagi są „komentarzem anegdotycznym" i nie prowadzą do precyzyjnych uogólnień. jego anglojęzyczni pracownicy (Australijczycy) stosowali „retoryczne środki bezpieczeństwa" (precaution oratoire). Normalnie mówi po prostu Proszę zrób to. a rzadko Musi pan tu podpisać. nie wchodzącą w normalny zakres obowiązków osoby. jakie niesie ze sobą komunikacja międzykulturowa. Johna Phillipsa. na przykład niemiecki urzędnik w banku zwykle powie raczej Się miissen hier unterschreiben („Musi Pan/i tu podpisać") albo Unterschreiben się bitte („Proszę tu podpisać") niż Wiirden Się bitte hier unterschreiben? („Czy był(a)by Pan/i uprzejm(y)a tu podpisać?"). W pracy mówimy czasem Zrób to. lecz trzeba interpretować w ramach spójnego i opracowanego niezależnie systemu oceny. Nie można ich lekceważyć. Na koniec warto zauważyć. gdybyś to zrobił. zaś użycie struktur pytających jest bardziej ograniczone. Zwrot Czy byłbyś uprzejmy. Zatrudnienie bowiem nie oznacza u nas automatycznie. że pracownikowi chce się pracować. że rutynowe instrukcje udzielane w miejscu pracy będą miały formę bardziej bezpośrednią niż jest to do przyjęcia w języku angielskim.(13) Angloamerykański skrypt „rozkazywania przez pytanie": jeżeli chcę powiedzieć komuś coś takiego. Słowo miissen („musieć") należy do języka potocznego i nieustannie pojawia się w sytuacjach. a trochę Anglików. jak to: „nie wiem. Francuz używa takich środków bezpieczeństwa tylko prosząc o przysługę.5. więc czasami trzeba go do spełniania jego obowiązków zachęcić — tak zachęcony czuje się lepiej i chętniej je spełnia. bez których Francuzi 196 JĘZYK. Wnioski: język. zaś jak Niemcy zachowujemy się rzadko. że skrypty kulturowe mogą okazać się przydatne przy opisywaniu nie tylko . Zastanówmy się.

kultura i myśl ' W znanym powszechnie cytacie Whorf (1982: 284) w następujący 4jJosób wyjaśniał swój pogląd na wzajemne relacje języka i myślenia: . uważał. Przeciwnie. system językowego zaplecza (innymi słowy gramatyka) nie jest po prostu . Lecz styl komunikacyjny zarówno społeczeństwa. ale i dogłębny system analizy. że już w wieku 20 miesięcy dzieci anglo. Nie twierdził on. Poglądy Whorfa na relatywizm językowy były często źle rozumiane. ale i zróżnicowania i zmienności norm kulturowych. choć perspektywa pojęciowa pozostaje pod widocznym wpływem języka ojczystego. że całe ludzkie poznanie opiera się na tym samym fundamencie pojęciowym. poetów i językoznawców od wieków. Podsumowanie Związek pomiędzy językiem a kulturą fascynował filozofów. Podobnie obraz świata. że struktury naszego języka ojczystego w sposób nieunikniony narzucają nam pewne zwyczaje myślowe. te narzędzia mogą stopniowo ulegać modyfikacji lub zostać odrzucone. przeprowadzone niedawno badania wskazują. Jak wspomnieliśmy powyżej. lecz czynnikiem . że kategorie pojęciowe języka ojczystego stanowią wzorce dla kategoryzacji już od bardzo wczesnego dzieciństwa. Wnioski: język. które są niezależne od języka i które z tego powodu nie podlegają „kształtującemu" wpływowi języka. sprowadzając je do przetłumaczalnej konfiguracji uniwersalnych pojęć elementarnych. jakie to społeczeństwo ma do dyspozycji. Wykazano mianowicie. W miarę rozwoju społeczeństwa. pewnym reproduktywnym narzędziem wyrażania idei. nie jest nigdy w pełni zdeterminowany przez jej język ojczysty. obraz świata danego społeczeństwa nie jest nigdy w pełni „zdeterminowany" przez zestaw narzędzi konceptualizacji.i koreańskojęzyczne stosują wzorce pojęciowe typowe dla swojego języka.ciągłości. ponieważ zawsze istnieją alternatywne sposoby wyrażania myśli. owe idee kształtującym. Podobnie ma się rzecz ze stylem komunikacyjnym. Zawsze jest miejsce na zróżnicowanie indywidualne i społeczne oraz na wprowadzenie zmian. że wszelkie myślenie jest zależne od struktury języka. nie będzie nigdy lepszego sposobu zrozumienia wewnętrznych zasad funkcjonowania danej kultury niż nauczenie się języka.5. Natomiast w odniesieniu do „myślenia językowego" Whorf argumentował. które jednostka przyswoiła sobie żyjąc w danej kulturze. Teoretycznie. powstała . co może stanowić ważną praktyczną pomoc w komunikacji międzykulturowej. Ponieważ jednak każdy język działa jak niezwykle złożona integralna całość. KULTURA I ZNACZENIE 1 ich mocnym wpływem. że istnieją różne procesy umysłowe. programem i przewodnikiem aktywności umysłowej. Indywidualny styl komunikacji językowej nie jest rygorystycznie zdeterminowany przez skrypty kulturowe. jaki posiada jednostka. istnienie wspólnego zasobu elementarnych jednostek semantycznych we wszystkich językach świata oznacza. W tym celu również potrzebny będzie rygorystyczny. 6. 6. W tym sensie. jak i jednostki musi pozostać pod silnym wpływem „kulturowych reguł" komunikacji. analizy doznań i syntezy intelektualnej każdego z nas.6. które odzwierciedlają doświadczenie historyczne społeczeństwa dotyczące pewnych sposobów działania i myślenia. natomiast z pewnością znajduje się pod 198 JĘZYK. Uwarunkowane kulturowo słowa i struktury gramatyczne języka są narzędziami kształtowania pojęć. takie jak uwaga czy percepcja wzrokowa. każde pojęcie charakterystyczne dla jakiejś kultury można przybliżyć osobom z nią niezwiązanym. mówienie nim i życie w środowisku ludzi mówiących tym językiem. w okresie romantyzmu niemieckiego. W wyniku tych zainteresowań. W ostatecznym rozrachunku.

. Na przykład w kulturze japońskiej nie mówi się otwarcie o tym. 6. Wierzbickiej (1999). utrzymuje. Obydwie postawy kontrastu200 JĘZYK. Pojęć elementarnych można używać w opisach semantycznych. Zalecana lektura Więcej wiadomości na tematy poruszane w niniejszym rozdziale znaleźć można w pracy A. choć najlepiej zrobić to bez narzucania swojej woli (stąd częste w języku angielskim użycie pośrednio wyrażonych próśb. co się chce osiągnąć. a także do analizy skryptów kulturowych. zgadza się. Redukująca parafraza prowadzi często do sformułowania prototypowego scenariusza. Proponujemy tu stosowanie techniki parafrazy redukującej.?). że reprezentują one pojęcia uniwersalne. W ten sposób unika się także niebezpieczeństwa et-nocentryzmu. Konkludując. poglądu. tzn. metoda eksplikacji wyrażeń i skryptów kulturowych. czego się chce. co umożliwia pokonanie dwóch wad tradycyjnego podejścia do definicji opartego na parafrazie: niejasności i błędnego koła. nazwanych elementarnymi jednostkami semantycznymi. KULTURA I ZNACZENIE ją z bezpośrednim stylem udzielania instrukcji praktykowanym na przykład we Francji.teoria. W Ameryce odkrycie w językach Indian kategorii pojęciowych radykalnie różnych od indoeuro-pejskich spowodowało rozwój tej teorii i powstanie teorii relatywizmu językowego. zwany uniwersalizmem. Metodę parafrazy zredukowanej do pojęć elementarnych można zastosować do analizy kulturowych uwarunkowań na poziomie leksykonu i gramatyki. że ludzka myśl jest zasadniczo wszędzie taka sama. Zawartość pojęciową kategorii gramatycznych i kulturowych wzorców postępowania (czyli skryptów kulturowych) można również ukazać przez sparafrazowanie ich przy pomocy pojęć elementarnych.7. W wersji mniej radykalnej. tzn. że formy naszej myśli są ściśle determinowane przez kategorie językowe. pod nazwą hipotezy Sapira-Whorfa. 6. istnieniem bardzo dużej ilości słów na określenie pewnych zjawisk. że istnieją pewne podstawowe elementy znaczenia. Przykładami kulturowego uwarunkowania gramatyki są włoskie konstrukcje: reduplikacja składniowa i bezwzględny stopień najwyższy. Co do leksyki. Na temat relacji między kulturą i językiem polskim. Postuluje się. Would you mind . to słowa danego języka stanowią zwykle odbicie doświadczenia historii i życia w określonym środowisku. tzn. podobnie jak szereg przytoczonych w tekście przykładów. narzucania kategorii własnego języka przy opisie innego. tylko polega się na pośrednich sygnałach. cieszą się dziś niewielką popularnością i wielu badaczy przyjmuje bardziej realistyczną wersję teorii relatywizmu. że język wywiera wpływ na myślenie. Bartmiński . co znajduje odzwierciedlenie w języku. dlatego w najbardziej kluczowych domenach mamy często do czynienia z rozbudową leksykalną. patrz J. od nazwisk jej twórców. uniwersaliści twierdzą jedynie. zaś w kulturze angloamerykańskiej można swobodnie powiedzieć.. pochodzi z prac tej wybitnej badaczki związków języka z kulturą. a hipoteza ta jest obecnie sprawdzana na szerokim spektrum języków. że każdy język posiada swój własny obraz świata. Podsumowanie 199 Przeciwstawny pogląd filozoficzny. Kultury wyrażają swoje główne normy i wartości przy pomocy pewnych słów kluczowych. dopóki wszystkie elementy pojęciowe danego wyrażenia nie zostaną zanalizowane przy pomocy pojęć elementarnych.6. znanej także. iż radykalne wersje teorii relatywizmu językowego czy też językowego determinizmu. które wspólnie tworzą pełną ekspli-kację danego pojęcia. W ostatnich latach wyodrębniono zbiór około 60 fundamentalnych elementów znaczenia. należy podkreślić. tzn. składającego się z kilku schematów zdarzeń. wspólne dla wszystkich języków. np.

oburzeniem irytacja . zaczerpnięte ze Słownika języka polskiego.stania się odrębnym logicznym systemem ujmowania niektórych aspektów rzeczywistości. co stwarza mu szansę . gdzie może chodzić jedynie o siłę. (a) klocek/układanka (b) zdjęcie/portfel (c) ręka/rękawiczka (d) książka/regał (e) zabawka/pudełko (f) zatyczka/pióro (g) czapka/głowa lalki : 3. Ćwiczenia i zadania 201 (b) Po polsku mówimy Światło błysnęło.stan irytacji.8. Zastanów się. Patrz też Sapir (1978). gdzie omawiamy schemat „zdarzenia"). upatruje często . (a) Czy istnieją jakieś języki europejskie. elektryczność. 6.8. Muszyńskiego (1991). tak jak w hopi. nazewnictwo grzybów? Aby się o tym przekonać.2. pasja. nie rzeczowniki. spróbuj przetłumaczyć na znany Ci język obcy (oczywiście posługując się dostępnymi . czy koreańskiej? Jeśli potrafisz. że np. Jakie to może być znaczenie? (d) Odpowiednikami europejskich terminów fachowych. Poniżej podajemy definicje kilku związanych ze sobą określeń śemocji.podobnie jak my wszyscy . w języku hopi są czasowniki. Szerzej o hipotezie Sapira i Whorfa piszą autorzy prac zamieszczonych w tomie artykułów pod redakcją Z.gwałtowna reakcja na jakiś przykry bodziec zewnętrzny. że języki europejskie widzą stan tam. Czy te definicje sfor-iinułowane są w sposób niejasny lub okrężny? Czy możesz zasugerować. KULTURA I ZNACZENIE nienawiść . wyrażająca się podnieceniem. w jaki sposób można je sformułować jaśniej i bardziej zrozumiale? i' gniew .czynności i sil tam. Podane poniżej stwierdzenie Whorfa (1982: 328) stanowi dosyć radykalne sformułowanie językowej teorii względności i zawiera pewne przesadne uogólnienia: W języku hopi mogą istnieć i istnieją czasowniki nie wymagające podmiotu. rozdrażnienie. Współczesna nauka. porównaj język polski z jeszcze innymi językami. (c) Z kognitywnego punktu widzenia.gniewne podniecenie.(1990). zaś w hopi wystarczy powiedzieć rehpi („błyska" lub „błysnęło"). Zgadzałoby się to z poglądem Whorfa. To znaczy. po angielsku A light flashed lub It flashed. Ćwiczenia i zadania 1. Które z tych konceptuali-zacji zakładają obecność „siły" pochodzącej od podmiotu? (Porównaj rozdział 4. wybuch gniewu 4. czasowniki występują bez podmiotów? 6. wzburzenia. Błysnęło się albo Błysnęło. jakie byłyby polskie odpowiedniki przykładów zawartych w tabeli l i powtórzonych poniżej. it w angielskim wyrażeniu It flashed czy też się w polskim wyrażeniu Błysnęło się mają jakieś znaczenie. na przykład. irytacji złość. Czy zgadzasz się z tym stanowiskiem? 2. ściśle odwzorowując zachodnie języki indoeuropejskie. denerwowanie się 202 JĘZYK. w których.2.która zapewne nie zostanie nigdy wykorzystana . gdzie należałoby raczej widzieć pewne stany. gniew. w języku nie istnieją „puste" słowa. niezadowoleniem. Czy w języku polskim istnieją domeny szczególnie rozbudowane leksykalnie? Czy za taką domenę można by uznać. np. Czy polska klasyfikacja czynności wkładania / łączenia i zdejmowania / oddzielania wyrażona przyimkami byłaby podobna do klasyfikacji angielskiej. Whorf (1982).uczucie silnej niechęci i wrogości do kogoś zdenerwowanie — stan rozdrażnienia nerwowego.

jakie znaczenie w języku polskim ma użycie zdrobnień rzeczowników pospolitych (np. która przy pomocy pojęć elementarnych wyjaśniałaby istotę tego skryptu kulturowego. aby nie wykraczać przeciwko określonym nor. . kawka zamiast kawa czy gazetka zamiast gazeta). W niniejszym rozdziale zwrócimy także uwagę na warunki. B. Jeśli chodzi o potrzeby poznawcze. J. Przysłowie prawdę ci powie: przysłowia i cytaty: antologia od Ado Z pod red.„chcę"). Czy stosowanie zdrobnień można uznać za cechę specyficzną gramatyki polskiej? Postaraj się wyjaśnić przy pomocy eksplikacji. Są to zatem wszelkie prośby. zebranie zostaje zakończone. Jest jeszcze trzecia grupa aktów mowy. Rozdział 7 Działanie za pomocą słów: pragmatyka W dotychczasowych rozważaniach zajmowaliśmy się głównie tym. że zauważamy się nawzajem. oraz słownikiem przysłów. opieńki i in. Zastanów się nad rolą słów Bóg. Nie liczy się wtedy to. jak i na odbiorcę przekazu. determinuje tę sytuację. np. którego istota sprowadza się do wzajemnego oddziaływania rozmówców na siebie. których ce.J lem jest uzyskanie wzajemnego zrozumienia oraz na strategie. Ojczyzna i honor z punktu widzenia częstotliwości ich użycia. Stany wolicjonalne są ujawniane poprzez nakładanie określonych zobo204 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA wiązań zarówno na nadawcę. aby interakcja była skuteczna. Niekiedy rozmawiamy ze sobą tylko po to. które jeszcze lepiej ilustrują zjawisko leksykalnej rozbudowy domen w języku polskim? 5. na przykład używając zbyt bezpośredniego języka. co mówimy. na przykład przez przewodniczącego na końcu zebrania. kania. powiedzeniach i przysłowiach (posłuż się w tym celu dużym słownikiem języka polskiego. Dunaja. Akty te realizują intencje komunikacyjne. ale fakt. Jakie przyczyny kulturowe leżą u podstaw tak rozpowszechnionego zdrabniania (mogą tutaj wystąpić różnice regionalne . kurka. w jaki sposób język używany jest do bezpośredniego oznaczania elementów rzeczywistości pozajęzykowej. będąca przedmiotem rozważań w tym i następnym rozdziale. do których się uciekamy.słownikami) następujące nazwy grzybów jadalnych: prawdziwek. zebranie. Funkcja ta. volo . Łódź 1993). np. podgrzybek. to realizowane są one przez wymianę i uzyskiwanie różnego rodzaju informacji. „Robiąc coś" przy pomocy języka dokonujemy różnego rodzaju aktów mowy. nazywana jest interpersonalną funkcją j ęzyka. aktów z którymi mamy do czynienia. Częściej jednak mamy bardziej konkretne zamiary. których źródłem są określone potrzeby poznawcze lub stany wolicjonalne.| mom zwyczajowym. Skąd mogą wynikać trudności w tłumaczeniu? Czy istnieją jakieś inne domeny. rydz. opisy i omówienia oraz pytania. że w ogóle mówimy. maślak. Inną. W tym rozdziale skoncentrujemy się na tym. czyli akty woli (łac. Czy słowa te zasługują na miano słów kluczowych dla kultury polskiej? Dlaczego? 6.opisz zwyczaj językowy w Twoim regionie)? 7. Spróbuj napisać eksplikację. Ta funkcja języka nazywana jest przedstawieniową funkcją języka. kozak. występowania w zwrotach frazeologicznych. aby pokazać. równie ważną funkcją jest takie użycie języka. gołąbek. Słownikiem współczesnego języka polskiego pod red. Takie akty tworzą (nową) rzeczywistość w jej społecznym wymiarze. co „robimy" przy pomocy języka w bezpośredniej interakcji z odbiorcą przekazu językowego. które l muszą zostać spełnione. Są to zatem wszelkie stwierdzenia. kiedy wypowiedzenie pewnych słów w określonej sytuacji. Kiedy przewodniczący mówi Niniejszym zamykam. a użycie języka służy osiągnięciu określonych celów. Pyczewskiej-Pilarek. rozkazy i propozycje. na sposoby f kooperacji między uczestnikami aktu komunikacyjnego. W tradycji polskiej powiedzenie za wolność naszą i waszą ma znaczenie szczególne i stanowi z pewnością pewną normę kulturową.

B: Co mam narzekać? A: No pewnie. jakie wypowiadamy dla wyrażenia określonej intencji komunikacyjnej. nakazując. Mógłbyś pożyczyć mi swój laptop na parę dni? c. w pracy czy w szkole. że została zauważona. Wiedziałem. tzn. Język użyty w ten sposób spełnia funkcję fatyczną (od greckiego phatós „powiedziany"). Austin. że nasze wypowiedzi to nie tylko akty informacyjne. Wstają rano.. co zamierza i czuje . zachęcając itp. na ulicy.7. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? Pragmatyka jest nauką. Wszelkie cele. Jednym z głównych instrumentów takiego oddziaływania jest rozmowa.1. że można na ciebie liczyć. mówię do mojego wujka. zasiadają z rodziną do śniadania. ludzie nieustannie oddziałują na siebie. w jaki sposób ludzie oddziałują na siebie przy pomocy języka.innymi słowy. Ludzie żyją. po pracy idą do znajomych. jak pokazują przykłady (2)b-d: 206 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (2) a. Przy pomocy słów możemy spowodować. Intencja komunikacyjna i akty mowy Nie zawsze celem rozmowy jest wyrażanie określonych zamiarów. ale także „robimy" wiele innych rzeczy przy pomocy słów. że inni ludzie będą świadomi tego. (1) Fragment zasłyszanej rozmowy A: Noo. B: Ludzie to tylko narzekają. 7. namawiając. mijają po drodze sąsiadów. co sądzi. w przysłowiowej „rozmowie o niczym" naszym głównym celem nie jest przekazanie informacji czy wyrażenie przekonań lub potrzeb. co można uznać za prawdę lub fałsz. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 205 z naszych rozmów służy wyłącznie temu. to co widzi. aby porozmawiać. nie tylko „mówimy" coś. Oznacza to. Konkretne słowa. aby zakomunikować określony stan swego umysłu. Wiele 7. itd. tramwajów i pociągów. autor wydanej w roku 1952 pracy pod tytułem How to dóthings with words? („Jak działać słowami"). dla przykładu. aby przekazać to. czy też. d. Dzięki.1. w jaki sposób ludzie wypowiadają prawdziwe stwierdzenia oraz jak można określić warunki prawdziwości tego. Dopiero brytyjski filozof J. które mogą skłaniać ludzi do powiedzenia czegoś oraz zaproponujemy klasyfikację aktów mowy z perspektywy kognitywnej. która bada. który w rzeczywistości nie wygląda najlepiej. czego chce. w co wierzy. aby poczuł się lepiej. Przez całe wieki głównym. przyniosę jutro.1. Jeżeli. wsiadają do autobusów. . a niekiedy nawet jedynym zagadnieniem. pracują i oddziałują na siebie nawzajem w określonych kontekstach społecznych. u znajomych czy w kościele. innymi słowy. . co dzieje się w naszych umysłach. b. prosząc. Mój komputer nie działa. to po prostu staram się. zwrócił uwagę. są treścią aktu mowy. jak w przykładzie (2)a. w mieście czy na wsi. W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się różnymi motywacjami.. Jednak w większości sytuacji człowiek podejmuje próby komunikowania się. W każdym z tych kontekstów społecznych. Dla przykładu. Bardzo dobrze dziś wyglądasz. wychodzą do pracy czy szkoły. jak pokazuje przykład (1). co się dzieje w jego umyśle. Dosyć często rozmawiamy tylko po to. w domu. którym zajmowali się filozofowie języka. było ustalenie.L.jak tam? Widzę. aby przekazać drugiej stronie. Dobrze. które chcemy osiągnąć za pośrednictwem języka informując. w pracy i szkole spotykają się ze swoimi kolegami. że nieźle. że pragmatyka pojmuje używanie języka jako jeden z elementów interakcji międzyludzkiej..można nazwać intencją komunikacyjną. wyrażam swój zamiar dodania mu otuchy. jest to jedynie określona forma zachowania towarzyskiego. co się mówi. l.

Wypowiadając zdanie (2)a. Wypowiadając (2)d. ale tworzy nowy fakt poprzez wypowiedzenie słów podczas uroczystego wodowania.perform „wykonywać. Mamy tu do czynienia z dwo-1 ma aktami mowy. składamy podziękowanie itd. który bez owej deklaracji nie może zachodzić. w jaki sposób można opisać różne rodzaje aktów mowy. Rozważmy z kolei przykład (2)e: (2) e. służą do wyrażania stwierdzeń. który zdał sobie sprawę. że wypowiedzi to nie przede wszystkim. przekazywania opisów stanów rzeczy i zdobywania informacji za pomocą pytań. dokonujemy aktu mowy. stwierdza to. takie jak (2)a i (3)a.2. Chociaż spodziewamy się. że. Komisywne akty mowy to obietnice ((3)c). dyrektywy ((3)b). że akty mowy można przypisać do pewnych . W pozostałych aktach mowy (2)b-d nadawca nie jest już zainteresowany prawdziwością czy fałszem tego. Ekspresywny akt mowy służy do wyrażania gratulacji ((3)d). ekspresywy: e. takie jak na przykład wypowiedź (2)e. albo deklaratywne akty mowy. ale także coś robimy. Moje gratulacje z okazji urodzin. nadawca komunikatu językowego . a następnie chwali partnera. Wydaje się zatem.1. że to stwierdzenie jest prawdziwe. po wypowiedzeniu zwyczajowej formuły (2)e. że używając słów nie tylko coś mówimy. komisywy ((3)c). Wyjdź stąd! Obiecuję. Są one elementem takich ceremonii jak zaślubiny ((3)e) czy też nadanie nazwy podczas wodowania statku ((2)e). Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 207 że każda wypowiedź to w pierwszym rzędzie określony akt mowy. dokonywać"). służą zadeklarowaniu czy też ukonstytuowaniu jakiegoś (nowego) faktu społecznego. a więc. o czym jest przekonany. i w których na partnera (2)b lub na samego mówiącego (2)c zostaje nałożone określone zobowiązanie. ekspresywy ((3)d) oraz deklaracje ((3)e). a (2)c -obietnica. ponieważ robimy coś używając słów: wyrażamy przekonanie. muszą być obecni inni ludzie i musi zostać zachowany pewien ceremoniał. (3) a. matka chrzestna rozbija o burtę statku butelkę szampana. dyrektywy: c. Zadania tego podjął się uczeń Austina. 7. w rzeczywistości może ono być zarówno prawdziwe. Asertywne akty mowy. co mówi. w których szczególnie istotny jest stan wolicjonal-ny nadawcy. uczucia wdzięczności lub pochwały ((2)d). Powstaje teraz pytanie. informując j o tym odbiorcę. Austin był pierwszym filozofem języka. kiedy coś mówimy. że jutro przyjdę. Dyrektywne akty mowy są środkiem do wydawania poleceń ((3)b) lub wyrażania próśb ((2)b). deklaracje: Jurek dużo pali. musi to być sytuacja oficjalna. Kategorie te to asertywy ((3)a). (2)c) oraz propozycje. Kognitywna klasyfikacja aktów mowy Niektóre z pięciu kategorii aktów mowy zaproponowanych powyżej (3)są do siebie bardziej zbliżone niż inne. że to coś zostanie zrobione. Nadaję ci imię „Batory". Na przykład. prosimy kogoś o coś. Matka chrzestna statku nie wyraża w wypowiedzi (2)e obiektywnego stanu rzeczy. nadawca najpierw wyraża uczucie wdzięczności. Deklaracje. kwestia prawdy i fałszu.1. aby ten fakt mógł zaistnieć. ani nie jedynie. asertywy: b. Nadawca mógł przecież po prostu zapomnieć włączyć komputer do sieci. od ang. Biorę sobie ciebie za męża i przysięgam. filozof John Searle. Na początku Austin nazwał takie akty mowy jak (2)e performa-tywnymi aktami mowy (albo performatywami. jak i fałszywe. proponując typologię opartą na pięciu kategoriach aktów mowy. Ponadto. co widzi albo to. obiecujemy coś komuś. Przykłady z ostatniej serii (3) odpowiadają mniej więcej przykładom z serii poprzedniej (2). że zawsze. które nakładają na nadawcę komunikatu określone zobowiązania. ale 7. komisywy: d. (2)b to prośba o zrobienie czegoś skierowana do odbiorcy. później jednak doszedł do przekonania.

ale żeby coś zrobił. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: Marek i Piotr wychodzą z przyjęcia.1. złożyć gratulacje z jakiejś okazji. a robiąc to. żeby dał mu kluczyki od samochodu. albo na siebie samego (komisywy). Marek: Daj mi kluczyki. Przyjrzymy się teraz bliżej tym trzem głównym kategoriom oraz różnym typom aktów mowy. Zauważmy. że mówiący nie ma pewnych informacji. Podobnie dyrektywy i komisywy mogą utworzyć wspólną kategorię. Marek. a konkretnie. b. W przypadku obligatywnych aktów mowy zarówno motywacja. Możemy. b. Informatywne akty mowy obejmują wszystkie akty mowy. Niech pan skręci w lewo. stara się tę informację przekazać.na przykład na założeniu. Marek nie chce. Dlatego też w powyższej krótkiej rozmowie nadawca najpierw wyjaśnia. i że on sam nie zna odpowiedzi. że prośba wyrażona w (5)a jest zupełnie inna niż pytanie.w celu przekazania informacji. kto ma właśnie urodziny. Dworzec będzie po lewej stronie. które służy uzyskaniu informacji ((4)b). chce prowadzić. że ten ktoś jest nam bliski i że nie zapomnieliśmy o uroczystym dla niego dniu. (4) a. Ekspresywy i deklaracje również mają podstawową wspólną cechę: w obu przypadkach wymagany jest pewien usankcjonowany tradycją rytuał społeczny. ale też opierają się na wielu dodatkowych założeniach . które do nich należą. w którym akty te mają zostać spełnione. Ja poprowadzę. dlaczego zadaje pytanie ((4)a). Wydaje się dość oczywiste. ale interpretuje je jako pytanie. że odbiorca może chcieć wiedzieć. Tak. które służą przekazaniu odbiorcy informacji. o czym są przekonani lub też co czują. Eks-presywne i deklaratywne akty mowy można zatem włączyć do nad-1 rzędnej kategorii konstytutywnych aktów mowy. Nie znam za dobrze tego miasta.nadrzędnych kategorii na podstawie występowania określonych podobieństw. Przykład ten ilustruje tezę. czy odbiorca jest w stanie udzielić tej informacji ((4)b). informację. przekazujemy pewien społecznie rozpoznawalny sygnał. albo na odbiorcę (dyrektywy). Piotr (podając kluczyki): W porządku. obiecuję. np. Wprowadzenie: co to jest pragmatyka? 209 jącym . że nadawca odpowiedzi ((4)c) posługuje się trybem rozkazu7. że nie ma prostej zależności między formą wypowiedzi językowej (w tym przypadku trybem rozkazującym) a intencją komunikacyjną. Na przykład asertywne akty mowy mają wiele cech wspólnych z pytaniami zadanymi w celu uzyskania informacji (Czy Jurek dużo pali?). co rozmówcy wiedzą. Czy może mi pani powiedzieć. oczywiście. z okazji urodzin komuś. potem jeszcze raz w prawo.zwykle stosowanym w przypadku poleceń . Zwróćmy też uwagę. ponieważ w obu przypadkach nadawca nakłada jakieś zobowiązanie. uzyskaniu informacji od odbiorcy lub też stwierdzeniu. Jedne i drugie można przypisać do nadrzędnej kategorii informatywnych 208 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktów mowy. może powiedzieć: (5) a. że druga osoba nie odpowiada na zadane jej pytanie po prostu tak. na przykład. bez obligowania odbiorcy do zrobienia czegokolwiek. a następnie zamiast zapytać wprost Gdzie jest dworzec?. w którym chodzi o uzyskanie informacji i. którą ta forma realizuje. co sądzą. Celem . Ponieważ Marek nie wypił tyle alkoholu co Piotr. dlaczego nadawca zadaje pytanie. W wypowiedzi Marka ((5)a) można wyróżnić dwa akty obligatyw-ne: dyrektywę i komisywę. Informacja może dotyczyć tego. Następnym razem moja kolej. jak dostać się do dworca? c. jak i spodziewany wynik interakcji są zupełnie inne. jeśli potrafi. sprawdza jednocześnie (Czy może mi pani powiedzieć). Informatywne akty mowy są nie tylko bardzo zróżnicowane. Możemy je nazwać obligatywnymi aktami mowy. aby Piotr mu coś powiedział.

l zestawiono podstawowe trzy kategorie aktów mowy-oraz ich podkategorie. że Piotr przekaże mu kluczyki. Tak samo gratulujemy z okazji urodzin tylko właśnie wtedy. Konstytutywne akty mowy to akty. 1.jego wypowiedzi jest po pierwsze zobligowanie Piotra. Zaczniemy od konstytutywnych aktów mowy. które 210 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA muszą zostać spełnione dla takich konstytutywnych aktów mowy jak deklaracje. A zatem. Marek zobowiązuje się. zwane warunkami fortunności. Wiedziałem. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności . i przysięgam. Zgłaszając tę propozycję. jakimi są podziękowania ((2)d: Dzięki.. Dziękujemy komuś i chwalimy kogoś jedynie wtedy. (3)e) wyrażają różne intencje komunikacyjne. że usiądzie za kierownicą. gdy ten ktoś coś dla nas zrobił lub też obiecuje. propozycje i obietnice. Jak widać. że zrobi. Kategorie i podkategorie aktów mowy akty mowy konstytutywne informatywne obligatywne ekspresywne deklaratywne asertywne dziękowć chwalić przepraszać pozdrawiać nazywać poślubić skazywać ogłaszać twierdzić wyrażać opisywać zakladać pytania o informacje pytać dyrektywne komisywne prosić obiecywać kazać proponować proponować radzić 7. że to właśnie on poprowadzi. wszystkie obli-gatywne akty mowy. ł tylko panna młoda może dopełnić aktu zaślubin. Podobnie wygląda wypowiedź Piotra ((5)b). mają jedną cechę wspólną. Warunki. a także typowe czasowniki. W następnych podrozdziałach poświęcimy więcej uwagi tym podstawowym kategoriom. ile po prostu przekazując kluczyki. Jest tak zapewne w przypadku deklaracji (2)e: Nadaję ci imię „Batory" oraz (3)e: Biorę sobie ciebie za męża. o co go prosi. Najpierw przychyla się on do prośby. Rys. nie tyle używając słów. (3)d) i deklaratywne akty mowy ((2)e). Jedynie matka chrzestna może nadać nazwę wodowanemu statkowi. które są używane w konkretnych wypowiedziach. że.2. kiedy ktoś ma urodziny. Na rys. jaki wpływ na akty mowy mają warunki fortunności tych aktów oraz zasady kooperacji i grzeczności. pod warunkiem. muszą być spełnione także w odniesieniu do ekspresyw-nych aktów mowy. że można na ciebie liczyć) czy gratulacje ((3)d: Moje gratulacje z okazji urodzin). w obu przypadkach wymagane są te same warunki skuteczności czy adekwatności aktu mowy. aby zrobił to. że poprowadzi następnym razem. takie jak prośby.. a potem obiecuje. przez co zobowiązuje się do określonych działań w przyszłości. chociaż ekspresywne akty mowy ((2)d. ale też chce on podać powód swojej prośby i dlatego proponuje. w określony sposób i w odpowiednim momencie. Dzieje się tak jedynie wtedy. a także pokażemy. gdy coś zostaje wypowiedziane przez właściwą osobę. Nadawca zobowiązuje odbiorcę lub siebie samego do pewnych działań w przyszłości. które tworzą rzeczywistość społeczną.

gratuluję. pa. takich jak cześć. Wiele z nich odnosi się do emocjonalnej strony ludzkiego życia.informa-tywnych. Wysoki Sądzie! Sprzeciw oddalony. Podkategorie konstytutywnych aktów mowy Spośród trzech nadrzędnych kategorii aktów mowy . Odnosi się to zarówno do eks-presywnych. aby sędzia użył zwyczajowej krótkiej formuły w odpowiednim momencie rozprawy sądowej.2. kiedy. przez wypowiedzenie zwyczajowych słów. obligatywnych i konstytutywnych . Nie wystarczy po prostu powiedzieć Niniejszym zwracam ci 1000 złotych. dobranoc (zamiast „dobrej nocy"). W tym przypadku sędzia. powiedzmy.ta ostatnia ma prawdopodobnie najwięcej podkategorii. pożegnania. Używane jeszcze pożegnalne pozdrowienie Z Bogiem. pocieszenia. niech Bóg nad tobą czuwa. wystarczy właściwie tylko przekazać pieniądze. zdrowie. nieźle. Dla przykładu. należą do kategorii ekspresywnych aktów mowy. nie szkodzi itd.211 7. gratulacje. trzeba także rzeczywiście przekazać pieniądze. Ich pierwotną funkcją było przecież życzenie dobrego dnia. 7. Nawet najbardziej powszechne pozdrowienia. Cechą charakterystyczną takich zrytualizowanych aktów mowy jest to. dzięki. taką jak na przykład oddawanie długu. śpij dobrze. że są to często formy skrócone: dzięki (zamiast „dziękuję"). w naszej kulturze ludzie często podają sobie ręce w geście powitania. Adwokat: b. takie jak Dzień dobry. Samo wypowiedzenie zwyczajowej formuły we właściwych okolicznościach może zmienić sytuację. zwięzłych wyrażeń językowych. konstytuuje określony fakt mający moc prawną. a skończywszy na formach oficjalnych i zinstytucjonalizowanych. do zobaczenia. który został zgłoszony. aby sprzeciw został rzeczywiście oddalony. Niemniej jednak. aby w tym dniu przytrafiały się tylko dobre rzeczy. a mianowicie: 1) akt musi być dokonany we właściwych okolicznościach i 2) wystarczy jedynie wypowiedzieć odpowiednią formułę bez robienia czegokolwiek. komplementy. jak wiele można zdziałać przez konstytutywny akt mowy ((6)b) jest znana z anglosaskiej praktyki sądowniczej poniższa wymiana zdań: (6) a. hej. która wyrażana 212 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA jest w zachowaniach zarówno werbalnych. życzenie. Natomiast jeśli chodzi o konstytutywne akty mowy. społecznie uznawanych wartości. Do potocznych wypowiedzi należy duża ilość zwyczajowych aktów mowy obejmujących codzienne pozdrowienia. Porównajmy konstytutywne akty mowy z inną formą działania. przeprosiny itd. transakcją finansową. Dobrym przykładem pokazującym. na razie. niczego przy tym nie mówiąc. ludzie postanawiają nie pozdrawiać się nawzajem. to skrócona formuła wyrażająca życzenie Niech cię Bóg prowadzi. Co więcej. Skrócona forma strony biernej w wypowiadanej frazie Sprzeciw oddalony jest usankcjonowanym tradycją odpowiednikiem zdania w stronie czynnej Oddalam sprzeciw. a samo wyrażenie jest po prostu zrytualizowa-nym pożegnaniem. to mamy do czynienia z sytuacją odwrotną. na przykład. Ten sam rytuał obejmuje wiele zachowań językowych. Wystarczy. począwszy od bardzo potocznych i swobodnych. jest ono nośnikiem istotnych.1. jak i niewerbalnych.2. muszą zostać spełnione pewne warunki fortunności aktu mowy. przepraszam. Sędzia: Sprzeciw. Każdą kulturę charakteryzuje wielka różnorodność zachowań rytualnych. Większość ekspresywnych aktów można realizować za pomocą krótkich. jak i deklaratywnych aktów mowy. że niekoniecznie jest rozpoznawalny. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności Kiedy ktoś wyraża swoje uznanie mówiąc Moje gratulacje albo gdy dokonuje deklaratywnego aktu mówiąc Ogłaszam was mężem i żoną. Wartości te dają się szczególnie odczuć. dź'ń dobry . Ten pierwotny sens został tak mocno zakorzeniony w wyrażeniu językowym. podziękowania.

Fragment ten. Jeżeli jednak przyjrzymy mu się bliżej. a nie nazywaniu aktu przeprosin. Są pewne ograniczenia. Dziennikarz. że ubolewamy z jakiegoś powodu. Czasowniki performatywne występują. stąd też stosunkowo częste pojawianie się nowych form. ale tylko dla mediów elektronicznych. jak na przykład cześć. przepraszam. Na biegunie przeciwnym do bieguna grupującego wyrażenia potoczne znajdziemy deklaratywy . Wyrażenie jest mi przykro może służyć jedynie wyrażaniu. ale nie. hej. natomiast redaktor naczelny zabiera głos w jego imieniu: (7) W Polsce nie ma żadnych przepisów. oraz to. Inaczej jest w przypadku użycia czasownika przepraszać.. Redaktor naczelny przyznaje. którego istota sprowadza się do przepraszania. Co tam u was? Przykłady bardziej oficjalnych ekspresywnych aktów mowy są również powszechnie znane. że niektórzy ludzie mogli się poczuć urażeni. że autorem kierowały jeszcze inne motywy. nie reaguje. Najpierw informuje on czytelników o podstawowym założeniu dotyczącym przeprosin: nie można obrazić nikogo.wysoce sformalizowane wyrażenia. czyli taki. i ich właśnie przeprasza „w imieniu" dziennikarza. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 213 się burza. Używając obu wyrażeń dajemy do zrozumienia. oraz poglądów kolidujących z moralnością i dobrem społecznym. Sam akt nie zostaje nazwany eocplicite przez użycie wyrażenia jest mi przykro. oj.2. jest nam bardzo przykro i przepraszamy w imieniu autora tekstu. to dojdziemy do wniosku. że istnieją zarówno akty mowy dokonywane wprost i akty mowy dokonywane nie wprost. Wyobraźmy sobie następującą sytuację: pewien dziennikarz wyraził się w dość ostrych słowach na temat działań podjętych przez pewną grupę społeczną. jak tam?. Ustawa o radiofonii i telewizji zabrania propagowania działań sprzecznych z prawem. Dlatego też czasownik przepraszać określany jest jako czasów214 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA nik performatywny. które zabraniałyby publikacji tego typu. jak leci? Używając języka potocznego w typowych sytuacjach dnia codziennego. Redaktor X nie miał zamiaru nikogo obrazić. że jest nam przykro w czyimś imieniu. co pokazuje lista czasowników w tabeli 1. we wszystkich trzech nadrzędnych kategoriach aktów mowy. Wyra-żeniaprzepraszamy i jest nam bardzo przykro są dobrą ilustracją faktu.. oczywiście. Co tam. a użycie czasownika w pierwszej osobie liczby mnogiej zmienia to przekonanie w pewność. po czym rozpętała 7. dlaczego możemy powiedzieć. możemy sobie łatwo pozwolić na pewną kreatywność. Publiczne przeprosiny wypowiedziane w czyimś imieniu każą nam się domyślać. pewny swoich racji. żyjemy jakoś?. jeżeli nie ma się takiego zamiaru.. Ostatnie zdanie wypowiedzi redaktora pozwala nam zwrócić uwagę na jeszcze jedno rozróżnienie dotyczące aktów mowy. pa. jako całość. powtórzenia. że ich nadawca został do wyrażenia przeprosin upoważniony. To rozróżnienie pozwala wyjaśnić. Mówiąc przepraszam. które są wypowiadane tylko przez . przynosi jednak pewne ważne informacje i ważne opinie. Jeśli zatem chcemy przeprosić w czyimś imieniu. jeżeli jednak ktoś poczuł się urażony. niemniej jednak wyrażenie jest mi przykro jest aktem mowy dokonanym nie wprost (wypowiadając te słowa wyrażamy ubolewanie i jednocześnie przepraszamy). cześć czypa. cześć. na przykład zamiast standardowych pozdrowień na powitanie możemy usłyszeć No. jest ekspresywnym aktem mowy. pozostaje nam czasownik przepraszać. że jest nam przykro. że występują one także w połączeniu z wykrzyknikami: a. jednocześnie z nazwaniem aktu mowy podejmuję działanie.czy też po prostu dobry (zamiast „dzień dobry"). który nazywa akt mowy i jednocześnie go wyraża. Publikacja naszego kolegi nie musi się podobać. jako że intencją komunikacyjną autora są przeprosiny.

której ze względu na swoją pozycję czy funkcję społeczną przysługuje takie prawo. Przykład (9) pokazuje. mogą być użyte na wiele sposobów. czy chcecie.. że określone akty mowy nie stanowią izolowanych działań. czasowniki użyte w takich wyrażeniach muszą mieć formę czasu teraźniejszego. a po wtóre. ja ciebie chrzczę w imię Ojca i Syna i Ducha Świętego. Warunki fortunności można sformułować w odniesieniu do wszystkich typów aktów mowy. Piotrze Andrzeju..musi przede wszystkim sam posiadać pewne wiadomości na temat pacjenta. W przypadku dyrektywnych aktów mowy . Przykład (8) pokazuje. która dokonuje określonego aktu. Deklaratywne akty mowy z reguły charakteryzuje mocno „skostniały" styl. w których nadawca komunikatu językowego może użyć pewnych wyrażeń tak. zwykle jest to zaimek osobowy lub forma czasownika w pierwszej osobie liczby pojedynczej. Warunki fortunności Warunki fortunności określają wymagania w odniesieniu do okoliczności. musi być upoważniony do przekazania tych informacji osobie. tak jak w przypadku wyrażenia Sprzeciw oddalony. ksiądz najpierw zadaje szereg pytań skierowanych do rodziców i rodziców chrzestnych ((8)a). a dopiero potem przystępuje do oficjalnego chrztu: (8) a. albo są to wyrażenia użyte w stronie biernej.2. czyli jest aktem informatywnym dokonanym w stosunkowo oficjalnym kontekście.nadawca musi być osobą. W większości kultur pracownicy i dzieci nie mają prawa wydawać poleceń * pracodawcom czy rodzicom. Rodzice i rodzice chrzestni. na które oni odpowiadają twierdząco. W wypowiedzi (9) czasownik performatywny ogłaszać został użyty do realizacji intencji komunikacyjnej polegającej na „ustanowieniu nowej jakościowo rzeczywistości".2. stanowić itp. jako że w konstytutywnych aktach mowy wypowiadanie określonej formuły jest jednocześnie kreowaniem rzeczywistości. Konstytutywne akty mowy a warunki fortunności 215 (9) Niniejszym ogłaszam stan wojenny na terenie całego kraju. aby akt mowy był rzeczywistym działaniem językowym. ustanawiać.na przykład lekarz . takie jak na przykład niniejszym. a są z reguły elementem szerszych zrytualizowanych zachowań. Te wysoce sformalizowane wyrażenia często także zawierają czasownik performatywny. Zawierają one odniesienia do osoby. Natomiast w wypowiedzi (10) ten sam czasownik jest użyty w innym kontekście i służy jedynie do „opisu" określonej sytuacji. Spójrzmy na kolejny przykład: (10) W zeszłym miesiącu ogłosili zaręczyny. H' Warunki fortunności są jednak szczególnie wyraźnie określone iprzy deklaratywnych aktach mowy. jak ilustrują kolejne przykłady ((8)i (9)). aby wasze dziecko. że wyrażenia te mogą zawierać przysłówki i wyrażenia przysłówkowe. zapisywanie spadku. która o to prosi. Typowe konteksty dla takich aktów mowy to na przykład sędziowanie w rozgrywkach sportowych. na przykład ogłaszać. które określają czas i miejsce performatywnego aktu mowy. takie jak ogłaszać. że czasowniki performatywne. W przypadku informatywnego aktu mowy nadawca . Przykład ten nie jest aktem wyrażającym zaistnienie „stanu zaręczyn". 7.na przykład przy wydawaniu poleceń . Amen. ? b. a służy jedynie jako ilustracja faktu. W ceremonii chrztu. udzielanie chrztu czy ślubu. . udzielanie nominacji. prowadzenie rozpraw sądowych. 7.2. składanie zeznań.określonych ludzi w ramach społecznie usankcjonowanych instytucji. Ponadto. ogłaszanie wojny i wiele innych. Pytanie z przykładu (8)a poka216 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA .

Żona: Ty chyba nigdy nie zapamiętasz. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 217 wy nie dokonuje się. że warunki skuteczności aktów mowy nie są jedynie warunkami. (11) a. jeżeli dokonują się we właściwym czasie i miejscu oraz jeżeli nadawcą komunikatu jest właściwa osoba. Piotr: Chyba do parku.żuje. kiedy są moje urodziny! | Pomimo dobrych intencji komunikacyjnych. jak zobaczymy w dalszych rozdziałach. Zdrowy rozsądek podpowiada nam. takie postępowanie można określić jako „nieudaną" próbę gratulacji. która jest do tego upoważniona . . dokąd dzisiaj zabierasz dzieci? b. ważne jest. W przeciwnym razie nie ma „działania".1. jak i uzyskiwanie informacji. Zawsze stię tam dobrze bawią. Trzeba jednak podkreślić. że nie został przeprowadzony zgodnie z obowiązującymi zasadami. b. co partner już wie.3. Jeżeli jeden z tych warunków nie zostanie | spełniony. a zatem że z prawnego punktu widzenia w ogóle nie zaistniał.J nie tak się dzieje w przypadku niektórych apelacji do sądu wyższej instancji. cały akt można zakwestionować i w konsekwencji uznać. wyrok sądu niższej I instancji nie ma mocy prawnej. nie zrobimy tego zwracając się do niewłaściwej osoby. a więc co nadawca może zakładać. gratulując bez okazji albo w nieodpowiednim czasie. Ponadto. muszą zostać spełnione | różnego rodzaju warunki. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji Wymiana informacji obejmuje zarówno przekazywanie. kapitana statku czy samolotu fj lub ambasadora . Podobnie rzecz się przedstawia w przypadku wszelkich aktów konstytutywnych. Aby komunikacja była maksymalnie efektywna. które są . jak i „działanie" może odnieść określony skutek. Zarówno „mówienie". a także sposobami współdziałania pomiędzy nadawcą i odbiorcą. że wiemy <o sobie nawzajem dość dużo: (12) a. Właś. a co odbiorca musi sam wywnioskować. a rozprawa musi zostać przeprowadzona ponownie. jeżeli nie zostanie on udzielony przez osobę. że nastąpiły pewne l uchybienia proceduralne w rozprawie sądowej. a nie tylko aktów konstytutywnych. Jeżeli zatem chcemy pogratulować komuś z okazji urodzin. ponieważ nie zostały zachowane wszystkie warunki niezbędne. akt mo7. a mamy do czynienia jedynie z wypowiadaniem rytualnych zwrotów i wyrażeń. że po to. że akty takie mają sens. Presupozycje konwersacyjne i konwencjonalne Z pewnością nikt z nas nie zwróciłby się z poniższym pytaniem (12)a do zupełnie obcej osoby. a zatem wcale nie były gratulacjami.„nie na miejscu".na przykład |j udzielanie chrztu . jeżeli spełnione są wszystkie warunki. 7. aby zrytualizowane akty społeczne . aby taki akt miał miejsce. Sformułowanie takiego pytania jest możliwe tylko przy założeniu. Jeżeli sąd wyższej instancji uzna. Gratulacje były „nieudane". W kolejnych podrozdziałach zajmiemy się bliżej pre-supozycjami i implikaturami. Mówiąc inaczej. 7.księdza.były aktami fortunnymi. które muszą być spełnione. kochaj nie. Mąż do żony: Wszystkiego najlepszego z okazji urodzin. aby deklaracje były wiążące.3. ślubu czy awansu. Maria: Cześć. w odniesieniu do aktów mformatywnych i obligatywnych obowiązują jeszcze inne warunki.ślub taki nie ma mocy prawnej. Obowiązują one także w odniesieniu do codziennych zwyczajowych zachowań wyrażanych przez ekspresywne akty mowy. dzięki którym możliwe jest racjonalne komunikowanie się. Podobnie jest w przypadku zawierania ślubu. Warunki fortunności obowiązują w odniesieniu do wszystkich trzech nadrzędnych kategorii aktów mawy. l kierownika urzędu stanu cywilnego. mąż wcale nie pogratulował swojej wybrance z okazji urodzin.3. by nadawca i odbiorca przekazu mogli korzystać z racjonalnych przesłanek pozwalających im domyślać się.

jest to wiedza dotycząca określonych miejsc. Oboje uznaj ą za oczywiste wiele innych 218 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA faktów. i że jest to odpowiednie miejsce na spacer z dziećmi. w której zinterpretuje ona tę wypowiedź jako opis działań pewnej małej Magdaleny. Zasada kooperacji i maksymy konwersacyjne Biorąc pod uwagę. tradycji narodowej itp. W tym przypadku musimy założyć. oznacza to. kiedy słyszymy wiele innych wypowiedzi. instytucji i zwyczajów politycznych. wydarzeń historycznych. ale zupełnie nie orientuje się w najnowszej historii kraju.2. ale także wtedy. Ponieważ ten rodzaj wiedzy wynika z określonych wyborów gramatycznych. ale wobec braku wymaganej wiedzy może nie pomyśleć. możliwa jest sytuacja. może zdumiewać fakt. Wypowiedź ta może być zinterpretowana tylko przy przyjęciu określonych presupozycji kulturowych obejmujących wiedzę na temat historii Polski ostatnich lat. zwanymi również maksymami. Według brytyjskiego filozofa języka. że przy interpretacji wypowiedzi posługujemy się pewnymi „niepisanymi" regułami czy zasadami. Porównajmy do jakiegoś parku). Przykład ten pokazuje.3. Piotr nie zdecydował jeszcze. Ten rodzaj wiedzy to wiedza o świecie. Takie oczywiste założenia przyjmowane w interakcji nazywamy pre-supozycjami konwersacyjnymi. i to nie tylko w tym przypadku. które mogą być uznane za oczywiste ze względu na sytuację komunikacyjną. Ludzie. że w komunikacji z członkami tej samej społeczności kulturowej czy narodowej posługujemy się wieloma presupozycjami.3. że zarówno Piotr jak i Maria wiedzą lub mogą się domyślić. którzy nie znają się osobiście. że Maria wie. która jest stosunkowo jasna dla polskiego odbiorcy: (13) Magdalenka postawiła pod znakiem zapytania czystość intencji obozu solidarnościowego. iż Piotr regularnie wychodzi z dziećmi. Paula Grice'a. że w ogóle ktoś jest w stanie tę wypowiedź właściwie zinterpretować. A jednak udaje nam się to. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 219 7. nazywamy wiedzą kontekstową. dokąd iść tego dnia. która stosunkowo dobrze zna język polski. ale którzy należą do tej samej grupy narodowościowej czy kulturowej. Jeżeli wyobrazimy sobie osobę. którą można uznać za oczywistą. do którego Piotr zwyczajowo zabiera dzieci itd. o który konkretnie park chodzi (ten. jak choćby to. ale zastanawia się nad pójściem do parku. Dzieje się tak dlatego. że jakaś niepoważna „Magdalenka" została zestawiona z oficjalnym zwrotem „postawić pod znakiem zapytania". komunikacja międzyludzka oparta jest na następującej nadrzędnej zasadzie kooperacji: . Można je uznać za podzbiór presupozycji konwencjonalnych.Musimy założyć. podzielają także pewne presupozycje kulturowe. ten. że w pobliżu jest park. Ten rodzaj wiedzy dotyczącej rzeczywistości. Jeżeli Piotr mówi do parku. że partnerzy uczestniczący w tej krótkiej rozmowie znają się oraz że już wcześniej spotykali się i rozmawiali ze sobą. 7. że nawet w tak krótkiej wypowiedzi jak wypowiedź (13) zawarte jest tak wiele informacji. Z pewnością zdziwi ją. o której świadczą określone wybory gramatyczne. W każdej zwykłej wymianie komunikacyjnej mamy do czynienia z założeniami. że istnieje jakieś inne rozwiązanie. założenia przyjmowane na tej podstawie nazywamy presupozycjami konwencjonalnymi. Weźmy pod uwagę następujący fragment wypowiedzi polityka. który jest niedaleko. których źródłem jest wspólna wiedza kulturowa. które rozmówcy przyjmują za znane drugiej strome lub też takie. że tak wiele przyjmuje się za wiedzę oczywistą oraz że tak wielu rzeczy nie należy brać dosłownie.

(14) Wnoś swój wkład w interakcję komunikacyjną tak, jak tego w danym jej stadium wymaga przyjęty cel czy kierunek wymiany [komunikacyjnej] Użycie trybu rozkazującego do sformułowania zasady kooperacji (14) nie oznacza, że rozmówcy muszą się do niej bezwzględnie stosować, ale że jest to pewna zinternalizowana zasada, która umożliwia współdziałanie podczas komunikacji. Ta nadrzędna zasada daje się rozbić na bardziej szczegółowe reguły zwane maksymami konwersa-cyjnymi, które według Grice'a rządzą racjonalnym zachowaniem w ogóle. a. MAKSYMA JAKOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był prawdziwy 1. Nie mów czegoś, co uważasz za nieprawdę 2. Nie mów czegoś, czego nie możesz poprzeć dowodami b. MAKSYMA ILOŚCI: Staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile tego wymaga cel wymiany werbalnej, oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż to jest konieczne c. MAKSYMARELEWANCJI: Bądź relewantny (mów na temat) d. MAKSYMA SPOSOBU: (i) Wyrażaj się jasno (ii) Unikaj niejasnych sformułowań 220 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA (iii) Unikaj niejednoznaczności (iv) Bądź zwięzły (v) Mów w sposób uporządkowany Spróbujmy teraz przyjrzeć się tym maksymom z bliska, zaczynając od maksymy jakości. Nakłada ona na nas obowiązek podawania prawdziwych informacji — takich, które możemy poprzeć dowodami. Załóżmy, że pytamy kogoś o wynik wczorajszego meczu piłkarskiego, mówiąc na przykład Wiesz może, kto wczoraj wygrał?, a nasz partner nie zna rezultatu i podaje jedną z poniższych odpowiedzi: (15) a. Nie. b. Założę się, że „Wisła", c. „Wisła". Udzielając pierwszej odpowiedzi, partner jest „prawdomówny", ponieważ mówi, że nie posiada wymaganych informacji. Udzielając drugiej, nadal jest „prawdomówny", jako że użycie czasownika zakładać się wskazuje pośrednio, że nie zna odpowiedzi, ale że ma swoje powody, aby sądzić, że wygrała „Wisła". Tylko w przypadku trzeciej odpowiedzi nasz partner nie jest „prawdomówny", ponieważ przedstawia rzeczywistość tak, jakby był w posiadaniu wymaganych informacji. Zwróćmy uwagę, że niekoniecznie oznacza to, iż kłamie; może jedynie podawać jako prawdziwe coś, na co nie ma dowodów. Kolejna maksyma konwersacyjna to maksyma ilości. Zobowiązu-ie ona do przekazywania wszystkich niezbędnych informacji, któ-'-1'* możemy, tak aby zaspokoić „potrzeby informacyjne" ~~4° 3a dużo, nie za mało, lecz w sam raz. Za-samochodzie kończy się benzyiacja benzynowa jest czynna. Pyta K? Pasażer może udzielić jednej "S? ® •T CC N zesta^ .o? .S ale wob?? § jakieś inrit? G-z członkami^ gujemy się wit wiedza kulturow? vc? ^ 3 w niedzielę jest zamknięta. Następna knięta w niedzielę, ale jak masz kartę, 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 221

Jeżeli pasażer wie, że stacja za rogiem jest nieczynna w niedzielę i udziela odpowiedzi (16)a, przekazuje zbyt mało informacji i tym samym nie przestrzega maksymy ilości. Tylko pozostałe odpowiedzi, (16)b i (16)c, są odpowiedziami w duchu kooperacji. Trzecia maksyma to maksyma relewancji, którą sam Grice nazywa „maksymą stosunku". Zastosowanie tej maksymy można najlepiej pokazać na przykładzie krótkiej interakcji, która wydaje się odbiegać od typowej wymiany komunikacyjnej. Jednak w odpowiedzi na pytania dosyć często nie odpowiadamy wprost - albo dlatego, że nie znamy odpowiedzi, albo dlatego, że wiemy, iż osoba zadająca pytanie może łatwo zinterpretować naszą odpowiedź. Na pierwszy rzut oka odpowiedź (17)b udzielona na zadane pytanie nie wydaje się re-lewantna: (17) a. Syn: W którym roku został założony Uniwersytet Jagielloński? b. Ojciec: Encyklopedia jest na półce. Rzeczywiście może się wydawać, że nie ma oczywistego związku między pytaniem syna a odpowiedzią ojca. Jeżeli jednak przeanalizujemy tę odpowiedź, to zgodzimy się z Grice'em, że rozmówcy zawsze starają się postępować według zasady kooperacji, nawet jeśli nie wydaje się, że tak jest. Przy założeniu kooperacji ze strony ojca i uznaniu tym samym, że jego odpowiedź jest relewantna, można wywnioskować na podstawie maksymy relewancji, że encyklopedia jest właściwym źródłem, po które powinien sięgnąć syn. Funkcjonowanie ostatniej maksymy - maksymy sposobu - również najlepiej można zilustrować przykładem, który pozornie może sugerować postępowanie niezgodne z tą maksymą. Przykład pochodzi z książki Lewisa Carolla O tym, co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra w tłumaczeniu Macieja Słomczyńskiego. Wydaje się, że pierwszą wypowiedź w poniższej rozmowie należałoby uznać za przykład braku kooperacji, jako że nie jest przestrzegane żadne z zaleceń maksymy sposobu. Na pierwszy rzut oka wypowiedź (18)a nie jest w pełni jasna (i), nie jest jednoznaczna (ii), nie jest zwięzła (iii) ani też nie jest uporządkowana (iv). (18) a. -A, jak wiesz, tylko jednego dnia można otrzymać prezent urodzinowy. Oto i koniec twojej chwały! (powiedział Humpty "f Dumpty) 222 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA b. - Me rozumiem, co masz na myśli, mówiąc „chwały'"? - powiedziała Alicja. c. Humpty Dumpty uśmiechnął się pogardliwie. - Oczywiście, że nie rozumiesz... i nie zrozumiesz, póki ci nie powiem. d. Mówiąc to, chciałem powiedzieć: „Oto nokautujący argument w rozmowie z tobą". e. - Ale „chwała" nie ma nic wspólnego z „nokautującym argumentem" i oznacza co innego - zaprotestowała Alicja. f. - Gdy ja używam jakiegoś słowa - powiedział Humpty Dumpty z przekąsem - oznacza ono dokładnie to, co mu każę oznaczać... ni mniej, ni więcej. Ta rozmowa może rzeczywiście sugerować brak kooperacji, ponieważ wypowiedź jednego z partnerów nie jest zrozumiała dla drugiego. Takie wrażenie odnosimy jednak wtedy, gdy podobnie jak Alicja - przyjmiemy założenie, że język powinien być dosłowny, że użycie jakichkolwiek metafor nie należy do repertuaru zwykłych strategii kooperacyjnych. Humpty Dumpty w rozmowie z Alicją sugeruje, że dobra argumentacja może być źródłem chwały. Punktem odniesienia jest w tym przypadku metafora pojęciowa SPÓR TO WOJNA, a zatem dobry argument jest jak nokautujący cios zadany przeciwnikowi podczas dyskusji i, podobnie jak zwycięstwo w starciu czy wojnie, dobra argumentacja może okryć zwycięzcę w debacie chwałą. W wypowiedzi (18)e Alicja krytykuje metaforyczne użycie języka. „Chwała" rzeczywiście nie oznacza „nokautującego argumentu", tak jak uważa Alicja, ale „nokautujący

argument" może być powodem do chwały. W rzeczywistości mamy tutaj do czynienia z dwiema metaforami pojęciowymi: SPÓR TO WOJNA oraz ZWYCIĘSTWO W WOJNIE / SPORZE TO CHWAŁA. Kiedy używamy takich amalgamatów metafor, wcale nie zaciemniamy sensu tego, co chcemy przekazać, ale przekazujemy sens jakościowo różny i niemożliwy do wyrażenia za pośrednictwem jedynie języka dosłownego. Gdybyśmy rozumieli sens maksymy sposobu Grice'a w zawężonym zakresie, jej praktyczne implikacje na niewiele by się zdały. Jeżeli jednak założymy, że zarówno metafora, jak i metonimia są naturalnymi elementami codziennego języka oraz że są one często niezbędne do wyrażenia zamierzonego sensu, musimy uznać, że wiele 7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 223 wypowiedzi, które na pierwszy rzut oka wydają się niejasne i niezrozumiałe, wcale takimi nie są. Musimy zatem dojść do przekonania, że praktyczne rozumienie maksymy sposobu musi być rozszerzone tak, aby obejmowało znaczenia przenośne. Trzeba także pamiętać, że praktyczne implikacje wynikające ze stosowania maksymy sposobu są uwarunkowane kulturowo, a zatem każda kultura ma swoje odmienne normy i sposoby interpretacji wypowiedzi, wynikające z przestrzegania maksymy sposobu. Dla przykładu (jak widzieliśmy w rozdziale 6.4) w różnych kulturach obowiązują różne kulturowo uwarunkowane stereotypowe scenariusze (skrypty) służące do wyrażenia zasadniczo takich samych sytuacji. Podsumowując, należałoby powiedzieć, że chociaż zasada kooperacji i reguły konwersacji mogą mieć różne uwarunkowane kulturowo praktyczne implikacje, to jednak wydaje się możliwe, że zasada kooperacji jest regułą uniwersalną i że maksymy konwersacyjne stanowią podstawowe uniwersalia pragmatyczne lub interpersonalne. 7.3.3. Implikatury konwersacyjne i konwencjonalne Pierwsza maksyma konwersacyjna, maksyma jakości, mówi, że współpracujący ze sobą rozmówcy powinni mówić prawdę. Bez tego założenia rozmowa nie byłaby możliwa. Gdyby rozmówcy zaczęli wypowiadać na przemian twierdzenia prawdziwe i fałszywe, nie wskazując przy tym, które twierdzenia są prawdziwe, a których nie należy brać zbyt dosłownie, komunikacja prawdopodobnie nie byłaby możliwa. Ale czy rzeczywiście wymagane jest, aby rozmówcy mówili całą prawdę? Czy powinni w swych wypowiedziach zawierać tyle prawdziwych informacji, ile potrafią dostarczyć, tak jak to wynika z maksymy ilości (staraj się, aby twój wkład w konwersację był na tyle informatywny, na ile jest to wymagane oraz aby nie zawierał większej ilości informacji, niż jest to konieczne). Chyba jednak nie. Nasuwa się pytanie, dlaczego tak jest. Gdyby rozmówcy zbyt wyraźnie określali swoje intencje komunikacyjne, z pewnością ułatwiałoby to odbiorcom rozumienie tych intencji, ale z drugiej strony nadmiar informacji mógłby wyzwolić u nich poczucie niedowartościowania i dyskomfortu psychicznego. 224 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA Z tego względu w interakcji komunikacyjnej nie należy nikogo zanudzać nadmiarem informacji, a odbiorcy muszą się starać wywnioskować, do jakiego stopnia informacja jest pośrednio zawarta w przekazie. Typowym przykładem ukrywania intencji komunikacyjnych są różne codzienne narzekania, które znamy z życia rodzinnego: (19) Żona do męża: Zostawiłeś otwartą lodówkę. Posługując się maksymami relewancji, ilości i sposobu, odbiorca* „odczyta" w takiej wypowiedzi znacznie więcej niż to, co zostało powiedziane explicite. Wypowiedź zostanie odebrana raczej jako prośba, aby coś zostało w danej sytuacji zrobione, a niejako opis tej sytuacji. Opis wyraża odstępstwo od pewnej typowej ogólnej sytuacji, w której lodówki

zostawia się zamknięte, a przez to nawołuje do podjęcia działania zmierzającego do przywrócenia stanu normalnego. Czasami kolejne wypowiedzi wydają się nie mieć żadnego związku z poprzednimi. Ale nawet wtedy - jak twierdzi Grice - takie pozorne pogwałcenie reguł konwersacyjnych należy tłumaczyć jako działanie kooperacyjne. Spójrzmy na kolejny przykład. (20) a. Ania: Jak ci się podoba moja nowa fryzura? b. Jacek: Chodźmy już! Radykalna zmiana tematu ze strony Jacka to oczywiste pogwałcenie reguły, że rozmówcy powinni mówić „tylko prawdę i nic więcej". Gdyby Jacek miał udzielić odpowiedzi zgodnie z zasadą kooperacji, powiedziałby Fantastyczna! Naprawdę mi się podoba albo Okropna. Jak mogłaś coś takiego ze sobą zrobić. Takie rażące naruszenie reguł nie jest jednak przypadkiem nieporozumienia, ale ma swój głęboki sens. Jacek wyraźnie unika udzielenia relewantnej odpowiedzi, z czego Ania może wywnioskować, że taka odpowiedź mogłaby być dla niej zbyt bolesna. Wnioski, które można formułować na podstawie maksym konwersacyjnych, nazywane są implikaturami. Jest kilka rodzajów im-plikatur, ale dwa z nich są szczególnie ważne: implikatury konwer-sacyjne i implikatury konwencjonalne. Implikatura konwersacyjna to informacja, którą można wywnioskować z wypowiedzi, ale która nie jest dosłownie zawarta w akcie mowy. Implikatury w przykła7.3. Informatywne akty mowy a zasada kooperacji 225 dach (17), (19)i (20)są związane z konkretnymi wypowiedziami, a przez to są uzależnione od kontekstu. Należy nadmienić, że implikatury nie muszą być prawdziwe, albo, mówiąc inaczej, mogą zostać unieważnione. Encyklopedia z przykładu (17) może nie zawierać wymaganych informacji, chociażby dlatego, że ktoś wcześniej mógł zniszczyć właściwą stronę albo że jeden z tomów został komuś pożyczony i teraz go nie ma na półce. Implikatura konwencjonalna to implikatura, której źródłem są formy językowe wypowiedzi. Z tego względu implikatura konwencjonalna nie może zostać unieważniona. Jednym z przykładów implikatury konwencjonalnej, który podaje Grice, jest kontrastywne znaczenie spójników przeciwstawnych, takich jak angielskie but lub polskie lecz, ale, a. Zależność od kontekstu jest w tym przypadku wyraźnie widoczna w następujących przykładach: (21) Flaga jest czerwona, ale nie całkiem czerwona. (22) ? On jest politykiem, ale jest uczciwy; i nie uważam, że istnieje sprzeczność między byciem politykiem a byciem uczciwym. W przykładzie (21) ale pojawia się po to, aby unieważnić implika-turę wynikającą z pierwszego zdania, mianowicie, że flaga jest w całości czerwona. To samo można powiedzieć o zdaniu poprzedzającym średnik w przykładzie (22). Jest ono źródłem implikatury konwencjonalnej o istnieniu sprzeczności między uczciwością i karierą polityczną. Zatem zdanie po średniku stoi w sprzeczności ze zdaniem wcześniejszym i całość wydaje się trudna do przyjęcia (stąd znak zapytania). Spójrzmy teraz na jeszcze jeden przykład, w którym źródłem implikatury jest spójnik przeciwstawny a. Wyobraźmy sobie dwóch znajomych, Andrzeja i Grzegorza, grających w tenisa. Po jakimś czasie Andrzej mówi: (23) Słuchaj, to co trzymasz w ręce to rakieta tenisowa, a nie grabie. Andrzej użył konstrukcji, którą można schematycznie zapisać w ten sposób: nie A lecz B. Taką konstrukcję stosujemy wtedy, kiedy chcemy wprowadzić jakieś poprawki. Wypowiedź Andrzeja to wyraźne pogwałcenie maksymy ilości, ponieważ wie on doskonale, iż 226 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA

które są źródłem implikatur lub naruszają maksymy konwersacyjne. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 227 zrobienia czegoś dla innych za pośrednictwem komisywnych aktów mowy. że zagadnięta osoba nie mówi prawdy: . mianowicie zasada grzeczności. Absurdalność sugestii. Dla ilustracji.4. 7. co oszukiwanie. które są zadawane w celu uzyskania informacji a dyrektywnymi aktami mowy Chociaż różne strategie grzecznościowe stosowane są w większości aktów mowy. a nadawca nie ma powodów. Różnica pomiędzy pytaniami. że przedmiot. który Grzegorz trzyma w ręce. najbardziej daje o sobie znać przy obligatywnych aktach mowy. zawsze mamy do czynienia z kooperacyjnym użyciem języka.4. a jednak mówi rzecz dla wszystkich oczywistą. przy wpływaniu na innych. W kolejnych podrozdziałach spróbujemy się zastanowić. I chociaż odgrywa ona również pewną rolę w przypadku innych aktów mowy. że nie posiada wymaganych informacji ((25)b). będzie próbował wywnioskować intencję komunikacyjną swojego partnera. a (24)b zapewne tylko wtedy. że Andrzej nie przestrzega maksymy celowo i. o ile wypowiedź nadawcy jest relewantna (zgodna z wymogami maksymy relewancji). które nie posłuchało wcześniejszego polecenia. maksyma relewancji „bądź relewantny" (mów na temat) jest najważniejsza. to grabie. (24) a. jest formułowana w sposób podobny do przykładu (25)a. We wszystkich przypadkach metaforycznego użycia języka oraz w przypadkach wypowiedzi. a więc oczywiste dla odbiorcy. jakby to były grabie. Drzwi!!! b. lub też przy składaniu propozycji i obietnic 7. tzn. dlaczego zasada grzeczności jest tak ściśle związana z obligatywnymi aktami mowy. polecenia z przykładu (24)są w większości sytuacji uznawane za bardzo niegrzeczne. że nadawca przestrzegał maksym konwersacyjnych. Jest jednak jeszcze jedna istotna zasada obowiązująca w procesie komunikowania się.nikt nie przypuszcza. które pozwolą mu udzielić zadowalającej odpowiedzi. że postępuje on zgodnie z zasadą kooperacji. W powyższych przykładach implikatury konwersacyjne nie pochodziły stąd. Z tego względu większość pytań. z którego odbiorca nie zdaje sobie sprawy i przyjmuje przekazywane treści w dobrej wierze.1. że nie jest w stanie przekazać informacji. że Grzegorz mógłby pomyśleć. Można zatem uznać. zakładając. w których chodzi o uzyskanie informacji.„drwić. nie może mieć całkowitej pewności. jest źródłem ironii w wypowiedzi Andrzeja. aby za pośrednictwem dyrektywnych aktów mowy coś dla nas zrobili. występują w tym względzie różnice motywacji oraz różnice wynikające ze spodziewanych rezultatów. że Grzegorz posługuje się rakietą tak. aby uważać. ale stąd. Pogwałcenie reguł konwersacyjnych jest jawne. że pogwałcenie reguł konwersacyjnych nie jest tym samym. że odbiorca posiada informacje. czyli bez wymaganego wyczucia. podczas gdy oszukiwanie jest ukrytym pogwałceniem reguł. Zwróćmy uwagę. że zostały one pogwałcone (Grice używa angielskiego terminu flout . szydzić z czegoś").4. i w znacznej mierze jest to kwestia intonacji. Grzegorz z pewnością wywnioskuje. że ze wszystkich maksym konwersacyjnych. nie można go winić za to. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności Dotychczas koncentrowaliśmy się głównie na przestrzeganiu zasady kooperacji w odniesieniu do informatywnych aktów mowy. gdy ktoś zwraca się do dziecka. która godzina? Kiedy nadawca zadaje pytanie dotyczące konkretnej informacji. żebyś zamknął drzwi! Polecenie (24)a można zaakceptować jedynie w bardzo nielicznych przypadkach. 7. Jeżeli odbiorca odpowiada. Najbardziej prawdopodobna interpretacja to sugestia. które chcemy osiągnąć używając na przykład dyrektywy w rodzaju Możesz mi podać sól? czy pytań w rodzaju Przepraszam. iż posługuje się grabiami. Powiedziałem ci.

nie przypuszczamy. aby to kwestionować. Starsza pani: Oj. nie mogę. unikając użycia dyrektywy wprost. Zadawanie pytań zmierzających do uzyskania informacji nie jest odbierane jako narzucanie się w takim stopniu. Ola zakłada. nie wiem. Teraz. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 229 (27) a. dobrze? INie chce mi się. że Zbyszek będzie skłonny do kooperacji i pomoże jej. bo zapewne nie chce uchodzić za niegrzecznego. nie ma powodów. Grzeczność: uznanie autonomii rozmówcy Dlaczego tak ważne jest. które chcemy uzyskać. aby pozwolić Ali zachować „twarz". Po pierwsze. Dlaczego? Już jestem spóźniony. tak jakby to było w przypadku użycia trybu rozkazującego: Przyjdź jutro do mnie na urodziny. Jeżeli jednak tego nie zrobi. które niekiedy towarzyszą dyrektywnym aktom mowy. Nie udziela bezpośredniej odpowiedzi.. że jego rozmówczyni rzeczywiście nie wie. że nie może przekazać informacji. Na podstawie ogólnej wiedzy. I jeśli odbiorca powie. We wszystkich tych przypadkach zasada grzeczności nakazuje nam powstrzymanie się od zadawania pytań. ponieważ taka odpowiedź mogłaby zranić ... aby unikać nieprzyjemnych sytuacji. Małgorzata: Naprawdę bardzo bym chciała. Zbyszek nie odpowie w ten sposób. a nie że powstrzymuje się od przekazania informacji z jakichś innych powodów. jeśli chodzi o informacje. posłużmy się kolejnym przykładem: 7. jeżeli chodzi o wykonanie ciężkiej pracy. że poda jakieś wyjaśnienie. niestety. jak w przypadku próśb i poleceń. Ola oczekuje. Ponieważ starsza pani odpowiedziała. takie jak np.(25) a. nawet jeśli Zbyszek nie chce wykonać polecenia lub spełnić prośby Oli. Przyczyny powstrzymywania się od przekazywania informacji mogą 228 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA obejmować: chęć dochowania tajemnicy lub dotrzymania obietnicy. W tej krótkiej interakcji obie uczestniczki rozmowy pozwalają drugiej stronie „zachować twarz". uzna on prawdopodobnie.4. które nie nakładają zdecydowanych zobowiązań na odbiorcę. A zatem. w (26)c. Natomiast w innych typowych sytuacjach w zasadzie nie odczuwamy żadnych ograniczeń. jak zrobiła to Ola w przykładzie poprzednim ((26)a)? Aby to wyjaśnić. że się jej dochowa.2.. Ola: e: Zbyszek: Zbyszek. Ala: Jutro mam urodziny.4. dopóki odnoszą się do tak prostych czynności jak na przykład podanie solniczki. którą Ola posiada na temat tego. niestety. Rozmówcy mogą uciekać się do różnych strategii. pozbieraj te śmieci. Małgorzata także zachowuje się tak. w zasadzie nie są problematyczne. aby używać konstrukcji gramatycznych. a także chęć powstrzymania się od przekazania informacji dotyczących własnego życia osobistego lub spraw finansowych. kiedy odjeżdża następny autobus? b. natomiast sprawa się komplikuje. ale mam tyle pracy. Zrób to sama. Również prośby. kiedy odjeżdża autobus. 7. Zbyszek: d. co określeni ludzie mogą i zechcą dla niej zrobić oraz wiedzy dotyczącej tej konkretnej sytuacji. Przyjdziesz? b. Michał: Może mi pani powiedzieć. Spójrzmy na przykład (26): (26) a. aby zareagował słowami Nie chce mi się ((26)b) . że nie zna odpowiedzi. Ucieka się za to do pośredniej dyrektywy w formie zdania pytającego.stąd znak zapytania na początku wypowiedzi. Ala nie narzuca się za bardzo. za pomocą którego przekazuje zaproszenie. Ola: b. o którą prosił Michał. że chyba nie dam rady. Zbyszek: c.

Przykład ten pokazuje wyraźnie. że Małgorzata nie chce iść na urodziny. aby przekazać drugiej osobie. bez względu na to. aby tę tożsamość uszanować. Aby to osiągnąć. jest chęć przekazania innym tego. Próbuje zatem przedstawić swoją sytuację w taki sposób. Przekazujemy w ten sposób sygnał. jeśli chodzi o zasadniczy przedmiot rozmowy. które wprost oddają cel wypowiedzi -jak np. zechcieć i pomyśleć. Tożsamość. W tej fatycznej fazie interakcji możemy przystąpić do zwykłej rozmowy towarzyskiej na takie tematy jak pogoda lub zdrowie czy też ponarzekać na uciążliwości życia. W akcie komunikacyjnym staramy się zbudować swój dobry wizerunek oraz zachować twarz. co się czuje. por. aby przedstawić się w określony sposób w oczach innych. ponieważ uczestnicy każdej interakcji chcą. W większości przypadków chcemy także. Mamy nadzieję. Każdy „mniej bezpieczny" akt mowy to potencjalne zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. aby zaznaczyć. że w interakcji komunikacyjnej ludzie nie tylko negocjują znaczenie tego. Takie „bezpieczne tematy" nie mają większego znaczenia. Czy on się nie obrazi. Chcemy być lubiani i chcemy czuć się dobrze. jest zwykle określana jako twarz (ta najbardziej charakterystyczna część ludzkiego ciała metonimicznie oznacza całą osobę i jej tożsamość. Na początku rozmowy zwykle korzystamy z tradycyjnych zwrotów w rodzaju Jak się masz? Miło cię znowu widzieć itp. Na przykład za pomocą obligatywnego aktu mowy chcemy coś zrobić sami albo chcemy. aby kreować swój własny wizerunek. w jaki sposób różne strategie komunikacyjne stosowane są w rozmowach w celu zmniejszenia dystansu miedzy rozmówcami („zbliżenie"). z którymi rozmawiamy. Widać wyraźnie. a nie utracić jej. żeby zrobili inni. aby uznać ich autonomię i uszanować ich jako partnerów. co chcę powiedzieć. czy zwracamy się do niego w informatywnym. co myślimy. że szanujemy potrzeby partnera wynikające z jego chęci „zachowania twarzy". Takie działanie może stanowić zagrożenie dla poczucia niezależności i autono- . co druga osoba może poczuć. kiedy rozmawiamy. Jeżeli przekazujemy to używając form gramatycznych. co do siebie mówią. kiedy powiem to. mówimy coś dodatkowo. Ważne jest nie tylko. co naprawdę chcę powiedzieć? Czy ona dalej będzie miała o mnie dobre zdanie i nie przerwie rozmowy? Jak mogę powiedzieć to. aby dobrze czuli się nasi partnerzy. co chcemy zrobić sami lub co chcielibyśmy. czyli posługujemy się takim aktem.uczucia Ali. jakby nie miała możliwości przyjęcia zaproszenia. ponieważ niezależne od niej okoliczności zmuszają ją do odrzucenia propozycji. A zatem akt komunikacyjny to także okazja. tzn.. aby odbiorca zrobił coś dla nas. ważne jest także. zachować/stracić twarz). tzn. aby wziąć pod uwagę to. w którym otwarcie i bezpośrednio wyrażamy swoją intencję komunikacyjną. że kanał komunikacyjny został otwarty i wyrażamy chęć komunikowania się. jeśli chodzi o potrzeby i uczucia obu uczestników aktu komunikacyjnego. ale są bardzo ważne do stworzenia dla niej właściwego klimatu. żeby oni dalej ze mną rozmawiali? Pytania tego typu wpływają na nasze wybory leksykalne i gramatyczne w każdej sytuacji komunikacyjnej. które są stosunkowo neutralne. kiedy do niej mówimy. Ludzie biorący udział w akcie komunikacyjnym mają własną tożsamość i chcą. Zasadniczym powodem. Zobaczmy teraz. czy też obligatywnym akcie mowy. chce czy myśli. możemy poruszyć tematy. ale także swoje wzajemne relacje. stosujemy pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe. po to. że na230 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA sze potrzeby i uczucia będą brane pod uwagę przez osoby. tryb rozkazujący w (28)a dokonujemy bezpośredniego aktu mowy. o której tu mowa. Niemniej jednak większość rozmów nie ogranicza się jedynie do „bezpiecznych tematów". aby wyrazić zainteresowanie drugą osobą i tym samym ustanowić wspólną podstawę do mającej nastąpić rozmowy. dla którego podejmujemy rozmowy różnego rodzaju. jak i w celu zwiększenia tego dystansu („oddalenie").

które stanowią mniejsze zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy. e. Sama . stosując formy bezosobowe zamiast trybu rozkazującego w drugiej oso232 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA bie czy nawet konstrukcje bezczasownikowe. b. prawda? Takie wypowiedzi mogą nawet wyrażać zakazy. nawet w kryzysowych sytuacjach ułatwiamy odbiorcy zachowanie „twarzy".| pewne krzykniemy: Tramwaj! albo Uwaga! Wybór krótkiej formy jest podyktowany ograniczeniem czasowym. dobrze? g. Obligatywne akty mowy a zasada grzeczności 231 mii odbiorcy. (28) a. że nadawca bierze pod uwagę potrzeby odbiorcy. otworzy drzwi biura i na skutek przeciągu wszystkie dokumenty zaczynają fruwać po pokoju. e. c. sekretarka zapewne krzyknie: Drzwi! W tej kryzysowej sytuacji. które wymagają użycia dyrektywnych aktów mowy w takiej właśnie formie. można się uciec do sformułowań. dobrze? albo Chyba powinniśmy zamknąć drzwi. Możemy wyróżnić w tym przypadku dwa podstawowe rodzaje strategii grzecznościowych. Możesz zamknąć drzwi? c. że ktoś obcy wchodzi na ulicę wprost pod nadjeżdżający tramwaj. W sytuacji bardziej oficjalnej prośba o zamknięcie drzwi może być wyrażona jeszcze inaczej.7. Zamknij drzwi. Kiedy na przykład ktoś. czyli pośrednich aktów mowy. ale nie jest on zwykle stosowany. f). W podrozdziale 6. Co ciekawe. które w normalnej sytuacji byłyby traktowane jako bardziej niegrzeczne niż użycie formy Niech pan zamknie drzwi! Albo weźmy pod uwagę instrukcje komputerowe w rodzaju: Zaznacz wyrazy i naciśnij „szukaj". Jak pokazują przykłady (28)a—e. aby w takiej sytuacji nadawca uciekał się do jakichś strategii grzecznościowych. wydaje się więc. Na przykład nadawca może użyć formy czasownikowej wskazującej na zbiór osób obejmujących jego samego i odbiorcę ((28)f): Zamykamy. Zamkniesz drzwi? d.4. powiedzmy kierownik.4 zwróciliśmy uwagę na to. jak widać. ale z dwu równej długości form: Uważaj tramwaj! i Uwaga tramwaj! wybierzemy zapewne tę ostatnią. Chociaż użycie trybu rozkazującego ((28)a) jest zupełnie naturalne w rozmowie między dobrymi znajomymi. Zamknie pan li drzwi? f. d. Straszny tu przeciąg. przy użyciu pośrednich aktów mowy ((28)d. że nie przestrzegamy maksymy ilości. Jeżeli zobaczymy. Zatem jeżeli podejrzewamy. Można sobie wyobrazić przeróżne sytuacje. że bezpośredni akt mowy może być odebrany jako niebezpieczeństwo „utraty twarzy". Grzeczny policjant może zwrócić się do kierowcy na przykład tak: Tutaj nie parkujemy. A przecież nawet użycie trybu rozkazującego nie jest samo w sobie zagrożeniem „utraty twarzy". to nie jest ono na miejscu. istnieje wiele możliwości wyboru wypowiedzi. kiedy nadawca i odbiorca nie znają się dobrze albo gdy odbiorca ma wyższy status społeczny lub wyższe stanowisko. f). to za. Pozytywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. że w naszym kręgu kulturowym obowiązuje zasada wykluczająca użycie trybu rozkazującego ((28)a) w różnych sytuacjach i postulująca użycie form pytających ((28)b. Czy może pan/i zamknąć drzwi? e. Użycie trybu rozkazującego (Zamknij drzwi) to najsilniejszy sposób oddziaływania na odbiorcę. Inne strategie polegają na prawieniu komplementów: Pięknie pachnie. W takich wyrażeniach wypowiadamy więcej niż jest to wymagane. Zamykamy. mamy możliwość wyboru jednego z wielu „ukrytych" aktów dyrektywnych. Trudno sobie wyobrazić.

jakaś ważna osoba wygłasza przemówienie. jak i negatywne strategie grzecznościowe mówimy więcej niż naprawdę potrzeba. która została omówiona w rozdziale 1: im więcej materiału językowego zawiera dane wyrażenie. że drzwi mają być zamknięte. Podobnie jak w analizowanych przykładach (19) i (20). ile pyta. aby mu się nie narzucać. że pozytywne i negatywne strategie grzecznościowe odzwierciedlają ikoniczną zasadę ilości. jest przekazanie ukrytego zamiaru komunikacyjnego tak. Negatywne strategie grzecznościowe polegają na przesyłaniu sygnałów świadczących o tym. czy odbiorca jest w stanie coś zrobić. tzn. można powiązać z określonymi formami wypowiedzi: (a) zdanie orzekające to nienacechowana odmiana zdania. 2 Zdania orzekające Zdania pytające Zdania żądające Konstytutywne akty mowy Informatywne akty mowy -^ Obligatywne akty mowy której opisujemy określony stan rzeczy. czy odbiorca jest w stanie albo zechce podjąć jakieś działanie i w efekcie nie powinien się czuć w ogóle zobowiązany. jak w przykładzie (28)g: Straszny tu przeciąg. że prośba może nie być w ogóle sformułowana. (b) zdanie pytające. Stosując zarówno pozytywne. to. które jest przedmiotem ukrytej prośby. czyli intencje nadawcy.4. ale podejmie sam określone działanie i po prostu zamknie drzwi. aby uchronić odbiorcę przed utratą twarzy. albo też na formułowaniu przekazu.5. Inna możliwość to pytanie o to. W przykładach (28)b i d Czy możesz l może pan/i zamknąć drzwi? nadawca nie tyle wydaje polecenie. na przykład. który wskazuje na to. Ponadto należy zauważyć. z powodu niewłaściwego zachowania. które ujawnia się w sposób pośredni. Jeżeli spojrzymy na wyrażenia z przykładu (24). W tym przypadku nadawca ogranicza się do podania powodu podjęcia aktu mowy. czy odbiorca ma zamiar lub ochotę coś zrobić. to zauważymy. Jeżeli. przy pomocy 234 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA J Rys. ale jest to zagrożenie. dla „twarzy" nadawcy). że nadawca i odbiorca należą do pewnej wspólnej grupy: Pomóż nam wszystkim. tzn. odbiorca przekazu musi wywnioskować im-plikatury konwersacyjne. 7. Im-plikatury tego typu odkrywane są na zasadzie relacji metonimicznej. takie jak. ale zastępuje on niejako całość. Wnioski: zależności pomiędzy strukturą zdania i typem aktu mowy 233 Jedną z form pośrednich aktów mowy. że nadawca szanuje autonomię odbiorcy i uznaje. Zagrożenie utraty twarzy jest nadal konsekwencją aktu mowy. że ma on prawo do tego. Jeszcze grze-czniejsza forma to forma trybu przypuszczającego: Zamknąłbyś drzwi? Czy mógłby pan zamknąć drzwi? W tym przypadku nadawca wyraża niejako powątpiewanie odnośnie do tego. 7. na przykład pytanie o rozstrzygnięcie z partykułą czy lub pytanie intonacyjne. że tylko jeden element sytuacji interakcyjnej.1) zwróciliśmy uwagę na fakt. jest wyrażony w sposób jawny. podjęcie i wykonanie działania. w tym sensie. które w największym stopniu wyrażają troskę o zachowanie twarzy odbiorcy.zrobiłaś? Mogę kawałeczek?. że w niektórych przypadkach wyrażenie prośby może stanowić tak duże zagrożenie dla „twarzy" odbiorcy (a także. jak w przykładach (28)c i e. nie zdecyduje się na akt mowy.5. tym grzecz-niejsze wydaje się samo wyrażenie. nikt prawdopodobnie nie zdecyduje się na wypowiedzenie na głos prośby o zamknięcie drzwi.. mianowicie powód do podjęcia działań. Wnioski: zależności pomiądzy strukturą zdania i typem aktu mowy W rozdziale 4 (4. że trzy podstawowe typy zdań wyróżnione ze względu na modalność. to forma służąca do zadawania pytań .

które są .chociaż niekoniecznie oznacza to. działu językoznawstwa zajmującego się działaniem za pomocą języka. Zdanie żądające Akt obligatywny: Nadaję ci imię „Batory". takie jak np. Trzy główne rodzaje „działań językowych" to konstytutywne akty mowy . Oznacza to zatem. które ujawniają się w aktach mowy. nie chcąc wyrażać poleceń czy próśb wprost. Czy Marysia zamknęła drzwi? c. przeprosiny. a obligatywne akty mowy dają się wyrazić przy użyciu wszystkich trzech typów zdań: orzekających. tzn. informatywne akty mowy oraz obligatywne akty mowy. w których intencja komunikacyjna nadawcy nie da się jednoznacznie powiązać z określonym typem zdań. kiedy odchodzi autobus? Mógłbyś zamknąć drzwi? Zamknij drzwi! 7. (30) a. za pomocą linii przerywanej. Zostawiłeś otwartą lodówkę. Pomijając funkcją fatyczną. Marysia zamknęła drzwi b.zaznaczone są za pomocą linii ciągłej.6.oraz (c) zdanie żądające. Posuwając się od prawego górnego rogu tabeli w dół. 2 pokazuje niektóre z możliwych kombinacji: te najbardziej typowe . jak i pytających. język używany w konkretnej sytuacji służy do wyrażania określonych intencji komunikacyjnych nadawcy. a te. podczas gdy informatywne akty mowy mogą być wyrażone przy użyciu zarówno zdań orzekających. Ich wspólną cechą jest to. że konstytutywne (deklaratywne i ekspresywne) akty mowy mogą być wyrażone jedynie przy użyciu zdań orzekających. jak język jest rzeczywiście wykorzystywany w sytuacjach komunikacyjnych. Mój komputer nie działa. we właściwym czasie i przez odpowiednią osobę stanowi zarazem dokonanie określonego aktu. pytających i żądających. że wypowiedzenie właściwych słów. zwracając baczniejszą uwagę na to. Podsumowanie 235 z których każdy ma określoną wartość stylistyczną i wywołuje określony efekt. widzimy. potoczne ekspresywne akty mowy. że dokonanie aktu mowy zależy w sposób zasadniczy od spełnienia warunków fortunności aktu. takie jak Zostawiłeś otwartą lodówkę. Rys. które służy do wydawania poleceń: (29) a.takie jak przeprosiny czy skazywanie pod-sądnego. że są one najczęściej używane . może wyrażać ukryte polecenie „Zamknij lodówkę". stosujemy zdania orzekające lub pytające. zamknij drzwi! W tym rozdziale jednak. Szczególnie w przypadku obligatywnych aktów mowy uciekamy się do różnych form wypowiedzi.6. pocieszenia oraz bardziej oficjalne deklaratywne akty mowy. Marysiu. pojawiło się wiele przykładów. Podsumowanie W rozdziałach od l do 6 koncentrowaliśmy się na przedstawieniowej funkcji języka. które są mniej prototypowe. Zdanie pytające Akt informatywny: Akt obligatywny: c. warunków. to typ zdania. Poniższe przykłady ilustrują możliwe połączenia typów zdań przedstawionych w tabeli 2 z odpowiednimi typami aktów mowy. Wśród konstytutywnych aktów mowy możemy wyróżnić codzienne. Zagadnienia tego typu stanowią istotę pragmatyki. 7. Zdanie orzekające Akt konstytutywny: Akt informatywny: Akt obligatywny: b. na przykład zawierające czasowniki w trybie rozkazującym. W rozdziale 7 główny nacisk został położony na interpersonalną albo komunikacyjną funkcję języka. Wiesz. Na przykład zdanie orzekające. ogłaszanie zebrania za zamknięte. takie jak gratulacje.

W obu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego wykorzystują wiedzę kontekstową. Zalecana lektura 237 Obligatywne akty mowy służą narzucaniu pewnych zobowiązań albo odbiorcy (dyrektywne akty mowy). natomiast przy pozytywnych strategiach grzecznościowych nadawca może zaproponować wspólne podjęcie określonych działań (Chyba powinniśmy zamknąć drzwi). patrz także prace A. Inny rodzaj presupozycji to presupozycje konwencjonalne. GalasińsWego (1992). albo też uzyskiwaniu informacji. Przy interpretacji wielu wyrażeń nie tylko korzystamy z czterech maksym konwersacyjnych.7. Zasadę kooperacji można uznać za uniwersalną regułę językową. która pozwala określić presupozycje konwersacyjne implikowane przez nadawcę. jeżeli zależą one bezpośrednio od konkretnego aktu mowy. które nie są wyrażone wprost. bardzo często musimy odkrywać informacje. dlatego w wielu sytuacjach. Analizę chwalenia się jako aktu mowy zawiera praca D. Searle'a (1987). Na temat strategii grzecznościowych. jak i do opisu tego j aktu mowy. J. Zakłada ona. może oznaczać zbyt otwarte narzucenie woli nadawcy. jak to się dzieje w przypadku zadawania pytań. którą nadawca ma prawo uznać za wiedzę oczywistą. Informatywne akty mowy służą albo przekazywaniu informacji. . albo samemu nadawcy (ko-misywne akty mowy) i dlatego wymagają taktu i zachowania pewnych norm grzecznościowych. Aby wyjaśnić procesy poznawcze. Zalecana lektura Ogólny wstęp do zagadnień pragmatycznej interpretacji wypowiedzeń zawiera praca A.niezbędne. aby pozwolić odbiorcy zachować twarz. a maksymy konwersacyjne za uniwersalne reguły pragmatyczne. aby akt mowy był fortunny. Przy pomocy negatywnych strategii grzecznościowych nadawca koncentruje się na możliwościach i chęci odbiorcy do spełnienia prośby. czasownik taki określany jest jako czasownik performa-tywny. że uczestnicy aktu komunikacyjnego w pełni współdziałają ze sobą w określony sposób oraz że postępują według pewnych reguł zwanych maksymami konwersa-cyjnymi. Grice'a (1980). Austina (1993) i J. Kalisz (1994). zwane także uniwersaliami interpersonalnymi. W wielu przypadkach uczestnicy aktu komunikacyjnego zdają się otwarcie naruszać maksymy konwersacyjne. wyrażając swoje intencje komunikacyjne nie wprost. jak to się dzieje w przypadku asertywnych aktów mowy. Awdiejewa (1987). Bezpośredni akt mowy. 7. O kognitywnej analizie aktów mowy pisze R. stosowane są pośrednie akty mowy. W wielu przypadkach czasownik określający typ konstytutywnego bądź innego 236 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA aktu mowy może być użyty zarówno do wyrażenia. Przełomowa praca na temat maksym kooperacji to praca P. ilości. które implikowane są na podstawie określonego kodowania przekazu (idę do parku i idę do jakiegoś parku) i ogólnej wiedzy o świecie czy też wiedzy kulturowej. jeżeli natomiast zależą od użytych form gramatycznych i są ogólniejszej natury. patrz J. nazywamy je implikaturami konwencjonalnymi. ale nawet wtedy przestrzegają zasady kooperacji. Informacje tego typu nazywamy implikaturami konwersacyjnymi. Wierzbickiej (1973).7. Antas (1999). co jest dosłownie wypowiedziane a tym. relewancji i sposobu. 7. co dosłownie wypowiedziane na sens komunikacyjny wypowiedzi. które umożliwiają odbiorcy „przełożenie" tego. Maksymy te to maksymy jakości. co jest komunikacyjnie implikowane. szczególnie w przypadku użycia trybu rozkazującego. W przypadku informatywnych aktów mowy mamy często do czynienia z ogromną różnicą pomiędzy tym. Grice postuluje zasadę kooperacji. Pełny wykład teorii aktów mowy znajduje się w pracach jej twórców. których celem jest pozyskanie informacji.

podziękowania wypowiadane są w różnych sytuacjach i z różnych powodów. Dlaczego informacja przekazana w (a) jest dla Alicji niejasna? Jaka relacja pojęciowa pojawia się tutaj pomiędzy zastosowaniem przekonywającej argumentacji i „chwałą"? b. gdzie jest dział językowy? d. czy też bardziej oficjalna.2. co Alicja odkryła po drugiej stronie lustra (18) i spróbujmy przeanalizować. (ii) obli-gatywnych lub (iii) informatywnych. 4.Mogę Cię podrzucić do miasta? . to zauważymy. Powiedzieliśmy również.Dziękuję bardzo. (W księgarni): Przepraszam. czy też jest to pytanie o informację wyrażone nie wprost? Jak można dokonać tego aktu mowy w sposób bardziej bezpośredni? . A cóż ty robisz w moim pokoju? h. oraz (iii) czy sposób użycia tych wyrażeń wydaje ci się właściwy w tych konkretnych sytuacjach? a.8. .O. b. 7. Idź i przeproś siostrę za to.Jak tam wycieczka do Paryża? . Spróbuj określić. a. (Na drzwiach sklepu): Przerwa 12. którego dokonujemy. Spróbuj odpowiedzieć (i) co jest powodem. Ćwiczenia i zadania 239 c.1 zwróciliśmy uwagę na to. c. Nie możecie zachowywać się trochę ciszej? 2. dziękuję. używając czasownika performatyw-nego. Żądam przeprosin. a następnie do poszczególnych podkategorii: (i) deklaratywów bądź ekspresywów. że ekspresywy mogą różnić się od siebie pod względem stopnia oficjalności. dziękuję! e. że ją uderzyłeś.00 f.8. Czy poprzez wypowiedź (b) Alicja dokonuje asertywnego aktu mowy. a które pośrednimi aktami mowy.00-14. Najpierw przyporządkuj je do głównych typów aktów mowy: (i) konstytutywnych. Zdecyduj także. Marysia podała mu masło. Niniejszym ogłaszam zebranie za zamknięte. bardzo dziękuję. . Wielkie dzięki za ten prezent. . W podrozdziale 7.W porządku.7. a. że możemy. b. . Mam Ci podać trochę kawy? b. kontekstem. Takie zachowanie jest niewybaczalne. że się spóźniłem. czy też z jakiej okazji użyte są te wyrażenia. 3. nazwać akt mowy. Spójrzmy raz jeszcze na fragment książki Lewisa Carolla O tym. Ćwiczenia i zadania 1. które z obligatywnych aktów mowy są bezpośrednimi. a. Prezydent wyraził swoje podziękowania za pracę odchodzącego ministra. (ii) czy sytuacja jest nieformalna. oraz dlaczego tak jest. d. Spróbuj także sformułować ogólne wnioski na temat zależności między częstotliwością występowania tych zwrotów.Dziękuję -powiedział Michał. W poniższych przykładach słowa dzięki. (ii) komisywów bądź dyrektywów oraz (iii) asertywów i pytań o informacje. Przykro mi. Przyjrzyj się poniższym wypowiedziom. (W restauracji): Podać już kawę? e. Na wstępie muszę przeprosić za zwłokę w odpowiedzi na Pański list. 238 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. d. że pierwszy jest częściej używany i należy do zwrotów mniej oficjalnych niż drugi. jaką rolę odgrywa język przenośny w przekazywaniu informacji. czy w poniższych przykładach mogą być użyte oba zwroty. Jeżeli porównamy użycie zwrotów przepraszam i jest mi (bardzo) przykro. w którym się pojawiają oraz ich wpływem na stopień oficjalności przekazu. O Boże! To znowu on! g.

Humpty Dumpty zapomina? 5. b. dopóki on nam tego nie powie. Wypowiedź (c) wyraźnie sugeruje. A: Masz trochę czasu? B: Jeśli masz pieniądze.. 240 DZIAŁANIE ZA POMOCĄ SŁÓW: PRAGMATYKA c. a. Chodź. A: Wstawiłeś pieczeń do piekarnika? B: Tak. Przepraszam. z jakimi aktami mowy mamy w nich do czynienia (obliga-tywne.8. nie teraz. A: Możesz mi powiedzieć. A może by mu tak powiedzieć. Biorąc pod uwagę ilość słów w wypowiedziach matki oraz różnicę między bezpośrednimi i pośrednimi aktami mowy. aby ich rozmówcy nie odłożyli słuchawki.. A: Cześć. kto idzie. w poniedziałek byłam u lekarza i wysłał mnie do specjalisty. że nie możemy wiedzieć. Pracownik: Nazywam się Andrzej Wiśniewski i dzwonię do pana z firmy XXX. ale się nie mieści. Już mówiłam. że Humpty Dumpty właściwie interpretuje wypowiedź Alicji. e. Nie rozumiesz? d. Spróbuj określić. c. Jaka jest ogólna cecha pozytywnych i negatywnych strategii grzecznościowych? Spróbuj określić. dobrze? b. to będę miała termin dopiero w lipcu. że Humpty Dumpty używa języka w bardzo nietypowy sposób.. Mogłabyś mu powiedzieć.. Jak leci? B: No cóż. Byłby pan tak uprzejmy i przytrzymał to dziecko? d. Jaki rodzaj implikatury (konwer-sacyjną czy konwencjonalną) wykorzystuje on przy interpretacji? W tej samej wypowiedzi (c) Humpty Dumpty przekazuje informację. Wiesz jak to jest z tą reformą służby zdrowia. Przestań. b. że po prostu jesteśmy zajęci? 7. O jakiej ogólnej zasadzie językowej. . w jaki sposób to się dzieje. Która z maksym konwersacyjnych została naruszona w poniższych interakcjach komunikacyjnych? a. że mnie tutaj nie ma? c. Wypowiedzi przedstawione poniżej to wypowiedzi matki skierowane do małego dziecka w kilkuminutowych odstępach czasu. f. spróbuj wyjaśnić. Do tego czasu to już pewnie sama wyzdrowieję albo. Której z dwu typów implikatur Humpty Dumpty nie bierze pod uwagę w tej wypowiedzi? d. co nadawca ma na myśli. e. która jest godzina? E:Tak. Muszę zaraz iść do kierownika. 6. jaki rodzaj strategii wybrali nadawcy poniższych wypowiedzi i uzasadnij swój wybór. d. Przestaniesz wreszcie. Dlaczego Alicja go nie rozumie? f. szybko! Zobacz.c. A: Co jadłeś na obiad? B: Rybę. Ćwiczenia i zadania 241 a. Jak dobrze pójdzie. Do której strategii grzecznościowej ucieka się matka? Kolejne wypowiedzi są coraz mniej grzeczne. informatywne czy konstytutywne) oraz dzięki jakim innym strategiom druga rozmowa jest lepszym przykładem rozmowy z potencjalnym klientem niż pierwsza. że mamy ważne spotkanie. a. podczas których uczą się stosowania pewnych aktów mowy i strategii komunikacyjnych po to. Wypowiedź (f) zdaje się sugerować. 7. Pracownicy firm zajmujących się oferowaniem usług i sprzedażą przez telefon przechodzą specjalne szkolenia. Poniżej przedstawiono dwa przykłady takich instruktażowych rozmów. Przestałbyś już się tak bawić. Jaką metaforę pojęciową wykorzystuje Humpty Dumpty w wypowiedzi (d)? e. Powiedzmy mu. Słyszysz? Dość! 8. z której zresztą cały czas korzysta.

morfem. wyraz twarzy i mowa ciała to przykłady komunikacji niewerbalnej. jak ulokować swoje pieniądze. a także znajomość kultury i rzeczywistości. że przy dzisiejszej stopie inflacji korzystna lokata terminowa to coś. W obydwu przypadkach tekst jest wszakże tylko jednym aspektem bądź składnikiem aktu komunikacji. Te elementy towarzyszące słowom określa się mianem komunikacji paraj^zykowej (bądź parawerbał-nej). Zgodzi się pan. czy byłby pan zainteresowany uzyskaniem od nas broszury informacyjnej. która pozwala uzyskać odsetki znacznie wyższe niż inne lokaty. lecz w związkach pojęciowych między rozmaitymi bytami oraz zdarzeniami. tzn. co nie zdarza się często? Jan Kowalski: No. drugim jest mentalny bagaż. W tym rozdziale przekroczymy poziom pojedynczych wypowiedzi językowych. jak rozmówcy interpretują wyrażenia jako składniki większej całości. nie wiem. spójna interpretacja całości łącząca składniki tekstu i nasze wyobrażenia o świecie. Pracownik: Ano właśnie.lecz obejmuje jeszcze głośność. Właściwie nie mam co odkładać i nie interesuje mnie to. w jaki sposób w danej sytuacji komunikacyjnej można interpretować poszczególne wypowiedzi jako określone akty mowy. W rozdz. aby uzyskać wyższe odsetki? Rozdział 8 Struktura wypowiedzi: lingwistyka tekstu Dotychczas zajmowaliśmy się pojedynczymi wyrażeniami językowymi. z którym słuchacz lub czytelnik przystępuje do interpretacji tekstu. Wprowadzenie: komunikacja. Pytanie brzmi więc następująco: w jaki sposób elementy języka są ze sobą powiązane w ramach tekstu? Tekst stanowi ustne bądź pisemne przywołanie jakiegoś zdarzenia bądź serii zdarzeń. do których tekst nas odsyła. z której mógłby się pan dowiedzieć. prawda? Jan Kowalski: Chyba tak. w tym procesie znacząco uzupełniamy tekst na podstawie naszej znajomości danej kultury i świata. takimi jak słowo. W tym kontekście przekonujemy się.. że mógłby pan być zainteresowany lokatą. lingwistyka tekstu musi także uwzględnić naszą interpretację tekstu oraz jej podstawy. aby zobaczyć.. W gruncie rzeczy spójność tekstu nie tkwi więc w pierwszym rzędzie w wyrażeniach językowych. Tak powstaje nasze odczytanie tekstu. dzięki którym uzyskałby pan oprocentowanie wyższe od przeciętnych? Jan Kowalski: Nie bardzo. tekst i lingwistyka tekstu Kiedy posługujemy się pismem. 244 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU 8. Wreszcie gesty. komunikat nie ogranicza się do słów -wypowiedź nie jest tylko komunikacją werbalną . Do widzenia. 7 zbadaliśmy. że tekst niemal nigdy nie zawiera wszystkich wskazówek niezbędnych do jego interpretacji. Bagaż ten obejmuje jego własny świat.1. Jest to komunikacja werbalna.| nie bądź całkowicie za pomocą słów. zdanie czy akt mowy. Wydaje mi się. idee i uczucia. . Pracownik: Jestem przedstawicielem XXX. to tylko jedna z trzech form ekspresji. b. czyli wypowiadane słowa. Z kolei kiedy mówimy. Pracownik: Proszę mi powiedzieć. W postaci mówionej tekst. komunikacja dokonuje się głów. rytm i tempo emisji. Składające się na tekst słowa i zdania to jeszcze nie wszystko. a nawet inne formy inwestycji kapitałowych.Jan Kowalski: Tak? Pracownik: Czy byłby pan zainteresowany lokatami terminowymi. Natomiast w postaci pisanej tekst to niemal cały przekaz.

akapitami. co sprawia kłopot jedynie wówczas. gdyby kobiety sprzymierzywszy się z niepiśmiennym motłochem nie zagroziły buntem. Lingwistyka tekstu bada. o której chcieliby rozmawiać. jeśli nie zezwoli im się przemawiać własnymi językami. Wielu jednak z najuczeńszych i najmędrszych stosuje nowy sposób wyrażania się przez przedmioty. W postaci schematycznej definicję przedstawia rysunek 1. Słowa są jedynie ich nazwami. Poniższy fragment dotyczy drugiego z tych projektów. co w następstwie przyczynia się do skrócenia nam życia. jak u nas wędrowni kramarze. Gdyż jest rzeczą jasną. co zalecano jako wielce korzystne z punktu widzenia zdrowia i zwięzłości. nieprzejednanymi nieprzyjaciółmi nauki są prostacy. aby dostrzec relacje między zdaniami. jak to czynili przodkowie. gdy człowiek ma 246 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKST Rys. Drugi [projekt] zakładał odrzucenie wszystkich w ogóle słów. która zasługuje na odrębne potraktowanie . że tekst obejmuje jedynie stronę werbalną aktu komunikacji (pomijamy więc komunikację parawerbalną i niewerbalną). w jaki sposób nadawca (mówiący bądź piszący) i odbiorca (słuchający bądź czytający) komunikują się za pośrednictwem tekstów. Gdy napotkali się na ulicy. kładli na ziemię swe toboły. by później spakować narzędzia i pomógłszy sobie nawzajem w dźwignięciu brzemienia. Wynalazek ten z pewnością wprowadzono by w życie z wielką wygodą i poprawą zdrowia poddanych. Rozmowa mędrców bez słów. zakładamy ponadto. jak i pisanej. 1. ustępami itd. gdyby nosili przy sobie przedmioty konieczne dla wyrażenia sprawy. otwierali je i rozmawiali przez godzinę. tylko za pomocą przedmiotów do załatwienia wielkie.2. tzn. bez której tekst nie mógłby zostać zinterpretowany. Powyższa definicja odnosi się zarówno do komunikacji w formie mówionej.Możemy zatem zdefiniować tekst jako zbiór wyrażeń językowych używanych w akcie komunikacji wraz z ich interpretacją dokonaną przez słuchacza bądź czytelnika. Przedstawiono wówczas środek zaradczy w postaci przedmiotów. a nie może pozwolić sobie na jednego lub dwu krzepkich służących. 8. . Tworzą one skomplikowaną sieć.2. którymi zajmowała się Akademia na wyspie Lagado.obok relacji wyższego rzędu występujących w tekście i w typach tekstu. zróżnicowane sprawy i musi dźwigać na grzbiecie większy tobół z przedmiotami. jak wykraczają poza słowa. wygodniej więc byłoby dla wszystkich. W tym rozdziale ograniczymy się zasadniczo do relacji między zdaniami. 1. Funkcja przedstawieniowa tekstu 245 Rys. rozejść się. którymi się posługują. który miał na celu całkowite wyeliminowanie słów. Definicja uwzględnia także wiedzę o kulturze i o świecie. tekst i wiedza kulturowa komunikacja świat mówiącego/słuchacza niewerbalne parajęzy-kowe werbalne idee i uczucia wiedza o kulturze i świecie WSKAZÓWKI INTERPRETACYJNE mówione pisane TEKST PODSTAWA INTERPRETACJI 8. że każde wypowiedziane przez nas słowo nadgryza w pewnym stopniu nasze płuca i powoduje ich ubytek. Komunikacja. Często widywałem dwu takich mędrców uginających się pod uciskiem owych brzemion. Funkcja przedstawieniowa tekstu W trzeciej części Podróży Guliwera Jonathana Swifta główny bohater opisuje projekty naukowe. Tak nieugiętymi.

Kraków 1979. Na przykład takie zdanie jak (2) nie dodaje wiele do zawartości przedstawieniowej tekstu.że służy jedynie przedstawianiu stanów rzeczy. Z kolei analizy logiczne Bertranda Russella opierają się na „hipotezie niejednoznacznej formy". Pierwszym błędem lagadyjskiej koncepcji języka jest założenie. Czytelnicy bądź słuchacze wiedzą też o istnieniu związku przyczynowego miedzy awarią silnika a spóźnieniem się na przyjęcie. iż „słowa to po prostu nazwy rzeczy". że silnik zepsuł się w samochodzie i że w tym samochodzie znajdował się nadawca wypowiedzi. (1) a. a mianowicie logiczna forma zdań. a zatem każde słowo reprezentuje bezpośrednio jakiś element rzeczywistości. w trakcie przetwarzania tekstu czytelnicy dodają do zdań rozmaite informacje. może się nam wydać dziwaczny. Niemniej jednak kiedy ludzie wytwarzają teksty. W przykładzie (l)a. Podaj masło! Teksty mogą również zawierać informacje dotyczące ich własnej struktury . s. Proponowany sposób porozumiewania się polega więc na użyciu zbioru przedmiotów. a „kobiety [wraz] z niepiśmiennym motłochem" miały całkowitą słuszność. Innym powodem fałszywości lagadyjskiej koncepcji komunikacji . protestując przeciwko tak nienaturalnemu pomysłowi. całe znaczenie rozmowy można tu utożsamić z zestawem „rzeczy" przyniesionych przez jej uczestników. Oczywiście jest to rola istotna. a nie „słów". ponieważ jest wieloznaczny i myjący. a mimo to odgrywa ważną rolę. by pogląd ten odrzucić. do niedawna była ona niemal jedynym przedmiotem badań semantycznych. b. Dlatego też potrzebne nam jest bardziej precyzyjne narzędzie do przedstawiania świata. Mogłabyś podać mi masło? b. gdyż mają taką samą zawartość przedstawieniową. tłum. niemniej jednak satyra Swifta nie zdołała go pogrzebać. autentyczne teksty cechuje miedzy innymi różny stopień uprzejmości. W rozdz. (3) W drodze na przyjęcie zepsuł nam się silnik. Jak widzieliśmy. tymczasem rzeczywiste teksty .(Jonathan Swift. Maciej Słomczyński.zarówno mówione. W postaci naukowej akceptował go Leibniz. Teksty zawierają liczne wskazówki dotyczące roli mówiącego bądź piszącego oraz poszczególnych zdań -w rozdziale 7 nazwaliśmy ten wymiar funkcją interpersonalną. Istnieją jednak przekonujące racje. 7 tę rolę określiliśmy mianem funkcji przedstawieniowej. że ludzie woleliby rozmawiać ze sobą za pomocą „rzeczy". c poszczególne zdania różnią się nie tyle pod względem treści. co więcej. Jak pokazuje przykład (3). c.ta funkcja nosi miano metatekstowej. 200-201) Rzecz jasna. WL.wytwarzania i interpretacji tekstów -jest błędne pojmowanie znaczenia.2.nazywane inferencjami - . pomysł. by uznać interpretację tekstu za sumę interpretacji poszczególnych zdań. Przyjechaliśmy spóźnieni. (2) W następnym rozdziale zajmiemy się krótko historią mechaniki samochodowej. zgodnie z którą język naturalny niezbyt dobrze nadaje się do formułowania dokładnych opisów rzeczywistości. 248 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU W tej sytuacji rodzi się pokusa. jak pisane składają się ze zdań albo raczej jednostek znaczenia. Te milczące założenia . Koncepcja ta zakłada. nie ograniczają się jedynie do opisywania. Uczestnicy rozmowy domyśla się bez trudu. Poproszę o masło. że język to tylko narzędzie opisu . W tekście nie ma jednak o tym mowy. Innymi słowy. W tym rozdziale postaramy się pokazać. ile pod względem grzeczności. gdyż pomaga czytelnikowi w przetwarzaniu informacji. Funkcja przedstawieniowa tekstu 247 istotnymi względami od tekstów naturalnych. Podróże do wielu odległych narodów świata. że komunikacja oparta na „nowym sposobie wyrażania się przez przedmioty" różni się pod 8.

odwzorowanie to jest zapośredniczone przez poziom pojęciowy . A oto kolejny przykład spójnego tekstu. którego mogą nie mieć w pojedynczych zdaniach. narzędzia przestępstwa. co odróżnia tekst od przypadkowego ciągu zdań. Wiemy z doświadczenia. miejsca zbrodni i tak dalej.3. że podczas interpretacji tekstu wyciągamy wiele takich wniosków. Termin skrypt oznacza tutaj typowe 250 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU morderstwo i jest użyty w nieco ogólniejszym znaczeniu niż w rozdz. które wyjaśniłyby nam. to właśnie ta wiedza kulturowa pozwala . Z reguły teksty interpretujemy w określonym kontekście. Inaczej mówiąc. 85) W powyższym przykładzie wyróżniono kilka elementów. Nadawca tekstu mówionego bądź pisanego ma zamiar zakomunikować jakiś przekaz odbiorcy. Okamgnienie. Mimo to można je łatwo zrozumieć. Na przykład zaimki jego bądź ty znajdują w tekście odniesienie. ale nikt nie traktował ich przewidywanej lub zmyślanej obecności całkiem serio. (d) Ofiara została śmiertelnie ranna podczas zeszłorocznej strzelaniny w restauracji w Winchester. że kluczową cechą języka naturalnego jest brak bezpośredniego odwzorowania między intencjami komunikacyjnymi a wyrażeniami językowymi. jest dowodem na to. nadawca formułuje przekaz składający się z wyrażeń językowych. iż tekst nie jest tylko sumą interpretacji poszczególnych zdań składowych. Nasza teza głosi więc. (Stanisław Leni. jaki jest związek między sytuacjami opisanymi w (c) i (d). By ten zamiar zrealizować. gdzie wyrażenie skrypt kulturowy odnosiło się jedynie do przyjętych norm zachowania.zazwyczaj opierają się na wcześniejszych doświadczeniach odbiorcy (omówione w rozdz. jeśli jestem w stanie skonstruować jego sensowną reprezentację. zapewniające kohezję tekstu. 10 kwietnia (c) Mieszkaniec Brighton został skazany w Londynie na dwanaście lat więzienia za udział w morderstwie. który nazywamy tekstem. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) Tekst nazywamy spójnym. od bardzo dawna. lecz pewne wyobrażenie o niej mogę zaproponować. motywy. a mianowicie ich spójności. W tym przypadku posługujemy się „skryptem morderstwa". 6. Z drugiej strony można też powiedzieć. Tego tworu nie da się wszakże zrozumieć w pełni. Oto przykład takiego tekstu: (4) O robotach pisano w fantastyce naukowej. ofiary.3. że w przypadkach morderstwa pojawiają się mordercy. Fakt. Choć ten króciutki tekst wydaje się całkiem spójny. Cecha ta jest szczególnie 8. że znaczenie tekstu jest bardziej ograniczone niż suma takich jednostkowych interpretacji. Reszta rozdziału będzie w dużej mierze poświęcona analizie tego pojęcia. to nie znajdujemy w nim słów. tzn. zdania (c) i (d) nie są spójne formalnie. której dokładnie opisać nie umiem. (5) (a) Dwanaście lat więzienia (b) Londyn. które wiążą dane zdanie proste z otaczającym je tekstem .poziom reprezentacji tekstu. 8. czy też poza nią. który może nam pomóc rozstrzygnąć wieloznaczności bądź rozjaśnić niejasne aluzje zawarte w poszczególnych zdaniach. Trzeba też wziąć pod uwagę związane z tekstem reprezentacje tworzone przez nadawcę i odbiorcę. wiedzy o świecie. Spójność jest tym. jeśli ograniczymy się do samej informacji językowej. s.są to formalne wyznaczniki spójności. Spójność właściwa (koherencja) a spójność formalna (kohezja) 249 istotna w przypadku podstawowej właściwości tekstów naturalnych. WL 2000. 7 implikatury konwer-sacyjne stanowią podzbiór tego zbioru). Natomiast obecnie rozpoczęła się już istna wielogatunkowa radiacja. Na koniec streśćmy powyższe uwagi. Wyjaśnienie jest następujące: brakujące ogniwa pochodzą z zasobów naszej wiedzy kulturowej.

Jest to typowe dla egzofory. Wytrzyj nogi na wycieraczce. W poniższych przykładach wyróżniono klamrami wyrażenia referencyjne oraz ich odniesienia. mój) i pewne frazy imienne (tąpani z drugiej klatki). [One] są naprawdę piękne. które w rzeczywistości nie istnieją. Jednym z osiągnięć współczesnego językoznawstwa jest odkrycie. jak w przykładzie (9) -jest to referencja kataforyczna. że spójność tekstu nie jest uzależniona od spójności formalnej. Możemy więc stwierdzić. że spójność jest nie tyle własnością samych wyrażeń językowych składających się na tekst. iż te wyrażenia odnoszą się nie tyle do rzeczy w świecie zewnętrznym. a odniesienie do czegoś poza tekstem nazywamy egzoforą lub deiksą. jak w przykładzie (8) -jest to referencja anaforyczna. za pomocą powtórzeń dosłownych bądź przy użyciu terminów o szerszym (hiperonimy) lub węższym zasięgu (hiponimy) -lecz. W tym tekście znajdujemy wiele przejawów kohezji . Odniesienie do pojęć wymienionych w tekście nazywamy endoforą. Przykład (7) jest oczywistym przypadkiem egzofory: (7) [Żona do męża. który występuje przed nimi lub po nich. ale mogą być przedmiotem wyobrażeń. Mimo to bardzo trudno znaleźć dla niego jakąś spójną interpretację. Spójność referencyjna 251 8. czyli „obiektów mentalnych" -jest to spójność referencyjna.nam skonstruować spójną reprezentację tekstu (5). [Taki] pech: [najpierw złapałem gumę. czyli deiksy. albo wiążąc fragmenty tekstu w całość za pomocą takich relacji. Samochód. samo występowanie takich sygnałów nie gwarantuje spójności tekstu: (6) Kupiłem forda. Czarny wtorek to temat nieustających debat. 252 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU . Ponieważ wyrażenia endoforyczne nie są zrozumiałe poza tekstem. Spójność tekstu może być sygnalizowana formalnie na wiele sposobów . można powiedzieć. (9) a. Dzień w dzień karmię kota. (wg Enkvist 1978: 110). W następnych dwóch podrozdziałach zajmiemy się kolejno tymi dwoma mechanizmami spójności. Spójność możemy osiągnąć na dwa sposoby: albo ponownie odnosząc się w tekście do tych samych desygnatów. Wycieraczka ma jedenaście liter.np. jak pokazuje poniższy przykład. był czarny. Słyszałeś [najnowsze wiadomości]? [Clinton może stracić urząd]. takie jak jednorożec czy święty Mikołaj. 8. Dlatego właśnie możemy nazywać obiekty. Typowe wyrażenia referencyjne to zaimki (ona. Za pomocą tych terminów — anafora i katafora — opisuje się na przykład użycie zaimków odsyłających do rzeczownika. Rozmowy między prezydentami zakończyły się w zeszłym tygodniu. jak „przyczyna-skutek" bądź „przeciwstawienie" . wskazując na sufit] Czy rozmawiałeś z tymi na górze? Wypowiedź żony nie będzie w pełni zrozumiała poza kontekstem sytuacyjnym. albo następującego po nim. Takie zwierzę ma cztery nogi. w którym prezydent Wilson jechał przez Pola Elizejskie. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. które nadawca i odbiorca wytwarzają na jego podstawie. ile do ich reprezentacji w ludzkim umyśle. Przykład ten dowodzi. Tekst zawiera wyrażenia referencyjne. Tydzień ma siedem dni. b. Spójność referencyjna Spójność tekstu wynika po części z faktu. a potem zamknęli mi jeszcze most]. iż dotyczy on jakiegoś zestawu pojęć i ich odniesień.w tym przypadku mówimy o spójności relacyjnej. ile przedstawień. (8) W zeszłym roku byliśmy w [Alpach]. Natomiast przypadki endofory są interpretowane na podstawie tekstu: albo poprzedzającego dane wyrażenie.4.4.głównie powtórzeń. przyczyniają się one do jego spójności.

Stała ona nad brzegiem morza. dawno temu był sobie pewien rybak. inne pojawiają się w jakimś punkcie wypowiedzi. więc bez wątpienia to właśnie on pozostaje w . są w tekście równie ważne. a jeszcze inne odgrywają rolę drugorzędną. a w języku polskim również eliptyczną formą „zero zaimka". utworów prozatorskich. a analogiczne środki leksykalne nie są w takich przypadkach obligatoryjne . W języku polskim nieokreśloność nie jest kodowana gramatycznie.zawiera dość informacji identyfikujących: (10) b. Im bardziej jest on wyróżniony. Jeśli znajduje się on w „centrum uwagi". maksym i krótkich esejów. gdyż wystarczające informacje o desygnacie (liczba i rodzaj) przekazuje końcówka czasownika. Ponieważ w danym momencie w centrum uwagi może się znajdować tylko jeden obiekt. W takich przypadkach ich forma może być nadmiernie określona albo niedookreślona. by go zidentyfikować. zawierających przedimek nieokreślony.w celach identyfikacyjnych wystarczyłaby forma „zero zaimka". natomiast „chata" jest mniej wyróżniona. [Jego] idee. w którym ostatnie zdanie zawiera przykład nadokreślenia: (11) Fascynowała [go] ludzkość i jej dokonania. [Goethe] był jednak nie tylko artystą.mogą się pojawić na przykład na początku bajek: (10) Dawno. Wnikliwe badania funkcji identyfikacyjnej wyrażeń referencyjnych uświadomiły filozofom i językoznawcom. Gdybyśmy chcieli w kolejnym zdaniu przenieść uwagę na ten właśnie obiekt. Kiedy dany obiekt został już wprowadzony. bo o nim opowiada zdanie. dramatów. wymaga wprowadzenia. Powyższe przykłady ilustrują funkcję identyfikacyjną wyrażeń referencyjnych. W tym przykładzie w centrum uwagi znajduje się „rybak". Stała ona nad brzegiem morza. gdyż zamiast pełnej formy . W językach naturalnych -przynajmniej zachodnioeuropejskich . tym mniej materiału językowego potrzeba.miał tylko starą chatę. dawno temu byt sobie pewien rybak.4. pieśni. czyli desygnaty. że formy odniesienia do danego pojęcia zależą od stopnia jego wyróżnienia. W takim przypadku istnieje pewna swoboda wyboru środków koreferujących. Każde zdanie tego fragmentu opowiada o Goethem. Niedawno językoznawcy odkryli. choć końcówka czasownika -tak jak w poprzednim przypadku . W ostatnim zdaniu mamy do czynienia z nadokreśleniem. użylibyśmy w piśmie formy pełniejszej: (10) c. Dla przykładu: jeżeli coś pojawia się w tekście po raz pierwszy. gdzie ma szukać odpowiedniego desygnatu. Stanowią więc one sygnał dla odbiorcy. A zatem dalszy ciąg naszej bajki może brzmieć tak: (10) a. tzn. które pozwala8. ale również wybitnym fizykiem. takim jak akcent. istnieje wyraźna zbieżność między stopniem wyróżnienia desygnatu a formą wyrażeń referencyjnych.Nie wszystkie przedmioty odniesienia. Spójność referencyjna 253 ją wyróżnić dowolny składnik zdania i skupić na nim uwagę słuchacza.zazwyczaj używa się w takich przypadkach wyrażeń nieokreślonych. to na ogół posługujemy się zaimkami. Był bardzo ubogi . W rozmowie Lagadańczyków odpowiednikiem tej sytuacji byłoby wyjęcie przedmiotu z worka.w tym przypadku nazwiska . więc rybak mógł/mógł on obserwować swoją zatokę przez okno. [0] Był bardzo ubogi . można się do niego odwoływać na wiele sposobów w zależności od stopnia jego wyróżnienia. Dawno. ale tylko w mowie -dzięki elementom parawerbalnym. Oto fragment hasła z encyklopedii. pytania i wątpliwości przybierały kształt wierszy. Jak widzieliśmy. Niektóre są przywoływane nieustannie. tzn. odsyłających do tego samego obiektu. gdybyśmy chcieli w dalszym ciągu opowieści wrócić do rybaka.miał tylko starą chatę. że wyrażenia anaforyczne mogą być wykorzystywane w innych celach: spełniają one również funkcje nieidentyfikacyjne. Forma eliptyczna jest tu również możliwa. użylibyśmy raczej zaimka.

czyli nie ma tam zdań przedstawiających pewne schematy zdarzeń. W gazetach brytyjskich i amerykańskich taki sposób relacjonowania dramatycznych wydarzeń stał się niemal normą. które odpowiadałyby całym sytuacjom i zdarzeniom.. 4. że wybór odpowiednich środków dokonuje się zazwyczaj w zgodzie z informacyjnymi potrzebami odbiorcy. takich jak akapit. takie jak segmentacja tekstu czy perspektywizacja.. np.5. takich typów związków koherencyjnych jak „przyczynaskutek". że pojawienie się w tym miejscu nazwiska przygotowało czytelników na wprowadzenie nowego wątku. który wykracza poza interpretację poszczególnych zdań prostych. ile podaje fakty potwierdzające hipotezę na'temat Małgosi.centrum uwagi. Z tego powodu niemożliwe są też relacje miedzy zdaniami. W ten sposób można wprowadzać do tekstów segmentację. jak w (14). 8. rozdz. jeśli w analizie tego tekstu ograniczymy się do celu identyfikacyjnego. by zaznaczyć pojawienie się nowego wątku: zasygnalizować zmianę tematu. tzn. dowiedzieliśmy się. W przykładzie (14) drugie zdanie nie tyle wskazuje na przyczynę pewnego stanu rzeczy.5. Oyodo-ku). Autor posłużył się nazwiskiem po to. (skutek-przyczyna) (14) Małgosi musi zależeć na awansie. (przeciwstawienie) W przykładzie (13) drugie zdanie składowe podaje powód śmierci jednorożca. a następnie przekazała go w ręce policji. jak to ma miejsce w języku naturalnym (por. Efekt przedstawienia sceny z czyjegoś punktu widzenia określamy mianem perspektywizacji. Trzy dni z rzędu zostawała po godzinach. Reasumując. W przykładzie (15) mamy do czynienia z .2). ponieważ był samotny. Tuż przed północą w środę pewien mężczyzna zaatakował w Osace dwudziestotrzyletnią Mayumi Sanda na jednej z ulic jej dzielnicy (Oyodo-cho. Odniesienie endoforyczne służy zasadniczo identyfikacji desygnatów. za pomocą takich słów jak ponieważ czy chociaż (13. nigdy nie wyszła za mąż. Chodzi tu o ten aspekt interpretacji 8. „przeciwstawienie" czy „potwierdzenie". 254 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU Przypadki niedookreślenia służą do uzyskania efektów innego rodzaju: (12) Kobieta rozprawia się z napastnikiem W środę w nocy dzielna młoda kobieta pokonała złodzieja jego własną bronią: ogłuszyła go żelazną rurą. jeśli nie odczyta zależności między poszczególnymi zdaniami. Badania eksperymentalne potwierdziły. Mogą one być wyrażone leksykalnie. ale też mogą być domyślne. Uderzył ją kilkakrotnie w głowę żelazną rurą i próbował udusić. Spójność relacyjna Odbiorca tekstu nie jest w stanie zrozumieć go w pełni. W poprzednim akapicie desygnat został już bowiem wprowadzony i w tym miejscu pojawienie się wyrażenia nieokreślonego jest zaskakuje. Łatwo dostrzec. co oznacza. Jest to kolejny powód ograniczający użyteczność Języka" la-gadyjskiego. Jednakże dzięki niemu tekst staje się żywszy: oglądamy to zdarzenie niejako oczami ofiary ataku. W szczególnych przypadkach można osiągnąć inne cele. którą mu wcześniej wyrwała. wskazywać początek większych jednostek pojęciowych. 15). [. że w systemie komunikacyjnym Lagadańczyków nie dałoby się realizować większości tych celów. Poniżej przedstawiamy kilka takich relacji. (potwierdzenie) (15) Chociaż Greta Garbo była nazywana symbolem urody. że spójność referencyjna powstaje dzięki endoforze. dla której napastnik jest w tym momencie nieznanym mężczyzną. (13) Jednorożec zdechł. W rozmowie za pomocą przedmiotów brak obiektów.] Wyróżniona fraza może się wydać dość dziwna. Spójność relacyjna 255 tekstu.

który wskazuje jedynie na istnienie relacji czaso-wej. in. a drugi analizę tej hipotezy) sygnalizuje czasem całe zdanie (Ten problem domaga się pilnego rozwiązania). Istnieją również bardziej subtelne sposoby sygnalizowania koheren256 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU cji. W przeciwnym razie można by mu zarzucić brak współdziałania. Jeśli na stwierdzenie: Skończyła mi się benzyna ktoś odpowiada: Tu za rogiem jest stacja benzynowa (por. przestrzegając zasady kooperacji. Oto przykład: (17) a) Jan Kaaljest od l czerwca redaktorem naczelnym miesięcznika O. za pomocą słów „relacyjnych". jeżeli.. Czasami nadawcy używają konektorów. To zjawisko może. utrudniać interpretację tekstu. Współczesne teorie lingwistyki tekstu zawierają interesującą tezę. 7 wprowadziliśmy pojęcie implikatury konwersa-cyjnej. Słowa wyrażające zależności między zdaniami to konektory. a nie przyczynowej między obydwoma zdarzeniami. lecz) i wyrażenia spajające (w rezultacie. takie jak akapity. która sugeruje kontrast. że napisał krytyczny artykuł. które ukazało się w nekrologu Grety Garbo wydrukowanym przez holenderską gazetę De Yolkskrant. Rozmówcy nie muszą wypowiadać wszystkich informacji. ne. Samo czasowe uporządkowanie zdarzeń . iż na owej stacji sprzedają benzynę — chociaż stwierdzenie to w rozmowie nie pada. kiedy kontekst pozwala odbiorcy wyciągnąć właściwe wnioski. albo za pomocą akcentu i intonacji. Ponieważ zawiera ono implikaturę: „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż". hipotezę. które niezbyt dobrze „pasują" do danej relacji spajającej. Jest to zresztą słynny przypadek zdania. W tekstach narracyjnych odbiorca zakłada istnienie związków przyczynowych między zdarzeniami. spójniki współrzędne (i. w przeciwieństwie do tego). A zatem niedookreśloność koherencji można wyjaśnić jako przypadek implikatury konwersacyjnej opartej na maksymie relewancji. ale manier to on nie ma. (16) Może i Jan napisał znaną książkę. którzy krytykowali staroświecki światopogląd autora. Na l przykład w (16) akcent na „napisać" i „manier" wskazuje na relacj0 " przeciwstawienia. że partnerzy rozmowy. że Kaal jest teraz redaktorem naczelnym dlatego. .odrzuceniem w drugim zdaniu implikacji pierwszego.5. Maurice Keizer. takich jak para: niektórzy. co w dużej mierze eliminuje niedookreślenia.. Użył jednak . np. Z tego powodu koherencję zachodzącą między dwoma akapitami (z których pierwszy zawiera np. c) kiedy Kaal napisał w NRC Han-delsblad krytyczny artykuł o pierwszym numerze tego periodyku. to na gruncie maksymy relewancji można spokojnie założyć. Jednym z istotnych czynników jest gatunek tekstu. Mamy tu do czynienia z niedookreśleniem relacji.I ni. mogą również łączyć większe segmenty tekstu. chociaż). 7). Z kolei na przykład w zeznaniach obie strony zakładają możliwie pełną jednoznaczność wypowiedzi. rozdz. więc. nadawcy odwo. w związku z czym pozostają one często niedookreślone. które zamierzają przekazać. ponieważ mogą liczyć na to. sami wyciągną właściwe wnioski. iż te same relacje. Ta kategoria obejmuje spójniki podrzędne (ponieważ. W jaki sposób możemy wyjaśnić pojawianie się niedookreśleń koherencji? W rozdz. Spójność relacyjna 257 mówca jest przekonany o tym. że drugi roz8. rzecz jasna.". a nawet całe ustępy. b) W zeszłym roku zaproponował mu tę posadę wydawca pisma. jak się wydaje. nawet jeśli wypowiedział zdanie prawdziwe. \ Te ograniczenia nakładane przez kontekst są bardzo zróżnicowa. redakcja została zasypana listami od rozzłoszczonych czytelników.i łują się do niego tylko wtedy. które tworzą koherencję miedzy zdaniami prostymi. Niewątpliwie autorowi chodziło o to. konektora kiedy.

dlatego właśnie . Natomiast relacje hipotaktyczne łączą zdanie podrzędne ze zdał niem niezależnym. Zdanie (13) opiera się na założeniu: „samotność może prowadzić do śmierci". lecz. rozdz. Relacje parataktyczne łączą współrzęd-1 ne zdania proste. obecnie również: „ponieważ". Inne kryterium podziału opiera się na relacjach składniowycł miedzy zdaniami prostymi. still (pierwotnie: „do tej pory". Typowym przykładem jest relacja potwierdzenis . np. Podobnie sama równoczesność stanów rzeczy nie jest na ogół wystarczająco istotna. równoległość czasowa przechodzi w przyczynowość). uporządkowanie przestrzenne staje się uporządkowaniem czasowym. Te drugie można na ogół wyrazić za pomocą spójników przeciwstaw^ nych. Ta zależność jest wyrażona eocplicite za pomocą konekto-ra przyczyny. w jaki sposób w normalnych warunkach komunikacyjnych nadawca i odbiorca umieliby dokonywać wyborów z tak tasiemcowej listy zgoła abstrakcyjnych relacji. dlaczego konektory łączne są interpretowane jako wyznaczniki relacji przeciwstawienia: (20) Ma dopiero siedem lat i już gra sonaty Beethouena. chyba że ich współwystępowanie okazuje się sprzeczne z oczekiwaniami.niemal nigdy nie jest wystarczająco istotne. gdzie zdania proste opisują kolejne zdarzenia. istnieje wiele różnych rodzajów takich relacji. STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU d. ponieważ wszystkie zdania proste ((22)a. W najnowszej literaturze ich liczba rośnie w postępie geometrycznym . 3. Relacje następstwa czasowego i równoczesności to metonimie odpowiadające relacji przyczynowo-skutkowej i relacji przeciwstawienia. c. Jak pokazuje lista typów koherencji przedstawiona w podrozdziale 8. obecnie również: Jednak". obecnie również: „w rezultacie". oraz negatywne. Franc. że z tą tendencją należy walczyć . że kognitywna teoria języka nie potrafi wyjaśnić. b. Jest to kolejny przypadek gramatykalizacji (por.3. Jeden ze sposobów ograniczenia jej rozmiarów polega na wyróżnieniu wśród takich relacji na podstawie odmiennych parametrów pewnych ogólnych kategorii i uznaniu. b) dodaj suszone drożdże. a takie jak w (15) . c. b.co ilustrują przykłady (18) i (19) . że każda z nich zawiera zarówno przypadki centralne. Niem. Dlatego właśnie relacje takie jak w (13) nazywa się pozytywnymi.3). nie mogłem pracować. dientengevolge (pierwotnie: „następnie". iż w wielu językach można odnaleźć ślady analogicznej ewolucji znaczeń. że w takich przypadkach mamy do czynienia z meto-nimią.negatywnymi. jak w przykładach (13) i (14). (19) Kiedy grał telewizor.niektóre zestawienia zawierają ponad 300 przypadków! Niemniej jednak istnieje powszechna zgoda co do tego. Wydaje się.choćby dlatego. jak i peryferyjne. Tę hipotezę sugerującą metonimiczną zmianę znaczenia na gruncie implikatur potwierdza fakt. W literaturze przedmiotu pojawia się podział na relacje pozytywne. równoczesność przechodzi w stan niezgodności z oczekiwaniami). Typowym przykładem takiej relacji jest sekwencja jak w (22). jak w przykładzie (15). d) zajmują w tekście taką samą centralną pozycję (22) a) Zagotuj wodę z mlekiem. co wyjaśnia.konektory czasowe otrzymują interpretację przyczynową: (18) Gdy Janek wszedł do pokoju. że implikatury konwersacyjne zostały wraz z upływem czasu zakodowane w języku. c) wsyp d) i wymieszaj kaszę mannę. Relacje tego rodzaju nazywa się „wielojądrowymi". obecnie również: jednak". Można powiedzieć. Franek wyskoczył przez okno. cependant (pierwotnie: „tymczasem". równoczesność zaczyna oznaczać niezgodność z oczekiwaniami). (21) a.6. Niderl.stanowi ona negację zależności przedstawionej w zdaniu. weil (pierwotnie: „podczas gdy". które zaczyna oznaczać przyczynę). W przykładzie (15) relacja „piękne kobiety z reguły wychodzą za mąż" jest założona implicite . Ang.

Jednorożec zdechł. b) bo od tygodnia nie widziałem go z papierosem. że sprowadzają je do ograniczonej liczby kategorii. (26) a to dziecięcy opis wizyty w zoo składający się z konstrukcji parataktycznych: (26) a. a potem.5. gdzie najpierw oglądaliśmy lwy. kiedy w domu rozpętało się prawdziwe piekło.. gdy jedno ze zdań prostych odnosi się do rzeczywistości.wtedy. ale przejawiają się również w rzeczywistości językowej nadawców i odbiorców. a potem zjedliśmy kanapki. 8. (25) Skoro już o tym mowa. zjedliśmy kanapki. Zanim poszliśmy do delfinów.zdanie proste zawierające informację główną ((23)a) . Trzeci sposób podziału relacji koherencji polega na rozróżnieniu poziomów. to otrzymamy całkiem przyzwoite streszczenie. Reasumując: interpretacja tekstu wymaga odczytania relacji koherencji między elementami tekstu. badania dotyczące przyswajania języka pokazały. a następnie je uzasadnia. lecz często pozostają niedookreślone. a drugie .6. Wprawdzie na ogół znajduje ono odzwierciedlenie na poziomie składni: jądro jest wyrażone przez zdanie główne. a potem oglądaliśmy delfiny. że to rozróżnienie dotyczy zasadniczo poziomu reprezentacji tekstu i chodzi o rozróżnienie między myślą główną a myślą poboczną. że dziecko opanowuje najpierw relacje 260 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU I konkretne. że powyższe rozróżnienia nie są tylko konstruktem teoretycznym. to dlaczego nie kupiłeś mi wtedy tego futra? Wiele przemawia za tym. Kategorie te zapewne pomagają użytkownikom języka w interpretacji bardzo licznych relacji zachodzących między zdaniami.gdzie drugie zdarzenie („zdechł") jest bezpośrednią konsekwencją pierwszego (Jednorożec był samotny"). Inny przypadek relacji interpersonalnej zawiera przykład (25): pierwsze zdanie proste wyjaśnia. ale czasami -jak w przykładzie (24) -to właśnie zdanie główne jest satelitą. tak jak w przykładzie (14) (Małgosi musi zależeć na awansie. że wyróżnione kategorie są istotnymi poznawczo determinantami języka potocznego. gdzie nadawca najpierw wyraża pewne przekonanie. Relacje te mogą być wyróżnione na wiele sposobów. Relacja hipotaktyczna wiąże jądro . W takich przypadkach odbiorca odwołuje się do pragmatycznych implikatur. Np. gdyż zawiera opis tła. Powyższe przykłady wskazują na to. ponieważ był samotny . gdy treść zdań prostych odnosi się do tej samej rzeczywistości. które występują w danym zdaniu. Na rzecz tego rozróżnienia przemawia następujący fakt: jeśli usuniemy z tekstu wszystkie satelity. Natomiast relacje interpersonalne występują w przypadku. Należy podkreślić.. a satelita przez zdanie podrzędne. Nadawca i odbiorca potrafią sobie radzić z ogromną liczbą relacji koherencji najprawdopodobniej dlatego. Przegląd relacji koherencji . które składają się na tekst. dlaczego nadawca uważa za stosowną treść wyrażoną w drugim zdaniu prostym. Z relacjami ideacyjny-mi mamy do czynienia. Poszliśmy do zoo. Spójność relacyjna 259 (23) a) Janek chyba rzucił palenie. Relacje koherencji można dzielić na kategorie według kryteriów różnego typu. W późniejszym wieku te same zdarzenia byłyby opowiedziane również za pomocą konstrukcji hipotaktycznych: (26) b. a dopiero później abstrakcyjne: pozytywne relacje koherencji pojawiają się w języku przed relacjami negatywnymi. a para-taktyczne przed hipotaktycznymi. przedstawia rozumowanie nadawcy. Poszliśmy do zoo i widzieliśmy lwy. np.do samej wypowiedzi.z satelitą. Trzy dni z rządu zostawała po godzinach). a zdanie podrzędne jest jądrem: (24) Ledwie zacząłem czytać gazetę.8. tak jak w (13) .

[satelita] STWORZENIE MOŻLIWOŚCI: Informacja przekazana przez satelitę pozwala odbiorcy wykonać czynność opisaną w jądrze. Mógłbyś otworzyć drzwi? [jądro] b. a. by skłonić mieszkańców do kontroli urodzeń. b. [satelita] b. [jądro] b. W tym spotkaniu. Bergoss zdobył dwanaście punktów.6. [jądro] PRZYCZYNA: Satelita opisuje stan rzeczy. który jest przedmiotem kontrastu. którego urzeczywistnienie jest uzależnione od zaistnienia sytuacji opisanej w satelicie. Natomiast Philips stracił dziesięć punktów. weźmie udział 300 językoznawców z 23 krajów. Ijądro] b. a. jaki znam. Inne państwa powinny tu przyjść z pomocą. [jądro] b. Ijądro] KONTRAST: (relacja parataktyczna: dwa jądra) Sytuacje przedstawione w jądrach są pod wieloma względami podobne. Holec i Smit-Tak. kiedy zachorowała połowa uczniów w klasie. a. to u ludzi nie stwierdzono żadnych poważnych skutków. [satelita] . [satelita] OCENA: W satelicie nadawca ocenia sytuację opisaną w jądrze. a. Dwudziestoletni Bili Hamers zamordował swojego ojca. Ijądro] ROZWINIĘCIE: Satelita zawiera dodatkowe szczegóły na temat (jakiegoś aspektu) sytuacji przedstawionej w jądrze. b. Prawdopodobnie najgorszy przypadek grypy. 262 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU a. Z tego powodu eksportują nadwyżki. sytuacja przedstawiona jest bardziej istotna z punktu widzenia nadawcy. w którym odbiorca ma zinterpretować informację przekazaną w jądrze. a. TŁO: Informacja przekazana w satelicie pomaga w zrozumieniu jądra. powinieneś niezwłocznie powiadomić towarzystwo ubezpieczeniowe. Negocjacje pokojowe między Izraelem a Palestyną zakończyły się podpisaniem nowego traktatu. a. To najlepszy z możliwych rezultatów ostatniej inicjatywy pokojowej Stanów Zjednoczonych. a. Następna konferencja ICLA odbędzie się w 1999 roku w Sztokholmie. Proszę. Williama Manna i Sandrę Thompson. Kiedy twoja sytuacja osobista ulegnie zmianie [satelita]. oto klucz. Stany Zjednoczone produkują więcej pszenicy. W krajach Trzeciego Świata trzeba walczyć z nędzą. który spowodował sytuację przedstawioną w jądrze. Świadkowie widzieli go na miejscu zbrodni. zdarzył się zeszłej zimy [jądro]. które odbywa się co dwa lata. [jądro] WARUNEK: jądro przedstawia stan rzeczy. podobnie jak Van Hattum. a. b.Poniższa lista relacji koherencji została zaproponowana przez dwójkę amerykańskich badaczy. [jądro] b. Przegląd relacji koherencji 261 b. Chociaż w przypadku niektórych zwierząt jest to materiał toksyczny [satelita]. niż potrzebują na rynek wewnętrzny. a. [satelita] 8. [satelita] PRZECIWSTAWIENIE: Istnieje potencjalna lub pozorna sprzeczność między stanami rzeczy przedstawionymi w jądrze i w satelicie. [jądro] OKOLICZNOŚCI: Satelita przedstawia kontekst. [satelita] POTWIERDZENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma uwierzyć w informację przekazaną w jądrze. a różnią się tylko w tym zakresie.

Aby odbiorca był w stanie stworzyć sensowną reprezentację tekstu. Podsumowanie Zdefiniowaliśmy tekst jako werbalny aspekt komunikacji. Można odsyłać do obiektów już wymienionych. Tekst staje się zrozumiały dla odbiorcy głównie dzięki jego wiedzy kulturowej i wiedzy o świecie. Aby otrzymać najnowszą wersję programu [satelita]. Gotować. bądź do obiektów. powiązany pojęciowo. musi on być spójny. tzn. oraz spójność relacyjna. Pojedź z nami na wycieczkę nad jezioro. [satelita] NASTĘPSTWO: (relacja parataktyczna) Jądra przedstawiają kolejne zdarzenia. albo za pomocą endofory. co określa się mianem anafory. Im bardziej dany obiekt znajduje się w centrum uwagi. tzn. Jest pan aresztowany. Zadbany samochód świadczy o swoim właścicielu. im silniej jest wyróżniony. lecz przede wszystkim ich interpretacją. a. która urzeczywistnia się na poziomie pojęciowym. [jądro] b. a. pominęliśmy więc stronę parawerbalną i niewerbalną aktów komunikacji. dzięki wskazywaniu obiektów w świecie. [satelita] PARAFRAZA: Satelita podaje w innej formie informację przedstawioną w jądrze. proszę wysłać wypełniony blankiet. a ponad 200 jest rannych. Zginęły 23 osoby. Lingwistyka tekstu zajmuje się zatem nie tylko wyrażeniami językowymi składającymi się na tekst. co określa się mianem katafory. wydział przestępstw gospodarczych. r 264 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKS! Istnieją dwa typy koherencji: spójność referencyjna. Twój samochód mówi wiele o tobie. Będzie fajnie. [jądro] b. a. Kup książkę „Toksyczni rodzice". [satelita] b. [jądro] ROZWIĄZANIE: Sytuacja opisana w jądrze stanowi rozwiązanie problemu przedstawionego w satelicie. [satelita] CEL: Satelita przedstawia stan rzeczy. tym krótsza bądź nawet eliptyczna jest identyfikująca go forma językowa. powiązania między rozmaitymi stanami rzeczy. [jądro] 8. takie jak zaimki czy powtórzenia. Porucznik Kowalski.UZASADNIENIE: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zaakceptować prawo nadawcy do przedstawienia informacji przekazanej w jądrze. Fasolę zalać wodą i zostawić na noc. aż będzie miękka. tzn. Ich obecność nie gwarantuje jednak samoczynnie spójności tekstu. która polega'1 na ciągłym odsyłaniu odbiorcy do tych samych obiektów przywołanych przez tekst. Nie możesz sobie poradzić z własnymi dziećmi? [satelita] b. Spójność referencyjna powstaje albo w wyniku użycia egzofory. a. Eksplozja zniszczyła fabrykę i wiele okolicznych budynków. Podsumowanie 263 SKUTEK: Jądro opisuje sytuację. a. tzn. Odbiorca konstruuje własną reprezentację tekstu dzięki inferencjom. tzn. które dopiero się pojawią w tekście. [jądro] b. a.7. wykonując czynność opisaną w jądrze. czyli deiksy. Istnieją również funkcje nieidentyfi- . b. która spowodowała stan rzeczy przedstawiony w satelicie. a. który należy urzeczywistnić. Relacje koherencji są często sygnalizowane przez formalne wyznaczniki spójności zapewniające kohezję. [jądro] ZACHĘTA: Na podstawie informacji zawartej w satelicie odbiorca ma zyskać motywację do wykonania czynności opisanej w jądrze. [jądro] b. [jądro] 8.7. Spójność referencyjna spełnia zasadniczo funkcję identyfikacyjną. dzięki odsyłaniu do obiektów figurujących w tekście.

a. Zalecana lektura 265 8. zobacz Bartmiński i Boniecka (1998). Formowała się pod batem brutalnego ojca. relacje parata-ktyczne i hipotaktyczne czy relacje przedstawieniowe i interpersonalne. Kiedy ona l pani doktor to mówi. oraz zbiór prac pod redakcją tej samej autorki (Mayenowa 1974). że są to przypadki pewnych kategorii ogólnych. Przy jakiejś okazji [0] l Fryderyk powiedział: „Urodziłem się za wcześnie. Relacje te mogą być tylko implikowane bądź też zasygnalizowane za pomocą konektorów. czyli relacje koherencji między stanami rzeczy. istnieje również spójność relacyjna. mamy do czynienia z niedookreśleniem relacji. wierzę jej na słowo.8. W procesie rozwoju języka te niedookreślone relacje. b. Jakimi środkami w poniższych fragmentach została osiągnięta spójność relacyjna? Spróbuj zidentyfikować odnalezione relacje koherencji. 8. Czasami mamy do czynienia z nadokreśleniem referencyjnym . Z nowszych prac dotyczących analizy tekstu (także literackiego). Duszak (1998). Obok spójności referencyjnej. Mayeno-wa (1993). to odzwierciedlają one rozróżnienie pojęciowe między jądrem a satelitą: jądro zawiera na ogół informacje należące do głównej treści tekstu. zamiast zaimka pojawia się pełna nazwa . Przypadki tego rodzaju są ściśle powiązane z gatunkami tekstu. Dobrzyńskiej i E. której zadaniem jest powiązanie obiektów w tekście. Przez całe jego panowanie huk armat i dochodzące z pola bitwy jęki mieszały się z kapryśnymi dźwiękami królewskiego fletu i paplaniną „les philosophes". Jeśli idzie o relacje hipotaktyczne. Zalecana lektura v W języku polskim istnieje przekład ważnej. nawet jako predykcji pełnej wątpliwości. Natomiast niedookreślenie referencyjne służy często perspektywizacji. Osobowość Fryderyka Wielkiego była jednym z cudów epoki. choć nie najnowszej pracy z tej dziedziny: Beaugrande i Dressler (1990). który swego czasu zmusił go l osiemnastoletniego syna do oglądania egzekucji jego przyjaciela Kattego i który przez lata więził go w nadodrzańskiej twierdzy Kostrzyn. Zobacz także Dobrzyńska i Janus (1983). mogą w wyniku gramatykalizacji stać się elementami konwencjonalnego znaczenia wyrażeń danego języka. 8.kiedy np. Kraków 1998) 2. Jakich form można by oczekiwać w poniższych przykładach? Dlaczego? Jaki efekt wywołałoby użycie formy alternatywnej? a.którego głównym zadaniem jest segmentacja tekstu. Janus (1983). Kiedy konektory nie wyrażają właściwej dla nich relacji koherencji. Dlatego należy założyć. ćwiczenia i zadania 1. (Norman Davies. takich jak spójniki. pierwotnie oparte na impli-katurach konwersacyjnych. Liczba możliwych relacji koherencji jest tak wielka. ale brakowało mi odwagi poruszenia tak niesamowitej sprawy. Ale widziałem Woltera".9. Doktor Kępińska powiedziała. Europa.„zero zaimka" bądź zaimek pojawiają się w przypadku obiektów znajdujących się już w centrum uwagi. Prace polskich językoznawców zawiera tom wydany pod redakcją T. takich jak relacje pozytywne i negatywne.kacyjne wyrażeń referencyjnych. że potrzebuję więcej ruchu. toteż możliwość osiągnięcia przez człowieka nieśmiertelności ważyilf . To założenie zostało potwierdzone przez badania nad przyswajaniem języka.8. Jak widzieliśmy w tym rozdziale. formy zredukowane . natomiast pełne wyrażenia odsyłają zazwyczaj do obiektów mniej wyróżnionych. że posługiwanie się nimi wszystkimi byłoby niemożliwe dla użytkowników języka. Nieraz o tym myślałem.

że nic pan nie czuł. Stosuje w tym celu naukowo opracowane metody. dziwimy się. Stanąć na nogi. czy w danym przypadku mamy do czynienia z informacją nową. (Kuchnia polska. W tym rozdziale zajmiemy się zagadnieniem zmiany języka z upływem czasu. Macham tym gipsem na wszystkie strony. a pan ani słowem się nie odezwał. a. lub wierzy w coś. co nie odpowiada jego życzeniom.2000) c. Cofając się jeszcze dalej. upiec 5 równych krążków w tortowni-cy. (Michał Komar. Gdy przechodzimy do odleg268 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE l łych okresów historii. Upieczone krążki przełożyć masą z piany. . Niech mi pan tylko nie mówi. regionalnych bądź etnicznych. Nie powinno tak być.06. przede wszystkim w teraźniejszości. z których nie zachowały się żadne teksty.266 STRUKTURA WYPOWIEDZI: LINGWISTYKA TEKSTU łem się wyrażać tylko w otulinie fantastycznej groteski. czy już wprowadzoną. lecz że istnieje w rozmaitych odmianach pokoleniowych. ciągle szybko ubijając. Do jego zadań należy l rekonstruowanie prajęzyka będącego .Znajdź przykłady wyrażeń kataforycznych i anaforycznych. Warszawa 1987) b. a które endoforyczne? . Przybrać osaczonymi owocami z kompotów lub konfitur.Moje rozmyślania przerwało zniecierpliwione wołanie siostry Sulu. co odpowiada jego życzeniom. Myślałam. Gdy przyglądamy się niezbyt odległym etapom rozwoju znanego nam języka. nie wiedzieć po co. Warszawa 1980) 3. lecz także okresy wcześniejsze. Aby zrozumieć zmianę językową. Ubić pianę. zaimki. co odpowiada ich życzeniom. Kraków 2000) b. . Zjawiskiem tym zajmuje się językoznawstwo historyczne. społecznych. Poznań 1996) Rozdział 9 Język w czasie: językoznawstwo history czne Dotychczas przyglądaliśmy się różnym formom językowym i ich użyciu w określonym momencie. wlewać cienkim strumieniem syrop. Ręce mnie już bolą. że język używany przez daną społeczność nie jest jednolity. Podejmowane są również próby wyjaśnienia przyczyn zmian językowych oraz ich przewidywalności. — Doktorze Sacks! . Ponieważ tylko ludzie bezkrytyczni wierzą we wszystko i tylko w to. więc każdy krytyczny człowiek nie wierzy w coś. Przeanalizuj poniższe fragmenty pod względem spójności referencyjnej. Ćwiczenia z logiki. trzeba przede wszystkim zdać sobie sprawę z tego. że dokonała się zmiana językowa. pełne nazwy). (Barbara Stanosz.Podkreśl formy i wyrażenia referencyjne (forma „zero zaimka". za co i dlaczego. Gorące zsuwać ostrożnie na stolnicę uważając. Przygotować kruche ciasto. musimy sięgnąć po objaśnienia niektórych słów lub wyrażeń. Okamgnienie. można powiedzieć. z po«) mocą przychodzi językoznawstwo historyczne. Być może jednak hamował mnie zbytek ostrożności. Gdy skutki takich procesów zostaną powszechnie zaakceptowane. Każda może spowodować pojawienie się w języku ogólnym nowych form lub nowych znaczeń bądź też doprowadzić do zaniku starszych. aby się nie połamały.Które z tych wyrażeń referencyjnych są egzoforyczne. (Oliver Sacks. że tak wiele jeszcze potrafimy zrozumieć. odkrywamy. „Tygodnik Powszechny" 25. (Stanisław Lem. że człowieka trzymają się różne głupoty. a potem wykonaj następujące zadania: . Każdy krążek piec 15-20 minut. Aby jednak zrozumieć wszystko. że Potrzebujemy jeszcze więcej objaśnień.Odpowiedz za każdym razem. że pan zasnął. Bada ono nie tylko etapy rozwoju danego języka udokumentowane w piśmie. ale jest.

takie jak angielszczyzna ludności czarnej (Black English) i angielszczyzna latynoska (Hispanic English) w Stanach Zjednoczonych lub angielszczyzna jamajska (Jamaican English). Rodzice często twierdzą. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka Zmiana językowa jest bardzo mocno związana ze zróżnicowaniem języka.mogą wejść do języka ogólnego. tak jak mowa ich rodziców. składnię. wspaniale". Tak więc np. lecz stał się synonimem jakiejkolwiek odmiany języka.najwcześniejszym przodkiem i jakiejś grupy języków. Język ogólny ma swoje standardowe słownictwo. Ponieważ wszystkie elementy języka można traktować jako kategorie i ponieważ kategoria .zwłaszcza z uwagi na zmianę językową -jest to. B: Spoko. l. 9. Cechy wymowy traktowane są czasami oddzielnie jako akcent i wówczas mówi się o akcencie standardowym. mówiącą. To można załatwić. zmiana nie musi się dokonać. Tak więc są grupy regionalne. lekko lub mocno różniące się od siebie podsystemy lub odmiany. Jednak nawet jeśli zaistnieją wszystkie potrzebne warunki. W języku dzisiejszego młodszego pokolenia Polaków sporą popularność zyskało słowo cool używane między innymi w znaczeniu „bardzo dobrze. a więc formy i znaczenia występujące w tej odmianie . co mówią ich dzieci. których znaczenie uległo rozszerzeniu o pewne innowacje: (2) a. jest to zapożyczenie z angielskiego slangu: (1) A: Jak było na imprezie? E: Cool! W mowie młodych ludzi powszechne jest dziś także nowe słowo spoko. morfologię i wymowę. Otóż w jakimś okresie rozwoju języka jedna z jego odmian może się cieszyć największym prestiżem. opartego na regiolektach wielkopolskim i małopolskim.fonem. Są to odmiany języka używane przez poszczególne grupy etniczne. zwane czasami etalektami. Odmiana języka obejmuje wszystkie zjawiska występujące w języku pewnej grupy jego użytkowników. Grupy różniące się pod względem społecznym mają swoje socjolekty. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 269 często socjolektem klasy wyższej (związanym z pewnym regiolektem) lub w takim socjolekcie ma swoje źródło. wywodzi się z języka dworu pierwszych książąt i królów polskich. że istnieją odmiany związane z wiekiem użytkowników języka. Jest to odmiana polszczyzny upowszechniana przez szkołę. możemy dokładniej określić zmianę językową. Dialekt regionalny zwany jest dlatego również regiolektem.1. Żaden język nie jest jednolitym czy jednorodnym systemem. dotyczyć przesunięcia z jednej sieci do innej lub zachodzić w reprezentacjach umysłowych całej kategorii. zwanej językiem literackim. Przy próbach takiej rekonstrukcji przyjmuje się zasadę regularności. by ich mowa brzmiała „staroświecko". morfem. z których każda ma swój dialekt.a czasami także w innych odmianach . . zwana w polskiej literaturze językoznawczej językiem ogólnym. Natomiast odlot i ściemniać należą do starych wyrazów. standardowa polszczyzna. które spełniają te same określone warunki. angielszczyzna pendżabska (Punjabi English) i wiele innych etnicznych odmian języka angielskiego w Wielkiej Brytanii. A: Chyba nigdy tego nie zdobędę. literaturę i środki masowego przekazu. Dzieci zaś nie chcą. Najważniejsze zaś . administrację. który to termin wywodzi się z łacińskiego wyrazu aetas („wiek"). Oprócz regiolektów i socjolektów istnieją także etnolekty. lecz zawiera liczne. i dlatego nie można jej z całą pewnością przewidzieć. że nie rozumieją. Nasuwa się także pytanie o przyczynę zmiany językowej. Jednak w językoznawstwie termin „dialekt" nie jest już zarezerwowany wyłącznie do określania dialektów regionalnych. robotniczej. że zmiany językowe dokonują się we wszystkich przypadkach. średniej lub wyższej. Może się ona dokonywać wewnątrz sieci radialnej. na przykład socjolekt klasy niższej. czyli w schemacie. wyraz lub konstrukcja syntaktyczna .ma najczęściej formę sieci radialnej. Odmiana standardowa danego języka jest 9. Występuje w formie mówionej (mniej znormalizowanej i odznaczającej się różnicami regionalnymi) oraz pisanej (o większym stopniu normalizacji).

odlot czy ściemniać. Zatem znaczenie podstawowe. zaraz zaraz bądź spokojnie. Jest 9. W (2)a młody człowiek uspokaja kogoś popadającego w pesymizm lub zniecierpliwionego. Wprowadzenie: zmiana językowa a zróżnicowanie języka 271 Tabela 1. jakim ulegają wyrazy i wyrażenia. Aby to znaczenie zrozumieć. w jakim stopniu dana forma (lub znaczenie) w języku pewnej grupy wiekowej jest czynnie używana lub też tylko biernie rozumiana. upojenia spowodowany alkoholem. jak i młodszych. ponieważ są bardziej zrozumiałe zarówno dla ludzi w starszym wieku. używa formy powstałej przez ucięcie ostatniego z nich. będący poufałym rodzajem pozdrowienia. Zagadnienie w dużej mierze sprowadza się do tego. Słowo! Słownikowe nowości tego typu są w większym lub mniejszym stopniu zrozumiałe dla osób starszych. ponieważ większość ludzi. że ze względu na podobieństwo do swojego źródła. związane z odrywaniem się od ziemi. l. Proces odwrotny ilustrują formy takie jak wyraz serwus. ale nie ściemniaj! B: Powiem dokładnie. Znaczenie wyrazu odlot ((2)b) to „stan uniesienia. a tym bardziej używa. narkotykami lub mocnym przeżyciem". nawet jeśli osoby starsze jej nie używają.270 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE J b. "' forma spoko nie nastręcza starszemu pokoleniu trudności ze zrozumieniem. mają większe szansę się przyjąć. Chociaż wyraz ten ze swoim nowym znaczeniem nie należy do aktywnego słownictwa starszego pokolenia. przedstawiciel starszego pokolenia potrzebuje prawdopodobnie szerszego kontekstu. Wydaje się. Możliwości dokonania się zmiany językowej Formy Zastosowanie w języku nastolatków Zastosowanie w języku osób w starszym wieku aktywne bierne nieznane aktywne . zwłaszcza w starszym wieku. takich jak wolnego. prawdopodobnie rzadko je słyszy. jak było. jego zrozumienie nie nastręcza chyba większych trudności. Zamiast starszych wyrazów lub wyrażeń. którzy ich używają. Są to przykłady zmian. A: Jak by to na koncercie? o B: Totalny odlot! c. zostało rozszerzone metaforycznie w kierunku tracenia kontaktu z rzeczywistością. A: Opowiadaj. Słowo takie jak cool nie zakorzeni się chyba szybko w języku ogółu. jak spoko. Inne wyrazy. Słowo ściemniać ((2)c) także przeszło metaforyczne rozszerzenie podstawowego znaczenia i odnosi się tutaj do mówienia niecałej prawdy. Poniższa tabela przedstawia możliwości dokonania się zmiany językowej w pol-szczyźnie przy uwzględnieniu wybranych cech języka dwóch grup wiekowych.

bierne nieznane cool / / spoko / / odlot / / ściemniać / .

lecz że także znają biernie inne odmiany./ serwus / / to forma obecnie zanikająca.choć jest albo jeszcze używana. hiszpański. którego struktury wywierają wpływ na narzucony jej lub przyjęty przez nią nowy język. a mianowicie w potocznej mowie żołnierzy. Olbrzymi wpływ zróżnicowania języka na zmiany językowe widoczny jest na przykład w ewolucji języków romańskich. albo też biernie rozumiana przez starszych użytkowników języka polskiego . Język ten używany był przez lud i obejmował wiele odmian regionalnych (zobacz przegląd podany w rozdziale 10. takich jak francuski. które należały do cesarstwa l rzymskiego. Rodzimy język jakiejś grupy ludności. włoski czy rumuński. Belgii i części Szwajcarii) nauczyli się posługiwać nowym dla nich językiem łacińskim. portugalski. miał swoje źródła w jednej ze społecznych odmian łaciny. używany przed podziałem na różne języki romańskie. zwany jest substratem językowym.nowe pokolenie nastolatków po prostu wcale jej nie używa i w coraz mniejszym stopniują rozumie. że rodzimi użytkownicy języka władają nie tylko własną odmianą języka i odmianą standardową. odmianę . zachowując liczne elementy wymowy i gramatyki swoich rodzimych języków celtyckich i tworząc w ten sposób nową odmianę łaciny. Na przykład mieszkańcy Galii (obecnej Francji. regionów. Wiedza ta zwana jest kompetencją pan-dialektalną i -jak zobaczymy w dalszej części tego rozdziału może obejmować bierną znajomość niezbyt odległej w czasie odmiany historycznej. tzn. Późny język łaciński lub wczesny romański. klas społecznych i grup etnicznych zazwyczaj się rozumieją. często wyuczoną w szkole. Powstanie regiole-któw ludowej łaciny jest po części wynikiem kontaktów rzymskich żołnierzy oraz urzędników z użytkownikami różnych języków i z róż272 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE nymi kulturami na obszarach Europy. ponieważ . tabela 6). Pomimo takich różnic przedstawiciele różnych pokoleń. chociaż czasami wymaga to trochę wysiłku. Wynika z tego.

mające formę napisów na budynkach. są wyrazy takie jak bleu („niebieski"). Ta metafora. Można powiedzieć. Są jednak dowody na to. czyli wczesny język romański. natomiast jeśli takich dokumentów nie ma i jeśli starsze formy językowe można odkryć jedynie za pomocą porównywania form dostępnych. nowe fonemy i nowe struktury gramatyczne. W późniejszym okresie obszar zachodnioro-mański (dzisiejszą Francję. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 273 na łacina ludowa zastosowana w przekładzie Biblii stanowiły bowiem trwały standard. które następnie tam się osiedliły. patrzono wówczas niechętnie jako na „złą łacinę". . Późniejsze pokolenia nie uczyły się już języka celtyckiego jako rodzimego. który zaczai symbolizować zdolności umysłowe zawierające całą empiryczną mądrość człowieka. Powstaje tu jednak niełatwe pytanie. Pierwsze teksty pisane w tych nowych odmianach języka romańskiego lub językach romańskich pojawiły się dopiero w IX wieku. dzieła literackie lub religijne. Mogą to być także króciutkie teksty. wniosła do języków tego regionu nowe słownictwo. Kiedy zatem te różne odmiany mówionej łaciny stały się odmianami języka romańskiego? Na każdy pisany tekst odzwierciedlający późną mówioną łacinę. językoznawcy mają do dyspozycji dwie główne metody. stosować można metodę filologiczną. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym Poszukując informacji o wcześniejszych etapach rozwoju jakiegoś języka i badając zmiany. Mowa przybyszów. natomiast wyraz caput przetrwał w innych regionach i w ten sposób stał się na przykład podstawą słowa cabeza („głowa") w języku hiszpańskim. rozwój nowych odmian łaciny rozpoczął się o wiele wcześniej niż w przypadku grupy zachodnioromańskiej. Na przykład we współczesnym języku francuskim wyraz tete („głowa") pochodzi od późnoła-cińskiego wyrazu testa („garnek"). że w pewnym stopniu wszystkie te języki powstały jako etnolekty późnej mówionej łaciny ludowej. jardin („ogród") czy riche („bogaty").2. W gruncie rzeczy przez kilka wieków powstało bardzo niewiele romańskich tekstów. Jest to typowy przykład metonimii połączonej z metaforą: garnek to prototypowy pojemnik. zajęła w języku francuskim miejsce klasycznego caput („głowa"). graffiti lub epitafiów. lecz odmiany języka łacińskiego bądź romańskiego poddanej wpływom wcześniejszego języka miejscowego.2. W Italii i Dacji (dzisiejsza Rumunia). Skamieniała forma łaciny klasycznej czy nawet nieklasycz9. zanim sama zniknęła. które w nim zaszły. stosowane w zależności od dostępnych danych. potocznie używanego w żołnierskim slangu na określenie głowy. obejmującej obecnie takie języki jak hiszpański. dzięki której zaczęto używać wyrazu testa. W rezultacie mamy zaledwie kilka pisanych dokumentów będących małymi próbkami wczesnego języka romańskiego. które z języka germańskich Franków przejął romański przodek języka francuskiego. część Hiszpanii. portugalski czy francuski. Pisanymi dokumentami wykorzystywanymi przy zastosowaniu metody filologicznej mogą być teksty prawnicze. trzeba zastosować metodę rekonstrukcji. Ich języki wywarły wpływ na rozwijające się na tych terenach języki zachodnioromańskie. Jeśli istnieją dokumenty pisane. Na przykład wśród kilkuset słów. 9. Do różnic społecznych i regionalnych dochodzą różnice związane z chronologią rozwoju języków. Belgię i północne Włochy) podbiły plemiona germańskie. Bez względu na rodzaj i treść tych tekstów filologowie starają się odkryć oraz wyjaśnić zawartą w nich informację językową i kulturową. gdzie z biegiem czasu powstały języki wschodnioromańskie. czyli praromańskiego.przez nich używaną. Jest to przykład oddziaływania językowego superstratu. że wielu słowom wywodzącym się z żołnierskiego slangu udało się przetrwać w większym stopniu niż wariantom należącym do łaciny klasycznej. prywatne listy bądź inne materiały.

I wiele jinych potrzeb.2. które obecnie wymagają być może wyjaśnienia. a następnie utrzymaną w satyrycznym tonie naukę zachowania się przy stole. Toż wszego myślenia zbędzie. to jednocześnie wykazuje on wyraźną historyczną ciągłość. Aliż gdy za stołem siędzie. język . Podług dostatka tego. . według której języki dają ich użytkownikom „konstrukcje zwyczajowe" i rozwijają się oraz zmieniają bardzo wolno (patrz rozdział 6. lecz rozumiemy także . Podczas gdy większość form kultury podlega znacznym zmianom. Tak więc przy odrobinie wysiłku obecni użytkownicy języka polskiego mogą zrozumieć wiersz napisany przez Słotę na początku XV wieku. takich jak dzieła Jana Kochanowskiego (doba średniopolska. Treść „Wiersza o chlebowym stole" odzwierciedla rozwój obyczajowości dworskiej późnego średniowiecza. Fakt ten pozostaje w zgodzie z jedną z najbardziej podstawowych tez Whorfa.teksty pochodzące sprzed około sześciuset lat. Poniższy fragment przedstawia inwokację. (Pisownia oryginalna nastręczałaby więcej trudności. Nie tylko radzimy sobie ze zrozumieniem tekstów sprzed ponad czterystu lat. da mi to wiedzieć.) W tekście tym użyto pewnej liczby wyrazów.1. Cso w sto<do>le i w tobole. I k temu mięso i chleb. takie jak przytoczony poniżej „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (doba staropolska. Przetoć stół wieliki świeboda: Staje na nim piwo i woda. zwłaszcza gdy przeczytają go we współczesnej transliteracji. że nie ulega on poważnym zmianom przez lata. a nawet wieki. A przy tem się ma najeść. 1500-1750). Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 275 Czfzolefz0 naniwe fw0ze tho wfzytko naftole 10fze Przetocz ftol weliky fweboda ftaye nanym pywo yvoda 10 yktemu m0fzo y chlep ywele gynich potrzeb Podług doftatka tego kthole może doftacz czego Zyutra wefzol nikt neb0dze 15 alyfz gdi zaftolem fz0dze tofz wfzego miflena zb0dze Ama fpocogem fzefcz aprzitem fz0 ma nayeftcz Amnogy ydze za ftol 20 fz0dze zanym yaco wól yakoby wzem0 vetkn01 koi Nema talerza karmenu fwemu efzby gy vcrogyl drugemu Agraby fz0 wmyfz0 przód 25 yfzmu medzwno yako mód bogday mu zaległ vfta wrzoth Aye fzmnog0 twarz0 czudn0 ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 30 Apeln0 mifz0 nadroby yako on czfzo motyk0 roby Sz0ga wmyfz0 przedrugego fzukay0 k0fza lubego nedoftoen niczfz dobrego 35 Ano wfzdy wydz0 gdze czfzny fzedzy kafzdy gy fluga nawedzy wfzytko yego dobre fprawa lepfze myfy przeden ftawa Mnodzy natem nyczfz nedadz0 40 fz0dze gdzego nepofzadz0 Csole się na niwie zwięże. Kto le może dostać czego.według hipotezy relatywizmu językowego Whorfa . To wszytko na stole leże. 9. 1150-1500). A mnogi jidzie za stół. A ma z pokojem sieść. ok. Zgarnie na się wszytko pole. lecz ogólny sens tekstu i jego szczegóły nadal są zrozumiałe.1). Bych mógł o tem cso powiedzieć. Z jutra wiesioł nikt nie będzie.274 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Chociaż -jak pokazują przykłady w tabeli l -język bezustannie ulega zmianie.jest tak głęboko zakorzeniony w ludzkim umyśle. O chlebowem stole. (3) Tekst staropolski: „Wiersz o chlebowym stole" Przecława Słoty (początek XV wieku) Pisownia oryginalna <G>Ofpodne da my tho wedzecz bych mógł othem czfzo powedzecz Ochlebowem ftole fgarne nafz0 wfzytko pole czfzo wftole* ywtobole Transliteracja współczesna Gospodnie.w różnym stopniu .

Niedostoen nieś dobrego. słodko Linijka 27: fzmnog0 twarz0 czudn0 / s mnogą twarzą cudną = z niejedną kobietą Linijka 29: ana / ana = a ona. Mnodzy na tem nieś nie dadzą. Warszawa.. Chrestomatia staropolska: Teksty do roku 1543. da = Panie. gdzie csny siedzi. Ano wżdy widzą. Iż mu miedźwno jako miód -Bogdaj mu zaległ usta wrzód! A je s mnogą twarzą cudną. aby. Wszytko jego dobre sprawia. A grabi się w misę przód. rozmowę Linijka 35: wfzdy / wżdy = przecież. daj Linijka 6: Czf zole / Csole = co tylko. i W. nawedzy / ji. cso motyką robi. i Lepiej by tego niechać. W. Wrocław. najpierw trzeba zinterpretować system pisowni. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego o wskazującego na uzupełnienie miejsca uszkodzonego w rękopisie. 1995. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 277 Aby móc czytać takie starsze teksty. nawiedzi = go.). Rzepka (red.R. Każdy ji sługa nawiedzi. Kraków: Zakład Narodowy im.. czfzny / csny = czcigodny Linijka 36: gy. Lepsze misy przeden stawia. A będzie mieć rękę brudną. Jakoby w ziemię wetknął kół. które niesie z sobą .. czyli ustalić wartości liter alfabetu w badanym języku. ktokolwiek Linijka 14: wef zol / wiesioł = wesoły Linijka 15: alyfz / aliż = aż Linijka 16: zb0dze / zbędzie = pozbędzie się Linijka 23: efzby / eżby = iżby.. Problemy ortograficzne. Wydanie II. A pełną misę nadrobi Jako on. cokolwiek Linijka 8: weliky fweboda / wieliki świeboda = (tutaj:) hojny pan Linijka 13: kthole / kto le = kto tylko.Siędzie za nim jako wół. Nie ma talerza karmieniu swemu.. Cso na jego miasto siędzie. Objaśnienia: Linijka 1: <G>Ofpodne da / Gospodnie. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. gdzie go nie posadzą. Ań mu ma przez dzięki wstać. Mnogi jeszcze przed dźwirzmi będzie.2. Szukaję kęsa lubego. Siędzie. Sięga w misę prze drugiego. przezdzenky / przez dzięki = wbrew woli (W: Wydra. 276 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Cchcze* f z0 fam pofzadzycz wyfzey potem fz0dze welmy nyzey Mnogy yefcze przed dzwyrzmy b0dze czfzo nayego mafto fzedze 45 Anmu ma przezdzenky wftacz lepyey by tego nechacz Chce się sam posadzić wyżej. Potem siędzie wielmi niżej. rzecz / rzecz = mowę. gy / ji = go Linijka 24: graby f z0 / grabi się = pcha się Linijka 25: medzwno / miedźwno = miodowo.) 9. Eżby ji ukrojił drugiemu. obsłuży Linijka 37: fprawa / sprawia = przygotowuje Linijka 39: nedadz0 / nie dadzą = nie zwracają uwagi Linijka 42: welmy / wielmi = o wiele. Ossolińskich. bardzo Linijka 44: mafto / miasto = miejsce Linijka 45: Ań / Ań = a on..

lecz zachowała się w różnym stopniu w polskich regiolektach. która w przypadku języka staropolskiego została częściowo zrekonstruowana. Na etapie rozwoju języka staropolskiego reprezentowanym przez nasz tekst litery wyróżnione tłustym drukiem w takich wyrazach jak dobre. czyli opozycji fonologicznej samogłosek krótkich i długich. natomiast kontynuację końcówki -y (-i) spotykamy tylko w utartych wyrażeniach. takich jak przed laty. której uległy polskie samogłoski na przełomie XV i XVI wieku. np. Wiele staropolskich rzeczowników męskich i nijakich w narzędniku liczby mnogiej ma końcówki: -y (-i). która we współczesnej polszczyźnie standardowej już także nie istnieje. /m'/: mógł (2). karmenu (22) itd. pocogem (17) b. nadal czytano jako samogłoski długie. f z/s/. innymi słowy. stosowanie jednej litery lub jednej kombinacji liter do oznaczania różnych dźwięków. /s/: czfzo (5). kthole (13) Alfabet łaciński. który przyjęto za podstawę pisowni polskiej. Na przykład od czasów doby staropolskiej pewnym zmianom uległy deklinacje. 278 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE -mi. Tabela 2. np. wfżytko (4). nie dostarczył liter oznaczających takie staropolskie typy dźwięków. v. Przykłady staro-pol. wól (20). ludźmi. Narzędnik liczby mnogiej rzeczownika w języku staropolskim Rodzaj męski Rodzaj żeński Rodzaj nijaki Temat pra-słow. góra ('góra'). odpowiednio: /e/. c.ten fragment „Wiersza o chlebowym stole". niegdyś ograniczona do rzeczowników żeńskich. W wierszu Słoty narzędnik liczby mnogiej dzwyrzmy l dźwirzmi (43) to oczywiście forma staropolska. . W niektórych staropolskich tekstach wymowę tę zaznaczano przez podwajanie liter samogłoskowych. polegającą na zaniku iloczasu. stosowanie dwóch pisowni tego samego wyrazu: yaco (20). Koń-cówka staro-pol. m /m/. /ś/. dawnymi czasy. W wyniku tego procesu opozycja ta przekształciła się w opozycję samogłosek otwartych i zamkniętych. stać. Tekst Słoty został napisany przed zmianą. jak na przykład samogłoski nosowe czy spółgłoski palatalne. gośćmi. yako (25) d. dobra. w M: voda (9). Jednak od polowy XVI wieku wyparła je niemal zupełnie końcówka -ami. Jednak bardziej niż pisownia intrygująca jest wymowa. k. stosowanie różnych symboli do oznaczania tego samego dźwięku. to między innymi: a. Różne aspekty gramatyki języka staropolskiego także można odtworzyć na podstawie źródeł pisanych. który ('który'). stosowanie litery h nie reprezentującej żadnego dźwięku: tho (1). /ó/. Stara końcówka -mi zachowała się w niewielu rzeczownikach miękkote-matowych (np. dłońmi. /!z0(4). /a/. c /k/: doftatka (12). Językoznawstwo historyczne analizuje pisane teksty i rekonstruuje gramatykę tych historycznych etapów rozwoju. pisanie. nićmi). Pisownia tego tekstu odzwierciedla wczesny etap rozwoju grafu polskiej.

Koń-cówka staro-pol. Przykłady staropol. -mi laty -jo-mi mężmi -ja-ami duszami.Temat pra-słow. Temat pra-slow. -o-y (-i) wozy. wilki -a-ami żonami -o-y. Przykłady staropol. bogy-niami -jo-mi polmi -u- . Koń-cówka staropol.

-mi synmi -i-mi kośćmi -n-y imiony -i-mi gośćmi -u-ami brwiami -t-y cielęty -n-mi kamień-mi -r-ami macierzami -s-y .

Takie języki tworzą rodziny językowe składające się z grup językowych. takie jak wiersz Słoty. języki germańskie. muszą zastosować metodę rekonstrukcji. że niektóre języki są ze sobą genetycznie 9. Rekonstrukcja oparta jest na niewielkim zbiorze zasad związanych ze strukturą języka.2. Przykłady wyrazów pokrewnych w wybranych językach indoeuropejskich Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiewno-słowiański Polski kardia „serce" cord. Pokrewieństwo tych języków dostrzec można w wielkiej liczbie wyrazów o podobnej strukturze fonetycznej. Bardzo dużą rodziną jest na przykład rodzina języków indoeuropejskich. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 279 spokrewnione (szersze omówienie w rozdziale 10). specjaliści z dziedziny językoznawstwa historycznego mogą dowiedzieć się wiele o dawnej pisowni. co ukazano poniżej. Pierwszym podstawowym założeniem jest.poprzez analizę najwcześniejszych udokumentowanych etapów rozwoju języków pokrewnych . grecki.„serce" śirdis „serce" srbdbce „serce" serce gi-gnosko „poznaję" co-gnosco „poznaję" zinóti „znać" znati „znać" znać agkho „ściskam" . Tabela 3. jak i języki europejskie. która pozwala im .sio wy Analizując starsze teksty. takie jak łaciński. w skład której wchodzą zarówno języki indyjskie i irańskie. słowiańskie itd. wymowie i gramatyce. z upływem czasu ewoluowały z jednego prajęzyka. Jednak gdy pisany tekst nie jest dostępny. tzn.dokonać ekstrapolacji wstecz i zrekonstruować prajęzyk. bałtyckie.

gdzie wyłoniły się grupy: indo-irańska. staro-cerkiewno-słowiański i polski) oraz innych grup z nimi spokrewnionych. */g'/.ango „ściskam" ankstas „ciasny" QZT>kT> „wąski" wąski Drugim założeniem jest. Jest to tak zwana zasada regularności i choć stosuje się do olbrzymiej liczby przypadków. Tutaj są to spiranty /s/. Zmiana ta znana jest jako spirantyzacja */k'/. na rekonstrukcję języka praindoeuropejskiego. */ż/. /z/ w językach grupy bałto-słowiańskiej: litewskim (podgrupa bałtycka) oraz staro-cerkiewno-słowiańskim i polskim (podgrupa słowiańska). */g'h/w języku prasłowiańskim Język praindoeuropejski Język prasłowiański Spółgłoski zwarto-wybuchowe palatalne: */VV */n'/ */n'h/ Spółgłoski szczelinowe dziąslowe: */«/ *hl Jak widać w zestawieniu pokrewnych wyrazów. Powołując się na nią.) Jej wynikiem było przejście tych praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych w spółgłoski szczelinowe (spiranty). należy pamiętać. /ź/ oraz /s/. Tabela 4. realizowane na przykład w języku prabałtyckim jako */s/. */g'/. italskiej i bałto-słowiańskiej (reprezentowanych tutaj przez języki grecki. italska (obejmująca łacinę). celtycka i germańska. Metodę rekonstrukcji zastosować można jednak także w odniesieniu do jednego języka i . Od wymowy łacińskiego centum /kentum/ („sto") tę grupę języków nazwano umownie kentumową. W celu zrekonstruowania języka praindoeuropejskiego porównujemy ze sobą różne języki. Porównania tego rodzaju pozwoliły na odtworzenie dziejów zmian fonologicznych i na rekonstrukcję systemu fonologicznego przodka grup językowych helleńskiej. */g'h/. helleńska (obejmująca grekę). anatolijska (obejmująca język hetycki). Skutki spirantyzacji praindoeuropejskich */k'/. trackoormiańska. (zapisane tłustym drukiem) zdepalatalizowane spółgłoski zwarto-wybuchowe /k/. Zmiana ta nie dotarła natomiast do praindoeuropejskiego obszaru peryferyjnego. (Gwiazdką oznacza się językowe formy zrekonstruowane. tzn. /g/ w językach kentumowych. tę grupę języków nazwano umownie satemową. że jest to tylko założenie. litewski. odpowiadają (zapisanym tłustym drukiem) spirantom w językach satemo-wych. albańska i bałto-słowiańska. a w prasłowiańskim jako */s/. W niej wspomniane spółgłoski palatalne uległy depalatalizacji. */z/. gdzie rozwijały się grupy je280 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE zyków: tocharska. takich jak greka czy łacina. możemy zrozumieć pewną ważną zmianę w historii języków centralnej części obszaru praindoeuropejskiego. Ze względu na pojawienie się spirantu między innymi w staroirańskim liczebniku satam („sto"). łaciński. że w tych samych warunkach lub otoczeniu językowym dźwięk zmienia się w ten sam sposób w każdym wyrazie.

zmiany mogą nastąpić wewnątrz sieci radialnych. Metodę tę najczęściej stosuje 9. Stało się tak we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej. Paradygmat ten widoczny jest nie tylko w przypadku de-voir. Metody stosowane w językoznawstwie historycznym 281 się w obrębie paradygmatów czasownikowych i rzeczownikowych. je bois l nous buvons od boir („pić"). */gY. Chociaż brak dokumentów z języka praromańskiego czy też z wczesnych etapów rozwoju języka francuskiego.e peux l nous pouvons od pouvoir („móc"). Po pierwsze. W ich formach czasu teraźniejszego w trybie oznajmującym występują obecnie alternacje.3. ilustrujący serię zmian.e. takie jak szyk wyrazów. które dokonały się w paradygmatach dość dużej grupy czasowników francuskich. natomiast w pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej jako (bardzo zredukowany) monoftong (samogłoska pojedyncza). W pierwszej i drugiej osobie liczby mnogiej. która dokonała się przed 2000 rokiem p.. gdzie w paradygmacie występuje zróżnicowanie form. Przeanalizujmy na przykład francuski czasownik devoir („musieć").2. samogłoska tematu nie uległa dyftongiza-cji. datowane na okres od V do VIII wieku. Przejście z łaciny do języków romańskich. Wyróżnia się cztery rodzaje zmian. Dla ułatwienia analizy formy czasownika devoir przytoczone są we współczesnej francuszczyźnie: (4) a. Na bardzo wczesnym. Zakłada się. co doprowadziło do powstania tej nieregularności we wszystkich formach francuskich poświadczonych w dokumentach poczynając od IX wieku.n. pozbawionym dokumentów etapie rozwoju języków romańskich (francuski to tylko jeden z możliwych przykładów) samogłoski w pozycji akcentowanej uległy dyftongizacji. Zmienić się mogą wzorce składniowe. jest o wiele późniejsze niż satemowa spirantyzacja praindoeuropejskich */kV. istotnie ma w temacie jedną samogłoskę: (5) b. to znaczy na temat. Łaciński czasownik debere.wówczas mamy do czynienia z rekonstrukcją wewnętrzną. w których akcent padał na 282 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE pierwszą sylabę. Typologia zmian językowych Zmiana może nastąpić we wszystkich omówionych dotąd w tej książce jednostkach języka. Wyrazy i morfemy mogą zmienić swoje znaczenia. a nie widoczna powyżej alternacja (oi: e). gdzie akcent padał na znajdującą się przed sufiksem samogłoskę funkcjonującą jako połączenie między tematem a wykładnikiem czasu i osoby. pozwala sprawę wyjaśnić. . z których jedna jest niesylabiczna). Od czasów powstania najwcześniejszych dokumentów. że w pewnym momencie historii tego czasownika w całym paradygmacie istniał jeden temat czasownikowy. 9. Wspomniane dyftongi uległy w różnym stopniu dalszym zmianom. wcześniejsza wersja paradygmatu cechuje się jednorodnością. w tym czasowniku i w pozostałych czasownikach tej klasy samogłoska tematu we wszystkich osobach liczby pojedynczej i w trzeciej osobie liczby mnogiej występuje jako dyftong (połączenie dwóch samogłosek. Może się zmienić użycie poszczególnych dźwięków. Jednak nie mamy prawie żadnych pisanych dokumentów pochodzących z wczesnych etapów rozwoju języków romańskich i możemy polegać tylko na metodzie rekonstrukcji wewnętrznej. 'debeo „muszę" de'bemus „musimy" 'debes „musisz" de'betis „musicie" 'debet „musi" 'debent „muszą" Dalsza analiza łaciny.. że tam. */g'h/. a w szczególności jej systemu akcentowego.jedoisjamuszę" tu dois „ty musisz" U doit „on musi" nous devons „my musimy" vous deuez „wy musicie" ils doiuent „oni muszą" Uwzględniając zasadę regularności możemy przyjąć. tzn. lecz także innych czasowników: je reęois l nous recevons od recevoir („otrzymać"). wskazówek w tym zakresie dostarcza klasyczna łacina. mający to samo znaczenie.

śląskim i małopolskim ostatnia spółgłoska wyrazu poprzedzającego została udźwięczniona przez początkową samogłoskę. Pierwotny szyk dźwięków (samogłoska + /r/) widoczny jest na przykład w łacińskim armus („ramię"). brak /-g/ ognia. Do języka polskiego słowo to dotarło za pośrednictwem języka niemieckiego i przyjęło formę pielgrzym. który zmienił się we włoską formę fatto.) jest między innymi polska forma ramię. np. że w tych przypadkach zaszła zmiana w całym systemie. w imiesłowie czasu przeszłego strony biernej factum („uczynione"). W wieku XIV terminem z poziomu 284 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE podstawowego był jeszcze hound („pies"). Jednak nie możemy twierdzić.) opisana jest przeorysza i jej houndes („psy"): . złożeń. Na przykład w historii języka włoskiego dawna ła9. Asymilacja możliwa jest także w pozycji międzywyrazowej. staje się mniej prototypowe lub na odwrót. W dobie staropolskiej w regiolektach wielkopolskim.3. w wyniku której dźwięki zamieniają się miejscami. W semantyce zmiany zachodzić mogą w kategoryzacji: wewnątrz kategorii lub sieci radialnej albo też w interakcji między kategoriami. w wyniku której jeden dźwięk staje się mniej podobny do drugiego dźwięku będącego w jego bliższym lub dalszym sąsiedztwie. brak /-g/ ryb. Wreszcie pewna liczba zmian jest wynikiem działania analogii. Proces ten obserwujemy na przykład w zmianie łacińskiego miraculum („cud") w hiszpańskie milagro („cud"): zmianie uległ szyk segmentów /r/ i /!/. 5. by brzmiał pod jakimś względem podobnie do innego dźwięku w jego otoczeniu. Użytkownicy języka budują umysłowe kategorie lub sieci dla reprezentacji nie tylko wyrazów.3. Modyfikacji uległa jedna wyizolowana kombinacja dźwięków. Typologia zmian językowych 283 cińska grupa spółgłoskowa /kt/ zmienia się w /tt/.3). Porównaj współczesne niemieckie Hund („pies") i niderlandzkie hond („pies"). Rezultatem metatezy z okresu rozpadu wspólnoty prasłowiańskiej (VIII-IX w. w wyniku czego to. Innym rodzajem zmiany fonetycznej jest dysymilacja (odpodob-nienie). Zmiany wewnątrz sieci radialnej Zmiany wewnątrz sieci radialnej mogą zachodzić na obu końcach skali wyznaczającej poziomy organizacji języka. Inne częste zjawisko to metateza. miętki („miękki"). co było bardziej prototypowe. a peryferyjny może stać się bardziej centralnym. W „Prologu" do Opowieści kanterberyjskich Geoffreya Chaucera (1387 r. lecz także morfemów. Do takich procesów należy asymilacja (por. fraz czy większych konstrukcji gramatycznych. Innym przykładem dysymilacji jest przejście /kk/ w /tk/ widoczne w formach typu letki („lekki"). „ogar"). Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu. w której prasłowiańskie */or/ przekształciło się w /ra/. Po trzecie. występujących w niektórych polskich regiolektach. Po drugie. Stało się tak na przykład w łacińskim słowie peregrinus („cudzoziemiec").1. w wyniku której jeden dźwięk zaczyna być wymawiany tak. Zmiana w sferze dźwięków może mieć charakter czysto fonetyczny i nie powodować zmian w systemie fonemicznym języka. gdy pierwsze /r/ zmieniło się w /!/ i dało w wyniku późnołacińskie pelegrinus. Przykładem może być ewolucja angielskich wyrazów dog (obecnie: „pies") i hound (obecnie: „pies gończy". 9.bardziej prototypowy (centralny) element jakiejś kategorii może stać się elementem peryferyjnym. spółgłoskę sonorną lub półsamogłoskę /j/ wyrazu następującego po nim. Wówczas elementy przechodzą z jednej kategorii lub sieci do innej.7. może zajść zmiana w samym schemacie kategorii. brak /-g/ jedzenia. np. zmiany mogą oznaczać przesunięcia między sieciami radialnymi. w systemie fonolo-gicznym lub w systemie semantycznym.

która była wynikiem scalenia odmiany rzeczownikowej z następującym po niej zaimkiem anaforycznym. wywodzące się z form niegdyś prototypowych. pojawiła się nowa forma z końcówką pochodzenia zaimkowego. 2.3. która od wieku XVI w języku angielskim brzmi dog. zwanych odpowiednio „złożoną" i „prostą". We współczesnej polszczyźnie istnieje niewielka liczba przymiotników. stanowią obecnie w kategorii polskiego przymiotnika zjawisko peryferyjne. lecz nie jest realizowana. Było na niego takie zapotrzebowanie. mocnego psa często używanego do pilnowania domów. może przybierać formę spółgłoski uderzeniowej [r]. Już w języku staropolskim ujawniła się tendencja do ograniczania użycia form pierwotnej odmiany rzeczownikowej. tzn. a w pozycji nieakcentowanej między samogłoskami. czyli allofonów danego fonemu. Nie jest jasne. poświęconym fonemom i allofonom. mastiff „dog angielski" 9. Tę zmianę w sieci radialnej przedstawiono na rys.(6) Of smalę houndes hadde she that she fedde With rosted flessh. W epoce wspólnoty bałto-słowiańskiej wykształciła się złożona odmiana przymiotników. jak w wyrazie beat („bić"). był tylko jedną z ras.5. 9.3. bywa wymawiane jako [?]. Jednak w niektórych dialektach /t/ pojawiające się po samogłosce w wygło-sie. Zmiana wewnątrz sieci radialnej a) XIV wiek hound „pies" b) XVI wiek dog „pies" dog poodle spaniel greyhound mastiff poodle spaniel greyhound Aound „dog" „pudel" „spaniel" „chart" „dog „pudel" „spaniel" „chart „ogar angielski" np. Te dwie formy wywodzą się z różnych odmian przymiotników. natomiast przed /k/. Sieć radialną tych realizacji fonemu /t/ przedstawiono na rys. która istnieje pod względem strukturalnym. Pozostałe do dziś relikty. zdrów. że stał się prototypem kategorii hound. wesół. W średnioangielskim dog. Miała kilka małych psów. np. Dog jako rasa psa spotykany był tak często. .2. np. gotowy. że mówimy o fonemach jako kategoriach. a jej pozostałości to formy typu ciekaw. pełen. między innymi ciekawy. dużego. że nawet go eksportowano i stopniowo nazwa tej bardzo prototypowej rasy psa zastąpiła nazwę całej kategorii. a od XVI wieku stały się one rzadkie. jak w cat-call („wygwizdanie"). Prostą odmianę przymiotników nazywamy rzeczownikową. np. pełny. reprezentowaną na przykład przez odmianę o nazwie mastiff („dog angielski"). Zatem obok dotąd prototypowej formy rzeczownikowej. */godbnt/ > staropolskie godzien. które mogą zmieniać się także wewnętrznie lub w obrębie dwóch lub więcej sieci. Typologia zmian językowych 285 Podobny proces zmian dostrzec można także w formach gramatycznych. lecz może rasą dość często spotykaną. natomiast w na-głosie akcentowanej sylaby występuje aspirowane [th] (tąp). 3 ilustruje allofony angielskiego fonemu /t/. wesoły. We wczesnym okresie rozwoju języka praindoeuropejskiego nie było różnicy morfologicznej między przymiotnikami a rzeczownikami. gotów. 1. które karmiła pieczonym mięsem lub mlekiem i białym chlebem. */godbm>-ł-jV> staropolskie godny. może być tak duża. które mają postacie oboczne: ciekaw. Zmiany z przesunięciem do innej sieci radialnej Liczba realizacji fonetycznych. 1. Rys. formy. bywa realizowane jako zwarcie krtani [?] + [t]. W podrozdziale 5. rys. jaką rasę psa autor miał tutaj na myśli. Ta z kolei w otoczeniu takim jak pretty good („dość dobry") może ulec redukcji do formy zerowej (0). or milk and wastel-breed. tak samo jak poodle („pudel"). lecz mógł to być nawet mały pudel. zdrowy. angielskiego lii. jak wyrazie city („miasto"). Prototypowa wymowa/t/to nieaspirowane [t] (stop).

płci i formy. syny. 3.?cof-co«[khae?ko:l] ?t beał [bi:?t] tąp [thsep] th t stop [stop] r city [sin] (7) Aye fzmnog0 twarz0 czudno ab0dze mecz r0k0 brudn0 ana tefz ma knemu rzecz obludn0 A je s mnogą twarzą cudną. Porównaj: widzę wilki i ślady wilków. Zatem użytkownicy współczesnej polszczyzny traktują żywotne rzeczowniki oznaczające osoby i żywotne rzeczowniki nie oznaczające osób jako należące do różnych kategorii. że w przypadku rzeczowników męskoosobo-wych pierwotny biernik. W dobie nowopolskiej w obrębie rzeczowników żywotnych (rodzaju męskiego) ukształtowała się ostatecznie kategoria rodzajowa męskoosobowości. Rozróżnienie to ujawniło się formalnie tylko w liczbie mnogiej.1 ty mowa jest między innymi o zachowaniu się przy stole. a mianowicie „osoba". czyli kobiety: Ponadto już w języku staropolskim twarz to także „przednia strona głowy ludzkiej". Typologia zmian językowych 287 cza. 0 pretty good [pni gud] Przykład zmiany w sieci leksykalnej reprezentuje polski wyraz twarz. Porównaj no-wopolskie tworzyć („powodować powstawanie czegoś"). Pojawiający się w wierszu Słoty wyraz twarz w znaczeniu „płeć" jest jednym z przejawów zmian. a następnie istotnej części ciała pozwalającej rozróżniać jedną osobę od drugiej. Pierwszą z tych zmian zilustrować można historią polskiej deklinacji męskiej rzeczownika. wilki. zrównał się z formą dopełniacza: synów. 2. 288 . Sieć radialna fonemu /t/ w języku angielskim . Rys. płeć. Oznaczało to między innymi. forma 3) przednia strona głowy człowieka W gramatyce sieć może podzielić się na dwie części lub zdarzyć się może rzecz odwrotna: dwie (lub więcej) sieci mogą połączyć się w jedną.3. Tę zmianę oznaczającą przesunięcie do innej sieci radialnej przedstawiono na rys. co stworzone. co jednocześnie spowodowało wyodrębnienie się kategorii niemęskoosobowości. gdy zasiada l się doń z twarz0 czudn01 twarzą cudną (linijka 27).286 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Rys. Ana też ma k niemu rzecz obłudną. Znaczenie tej jednostki leksykalnej ulegało przesunięciu od oznaczania tego. Natomiast w przypadku rzeczowników niemęskoosobowych biernik. Porównaj: widzę synów (w staropolskim: widzę syny) i domy synów. Jednak już wówczas istniały także jego bardziej specyficzne znaczenia. np. nadal różni się od formy dopełniacza: wilków. 3. Z domeny obiektów przyrody ożywionej przesunęło się ono do domeny części ciała. Zmiana leksykalna z przesunięciem do innej sieci radialnej Język staropolski twarz 1) stworzenie Język nowopolski twarz 1) przednia strona głowy człowieka 2) osoba. który w języku staropolskim zachowywał jeszcze swoje pierwotne znaczenie. „płeć" czy „forma". A będzie mieć rękę brudną. a mianowicie oznaczał „stworzenie". do oznaczania osoby. to znaczy w te warzystwie płci pięknej. a mianowicie jej obli9. Tylko to znaczenie zachowało się do okresu nowo-polskiego. W „Wierszu o chlebowym stole" Sło. np.

a szyk OPD . która stosuje się do wszystkich elementów tej kategorii. drugi zaś przy pomocy fonologii. 9. Teraz pojęcie to będziemy stosować w odniesieniu do każdej kategorii językowej.JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE W procesie odwrotnym kategorie mogą połączyć się. Zmiany w schematach mogą odbywać się dwiema drogami: schemat może rozwinąć nową formę lub też powstać może nowy schemat.3. elementami mniej centralnymi.3. ba sealde hę him stówę and biscopsedl (OPD) v ! . cielętom). ponieważ istnieje wiele różnych typów krzeseł. a zatem obecnie język polski ma jedną formę celownika liczby mnogiej rzeczowników. cit. Pojawia się on między innymi w „Pieśni o Wiklefie" Andrzeja Gałki (XV wiek): (9) gegozz nafladuio. Rzepka (red. Przyjrzyjmy się podstawowemu szykowi wyrazów w zdaniu.) W tekście (9) wyraz skutek nie odnosi się do rezultatu działania.2. Na przykład. który odgrywa ważną rolę w składni danego języka. W dobie średniopolskiej w celowniku liczby mnogiej wszystkich rodzajów rozpowszechniła się końcówka -om. P a se biscop topam cyninge com. Co <z k>siąg rozkazują. W języku staroan-gielskim. [wtedy dał on mu dom i siedzibę biskupa] „dał mu on dom i siedzibę biskupa.). Poza elementami bardziej centralnymi lub prototypowymi.] 9. jak w polszczyźnie współczesnej. We wczesnej staropolszczyźnie celownik liczby mnogiej rzeczowników deklinacji męskiej miał końcówkę -om (np. Podobną ewolucję dostrzec można w sieciach niektórych wyrazów. 20-nam. W formie tego przypadka nie ma już różnych kategorii odzwierciedlających rodzaj gramatyczny. Podczas gdy w języku staroangielskim oraz współczesnym niemieckim lub niderlandzkim schemat zdania jest w dużym stopniu swobodny. kościom). i W. natomiast szyk PDO występuje w zdaniu podrzędnym. Objaśnienie: fkutki l s/rurir/(narzędnik liczby mnogiej) = czynami (W: Wydra W. która łączyłaby w sobie wszystkie znaczenia. kamieniem). Typologia zmian językowych 289 „Gdy biskup przyszedł do króla. w deklinacji żeńskiej końcówkę -am (np. lecz oznacza „czyn". takim jak (8)a. Ewolucję sieci leksykalnych . (PDO) [Gdy biskup do króla przyszedł. podstawowy szyk zdania występujący w zdaniu nienacechowanym (głównym) to POD. każda kategoria ma także wysoce abstrakcyjną. schemat zdania w angielszczyźnie współczesnej jest w porównaniu z tamtymi stały i nieelastyczny. musimy mieć abstrakcyjną ideę krzesła.R.w zdaniu głównym następującym po zdaniu podrzędnym lub po okoliczniku ((8) b): (8) a. czo fz0g* rofkazui0. wilkom. schematyczną reprezentację. Mogłaby ona mieć powiedzmy znaczenie „konstrukcja do siedzenia mająca cel użytkowy". a więc nie ma znaczenia takiego. tak jak we współczesnym języku niemieckim lub niderlandzkim. Pierwszy typ zmiany zilustrujemy przy pomocy gramatyki i słownictwa. latom." b. duszam. gościem. a w deklinacji nijakiej końcówkę -om (np.3. Jegoż naśladują I skutki ukazują. synom) lub -em (np. polom. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski oraz nawiasu ostrokątnego wskazującego na uzupełnienie miejsca w rękopisie. Przypatrzmy się znaczeniu wyrazu skutek w języku staropolskim i w polszczyźnie współczesnej." We współczesnej angielszczyźnie te trzy typy szyku wyrazów są zredukowane do typu POD. mężem. op. a nawet marginesowymi. fkutki vkazui0. Zmiany w schematach Pojęcie „schematu" lub „znaczenia schematycznego" zastosowaliśmy dotąd w kontekście morfologii w analizie polskiego sufiksu -acz w rozdziale 3 (13) oraz w odniesieniu do pojęcia „schematu zdarzenia" w podrozdziale 4.

Początkowo może on mieć tylko jeden allofon. Mniej więcej w tym samym czasie zmienił się pod względem semantycznym wyraz czyn. W sferze fonologii ten pierwszy rodzaj zmiany zwany jest często fonologizacją. zauważymy uderzającą różnicę: w polskich słowach (podobnie jak w ich wcześniejszych czeskich formach) nie występuje spółgłoska [f]. wokół którego rozłożone są pozostałe allofony. 4. Inne rozszerzenie to specjalizacja w kierunku „faktu". Jednak w polszczyźnie współczesnej zachowało się tylko znaczenie ostatnie: „następstwo działania". Jak wykazano w rozdziale 5. czyli „występku". którym był „czyn". Rys. Niektóre z tych wczesnych form 9. Wczesne staropolskie odpowiedniki spółgłoski [f] w zapożyczeniach Źródła zapożyczeń Wczesny okres języka staropolskiego Język łaciński Język niemiecki . który przy braku innych automatycznie staje się prototypem. zapisywanej <f> lub <ph>. Gdy powstaje nowy fonem. który utracił swoje staropolskie 290 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE znaczenie „sposób" oraz inne znaczenia i obecnie funkcjonuje podobnie jak słowo skutek w swoim dawnym prototypowym znaczeniu. Jedno z rozszerzeń ukazuje specjalizację w kierunku „czynu nagannego". Znaczenia te pozostały żywe w dobie średniopolskiej. W języku staropolskim istnieje kilka rozszerzeń prototypowego znaczenia wyrazu skutek. wyłania się nowy schemat. w polszczyźnie (i w innych językach słowiańskich) początkowo odpowiadały spółgłoski [p] lub [b]. 4. Złożona niegdyś kategoria radialna stała się kategorią o wiele prostszą. Jak widać z poniższego zestawienia.3. Sam fonem ma zatem charakter schematu. a więc wyraz skutek nie jest już wieloznaczny. fonem można traktować jako kategorię głosek z prototypowym allofonem w centrum. W języku prasłowiańskim i we wczesnym okresie rozwoju języków słowiańskich (a więc i we wczesnej staropolszczyźnie) fonemy /f/ i /f/ nie istniały. Od polisemicznej sieci radialnej do jednoznaczności Język staropolski skutek Język nowopolski skutek „występek" „czyn „następstwo działania" „następstwo działania" „fakt" Rozwój nowego schematu może też nastąpić w wyniku rozpadu kategorii na dwie nowe lub połączenia się dwóch kategorii w jedną. a oznacza powstanie z allofonów jednego fonemu nowych fonemów. występującej w zapożyczanych wyrazach spółgłosce [f]. Przyjrzyjmy się przykładowi z historii języka polskiego.wyrazu skutek przedstawiono na rys. Jeśli porównamy wyrazy w językach obcych z ich formami przejętymi przez wczesną staropolszczyznę (często za pośrednictwem języka staroczeskiego). W jeszcze innym znaczeniu skutek to „następstwo działania". Typologia zmian językowych 291 Tabela 5.

Lucyper. trawka: *[travtka] > [travka] > [trafka]. Jednak w dobie staropolskiej nastąpiła pod tym względem zmiana. ubezdźwięcznienia spółgłosek w wygłosie: np.Fabianus Fabian ferala* (z łacińskiego) berło Josephus (z greckiego) Ożep Luciferus Lucyper Stephanus (z greckiego) Szczepan * Forma w języku staro-wysoko-niemieckim. Nowe dźwięki uzyskały status . Fabian w nazwie Pabianice. Łęczyckiego. c. łacińskie offerenda > niemieckie Opfer > czeskie ofe-: ra > staropolskie ofiara [of ara]. Górnego Śląska): np. '!• W wyniku upodobnienia do sąsiedniej spółgłoski bezdźwięcznej oraz w wygłosie fonem /v/ wzbogacił się o wariant pozycyjny [f]. Jednak to zjawisko nie zmieniło jeszcze systemu fonemicznego. przetrwały do dziś (np. Palenica. berto. Fonologizacja spółgłosek [f] i [f] była wynikiem kilku procesów: a. a fonem /v'/ o wariant pozycyjny [f]. f chwała l fata: *[xvała] > [xfała] > [fała] (por. Falkow^ ski}. Szczepan). chwila l fila: *[xv'il'a] > fefila] > [fila] di zapożyczenia z języków obcych: np. niemieckie Farbę > (XV wiek) * farba [farba]. uproszczenia grup spółgłoskowych (w regiolektach Mazowsza. Małopolski. ubezdźwięcznienia w grupach spółgłoskowych: np. staw: *[stavb] > [stav] > [stafj. kwiat: [kv'at] > [kf at] b. Sieradzkiego.

Stefan) spółgłoskę [f) zachowały. W ten sposób NI i /f/ oraz /v'/ i /f/ zaczęły kontrastować z sobą w takich parach wyrazów późniejszego okresu staropolszczyzny jak l warczeć lv-l .lato. Stało się to przez analogię z formą licznych bezokoliczników 9. Użytkownicy języka taki paradygmat uważali za wygodniejszy . Lucyfer. 9.3. Dane językowe wskazują na to. że fonemy /f/ i /f/ weszły do polskiego systemu spółgłoskowego w XIII wieku. która doprowadziła do ujednolicenia tematu niektórych rzeczowników pod względem samogłosek. (Formy ty.) Powtórne zapożyczenia wymienionych wyrazów (Fabian. czyli zmiana wartości samogłoski. gdzie <6> oznacza przednią zaokrągloną samogłoskę /oe/. wiadro — o wiedrze (będące wynikiem przegłosu) zamknęły. ziele . Typologia zmian językowych 293 wieść . zajć („zajść"). gdy znalazły się w pozycji kontrastu z NI i /v'/. a nie taki. las (o lesie). ujć („ujść") przekształciły swoje zakończenie na -ść. Jednak pojawiające się w rezultacie tego przegłosu samogłoski nie były nowymi fonemami.las.widocznie dlatego. w którym poszczególni użytkownicy języka zauważają podobieństwa między dźwiękami. utworzonej pod wpływem bezokoliczników typu siąść. Na przykład w XVI wieku (początek doby średniopolskiej) staropolskie bezokoliczniki ić („iść"). siąść . wiadrze. widoczne w paradygmatach takich rzeczowników.4.fila /f-/ (< chwila). ponieważ w temacie wszystkich przypadków upowszechniła się samogłoska. Taki przegłos znany jest z badania rozwoju języków germańskich. wiedrze zajęły formy nowsze żonie. Jednak dalsze istnienie oboczności samogłoskowych. Zmiana analogiczna to proces. Stało się tak np. jak wiara (o wierze). np.3. jednak potem w języku ogólnopolskim przyjęła się pierwotna forma chwila. miara (o mierze). by formy i konstrukcje były przejrzyste.żona. Staropolskie alternacje typu żona — o żenię. W wyniku tego procesu powstały oboczności samogłoskowe zachowane w znacznej mierze do dziś: żenić . to znaczy by były rozpoznawalne w większej jednostce.farba /f-/ czy wilk /v'-/ . świat (o świecie). formami lub konstrukcjami i postanawiają (choć nie zawsze całkiem świadomie) jeszcze bardziej je upodobnić.wiodę. Doszło do tego w wyniku uproszczenia grup spółgło292 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE skowych [xv] > [xfl > [fl i bcv'l > l/F l > [f] w wyrazach rodzimych oraz w rezultacie przyswajania [fj i [f] w późniejszych zapożyczeniach. najó („najść"). . Przegłos dokonał się także u zarania polszczyzny. We współczesnej polszczyźnie działanie analogii widoczne jest w niestandardowej formie wziąść („wziąć"). siano — o sienie. dojć („dojść"). W jego wyniku w języku niemieckim pod wpływem sąsiedztwa samogłoski /i/ samogłoski tylne przekształciły się w samogłoski przednie bez utraty zaokrąglenia.fonemów dopiero wtedy. Kolejnym procesem prowadzącym do powstania nowych fonemów jest przegłos. w nagłosie. w liczbie mnogiej rzeczownika Loch („dziura"): loch+ir > Lócher.zioło. że występuje w nim bardziej przejrzysty temat z jedną samogłoską. fe-rula .l pu chwila i fila współistniały w końcowym etapie staropolszczyzny.bezpośrednio z łacińskiego ferula. Wskutek działania analogii miejsce starszych form żenię. To pragnienie zaś może powodować zmiany analogiczne.siądę. przyć („przyjść"). lecie . Zmiana analogiczna Użytkownicy języka pragną. Inny przykład to zmiana analogiczna. sienie. który wykazuje oboczność samogłoskową wywołaną przez dawną zmianę fonetyczną. że proces tych zmian analogicznych nie został doprowadzony do końca. Józef. lesie . wskazuje na to. musi nastąpić bardziej lub mniej świadoma analiza rozpatrywanych jednostek. Aby dokonała się zmiana analogiczna. sianie. która występowała częściej.

rosyjski czy polski czasów obecnych są dość odmienne od form sprzed czterystu bądź sześciuset lat. W ten sposób przez analogię do licznych form rzeczowników żywotnych. Możemy zatem zakończyć niniejsze rozważania stwierdzeniem. możemy do tego pytania dodać zagadnienie prze-widywalności: Czy można przewidzieć. Osobliwe jest jednak to. Przyczyny i przewidywalność zmiany Przedstawione wyżej przykłady pokazują. być. francuski. w nieżywotnych zaś pozostały końcówki -a lub -u. Ponadto bez zmian pozostają także rzadkie formy. Pamiętając na przykład o zmianach form dopełniacza liczby pojedynczej polskich rzeczowników rodzaju męskiego.wykładnika dopełniacza liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego należących do kategorii żywotnych. stać. Rozważmy na przykład analogiczną zmianę morfologiczną ze skutkami widocznymi w wieku XVI.4. Podobnie dzieje się w wielu językach europejskich w przypadku na ogół dość nieregularnego czasownika odpowiadającego polskiemu być. że język sprzed dziesięciu wieków staje się niezrozumiały. 9. lecz także z dążenia do ustalenia relacji między formą a znaczeniem w stosunku jeden do jednego. psa. i można się z taką odpowiedzią nie zgodzić wskazując na to. Dlaczego język miałby być inny? Jednak jeśli potraktować język jako . zadając kolejne pytanie: dlaczego język miałby się nie zmieniać? Warto też przypomnieć. wykluje). Mianowicie rozdział końcówek -a i -u dokonał się na podstawie semantycznej. W polszczyźnie standardowej te nieregularne typy koniugacji nadal opierają się zmianie na typy bardziej regularne. Nie ma na przykład dowodu na to. szedł l szła. szedłeś l sztaś. wyklujesz. Przyczyny i przewidywalność zmiany 295 w pojemności ludzkiej pamięci. jechać. iść. dlaczego w ogóle język się zmienia lub jakie są praprzyczyny zmiany językowej.4. idzie. jeść. W rzeczownikach żywotnych (z wyjątkiem wołu) przyjęła się końcówka -a. rodzaju męskiego i żeńskiego to formy: szedłem l szlam. że inne t cechy ludzkiego umysłu pozostają niezmienne. to zna je prawdopodobnie z utartych wyrażeń zawartych w powiedzeniu Ciemno choć oko wykol czy też w przysłowiu Kruk krukowi oka nie wykolę. idziesz. wykolę czasownika wykłuć (używane obok form wyklują. kiedy zmiana nastąpi i w jakim pójdzie kierunku? Być może najłatwiej odpowiedzieć na pierwsze z tych pytań. W tym przypadku zmianę motywowała nie tylko chęć posiadania przejrzystej formy. Język może zmieniać się wolno. W języku polskim swoistą odmianę mają czasowniki bać się. lecz także chęć stosowania wyraźnego . że zmieniają się wszystkie ludzkie instytucje. języki angielski. wiedzieć itd. ciąg struktur umysłowych i zjawisk o charakterze poznawczym. jeśli są często używane tylko we frazeologizmach. chcieć. która nastąpiła w dopełniaczu liczby pojedynczej rzeczowników rodzaju męskiego.Zmiany analogiczne wynikają nie tylko z dążenia do przejrzystości. dawna forma dopełniacza liczby pojedynczej synu zmieniła się w syna. Zajmiemy się teraz bardziej fundamentalnym pytaniem. że zmiana analogiczna często dokonuje się w przypadku form o średniej częstotliwości występowania i o średnim poziomie rozpo-znawalności. . wykolesz. że wszystkie języki bezustannie się zmieniają. że w czasie ostatnich wieków nastąpiła jakaś zmiana 9. Na przykład paradygmat czasu teraźniej294 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE szego liczby pojedynczej czasownika iść to formy idę. lecz po mniej więcej tysiącu lat zmiana bywa tak fundamentalna. takich jak męża. że często używana nieregularna forma może przez długi czas nie ulegać zmianom.i jedynego w swoim rodzaju . mieć. Jeśli na przykład użytkownik współczesnego języka polskiego w ogóle zna formy wykolę. natomiast czasu przeszłego liczby pojedynczej. Jednak jak wykazuje analiza tekstów.

którą jej użytkownicy mogą zmienić intencjonalnie tak. jak można zmienić obowiązujące prawo. Język nie jest też instytucją społeczną. do biegu rzeki. to znaczy sposobem jej zapoczątkowania.„zjawiskiem trzeciego rodzaju". Labov wyciągnął z tego wniosek. a jej rozpowszechnieniem się w grupie użytkowników języka. . Następnie rozpowszechniło się i jeszcze mocniej zakorzeniło. wprawdzie zmienianym przez użytkowników. co zostało powiedziane wyżej o strukturach umysłowych. PrzypaJr trując się bardziej szczegółowo danym zebranym wśród mieszkań-1 ców wyspy. a nawet płci. Labov zauważył. wyróżnianymi na podstawie wieku. Niemiecki badacz Rudr Keller rozwija w swych pracach teorię wywołania zmiany. Zdaniem Keller a język nie jest podobny do zjawiska naturalnego. który ulega zmianom w rezultacie erozji lub trzęsień ziemi. Warto zauważyć. zazwyczaj jako jeden z kilku wariantów. że języki zawsze przejawiają jakiś . które cechuje się zmianami wywoływanymi w wyniku działania sił pozbawionych świadomości i intencji. takich jak pamięć. tym większą wagę przywiązywał do tego. gdy utożsamiła się z nim pewna szczególna grupa ludzi. Im ktoś był młodszy. inni tę wymowę lub to słownictwo naśladują. a jego tło może być w gruncie rzeczy nieuchwytne dla analizy. że prestiż niekoniecznie (lub nieczęsto) łączy się z językiem wyższej klasy społecznej lub starszej grupy wiekowej. którzy posiadali lub dzierżawili tam domy. pozycji ekonomicznej. wykształcenia. że istniała korelacja między wiekiem a nasileniem tej zmiany (lub jej brakiem). że w wymowie stałych mieszkań296 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE ców wyspy pierwszy element owych dyftongów miał pozycję bardziej centralną niż w wymowie wielu odwiedzających wyspę latem gości. Niektóre odmiany języka utożsamia się z pewnymi grupami społecznymi.Jedną z odpowiedzi na pytanie o praprzyczyny zmiany językowej znajdujemy w pracy Williama Labova. Następnie forma ta rozpowszechnia się w społeczności językowej. Okazało się. nabrało prestiżu. w jakim w wymowie mieszkańców wyspy przebywających na niej przez cały rok pierwszy element dyftongów /ai/ i /au/ uległ centralizacji. lecz nie intencjonalnie. że stopień centralizacji był większy! w wymowie młodszej grupy użytkowników języka. takie jak angielski wyraz grass („marihuana". którzy wiązali zmianę językową ze zróżnicowaniem języka (patrz 9. przesunął się w kierunku [ae] lub [e]. Bez względu na to. a nawet. nabierając jednak dodatkowej wartości społecznej. jakie jest źródło prestiżu. Wówczas mamy do czynienia z prawdziwą zmianą językową. czasami zupełnie blisko Martha's Yineyard. Pewien rodzaj wymowy bądź wewnątrzgrupowe słownictwo. które początkowo było mniej lub bardziej przypadkową odmianą wymowy. jak zjawisko. handlarzy narkotyków lub gangsterów. a ponadto przy różnych okazjach nie formułują tych samych myśli w identyczny sposób. a resztę roku spędzali na j lądzie stałym. W swoich pracach Labov wskazał również na konieczność rozróżniania w analizach języka między wywołaniem zmiany. ponieważ ludzie nie wymawiają wyrazów za każdym razem dokładnie w ten sam sposób. Jedno z najbardziej znanych badań Labova dotyczy szczegółów wymowy rodowitych mieszkańców wyspy Martha's Yineyard położonej u wybrzeża stanu Massachusetts w Nowej Anglii (USA). dosłownie: „trawa"). jednego z pierwszych językoznawców. by mówić inaczej niż wczasowicze i bardziej utożsamiać się z wyspą. W szczególności poddał on analizie stopień. Widzimy tutaj.choćby niski — stopień zróżnicowania. że wymowa cechująca się dyftongami o scentralizowanym pierwszym elemencie stała się prestiżowa. której w końcu może zostać przypisany pewien prestiż. każda z tych odmian rozwija własną tożsamość.1). mogą wywodzić się na przykład z języka punków. tzn. Widać tu pewną paralelę do tego. aż pozostałe warianty zostaną przez użytkowników języka zapomniane. np. Czasem taka forma pozostaje w użyciu tak długo. Jest on raczej -jak mówi Keller . Zmianę językową porównuje on do takich zdarzeń. Podstawą tego poglądu jest fakt.

jest niewielkie.jak korki uliczne. między ciasnym ubraniem powodującym pękanie szwów a zatłoczonym pomieszczeniem dostrzec można było wystarczający stopień podobieństwa. lecz jeśli deszcz nie pada. przyczynia się w końcu do powstania zasadniczej zmiany sytuacji na jezdni. muszą zrównoważyć potrzebę pełnego zrozumienia . że mogli mówiącego postrzegać jako kogoś inteligentnego lub w szczególny sposób elokwentnego. Powróćmy teraz do modelu Labova. nie widząc w nim problemu. dopóki pewien wariant formy językowej tak wyraźnie się nie zakorzeni. a deszcz to zbiór zmiennych natury społecznej i poznawczej. takimi jak pragnienie uniknięcia kolizji z jadącym z przodu samochodem. 9. Gdy użytkownik języka polskiego mówił po raz pierwszy o tym.a więc używania formy języka niezbyt odmiennej od formy języka słuchaczy . Chociaż tendencja do stosowania formy dopełniacza w funkcji biernika liczby pojedynczej rzeczowników żywotnych 298 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE (rodzaj męski) miała swój początek w języku prasłowiańskim i nasilała się w dobie staropolskiej. Podobna sytuacja zaistniała w języku polskim. Ponieważ w każdej zmianie w grę wchodzą wielorakie zmienne natury poznawczej i społecznej. że potrafią określić zmiany. że wszystkie rury. co mówią. Aby tego dokonać. że przewidywania zleją się w jedno z opisem aktualnego stanu rzeczy. że nadejdzie zmiana. żeby zwrócić uwagę innych na to. że językoznawstwo historyczne może zmiany językowe przewidywać. a ponadto ponieważ prawdopodobieństwo. że zróżnicowanie języka doprowadzi do zmiany. rowy odpływowe czy kanały są na swoim miejscu. którzy dążą do osiągnięcia sukcesu w komunikacji ze 9. których dystrybucja zależy od klasy czasownika. gdy te dwa rodzaje czynników nałożą się na siebie w odpowiedni sposób. do dziś zachowały się frazeologiczne archaizmy takie jak siąść na koń (gdzie koń jest pierwotną formą biernika). Jednak zanim dokonała się zmiana. jakie się dokonają. motywowane różnymi względami. Według tego modelu zmianę w języku wywołuje intencja jego użytkowników. przez całe wieki może się nie dziać nic. Omawiając zmianę analogiczną. zróżnicowanego systemu. Zrównanie formy biernika z formą dopełniacza tej grupy rzeczowników stało się normą dopiero w XVI wieku. aby inni użytkownicy języka to wyrażenie zrozumieli. którzy z jakiegoś powodu odmianie języka używanej w owej grupie przypisują wystarczający prestiż. nic się nie dzieje. System odwadniania to przedstawione w tym rozdziale różne mechanizmy zmiany. z dwoma zupełnie różnymi wykładnikami tego czasu (infiksem oraz zmianą samogłoski w końcówce). To właśnie owo dążenie do nowatorstwa wywołuje zmianę językową. Zmiana może nastąpić dopiero wówczas. że jakieś pomieszczenie pąka w szwach. polski językoznawca Jerzy Ku-ryłowicz posługuje się obrazem systemu odwadniania: może się okazać. Użytkownicy języka łacińskiego przypuszczalnie przez wieki uczyli się i używali tego trochę niewygodnego. Przyczyny i przewidywalność zmiany 297 słuchaczami. co widać w dokumentach pisanych. występujący w niej sposób wyrażania przyszłości potraktować można jako przykład wysoce niestabilnego systemu morfologicznego.5. jednocześnie zaś było w nim tyle innowacji.z dawką nowatorstwa wystarczającą.4. lecz zachowanie każdego kierowcy. Nowatorskie wyrażenie naśladują jednostki należące do pewnej grupy. Podsumowanie . aby mogła się ona stać dla nich wzorcem. Nikt nie chce ich umyślnie powodować. Następnie rozpowszechnia się ono wśród innych ludzi. upłynęło wiele czasu. Na przykład patrząc wstecz na łacinę. Nawet jeśli zespół okoliczności zdaje się gwarantować. Teorie (kognitywne lub inne) nie roszczą sobie pretensji do tego. nie sposób twierdzić.

angielski fonem /t/ może obejmować takie allofony. lecz przy pomocy zjawisk tego samego języka. Kategorie językowe tworzą sieci radialne. składnią i słownictwem. morfologią. dzięki czemu nadal częściowo rozumiemy teksty sprzed czterystu. takimi jak regiolekty. Ten etap historii przypada czasami na czasy sprzed tysiąca. jak zwarcie krtani [?] 300 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE . czyli dialektów. odnoszącą się do wszystkich jej elementów. praro-mańskiego. Natomiast język 9. Metody językoznawstwa historycznego to metoda filologiczna. Wewnątrz sieci elementy mogą ulec przestawieniu: np. Pierwszym typem zmian są zmiany wewnątrz sieci radialnych. to bardziej reguły wskazujące na większościowy charakter danego zjawiska niż prawa w sensie fizycznym. a nawet sześciuset lat. Tutaj nastąpić mogą pomniejsze zmiany fonetyczne. który nawarstwia się na język ludności pierwotnej. czyli odmiany zależne od wieku użytkowników języka: młodsi ludzie nie tylko wprowadzają wiele innowacji. Wymowa tej odmiany zwana bywa standardowym akcentem. socjolekty. Przy rekonstrukcji uwzględnia się nie tylko zasadę pokrewieństwa genetycznego. prabałtyckiego czy prasłowiańskiego. w słownictwie. morfologii itd. lecz także rezygnują z pewnych form używanych lub tylko rozumianych przez starszych. Dany język nie istnieje bowiem jako monolit. Użytkownicy danego języka mogą władać nie tylko odmianą standardową. stosowana wówczas.Językoznawstwo historyczne jest dziedziną językoznawstwa. gdy dostępne są teksty pisane. mówimy o rekonstrukcji wewnętrznej. Tak zwane prawa głosowe. lecz także zasadę regularności. to superstrat językowy. */g'/. najwcześniejsze stadium rozwoju jakiegoś języka. a hound. w historii języka angielskiego najbardziej prototypowy element dog („dog") zastąpił całą pierwotną kategorię hound („pies"). stosowana w przypadku wszystkich okresów i języków pozbawionych dokumentów pisanych. najbardziej abstrakcyjną reprezentację tej kategorii. obecnie „pies gończy. niż sami używamy. jest dziś dość peryferyjnym elementem kategorii dog („pies"). etno-lekty lub etalekty. takie jak asymilacja. tzn. Zmiana językowa nastąpić może wewnątrz sieci. W obrębie poszczególnych kategorii użytkownicy języka tworzą także schemat. co oznacza. Językoznawca historyczny porównuje formy językowe występujące w różnych pokrewnych językach i próbuje zrekonstruować prajęzyk (lub raczej jego część). lecz także jedną lub kilkoma innymi odmianami. Zmianę językową zrozumieć można jedynie na tle zróżnicowania języka. jak spiranty-zacja praindoeuropejskich */kV. Jedną z nich jest odmiana standardowa ze swoją wymową. a niekiedy sprzed kilku tysięcy lat. która zajmuje się badaniem zmian językowych. Substrat i superstrat wzajemnie na siebie wpływają. Jeśli rekonstrukcji dokonuje się nie przy pomocy różnych języków. czyli określenia regularności występujących w czasie zmian. Język ludności tubylczej danego terytorium. Zawdzięczamy to naszej kompetencji pandialektalnej. których historyczną ewolucję można badać. oraz rekonstrukcja. czyli pierwsze. zarówno geograficznych. Zmiany powodujące przesunięcie elementu do innej sieci zachodzą w zbiorze allofonów danego fonemu.5 Podsumowanie 299 ludności napływowej. że rozumiemy biernie więcej dialektów. dysymila-cja i metateza. to substrat językowy. tzn. pragermańskiego. lecz składa się z pewnej liczby odmian. na który nawarstwia się język ludności napływowej. jak na przykład jest to w przypadku języków praindoeuropejskiego. */g'h/ w językach satemo-wych. pomiędzy sieciami oraz w schematach. np. ogar". Na zmianę językową szczególny wpływ mogą wywierać etalekty. Zmianę językową można badać na jakimkolwiek poziomie języka. Mimo bezustannych zmian język zachowuje znaczną ciągłość. jak i historycznych.

chcieli go wpuścić w maliny („świadomie wprowadzić w błąd"). jakie nastąpiły w rozwoju języka polskiego. 2. ideą"). Nigdy jednak nie da się takiej zmiany przewidzieć. Zalecana lektura 301 9. Jaki możesz wyciągnąć wniosek? a. wilk). Strutyńskiego (1999) i B. Mogą także powstać nowe schematy.lub średnioangielski zróżnicowany szyk PDO. -em). syn) i niemęskoosobowe (np. aby o czymś dużo mówiono"). np. np. Tę sprawę trzeba nagłośnić („spowodować. Jakie jego cechy wskazują na to. DPO. Nemofzebycz panicz taky Nie może być panie taki. Przykładem jest wyłonienie się w języku staropolskim fonemów /f/ (np.w cat-call. Przyjrzyj się fragmentowi „Wiersza o chlebowym stole" Prze-cława Słoty (przytoczonemu w pisowni oryginalnej i we współczesnej transliteracji).o żenię. by przyciągać uwagę słuchaczy. staropolska forma o żenię zastąpiona została formą o żonie. Jednak nawet wtedy. Sprawdź w kilku starszych słownikach języka polskiego. Źródłem zmiany językowej jest pragnienie mówiącego. Wracając do początkowego pytania o praprzyczyny zmiany językowej. jak stało się to w przypadku polskiego wyrazu skutek. To jeszcze jeden oszołom („człowiek fanatycznie owładnięty jakąś sprawą. J. Pisarko-wej (1984). czfzo b0dze kfz0fz0tom znan Cso będzie książętom znan y zadobrego wezwań I za dobrego wezwań. fila < chwila) lub przegłos. 50 Ten ma f prawem wyfzey Ten ma z prawem wyżej sieść. który jako cecha danego wariantu pewnej formy językowej może prowadzić do jego rozpowszechnienia się. w języku polskim rzeczowniki żywotne rodzaju męskiego podzieliły się na męskoosobowe (np. W dobie staropolskiej istniały odziedziczone po przedpolskim przegłosie oboczności samogłosek w temacie typu żona . lecz w wyniku zmian analogicznych w niektórych takich tematach oboczności zamknęły. czy zawierają one wyrazy zapisane w poniższych zdaniach kursywą lub czy podają ich współczesne znaczenia. w wyniku którego w języku niemieckim powstała np. Walczaka (1999). spółgłoskę uderzeniową [r] w pretty [pnn] lub nawet formę zerową w [pni]. np. że nie jest to tekst współczesny? Określ różnice między nim a językiem współczesnym. Różne kategorie mogą też połączyć się w jedną.6. Ćwiczenia i zadania 1. wśród źródeł tego procesu wymienić możemy prestiż. 55 tho mu powe gefzdzaly To mu powie jeżdżały. w języku polskim w jedną kategorię celownika liczby mnogiej rzeczowników (z końcówką -om) połączyły się dawne kategorie celownika: męska (z końcówkami -om.6. b. Podobnie sieć radialna wyrazu może zostać zredukowana z kilku znaczeń do jednego. Geft mnogy vbogy pan Jest mnogi ubogi pan. 9. przednia zaokrąglona samogłoska /ce/ w wyrazie Lócher („dziury"). nie musi ona zostać wywołana. fzefcz ma nań kafzdy wloCzycz czefcz Ma nań każdy włożyć cześć. można znaleźć w pracach K. a jednocześnie być zrozumiałym. mufzy gy wtem poczczycz Musi ji w tem poczcie wszelki. żeńska (z końcówką -am) i nijaka (z końcówką -om). Licząc na korzyści. 9. przechodząc z domeny „stworzenie" do domeny „część ciała". wfzalky* Bo czego newe doma chowany Bo czego nie wie doma chowany. farba) i /f/ (np. co w przypadku fonemów nazywa się fonologizacją. Zalecana lektura Wstępne wiadomości dotyczące metod stosowanych w językoznawstwie historycznym oraz najważniejszych zmian. ODP uległ redukcji do współczesnego szyku POD jako jedynego typu zdania.7. na przykład staro. Polski wyraz twarz zmienił się dość radykalnie. c. W gramatyce jakaś kategoria może podzielić się na dwie lub trzy kategorie. gdy obecne są wszystkie czynniki potrzebne do dokonania się zmiany. Zmiany w schematach mogą spowodować redukcję zróżnicowania szyku wyrazów. Objaśnienia: Linijka 47: mnogy l mnogi = niejeden .

9. i W. */g'h/ w językach satemowych i ich depalatalizacji w językach kentumowych. */g'/. W: Wydra W.7. Pominięto symbole edytorskie oprócz gwiazdki * sygnalizującej błąd pisarski. bywały w świecie („Wiersz o chlebowym stole".ja" as „ja" azj. R. Ćwiczenia i zadania 303 Grecki Łaciński Litewski Staro-cerkiew-no-słowiański Polski oikhos „dom" vicus „wieś" uieśkelis „droga" vbsb „wieś" wieś granum „ziarno" źirnis „groch" ZT>rno „ziarno" ziarno ego ja" ego . Rzepka (red. cit.) 3. Ja" . Wskaż w każdym z poniższych przykładów następstwa spiran-tyzacji praindoeuropejskich spółgłosek palatalnych */k'/. op.).302 JĘZYK W CZASIE: JĘZYKOZNAWSTWO HISTORYCZNE Linijka 50: fzefcz l sieść = siąść Linijka 53: gy l ji = go Linijka 55: gefzdzaly l jeżdżały = który jeździł po świecie.

Porównaj rosyjskie muz l muźestvo i polskie mąż l męstwo (/-żbs-/ > /-śs-/ > /-ss-/ > /-s-/). e.> Ugotował jeś w obeźrzeniu mojem stół przeciwo tym.*lnesol *lbelitil* . Porównaj litewskie alkti („być głodnym") i polskie łaknąć. a kielich mój upawający kako światły jest. c. jiż mącą <mie>. b. . 5. Polskie: nieść . w Starogard).. Porównaj wielkopolsko-śląsko-małopolskie&osz /-ź/ owoców i mazowieckie kosz /-s/ owoców.Ibel-bl b.biały 6. Porównaj rosyjskie i polskie kontynuanty (elementy językowe będące kontynuacją) podanych niżej form prasłowiańskich i powiedz. g. Porównaj wczesnoprasłowiańskie */gnetti/ i późnoprasłowiańskiej! */gnesti/ (> polskie gnieść). Przeanalizuj użycie staropolskiej formy jeś (druga osoba liczby pojedynczej czasu teraźniejszego czasownika być.. obecnie: jesteś) w „Psałterzu floriańskim" (przełom XIV i XV wieku). . d.> Utuczył jeś w oleju głowę moje. Porównaj łacińskie formy in i lustro oraz czasownik illustro („rozjaśniam. wyjaśniam").Czy mamy tu do czynienia z przykładem gramatykalizacji? . Porównaj łaciński sufiks przymiotnikowy -alisl-aris oraz łacińskie przymiotnikigeneralis („ogólny") i singularis („pojedynczy"). f. Prasłowiańskie: */nesti/ . jakie podobne lub odmienne procesy zaszły w każdym z tych języków.Jaką rolę pełni w tym tekście wyraz jeś? .Jakie jest pochodzenie końcówki drugiej osoby liczby pojedynczej czasu przeszłego czasowników we współczesnej polszczyźnie? (Patrz rozdział 3). h. Porównaj polskie gród i kaszubskie gard (np. Porównaj staropolskie czosać l czeszą l czeszesz l czesze i nowopol-skie czesać l czeszą l czeszesz l czesze.staropolskie jaz „ja" leikho „liżę" lingo „liżę" lieziii „liżę" lizati „lizać" lizać 4. „Psałterz floriański" (fragment psalmu 22) Ygotowal ies wobefrzenu moiem ftol przecywo tym gifzm00cz0. <7. a. Rosyjskie: nesti — nesu belit' — belyj c. Przytoczony fragment podany jest w pisowni oryginalnej i w transliteracji współczesnej. Ytuczil ies woleiu glow0 moi0 akelich moy vpawai0czi kaco f wątli ieft <6. Jaki rodzaj zmiany ilustruje każdy z podanych przykładów? a.niosą bielić .

ale także wielu innych nauk. Ludy z Afryki Wschodniej migrowały nie tylko do Afryki Zachodniej i Południowej. antropologia. które zaczęły się rozprzestrzeniać jak ogień po stepie. Środkowej i Południowej.Objaśnienia: Vgotował ies l Ugotował jeś = przygotowałeś wobefrzenu l w obeźrzeniu = w spojrzeniu. Przedmiotem tego rozdziału jest systematyczny. Z terenów Azji Środkowej coraz większe rzesze ludzi migrowały na zachód. cit. Australii i Nowej Zelandii. w zasięgu wzroku gifz m00cz0l jiż mącą = którzy gnębią Ytuczil ies l Utuczył jeś = namaściłeś vpawai0czil upawający = hojnie pojący kaco fwatJi/ kako światły = jako jaśniejący światłem („Psałterz floriański". i W. Przyczyną. leżą pose CL "< Sstawał w fazie uśpienia. typologia języków i językoznawstwo kontrastywne W rozdziale 6 wspomnieliśmy o podobieństwach i różnicach między poszczególnymi językami i wspólnotami kulturowymi pod względem słownictwa. zajmują się one także kwestią uniwersaliów językowych.z punktu widzenia socjologii. Czy powstanie języka zbiegło się w czasie z . dla której w różnych gałęziach wiedzy podejmuje się badania porównawcze języków. gdzie powstała jedna z największych rodzin językowych na świecie (języki indoeu-ropejskie). lecz także do Afryki Północnej i na Bliski Wschód. U podłoża językoznawstwa kontrastywnego. w którym wiele dziedzin współpracuje ze sobą. op. R. inne powędrowały do Azji Północnej. przez Cieśninę Beringa na Alaskę i do Ameryki Północnej. typologii oraz gramatyki kontrastywnej. do Azji Połu-dniowo-Wschodniej. Badania typologiczne natomiast próbują określić. Jedynie bowiem podejście interdyscyplinarne. Rzepka (red. jest przede wszystkim zainteresowanie kwestią pochodzenia języka oraz światowej migracji rodzaju ludzkiego. etologia (nauka o zachowaniu się zwierząt). gramatyki i skryptów kulturowych. geografia ludności czy neurobiologia. charakteru i ewolucji języka. Głównym celem socjologicznych badań języka jest opracowanie metod. jest w stanie opisać całość zagadnienia i dostarczyć odpowiednich Porównywanie języków jest jednym z głównych działań prowadzących do uzyskania odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące pochodzenia. Podzieliwszy się na mniejsze plemiona. Jest to dziedzina. 1 ukazuje ogólny kierunek ruchów migracyjnych. czy dana odmiana języka jest dialektem. pozwalających na określenie liczby języków istniejących na świecie oraz ustalenie. która łączy w sobie wiele nauk. całościowy opis dziedziny porównywania języków . czy też pełnoprawnym językiem. Powyższe pytania są przedmiotem badań nie tylko językoznawstwa. Rys. Około 50 tysięcy lat temu rozpoczął się proces rozwoju poszczególnych języków. na jakiej podstawie pewne języki zaliczane są do tej samej grupy językowej. ewolucjonizm. takich jak fizjologia. anatomia.). tej samej rodziny językowej i tego samego szczepu językowego.) Rozdział 10 Porównywanie języków: socjologia języka. do Europy. pewne grupy przeniosły się do Europy i Azji Środkowej. które dwa lub więcej języków poddaje analizie porównawczej i kontrastywnej w sposób bardziej szczegółowy niż jest to możliwe w typologii językowej. W: Wydra W.

wówczas są oni prawdopodobnie użytkownikami . Nowa Gwinea nieoczekiwanie nabiera znaczenia dla językoznawstwa. To samo dotyczy wielu spośród języków afrykańskich i australijskich. Rozprzestrzenianie się języków Ocean Atlantycki a) przedstawienie ogólnego przeglądu kategorii i struktur językowych. 1. Wprowadzenie: porównywanie języków l z rn | y* oon R o Rys. b) zweryfikowanie hipotez dotyczących pochodzenia i ewolucji języka ludzkiego. to 10. np.1.wyodrębnieniem się rodzaju ludzkiego? Według niektórych autorów miało to miejsce około 200 tysięcy lat temu w Afryce Wschodniej. że jest ich ok. a niektóre z nich nie zostały jeszcze ostatecznie rozpoznane. gdzie w gruncie rzeczy nie ma już białych plam na mapie językowej. że na obszarze Nowej Gwinei funkcjonuje około jednej piątej wszystkich języków świata.1. jeśli natomiast warunek wzajemnej zrozumiałości nie jest spełniony. częstokroć nie da się określić. wynikiem decyzji o charakterze raczej politycznym niż językoznawczym. ponieważ obserwacja językoznawcza wymaga czasu. Nawet w samej Europie. i jest nadal. Przez długie tysiąclecia język pozo10. Okazuje się.2. Wciąż brak danych na temat wielu z nich. które można dzięki nim objaśnić. na wschód od Wielkich Jezior. Pojawia się zatem pytanie. 10. Istnieją różnorakie przyczyny takiego braku precyzji. przypisanie jakiejś odmianie statusu języka bądź dialektu tradycyjnie było. c) ustalenie zakresu opisowych modeli gramatyki języka. niektóre regiony świata. 5000-6000.3. Po wtóre. że jeśli mówiący są w stanie wzajemnie się zrozumieć. 10. czy dwie sąsiadujące ze sobą odmiany językowe stanowią dwa odrębne języki. Szacuje się. Określenie liczby języków Wciąż nie jest możliwe dokładne określenie liczby istniejących obecnie języków świata. Po pierwsze. Wprowadzenie: porównywanie języków 309 mówią tym samym językiem lub dialektami tego samego języka.1. Ostatnie badania wykazały. funduszy oraz odpowiedniego poziomu wiedzy. Językoznawcze kryteria określające podział na języki i dialekty Jednym z najczęściej stosowanych kryteriów określających status poszczególnych odmian języka jest ich wzajemna zrozumiałość: zakłada się. Afryka i Australia. że w niektórych rejonach świata istnieje ogromna liczba języków. tzn. czy językoznawcy nie mogliby wykazać się większą dokładnością.1. liczby zjawisk. nie zostały jeszcze całkowicie zbadane pod kątem używanych tam języków. czy też są re-giolektami jednego języka. na terenie obecnej Kenii.

Adaptacja tego języka zakończyła się sukcesem i w chwili obecnej funkcjonuje on pod nazwą bahasa-indonezyjskiego lub też indonezyjskiego malajskiego. Znaczny procent wzajemnej zrozumiałości odnotowuje się również w obrębie języków skandynawskich . że można znaleźć dowody na istnienie kontinuum dialektalnego.na przykład Duńczycy i Norwegowie doskonale się nawzajem rozumieją. Tak było w przypadku łaciny klasycznej. że językiem urzędowym nie stanie się któryś z największych języków narodowych. rozciągającego się od Morza Północnego lub Morza Bałtyckiego aż po Tyrol. w których tylko jeden z rozmówców rozumie drugiego. na obszarze przygranicznym między Niemcami a Holandią przebiega przez terytorium. Włosi z regionu Alp muszą korzystać z napisów na ekranie.. używa się go też w dużym zakresie w mediach. aby zrozumieć dialogi w filmach na temat mafii. Obok kontinuum geograficznego istnieje także kontinuum historyczne. a w wyniku ewolucji pojawiają się nowe.różnych języków. . zwłaszcza w telewizji. Promowanie luksemburskiego jako trzeciego języka urzędowego Luksemburga. Mogą zdarzać się i takie sytuacje. Rozwiązaniem problemu granic między językami czy dialektami. także jako jednego z urzędowych języków Unii Europejskiej. a co za tym idzie. jak i języki urzędowe. że zrozumienie innego języka czy innego dialektu jest przeważnie ujmowane procentowo i zależy często od stopnia znajomości tego języka. kontaktu z nim i chęci jego zrozumienia. Jednakże. luksemburski posiada bogatą tradycję literacką. niemiecki i niderlandzki. tj. W Indonezji jeszcze na długo przed odzyskaniem niepodległości politycy zdecydowali. Jednakże wszystkie te dialekty zestawione razem wykazują pewną ciągłość. istnieją specjalne prawa językowe. w odróżnieniu od innych dialektów niemieckich. W wielu krajach. gdy sąsiadujące ze sobą dialekty podporządkowane są różnym językom urzędowym. w których mniejszości narodowe posiadają autonomię językową. Kolejny problem dotyczący kwestii zrozumiałości polega na tym. mogą one być dla siebie nawzajem zrozumiałe -jako sąsiednie elementy kontinuum dialektalnego. ale indonezyjska standardowa odmiana malajskiego. Tak więc wzajemnie zrozumiałe bywają także stosunkowo bliskie sobie dialekty bądź języki. Niektóre języki zanikają. Nawet wtedy. Natomiast dwa dialekty tego samego języka urzędowego oddalone od siebie geograficznie nie muszą wykazywać tej cechy. jak i występującej między nimi wzajemnej zrozumiałości. nawet w obrębie szczegółowo zbadanego kontynentu europejskiego: na przykład w granicach obszaru niemieckojęzycznego dialekty północne są prawie całkowicie niezrozumiałe dla użytkowników dialektów południowych i na odwrót.z 70 milionami użytkowników. Z punktu widzenia typologii bądź statystyki nadanie językowi statusu języka urzędowego nie jest istotne. jak np. ale nadrzędnym językiem urzędowym pozostaje standardowa odmiana malajskiego. jawajski . jednakże po pewnym czasie przyczynia się ono do ustanowienia reguł językowych i wzbogacenia zasobu słownictwa języka zinstytucjonalizowanego. na którym sąsiadujący ze sobą przez granicę mieszkańcy mogą się z łatwością porozumieć. Natomiast linia oddzielająca dwa odrębne języki urzędowe. jest jednak decyzją czysto polityczną. uznawany jest za dialekt języka niemieckiego. jest pojęcie kontinuum dialektalnego. dlatego też jego status nie może być porównywalny ze statusem innych dialektów niemieckich. Komunikacja językowa w Malezji odbywa się powszechnie w oparciu o taki czy inny dialekt języka baazar-malajskiego. które określają obowiązkowy i fakultatywny zakres wykorzystania tych języków oraz różnorakie stopnie ich urzędowego statusu. Można jednakże dostrzec spore odstępstwa od tej reguły. Tabela l pokazuje. mimo że każdy mówi własnym językiem.. która ostatecznie za312 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. W Azji odmiany malajskiego traktowane są zarówno jako dialekty.

Najbardziej „międzynarodowe" języki świata Język Liczba rodzimych użytkowników* Liczba krajów. w których dany język jest językiem urzędowym.Ogólnie rzecz biorąc. próbując określić. w których funkcjonuje jako język urzędowy Liczba kontynentów. otrzymamy różne wyniki . Brytania ifrancuski 68 .w zależności od przyjętych przez nas kryteriów. czy też sytuacja ekonomiczna kraju jego pochodzenia (wyrażona w miliardach dolarów amerykańskich). jeśli oprócz kryterium liczebności zastosujemy także inne kryteria. na których jest używany. co pokazuje tabela 2. Jednakże. na których jest używany Produkt Narodowy Brutto w miliardach dolarów amerykańskich w głównych krajach** i angielski 300 47 5 1069 Wlk. Języki o największej liczbie użytkowników (w milionach osób) mandaryński chiński 885 portugalski 1175 rosyjski 'Tabela 3. takie jak liczba krajów. Pod względem liczby użytkowników dominować będą języki azjatyckie. liczba kontynentów. które języki na świecie mają największe znaczenie. otrzymany przez nas obraz będzie zupełnie odmienny. 313 Tabela 2.

Emiraty Arabskie Ihiszpański 266 20 .30 3 1355 Francja sarabski 139 21 2 38 Zjedn.

2 525 Hiszpania {portugalski 175 7 3 92 Portugalia miemiecki 118 5 1 2075 Niemcy iindone-ayjski 193 4 1 167 Indonezja rmalajski .

Nierzadko. w jaki sposób języki podporządkowują się tym ogólnym zasadom. niektóre języki indyjskie (np. Pokrewieństwo genetyczne jako podstawa typologii Klasyfikowanie języka ma bogatą tradycję pod względem pról określania rodzin językowych. wydaje się oczywiste. zwanych prajęzykami. Metafora rodziny sugeruje istnienie genetycznego pokrewieństwa między pewnymi językami. opisane w poprzednim rozdziale. grupy językowej. Informacje na temat pokrewieństwa genetycznego języków pośrednio poszerzają naszą wiedzę na temat wzorców migracyjnych ludności. że język angielski zajmuje najwyższą pozycję. słowiańskie. Rodziny językowe dzieli się następnie na gałęzie (np.2. maj wspólne źródło. szczepu i rodziny wzajemnie się na siebie nakładają. poziomy typu. Oba te zagadnienia! omówimy w kolejnych podrozdziałach. **Fischer Weltalmanach 1997) 314 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. w wielu bardzo złożonych sytuacjach językowych w Afryce. greka.. wiele grup natomiast może się dzielić na podgrupy. Typologia języków 315 W tym rozdziale natomiast skoncentrujemy się na rezultatach historycznego różnicowania. język irańskie. Badanie procesu wyodrębniania się rodzin językc wych oznacza zatem badania historyczne oraz rekonstrukcją starł szych form językowych. ma to miejsce w przypadku indoeuropejskiej rodziny języków. które im odzwierciedlać relacje między członkami rodziny ludzkiej. uniwersa-lia natomiast pozwalają nam zorientować się. jak np. typologia języka stosuje obecnie bardziej złożoną systematykę. że język angielski stał się w czasach obecnych Językiem światowym". Biorąc pod uwagę ogromną liczbę użytkowników. Języki J które wykazują znaczną liczbę podobieństw pod względem fonologw cznym. 10.1. morfologicznym oraz składniowym. czyli grupa języków należących do różnych rodzin językowych odległe ze sobą spokrewnionych. pomagają w klasyfikacji języków pod względem aspektów zewnętrznych. Powyższe dane liczbowe pokazują jasno. Poziom niższy klasyfikacji stanowi szczep. status języka urzędowego w tak dużej liczbie krajów oraz obecność na tak wielu kontynentach. gałąź zachodnioeuropejska rodziny indoeuropejskiej). k^ re powodowały różnicowanie się języków.2. grupy romańskie i germańskie gałęzi zachodnioeuropejskiej). Zagadnienia te były prz miotem analizy w rozdziale 9. Pojęciem centralnym pozostaje rodzina języków.(^Grimes 1996. a także kierunkóv wielkich historycznych zmian fonetycznych czy strukturalnych. I tak. Tabela 5 przedstawia klasyfikację . tzn. U samego jej szczytu znajduje się kategoria typu. 10. Kategorie te są przedstawione i zilustrowane na przykładzie niektórych języków afrykańskich w tabeli 4. łacina. która nie jest spokrewniona z żadną inną. kryteria wewnątrzjęzykowe natomiast służą określeniu stopnia pokrewieństwa genetycznego między językami spokrewnionymi oraz uniwersalnych cech strukturalnych wszystkich języków. jak pokazują tabele 4 i 5. Oprócz pojęcia rodziny językowej. hindi).2. poświęconym problemom językozna\ stwa historycznego. Azji i w obu Amerykach rozróżnienia te są konieczne. leksykalnym. podkreśla ono związki wewnętrzne między członkami takiej rodziny. ale.. języki celtyckie.indoeuropejskiej rc dziny języków. • 10. gałęzie z kolei na grupy (np. romańskie orai germańskie należą do jednej wielkiej rodziny . Typologia języków Kryteria socjologiczne.

oraz tych. l . Tabela 6 zawiera przegląd rodziny indoeuropejskiej. W tym przypadku ogromnej wagi nabiera pojęcie typu. że będziemy się też odnosić do regionów geograficznych. którzy mówią nieco mniej licznymi językami ndebele i swazi.e. szczep bantu sam w sobie zawiera tylko jedną rodzinę. Poziomy taksonomiczne w klasyfikacji językowej (na przykładzie Typ Szczep Rodzina Gałąź Grupa Podgrupa mger-kongo benue-kongo ubongi bantu bantu północno-zachodnia pólnocno-wschodnia poludniowo-wschodnia venda tsonga sotho ngum zulu xhosa swazi ndebele ryjskich.n.. Oznacza to. tych. Tabela 5 przedstawia niektóre systemy pokrewieństwa między różnymi językami na całym świecie. I tak np. Ze względu na to. trzech typów oznacza. Wyodrębnienie w pierwszej serii. że ludy przybyły do tych części Afryki na długo przed narodzinami języka".najważniejszych obszarów językowych świata. grupa języków nguni w Afryce Południowej obejmuje większość użytkowników języków afrykańskich w tym kraju. Dane w tabeli 4 pokazują. które zostały wymienione. a każda gałąź z kolei zawiera dużo więcej grup i podgrup. będzie mowa także o serii typów. datowanymi (przez Jean Aitchison) na 50 tysięcy lat p. że między tymi językami (niger-kon-go. że w przypadku języków bantu pojęcia „szczep" i „rodzina" pokrywają się. Rodzina ta jednakże dzieli się na o wiele więcej gałęzi niż te. tzn. którzy posługują się głównymi językami zulu i xhosa. że podczas gdy język bantu jest daleko spokrewniony z innymi kongo-nigeryjskimi szczepami językowymi. khoisan [khoiń] i nilo-saharyjskim) nie ma genetycznego pokrewieństwa. tzn. Tabela 4. w afrykańskich językach subsaha316 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. To z kolei dowodzi.

Tabela 6 przedstawia typ indoeuropejski. że szczep afro-azjatycki to jedyny zbiór sześciu grup językowych. że indoeuropejska rodzina językowa stanowi jeden „typ". tzn. grup i podgrup.rzecz ma się odmiennie: wszystkie języki należą do jednego szczepu afro-azjatyckiego. Obecnie jednak znaczna liczba językoznawców domaga się solidnych dowodów empirycznych na poparcie istnienia określonego pokrewieństwa. Staroegipski i koptyjski: obecnie wymarłe 2. że istnieje pokrewieństwo genetyczne między prawie wszystkimi grupami języków indoeuropejskich. rodzina bantu 1. Ogólnie przyjmuje się tę drugą możliwość w sytuacjach. I tak grupa trzecia. Główne obszary językowe świata 1. rozdział 9). w myśl którego wydzielenie pewnych serii geograficznych. hebrajski. istnieje dalekie pokrewieństwo. nama 1.2. Afryka Północna i Środkowy Wschód: szczep afro-azjatycki 2. są rezultatem podziałów w głównej mierze geograficznych. według którego wielu naukowców zakładało. somalijskim. np. kategorie typ.nie mający nawet odległych związków z innymi językami. niespokrewniony z jakąkolwiek inną grupą czy rodziną. W tabeli 5 indoeuropejska rodzina języków umieszczona została wraz z kilkoma innymi typami w grupie języków nostratyckich. Tradycyjnie te cztery kategorie języków nostratyckich. aramejski 2. wymienione w tabeli 5. może okazać się użyteczne.). np. Opis zawarty w tabeli 5 odzwierciedla kompromis między tymi dwoma poglądami. jako dalece spokrewnione zbiory rodzin. Na przykład wyraz dog (ang.na Środkowym Wschodzie i w Afryce Północnej . oraz jedną „rodzinę". Istnieje wiele dokumentów pisanych. bez wskazywania na jakiekolwiek pokrewieństwo między nimi. co pozwala naukowcom zrekonstruować proces ewolucji różnych gałęzi. gałąź khoekhoe. w obrębie których języki mają dale10. bez konieczności określania jakiegokolwiek pokrewieństwa genetycznego między typami w danej serii geograficznej.2. Tabela 5. szczep i rodzina pokrywają się wzajemnie.3.1. postrzegane były przynajmniej jako „szczepy". np. że wszystkie grupy wymienione w tabeli 5. np. Wynika z tego. Wynika z tego. Rodzina berberyjska . Rodzina semicka. np.3. 318 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA.W drugiej serii języków . języki nostratyckie (termin zaproponowany przez duńskiego językoznawcę Holgera Pedersena w 1903 r. inne natomiast są kwestią przypadku. ale dwie główne gałęzie: gałąź satemową i gałąź kentumową (por. odzwierciedla wcześniejsze podejście do typologii języka. grupa arabska.1. jeden „szczep" . który obejmuje tylko jeden szczep i jedną rodzinę. Można zatem wykazać. Jak widać w tabeli 6. Oznacza to. Na podstawie danych empirycznych przyjmuje się.2. tzw. hebrajskim czy arabskim. z wyjątkiem drugiej.4. że wszystkie języki świata są ze sobą genetycznie spokrewnione. języki etiopskie 2. że między rodzinami i językami w tej drugiej serii. Typologia języków 317 kich krewnych. Języki subsaharyjskie 1. rodzina nilotycka 2. gdy w grę wchodzą odizolowane przypadki języków odległych od siebie geograficznie i/lub historycznie. Rodzina kuszytyjska. Niektóre z cech wspólnych różnym językom mogą być objaśnione na gruncie podobieństw genetycznych. np. somalijski. Typ nilo-saharyjski. Typ khoisan (khoiń). np. Typ niger-kongo.

gruziński 3.2.1. tamilski. Języki austryjskie 4.2a. Typ austro-azjatycki.3.2. łacińskie 3. albański 3. Języki australo-azjatyckie i języki Pacyfiku 5. estoński.2. np. irańskie 3.4. japoński 5.1.2.4.3. Typ drawidyjski. Typ australijski (250 języków). fiński. Języki indoeuropejskie szczep = gałęzie rodzina grupy (podgrupy) 3. greckie 3. Języki północnoamerykańskie (wybrane rodziny lub szczepy) 6.1. Języki południowoamerykańskie 10.4.5.1.1.1.1.2. bałtyckie 3. Typ ałtajski.1. sanskryt (wymarły) perski. np. np. południowokaukaski. tabela 6) 3.5.1. np. grupa turecka (np.1.2. nootka 6.1.2. indoaryjskie 3. grupa mongolska 4. navaho 6. turecki). np.1.1. Grupa polinezyjska 6. np. Języki mezoamerykańskie. np. Języki nostratyckie 3. np. bengalski. kwakiutl. lapoński. Szczep uto-aztecki.1.1. Rodzinaeskimosko-eleucka 6. Języki Indian Ameryki Północnej 6.2.1. armeńskie 3. Języki sino-tybetańskie. mbabaram 5.1.2.2. nepalski. rodzina majańska 6. Typ indoeuropejski (por.1. np.1. romańskie wschodnioromańskie — ibero-romańskie — galo-romańskie — retoromańskie 3.1. Typologia języków 319 Tabela 6. Rodzina wakashan. szczep parna nyungan.1. indonezyjski.4.1. celtyckie Egoidelskie brytańskie 3. kurdyjski .4. np. Rodzina athapaskańska. Typ kartweliański.2. Koreański.6. np. Typ austronezyjski (800 języków). np.1. szczep malajski.1.2.zachodniosłowiańskie i— południowosłowiańskie 3. germańskie — wschodniogermańskie — pólnocnogermańskie — zachodniogermańskie pojedyncze języki hindi.3.3. rodzina tybetańsko-birmańska 4.1. rodzina chińska. np. słowiańskie i— wschodniosłowiańskie h.1. hopi 6.3.3. jawajski 5.1. np. węgierski 3. telugu 4.1. rodzina mon-khmer 4. Języki papuaskie (750 języków w Papui Nowej Gwinei) 5. Typ uralski. Rodzina czadyjska.2.4.3. hausa 3.2.

2. które się kryje pod tym terminem. Można tu wykluczyć możliwość zapożyczenia z języka angielskiego. jak np. ilości.2. kornwalijski (wymarły) gocki (wymarły) szwedzki. W myśl twierdzenia. 5.około 60 podstawowych pojęć. W tym szczególnym przypadku wnioski są niepodważalne. słoweński. które nazywamy uniwersaliami. Można uogólnić powyższe fakty i stwierdzić. i relewancji (patrz rozdział 7. W tym przypadku mamy do czynienia z uniwersaliami przedstawieniowymi. decyzja. Forma językowa lub kategoria wyrazu przyjęta przez daną jednostkę w którymkolwiek języku jest nieistotna. tak jak łacina.. że muszą istnieć również uniwersalia interpersonalne. iż w każdym języku osobno i we wszystkich językach świata razem jako pierwszy pojawia się niewielki zbiór .. 10. przypadkiem ma takie samo znaczenie jak dog w języku angielskim. portugalski francuski. Język 321 jest przede wszystkim wykorzystywany jako środek komunikacji. norweski. Typologia języków „pies") w mbabaram. gaelicki walijski. 10. zakładanie pokrewieństwa genetycznego między językami mbabaram a angielskim jedynie na podstawie tego jednego przypadku byłoby zatem błędem. wysokoniemiecki. Uniwersalia językowe jako podstawa typologu Mimo że między językami przynależącymi do różnych typów mogą istnieć ogromne różnice. duński.3. może okazać się trudniejsza. może być także morfemem związanym (sufiksem fleksyj-nym). sardyński hiszpański. islandzki. jeden z języków Indian Ameryki Północnej. nie posiada rzeczowników i. W rozdziale 6 pojęcia uniwersalne. farerski angielski. prowansalski irlandzki. dolnoniemiecki. to niektóre spośród uniwersaliów interpersonalnych lub pragmatycznych. czy też są one jedynie zbiegiem okoliczności. istnieje także zadowalające wyjaśnienie etymologiczne poprzez odwołanie się do języka praaustralijskiego. afrikaans.1). co sugerowałoby. jednym z aborygeńskich języków Australii (patrz tabela 5. szkocki. serbochorwacki. sufiks -i w łacińskim veni (przyszedłem) lub -is w venis (przyszedłeś). czy podobne elementy językowe mają znaczenie dla klasyfikacji. wyraża odniesienie do osoby mówiącego (ja) i słuchającego (ty) poprzez afiksy dodane do czasownika. Na przykład wyrażenie pojęć Ja" i „ty" nie musi mieć formy zaimka. czeski. białoruski. w jaki porozumiewamy się między sobą. kiedy języki są słabiej udokumentowane. przedstawione zostały jako elementarne jednostki semantyczne: swego rodzaju „alfabet myśli ludzkiej". Natomiast w innych przypadkach. albo jako afiksy (morfemy związane). wschodniofryzyjski. Kwestia uniwersaliów wspomniana była w rozdziałach 6 i 7.3). zachodniofryzyjski. przynajmniej zasady jakości. Można przyjąć. wymienione w tabeli 2. macedoński (nowo)grecki rumuński. bretoński.2. luksemburski 320 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. słowacki bułgarski. niderlandzki. . łotewski rosyjski.litewski. ponieważ mamy obszerną wiedzę na temat języka angielskiego i jego rozwoju. ukraiński polski. Z kolei nootka. że zasady konwersacji. regulujące sposób. że pojęcia uniwersalne są językowo oddawane albo jako jednostki leksykalne (morfemy swobodne). włoski. kataloński. wszystkie języki mają pewne cechy wspólne. ludzki aparat pojęciowy rozwinął się tak.

albo potwierdzić. który tradycyjnie był i jest przedmiotem zainteresowania typologii językowej.. Brent Berlin i Paul Kay. o ile w ogóle się je wybierze. Porządek wzrastania liczby określeń kolorów pokazuje. na podstawie którego tworzy się te pojęcia.)".)" lub „ciemny (zielony. które same w sobie mogą być postrzegane jako jasny (zielony. Kolejny kolor to „brązowy". niebieski itd. byłyby to dwie spośród trzech samogłosek głównych będących w największej opozycji do siebie nawzajem. tzn. takie. stanowią jedynie listę twierdzeń. że gdyby w jakimś języku istniały jedynie dwie samogłoski. Próbuje się raczej określić takie elementy spośród ogólnego systemu dźwięków. W przypadku czterech lub pięciu określeń. Liczy się jednak raczej sama zasada. Języki posiadają przynajmniej dwa podstawowe określenia kolorów. Podobną zasadę można by hipotetycznie zastosować w odniesieniu do systemu samogłosek w języku. które można znaleźć we wszystkich językach świata oraz ustalić. tzn. Uniwersalia leksykalne: dystrybucja określeń kolorów faza l faza 2 faza 3 faza 4 faza 5 faza 6 . następnie zaś mamy do wyboru cztery możliwości: „fioletowy". W językach. Jednak badania ostatnich lat wykazały. Typ uniwersaliów. że określenia kolorów to elementy specyficzne dla danego języka i utworzone arbitralnie.Chociaż te typy uniwersaliów językowych mogą się wydawać interesujące i przekonujące. Moglibyśmy pójść krok dalej i założyć. pod warunkiem przeprowadzenia wystarczającej ilości badań. Pierwotnie przyjmowano. wyrazów. że język musi posiadać minimum dwie samogłoski. które można. • i 7ńłtv szary biały ZOIt" < czerwony < lub < niebieski < brązowy < różowy czarny zielony pomarańczowy fioletowy między poszczególnymi kolorami. albo obydwa. które wykazują największe różnice. Jednak dwójka amerykańskich badaczy. które mają odpowiedniki jedynie dla barw „biały / czarny" lub odcieni jasny / ciemny. wyżej wymienione cztery kolory fazy 6 mogą pojawiać się znacznie wcześniej niż kolory przypisywane fazom wcześniejszym. tzn. /a/ i | Tabela 8. „pomarańczowy" i „szary". tym trzecim jest „czerwony". struktur składniowych itd. że da się zaobserwować wyraźną systematyczność w rozwoju określeń kolorów. fakt. w jakiej kombinacji czy kolejności należy je wybrać. są to albo „zielony" albo „żółty". nawet jeśli szczegóły nie zostały jeszcze do końca zbadane. że sytuacja ta nie jest tak oczywista. że najbardziej istotnym kryterium.2. gdyż np. albo obalić w odniesieniu do 5000 lub 6000 języków świata. jak „czarny" i „biały" (lub odcienie „ciemny" i jasny"). „różowy". morfemów. Tabela 7 przedstawia podsumowanie tych spostrzeżeń. Uniwersalizm fonologiczny: dystrybucja podstawowych samogłosek 10. Jedno z uniwersaliów zakłada. Typologia języków /i. ta opozycja jest bardziej widoczna niż rozróżnienia po322 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKAJ Tabela 7. niebieski itd. stwierdziła po przeanalizowaniu dużej liczby języków niezwykłą regularność pod względem dystrybucji podstawowych określeń kolorów na całym świecie. jest znacznie bardziej złożony. Szóstym określeniem jest „niebieski". jest opozycja pomiędzy dwoma ekstremami. Bardzo dobrym tego przykładem są nazwy podstawowych kolorów. u/ lei . nie są one jednak złożone wewnętrznie. Jeśli język posiada trzy określenia kolorów.

OPD natomiast jest mniej centralny. w którym dopełnienie poprzedza podmiot. tak jak to pokazano w tabeli 10. podmiot . moglibyśmy ustanowić także ich hierarchię preferencyjną. rozdział 3). tak i w odniesieniu do uniwersaliów można stwierdzić istnienie elementów centralnych (lub prototypowych). Greenberg nie próbuje zatem ustalić jednego wzorca szyku dla danego języka.w indiańskich językach siuslaw i kuś.dopełnienie: POD).. chociaż bardzo częsty.orzeczenie . W pierwszej kolejności przedstawiano rezultaty badań dotyczących szyku wyrazów w zdaniu (np. 1. Tabela 10. w którym podmiot poprzedza dopełnienie. języku Indian Ameryki Północnej. [Punkt 2 został podważony.3) /u/ albo /a/ i N. tj. Te trzy typy opierają się na wspólnej zasadzie. mniej centralnych oraz marginesowych czy też peryferyjnych. w przypadku pięciu . jest bardzo marginesowy: ODP występuje w coeur d'alene.Model odwrotny.) PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. biorąc pod uwagę możliwe szyki wyrazów. . tabela 9): najbardziej preferowane jest użycie sufiksów. Myślenie w kategoriach prototypów ujawnia się też wyraźnie w przedstawionym przez Greenberga zestawieniu 45 uniwersaliów. dlatego też nie przytaczamy go w tym miejscu. a ODP i DOP . z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością itp. że fonologiczny system języków wykazuje podobną budowę. muszą to być /a/ lii /u/.będą to /i/ /a/ /u/ lei /o/. ale każdorazowo opisuje prototypowy wzorzec uniwersalnej kategorii „szyku". Uniwersalizm morfologiczny: preferencje w użyciu afiksów sufiks < prefiks < infiks < morfem nieciągły (por. Poniżej cytujemy cztery z pierwszych pięciu uniwersaliów z owej listy. Wcześniejsze badania z zakresu typologii języka kładły największy nacisk na uniwersalia składniowe (lub gramatyczne). analogicznie do analizy określeń kolorów. Jak pokazano w rozdziale 6. Uniwersalizm składniowy: preferencje w zakresie typów szyku wyrazów POD < PDO < OPD < ODP < DOP (13) (11) (6) (Liczby w nawiasach oznaczają częstotliwość występowania danych typów szyku wyrazów w 30 językach wybranych ze wszystkich możliwych szczepów. że POD i PDO stanowią prototypowe lub centralne szyki zdania. W zdaniach oznajmujących z podmiotem oraz dopełnieniem w formie rzeczownika prawie zawsze dominuje szyk zdania. Sposób myślenia leżący u podstaw uniwersaliów składniowych obecnie wydaje się bardzo podobny do tego. Jak w przypadku wszystkich innych kategorii. można by do nich ewentualnie dodać także morfemy nieciągłe (por.] 3. Tabela ta przedstawia rezultaty badań językoznawcy amerykańskiego Jo-sepha Greenberga w odniesieniu do 30 języków. w myśl której podmiot poprzedza dopełnienie bliższe. rozdz. Z powyższych faktów wynika. W przypadku istnienia trzech samogłosek. . od posiadającego lub doznającego do patiensa. Zatem. 3. Języki o dominującym szyku OPD są zawsze prepozycyjne. itd. można hipotetycznie założyć. na którym opiera się pojęcie kategoryzacji przez prototyp. potem prefi-ksów. Przy czterech samogłoskach dodane zostaną albo lei albo /o/. Podobny porządek został ustalony w morfologii dla afiksów (por. Takie uporządkowanie znajduje również odzwierciedlenie w znacznej większości preferowanych szyków wyrazów we wszystkich językach świata./a/ 323 Tabela 9. Zatem. a na końcu infiksów. Lista ta zawiera wiele różnych ograniczeń typu prawie zawsze. da się tu zauważyć pewien porządek pojęciowy przepływu energii od agensa do patiensa lub jakiegoś innego związku zależności.

Na tej podstawie w latach dwudziestych XX w. 5. Oznacza to. tak jak w przypadku szczyt zdobyć. ma szyk wyrazów PDO. w wyrażeniu zdobyć szczyt. ale także w językach typu ałtajskiego. wówczas przymiotnik także występuje po rzeczowniku (Greenberg 1966:110). Typy uniwersaliów 10. szyk OPD sugeruje szyk prepozycyjny. np. Zgodnie z punktami 3 i 4. Rys.3). Ilustruje to węgierskie zdanie Zoltan a fa alatt fut (dosł. jak np. Typ uniwersaliów od 3 do 5 to uniwersaliaimplikacyjne. 3. wówczas prawdopodobnie 10. w którym czasownik fut pojawia się w pozycji końcowej. który teoretycznie może pojawić się albo przed rzeczownikiem (prepozycyjny).2 pokazaliśmy. że wszystkie te języki przynależą do typu ałtajskiego. 2. adpozycja także pojawia się na końcu. SOCJOLOGIA JĘZYKA. proponowano. a PDO implikuje szyk postpozycyjny: jeśli O pojawia się na końcu. stąd możliwość większej precyzji w określaniu. że poszukiwanie uniwersaliów językowych pociąga za sobą porównanie wielu. poszukiwanie podobieństw w dużej liczbie języków może oznaczać mniejszą dogłębność i precyzję badań. Językoznawstwo kontrastywne W podrozdziale 10. Nawet jeśli w kilku językach występują takie uniwersalia impli-kacyjne.3. np. jeśli język. w którym wyrażenie przy-imkowe a fa alatt „drzewem pod" ma postpozycję. w stosunku do pozycji przyimka. Omówione wyżej typy uniwersaliów zostały podsumowane na rysunku 2. Językoznawstwo kontrastywne 325 rzeczownik będzie poprzedzony przedimkiem. że dany typ szyku wyrazów dla P..4. O i D będzie także określał szyk wyrazów między innymi elementami pozostałych fraz. Postpozycję są rzeczywiście powszechnie spotykane nie tylko w przypadku języków typu uralskiego. Cecha ta jednak stanowi zbyt słaby dowód na istnienie pokrewieństwa genetycznego. często setek języków. Językoznawstwo kontrastywne 327 uniwersalia uniwersalia pojedyncze uniwersalia implikacyjne uniwersalia uniwersalia przedstawię. albo po rzeczowniku (post-pozycyjny).3. taki jak np. W przypadku językoznawstwa kontrastywnego natomiast przedmiot badań stanowią tylko dwa lub kilka języków. Wówczas będzie to postpozycja (poimek). jak i postpozycje) pojawi się po rzeczowniku. nie musi to sugerować żadnego pokrewieństwa genetycznego. np. Języki o normalnym szyku POD są z o wiele więcej niż przypadkową częstotliwością postpozycyjne. tak jak w wyrażeniu wejść szczyt na. Jeśli dany język stawia czasownik przed dopełnieniem (OD). wejść na szczyt.3. „Zoltan drzewem pod biegnie [on]"). Choć wynikiem tych poszukiwań są założenia ważne dla językoznawstwa teoretycznego oraz badań interdyscyplinarnych. węgierski. Jednakże. a nawet w japońskim i koreańskim.interperniowe sonalne elementarne maksymy . w węgierskim (tabela 5. wtedy prawdopodobnie adpozy-cja (termin nadrzędny obejmujący zarówno prepozycje. 10. aby uznać. jak np. w grupie tureckiej i językach mongolskich. analogicznie do całego zdania. Jeśli dany język posiada dominujący szyk POD i jeśli dopełniacz następuje po rządzącym nim rzeczowniku. jak częste zastosowanie ma dany elePORÓWNYWANIE JĘZYKÓW.

że w każdym ze zdań mówiący opisuje sytuację. John hurt himself with a knife yesterday vs. że choć pozornie istnieją w tych językach jego ekwiwalenty.] d. Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt vs. [Ivan (po)ranił siebie wczoraj nożem.3. lub mn.] c. językoznawstwo kontrastywne może mieć bardzo praktyczne zastosowania. [Ivan i Maria często ranią jeden drugiego. Językoznawstwo kontrastywne czyli porównawcze Zacznijmy od typowego dla języka polskiego zaimka zwrotnego się (dla uproszczenia tej przykładowej analizy pominiemy tu zaimek sobie oraz jego formy deklinacyjne). [John (z)ranił się nożem wczoraj. jak taki odcień znaczeniowy może być przedstawiony w pozostałych trzech językach: (2) a. język niemiecki: Hans hat sich mit dem Messer gestem verletzt. 1. [Hans się nożem wczoraj zranił. jak już powiedzieliśmy. Ten typ wnikliwego porównania często ujawnia wielowymiarowe odpowiedniości. że trudno jest znaleźć wśród nich taki. 1. które stwarzają nowe perspektywy poznawcze. lub mn. 10. (1) Zaimek zwrotny się i jego odpowiedniki a. język niemiecki: Hans und Maria kranken oft einander.wane szyki nią się wyrazów określeń kolorów ment w dwu lub więcej językach. że spośród wybranych tu języków rosyjski oddaje funkcję się w sposób najbardziej zbliżony do języka polskiego. język polski: Jan i Maria często się ranią. tzn. podobnie w języku niemieckim zmiana z 3 os. gdy podmiot wskazuje na istnienie dwóch agensów pozostających w stosunku do siebie w identycznej relacji. Ich habe mir mit dem Messer gestem uerletzt). pój. b. Zaimek zwrotny się w języku polskim może również oddać znaczenie relacji wzajemności w wypadku. wymagałaby zastąpienia sich formami dopełniacza odpowiednich zaimków osobowych (np. język rosyjski: Hean u Mapusi nacmo panxm ^py^ dpyza.] Powyższe przykłady pokazują. Można zauważyć. funkcja się opisująca relację wzajemności w języku polskim wymaga użycia w każdym z pozostałych trzech języków innych form zaimkowych. b. wykonała opisaną czynność w stosunku do siebie samej. Użyte zaimki odzwierciedlają specyficznie relację wzajemności. język polski: Jan zranił się wczoraj nożem. W języku angielskim forma himself byłaby w przypadku zmiany osoby i liczby podmiotu zastąpiona innymi zaimkami zwrotnymi z morfemem wiązanym -self(np.] j c. pój. Zobaczmy. na l lub 2 os.jednostki konwersasemantyczne cyjne fonologia morfologia leksyko-logia składnia kolejność pojawiania się samogłosek preferowany typ afiksów kolejność prefero-pojawia. niż miało to miejsce w pierwszym z omawianych przykładów. Badanie kilku wybranych języków europejskich w poszukiwaniu jego odpowiednika dowodzi.] Jak widać w powyższych przykładach. [John i Maria często ranią się. Ponadto. to okazuje się.] d. co może być również wyra- . język angielski: John and Mary often hurt each other. John and Bili hurt themselues with a knife yesterday).1. w której osoba będąca agensem w zdaniu była jednocześnie doświadczającym. język rosyjski: MeaH (no)panuji ce6x enepa HOSKOM. język angielski: John hurt himself with a knife yesterday. [Hans i Maria ranią często się. który wyrażałby tę samą funkcję w sposób identyczny jak w języku polskim.

język rosyjski: Mapun eiąe KOJieóemcft. stan psychiki Jednocześnie mogliśmy zauważyć. w przypadku języka rosyjskiego natomiast da się tu zauważyć większą analogię w stosunku do języka polskiego. język polski: Jan zawsze budzi się o 7.] Przykłady te dowodzą. Dla oddania znaczenia (2) czasowniki w języku angielskim łączą się z formami zaimka zwrotnego each other (w odniesieniu do dwóch agensów) lub one another (do większej ich liczby). Wykorzystując zaimek się. język angielski: John always wakes up at 7 a. 10.] (4) a.3. zwrotność —* 5.] d. wykazuje najdalej idące podobieństwa w relacji do niego. jednak ten zaimek nie może zastąpić zaimka zwrotnego się. język polski jest w stanie oddać wszystkie z wyżej wymienionych funkcji i znaczeń (oraz te. co odzwierciedla się poprzez obecność sufiksu -ca dla wyrażenia zwrotności. [Maria waha się jeszcze. Popatrzmy na poniższe przykłady: (3) a. 3. jak w . zmiana stanu 4. język niemiecki: Hans wacht immer um 7 auf. 1. gdyż i tutaj we wszystkich opisanych wyżej przypadkach. co widać na rys. W podsumowaniu tej krótkiej analizy trzeba zauważyć. Tak. np. czyli zaimek zwrotny się. język rosyjski: Mean ecezda npocbinaemca e ceMb nacoe. pój.] c. język niemiecki: Maria zógert noch. relacja wzajemności. czy z formą zaimkową ceón. których nie włączyliśmy do tej skrótowej analizy). język polski: Maria jeszcze się waha. 3. w których zaimek się ma zastosowanie w języku polskim. [Hans budzi się zawsze o 7. wykorzystywane były morfemy o funkcji zwrotnej. w przypadku czasowników opisujących zmianę stanu lub też oddających stan psychiki agensa. Sieć radialna niektórych znaczeń polskiego zaimka się 2. Rys. i mn. tak jak to miało miejsce w języku polskim. język angielski: Mary is still hesitating. b. tj. [Mary wciąż waha się. że odpowiedniki polskich zdań obrazujących funkcje się wymienione w punktach (3) i (4) w języku angielskim i niemieckim w ogóle nie wykorzystują zaimka zwrotnego.328 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. (inne znaczenie) \ 3. wyżej wymienione: zwrotność. b. a jedynie go uzupełnić.Językoznawstwo kontrastywne 329 żonę przez polski zaimek nawzajem. zmiana stanu czy też opis stanu psychiki. jak fragmentaryczne i pozorne mogą okazać się domniemane podobieństwa między językami. jako najbliżej spokrewniony z polskim spośród tych trzech języków. że jej punktem wyjścia był jeden morfem. [John zawsze budzi się o 7 przed południem. Różnorodność użycia zaimka się można zobrazować przy pomocy kategorii radialnej.m. zaimkiem sich lub formami dopełniacza zaimków osobowych dla l i 2 os. w niemieckim z zaimkiem einander. relacja wzajemności ••— 1. jak np. Można jeszcze wymienić kilka innych funkcji. w znaczeniu (1) czasowniki z odpowiednimi dla danej osoby formami zaimka zwrotnego z cząstką -self w języku angielskim. [Maria jeszcze waha się. W odniesieniu do funkcji (3) i (4) angielskie i niemieckie czasowniki leksykalne w ogóle nie wykorzystują zaimków zwrotnych.] c. w języku rosyjskim.] d. jednakże opisanie jego znaczenia narzuciło konieczność włączenia do analizy kilku dodatkowych funkcji semantycznych. [Ivan zawsze budzi się o 7 godzinie. w języku niemieckim. Jedynie język rosyjski. a z formą ^py^ dpyza w języku rosyjskim. podczas gdy w pozostałych językach zastosować trzeba w tym celu trzy różne warianty.

że dzięki temu ' uda się także przewidywać błędy pojawiające się w procesie nauki języka. Nie tylko nie ma korelacji między różnymi stopniami różnic językowych i koniecznym do ich opanowania wysiłkiem umysłowym. jak i różnice między nimi. całe słownictwo lub też zbiór tekstów. Uczeń. choć faktycznie to dzięki tym ostatnim jesteśmy w stanie poszerzać nasz zasób wiedzy językoznawczej. Przypuszczano. siebie czasowniki nieprze- . aby w procesie analizy kilku języków określić zarówno podobieństwa. Sposób wypunktowania i wyjaśniania podobieństw bądź niezgodności określony jest przez wy-j brane ramy teoretyczne. We wcześniej cytowanych przykładach wyszliśmy od modeluj morfologicznego w języku polskim (zaimek zwrotny się) i próbowali-* la u. Wskazane jest zatem. że w procesie uczenia się języka obcego należy wziąć pod uwagę przyswojone uprzednio struktury i wprowadzone wcześniej kategorie językowe. Ze względu na to. które pomogą objaśnić. kategorie gramatyki tradycyjnej. będą stanowić l poważną przeszkodę w procesie uczenia się. tj. 330 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA 10. „relacji i „zmiany wzajemnośc. Zakładano.zmiany stanu" Stan psychiki zaimek się Zmiana stanu zaimek się Zwrotność Relacja wzajemności zaimki się. który poznaje nowe dane językowe. że cechy występujące w obrębie języka docelowego. toteż należy położyć na f nie szczególny nacisk podczas nauki. Opis języka nie jest dokładnie tym samym. schematów i prototypów na wszystkich możliwych poziomach kompetencji językowej. Konieczne są narzędzia. w rosyjskim dało się zaobserwować większą różnorodność odpowiednich form niż w przypadku polskiego się. Metodologiczne aspekty językoznawstwa kontrastywnego W latach 1950—1960 językoznawstwo kontrastywne uznawane było za poddziedzinę behawioryzmu. przyswajanego języka obcego. jako korelat behawiorystycznei teorii uczenia się języka. musi nieuchronnie odwołać się do poznanych uprzednio kategorii. To właśnie tutaj pojawia się potrzeba studiów kontrastywnych. biorąc pod uwagę np. Proces ten oznacza adaptowanie wcześniejszych reprezentacji umysłowych do konkretnych danych z języka obcego. co opis stanów i procesów myślowych osoby uczącej się języka obcego. listy wyrazów czy fraz. „ . gdzie i jakiego rodzaju odmienności należy się spodziewać oraz sprecyzować te różnice na użytek osób uczących się danego języka oraz jego tłumaczy. To twierdzenie musiało oczywiście ulec modyfikacji w miarę lepszego poznawania natury związku między strukturą języka a trudnościami w jego uczeniu się.języku angielskim i niemieckim. ale też na poziom sprawności językowej często wpływają błędy spowodowane w większym stopniu różnicami mniejszej rangi niż różnicami natury zasadniczej. Dane empiryczne wykazują.3. Języki można porównywać na wiele różnych sposobów. Wyrażanie „zwrotności"'. językoznawstwo kontrastywne stanowi ważną gałąź badań lingwistycznych.2. znacząco odbiegające od języka rodzimego lub języka wyjściowego. że różnice tego typu uwypuklają istotne elementy na wielu płaszczyznach.

Wydaje się też rzeczą właściwą. Możemy zauważyć. a jeszcze innych nigdy nie brano pod uwagę. typowych skojarzeń emocjonalnych. inne pojawiły się. Podsumowanie odpowiedzi na to pytanie znajduje się w tabeli 11. czy polegać na kompetencji językowej jednego tylko lub nawet kilku autorów słowników ani też na wcześniejszej pracy leksykalnej. w jaki sposób pojęcia zwrotności. tzn. 1. język niemiecki zaimek 6pyz ópyza d. relacji wzajemności. język angielski czasowniki nieprzechodnie czasowniki nieprzechodnie zaimek zwrotny einander zaimek zwrotny sich oraz dopełniacz zaimka osobowego l i 2 os. język rosyjski śmy ustalić kategorie pojęciowe. szczególnie wybrane pola semantyczne oraz typy tekstów. zmiany stanu czy określające stan psychiki agensa są oddawane odpowiednio w języku polskim. inne natomiast są tak ograniczone i specjalistyczne. angielskim. formy syntaktyczne lub wyrażenia idio-matyczne zamknęły. Aby spełnić to zadanie. tj. szeroki wybór tekstów pisanych lub mówionych. jak i proponowanego tłumaczenia). takich jak . za punkt wyjścia obierając kategorie pojęciowe. c. należy stworzyć odpowiednie narzędzia wykorzystując znane elementy językowe. obejmujący możliwie najwięcej różnych odmian. że możemy je w praktyce pominąć. Informacja słownikowa powinna być wynikiem zakrojonej na szeroką skalę analizy wszystkich przykładów użycia jakiegoś elementu lub wyrażenia idiomatycznego (zarówno jako elementu wyjściowego. Można także wykonać operację odwrotną.. Musimy połączyć te źródła w starannie opracowany i stale uaktualniany korpus językowy (lub zbiór takich korpusów). imn. takie jak wyrazy. że niektóre wyrazy.. formy syntaktyczne lub frazy mają tendencje do wywoływania określonych konotacji. że niektóre wyrazy. które on wyraża. Etap pierwszy to poszukiwanie wszelkich możliwych wariantów danego wyrazu bądź frazy w obrębie tego samego języka. Na tym etapie można też stwierdzić. że niektóre elementy są nieistotne pod względem statystycznym. wyrażenia.chodnie czasowniki nieprzechodnie zaimki zaimki zwrotne zwrotne each z cząstką -self other i one another b. pój. niemieckim i rosyjskim. i zapytać np. że bywają używane jedynie w bardzo szczególnych okolicznościach. nie wystar333 332 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA. że aby ułatwić proces nauki języka obcego lub tłumaczenia. Może się okazać.

być świnią. zanim zacznę krzyczeć. entuzjazm. tj.odczucia negatywne. zwyczajowych połączeń słów lub wyrażeń idiomatycznych. podłożyć komuś świnię. Zgromadziwszy odpowiednią ilość nowych potrzebnych informacji. w których ten czasownik może się pojawić. b. Jeszcze inny sposób polega na przeszukiwaniu tekstów paralelnych lub porównywalnych z tekstami. Why arę you always coming late? [Dlaczego ty ZAWSZE się spóźniasz?] b. w odróżnieniu od neutralnego wydźwięku struktury wykorzystującej ten sam przysłówek. . W kulturach zaawansowanych nauki sformalizowane i empiryczne stworzyły zarówno szczegółowe. próbujemy zebrać adekwatną liczbę możliwych wariantów oraz zestawień i frazeologizmów. W języku polskim typowym przykładem pojęcia wywołującego konotację negatywną jest wyraz świnia. należy podzielić wszystkie modele zdań na kategorie. np. frazy werbalne mają decydujące znaczenie w procesie klasyfikacji semantycznej i syntaktycznej schematów wydarzeń i modeli zdań. gdzie rozpocząć poszukiwanie elementów o równoważnym znaczeniu w innym języku. Fifty dogs. że opis tego typu jest z pewnością wykonalny. wliczając / licząc szczeniaki. (8) a. tabu itp. jeść jak świnia. np. dystans. jak i uogólnione definicje wszystkich operacji umysłowych odnoszących się do liczenia. counting the puppies. zaliczyć. Biorąc pod uwagę ograniczony zasób czasowników w językach europejskich. Why do you always come late? [Dlaczego ty zawsze się spóźniasz?] Innymi słowy. można przyjąć. Przykładem konotacji negatywnej związanej z formą syntaktyczną jest użycie w języku angielskim formy ciągłej czasownika przy jednoczesnym wykorzystaniu przysłówka always („zawsze"). Aby dokonać klasyfikacji połączeń pomiędzy czasownikiem a odpowiadającymi mu pod względem kategorii rzeczownikami (włączając w nie podmiot). Kontrastowanie fraz werbalnych Jak już wspomniano w rozdziale 6. Jeśli już wiemy. 334 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA (7) a. które przeanalizowaliśmy w pierwszym języku. Wszystkie podstawowe modele zdań mogą być postrzegane jako możliwe warianty wyrażeń z czasownikiem jako ich ośrodkiem.3. Liczenie jest jedną z typowych czynności istot ludzkich. Kolejnym etapem jest kontrastowanie. być grubym jak świnia. ale przy użyciu formy prostej czasownika. Wychodząc tym razem od mniej złożonego pod względem morfologicznym przykładu z języka angielskiego. że w zasobie słownikowym powszechnie znanych języków znajdą się konkretne grupy wyrażeń rzeczownikowych i czasownikowych. liczyć się itp. b. otrzymujemy dwa sprzężone ze sobą zbiory danych. Liczę do trzech. / count to three before screaming.3. spróbujemy obecnie określić (na ograniczonej liczbie przykładów) związek pomiędzy angielskim czasownikiem to count („liczyć") a polskim czasownikiem liczyć oraz jego wariantami przedrostkowymi i zwrotnymi. których znaczenia będzie łatwo połączyć. b. użycie (5)a z konotacją pozytywną jest niemożliwe. W wyniku przeprowadzenia równoległej klasyfikacji dla czasowników z obu języków otrzymujemy nieoceniony instrument badawczy. 10. jak w (4)a. wliczyć. Pięćdziesiąt psów. Bagażowy policzył nasze torby. w celu znalezienia przynajmniej częściowo równoznacznego elementu mogącego posłużyć za punkt wyjścia. Na tym właśnie etapie rozpoczyna się właściwy proces porównawczy. (6) a. Można się zatem spodziewać. policzyć. The porter counłed our bags. jak w (5)b: (5) a.

On nadal liczy się l liczony jest jako dziecko. który można określić jako „wliczyć / włączyć" (w (8)) i jako „zaklasyfikować" (w (9) i (10)). as a friend ((10)a) . (12) a. / do not count him as a friend. że odpowiednikami angielskiego to count w języku polskim są cztery derywaty czasownika liczyć. do.zaliczać kogoś do przyjaciół f. 0-znacza to. Przeanalizujemy powyższe przykłady ponownie. za itd. Do not count on me! b. Sieć radialna czasownika to count b. „kto się mało liczy") nie musi być wyraźnie wskazany. (10) a. na.in. b. jak w przykładzie (9). count sb. W pozostałych trzech przypadkach to count jest użyty w rozszerzonym sensie. Nie zaliczam go do (moich) przyjaciół. count to ten ((7)a) .liczyć przedmioty agens + patiens (7) to count to three . Punktem wyjścia jest tutaj zasada. Twoje uczucia mało się dla niego liczą. że język polski oddaje różne znaczenia angielskiego to count poprzez większą elastyczność morfologiczną. Me licz na mnie! Powyższe przykłady pokazują.wliczać szczenięta 'a. (11) a. jego obecność jest jednak zawsze implikowana w sensie przenośnym. kiedy weźmie się pod uwagę wyrażenie to count from l to 10 („liczyć od l do 10"). count things ((6)a) W liczyć przedmioty e. Wyrażają się one w użyciu zaimków i przyimków w języku polskim. jak i liczyć się oraz wariantów przedrostkowych. Także ostatnie ze znaczeń . niestałą cechę danego podmiotu) W rozszerzonych znaczeniach w języku polskim można użyć zarówno form liczyć. (12) „liczyć na kogoś / coś" agens + cel . że w obu porównywanych językach istnieje prosta zgodność semantyczna między odpowiednimi czasownikami.liczyć do trzech agens + cel Funkcja „docelowa" three . co w języku angielskim ma miejsce jedynie w niewielkim stopniu. które mogą być dodatkowo poszerzone o przyimki. „wliczać" ((8)a) count the puppies *• . 4 sieć radialna dla wyrazu to count. wraz z modelami zdań i znaczeń.liczyć do dziesięciu t c.liczyć na kogoś 335 niony dla każdego z sześciu wymienionych wyżej znaczeń. (8) „wliczać szczenięta" (9) „ktoś liczy się jako dziecko" (10) „zaliczać kogoś do przyjaciół" agens + patiens patiens + orzecznik agens + patiens + essivus (przypadek opisujący m. jeśli w obu można przypisać te same role semantyczne podmiotowi i dopełnieniu. w skróconej formie. jednocześnie jednak widać różnice w obrębie każdego z nich. możliwa jest jedynie forma liczyć się.trzy jest oczywista. „ufać. polegać na" ((12)a) count on sb. Tak jest również w przykładzie (11). Your feelings count little with him.(9) a. „być wartym" count little ((ll)a) d. . (11) „mało się liczyć" patiens + doświadczający Doświadczający (czyli ten. Hę still counts as a child. „klasyfikować" .(12) -jest całkowicie przenośne. np. (6) to count objects . Podobieństwa i różnice między językiem angielskim a polskim pokazuje przedstawiona na rys. jednakże. b.count os a child ((9)a) liczyć (kogoś) jako dziecko d'. jeśli nie ma udziału agensa. b. w jakich został on użyty. Warunek ten jest bardzo dobrze spełRys 4.

która stawia sobie pytanie. co staje się możliwe dzięki . może też zostać mówiącym narzucona przez obowiązujące prawa językowe. że nie ma on zastosowania w odniesieniu do wyrażeń idio-matycznych. trzeba zdać sobie sprawę. może się ona znacznie rozbudować zarówno pod względem leksykalnym. Zastosowanie modelu sieci radialnych umożliwia adekwatne odzwierciedlenie relacji między różnymi znaczeniami słów . Choć możliwe jest. Należy przy tym także wziąć pod uwagę kwestię idiomatyczno-ści. Wzajemna zrozumiałość między językami nie jest kryterium w pełni wiarygodnym. W przypadku wyrażeń tego typu żadna z konfiguracji nie jest użyta w sposób produktywny. nie jest to regularny wzorzec syntaktyczny. Pokrewieństwo języków prowadzi do wyodrębnienia rodzin językowych oraz rekonstrukcji ich prajęzyków. ponieważ w przypadku kontinuum dia-lektalnego dwa sąsiadujące ze sobą dialekty. które używane jest w sposób idiomatyczny i może mieć konotacje nega336 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA tywne. Wszystkie użycia idiomatyczne stanowią jednak niezwykle istotny element języka. w przypadku liczyć się z najgorszym . jak i zindywidualizowanych. nawet jeśli przynależą do dwu odmiennych języków. takich jak np. Przykładem tego jest polskie wyrażenie liczyć się z.4. mogą to kryterium spełniać. natomiast mogą go nie spełniać oddalone od siebie geograficznie dialekty tego samego języka. Właśnie takie zastosowanie określane jest jako frazeologizm. Określone zbieżności semantyczne można w pełni zanalizować jako konfiguracje ról pod względem znaczenia. jak „count" /„liczyć" zauważamy. aby tę negatywną konotację liczyć się z w znaczeniu „brać pod uwagę ewentualność negatywnego rozwoju wypadków. a które wysoce indywidualne i przypadkowe.zarówno produktywnych. praindoeuropejski. ale wyłącznie ad hoc. Nawet w przypadku tak podstawowego pola semantycznego.„być przv gotowanym na najgorsze / spodziewać się najgorszego". która grupuje języki na podstawie pokrewieństwa genetycznego bądź też uniwersaliów językowych. które są jedyne w swoim rodzaju i nie poddają się systematycznej analizie przeprowadzonej w kategoriach konfiguracji ról semantycznych. że pozwala ono określić. Jednakże z chwilą. Powyższe obserwacje to zaledwie niewielka część tego. 10. ale raczej wyrażenie wysoce idiomatyczne pod wieloma względami jednostkowe. jaka jest liczba języków na świecie i przy zastosowaniu jakiego kryterium można je policzyć.Choć ten typ analizy okazuje się bardzo przydatny w przypadku konfiguracji ról semantycznych (por. Status regiolektu lub języka urzędowego przypisywany danej odmianie języka jest często kwestią decyzji politycznych. które znaczenia danego czasownika są produktywne i regularne. być przygotowanym na najgorsze" zanalizować jako schemat „doświadczania" o konfiguracji ról „doświadczający + patiens". Drugi główny typ porównania językowego odbywa się w oparciu o typologię języków. Heurystyczna wartość konfiguracji ról wynika zatem z tego. W każdym języku istnieje duża liczba wyrażeń idiomatycznych oraz idiomatycznych użyć czasowników i innych części mowy. gdy dana odmiana staje się językiem zinstytucjonalizowanym. co można dostrzec dzięki wnikliwej analizie kontrastywnej kilku jedynie czasowników w języku angielskim i polskim. Kolejnym aspektem jest analiza socjologiczna. jak i gramatycznym. że angielski czasownik to count odpowiada kilku formom morfologicznym w języku polskim. tak jak np. czyli wyrażenie idiomatyczne. Bardzo istotne znaczenie mają badania interdyscyplinarne zajmujące się pochodzeniem i ewolucją języków oraz wędrówkami 10AJ^^__________ ludów i przemieszczaniem się ich języków. rozdział 4). Podsumowanie Języki porównuje się ze sobą w ramach różnych modeli teoretycznych.

precyzyjnemu nakreśleniu historycznych zmian fonetycznych lub strukturalnych powodujących różnicowanie wewnątrzjęzykowe. Ponadto. pod kątem konfiguracji ról semantycznych. istnienie także innych kategorii i poziomów pokrewieństwa. Grabiasa (1994). W wyniku porównania wszystkich zestawień i frazeologizmów semantycznych. tj. gałąź kentumowa składa się z grupy germańskiej i grupy romańskiej). tłumaczenia oraz opracowania słowników dwujęzycznych. Typy językowe składają się ze szczepów językowych. obszar bardzo rozległy i niezwykle ważny. np. Na wszystkich poziomach struktury języka można znaleźć uniwersalia implikacyjne. terpersonalne i pragmatyczne. Na poziomie interakcji językowej pojawiają się natomiast uniwersalia in. zyka w zachowaniach społecznych ludzi stanowi klasyczna praca D. Jej definicja opiera się na kryteriach geograficznych lub historycznych. Na ich szczycie znajduje się typ językowy. Przegląd języków indoeuropejskich podaje Bednarczuk i in. zarówno pisanych. 10. tzn. jak i mówionych. Gałąź z kolei może się składać z grup (np. czyli zbiorów. Zalecana lektura Informacje o klasycznych metodach stosowanych w badaniach socjolingwistycznych znaleźć można w artykułach I. da się także wyróżnić podejście kon-trastywne. grupa języków niewykazująca pokrewieństwa z żadną inną grupą. patrz wybrane artykuły z tomu A. których przykładem jest rodzina indoeuropejska. forma zaimka zwrotnego się w języku polskim. do jakiego stopnia elementy te są ze sobą zbieżne lub jak dalece od siebie odbiegają. socjologicznego i typologicznego porównania języków. których elementy są bardzo odległe ze sobą spokrewnione. Hymesa (1971). Typolodzy języka wykorzystują także pojęcie uniwersaliów językowych. przy użyciu porównywalnej formy morfologicznej lub w wyniku odmiennego ograniczenia kontekstowego.5. Domeną językoznawstwa kontrastywnego jest praktyczne porównywanie dwóch lub więcej języków: jego celem jest wspomaganie procesu uczenia się języka obcego. może precyzyjnie określić. Ćwiczenia i zadania . oprócz pojęcia rodziny językowej. Współczesna systematyka języka zakłada. Wprowadzenie do opisu roli ję10. rodzina indoeuropejska posiada dwie główne gałęzie: języki satemowe i języki kentumowe).6. oprócz interdyscyplinarnego. gdy analizy opartej o konfigurację ról nie można już zastosować w sposób systematyczny. analiza porównawcza danych elementów. W przypadku. Z najnowszych prac wydanych w języku polskim. Badania te mają za zadanie ustalić. wkraczamy w obszar idiomatycznego użycia języka. w jakich użyciach i znaczeniach funkcjonuje dana forma oraz w jaki sposób znaczenia te wyrażane są w języku (-ach) docelowym (-ych). Lubasia (1982). (1986. Z metodologicznego punktu widzenia badania kontrastywne wymagają dużego korpusu tekstów. Szczepy językowe mogą dzielić się na jedną lub więcej rodzin językowych. np. które można odnaleźć na każdym poziomie opisu j ęzyka. jednakże jednostkowy w użyciu i z tego względu niepodlegający istotnym uogólnieniom.1988). Wierzbickiej (1999). 10. jak np. np. zwyczajowych połączeń słów w dwóch lub trzech wybranych językach.6. W obrębie rodziny językowej można w dalszej kolejności wyodrębnić gałęzie (np. N a 338 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA poziomie leksykalnym i morfologicznym rozróżniamy uniwersalia przedstawieniowe. Punktem wyjścia dla badań kontra-stywnych może być element języka wyjściowego. Bajerowej (1972) oraz W. elementarne jednostki semantyczne.książka S. a na gruncie polskim . każda z gałęzi z kolei dzieli się na podgrupy.

(c) walijski. im później nastąpiło oddzielenie od siebie dwu języków. z którego wyodrębniają się poszczególne języki (. opierając się na porównaniu rodziny języków z rodziną ludzką. (Milewski 1976:132-133) 4. 2. na których był niegdyś używany. gdy już między samymi grupami zachodziły duże różnice. co można przedstawić w sposób następujący: bałto-słowiańskie i \ ': słowiańskie zachodniosłowiańskie południowosłowiańskie wschodniosłowiańskie l polski czeski słowacki górnołużycki dolnołużycki 6. węgierski . a co je od siebie różni? A może to język hiszpański jest „bardziej międzynarodowy"? Porównaj przedstawione w tabeli 3 da_ ne liczbowe odnoszące się do języka francuskiego i hiszpańskiego Wyjaśnij. 5. dla których języki te nie posiadają oficjalnego statusu. nazywamy rodziną języków. W oparciu o tabele 5 i 6 podaj.). Im okres ten jest dłuższy. a te z kolei stanowią podgrupę języków bałto-słowiańskich. jak nazywa się ta rodzina (lub nawet gałąź).. W ten sposób w obrębie rodziny rysują się grupy języków. Jaki model języka uwidacznia się za pośrednictwem tej metafory? Jakie jest twoje stanowisko w tej kwestii? Widzimy zatem. Miejsce wspólnych przodków zajmuje tu prajęzyk. nazywamy językami pokrewnymi. zależnie od długości okresu wspólnego rozwoju. Języki wchodzące w skład jednej rodziny. Dzieje języków możemy przedstawić w formie drzewa genealogicznego.i wielostopniowe. Między językami jednej rodziny może zachodzić pokrewieństwo różnego stopnia. Czy można dowieść twierdzenia. 3. Przeanalizuj poniższy fragment tekstu oraz zawartą w nim metaforę pojęciową.1. że jeden system językowy może mieć większą liczbę potomków. rodziny i grupy językowe oraz poszczególne języki. a więc takie. Czy możesz na podstawie posiadanych informacji narysować drzewo genealogiczne? Przykład: język polski należy do języków (zacho-dnio)słowiańskich.odmiennej na różnych obszarach. a które nie? Podkreśl wszystkie języki nieurzędo-we i podaj przyczyny. tak jak np. a różnej na różnych obszarach ewolucji jednego wspólnego prajęzyka. (b) fiński. fiński. i nazwij pozostałe języki należące do tej samej rodziny. tym pokrewieństwo ich jest bliższe. języki czeski i słowacki. dlaczego języki angielski i francuski są uważane za dwa najbardziej międzynarodowe języki 340 PORÓWNYWANIE JĘZYKÓW: SOCJOLOGIA JĘZYKA świata. a to wskutek ewolucji . Podaj. aby język chiński (największy pod względem liczby użytkowników) kiedykolwiek otrzymał status najważniejszego języka na świecie. które tworzyły jeszcze wtedy względną jedność. że liczne warianty języka angielskiego używane na całym świecie nie tworzą jednego języka. do jakiej rodziny językowej należy każdy z następujących trzech języków europejskich: (a) grecki. Na podstawie tabeli 5 zaznacz na mapie świata przedstawionej na rysunku l najważniejsze szczepy. Co stanowi o różnicy między nimi a językami arabskim i hj szpańskim. Wśród rodzin lingwistycznych wyróżnić można zatem zespoły jedno. które powstały wskutek nieprzerwanej. Które z europejskich języków wymienionych w tabeli 6 maj! status urzędowy. gdyż nie wszystkie te odmiany są dla siebie nawzajem zrozumiałe? Porównaj ten problem z zestawieniem dialektów germańskich w tabeli 1. dlaczego jest rzeczą niemożliwą. W oparciu o dane z tabeli 3 wyjaśnij.. Otóż grupę języków. które wywodzą się ze wspólnego prajęzyka.

Jolanta. Cambridge: Cambridge University Press. Kraków. „Impressionisme et grammaire". Na liście znajdują się też wybrane oryginalne pozycje obcojęzyczne o kluczowym znaczeniu dla kognitywistycz-nego opisu języka lub bezpośrednio cytowane w tekście niniejszej książki.* czasownik. Warszawa. albański grecki wioski. „Niektóre treści i metody socjolingwistyczne w historii języka". słowacki. białoruski. John L. 1920. Bajerowa. Mówienie i poznawanie: rozprawy i wykłady filozoficzne. Dzisiejszy dzień nie liczy się jako dzień pracy. Bibliografia W bibliografii zamieszczono prace autorów polskich oraz tłumaczone na język polski prace autorów zagranicznych. serbski. Pragmatyczne podstawy interpretacji wypowiedzeń. dolnołużycki bułgarski. słoweński. zy na twoą pomo. Aitchison. inny czasownik dla znaczeń poszerzonych (3-4-5). chorwacki. licząc razem z tym. On liczy na twoją pomoc. macedoński. To się nie liczy. Jean. Przetłumacz poniższe zdania na wybrany przez siebie język. Bernard Bouvier. wykorzystując do tego celu model sieci radialnej. W: Melanges d'histoi-re litteraire et de philologie offerts a M. O klamstwie i kłamaniu. Kraków: Universitas. Language Change: Progress or Decay? Cambridge: Cambridge University Press. czy da się na tej podstawie sformułować jakieś syste. Jeśli w twoich tłumaczeniach wykorzystujesz więcej niż jeden czasownik. 19912. łotewski rosyjski. górnołużycki.OCIX. Aitchison. Bally. 1993. . Microfilm. sardyrtski U) (2) (3) (4) (5) (6) (7) ai»B— niemiecki. 1996. Nasz synek umie już dobrze liczyć. czeski. ukraiński polski.I. dolnoniemiecKi.„ — _ 7. Policz do trzech. Aleksy. Irena. Musi pan wysiąść na piątym przystanku. 1972. 1999. .litewski. eden czasownik oddający dosłowne znarzoJeśli w IAVU». jeden czasownik oddający dosłowne znaczenie czasownika liczyć (1-2). Antas. Nie bylem w stanie policzyć wszystkich ludzi na zebraniu. 1987. Austin. IUR. Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego XXX. a potem biegnij. Charles. 261279. Awdiejew. Language Origin and Evolution. British Museum. np. Jean. a jeszcze inne czasowniki lub wyrażenia dla znaczeń metaforycznych (6-7)? Przedstaw wynik swej analizy w formie graficznej. 27-39. The Seeds ofSpeech. czy da się na tej podstawie stormuiuwc^ j— matyczne reguły użycia. Geneva: Sonor.

). London: Rout-ledge. 1995. Discourse: A Multidisciplinary Introduction. Cambridge: Cambridge University Press. Cambridge: Cambridge University Press. Warszawa: PWN. Soonja i Melissa Bowerman. 1990. Comrie. Brown. (red. 1987. 1963. Bibliografia Griroes. Lublin: Wydawnictwo UMCS. Joseph H. 13th Edition. Uniuersals of Language. Fauconnier. Goddard. Joseph H. Teun A. Some Universalsin Language Usage. Warszawa. „Learning to express motion events in English and Korean: The influence of language-specific lexicalization patterns". Wolfgang Hunig. Bernard. 1994. Renę i Giinter Radden (wspólpr. Mass. Robert A. CA. Semantic and Lexical Univer-sals: Theory and Empirical Findings. Wrocław: Ossolineum. Szwedek) Warszawa: PWN (wyd. Stanisław. Mental Spaces: Aspects ofMeaning Construction in Natural Language. Basic Color Terms. „Logika i konwersacja". Język w zachowaniach społecznych. 1999. „Keeping the peace: A cross-cultural comparison of ąuestions and reąuests in Australian English and French". Multilingua 13 (1/2). 1998. Cognitiue English Grammar. Lublin. (red. Cognition 41. Greenberg. Cliff i Anna Wierzbicka. Berkeley and Los Angeles: University of California Press. 1986. Comrie.). Language Uniuersals and Linguistic Typology. Lublin: Wyd. 344 Biblio! Berlin. W: Ethnologue. Goddard. AŻ: Sum-mer Institute of Linguistics (SIL). Kraków: Instytut Języka Polskiego PAN. Lublin: UMCS. The Hague and Paris: Mouton. 1998. Beaugrande de. 1983. John Taylor i Marjolijn Yerspoor). 1992. Galasiński. Leszek et al. Dukiewicz.Bartmiński. 1966. Wstęp do lingwistyki tekstu (tłum. 1994. The World's Major Languages. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. I i II.). 91-114. Dirven. 83-121. Their Universality Euolution. Gilles.). Thou-sand Oaks.). „Languages of the world: Top 100 lan-guages by population". Barbara F. UMCS.). 1980. H. Bartmiński. Grabias.).1988. Elżbieta Tabakowska. dyskurs. Amsterdam: Benjamins. Tekst: Analizy i interpretacje. Penelope i Steven C. MA: Bradford. Cambridge. Leokadia i Irena Sawicka. Levinson. Language Universals. Tekst. Choi. Długosz-Kurczabowa. i Wolfgang U. Jerzy i Barbara Boniecka (red.) Język w świetle nauki. Paul. 35-58. 1994. Cliffi Anna Wierzbicka (red. W: van Dijk. Bernard (red. 1987a. Gramatyka współczesnego języka polskiego: fonetyka i fonologia. Gramatyka historyczna języka polskiego. 1996. 1996. „Discourse and culture". Teresa i Elżbieta Janus (red. W: Stanosz. Dobrzyńska. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. London and New Delhi: Sagę. Tekst i zdanie. Beal. 1999. Christine.: MIT Press. komunikacja międzykulturowa. With Special Reference to Feature Hierarchies. oryg. Duszak. Dressler. Języki indoeuropejskie. (red. A. 1990. 1981. Tucson. Jerzy (wyd. Renata i Anna Pajdzińska (wyd.).). 1981). B. Warszawa: PWN. Językowa kategoryzacja świata. Grice. Bednarczuk. (red. Dariusz. Greenberg. 1996. Anna. Politeness. Grzegorczykowa. . Kraków: PAN. 1969. Chwalenie się jako perswazyjny akt mowy. Martin Piitz. Brent i Paul Kay. 1991. Językowy obraz świata. Cambridge. Krystyna i Stanisław Dubisz. Zbiór studiów. T. 1985.

Kuryłowicz. i Stephen C. Roman. Hymes. W: Michał Głowiński (red. Podstawy polskiej składni. Kalisz. Krzeszowski). 1979. Klemensiewicz. Warszawa: PWN. Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Język Polski 41. Lubaś. 346 Bibliografia Lehrer. 1973. Iconicity in Syntax. Vol. Warszawa: PWN. Renata. 1996. George i Mark Johnson. Wstęp do językoznawstwa teoretycznego (tłum. Warszawa: Polskie Towarzystwo Semiotyczne. 1987. William. T. Zenon. John. Kraków: PWN Skrócone wyd. 195-252. 1992. angielskie 1976. W: Kardela. John (red. Adam. Krzeszowski. 1. Ań Essay Concerning Human Under-standing. Warszawa: Wydawnictwo UW. „La naturę des proces dits analogiąues". Warszawa: PWN. Grammatical Categories and Cognition: A Case Study of the Linguistic Relativity Hypothesis. Wykłady z polskiej składni. John. Tubingen: Gunter Narr.Grzegorczykowa. John.17-34. Język i społeczeństwo. Zarys słowotwórstwa polskiego.). Historia języka polskiego. Locke. Warszawa: PWN. Stephen C. Thomas A. 1945-49. Semantyka. Dell. Women. Władysław. Warszawa: PWN. The Hague and Paris: Mouton. Cambridge: Cambridge University Press. 1982. Fire and Dangerous Things: What Categories Reveal about the Mind. Amster dam: Holland Publishing Company. Lyons. George. Renata i Jadwiga Puzynina. Ronald W. 1972. H. A. Krzysztof Bogacki). Kraków. Current Trends in Linguistics. Lubaś. Adrienne. 1974.metoda interdyscyplinarna". Rudi. Renata i Zofia Zaron (red. Renata. „Fleksja a derywacja". 1983. Lakoff. Cambridge: Cambridge University Press. Acta Linguistica 5. Gramatyka angielska dla Polaków. Semantic Fields and Lexical Structure. Podstawy gramatyki kognitywnej. Jerzy. Władysław i Stanisław Urbańczyk (red. Jodłowski. Warszawa. Podręczny słownik poprawnej wymowy polskiej. 1988.). Rozważania dotyczące rozumu ludzkiego. Społeczne uwarunkowania współczesnej polszczyzny. „Socjolingwistyka i etnografia mówienia". 2 (tłum. Langacker. Heinz. Grzegorczykowa. Weinsberg). 1955. Lyons. l. Grzegorczykowa. 41-82. Władysław. 1976. 1984. Warszawa: PWN. Warszawa: PWN. . Labov. Grzegorczykowa. John. Berlin: Mouton de Gruyter. London: Everyman's Library. Haiman.). T. 1979. II: Diachronic. „Kognitywna analiza aktów mowy". Warszawa: PIW. „The social setting of linguistic change". John J. 109116. 1991. 1997. 1961. Rzeczowniki sufiksalne rodzime. Semantyczna struktura słownictwa i wypowiedzi. Gumperz. Chicago: University of Chicago Press. 1990. Lucy. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. Image and Symbol. Levinson (red. [1971] 1980.). 1974.P. Rethinking Linguistic Relativity. Metafory w naszym życiu (tłum. 343-354.). Lakoff. Cambridge: Cambridge University Press.) 1993. Socjolingwistyka 2. Sprachwandel. 1989. (red. 1985. Tomasz P. Areal and Typological Linguistics. Concept. W: Sebeok. Stanisław. 11-18. „Socjolingwistyka . Levinson. Lubaś. Warszawa: PWN. 1984. The Cognitive Ba-sis of Grammar. Pragmatics. 1994. 1977. Keller. 1998. Kraków: Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego.

Bib»"S^21_-_________ Ostaszewska. rozumienie i relatywizm. 1995. C. W: Warren. Alicja. Primitiue Mań and Child. Axer i T. Brygida. A. Lublin: Katolicki Uniwesytet Lubelski. Tabakowska. Językoznawstwo. 1931-58. E. język. (red. Aleksander R. Nagórko. Sapir. Linguistic Categorization. Searle. 1987. Podstawowe wiadomości z fonetyki i fonologii współczesnego języka polskiego. osobowość: wybrane eseje (tłum. C. Communication and Cognition.). Ań Introduction to Morphological Analysis. Encyklopedia Szkolna. Podstawy leksykologii i leksykografii. Wygotsky. Muszyński. Ogden.K. John R. Przemysław. 1974. Gramatyka i obrazowanie. 1994. B. Dań i Deidre Wilson. Oxford: Clarendon Press. Stanosz i R. pisarkowa. 1976. Warszawa: PIW. Język. 1977. Maria Renata. Rudzka-Ostyn. E. Dobrzyńska. Ape. W: Kardela. Taylor. Wprowadzenie do językoznawstwa kognitywnego. I. Yerschueren. Handbook of . 1993. 19997. Prototypes in Linguistic Theory. Z rozważań nad kategorią przypadka (tłum. Vols. Oxford: Blackwell. (tłum z roś. Adam (red. „Czym jest prototyp w semantyce diachronicz-nej". 1989. 2000. Łurija. Sperber. Tadeusz. Warszawa: PWN. Weiss (red. znaczenie. 1995. Podstawy gramatyki kognitywnej. Schiffrin. pinker. Vol. 1994. Topics in Cognitive Linguistics. Edward. 2000. Warszawa: PWN. Oxford: Blackwell.). Wrocław: Zakład Narodowy im. N. Cambridge: Cambridge University Press. John. Historia składni języka polskiego. Miodunka. 1994.: Harvard University Press. 1978.). Zbysław (red. Steven. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne. 1923. oprać. Jan-Óla Ostman i Jan Blommaert. 1995. The Language Instinct. Cambridge: Cambridge University Press. 1991. Szymanek. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins.19952. Warszawa: Instytut Badań Polonijnych PAN. Zimand).Łozowski. Kultura. 243-254. Mayenowa. 1989. Elżbieta. Warszawa: PWN. Zarys gramatyki języka polskiego. Krystyna. Stu-dies in CrossCultural Psychology. Eleanor. Czynności mowy. i Lew S. W: Studia i rozprawy. Tabakowska). 1988. Categories and Categorization in Morphology. Szymanek. Schiffrin. Kraków: Universitas. 1988. Makowiecki. Kraków: PAN. Warszawa: Biblioteka myśli semiotycznej. 1994. Richards. Ossolińskich. „Spójność tekstu a postawa odbiorcy".). „Human categorization". Maria Renata (red. 1987. Mass. Mayenowa. Henryk (wyd. Deborah. Rossiter). 1-8. Elementy gramatyki historycznej-języka polskiego. Janusz. London: Rout-ledge and Kegan Paul. Hartshorne and p. i LA. Kraków: Wydawnictwo Tomasz Strutyński. Approaches to Discourse: Language as Social Interaction. Bogusław. 1998. New York: Harper Perennial. Bogusław.) Cambridge. Milewski. Rudzka-Ostyn. Warszawa: PWN. Warszawa: PWN. Tekst i język. The Meaning ofMeaning.). Relevance. Brygida (red. W. Jef.] Lublin: Wydawnictwa UMCS. Rosch. Strutyński. Peirce.). 1992. Warszawa: PWN. 1984. 1986. Discourse Markers. Collected Papers. New York: Academic Press 3-49. Danuta i Jolanta Tambor. Deborah. Problemy semantyczne. Wrocław: Ossolineum. Literatura i nauka o języku. Charles S.

41.performatywny (performatyw) 206. 216. W: Mayenowa. 86 antropocentryczna. 148 165. derywacja zob. 209. 216. 320. 348 Bibliografia Wierzbicka. nazwa analogiczna. Tokarski. 209. 204. derywacja anafora 251. derywacja agens 115. 240 allofon (wariant) 161-164. 1997. Anna. 211. 210. 290. Fonetyka i fonologia języka polskiego. 237.171. 240 . 1973. 174. 237 . 237 .171 . 125. 1980.dyrektywny (dyrektyw) 207. 208. (red. perspektywa 23-24. „Akty mowy". myśl i rzeczywistość (tłum. 236. 208.). Marek. 209. Wierzchowska. 1999. 209. 237. 335 akcent 113. akt mowy . 205-235. nazwa zob. 210. 235. A. 1999. 208. 212. 323. 139. Amsterdam and Philadelphia: Benjamins. sposób 154. 329. 119. miejsce 154-155. Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego. Warszawa: PWN. 135. 91.informatywny 207-208. M. 210. 171. 203. Zarys dziejów języka polskiego.155 asertywny. 237. 210. Wierzbicka. 173.pozycyjny 163. 237 . Język-umysł-kultura. 234. 34. Semiotyka i struktura tekstu. 1999. 232. Hołówka). 172. zmiana zob. 234. 201-219. 89. Ryszard. 299 .asertywny (asertyw) 207. 253. 208. 172. 234. 281 akcent (cechy wymowy) 269 ~ standardowy 269. 210.169 artykulator 154. Wrocław: Ossolineum. zmaina antonimia 47. Bożena. 256 ~ wyrazowy 84. 234.153. 331. 235.konstytutywny 208.170. 226. 237 . 285. 1973. 215 . 120. 235. 240 ~ deklaratywny (deklaracja) 207. 141. 169. 237. UMK. 210. 211-215. 217-226. 235. 324. Benjamin Lee.114 arbitralność/arbitralny 31. derywacjazofe. 215. 240 . 43. 211.Pragmatics. 228. Wrocław: Ossolineum. Zarys fonetyki i fonologii współczesnego języka Toruń: Wyd. akt mowy 206. 48. 213. Indeks rzeczowy A afiks 76. 264. Toruń: Dom Organizatora. 252. 227.jakościowa 97 alternacyjna. 298 akt mowy 134. Wiśniewski. 77. ka polskiego.pośredni 231. 326 afiksalna. 229. 107. 171 artykulacje dodatkowe 156.obligatywny 208.166-167. 210. Bogdan. 211. Whorf. 236. 209-210. 291 aloleks 184 alternacja ~ ilościowa 97 . 233. 92.ekspresywny (ekspresyw) 207. 216.41 artykulacja 150.fakultatywny 162. 234. 70. 235. 215. 95-97. T. 227. 170. Fleksja polska. 171 -.163. 237 . 136. 166-167. 156. 32. Walczak. Marek. 237 . 240 ~ komisywny (komisyw) 207. 124. 231. Zadania z fonetyki i fonologii współczesnego jeży.bezpośredni 230-231. Wiśniewski. 237. 214. 78. 155-156. 226-233. 1982. 327. 328. 215. Warszawa: PWN. Warszawa: PIW. 140.R. 230. 266 analityczna. Język.171 -.

aspekt - dokonany 137-138,139,140,143 - niedokonany 138-139, 140,143 asymilacja (upodobnienie) 148,168, 170,172, 282-283, 292, 299 - postępowa (progresywna) 168,169 - wsteczna (regresywna) 168,169 350 Indeks rzec :zo\vy B bezafiksalna, derywacja zob. dery-wacja bezdźwięczne, głoski 206. głoski bezdźwięczność 150, 152, 171 bezpośredni, akt mowy 230-231, 237, 240 bezwzględny stopień najwyższy 192-193, 199 bliskości zasada zob. zasada dystansu bliższe, dopełnienie zob. dopełnienie błędne koło 182, 184,199 cel 122-123,125, 132, 141, 335 cel ważniejszy niż źródło 124, 141, 145 centralizacja 295-296 centralny, element 206. element prototypowy centrum - deiktyczne 21 - sylaby 157, 165, 172 - uwagi 252, 253, 264, 265 ciągły, morfem zob. morfem czas 136-137,138, 139, 140,142 ~ przeszły 137, 142 - przyszły 137, 143 - teraźniejszy 137, 138, 142 czas aktu mownego 136-137, 140, 142, 143 czasownik - modalny 127, 128, 136 - nieprzechodni 142 - posiłkowy 126, 127, 135 - performatywny 214, 215, 236 ~ przechodni 142 człon ~ określający 84, 85, 104-105 - określany 84, 85, 104-105 D dalsze, dopełnienie zob. dopełnienie definicja ~ klasyczna 58, 70, 72 deiksa 251, 264, 266 deiktyczna, orientacja 206. orientacja deiktyczne, centrum zob. centrum deiktyczne, wyrażenia 206. wyrażenie deklaratywny, akt mowy 206. akt mowy deklinacja (odmiana przypadkowa) 98,103-104

deontyczna (wolicjonalna), modal-ność 206. modalność derywacja 77, 78, 80, 83, 86, 89-97, 98, 99, 102, 106, 107 ~ afiksalna 97, 107 - alternacyjna 97, 99, 107 - bezafiksalna 97 - mieszana 97 ~ paradygmatyczna 97, 99, 107 - właściwa 77, 107 ~ wsteczna 99 derywat 76, 83, 84, 90, 91, 92, 93, 95, 100, 106,107, 110 ~ prosty 89, 108 - złożony 89 desygnat 49, 50-51, 52, 53, 54, 55, 56, 58, 59, 60, 67-68, 69, 105, 250, 252, 253, 254 determinizm językowy 175, 200 dialekt 268, 298, 305, 308, 309, 311, 312, 337, 339 - regionalny 206. regiolekt dialektalne, kontinuum zob. kontinuum docelowa, domena zob. domena dokonany, aspekt 206. aspekt domena _ docelowa 56, 70, 89 _ pojęciowa 59, 60, 61, 63, 64, 65, 66, 70 _ źródłowa 56, 70, 89 donośność (sonorność) 165,172 dopełnienie 26, 27, 28, 113, 125, 126,127,130, 131,142, 288, 289, 323, 324, 334 - bliższe 28, 128, 129, 130, 131, 141, 324 - dalsze 126, 128, 129, 130, 131, 132,141 doznający 120, 125, 132, 141, 324, 327,335 dwugłoska 206. dyftong dyftong 147, 157, 160-161, 171, 281, 296 ~ wstępujący 160 - zstępujący 160 dyrektywny, akt mowy 206. akt mowy dysymilacja (odpodobnienie) 283, 299 dystansu, zasada 24,27-29,41,140, 143 dystrybucja - fonemu 166 ~ komplementarna 163,171, 173 dźwięczne, głoski 206. głoski dźwięczność 151,169,171 E efekty - prototypowe 45, 52-53, 70, 163 ~ wyrazistości 60, 61, 67 egocentryczna, orientacja206. orientacja egocentryczny 20-21, 23, 41, 43 egzofora 251, 264, 266 eksplikacja 185, 187,189,192,199, 200, 202 ekspresywny, akt mowy 206. akt mowy element ~ peryferyjny (marginesowy) 37, 39, 42, 43, 45, 51, 282, 288, 323, 324

- prototypowy (centralny, maksymalnie wyrazisty) 36, 39, 42, 51, 61, 67, 282, 288, 290, 323, 324, 330 elementarne jednostki semantyczne 181,182,183,184-185,187,193, 196,198,199, 202, 320, 326 elizja 168,170,172 endofora 251, 254, 266 epenteza 168,172 epistemiczna, modalność 206. modalność etalekt 269, 298 etnocentryzm 183,184,193,199 etnolekt 269, 272, 298 etymologie ludowe 32, 56 F faktywna (prawdziwościowa), modalność 206. modalność fakultatywna, wariancja 206. wariancja fakultatywny, allofon 206. allofon fatyczna, funkcja zob. funkcja filologiczna, metoda zob. metoda fleksja 80, 84, 90,101-105 fleksyjna, forma 206. forma fleksyjna, kategoria morfologiczna 206. kategoria fleksyjny, morfem 206. morfem fleksyjny, paradygmat 206. paradygmat fleksyjny, temat zob. temat fleksyjny fonacja 150,151-153,171 353 352 Indeks rzeczowv fonem 114, 147, 149, 161-164, 166, 170,171,173, 285, 286, 290, 291, 292, 299, 300 -, dystrybucja 166 fonemiczna (fonologiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonetyka 113, 114, 147, 148-150, 171. 172 fonetyczna, transkrypcjazo6. transkrypcja fonetyczna, zasada zob. zasada fonetyczna, zmiana zob. zmiana fonetyczne, symbole 150,171 fonologia 113, 114, 147, 149, 171, 172. 175, 288, 290, 314, 326 fonologiczna (fonemiczna) transkrypcja zob. transkrypcja fonologizacja 290, 300 forma ~ fleksyjna 76, 80, 90, 97, 102, 103, 104, 106, 108, 113 - analityczna 104 - syntetyczna 104 - syntetyczno-analityczna 104 ~ pytająca 135, 139, 140, 231 ~ wyrazowa zob. wyraz ~ zerowa 285, 300 formalna spójność zob. kohezja formalne wyznaczniki spójności 249, 263 formotwórczy charakter 101 fortunności, warunki 210, 211, 215217, 235 fortunny 216, 235 frazeologizm zob. wyrażenie idiomatyczne funkcja - fatyczna 205, 235 - identyfikacyjna 252-253, 264 - interpersonalna 203, 235, 247 - komunikacyjna 134-135, 139, 235 - metatekstowa 247 - nieidentyfikacyjna 253, 264 - przedstawieniowa 203, 235, 247 - tekstu zob. reprezentacja tek. stu

funkcjonalny, wyraz 206. wyraz G gałąź języka 315, 316, 317, 318, 340 gatunek tekstu 256, 264, 331 genetyczne pokrewieństwo języków 278, 299, 314-320, 325, 337 głoski ~ bezdźwięczne 150, 152, 169, 291 ~ dźwięczne 150, 151, 152, 163 główny, morfem zob. morfem gramatyczna, kategoria zob. kategoria gramatyczny, morfem zob. morfem gramatyka 113-114 gramatykalizacja 91, 107, 257, 264, 303 grupa ~ językowa zob. język - nominalna 39, 79, 84, 86, 87,104, 113, 127, 128, 129, 133 ~ składniowa 77, 79, 128, 147 ~ spółgłoskowa 165, 166, 172, 173 291 ~ werbalna 125, 128, 141, 333 grzeczności (uprzejmości), zasad zob. zasada grzecznościowe, strategie zob. str tęgie grzecznościowe H hierarchia taksonomiczna 65, 66, 67, 68, 70 hierarchiczna struktura zdania zob. struktura hiperonim 88, 177, 250 relacje kontinuum -47,48,56,70 l ideacyjna, relacja zob. relacje identyfikacyjna, funkcja zob. funkcja idiom zob. wyrażenie idiomatyczne ikona 15,16-17,18,19, 41 ikoniczności, zasada zob. zasada ikoniczny, znak zob. znak iloczasu, zanik zob. zanik iloczasu ilości, maksyma zob. maksyma ilościowa, alternacja zob. alternacja ilościowa, zasada zob. zasada imienna, kategoria zob. kategoria implikacyjne, uniwersalia zob. uniwersalia implikatura 224-226, 255 - konwencjonalna 224, 225, 236, 239 ~ konwersacyjna 224-226, 233, 236, 239, 248, 256, 257, 260, 264 indeks 15,16,19,41 indeksowości, zasada zob. zasada indeksowy, znak zob. znak indoeuropejskie języki 279, 314, 315,317,319,338 inferencja 248, 263 infiks 95, 96,107, 323 informatywny, akt mowy zob. akt mowy intencja komunikacyjna 134, 142, 203, 205, 209, 210, 213, 215, 223, 224, 226, 230, 233, 234, 235, 248 interdyscyplinarne podejście 306, 325, 336 interfiks 77, 78, 86, 96,107 interfiksacja 78 interpersonalna,, funkcja zob. tunfcinterpersonalna,, relacja zob. relacje interpersonalną, uniwersalia zoo. uniwersalia intonacja 113, 135, 148, 165, 167, 172,175, 25(6 jakości, maksyma zob. maksyma jakościowa, alternacja zob. alternacja jądro 259, 26^-263, 264 język _ docelowy 3,30, 338 _ gałąź 315, 316, 317, 318, 340 J grupa 268;, 279, 305, 315, 316, ' 317, 318, 519, 337, 339

323. spójność. 297. podgrupa. 337 -.310. 298. 114. 178. 103. 97. 337. 119. 268.fleksyjna 103-104 .104.314. 51. spójność . słowo zob. 197. 330 .321. 42. 271.?. 33. prawo 312. 266 kategoria ~ gramatyczna 35. 325-326. 41. 316. zróżnicowanie 268. 264. '320. kategoria językowy. 337. 90. 45. 295. 337 -'. 148.urzędowy 309. 315. definicja zob. 317. 277. 331 . 297. 136. 337. 318. 42. 85 . 70. 340 -. 323 kentumowe języki 280. 319. 46.leksykalna 35. 314. 58. 88. kategoria zob. kategoria kluczowe. 102. przyswajanie 259-260 godzina S79.136.90. 319.. 317.imienna 103. 273. 176. 299.299 -. 32.311. 315.korpus 332. 339.zinstytucjonalizowany 31A 354 Indeks rzeczowy indeks rzeczowy 355 -. 313. 339 ~. 197. 41-42. 180. 35. 139. 198. 339 ~ śmierć 510 „„ _ typ 315. 301 ~ kontrastywne 305. 316. relatywizm zob. 318. wyraz klasyczna. 338. szczep 505. 302.wyjściowy 330. 99. 200. 338 .298. 32. 317.269. 272 295 297. 41. definicja klasyfikująca. 317. 312. 235 . 104. 330.morfologiczna . 112.311. 180. 338 podmiana 568. 317 klasa wyrazów zob. 84. 108. 318 319 337 J typologia 305. 32. 183.werbalna 103 kategoryzacja 33.308.332.312. 310 -' superstr-at272. 316. 338 K katafora 251. kategoria morfologiczna zob. 340 . 46. 33. 298. 98. 179. 305. 283. słowo koherencja (spójność właściwa) zob. 314.językowa 15. 57. 89. relatywizm językowy językoznawstwo ~ historyczne 267. 315 316. 38-40. 288. 199 . 142. 271. 317.337 . 42. 72.substrat 272. relacje kohezja (spójność formalna) 206. 298 językowa.klasyfikująca 103-104 ~ pojęciowa 15. 315. używanie 204. 312. 104 . 36-38.

176. 79. rola semantyczna koniugacja 98. implikatura konwersacyjna.239. morfem zob. 223. 142. 263 ~ werbalna 243. luka zob. pole leksykalne leksykalny. pogwa. 220. presupozycja kulturowa. 236. rozbudowa leksykalna leksykalne. 236 kontinuum .komisywny. wymowa literowa ludowe etymologie zob.178. 111.jakości 219. 257. 258.konwersóyjna 219-223. 326 liczba 104 linearna struktura zdania zob. 104 konotacja 332.190.143.parawerbalna (parajęzykowa) 243.137. presupozycja 206. 336 konstrukcja/konstruowanie 33. 224. morfem leksykologia 45.114. 326 -. wiedza kulturowe. akt mowy kompetencja pandialektalna 271 298 kompozycja 77. skrypt 206. implikatura zob. 70 M maksyma ~ ilości 219. 69. 226236. 256. 197. struktura lingwistyka tekstu zob. tekst literowa wymowa 2ob. 86-88. 35. maksyma zob.105 konstrukcja składniowa 76. 201 konceptualizator 33 konektor 255. skrypt A-l leksem 55.enie 226 ~ relewaną (stosunku) 219. 321 .179 konwencjonalna. uwarunkowanie 206. 221. 105-106. akt mowy zob. presupozycja kooperacji. 41. 81. 321 . zasada zob. 337 . 226. 314.114 leksykalna. luka leksykalna leksykalna. wiedza 206. 92. kategoria 206. 107 konstytutywny.103. 236. pole 206.niewerbalna 243. 105. 113. zasada korpus językowy zob. 64. implikatura konwencjonalna. presupozycja zob. 20. presupozycja zob. etymologie ludowe luka leksykalna 64. 220-221. 335. 257. 124. 39. maksyma konwersacyjna. 224.dialektalne 309. 175. 141. 223. 224. 225. 97 komunikacja . akt mowy kontekstowa wiedza 217. 83-89. 236. intencja komunikacyjna konceptualizacja 61. funkcja komunikacyjna. implikatura zob. język kotwiczenie 133-134. 256.146 kulturowa.historyczne 309-310 ~ pojęciowe 105-106 konwencja 19. 34. presupozycja konwersacyjna. 78. rozbudowa 206. 263 . 80. 264 konfiguracja ról semantycznych zob. 83. funkcja zob. intencja zob. 321. 80. akt mowy 206. uwarunkowanie kulturowe kulturowy. kategoria leksykalna.139140. 75. 321 . 263 komunikacyjna.

gramatyczny 76. 339 metaforyzcja 56. 91. 56 motywujący wyraz 90.deon-czna (wolicjonalna) 136. 96. 102. element peryferjny metafora Ej. 111. 98.sposobu . 112 ~ leksykalny 76. para2ob.257. 105-107. 80. 86.słowotwórczy 79. 34. 323. elerent prototypowy marginesowy. 77.nieciągły 96-97.97. 97 . 326 motywacja 32.. 99. 320 ~ związany 76.273 ~ pojęcia 64-65. 314. 85. 106. 80. 70. 89. termin nazalizacja (unosowienie) 156. 57. 75. 175. 79. 83. 140.87. 97. 72 miejsce ąykulacji zob. 93. poziom nadrzędny. 96.108. 110 .pojęciom.poboczny zob.e wyrazisty. 89.114. 106. 140.19. 90-91. 87. 77. 139.nief. 113. 147. para minimalna modaliz. 85. 86. 69. 224. 91 metatekslwa. 89.72 motywowany 31. 107.epismiczna 136. 95.239. 328.222. 71. 142 . 283.nienacechowana 135.filologima 273. funkcja metateza83. 72. 89. 99. modalność zob. 299 ~ rekons-ukcji zob. 64. artykulacja mieszaniderywacjazob. czasownik zob.tywna 135 356 Indeks rzec 357 ZOWy Indeks rzeczowy . 101.93.70. 65. 89. 107. 77. 83. 282.or 136 modalnć 135-136. 80. 79. 169 nazwa . 110. 233 modalny. 108. 80. 78. 90-91.65. element zob.171 minima'a.222. 236 maksymali. czasownik morfem 76.fakt>na (prawdziwościowa) 135. 299 metoda . 142 . 90. 95. 114. 70.139. 94. afiks ~ rdzenny zob. modalność nadokreślenie referencyjne 253. 63.41. 233 . 142 . 107. 341 . 139. rekonstrukcja metonimi 54. 93.72/5. 94. 80. 64. %2.233. 264 nadrzędny. derywacja międzynrodowy alfabet fonetyczny 150 Międzynrodowe Towarzystwo Fonetycie 150. 107 . 72. 71. 103. 57. 107. 221-223. 107 N nacechowana. 107. 157. termin 206. 329 ~ ciągły 96 ~ fleksyjny 80.42 ~ nac^owana 135. 111. 109 ~ swobodny 76. 64. 64. poziom zob. 90. funkcja zob. 91. 273.główny (rdzeń) 77. 323 .91. 107. element 2ob. 320. 79. 63. 56. morfem główny . 142. 102. 105.107. 70. 327 morfologia 75.

akt mowy performatywny. 71 nieprzechodni. modalność nieostrość (zbiór rozmyty) 37.przypadkowa 206. 51. 184. modalność 206. 288. akt mowy 206. komunikacja patiens 115. 130. aspekt niedookreślenie ~ referencyjne 253. derywacja parafraza 181. 263. 300 obraz świata 176. 335 performatywny.141 nieciągły. komunikacja 206. derywacja 206. tryb P palatalizacja (zmiękczenie) 156. relacje negatywne strategie grzecznościowe zob. 254.egocentryczna 23 _ właściwa 22 orzeczenie 26. kompetencja pandialektalna para minimalna 162. deklinacja . komunikacja nominalna. aspekt 206. 289. 257. 28. 323.deiktyczna 22. strategie grzecznościowe nieakomodowane uzupełnienie 129 130. 261. 324 orzecznik 117. 132. czasownik 206. morfem 206. człon 206.analityczna 81. dysymilacja określający. 42. 312 odniesienie (referencja) 133 odpodobnienie zob. 48.116. 141. 201 nienacechowana. 271. morfem niedokonany. 293. czasownik 206.171 paradygmat ~ fleksyjny 97.144. akt mowy oboczność 285. 70. funkcja niejasność 182.125. 260. 264 peryferyjny. 98 syntetyczny 104 paradygmatyczna. grupa 206. 70. 125. element 206.198 obstruenty 152. 292.141 oznajmujący. człon onomazjologia 47. modalność nieidentyfikacyjna. tryb zob. 121. czasownik perspektywizacja 254. 57. 75. komunikacja zob. komunikacja zob. komunikacja parataktyczne relacje 258. zasada 206. modalność 206. 41 . człon 206.121. 130. zasada dystansu odmiana .169 pandialektalna. 264 ~ relacji 256.199. 87 ~ syntetyczna 81 negatywne. 131. 199 parajęzykowa. 72. akt mowy 206.119. 66. 169 oddalenie 23 odległości. grupa nostratyckie języki 317 O obligatywny. 260..187 ~ redukująca 184. kompetencja 206. 45. 129. funkcja 206. 264 niefaktywna. człon określany. 141. 298. czasownik niewerbalna. 59. 129.standardowa 268. relacje 206. 131. 264 parawerbalna (parajęzykowa).120.82 orientacja . 58. 335 otrzymujący 125.185. 324.141. element pierwotne samogłoski podstawowe . 59-69.

117.129-130. 119. 72. 197. 290. 40. morfem zob. 251 . 75. 199. termin podstawa słowotwórcza 86. 337 praprzyczyna 294-295.elementarne 206. 56. elementarne jednostki semantyczne .uniwersalne 176. 184. 299 prasłowiański język 279. 113. 65.zob. 68. wyraz 358 Indeks rzec. uniwersalia zob. wyraz motywujący podzielenie się kategorii 287. 283 ~ podrzędny 63. poziom podrzędny. 64. strategie grzecznościowe zob. relacje pozytywne. 288. kontinuum 206. 64. 299. poziom 206. 70 polisemia 46. 96. 81. allofon pozytywne. 142 prabałtycki język 279. 337 pole leksykalne 47. termin 206. termin poziomu podstawowego podstawowy. wyraz 206. 337 prajęzyk 268. metonimia pojęciowe. 300 pogwałcenie maksym konwersacyjnych 226 pojęcie 32-33. 335 podobieństwo 19. 333. 59. język podmiot 23. modalność faktywna . 70 pozycyjny. 59. czasownik zob. 299 pragermański język 299 pragmatyczne. 107 podstawowy. wyraz zob. allofonzob. 289.181. 324 posiłkowy. 235 praindoeuropejski język 280. zasada zob. 125. 65. metafora 206. kategoria zob. zowy połączenie się kategorii 288. 47. kategoria pojęciowa. 285. 323. 280. metafora pojęciowa. relacje zob. 181. 135. 111. 68. 49. czasownik postępowa. morfem podgrupa językowa 206. 63. 47. 300 porządku sekwencyjnego. 99. samogłoski poboczny. 88. asymilacja zob. 28. 325. kontinuum pokrewieństwo genetyczne języków 278.131. zasada posiadacz 120-121. domena pojęciowa. 300 praromański język 273. 87. 334. 299. 314-320. 141. akt mowy 206. modalność 206. 92.198. 314. metonimia zob. 327. 48. uni-wersalia pragmatyka 203. 73. domena 206. 41. asymilacja postfiks 95. 35. 175. 70 ~ podstawowy (termin poziomu podstawowego) 60-61.107 pośredni. 69 polisemiczny. poziom 206. 60. język prawdziwościowa. 26.128. 290. 70 podrzędny. 324. 34. 290. 279. 27.48. 132. 70. akt mowy poziom ~ nadrzędny 63. 57. 45. 141. 127. 67. 299. 204. 299 prawa językowe 206. 320 pojęciowa. 106. 20. strategie grzecznościowe powiadomienie 134.

191 193. 277.260. odniesienie ~ anaforyczna 206. uniwersalia zob.54-55. 95. katafora referencyjna. 283. derywat zob. język R radialna sieć 53-54. asymilacja zob. 289.regiolekt 268.263. 70 przypadek 104 przypuszczający. spójność . 273.konwencjonalne 218. 274 relewancji (stosunku).koherencji 254-263. morfem główny redukcja 148. niedookreślenie relacyjna. 314. 110. 20. 299 przewidywalność zmiany językowej zob. 300 presupozycje . 336. 293. 317 .l milacja postępowa prosty. 91. 72. 271. 264 . 300. efekty 206.prefiks 77. 236 ~ kulturowe 218 progresywna. funkcja 206. 277. czasownik przedstawieniowa. 107. scena-f riusz prototypowy przechodni. 200. 265 ~ negatywne 258. 264 . 298. derywat prototypowe. 299 relacje ~ hipotaktyczne 258-259. asymilacja 206. 92. 41 przyległość 19.przedstawieniowe zob. 284. 290. 94.261. 264.197. element j prototypowy. spójność relatywizm językowy 175. niedookreślenie zob. anafora ~ kataforyczna zob. relacja przedstawieniowe. 329. zasada zob.172 . asymilacja wsteczna regularności. czasownik zob.199 referencja zob. relacja zob. tryb przyswajanie języka zob.parataktyczne 258.konwersacyjne 217. 56. 278. 297. 264 . element 206. 70. 264 relacji. 268. spójność zob. zasada rekonstrukcja 268. 260. 337 regresywna. 299. 287. 300 przestawienie 283. 269. maksyma . 295. uniwersalia przegłos 292. tryb 206. 280. 64-65. 328. 286. 299. 97 prestiż 268. 283.wewnętrzna 280-281. funkcja przedstawieniowa (ideacyjna).samogłosek 170 reduplikacja składniowa 29. 285. 96. 296. 95. zmiana przezroczystość semantyczna 20. 190. scenariusz 206. 109. 323 prefiksacja 77. 264 . 260. 260. spójność206. 308. 334.32. 264 . 176-181.198. asy. 236 .ideacyjne 259. 76. efekty prototypowy.interpersonalne 259. relacje ideacyjne ~ pozytywne 258. 340 rdzeń 206.

171. 323. zdanie . maksyma reprezentacja tekstu zob.107.141. 198. 72. 290. 268. konstrukcja składniowa składniowa. 199. 17. 329. redu-plikacja składniowa skrótowiec 100-101. 141. 289. redukcja 170 Sapira-Whorfa. 114. 157-161.201 rozkazujący. 118.„bycie" 116-117. język rola semantyczna 115 ~.158-159. 281. 67.zdaniowy zob. 57. 168. 132. 283. 132. 132. 250. 64. 314. przezroczystość semantyczna semantyczna. 143. 289. 63. 72. 254. 132. 300. 72. 125. 288. tryb rozmyty zbiór zob. 111. 94. 165. 113. 123. 284.kulturowy 193-197. 124. konstrukcja zob. 328. rola semantyczna semazjologia 46. 264 satemowe języki 279. 299. 125. zdarzenie .zdarzenia zob. 290. 63. 122.wtórne 159 ~. 71. 48-59. 41.podstawowe 157.„przemieszczanie" 116.268. 117-118.112. 75 semiotyka/semiotyczny 15. wyraz . grupa składniowa. 122-124.„doznawanie" 116. 186 ~ „posiadanie" 116. 270.zob. 144 . 186.„działanie" 116. 119. 70. 95. 132. 259. 119. 65. 120-121. 326 składniowa. 141 . zmiana rozszerzenie 55—56. 334. 47. 141 . 132.„źródło-śceżka-cel" 122-124.170. 285. rola zob. 317 scenariusz prototypowy 186 schemat 95. grupa zob. tekst rodzaj 104 rodzina językowa 2ob. 87. hipoteza 178-179. 108 skrypt 249-250 . 144 . 336.199.141 ~ „wydarzenie" 116.pierwotne 158 . 264 360 Indeks rzeczowy semantyczna. nieostrość 359 rozpowszechnienie się zmiany zob. 125. 202.288. 305 słowo zob. 292.141. przezroczystość zob. 125. 141. 68-69.120. 125.124.105-106. 70. reduplikacja zob. tryb2ob. 338 rozbudowa leksykalna 185. 326 . 120. 340 signifiant 49 signifie 49 składnia (syntaksa) 75.299.48 semiotyczny. 223. 122. 335 rozziew 168 S samogłoski 147. 75.87. 260-263. 175. 124. 293. 153. 124-125. konfiguracja 335-336. 94.169. 125. 171 . 283. trójkąt zob. 123. 154. 336 . 287. 144. 121. 302. 32. 65. 280. 198.330 . 286.141 segmentacja 253. 70.„przekazywanie" 116. 200. trójkąt se-miotyczny sieć radialna 53-54. 300. 322. 86. 300. 76. 200 satelita 259.

odmiana standardowa strategie grzecznościowe 29. 166. język U ubezdźwięcznienie 153. 102.hierarchiczna zdania (porządek hierarchiczny) 125-129. zdanie indeks rzeczowy_ Łezka 122-124. 93. 84. 202 słowotwórcza. 103.142 . 85. nazwa zob. 230. 173 trójkąt semiotyczny 49 tryb 103. 263 -. 234 twarz 229-230. 109. 70 . 264. 200. gatunek 256. zmiana zob. morfem słowotwórstwo 78. 70. 232 ~ rozkazujący 135. 248-249. 90. 141 strukturalna. 282. 283 tezaurus 47. 81. 302 sposobu.przypuszczający 136. 263 ~ formalna (kohezja) 249-250. 165. 91. 264. 69 syntetyczna.oznajmujący 134. 299. 240 . 140. 142.172. 94. hierarchia taksonomiczna tekst 244. 67. 141 ~ linearna zdania (porządek linearny) 125-129. 73. 293 termin ~ nadrzędny 63. 80. znak synonimia/synonimiczny 47. 19. 331 sufiksacja 78.132 141 środki koreferujące 253 T taksonomia hierarchiczna 206.135.17.142.169. zmiana substrat językowy zob. 328. 244. 231.poziomu podstawowego 60-61.167. artykulacja spójność 249.175 transkrypcja ~ fonemiczna (fonologiczna) 161-164. 292 spółgłoskowa. 320. 237.właściwa (koherencja) 249. język sufiks 77. j sylaba 147-148. 255. maksyma sposób artykulacji zob. 291. 208.kluczowe 186. 264. podstawa 206. lingwistyka 243. 48. 153. 250. 331 -. 259. język szyk zdania 206. morfem . 254-260. 157. 237 ~ negatywne 232-233. morfem zob. 282 f symbol 15.fonetyczna 150. 264 spółgłoska 147. paradygmat 206.291 ucięcie 77. nazwa syntetyczny.relacyjna 250. morfem zob. 230. 96. 64. 265 . 237 ~. paradygmat szczep językowy 206. 41 • symboliczności. maksyma zob. 227.139 . 99-100 udźwięcznienie 169 361 uniwersalia . 195. 97 swobodny. 168. 171. donośność spirantyzacja 279. 136. 237. 298 sonorność zob. 173 . znak 206. grupa stan 116 standardowa. 280. 97-101. 254-263. 233.podrzędny 63. 263. 160.pozytywne 232-233. 290. grupa zob. 263 .107 socjolekt 268. język typologia języków zob. 172. 269. podstawa słowotwórcza słowotwórczy. 70 . 165-166. 229. 95.referencyjna 250-254. 283. 95. 171.171. 154-156. 139. 281.172. 231. 140. 107. 266 . 195. zagrożenie utraty 233 i typ językowy 206. zasada symboliczny. 165. 92. 263 temat fleksyjny 90. język superstrat językowy zob. 103. odmiana zob. 20. 281 -. 163-164. 139.. zasada zob.. 69 ton 165. 1671 168. reprezentacja 245. 240 struktura .

249. klasa 35. twarz uwarunkowanie kulturowe ~ w gramatyce 190. grupa werbalna. 326. allofony fakultatywne werbalna. 338 . 321. zagrożenie zob. orientacja wolicjonalna. 61. 245. 326. 236. 263 ~ o świecie 218. 263 wielofunkcyjność/wielofunkcyjny 104. kulturowe uwarunkowanie wyrazów . 199 uniwersalna reguła językowa 206. 337 .141 używanie języka zob. 75 ~ funkcjonalny 79.131. 326. 77. 244. 332. 108 ~ motywujący (podstawowy) 90. uniwersalia językowe unosowienie zob. 236. 320-325. 81. asymilacja uprzejmości. język W warianty fakultatywne 206. zasada grzeczności utraty twarzy. 236. 107 ~ pochodny zob. rekonstrukcja zob. zasada zob. 314. 38-40. 338 uniwersalizm językowy 176. 106. grupa 206. 244. 338 ~ interpersonalne 223. 236.. rekonstrukcja wiedza ~ kontekstowa 217. 80 ~. 321.109 362 Indeks rzeczowy Indeks rzeczov 363 właściwa. derywacjazo6. 245. 60. 199 . 93. nazalizacja upodobnienie 206. 70. 49. orientacjazob. 43. 130. derywat ~ polisemiczny 46.deiktyczne 21. modalność zob. komunikacja 206.przedstawieniowe 320.uwarunkowany kulturowo zob. asymilacja wsteczna. modal-ność deontyczna wolicjonalny 135. 99. 67. 338 ~ językowe 223. 136 wsteczna. 58. 69 . 97. asymilacja 206.191-193. złożenie wyrazistość 51-52. 181. 326. 91.wyrazów 185-189 uzupełnienie nieakomodowane 129. 92 wyrazotwórczy charakter 102 wyrazowiec 100. 236 . kategoria werbalna. 305. derywacja właściwa. 6869. . 98. komunikacja wewnętrzna.kulturowa 218. derywacja 206. kategoria 206. 108 wyrażenie .złożony zob. 236. derywacja wygłoś 104 wymowa literowa 149 wyraz 49.implikacyjne 324-325.pragmatyczne 223. 41 ~ idiomatyczne (idiom) 335.

132. 132 . 41. 142 ~. 283 zmiana ~ fonetyczna 314. 136-140.142. 332. 226. 333 zero morfologiczne 98 zerowa. 132 . 75. wywołanie 296-297.19. 132 . 114.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami 130-131. 338 wyróżnienie 252. struktura linearna 125-129. schemat 111.112. 142 . 20.132.132. 289 .fonetyczna 149 . 256 . 132. 69. 26.analogiczna 282.dystansu (bliskości lub odległości) 24. 81 zanik iloczasu 277 zasada . nieostrość zbliżenie 230 zdanie 111. 144. 283. 41. 294-298.125. 122. 143.„cel ważniejszy niż źródło" 124. forma zestawienie 87. 87. 233 ~ indeksowości 20-24. 326 zdarzenie 111. 48 ~ indeksowy 16. 48 .etymologiczno-morfologiczna 149 .kooperacji 210. 282. 300. rozpowszechnienie się 296. 115-116.110. 25.177. 32.ikoniczności 20. 201. 145 . 140. zmiana wzajemna zrozumiałość 308309. 299 -. 131.199. 41. 96. 24-30. 281. struktura hierarchiczna 125-129. 127. 141. szyk 24. forma 206. 63. 141. 27-29. 41.336.z łącznikiem 130-131. morfem fj źródło 122-124. 277. 20. 43 ~ ilościowa 24. 65. 300 . 253. 299. 141. 83-89.wewnątrz sieci radialnej 282285. 107. schemat znak 15. 73. 224. 300 -. 49 . 132. 112. 268-273.z czasownikiem przechodnim z dwoma dopełnieniami i uzupełnieniem 130-131. 41. 135. 132 . 17. 141 -. 107. 264 wywołanie zmiany 206. 41. 41 . 226-233 .grzeczności (uprzejmości) 210.141 źródłowa. 302 . 133.z czasownikiem przechodnim z jednym dopełnieniem 130-131. domena . 237. 86. domena zob. palatalizacja znaczenie schematyczne 206. 143 .w schematach 282.z czasownikiem niekonotują-cym uczestnika zdarzenia 130-131. 134. 18. 337 zagrożenie utraty twarzy 206. 219-223. 19. 19.141. 236.135. schemat 125. 40.140 ~. 41 . 33. 279. 70. 57.z czasownikiem nieprzechod-nim 130-131.129133. 288-292.41. 106. 16. 255.300 . 98-99 zbiór rozmyty zob. 68. 125. 29-30. 20. 299 .48 związany. morfem2o6. 301. 300.145 -. 292-294. 289. 338 złożenie 76. 42.symboliczny 15.porządku sekwencyjnego 24-27.strukturalna 314. 118. 88-89.z przesunięciem do innej sieci radialnej 282. 17. 128. 19.141 -. 288. 109. 323-325. 18. 145. twarz zakorzenienie 62-63. 300 . 126. 108. 31.ikoniczny 16-17. 41. 41 zawężenie 55. 64. 285-288.regularności 268. 72.112. 337 zmiękczenie zob. 337 ~ językowa 267.143. 299 ~ symboliczności 20. 70. 30-32. 18.

Rynek Główny 17 31-008 Kraków AKADEMICKIE J Św. Agnieszka Pokojska John R.com. Elżbieta Tabakowska W PRZYGOTOWANIU: Renata Przybylska POLISEMIA PRZYIMKÓW POLSKICH W ŚWIETLE SEMANTYKI KOGNITYWNEJ Elżbieta Tabakowska JĘZYKOZNAWSTWO KOGNITYWNE A POETYKA PRZEKŁADU ttum.POLECAMY TAKŻE: Brygida Rudzka-Ostyn Z ROZWAŻAŃ NAD KATEGORIĄ PRZYPADKA tturm. Tomasza 30 31-027 Kraków Antykwariatu BIBLIOFIL Szpitalna 19 31-024 Kraków POD GLOBUSEM Długa! 31-147 Kraków LOGOS Franciszkańska 1 31-004 Kraków Wydawnictwa Zielona Sowa Pl. Podwale6 31-118 Kraków HETMAŃSKIEJ S.com. Taylor KATEGORYZACJA JĘZYKOWA.00 a 16. Anny 6 31-008 Kraków SKARBNICA Os. ul. Racławickie 22 20-037 Lublin-EZOP-2 Krakowskie Przedmieście 62 20-076 Lublin-PWN Więckowskiego 13 90-721 Łódż-OMEGA Rynek 19 .com. Wszystkich Świętych 7 31 -004 KrakówLIBER Bankowa 11 40-007 Katowice-ORPAN Bankowa 11 40-007 Katowice-LIBELLA Pl.pl • zawsze dostępna pełna oferta naszych książek • zakupy przez Internet w systemie OnetPortfel • autoryzacja kart kredytowych on-line • krótkie terminy realizacji zamówień Jak zamawiać książki wydawane przez UNIN/ERSITAS? • wypełniając zamówienie znajdujące się na naszej stronie: www.C.C. Żmujdzka 6b ' i i% ?{ "7 T2 <? ? ZAPRASZAMY DO KSIĘGARNI LECTURA Lubelska 30 22-109 Chełm'PWN Korzenna 33/35 80-851 Gdańsk-MENTOR Nowy Świat 28/30 62-800 Kalisz-Głównej Księgarni Naukowe) S. Centrum C bl 1 WiślnaS 31-007 Kraków ZNAK Stawkowskal 31-014 Kraków PWN Św.pl • przesyłając faks: (012) 413 91 25 • dzwoniąc między 8. Anna Skucińska Justyna Winiarska OPERATORY METATEKSTOWE W DIALOGU TELEWIZYJNYM KSIĘGARNIA INTERNETOWA • www.00: (012) 413 • składając zamówienie pocztą: KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA: 31-426 Kraków. Sejmu Śląskiego 1 40-032 Katowice-Lubelskiego Centrum Książki Krakowskie Przedmieście 53 20-076 Lublin-WSPÓŁCZESNEJ Al.universitas.pl • wysyłając zamówienie pod adresem: box@universitas.universitas. PROTOTYPY W TEORII JĘZYKOZNAWCZEJ tłum.

(012)4139136 fax (012) 413 91 25 e-mail:box@universitas.41-015 Opole-SPOTKANI A Słowackiego 11 35-060 Rzeszów JEDYNKA Marcinkowskiego 21 61-745 Poznań-Fundacji UAM Księgarni Uniwersyteckiej Zwierzyniecka 7 60-813 Poznań-Poznańskiej Księgarni Naukowej KAPITALKA Mielżyńskiego 27/29 61-725 Poznań. Sobieskiego 3 33-100 Tarnów STUDENCKA Fosa Staromiejska 3 87-100Toruń-UMK Reja25 87-100Toruń-Gtównej Księgarni Naukowej im. Niepodległości 4 61-712 Poznań-UNIWERSYTECKIEJ Kościuszki 1 69-100 Slubice-EUREKA Długa 1 58-100 Świdnica-OŚWIATOWA Pl.pl DYSTRYBUCJA TAiWPN UNIVERSITAS KSIĘGARNIA WYSYŁKOWA ul.A. ul. Kobierzyńska 93/85.pl Skład komputerowy: „QUAD". Łódź. Al. tel.universitas. Bolesława Prusa.com.com. Żwirki 2 . Krakowskie Przedmieście 7 00-068 WarszawaNAUKOWEJ Kuźnicza 30/33 50-140 Wrocław PWN Kuźnicza 56 50-140 Wrocław SFERA Szczytnicka 50/52 50-028 Wroclaw POD ARKADAMI Świdnicka 49 50-028 Wrocław POD PATRONATEM Rynek 6 50-106 Wrocław Nasza strona internetowa www. Żmujdzka6B 31-426 Kraków tel. ul.com. 30-382 Kraków. 266-20-1 ZAPRASZAMY DO NASZEJ KSIĘGARNI INTERNETOWEJ www.universitas.pl Drukarnia Wydawnictw Naukowych S.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful