P. 1
Encyklopedia minerałów i skał - Jizi Koufinsky

Encyklopedia minerałów i skał - Jizi Koufinsky

|Views: 1,542|Likes:

More info:

Published by: Anna Piątkowska on Oct 19, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/19/2011

pdf

text

original

ILUSTROWANA ENCYKLOPEDIA MINERAŁY I SKAŁY Jizi Koufinsky Przekład: Krzysztof Jakubowski DELTA Strona 2: Sfaleryt - Cavnic (Rumunia); rzeczywista

wielkość kryształów do 12 mm Strona 4: Ametyst - Porkura (Rumunia); rzeczywista wielkość kryształów do 4 cm Strona 5: Odsłonięcie skał bazaltowych - Rovne koło Semily (Czechy) Tytuł oryginału: The Illustrated Encyclopedia of Minerals & Rocks Tekst: Jizi Koufimsky Rysunki: Karel Drchal Z języka angielskiego przełożył: Krzysztof Jakubowski Redaktor: Elżbieta Skrzyńska Redaktor techniczny wydania polskiego: Elżbieta Kacprzak Korektor: Elżbieta Kijewska (c) AYENTINUM NAKŁAD ATELSTYf, s. r. o., 1995 (c) Copyright for the Polish edition by Oficyna Wydawnicza "Delta W-Z" Warszawa, tel ./fax 42-70-05 Wszelkie prawa rozpowszechniania, łącznie z rozpowszechnianiem przez film, fotokopie i inne środki techniczne - a także w postaci roszczeń i wyciągów - zastrzeżone dla Wydawnictwa Aventinum, Praha ISBN 83-7175-085-4 Skład i łamanie: "Coronei" Warszawa Druk i oprawa: Polygrafia, Praha 3/23/02/72-01 Słowo wstępne 7 Człowiek i kamień 9 Pojęcia podstawowe 14 Własności minerałów 15 Pochodzenie i występowanie minerałów 23 Rozdział 1. Pierwiastki rodzime 29 Rozdział 2. Siarczki i związki pokrewne 43 Rozdział 3. Halogenki 69 Rozdział 4. Tlenki 75 Rozdział 5. Węglany 127 Rozdział 6. Siarczany i związki pokrewne 141 Rozdział 7. Fosforany i związki pokrewne 153 Rozdział 8. Krzemiany 167 Rozdział 9. Związki organiczne 237 Rozdział 10. Meteoryty i tektyty 245 Skorowidz nazw minerałów i skał 251 Człowiek od niepamiętnych czasów podziwiał niezrównaną urodę kształtów i barw minerałów. Ludzie pierwotni nie umieli wyjaśnić niektórych właściwości i piękna kamieni i uznawali je często za efekt działania sił nadprzyrodzonych. Wielu kamieniom przypisywano niezwykłą moc, wierząc w ich wpływ na los człowieka. To przekonanie przetrwało zresztą aż do czasów obecnych.

Minerały są jednym z najwspanialszych tworów natury, nic więc dziwnego, że liczba ich miłośników i kolekcjonerów stale rośnie. Dzieje się tak pomimo wszelkich zawiłości nauki o minerałach - mineralogii. Badania minerałów bowiem wymagają dobrej znajomości podstaw chemii, fizyki oraz wielu innych nauk pokrewnych. Sama tylko niezwykle trudna krystalografia może wielu zniechęcić do studiów mineralogicznych, nawet jeśli są one traktowane jedynie jako hobby. W zamierzeniu książka ta stanowi przede wszystkim wprowadzenie do mineralogii, a tym samym próbę zaprezentowania najważniejszych wiadomości z tej dziedziny. Świadomie zrezygnowano w niej z rozbudowania części teoretycznej, starając się raczej zwrócić uwagę na wiele interesujących szczegółów ze wszystkich dziedzin nauk mineralogicznych. Część ogólną poświęcono bliższej analizie wielorakich związków między człowiekiem i minerałami oraz wyjaśnieniu podstawowych pojęć z zakresu mineralogii i geologii, których znajomość jest niezbędna dla każdego prawdziwego miłośnika świata minerałów. Zasadniczą część książki stanowią rozdziały poświęcone pierwiastkom i związkom chemicznym tworzącym poszczególne gromady minerałów, które zostały usystematyzowane zgodnie ze stosowaną obecnie klasyfikacją naukową. Opis każdego minerału zawiera dane dotyczące składu chemicznego, podstawowych właściwości fizycznych oraz informacje o genezie i występowaniu poszczególnych minerałów, a także o ich zastosowaniu praktycznym w dawnych czasach i obecnie. Przedstawiono również charakterystykę najważniejszych rud kopalin metalonośnych oraz nagromadzeń złożowych surowców niemetalicznych, a także kamieni szlachetnych i ozdobnych. Nie zapomniano również o barwnej historii odkrycia niektórych minerałów, interesującej etymologii ich nazw oraz o wielu innych związanych ze światem minerałów ciekawostkach. Oddana do rąk Czytelników książka spełni swoje zadanie, jeśli pomoże im dostrzec i zrozumieć piękno zadziwiającego świata minerałów, co może przynieść każdemu uważnemu obserwatorowi wiele radości i satysfakcji. Jizi Koufimsky Ilustrowana Encyklopedia minerałów i skał charakteryzuje się oryginalnością ujęcia tematu, co różni ją wyraźnie od innych opracowań z tej dziedziny. Jej twórcą jest dr Jizi Koufimsky, znakomity znawca kamieni szlachetnych i ozdobnych, długoletni kustosz Muzeum Narodowego w Pradze, które szczyci się jedną z najprzedniejszych kolekcji mineralogicznych w Europie. Dzięki temu autor posiadł nie tylko wszechstronną, iście encyklopedyczną znajomość świata minerałów, ale również prawdziwe i głębokie zamiłowania. Stąd zapewne wywodzi się doskonałe wyczucie kolekcjonerskich zainteresowań i pasji. Wysokie kompetencje autora w połączeniu z talentem popularyzatorskim sprawiły, że oprócz precyzyjnych informacji o naturze minerałów znajdziemy w jego dziele także rozliczne ciekawostki i cenne wskazówki wzbogacające wiedzę każdego prawdziwego miłośnika pięknych kamieni. Wielostronne walory tej książki zyskują potwierdzenie w licznych przekładach. W encyklopedii zostały uwzględnione przede wszystkim aktualne dane wynikające z postępu nauk mineralogicznych oraz odkryć nieznanych dotychczas stanowisk występowania niektórych minerałów. Obfity i starannie dobrany materiał ilustracyjny, zawierający wyłącznie fotografie barwne w sposób istotny podnosi walory poznawcze tej publikacji. Jestem przekonany, że dostrzeże je również polski odbiorca, podzielając wspólną satysfakcję poznawania tajemnic i niepowtarzalnej urody świata minerałów. Krzysztof Jakubowski Ludzie zawsze i wszędzie pragnęli poznać tajemnice natury, by móc czerpać z jej bogactw dla własnego pożytku. Od zamierzchłych pradziejów aż po czasy współczesne obserwujemy zależność między rozwojem kultury i cywilizacji a przyrodą. Na przestrzeni całej historii istotnym wyznacznikiem rozwoju kulturowego człowieka był jego ścisły związek z zasobami surowców mineralnych, ściślej mówiąc - umiejętność ich wykorzystania. Skalne tworzywo jest tak samo ważne dla współczesnych ludzi, jak było niegdyś

dla człowieka pierwotnego, który wytwarzał zeń narzędzia i broń. Starożytni Egipcjanie wydobywali kruszce i stosowali kamień do budowy miast; człowiek XX wieku eksploatuje ogromne ilości najrozmaitszych surowców mineralnych niezbędnych do produkcji materiałów budowlanych oraz paliw. Ludzie pierwotni, nie znający narzędzi i ubrań, mieli niewielkie potrzeby. Najważniejszym minerałem była wówczas sól kamienna, której złoża odkrywano, śledząc instynktowne zachowanie zwierząt. Dopiero później, w miarę doskonalenia umiejętności korzystania z pracy rąk i umysłów, zaczęto zwracać uwagę na znaczenie surowców skalnych. W poszczególnych okresach epok kamiennych skały służyły człowiekowi przede wszystkim do wytwarzania narzędzi i broni. Początkowo wykorzystywano naturalne odłamki skalne i otoczaki wapieni i piaskowców. Niebawem jednak okazało się, że bardziej przydatne są zakończone ostrymi krawędziami kawałki kwarcu, krzemieni lub obsydianu, które odłupywano, a następnie wygładzano. U schyłku epoki kamiennej odkryto rudy miedzi, które zaczęto wytapiać w otwartym ogniu, a z czasem w specjalnych piecach. Z chwilą odkrycia rud cyny (kasyterytu) w złożach aluwialnych człowiek poznał możliwości łączenia miedzi i cyny, odkrywając, że brąz, czyli stop obu tych metali, ma znacznie większe walory użytkowe niż czysta miedź. Oznaczało to początek nowego etapu w dziejach ludzkości -epoki brązu. Umiejętność zastosowania brązu rozprzestrzeniała się stopniowo wzdłuż dolin Nilu i Eufratu, obejmując następnie cały region śródziemnomorski. Ponieważ jednak miedź i cyna były bardzo drogie, jeszcze przez długi czas podstawowym surowcem, z którego wykonywano narzędzia powszechnego użytku, pozostawały zwykłe skały. Równocześnie rosło znaczenie kamienia jako materiału budowlanego. Pierwsze pałace z kamienia wzniesiono w dolinie Nilu oraz w Mezopotamii, a do budowy piramid w Egipcie wykorzystano bloki wapienne o ogromnej masie. Epoka żelaza rozpoczęła się dopiero około 3000 lat temu. Pozyskiwanie żelaza z rud jest bowiem procesem bardziej skomplikowanym, wymagającym znacznie wyższych temperatur niż wytapianie miedzi i cyny. Wskazówką dla poszukujących rud żelaza było zapewne charakterystyczne, krwistoczerwone zabarwienie powierzchniowych partii złóż. Rudy wytapiano przy użyciu węgla drzewnego, uzyskując znaczne ilości żelaza wykorzystywanego jako tańszy substytut drogiego brązu. Odkrycie metalurgii żelaza zapoczątkowało bezprecedensowy rozwój rolnictwa i rzemiosła. W okresie średniowiecza żelazo szybko staje się najszerzej wykorzystywanym metalem. Rudy żelaza wydobywano początkowo z powierzchniowych odkrywek, a następnie z płytkich kopalń podziemnych. Średniowieczni górnicy używali skrajnie prostych narzędzi, ale systematycznie doskonalili techniki wydobycia. Stopniowo opuszczali stare kopalnie, wyeksploatowane w czasach rzymskich, i podejmowali poszukiwanie nowych złóż. Szybki rozwój górnictwa żelaza nastąpił zwłaszcza w okresie panowania Karola Wielkiego* (742-814) na obszarze Francji oraz przede wszystkim w Europie Środkowej, głównie na terenie Czech, Słowacji, Saksonii oraz Styrii. Ślady dawnego górnictwa w tych rejonach zachowały się aż do czasów obecnych. Dysponujemy stosunkowo bogatą wiedzą na temat średniowiecznych metod wydobywania minerałów, lokalizacji głównych złóż oraz stosowanych technik górniczych. Zawdzięczamy to przede wszystkim Georgiusowi Agricoli (1494-1555), znakomitemu lekarzowi i mineralogowi, który znaczną część swego życia spędził na terenie Czech w Jachymovie (był to wówczas jeden z najważniejszych europejskich ośrodków górnictwa srebra). Główne dzieła Agricoli: De re metallica libri XII (Dwanaście ksiąg o górnictwie i metalurgii) oraz De natura fossilium libri X (Dziesięć ksiąg o naturze kamieni), uznawane są za najwcześniejsze i najwszechstronniejsze opracowania naukowe z dziedziny mineralogii, górnictwa i metalurgii. W miarę rozwoju produkcji przemysłowej nieustannie wzrastało zapotrzebowanie na rudy metali, paliwa kopalne i inne surowce mineralne niezbędne dla metalurgii, produkcji wyrobów chemicznych, szklarskich, ceramicznych, ogniotrwałych oraz przemysłu materiałów budowlanych.

Od najdawniejszych czasów klejnoty. przeważnie greckiego pochodzenia. ozdoby i figurki kultowe wytwarzano również z mniej "szlachetnych" materiałów. Coraz powszechniejsze wykorzystywanie surowców mineralnych wpływało na wzrost ich wydobycia oraz doskonalenie metod pozyskiwania i przetwarzania kopalin. gdzie znajdowały się pokaźne złoża kamieni szlachetnych.e. Człowiek zwrócił uwagę na harmonię postaci kryształów.). który lud zapoczątkował ich obróbkę. Początki wydobycia i zastosowania kamieni szlachetnych sięgają czasów prehistorycznych. które miało ogromne znaczenie przed pięćdziesięcioma laty. a następnie wzbogacali swą wiedzę. W epoce brązu w tym samym celu wydobywano miedź i srebro. Najstarsze rzymskie gemmy (kamienie szlachetne cięte w formie wklęsłej .e. Niektóre bogactwa mineralne zyskały miano surowców "strategicznych".intaglia.n . którzy przejęli metody pracy od Greków. Równie dawno rozpoznano złoża w Sri Lance (rubiny. przede wszystkim na południu Italii. których używał cesarz Neron (37-68 n. że często przypisywał im magiczną moc. dla przemysłu lotniczego i kosmicznego). Wspaniałą złotą biżuterię i inne wyroby ze złota sprzed kilku tysięcy lat odnajdywano przede wszystkim w rejonach. ale nie sposób dziś dociec. gdzie złoto występowało w obfitości. założyli wiele warsztatów.Surowce mineralne stały się również niezbędne dla rozwoju rolnictwa (nawozy mineralne). Wzmiankę tę uznać można za pierwszy przekaz na temat technicznego zastosowania szlachetnego minerału. szafiry). wykazują wyraźne wpływy egipskie. których pochodzenia nie potrafił wyjaśnić.kamee). Pliniusz wspomina także o szmaragdowych soczewkach. Rzymscy szlifierze kamieni.in. Już w epoce kamiennej ludzie zainteresowali się złotem. nic zatem dziwnego. John) na Morzu Czerwonym (szlachetne oliwiny -chryzolity) oraz w południowo-wschodnim Egipcie (szmaragdy). I tak 10 dzisiaj wydobycie rud żelaza nie jest już tak ważne jak sto lat temu. pochodzą z czwartego tysiąclecia p. Oczywiście surowce zaliczane do tej grupy zmieniały się na przestrzeni dziejów w zależności od postępów nauki i techniki. które z łatwością dawało się wytapiać i odlewać. podobnie jak pozyskiwanie niektórych metali niezbędnych do produkcji wysokogatunkowej stali. takich jak miedź i brąz. gdzie narodziła się sztuka rzeźbienia i grawerowania klejnotów . . w 79 r. 11 Po upadku cesarstwa rzymskiego tradycje sztuki gliptycznej kontynuowano przede wszystkim w Bizancjum. jak choćby w Peru i Meksyku. z których wykonywano tłoki pieczętne w Babilonie i Asyrii. Grawerowane kamienie szlachetne. lub ze skał o niezwykłych barwach i kształtach. lub wypukłej . n.e. Obecnie za surowce strategiczne uważa się mineralne substancje radioaktywne. Są to surowce niezbędne do zapewnienia bezpieczeństwa narodów. rudy metali lekkich (m. Wiele szczegółów na temat występowania złóż kamieni szlachetnych i opisów budowy kryształów zawiera poświęcona historii naturalnej praca Pliniusza Starszego (zm. Umiejętność obróbki kamieni szlachetnych przywędrowała ze Wschodu do Grecji. na wyspie Zebirget (St. ropę naftową oraz niektóre inne minerały cenione na równi z diamentami. czerpiąc wiadomości o kamieniach szlachetnych od ludów zamieszkujących Azję i Afrykę Północną. Rozwinęli ją Rzymianie. Odwieczny związek człowieka z kamiennym tworzywem przejawia się nie tylko w praktycznym zastosowaniu skał i minerałów w wielu gałęziach przemysłu.gliptyka. Najstarsze przekazy na ten temat dotarły z Indii oraz krajów położonych we wschodniej części basenu Morza Śródziemnego. Ludzi zawsze fascynowało niepospolite piękno niektórych minerałów. Procesy te zachodzą z całą intensywnością również w dobie obecnej. To właśnie ze złota sporządzone zostały pierwsze ozdoby biżuteryjne. znalezione w Etrurii (Toskania).).

że wiele ważnych informacji o kamieniach szlachetnych i metodach ich obróbki odnaleźć można w słynnej 12 księdze Gemmarum et lapidum historia (Historia kamieni drogocennych i pospolitych). racjonalizmu. nie tylko z racji ich zdobniczych funkcji. z pochodzenia Holender. W znacznej mierze przyczyniło się do tego upowszechnienie światopoglądu przyjmującego zupełnie inną hierarchię wartości. Na nowo rozkwitła rzemieślnicza obróbka kamieni szlachetnych. Szlifierze starali się usunąć najbardziej rażące niedoskonałości kamieni. zaczęto teraz uważać za grzeszny zbytek. grupa posiadaczy drogocennych kamieni ograniczała się w zasadzie do możnowładców oraz dostojników kościelnych. Jej autorem był Anselmus Boetius de Boot. że starano się zachować jak największą masę drogocennych kamieni. osobisty lekarz cesarza Rudolfa II. Zaniechano wówczas eksploatacji wielu złóż kamieni szlachetnych.W okresie wczesnego średniowiecza. Ze wszystkich stron świata przywożono do Pragi drogocenne kamienie. ale również dlatego. wyzwolił ponowne zainteresowanie kamieniami szlachetnymi i ozdobnymi. W XIV stuleciu. Przez długi czas metody obróbki były raczej mało skomplikowane nie tylko ze względu na ubogie środki techniczne. W drugiej połowie XVIII wieku pod wpływem nowego prądu filozoficznego. że do wyrobu biżuterii oprócz kamieni naturalnych zaczęto powszechnie używać imitacji szklanych. Niemal pełną listę najcenniejszych kamieni oferowanych wówczas na rynkach Bliskiego Wschodu zawarł w pochodzącym z XIII wieku traktacie o kamieniach szlachetnych arabski kupiec Ahmed ben Jusuf al Teifassi. W drugiej połowie XVII wieku do sztuki wkracza barok. który ogarnął całą Europę w XII-XIV stuleciu. Powstają wówczas monumentalne budowle. stopniowo obejmując wszystkie dziedziny życia. a z czasem także w innych krajach kontynentu. W zapomnienie poszły stosowane niegdyś powszechnie na terenach Europy Zachodniej i Środkowej metody obróbki kamieni szlachetnych. otaczająca się klejnotami i innymi cennymi przedmiotami. ale także w celu podkreślenia własnego statusu finansowego. których prawie nigdy nie używano w stanie surowym. Na znaczeniu zyskały duże miasta leżące na szlakach wiodących z zasobnych złóż wschodnich do Europy. a następnie nadawali im powierzchniowy poler. które obrabiano w licznych miejscowych warsztatach rzemieślniczych. W okresie gotyku dominowały bardzo proste sposoby obróbki przezroczystych i przeświecających kamieni szlachetnych. Pogoń za modą i poszukiwanie wciąż nowych wzorów sprawiło. Strojenie się w klejnoty. zwłaszcza w Europie. opublikowanej w Pradze w 1609 roku. Rozkwit sztuki. Wczesne chrześcijaństwo przenosiło punkt ciężkości z afirmacji życia doczesnego na życie wieczne. a także rozwoju nauki i technologii. Na obszarze Czech prowadzono wówczas intensywne poszukiwania kamieni szlachetnych. ważnym ośrodkiem europejskiej sztuki gliptycznej stała się Praga. a na dworze Rudolfa II gromadzili się sławni artyści i uczeni. Pierwsze symptomy tego zjawiska pojawiły się we Francji. Zmieniają się upodobania i rośnie zamiłowanie do luksusu. kiedy to Praga stała się siedzibą Rudolfa II. Powstała nowa warstwa społeczna. Do najważniejszych ośrodków tego handlu należały wówczas Bagdad i Kair. zmienił się stosunek człowieka do kamieni drogocennych. całkiem naturalne w czasach prehistorycznych i rozpowszechnione zwłaszcza w świecie starożytnym. głowy świętego cesarstwa rzymskiego narodu niemieckiego. Szczytowy okres rozwoju artystycznej obróbki kamieni szlachetnych przypadł na przełom XVI i XVII wieku. zwłaszcza w okresie panowania Karola IV. Nic zatem dziwnego. Wyraźnie ożywił się też handel kamieniami szlachetnymi. szczególnie w drugiej 13 . które mają podkreślać potęgę możnowładców i Kościoła. Po rozpadzie cesarstwa rzymskiego sztuka obróbki kamieni wyraźnie podupadła. a zarazem wszechstronny uczony i znakomity znawca kamieni szlachetnych.

Cecha homogeniczności oznacza. ale składają się z rozmaitych 14 minerałów. Mineralogia jest nauką. Chociaż niektóre minerały przybierają podczas krystalizacji właściwą sobie postać. marmury lub kwarcyty. Jej zadaniem jest nie tylko opis cech zewnętrznych oraz właściwości substancji mineralnych. ale także wyjaśnienie ich genezy i przemian. np. Mineralogia ogólna zajmuje się badaniami własności fizycznych i chemicznych minerałów oraz wyjaśnianiem warunków ich powstawania [mineralogia genetyczna]. Ponadto skały tworzą wielkie. ale nie zaliczamy ich do minerałów. Zarówno mineralogia. Nie trwało to długo i już wkrótce kamienie naturalne odzyskały swą popularność. Zewnętrzna. Wszystkie jednak mają tę samą symetrię. Niektóre skały. określającą zarazem własności fizyczne i chemiczne substancji krystalicznych. gnejsy). Tym różnią się minerały od skał. bazalty. wapienie. najczęściej nieorganiczną substancją naturalną o ustalonym składzie chemicznym. zwarte partie skorupy ziemskiej (np. powtarzalną w najmniejszych nawet cząstkach kryształu. Bliższe obserwacje wskazują. płacąc za nie wysokie ceny. Na przełomie XIX i XX wieku o popularności kamieni ozdobnych w znacznym stopniu zaczyna decydować moda. kryształy syntetyczne. jak np. Pierwsze sukcesy w produkcji syntetycznych kamieni szlachetnych spowodowały jednak czasowe zachwianie pozycji rynkowej prawdziwych kamieni. to ich pokrój zewnętrzny bywa zróżnicowany. która występuje w skorupie ziemskiej zazwyczaj w stanie stałym. lecz wynikiem działania ściśle określonych praw. która zajmuje się badaniem minerałów. O prawidłowości budowy decyduje regularne rozmieszczenie najmniejszych nawet 15 wewnętrzna cnaraKieryzuje się zatem uporządkowaną siecią przestrzenną. że postać kryształu nie jest kwestią przypadku.połowie XIX wieku. granity. która charakteryzuje się periodycznym rozmieszczeniem poszczególnych elementów. Elementy symetrii występujące w kryształach pozwalają na wyróżnienie siedmiu dużych grup. Minerał jest homogeniczną. ponieważ nie spełniają one warunku homogeniczności i tworzą z reguły całe serie warstw. Sztuczną biżuterię szczególnie chętnie noszono w latach dwudziestych. zwanych . które zaliczane są do określonych grup [gromad] na podstawie przyjętych kryteriów klasyfikacyjnych uwzględniających najczęściej przesłanki chemiczne oraz krystalostrukturalne. Obroty finansowe związane z pozyskiwaniem kamieni szlachetnych rozwijają się na ogromną skale. symetryczna postać kryształu jest więc następstwem jego uporządkowanej budowy wewnętrznej. Mineralogia szczegółowa [systematyczna] zajmuje się opisem cech poszczególnych minerałów i ich odmian. składają się wyłącznie z jednego minerału [skały monomineralne]. Można zatem sformułować wniosek. W określonych warunkach większość minerałów samorzutnie przybiera postać prawidłowych brył ograniczonych gładkimi ścianami. Wzmożony popyt na kamienie szlachetne przyczynił się do zintensyfikowania poszukiwań nowych złóż oraz odkrycia nie znanych wcześniej kamieni ozdobnych. Podkreślenie naturalnego charakteru procesów powstawania minerałów wyklucza z zakresu tak pojmowanej definicji produkty syntezy laboratoryjnej. Nauka zajmująca się badaniem skał określana jest mianem petrografii (petrologii). zwanych kryształami. które też są wprawdzie nieorganicznymi substancjami naturalnymi. a ich ceny znów wzrosły. że kryształy tych samych minerałów mają niemal zawsze tę samą postać. co decyduje o homogeniczności minerału. Poszukiwano przede wszystkim atrakcyjnych kamieni naturalnych. że poszczególne części minerału mają te same właściwości fizyczne i chemiczne. w tym także syntetyczne kamienie szlachetne lub fazy krystaliczne powstające podczas procesów metalurgicznych. znacznie rzadziej w ciekłym. jak i petrografia związane są ściśle z naukami geologicznymi.

Tempo wzrostu kryształów jest jednym z najważniejszych czynników decydujących o doskonałości wykształcenia ścian kryształu. Kryształy minerałów o prostszym składzie chemicznym oraz bez obcych domieszek są zwykle lepiej wykształcone i mają mniejszą liczbę ścian. c) słup 17 Skupienia niemal równolegle ułożonych kryształów. Szybka krystalizacja prowadzi zazwyczaj do powstawania kryształów szkieletowych o słabo wykształconych ścianach. b) skalenoedr. Kryształy tworzące druzy i geody ułożone są zazwyczaj w mniej lub bardziej regularny sposób. wzajemnie przenikających się kryształów noszą nazwę skupień ziarnistych. w których następuje ich wzrost. wyrastających ze wspólnej podstawy. Jeżeli rosnące kryształy przylegają do powierzchni skały. ich dalszy rozwój może odbywać się jedynie w kierunku wolnej przestrzeni. Zniekształcenia niektórych ścian kryształów. Są one określane niekiedy mianem agregatów krystalicznych. najczęściej nie mogą tworzyć prawidłowo wykształconych ścian. Skupienia kryształów rozwijające się w owalnej wnęce tworzą tak zwane geody. im wolniej następuje wzrost. Kryształy powstające w sprzyjających warunkach środowiskowych. Określane są one mianem minerałów amorficznych [bezpostaciowych] i zaliczane są zazwyczaj do substancji mineralnych. występujące głównie w próżniach spotykanych w niektórych skałach magmowych. f) heksagonalny lub trygonalny (romboedryczny) 18 Struktura heksagonalna płatków śniegu Asymetryczny kryształ kwarcu zbudowane z niezwykle drobnych ziarn rozpoznawalnych jedynie pod mikroskopem. Bezładnie rozmieszczone zbiorowiska ciasno zrośniętych. e) trójskośny. a przede wszystkim w melafirach. 16 Zasadniczy wpływ na formę wykształcenia postaci kryształów mają warunki fizyczne. Właśnie owe kąty są podstawowym kryterium w diagnostycznych badaniach krystalograficznych. c) rombowy. Skupienia minerałów krystalicznych. . Generalnie rzecz biorąc. b) tetragonalny. noszą nazwę skupień zbitych. na przykład często spotyka się deformacje wzrostu kryształu. pojawiające się w czasie ich wzrostu lub pod wpływem procesów wietrzenia. gdzie wytrącają się z krążących roztworów wodnych lub gazowych. Znacznie rzadziej spotykane są w przyrodzie minerały nie wykazujące budowy krystalicznej. Różne charakterystyczne postacie kryształów kalcytu: a) romboedr. Szczególną rolę odgrywa tutaj temperatura i ciśnienie. mają zazwyczaj prawidłowe formy i doskonale wykształcone ściany. rombowy. Struktura kryształów: a) grafitu. a także swoiste cechy otaczającej materii skalnej. zrosty kryształów. umożliwiających ich łatwy wzrost i rozprzestrzenienie.układami krystalograficznymi. Powierzchnie dużych kryształów są zazwyczaj prążkowane [zbrużdżone] i mogą być chropowate oraz matowe. jednoskośny. Są to tzw. tym bardziej perfekcyjna jest postać kryształu. stanowią cechę charakterystyczną wielu minerałów i są pomocne przy ich identyfikacji. heksagonalny i regularny. Zawsze jednak stałą wartość mają kąty między płaszczyznami analogicznych ścian kryształu. b) diamentu Osie symetrii w poszczególnych układach krystalograficznych: a) układ regularny. tetragonalny. Są to układy: trójskośny. d) jednoskośny. fonolitach i bazaltach. Dobrze rozwinięte kryształy powstają również w próżniach i szczelinach skalnych. trygonalny. Składają się one z ogromnej liczby maleńkich kryształków bez wyraźnych zarysów ścian i ograniczonych zazwyczaj przypadkowymi powierzchniami. noszą nazwę druzy [szczotki krystalicznej]. Występujące w przyrodzie kryształy nie zawsze są doskonale wykształcone.

Podatność i charakter łupliwości jest ważną cechą diagnostyczną. ale także określa ich cechy fizyczne. Jest to zdolność minerału do pękania i oddzielania się pod wpływem zewnętrznego nacisku lub uderzenia wzdłuż określonych płaszczyzn (tzw. wykazują zależności wektorowe i są odmienne w różnych kierunkach.fluoryt. struktura wewnętrzna tych minerałów nie odpowiada postaciom ograniczającym te kryształy. takie jak gęstość czy też promieniotwórczość. 4 .ortoklaz. Gęstość względna wskazuje. 5 .kalcyt. Łupliwości nie należy mylić ze skłonnością do oddzielności. 10 .topaz.). Ważną cechą minerałów jest twardość. Do dokładnego określania twardości bezwzględnej służą specjalne przyrządy zwane sklerometrami. Łupliwość jest cechą ściśle związaną z twardością. czyli stopień ich odporności na uszkodzenia mechaniczne przy próbie zarysowania powierzchni danego minerału. . ołowiu. 8 . Minerały. ciężar właściwy] określana jest stosunkiem masy do objętości. za pomocą wagi hydrostatycznej lub też przy wykorzystaniu do pomiarów tzw. których określenie nie wymaga zastosowania specjalistycznej aparatury. 3 . Twardość poszczególnych minerałów określa się zazwyczaj za pomocą skali twardości Mohsa. że są one lżejsze. półprzeźroczyste [przeświecające]. przełam muszlowy. Mimo zewnętrznego podobieństwa. Przełamy charakteryzują się pewnymi swoistymi cechami. większa zaś zawartość wody w minerałach sprawia. m. płaszczyzn łupliwości) uzależnionych od jego budowy krystalicznej.diament. ziarnisty itd. 6 .korund. 7 . W zależności od stopnia przepuszczalności światła wyróżnia się minerały: przezroczyste.kwarc. Poniżej opisano główne własności fizyczne minerałów. rtęci. Natomiast inne własności fizyczne. nieprzezroczyste. Tworzą one wówczaspmwidlowe zrosty bliźniacze (podwójne. 9 . które nie wykazują łupliwości. Światło padające na powierzchnię danego minerału 20 tylko częściowo przenika do jego wnętrza. Skala Mohsa ma wyłącznie charakter względny i nie pozwala stwierdzić. Stąd też istnieją pewne wyraźne zależności między postacią kryształów a ich własnościami fizycznymi. zwane niekiedy kryształami fałszywymi. 2 gips. jak na przykład twardość. Niektóre z tych własności można badać okiem nieuzbrojonym. Szczególnie ważną grupę cech fizycznych ułatwiających rozpoznawanie minerałów stanowią ich własności optyczne. Minerały o stabilnym składzie chemicznym charakteryzują się stałą masą. która składa się z dziesięciu wskaźnikowych minerałów. srebra i in. Gęstość minerałów oznacza się rozmaitymi metodami. cieczy ciężkich.) w minerałach powoduje zwiększenie ich masy.in.Wzrostem pojedynczych osobników kryształów rządzą określone prawa. Inną interesującą formą występowania minerałów sąpseudomorfozy. co pozwala je określać opisowo jako np. do oznaczania innych stosuje się specjalne przyrządy. łupliwość lub własności optyczne. uporządkowanych według wzrastającej skali twardości: 1 . rozpadają się pod wpływem nacisku wzdłuż nierównych i przypadkowych powierzchni określanych mianem przełamu. która nie wykazuje związku z kierunkami płaszczyzn sieciowych kryształów. haczykowaty. niektóre bowiem promienie świetlne odbijają się lub załamują. Ich geneza może być różna. ile razy badana substancja mineralna jest cięższa od wody o tej samej objętości w temperaturze 4°C. tym bardziej jest on przezroczysty. ale zawsze jest rezultatem zmiany składu pierwotnej materii kryształu i zastąpienia jej inną substancją. potrójne itd. Często można je odnieść również do całych grup kryształów. Większa zawartość pierwiastków ciężkich (np. Budowa wewnętrzna minerałów decyduje nie tylko o postaci zewnętrznej. zwracając szczególną uwagę na te. Niektóre cechy fizyczne. nie są uzależnione kierunkowo. ile razy kolejne umieszczone na niej minerały (od 1 do 10) są twardsze od talku (który jako najbardziej miękki ma stopień 1).apatyt.talk. 19 Gęstość [masa właściwa. Im więcej promieni przechodzi przez minerał.

bliźniak karlsbadzki). Tak więc przy opisie warunków występowania minerałów należy uwzględniać także aspekt czysto geologiczny. procesy sedymentacyjne (głównie w środowisku wodnym) oraz procesy metamorficzne (metamorfizm). Różne zrosty bliźniacze kryształów: a) gipsu. . Wiele minerałów (na przykład kwarc) spotyka się niemal wszędzie. barwy naleciałe] pojawiać się może również na skutek interferencji promieni świetlnych wzdłuż cieniutkich warstewek powstałych podczas utleniania minerału. Połysk minerałów jest zjawiskiem wywołanym odbiciem promieni świetlnych od ich powierzchni. umożliwiające identyfikację określonych minerałów. 22 Minerały. podobnie jak pierwiastki chemiczne. W mineralogicznej praktyce diagnostycznej wykorzystuje się również zjawisko luminescencji. które dzieli się zazwyczaj na trzy główne typy: procesy magmowe (wulkaniczne). b) ortoklazu (tzw. przez zarysowanie pilnikiem albo nożem. jest niezwykle efektowne i z tego powodu demonstrowane bywa na ekspozycjach w wielu muzeach mineralogicznych. Ten sam minerał może pojawiać się w różnych zespołach mineralnych (paragenezach). Zależy on od wielu czynników. b) kalcytu (układ trygonalny). Niektóre minerały poddane naświetlaniu promieniami ultrafioletowymi. przy czym wyróżnia się następujące rodzaje: diamentowy. kolejna stała cecha rozpoznawcza każdego minerału. tłusty. Różnorodne są także sposoby powstawania minerałów w warunkach naturalnych. szczególnie w świetle ultrafioletowym. barwą sproszkowanego minerału. wnikania wody lub innych zmian chemicznych. Rysa pozwala odróżnić minerał barwny od zabarwionego. ściśle mówiąc. matowy itd. metaliczny. Barwa postrzegana przez ludzkie oko jest albo barwą własną minerału uwarunkowaną jego podstawowym składem chemicznym. jeśli minerał jest twardy. Zjawisko luminescencji. Rysa. c) miki wykazującej tylko łupliwość jednokierunkową Połysk minerałów określa się w zależności od jego charakteru i intensywności. lub. napromieniowaniem. przede wszystkim od zdolności absorpcji światła przez minerał. nieszkliwionej płytki porcelanowej. Do rejestrowania i pomiarów promieniowania używane są rozmaite typy liczników scyntylacyjnych Geigera-Mullera. Zjawiskiem występującym w niektórych minerałach jest promieniotwórczość naturalna. Zabarwienie [tzw.Barwa minerału może być określona jako wrażenie wzrokowe wywołane rodzajem padającego światła lub też zdolnością pochłaniania [absorpcji] części promieni świetlnych przechodzących przez minerał. Szczególny charakter mają tak zwane barwy metaliczne. c) aragonitu 21 Przykłady kierunków łupliwości w różnych minerałach: a) galeny (układ regularny). pojawiają się bowiem jako rezultat metalicznego odblasku na powierzchni niektórych minerałów nieprzezroczystych. promieniami X lub katodowymi emitują charakterystyczne światło. Minerały powstają pod wpływem rozmaitych procesów. Jej nazwa wywodzi się od sposobu uzyskiwania proszku mineralnego przez potarcie minerału o twardą i szorstką powierzchnię. albo też efektem domieszek barwiących substancji czy też mechanicznych wtrąceń obcego pigmentu. szklisty. Niekiedy zabarwienie może być spowodowane defektem sieci krystalicznej. różnią się stopniem rozpowszechnienia w skorupie ziemskiej. jest. wywołanym np. jedwabisty. Można ją stwierdzić za pomocą płytek lub filmów fotograficznych. inne występują niezwykle rzadko. które powstają wspólnie w takich samych warunkach i w określonym środowisku geologicznym. np. Również wielu kolekcjonerów specjalizuje się w gromadzeniu minerałów luminescencyjnych.

Skały tworzące się z zastygającej magmy. Najczęściej występującymi skałami wylewnymi są bazalty. m. skalenie wapniowe [plagioklazy] i ciemna mika. Mogą mieć strukturę zarówno grubo-. a tworzące je minerały mają dostatecznie dużo czasu na spokojną krystalizację. Wyróżnia się także skały zylowe. Skały żyłowe tworzą się w szczelinach starszych formacji skalnych i nie osiągają z reguły dużej miąższości. (ekstruzyjnych). W powolnie zastygającej magmie jako pierwsze krystalizują minerały ciemne. które można prześledzić badając produkty ich oddziaływania (skały magmowe) lub też obserwując aktywne wulkany. Najbardziej rozpowszechnionymi głębinowymi skałami magmowymi są granity zbudowane głównie ze skaleni sodowych. zaś ich struktura jest zazwyczaj drobnoziarnista lub szklista. która wydostała się na powierzchnię Ziemi. Pod wpływem ruchów skorupy ziemskiej oraz innych procesów zachodzących w ogniskach magmowych następuje wyciśnięcie magmy. często w postaci lawy. Fonolity mają z reguły szare zabarwienie. Do skał wylewnych zaliczane są także szkliwa wulkaniczne. Skały 25 . Magma to ruchliwa. które usytuowane są w głębokich partiach skorupy ziemskiej. ale w ich składzie przeważają minerały ciemne. Charakteryzują się strukturą ziarnistą. siarki i metali. gorąca materia. Podczas erupcji magmy większość lotnych składników uchodzi w przestrzeń i dzięki temu skały szybko krzepną. Syenity są w istocie granitami pozbawionymi niemal kwarcu. owe pustki są częściowo lub całkowicie wypełnione różnymi minerałami. ponieważ krzepną powoli. która przemieszcza się w górne partie skorupy ziemskiej lub zastyga w postaci lawy na powierzchni Ziemi. jasna mika i kwarc. Znajdują się wśród nich minerały z grupy oliwinu. W obrębie mikroziarnistej masy pojawiają się często tzw. której głównym składnikiem jest stop krzemianowy z rozpuszczonymi w nim gazami i przegrzanymi roztworami wodnymi. a przede wszystkim obsydiany. Dioryty są zbliżone do granitów. a ich skład mineralny jest zbliżony do gabra. co prowadzi do powstawania żył rudnych. Powstaje ona w ogniskach magmowych. Zjawiskiem typowym na obszarach niedawnej aktywności wulkanicznej są gorące źródła. Wpływają one na przebieg krzepnięcia magmy i sprzyjają gromadzeniu się pierwiastków rzadkich (wchodzących w skład gorących roztworów wodnych lub gazowych). Skały wylewne (wulkaniczne) zastygają na powierzchni Ziemi. W następnej kolejności krystalizują składniki jasne. charakteryzujące się większą gęstością i wyższą temperaturą topnienia. Głębinowe skały magmowe zastygają pod pokrywą starszych skał. Melafiry są w zasadzie skałami bazaltowymi 24 wieku paleozoicznego i mezozoicznego [paleobazalty]. Gabra zawierają przede wszystkim skalenie wapniowe i pirokseny.Minerały skał magmowych powstają dzięki procesom. fenokryształy porfirowe [prakryształy]. amfibole. których ucieczka jest utrudniona. Niekiedy trudno jest rozróżnić poszczególne składniki mineralne. takie jak skalenie sodowe. Jeśli wdzierająca się magma krzepnie poniżej powierzchni Ziemi. Powstawały one przeważnie w okresie trzeciorzędu i charakteryzują się ciemnym zabarwieniem. W procesie powstawania minerałów skał magmowych istotną rolę odgrywają składniki lotne. noszą 23 nazwę skał wylewnych lub wulkanicznych. zawierający liczne pierwiastki i związki chemiczne. kwarcu i miki. Kryształy te tworzą się przed zastygnięciem pozostałej masy magmy i w związku z tym są doskonale wykształcone. W skałach wylewnych często spotyka się kuliste pustki pozostałe po ulatniających się gazach. przypuszczalnie na głębokości ponad 6-10 km. natomiast anortozyty zbudowane są niemal wyłącznie ze skaleni wapniowych [plagioklazów]. które powstają w ścisłym związku z intruzjami magmowymi. jak drobnoziarnistą.in. powstają skały nazywane skałami plutonicznymi lub głębinowymi (intruzyjnymi).

Wśród pierwiastków tworzących nagromadzenia w żyłach rudnych występują najczęściej: złoto. Skały ilaste zbudowane są z najdrobniejszej frakcji ziarn mineralnych. cynk. prowadzą do wypełnienia szczelin i pustek skalnych w górnej strefie skorupy ziemskiej. jak i zwierzęce [osady organogeniczne]. nikiel. żyły bogate w kruszce siarczkowe. Złoża żyłowe związane są głównie z intruzjami skał magmowych. Pegmatyty obfitują w liczne pierwiastki rzadkie. Żyły rudonośne tworzą się podczas oziębiania się gorących roztworów wodnych [hydrotermalnych] przesyconych gazami i zawierających substancje mineralizujące. skał wapiennych. antymon i rtęć. srebro. kobalt. zarówno roślinne. Są to z reguły gruboziarniste skały typu granitu. a przede wszystkim granitów. piaskowce złożone z ziarn mineralnych lub okruchów innych skał scementowanych spoiwem. a tworzące się minerały określane są jako minerały kontaktowe. Szczególnie podatne na przeobrażenia w strefach kontaktowych są skały osadowe.zawierające tego typu fenokryształy noszą nazwę porfirów. a następnie tworzą wtórne nagromadzenia w rejonach niekiedy bardzo odległych od pierwotnego miejsca ich występowania. Ogromną rolę w powstawaniu sedymentów odgrywają organizmy żywe. np. Większość skał zmetamorfizowanych charakteryzuje się łupkowatą teksturą. wody oraz organizmów żywych procesom wietrzenia i erozji ulegają skały znajdujące się na powierzchni Ziemi. które sprzyjają mineralizacji kruszcowej oraz krystalizacji cennych kamieni szlachetnych. tworząc następnie potężne serie osadów. pojawiają się warunki sprzyjające powstawaniu bogatych złóż mineralnych. Pierwotne złoża kasyterytu [głównego minerału cyny] występują w postaci typowych żył kruszcowych lub też niekiedy spotykane są w pegmatytach. ołów. Rozpadające się skały w postaci drobnych ziarn lub większych okruchów są wymywane i przenoszone przez wodę. Nic więc dziwnego. Skały mogą ulegać metamorfizmowi także pod wpływem wysokich temperatur spowodowanych erupcjami roztopionej lawy. W wyniku przeobrażenia pierwotnych skał magmowych (o niskiej zawartości krzemionki) powstają serpentynity i amfibolity. Wszystkie skały podlegają nieustannym przemianom. Najpospolitszym typem złóż żyłowych są rudy siarczkowe. Do typowych skał żyłowych zaliczane są również pegmatyty. które powstają w końcowym stadium krystalizacji magmy zasobnej w składniki lotne. 26 Wiele gatunków fauny morskiej ma części szkieletowe zbudowane z węglanu wapnia lub Krzemionki. arsen. Procesy te. skałami złożonymi niemal wyłącznie z kwarcu i łyszczyków. Skały metamorficzne [przeobrażone] mogą powstawać w wyniku różnorodnych procesów. gnejsy. Po śmierci organizmów ich szczątki szkieletowe gromadzą się na dnie morskim. zachodzących po zastygnięciu magmy. ale mianem metamorfizmu określane są zjawiska zachodzące pod wpływem oddziaływania odpowiednio wysokich ciśnień i temperatury. tzn. że pegmatyty uznawane są przez zbieraczy minerałów za szczególnie interesujące formacje skalne. Tak powstają okruchowe skały osadowe. Do najbardziej rozpowszechnionych skał metamorficznych zaliczane są mln. żelazo. W trakcie różnorodnych procesów pomagmowych.in. fyllity oraz rozmaite typy łupków krystalicznych. miedź. Zachodzące wówczas przeobrażenia skał noszą nazwę metamorfizmu kontaktowego [termicznego]. bizmut. Do często występujących okruchowych skał osadowych należą m. . Związane są one głównie z grejzenami. Pod wpływem oddziaływania czynników atmosferycznych. Żyły rudne mają zazwyczaj formy ciał płaskich. które powstają w stosunkowo wysokich temperaturach rzędu 500-600°C [stadium pneumamatolityczne dyferencjacji magmy]. ale mogą także tworzyć struktury wydłużone lub nieregularne. W zmieniających się warunkach środowiskowych następuje przeobrażenie pierwotnych skał i ich przekrystalizowanie prowadzące do powstawania nowych minerałów. zachodzące w przedziale temperatur 20CMK)00C.

Minerały tzw. paragenezy alpejskiej spotykane są niekiedy w postaci druz [szczotek krystalicznych] wypełniających pustki i szczeliny skalne. Żyły typu alpejskiego, charakteryzujące się doskonale wykształconymi kryształami różnych minerałów, szczególnie często występują w rejonie Alp; stąd wywodzi się ich nazwa. Gorące roztwory wodne o temperaturze poniżej 400°C migrujące wśród skał powodują powstawanie skupień typowych zespołów mineralnych na ścianach szczelin i innych pustek skalnych. 27 Rozdział 1 PIERWIASTKI RODZIME Skróty: Tw. - twardość; G - gęstość (ciężar właściwy); R. - rysa Pierwiastki, poza kilkoma wyjątkami, rzadko tworzą osobne minerały. Spośród 109 znanych pierwiastków chemicznych zaledwie 22 występuje w postaci czystej, czyli rodzimej. W rzeczywistości jest ich nieco więcej, ponieważ niektóre pierwiastki tworzą różne minerały, np. węgiel może występować zarówno w postaci diamentu, jak i grafitu. Pierwiastki zaliczane do grupy metali lekkich nie tworzą własnych minerałów ze względu na zdolność do szybkiego utleniania się w warunkach naturalnych, co ogranicza możliwość ich zachowania się w stanie rodzimym. Ogólnie można powiedzieć, że im większa skłonność danego pierwiastka do wchodzenia w związki chemiczne, tym mniejsze prawdopodobieństwo naturalnego występowania w czystej postaci. Dlatego na przykład żelazo rodzime spotyka się w przyrodzie o wiele rzadziej niż czyste złoto, chociaż skorupa ziemska zawiera ponad 4% żelaza, złota zaś tylko niespełna kilka milionowych procent. Naturalnie stopy międzymetaliczne (np. amalgamaty) ujmowane są zazwyczaj w systematyce minerałów w grupie pierwiastków. 29 Regularny; Tw. 2,5-3; G. 8,4 do 8,9 g/cm3; miedzianoczerwona; połysk metaliczny; R. czerwonobrazowa Miedź była prawdopodobnie pierwszym metalem użytkowanym przez człowieka. Przyczyniło się do tego zapewne duże rozpowszechnienie złóż rud miedzi oraz stosunkowo łatwa obróbka tego metalu. Starożytni Rzymianie nadali miedzi nazwę cuprum, wiążąc ją z odkryciem w owym czasie złóż na Cyprze. Miedź występuje przede wszystkim w różnych złożach rudnych, najczęściej w związkach z innymi pierwiastkami, chociaż niekiedy spotykana jest również w stanie rodzimym. Zazwyczaj tworzy nieregularne, krzaczasto rozgałęzione skupienia kryształów. Czysta miedź, podobnie jak większość minerałów zawierających ten metal, ma zazwyczaj wyraźnie zabarwioną powierzchnię. Jest to najczęściej błękitny nalot azurytu lub zieleń malachitu. Miedź rodzima krystalizuje z roztworów hydrotermalnych lub też w wyniku przemiany siarczków miedzi w powierzchniowych partiach kruszcowych żył rudnych (zwanych strefą cementacji). Główne złoża miedzi rodzimej występują w USA (Michigan), Australii, Wielkiej Brytanii (Kornwalia) i w Rosji (Ural). [W Polsce niewielkie wystąpienia miedzi rodzimej w postaci drobnych, krzaczastych skupień kryształów pojawiają się sporadycznie w Sudetach (m.in. Pogórze Kaczawskie)]. 30 Regularny; Tw. 2,5-3; G. 9,6 do 12 g/cm3; srebrzystobiałe, żółtawe na powierzchni z brązowymi, wpadającymi w czerń odcieniami; połysk silnie metaliczny; R. srebrzystobiała Srebro, podobnie jak miedź, występuje nie tylko w związkach, ale również jako czysty metal (srebro rodzime), wykorzystywany przez człowieka od najdawniejszych czasów. Archeolodzy odnaleźli srebrną biżuterie w grobowcach królów chaldejskich z czwartego tysiąclecia? p.n.e. Najstarsze europejskie kopalnie srebra, eksploatowane przez Fenicjan i Kartagińczyków, odkryto na terenie dzisiejszej Hiszpanii. W późniejszym okresie ważnymi ośrodkami górnictwa srebra były Saksonia (Freiberg) i Czechy, gdzie wydobywano srebro od VII wieku. Po odkryciu Ameryki

importowano srebro z Meksyku i Peru, co spowodowało załamanie się europejskiego przemysłu wydobywczego. Zdarzało się, że srebro osiągało taką samą wartość jak złoto, np. w Japonii złoto i srebro ceniono na równi aż do XVII stulecia. Dlatego też kraje zasobne w złoża srebra przeżywały swój rozkwit w okresie intensywnej ich eksploatacji. 31 Srebro rodzime występuje zazwyczaj w postaci splątanych nitek (drutów) tworzących niekiedy kłębki. Często również tworzy nieregularne płytki, blaszki, inkrustacje i skupienia, a także zwarte bryłki. Regularne kryształy są rzadsze. Czyste srebro powstaje zazwyczaj w wyniku rozkładu siarczkowych rud srebra, na przykład galeny i argentytu, tworząc wzbogacenia w strefie utleniania żył kruszcowych. Najważniejsze znane dziś złoża europejskie występują w Norwegii (Kongsberg). Poza obszarem Europy największe wystąpienia srebra rodzimego znajdują się w Meksyku i Ameryce Północnej (Jezioro Górne), na Ałtaju w Rosji (Ziemnogorsk). W niektórych złożach, np. w okolicy Schneeberg w Niemczech oraz w Peru, znaleziono pokaźne bryły rodzimego srebra o masie kilku ton. W Jachymovie (Czechy), gdzie jeszcze w XVI wieku wydobywano duże ilości srebra z bogatych powierzchniowych żył rudnych, znaleziono nici srebra dochodzące do 30 cm długości. Podobne znaleziska stwierdzono w złożu Kongsberg (Norwegia). W złożach saskich, przede wszystkim w słynnej kopalni Himmelsfurst w okolicy Freibergu, a także w Schneeberg i innych złożach, często spotykano naturalne płytki srebra o długości ponad 40 cm. Świeżo wydobyte srebro rodzime ma wspaniałą, srebrną barwę i połysk, które jednak szybko znikają w kontakcie z powietrzem; srebro wówczas ciemnieje, pokrywając się warstwą siarczku srebra. Rodzime srebro jest metalem miękkim, dlatego wytwarza się stopy srebra z innymi metalami, używane do wyrobu monet i w jubilerstwie. Różne związki srebra stosuje się w medycynie i przemyśle fotograficznym. Regularny; Tw. 2,5-3; G. 15,5 do 19,3 g/cm3; złocistożółte do białawego (w przypadku dużych domieszek srebra); połysk metaliczny; R. złocistożółta do srebrzystej Złoto jest metalem, który w historii odgrywał zawsze ogromną rolę. Przez całe wieki marzenia o złocie kojarzyły się z wizją bogactwa i władzy. Dlatego też alchemicy próbowali wytworzyć złoto sztucznie, nie osiągając jednak w tej dziedzinie sukcesu. Badania archeologiczne wskazują, że kruszec ten był najprawdopodobniej pierwszym metalem poznanym przez człowieka, który poszukując złota wśród żwirów i piasków rzecznych wzbogacał stale swą wiedzę praktyczną, przydatną w dalszych odkryciach. Najstarsze zachowane przedmioty ozdobne ze złota pochodzą z wczesnej epoki kamiennej. Wartość złota musiała być zawsze wyjątkowo wysoka, ponieważ używano go do wyrobu monet już w VII wieku przed naszą erą. Złoto występuje w skałach zwykle w stanie tak wysokiego rozproszenia, że nie można go dostrzec gołym okiem. Tworzy cienkie, miękkie blaszki, nitki, rzadziej ziarna oraz bryłki, które należą do prawdziwych rzadkości. Najpiękniejsze płatki złota rodzimego znaleziono w bloku skalnym w pobliżu Krepie w południowych Czechach. Największe bryłki (samorodki) złota pochodzą ze złóż w Ameryce Północnej oraz ze stanu Wiktoria w Australii, gdzie w pobliżu Ballarat znaleziono w 1869 r. samorodek o masie 85 kg. Jeżeli już samo złoto jest rzadkością, to tym większą osobliwością muszą być wyjątkowe znaleziska doskonale wykształconych ośmiościennych lub 32 sześciennych kryształów. Złoto nie utlenia się i w normalnych warunkach nie wiąże się z innymi pierwiastkami. Dlatego złoto w przyrodzie spotykane jest zazwyczaj w czystej postaci i bardzo rzadko występuje w stanie związanym. Złoto rodzime wytrąca się najczęściej wprost z gorących roztworów wodnych lub powstaje w wyniku rozkładu złotonośnych siarczków, głównie pirytu, arsenopirytu i anty monitu, w których znajduje się często jego ślady. Blisko 50% światowej produkcji złota pochodzi ze złotonośnych zlepieńców formacji Witwatersrand w Afryce Południowej. Inne ważne złoża znajdują się w Ameryce Północnej (np. Mother Lode w Kalifornii), Kanadzie, Australii oraz w Rosji (głównie Syberia). W Europie złoża

złota występują na terenie Francji, Rumunii i Słowacji. Złoto wykorzystuje się nie tylko do wyrobu biżuterii, ale także do bicia monet, w medycynie i w przemyśle szklarskim. Stopy złota znajdują również zastosowanie w technice (np. złącza) i stomatologii. Rodzimy stop złota i srebra, który występuje w złożach czystego złota, nosi nazwę elektrum. Określenie to wywodzi się od bladożółtej barwy przypominającej bursztyn (electrum - bursztyn). Złoto jest idealnie kowalne i rozciągliwe. Można je rozkuć na tak cienki listek (0,00014 mm grubości), że stanie się on przeświecający w barwach żółtozielonych. Z jednego grama złota uzyskać można drut (nić) o długości do 160 m. Gęstością przewyższają złoto tylko metale z grupy platynowców. Ponieważ jednak złoto jest bardzo miękkie, łączy się je zwykle z twardszymi metalami, jak miedź, srebro, platyna lub nikiel. [W Polsce złoto rodzime występuje w ilościach śladowych na Dolnym Śląsku (m.in. Złoty Stok, Złotoryja, Lwówek Śl., Bolesławiec). Szczytowy okres górniczej eksploatacji dolnośląskiego złota przypadał na XII-XIV wiek]. 33 Regularny; Tw. 4-4,5; G. 14 do 19 g/cm3 (w stanie czystym 21); stalowosrebrna; połysk metaliczny; R. szara Platyna jest jednym z najważniejszych i najbardziej wartościowych metali szlachetnych występujących w stanie naturalnym. Bywało jednak, że platynę ceniono niżej od srebra, z którym na skutek podobieństwa ją mylono. Platyna została odkryta dopiero w XVI wieku w okruchowych złożach złota w aluwiach Rio Pinto (obecnie San Juan) w Kolumbii. Nie przyciągała ona uwagi uczonych aż do 1748 r., kiedy to hiszpański podróżnik Ulloa doniósł o odkryciu "srebra", które nie chce się topić. Platyna występuje najczęściej w postaci ziaren lub drobnych łusek wśród aluwiów, do których została przetransportowana z zasadowych skał magmowych (o małej zawartości krzemionki). Największe światowe złoża platyny znajdują się w rejonie Sudbury w Ontario (Kanada) oraz na Uralu. Mniejsze złoża występują w Afryce Południowej i w USA, a także w basenie rzeki San Juan koło Bogoty (Kolumbia). Główne zastosowanie znajduje w przemyśle chemicznym i do wyrobu biżuterii. Zużycie platyny stale wzrasta. Badania wskazują, że platyna jest głównym składnikiem naturalnych stopów międzymetalicznych. Platyna i metale pokrewne, takie jak pallad, osm i iryd (tzw. platynowce), mają wyjątkową gęstość i wykorzystywane są przede wszystkim w technice elektronicznej, w metalurgii i w chemii. Podobnie jak platyna rodzima, także jej związki występują w przyrodzie niezwykle rzadko. Piękne kryształy sperrylitu (arsenek platyny, PtAs2) znaleziono niedawno koło Norylska w północnej Syberii. 34 Romboedryczny; Tw. 3; G. 5,7 g/cm3; cynkowobiały z ciemnymi nalotami; R. szara Arsen i jego związki znane są od czasów starożytnych jako trucizna. Arsen pozyskiwany był najczęściej z różnych minerałów, głównie z arsenopirytu. W postaci rodzimej występuje stosunkowo rzadko. Najczęściej przybiera formy owalnych naskorupień o gładkiej lub niekiedy gruzełkowatej powierzchni. Tworzy na ogół zwarte skupienia drobnoziarniste, znacznie rzadziej występuje w postaci niewielkich kryształów o pokroju igiełkowym. Świeżo wydobyty ma barwę białą, ale szybko pokrywa się ciemnym nalotem. Często towarzyszy żyłom kruszcowym srebra lub kobaltu. Główne złoża arsenu występują we Freibergu (Saksonia, Niemcy), Wittichen (Schwarzwald, Niemcy), Jachymovie (Czechy) oraz w Japonii i Chile. Arsen, zwłaszcza pozyskiwany z rud siarczkowych, ma dziś szerokie zastosowanie. Używany jest do wyrobu leków, barwników i preparatów pestycydowych, a także do produkcji szkła, impregnowania drewna itd. Naturalny związek arsenu i antymonu nosi nazwę allemontytu (od miejsca odkrycia w Alpach Francuskich). Tworzy zwykle wypukłe nerkowate skupienia i ma cynowobiałą barwę. Podobnie jak

Allemontyt został odkryty w 1822 r. G. przez słynnego krystalografa francuskiego Rene Justa Hauy (1743-1822). R. Wykorzystuje się je do wyrobu przedmiotów dekoracyjnych. Tanzanii. a nieco później w Indiach [i w Australii]. Liberia). obok diamentu. a wprowadził ją w 1789 r. wytopu stali oraz w technice nuklearnej (reaktory). że grafit jest węglem z niewielkimi domieszkami żelaza. 1. że diament jest palny. Natura diamentu pozostawała jednak długo tajemnicą. Najstarszym z nich jest słynna kopalnia w rejonie Kimberley w Republice Południowej Afryki. W XVIII wieku sądzono. 2.52 g/cm3. niemiecki mineralog A. do których zostały przetransportowane z ciemnych zasadowych skał magmowych. Ogromne różnice właściwości grafitu i diamentu tkwią w odmiennym ułożeniu atomów C. przezroczysty. niekiedy w zbitej formie ziemistej.1-2. i powstaje z przeobrażenia substancji węglistych (grafityzacja). ale dziś stosowany jest głównie do produkcji ognioodpornych tygli. Wspomina o nich rzymski przyrodnik Pliniusz Starszy (23-79 n. 35 Heksagonalny lub romboedryczny. 10.pisać. ale jest stosunkowo rzadkim minerałem i dlatego nie ma większego znaczenia praktycznego. gdzie diamenty występują w zwietrzałych skałach ultrazasadowych (perydotytach) zwanych kimberlitami. Berzelius (1779-1848) odkrył. Tw. Wiele legend o odkryciach i losach starych diamentów pochodzi z dawnych Indii. Poszukiwania diamentów w skałach macierzystych rzadko kiedy kończyły się powodzeniem. że diament rzeczy wiście jest węglem. mimo że większość najsłynniejszych. Inne duże pierwotne 37 złoża diamentu znajdują się w dolinie rzeki Wiluj na obszarze Jakucji (Rosja). Od najdawniejszych czasów znajdowano diamenty w postaci ziaren i niewielkich ośmiościanów występujących w złożach aluwialnych.). że grafit jest. Werner (1749-1817). Szwedzki chemik J. G. Wybrzeże Kości Słoniowej. żółty. Angoli. Początkowo grafitu używano przede wszystkim do wyrobu ołówków. Odkrycie diamentów przypada na czasy starożytne. jedną z form allotropowych pierwiastka węgla. W rejonie jeziora Ładoga (Rosja) wydobywa się szungity . Wniosek ten uzasadnił on wyjątkową zdolnością diamentu do załamywania promieni świetlnych. 36 Regularny.3 g/cm3. zielony. przeprowadziło eksperyment przy użyciu soczewek. hipotezę. czarna Grafit był używany niegdyś do zdobienia naczyń glinianych. Ghanie i na zachodnim wybrzeżu Afryki (Gwinea. Później angielski chemik sir Humphry Davy (1778-1829) dowiódł.arsen występuje w żyłach rudnych. Tw. połysk metaliczny. chociaż Rzymianie znali tylko diamenty o niewielkich rozmiarach. od żelazistoczarnego do stalowoszarego. W przeszłości mylono go często z molibdenitem lub z ołowiem i rudami antymonu. w Czeskim Lesie (Czechy i Bawaria w Niemczech) i Sri Lance. W 1961 r.skały zawierające zbliżony do grafitu zbity węgiel. Najlepiej znane aluwialne złoża diamentów znajdują się w Zairze. który zakończył się spaleniem diamentu.e. dużych i wartościowych kamieni odkryto stosunkowo niedawno. . brązowy. dzięki wyjątkowym właściwościom fizycznym zajmuje wśród minerałów miejsce szczególne. Złoża grafitu eksploatowane są w USA (Adirondack). Nazwę grafitu wywodzi się z greckiego grdphein . bo na początku XVII wieku. W 1694 r. Grafit występuje najczęściej w postaci blaszkowatych lub łuskowatych skupień. odkryto diamentonośne kimberlity w Sierra Leone. W zasadzie znane są tylko cztery takie złoża. 3.Averani i Targioni. dwóch Włochów . Słynny angielski fizyk Izaak Newton (1643-1727) postawił w 1675 r. połysk diamentowy Diament jest jednym z najcenniejszych kamieni szlachetnych. rzadziej niebieski lub czarny.

że pojedyncze kryształy dochodzą nawet do 10 cm długości. Mało kto zdaje sobie sprawę. podczas gdy resztę zużywa w całości przemysł. R. Diamenty stosowane obecnie w przemyśle są również wytwarzane syntetycznie. że mogą się rozpaść w rękach pod wpływem ciepłoty ciała. Tamtejsze pola diamentowe zostały odkryte dopiero w 1871 r. Czasami siarka występuje także w postaci rodzimej. tłum. odkryto dopiero w 1809 r. Mają niewielką gęstość oraz niski stopień twardości. Obecnie najlepiej znane złoża diamentów znajdują się w Republice Południowej Afryki. Doskonale wykształcone ściany kryształów siarki spotyka się wyjątkowo. Fakt. Pierwsze wiadomości o dużych diamentach indyjskich dotarły do Europy dzięki wysiłkom francuskiego poszukiwacza Jana Baptysty Taverniera. G. Szczególnie cenne kamienie wydobyte z tamtejszych kopalń stawały się zwykle własnością indyjskich książąt. zwłaszcza wówczas. Niektóre trafiły do skarbców świątynnych.5-2. Niekiedy tworzy naskorupienia o nerkowatym kształcie lub w formie stalaktytów i stalagmitów. zlecono zbadanie słynnych indyjskich skarbców. Historia odkryć wielu diamentów jest niezwykle ciekawa. Siarka występuje również obficie we wszystkich kopalniach węgla. diamentowy połysk i jasnożółtą lub miodowobrązową barwę. 39 Złoża siarki mają najczęściej pochodzenie wulkaniczne. od bezbarwnej do żółtej W przyrodzie występuje wiele minerałów zawierających siarkę. gwiaździstych skupień ziarnistych i impregnacji. niekiedy wręcz dramatyczne. [Obecnie największym producentem diamentów jest Australia].przyp. W starożytności przypisywano jej nadprzyrodzone moce ze względu na wulkaniczne pochodzenie i łatwość spalania.. Występują w szczelinach złożowych i zdarza się. 38 Rombowy. Wydobywane są one wszędzie tam. Szybko znaleziono dla niej wiele zastosowań. że siarka jest pierwiastkiem. gdzie powstaje przez sublimację podczas spalania. połysk od diamentowego do tłustego. że musi być ona mieszaniną witriolu [dawna nazwa kwasu siarkowego] i specjalnej nieważkiej "materii ognia". Przez długi czas nie były one znane w innych krajach. Często tworzy także drobne kryształy w wyniku rozkładu niektórych rud siarczkowych. gryzące opary drażniące oczy i gardło. Od najdawniejszych czasów Rzymianie znali siarkę głównie ze złóż sycylijskich. zwanej flogistonem.1 g/cm3. Przechowywano je w skarbcach i przekazywano z pokolenia na pokolenie. Znacznie częściej siarka występuje w postaci nieregularnych bryłek. eksploatowanych również obecnie. która znana była człowiekowi najwcześniej. dostarczyły one więcej diamentów niż wszystkie kopalnie świata razem wzięte. 2-2. W XVII stuleciu wielu uczonych zastanawiających się nad przyczyną łatwopalności siarki doszło do wniosku. żółta do brązowej. gdy odkryto jej łatwopalność oraz zdolność utrzymywania intensywnego niebieskiego płomienia. Niewielkim diamentom lub kamieniom ze skazami nadaje się szlif rozetkowy. chociaż przez długi czas nie należały one do rejonów największego wydobycia. 1. począwszy od starożytności. Drogocenne diamenty przeznaczone do wyrobów jubilerskich uzyskują z reguły szlif brylantowy o dużej liczbie ścianek. któremu w 1665 r. gdzie tworzą duże koncentracje złożowe. Znane są również złoża siarki wytrącającej się z gorących roztworów wodnych oraz powstającej przy współudziale organizmów żywych [bakterii .Najsłynniejsze duże diamenty pochodzą ze złóż w Indiach. Mają silny. z którego wydzielają się ostre. .]. że tylko około 23% wydobywanych diamentów nadaje się na drogocenne klejnoty. kiedy zaczęła się rozwijać nowoczesna chemia. Kryształy są jednak tak kruche. Tw. bo zaledwie do 1920 r. zwłaszcza europejskich. płytek. radżów i maharadżów. Od tego momentu w stosunkowo krótkim okresie. do których dotarły znacznie później głównie w postaci łupów wojennych.. a losy poszukiwaczy i samych kamieni są bardzo barwne. Czasami występuje w postaci zbitych pokryw ziemistych. Kryształy siarki mają zwykle pokrój piramidalny lub tabliczkowaty i tworzą często skupienia w postaci druz.

Zasoby siarki w Stanach Zjednoczonych (Luizjana i Teksas ze złożem Boling) stanowią około 75% rezerw światowych i są szacowane na około 250 mln ton. pięciokilometrowym pasem między Etną a Agrigento. Spotykany rzadko w złotonośnych żyłach kwarcowych w skałach wylewnych i ich lufach (np.45 g/cm3. siarczki są związkami metalicznymi. Złoża siarki rodzimej mają szczególne znaczenie. 2. ponieważ jej pozyskiwanie ogranicza się w zasadzie do oczyszczenia. G. do niszczenia różnych grzybów pasożytniczych. arsen lub antymon. W formie sproszkowanej siarkę stosuje się m. występujący w postaci zbitych skupień o podzielności liściastej i bladożółtej barwie. bizmut. Blendy. szarobiały. Spotykany niekiedy w złotonośnych lub srebronośnych żyłach kwarcowych. tellurku bizmutu i siarki. Podział ten nie jest już obecnie stosowany. w okolicy Tarnobrzega. G. Znacznie później rozpoznano siarkosole (sole siarkokwasów). farb i innych siarkowych preparatów. stalowoszary. 40 Rozdział 2 I ZWIĄZKI POKREWNE Do tej grupy minerałów zalicza się siarczki i zbliżone do nich właściwościami związki arsenu. Oprócz prostych połączeń siarki i metalu zawierają one inne niemetaliczne lub metaliczne pierwiastki. ołowiowy.in. antymonu. 2. siarczki i siarkosole bowiem zaliczane są zazwyczaj do tej samej grupy minerałów. 6)2X628. Siarczki powstają głównie z gorących roztworów wodnych.5. Jednakże większość siarki wykorzystywanej do celów przemysłowych pochodzi z przeróbki pirytów. Jednoskośny. nikiel.71 g/cm3. Są one związkami bardziej złożonymi. Jeszcze do niedawna stąd właśnie pochodziła prawie czwarta część światowej produkcji siarki. 6. Poza Sycylią bogate europejskie złoża siarki znajdują się w Polsce. Dawniej dzielono je na blendy. w Kalifornii (USA) oraz w Coqu-imbo (Chile). Spotyka się go w złotonośnych żyłach kwarcowych. w kopalni Zawadinsk na Ałtaju (Rosja). wyrobu celulozy oraz do wytwarzania wielu innych preparatów dla najrozmaitszych gałęzi przemysłu. są siarczkami o wyglądzie niemetalicznym. Siarka używana jest obecnie przede wszystkim do produkcji kwasu siarkowego i tlenków siarki. pseudoregularny. Tw. czarna Hessyt jest jednym z nielicznych naturalnych tellurków. błyszcze są ciemniejsze i bardziej miękkie. błyszcze i piryty. ponieważ tworzy kryształy zbliźniaczone poczwórnie. czyli tellurek bizmutu 612X63. Tw. Hessyt jest rzadką rudą srebra. a także do impregnacji drewna. które wyodrębniano niegdyś spośród właściwych siarczków.Jedno z najbogatszych złóż siarki w Europie znajduje się na Sycylii i rozciąga się szerokim. zwykle w wysokich przedziałach temperatur. Występuje zwykle w postaci zbitej lub tworzy kryształy o pokroju regularnym. Jest stalowoszary z wyrazistym połyskiem metalicznym. Jego nazwa pochodzi z greckiego tetradymos czterokrotny. Regularny. które wykazują pokrewieństwo chemiczne z siarką. wulkanizacji gumy. Główne złoża hessytu znajdują się w Botes w Siedmiogrodzie (Rumunia). tufy andezytowe). Podobnie jak wszystkie selenki jest bardzo rzadkim minerałem i .31-8. R. połysk metaliczny z niebieskimi lub czarnymi odcieniami. Od wysokości produkcji kwasu siarkowego zależy np. wytwarzanie leków. w przeciwieństwie do metalicznych blyszczy i pirytów. Spośród pozostałych telłurków na szczególną uwagę zasługuje tellurobizmutyt. telluru i selenu. został po raz pierwszy zidentyfikowany przez szwedzkiego uczonego Johana Berzeliusa [1779-1848] w 1818 r. Dopiero w pierwszej połowie naszego stulecia Sycylię wyprzedziły w wysokości wydobycia Stany Zjednoczone. Łupliwość doskonała. często zdeformowane. występujący w kopalni miedzi w okolicy Akrikerum na południowy zachód od Sztokholmu. R. 8. natomiast piryty jaśniejsze i twardsze. takie jak żelazo. szara Berzelianit. Jednak nawet i ten podział nie jest dziś stosowany. Warto wspomnieć również o tetradymicie. insektów. Poza kilkoma wyjątkami. połysk metaliczny. kobalt.

szara Bornit i chalkozyn występują zazwyczaj w mieszaninach mineralnych.3 g/cm3. 7. natomiast odznacza się charakterystycznym haczykowatym przełamem. Montana) i w Meksyku. był najważniejszą rudą srebra w okresie świetności górnictwa w rejonie Rudaw (Gór Kruszcowych). 3. W niektórych spośród wymienionych złóż. W kopalniach Comstock Lode argentyt występuje w zwartych. Najlepsze okazy pochodzą z kopalni Anacanda w Butte (USA) oraz z okolic Redruth w Kornwalii (wielkość kryształów dochodzi do 4. G. w Saksonii. Lubina i Głogowa]. W przeciwieństwie do galeny nie wykazuje łupliwości. 45 Rombowy . Bladoszara barwa i silny metaliczny połysk na świeżym przełamie sprawiają. szary. Znane złoża europejskie występują w okolicach Salzburga (Austria) i Yrancic (Czechy). opisał argentyt w 1529 r.pseudoregularny.3 g/cm3. Jednak oba te minerały można bez trudu odróżnić. Minerał tworzy drobnoziarniste skupienia w żyłach kalcytowych występujące wraz z innymi rzadkimi selenkami. Tw. Georgius Agricola. Podobnie jak siarczkowe rudy miedzi berzelianit powstaje z gorących roztworów wodnych [hydrotermalnych]. znajdowano bryły argentytu o masie dochodzącej do 4 kg. Argentyt bardzo szybko traci metaliczny połysk i pokrywa się ciemnym nalotem. zwany też błyszczem srebra. graniastych wiązkach o pokaźnych rozmiarach . Tw. G. tworząc wspólne nagromadzenie złożowe. 2. Można go też łatwo zarysować i przeciąć zwykłym nożem. USA) i w rejonie Guanaju-ato na północny zachód od Mexico City.5-3. na świeżym przełamie z silnym metalicznym połyskiem. G. miedzianoczerwony do brązowego. Krystaliczny bornit znaleziony został w okolicy Redruth w Kornwalii (Wielka Brytania). jako rudę srebra o ołowianej barwie. połysk metaliczny. W owej epoce górnictwo przeżywało okres bujnego rozwoju. 44 Regularny. 4. Chalkozyn spotykany jest częściej niż bornit i ma większą skłonność do występowania w postaci kryształów o pokroju tabliczkowatym lub słupkowym. [Bornit i chalkozyn należą do głównych kruszców Cu w dolnośląskich złożach łupków miedzionośnych z okolic Złotoryi. rzadko tworzy kryształy. taką samą rudę pochodzącą z Saksonii opisał słynny intendent mennic praskich Lazar Ercker. Zwrócił też uwagę. 5. czarna Rombowy. Wyróżnia się także wysoką gęstością.występuje jedynie w kilku miejscach w żyłach węglanowych. Oba zaliczane są do siarczków metalicznych i występują najczęściej w miedzianonośnych żyłach hydrotermalnych. Argentyt tworzy zwarte wypełnienia srebrnonośnych żył hydrotermalnych lub występuje w postaci krzaczastych pseudomorfoz rodzimego srebra. R. czarny. W 1598 r. Są ważnymi składnikami rud miedzi. np. Rzadziej spotykane są kryształy argentytu najczęściej źle wykształcone. W Rudawach znajdowano wówczas pokaźne ilości argentytu występujące w złożach zalegających płytko pod powierzchnią ziemi. co sprzyjało opłacalnej eksploatacji srebra.8 g/cm3. połysk metaliczny. występującą w kopalniach w Jachymovie (Czechy). że minerał ten przypomina galenę (siarczek ołowiu. często pokryty ciemnym nalotem matowym. 2. zdeformowane. PbS). Największe złoża znajdują się w USA (Butte. R. "ojciec mineralogii". Najważniejsze złoża argentytu znajdują się w okolicach Freibergu i Schneebergu w Saksonii oraz w Bańskiej Szczawnicy na Słowacji. Tw. Poza Europą wydobywany jest w Comstock Lode (Nevada. szara lub czarna Argentyt. że argentyt przypomina galenę.7-5.5 cm). Najczęściej występuje w postaci skupień zbitych lub ziarnistych.9-5. Bornit nazywany bywa niekiedy "pstrą rudą miedzi" ze względu na jaskrawe plamiste zabarwienie. zwłaszcza w strefie przypowierzchniowej. R. Niemniej około trzydziestu lat temu odkryto niespodziewanie stosunkowo zasobne wystąpienia berzelianitu w kilku miejscach na pograniczu Czech i Moraw.

G. 4.5-4. Czechach (Pfibram) oraz w Polsce na Górnym Śląsku (Bytom. 3. Chalkopiryt jest najbardziej rozpowszechnioną w przyrodzie rudą miedzi i zawiera blisko 35% czystego metalu. postaci kryształów i stopnia twardości. a w Europie na pograniczu Niemiec i Belgii (Moresnet). R. Najlepiej znane złoża znajdują się w Alpach (Mitterberg koło Salzburga w Austrii). Tw.in. żółta do brązowej Sfaleryt wywodzi swą nazwę z greckiego sphaleros (podstępny. Jeszcze w XVI wieku mylono sfaleryt z rudą srebra i dopiero w XVIII wieku odkryto. Sfaleryt jest główną rudą cynku. Tęczowe barwy z przewagą fioletu. Sfaleryt występuje najczęściej w postaci skupień ziarnistych i tworzy wypełniające szczeliny skalne kryształy o doskonałej łupliwości i silnym połysku metalicznym. ponieważ przybiera tak różne barwy. Wurtzyt [wurcyt] ma ten sam co sfaleryt skład chemiczny. przybierając niekiedy postać promienistą lub igiełkową. że zawiera znaczną ilość cynku. indu i germanu wykorzystuje się do produkcji półprzewodników. 3.od mosiężnożółtej do złotożółtej. Ta szczególna odmiana sfalerytu wykorzystywana jest jako kamień ozdobny. Spotykany w żyłach rudnych ze sfalerytem lub częściej z galeną (złoża polimetaliczne). Prawdziwa barwa chalkopiry tu obserwowana na nie-zwietrzałej powierzchni przypomina barwę pirytu. połysk tłusty do diamentowego.2 g/cm3. Tw.5. Największe złoża sfalerytu znajdują się w Stanach Zjednoczonych (górny bieg Missisipi. G. m. w Kornwalii (Wielka Brytania) oraz w stanie Pensylwania (USA). Sfaleryt nie był jednak wykorzystywany praktycznie aż do lat sześćdziesiątych XIX wieku. 47 Tetragonalny.1 g/cm3. Tw. bowiem dopiero wówczas opracowano metodę metalurgicznej przeróbki cynku. Jest jednak intensywniejsza . Występuje w żyłach rudnych. 3-4. rzadziej w postaci krystalicznej. stan Nowy Jork). szara z półmetalicznymi odbłyskami także z odcieniem czerwonym lub wiśniowym . Oprócz rodzimego srebra argentyt jest najbogatszą rudą srebra. że nawet doświadczeni górnicy mieli kłopoty z jego rozpoznaniem. Chalkopiryt występuje zwykle w skupieniach zbitych lub ziarnistych. 4. złocistożółty. rudy polimetaliczne). od czarnej do szarej. tłusty. R. w Siegerland (piękne kryształy w kopalni Klara) i w Mansfeld na terenie Niemiec (znany tam z tzw. Inne ważne złoża występują w Austrii (Bleiberg w Karyntii).1-4. który służy przede wszystkim do wyrobu blach odpornych na utlenianie. a zatem i pokrojem kryształów (są one heksagonalne). Olkusz). mosiężnożółty. niepewny). łupków miedziowych). Spotykany najczęściej w żyłach kruszcowych wraz z innymi siarczkami. G. zawartość bowiem czystego kruszcu przekracza niekiedy 87%.wraz z innymi szlachetnymi rudami srebra. zwykle z lekkim zielonkawym odcieniem. rzadziej żółty. Należy do najczęściej spotykanych siarczków. zwykle razem z galeną lub pirytem. Przedtem traktowano sfaleryt jako bezużyteczne zanieczyszczenie rud ołowiu komplikujące proces metalurgiczny. czasami też z chalkopirytem (tzw. 3-4.3 g/cm3.] Regularny.4-5. błękitu i czerwieni powstają w wyniku załamania światła i rozszczepienia promieni świetlnych na zwietrzałych płaszczyznach powierzchniowych minerału. W przeciwieństwie do pirytu chalkopiryt można zarysować nożem. zielonoszara Chalkopiryt przyciąga uwagę jaskrawymi barwami. Dlatego też identyfikację obu minerałów bardzo ułatwia wzięcie pod uwagę zróżnicowania odcieni. Wspaniałe okazy żółtych kryształów sfalerytu znaleziono w Hiszpanii (Picos de los Europas). niekiedy bezbarwny (cleiofan). brązowy do czarnego. ale różni się strukturą wewnętrzną. połysk metaliczny. Zawarte w sfalerycie domieszki w postaci galu. 46 Regularny. [W Polsce spotykany w rejonach dawnej eksploatacji złóż miedzi. brunatny. połysk metaliczny. oraz w wielu miejscowościach na Dolnym Śląsku. R. w Miedziance i Miedzianej Górze koło Kielc (Góry Świętokrzyskie). W przeciwieństwie do sfalerytu jest stosunkowo rzadki. Przeważnie ma barwę brązową lub żółtobrązową i występuje w skupieniach zbitych.

Niektóre odmiany pirotynu zawierają znaczące ilości innych pierwiastków. R. połysk metaliczny. Na świeżym przełamie ma barwę jasnożółtą. czarna Milleryt został odkryty przeszło sto lat temu przez górników w szczelinach złóż węgla w okolicach Kladna (środkowe Czechy). Tetraedryt pozyskiwany jest często nie tylko jako bogata ruda miedzi (30-50% Cu). żółtobrązowy. arsenek niklu (NiAs). m. Mają one duże znaczenie jako rudy tych metali. Idaho). Niekiedy spotykane są w pustkach skalnych z rodzimym srebrem. które zwykle przybierają formę czworościanów. że jest chemicznie czysty). Spotykany jest głównie w niektórych zasadowych skałach magmowych i w łupkach krystalicznych. że w przeciwieństwie do podobnego pirytu i markasytu jest zazwyczaj silnie magnetyczny (pod warunkiem. rzadziej w złożach metasomatycznych i w łupkach miedzionośnych. co spowodowane jest zmiennym składem chemicznym tej grupy minerałów. od mosiężnożółtej do zielonoszarej. 48 Nazwą "tetraedryt" obejmuje się obecnie grupę minerałów tworzących najczęściej mieszane odmiany antymonowo-arsenowe. cienkie kryształy o mosiężnożółtej barwie. 4. które tworzą kuliste struktury. Jego złoża znajdują się w Niemczech. towarzysząc innym siarczkom w żyłach kruszcowych. Tetraedryty występują w żyłach kruszcowych. bornit (siarczek miedzi i żelaza). Tw. 4. oraz wieloma innymi siarczkami. Tw. dostrzec można dopiero po przełamaniu kulistych konkrecji. R. sfalerytem. połysk metaliczny. takimi jak chalkopiryt. ułożone często w postaci pięknie ukształtowanych graniastych skupień. Algierii (z domieszkami srebra) oraz w USA (m. Kanada). 49 Heksagonalny. 3. Inną ważną rudą niklu. występujące w postaci igiełkowatych skupień. Niektóre spośród nich wyodrębniane są pod osobnymi nazwami mineralogicznymi. Igły millerytu. ze złóż na Uralu (Rosja) i w rejonie Sudbury (Kanada).in.in. G. Najwspanialsze okazy można obecnie znaleźć w szczelinach ilastych syderytów. Najczęściej występuje jednak w postaci skupień grubo. Wspaniałe okazy kryształów spotyka się w Austrii (Karyntia). galeną i argentytem. Duże złoża tetraedrytu znajdują się w Alpach. zawiera głównie arsen. w . Milleryt znaleziono także w innych krajach. zwanych pelosyderytami. jest nikielin. ale także jako ruda srebra oraz rtęci i innych pierwiastków.in.Tetraedryt nazwę swą zawdzięcza pokrojowi kryształów. zwłaszcza z pirytem. Cavnic). Największe złoża pirotynu występują w rejonie Sudbury (Ontario. Pirotyn wykorzystywany jest do produkcji kwasu siarkowego i innych związków siarki. ze względu na zabarwienie podobną do pirotynu. niklu i kobaltu. Wielkiej Brytanii (Kornwalia). a ostatnio głównie w rejonie Norylska na północy Syberii. których pojedyncze osobniki osiągają niekiedy znaczną długość (6 cm) i określane bywają przez górników mianem "złotych włosów". zwykle wspólnie z innymi minerałami. rzadziej tworzy tabliczkowe kryształy. nazwany tak ku czci brytyjskiego chemika Smithsona Tennanta (1761-1815).6 g/cm3. gdzie jako niklonośny pentlandyt zaliczany jest do najzasobniejszych rud niklu. a także złota i platyny. Przełam nierówny lub zbliżony do muszlowego. Powstaje również z roztworów hydrotermalnych.i drobnoziarnistych lub zbitych. np. w Rumunii. 50 Romboedryczny. Rumunii (Botes. Bogate druzy pięknych kryształów tetraedrytu występują głównie w Austrii (Brixiegg i Schwaz w Tyrolu).3 g/cm3. 5. Zawarte w tetraedrytach domieszki pozyskiwane są jako produkt uboczny. G. Rumunii (Herja) oraz we Francji i Brazylii. czarna Pirotyn lub piryt magnetyczny zawdzięcza swą nazwę temu. znane m. austriacki schwazyt zawiera pokaźną ilość cynku. Milleryt tworzy drobne. Najczęściej występuje w postaci zbitej lub drobnoziarnistej. Tenantyt. natomiast saksoński freibergit zawiera do 30% srebra. ale bardzo szybko ciemnieje. Saksonii (okolice Freibergu) i w Górach Kruszcowych.

Luis (Missouri). dobrze znane są również inne rejony wydobycia. Mimo że milleryt zawiera ok. które i dziś jeszcze należy do największych złóż rtęci w świecie. Często wspominali o niej autorzy z tej epoki. Tw. Karyntia) i w Polsce na Górnym Śląsku (Bytom. Średniowieczni alchemicy sądzili. wyrobu płyt akumulatorowych. szara Galena została odkryta już w starożytności. Galena jest najważniejszą rudą ołowiu.5. której zawiera 86%.5%. 51 Regularny. głównie w dorzeczu Missouri i Missisipi. silny połysk metaliczny. Tarnowskie Góry). który wspominał o nim jako o kosmetycznym preparacie.5. Zdobyli oni również umiejętność wytwarzania zeń wspaniałej. G. zwłaszcza przy pozyskiwaniu złota i srebra z rud [amalgamacja]. 4. szkarłatna Cynober został odkryty przez starożytnych Greków już w VII wieku p. którego domieszki dochodzą do 0.5 cm wydobyto ze złóż Wan-shan-khang. produkcji osłon materiałów promieniotwórczych. Wspaniałe okazy pochodzą z pustek wśród skał wapiennych w pobliżu St. a w Europie w Austrii (Bleiberg. Tw.rtęci. Cynober jest główną rudą rtęci.5-3.Nadrenii i Saksonii (Freiberg. 53 Rombowy.in. Występuje w postaci charakterystycznych skupień ziarnistych lub tworzy regularne kryształy.e. Największe złoża galeny znajdują się w Ameryce Północnej.2-7. Z chwilą wynalezienia druku ołów stał się podstawowym metalem stosowanym do wyrobu czcionek. że w owych czasach ze względu na dużą łatwość procesu przetwarzania z galeny pozyskiwano ołów.2 g/cm3. czarnej farby. że cynober jest źródłem żywego srebra . Dopiero Rzymianie dostrzegli. Jest raczej ciężka. Poza Almaden. gdyż sproszkowanego. połysk metaliczny. we Włoszech (Toskania). Olkusz. Jest również najbardziej pospolitą rudą srebra. m. Wykazuje doskonałą łupliwość i często po uderzeniu rozpada się z łatwością na małe sześciany.63 g/cm3. Początkowo był używany jako czerwony pigment. R. G. tańszymi substancjami (np. przy wyrobie luster). Mniejsze znaczenie ma już obecnie przy przeróbce metali szlachetnych. że w ostatnich kilku dekadach popyt na rtęć nie wzrasta. że nieznane są dostatecznie zasobne złoża. Ołów stosowany jest do pokrywania kabli. [Stąd wywodzi się jej dawna polska nazwa srebrzanka]. 2-2. w przemyśle szklarskim. Dzieje się tak dlatego. Rzymianie wykonywali z ołowiu przewody wodociągowe. R. że z rtęci będzie można uzyskać złoto. zbitych lub ziemistych. Wykorzystywana także do produkcji farb. Johanngeorgenstadt). ołowianoszary z tęczowymi nalotami. Cynober występuje w postaci skupień ziarnistych. G. 2. 52 Heksagonalny. petrochemii. Związki ołowiu wykorzystuje się także do wyrobu farb jako pigmenty (biały i czerwony). nigdy nie jest traktowany jako ruda tego metalu. 8. 56% niklu. określany mianem kinnabari (stąd wywodzi się nazwa minerału). ponieważ zastępowana jest ona innymi. Serbii (Avala koło Belgradu) oraz w USA (Kalifornia). aby ich eksploatacja była obecnie opłacalna. połysk diamentowy. 7. czerwony.n. R. 2-2. Najczęściej spotykany w formie wyodrębnionych żył rudnych. czarna Antymonit znany był już Pliniuszowi Starszemu. Galena jest pospolitym minerałem zwłaszcza żył kruszców polimetalicznych. stopów. Rtęć znajduje zastosowanie w medycynie i do wyrobu amunicji. Wydobywana także w Czechach (Pfibram i Stfibro).6 g/cm3. Warto wspomnieć. niekiedy w postaci drobnych kryształów. Tw. jego zawartość osiąga niemal 87%. srebrzystoszarego antymonitu używano wówczas często do . kryształy i piękne bliźniaki dochodzące do 4. Największe kryształy cynobru znaleziono w Chinach (prowincja Hu-nan). Babilończycy wyrabiali ołowiane wazy. od szaroczarnej do ołowiowoszarej. w Kanadzie i w niektórych stanach USA. Wiadomo. w okolicach Almaden na południu Hiszpanii. a także w tradycyjnym drukarstwie do wyrobu czcionek.

podobnie jak pirargiryt. Bohutinie koło Pfibramu (Czechy). Niekiedy występują w postaci zrostów bliźniaczych. w czym przypomina antymonit. stalowoszary z brązowym odcieniem. Krupanj i Kostjanik. Kryształy cieszyły się dużą popularnością wśród miejscowej ludności. Tw. Te niezwykłe twory mineralnego świata stanowiły niekiedy zasadniczą część dekoracyjnego wystroju wnętrza domostw. pojedynczych kryształów o pokroju tabliczkowym lub tworzy zwarte skupienia ziarniste. Główne złoża berthierytu znajdują się we Freibergu (Niemcy). 55 występuje w postaci drobnych. Bournonit tworzy również zespoły dobrze rozwiniętych kryształów występujących w żyłach rudnych lub skupienia ziarniste albo zbite. w Baia Sprie i Chiusbaia (Rumunia) oraz Oruro (Boliwia). uznawane za cenną rudę antymonu (stąd pochodzi pierwotna nazwa tego minerału . Miargyryt spotykany jest stosunkowo rzadko w obrębie srebrnonośnych żył kruszcowych i znany jest głównie ze złóż Zatacecas w Meksyku. często wspólnie ze złotem. Kryształy słupkowe spotykane są znacznie rzadziej. Pokrewny skład chemiczny ma miargyryt (siarczek srebra i antymonu. ponieważ zawiera mniej srebra niż inne podobne rudy tego kruszcu. z reguły stalowoszarą z żywymi brunatnobrązowymi połyskliwymi pasemkami. Niekiedy występuje w skupieniach zbitych. którym często towarzyszy. R. Złożowe nagromadzenia antymonitu zawierają do 15% antymonu. Nazwa wywodzi się z greckiego meion . które osiągały niekiedy jeden metr długości. Na świeżym przełamie jest ciemnoczerwony. który określił skład chemiczny minerału. Piękne druzy antymonitu spotykane są w Rumunii (Baia Sprie. 5. na Sardynii i w Toskanii (Włochy) oraz w Serbii w miejscowości Fojnica. Blisko trzy czwarte produkcji antymonu zużywa się do wyrobu różnego rodzaju stopów w celu podwyższenia ich twardości.endellionit). Tworzy wydłużone kryształy. Zasłynął dzięki urzekająco pięknym kryształom pochodzącym ze złóż na wyspie Sikoku w Japonii.6 g/cm3. Wystąpienia tego minerału spotykane są również w okolicach Pfibramu (Czechy) oraz w Kornwalii (Wielka Brytania). zwykle wraz z antymonitem. Występuje w żyłach rudnych. Oglądać je można dziś jedynie w kolekcjach muzealnych. Kryształy bournonitu mają zazwyczaj pokrój tabliczek o prostokątnym zarysie. stalowoszara do czarnej Bournonit znany był od dawna z pustek skalnych i żył rudnych w Górach Harzu. ciemny. G. Rombowy. Japońskie antymonity były rzeczywiście uderzająco piękne.9-4. które używano do wyrobu ozdób. należą obecnie do niezwykle cennych rzadkości. Ściany naturalnych pustek skalnych zdobiły bogate druzy i skupienia wspaniałych. Tw. Ag2Sb2S4). oraz argyrion ~ srebro. 2-3. często o pokroju igiełkowym. Berthieryt różni się jednak barwą. wpadając prawie w czerń. Rombowy.. dobrze rozpoznawalne dzięki . 54 Największe złoża antymonitu znajdują się w Meksyku oraz w cninacti (prowincja luangsi. Tworzy zazwyczaj skupienia zbite lub igiełkowe.barwienia powiek. połysk metaliczny. Braunsdorf w Saksonii i Pfibram w Czechach. którego zawartość dochodzi do 71 %. Antymonit występuje w różnych żyłach kruszcowych.9 g/cm3. Obecnie stosowaną nazwę wprowadzono dla uczczenia francuskiego krystalografa i mineraloga Bournona (1751-1825). iNajzasobniejsze złoża europejskie występują w Małych Karpatach (Słowacja) oraz w Bohutinie i Milesovie koło Pfibramu (Czechy). wykorzystywano je bowiem jako podpórki do kompozycji kwiatowych lub jako tworzywo maleńkich płatków w słynnych miniaturowych ogródkach japońskich. kolumnowych kryształów lśniących jak polerowana stal. ale pod wpływem wietrzenia szybko szarzeje. W Japonii od dawna zaprzestano już wydobycia antymonitu i kryształy. Chiusbaia). 3. 2. brunatnoszara Berthieryt otrzymał swą nazwę na cześć francuskiego chemika P. R. gdzie tworzy duże złoża w okolicach Endellion. Berthiera (1782-1861) i jest stosunkowo mało znanym minerałem.5-3.7-5.mniej. G. któremu towarzyszy z reguły cynk i ołów. Antymonit jest główną rudą antymonu. ciemnoszary. połysk metaliczny.

połysk metaliczny. silny połysk metaliczny. Jachymova (Czechy).2 g/cm-3. szlachetnych rud srebra. brązowoczarna Boulangeryt został tak nazwany dla podkreślenia zasług francuskiego inżyniera górnictwa C. szarawoczerwony. R. Tworzy także kryształy o pokroju słupkowym. R. Niestety. pod wpływem światła zmienia się na szary lub czarny. okolicach Kasejovic i Pfibramu w Czechach oraz w Zlata Ida koło Koszyc na Słowacji (występują tu igiełkowe kryształy dochodzące do 20 cm długości). Główne złoża znajdują się w Mollieren we Francji. Najważniejsze jego złoża znajdują się w Arnsbergu w Westfalii. 57 Heksagonalny. jednoskośnych kryształów o pokroju igiełkowym. 58 Połysk metaliczny do diamentowego. G.5. Tw. czasami zbitych.8-6. i dlatego noszono 59 . 6-6. Ze względu na swój niezwykły wygląd jest jednym z najciekawszych i najbardziej poszukiwanych minerałów.4% kruszcu. Pod wpływem światła przyjmuje takie same odcienie jak prustyt. połysk diamentowy. romboedryczne kryształy prustytu pochodzą z Saksonii (Freiberg. Tw. Prustyt jest jedną z najważniejszych rud srebra. który swą nazwę zawdzięcza szkockiemu mineralogowi Robertowi Jamesowi (1774-1854).silnemu połyskowi. wydłużonych kryształów o pokroju igiełkowym. Tworzy podobne jak boulangeryt skupienia włókniste złożone z drobnych. W Grecji uważano. ołowianoszary z niebieskawym odcieniem. 5. G. G. Tworzy zazwyczaj skupienia włókniste lub promieniste złożone z pojedynczych. Jego nazwa wywodzi się z greckiego pyr (ogień) i nawiązuje do iskier pojawiających się w trakcie rozłupywania tego minerału. czarna z brązowym odcieniem Piryt jest znany od czasów starożytnych. że zapobiega "psuciu się krwi").2 g/cm3. rzadziej tworzy kryształy.9-5. zawiera bowiem aż 65. w Górach Harzu i Freibergu w Niemczech. Prustyt występuje zazwyczaj w postaci skupień ziarnistych.5. Jest stosunkowo kruchy. 2. Boulangeryt jest rudą ołowiu (55. Spotykany w złożach hydrotermalnych oraz w złotonośnych żyłach kwarcowych. Spotykany w hydrotermalnych złożach polimetalicznych kruszców ołowiu. prustyt wystawiony na światło szybko traci połysk i zmienia barwę na szarą. ale zamiast arsenu zawiera antymon (Ag3SbS3). Prustyt był łatwo rozpoznawalny ze względu na szkarłatną barwę i silny połysk. a nawet czarną.5. Tw. Z tego powodu wraz z innymi rzadkimi siarczkami nazywany bywa niekiedy rudą pierzastą. 5. Dzieje się tak dlatego. Innym minerałem z tej samej grupy siarczkówjest jamesonit. Annaburg). Pirargiryt jest bardzo podobny do prustytu. ze stanu Chihuahua w Meksyku oraz z Chile. w Wolfsbergu (Góry Harzu w Niemczech).57 g/cm3. Pfibramie w Czechach. R.L. że posiada właściwości lecznicze (przypuszczano. w rejonie Nerczyńska na Uralu (Rosja). że na jego powierzchni tworzą się cienkie warstewki metalicznego srebra (jest to podobna reakcja fotochemiczna jak na kliszy fotograficznej).2% Pb). gdzie w złożu Chańarcillo spotykane są kryształy dochodzące do 5 cm. Na świeżym przełamie jest ciemnoczerwony w przeciwieństwie do jaśniejszego prustytu. którym to mianem określano dawniej rudy o wysokiej zawartości tego kruszcu. 7 Regularny. Wspaniałe. Bournonit pozyskuje się głównie jako rudę miedzi i ołowiu. Spotykany w żyłach kruszcowych rud arsenu. Boulangera (1810-1849). które często przenikają się wzajemnie. jaskrawoszkarłatna Prustyt zaliczany jest do tzw. 2. żółty lub spiżowożółty. ale znacznie częściej występuje w postaci skupień ziarnistych lub zbitych. lokalnie na Górnym Śląsku. 4. 56 Rombowy.

jak i markasyt. Piryt rozkłada się szybko w kwasie azotowym i jest łatwo topliwy.in. G. że nazwą pyr (ogień) określano w starożytności zarówno piryt. Inkowie wykonywali z pirytu lustra. Najdoskonalsze kryształy pirytu spotykane są w żyłach kruszcowych. siarczanów. najczęściej niebieskimi. 61 Rombowy. 4. Galliyare w Szwecji oraz USA (Utah). niekiedy z charakterystycznymi bruzdami na powierzchni ścian. melanteryt (uwodniony siarczan żelaza). R. w przeciwieństwie do żółtej rysy złota. mosiężnożółty. [W Polsce piryt jest również bardzo rozpowszechniony. W wyniku procesów utleniania pirytów powstają różne siarczany Jak m. Ze względu na swoje własności chemiczne piryt jest niepożądanym składnikiem skał wykorzystywanych do zewnętrznego zdobienia budowli. do wytwarzania farb itp.6-4. uważając je aż do średniowiecza za kamienie o właściwościach leczniczych. Ważnymi ośrodkami wydobycia pirytu są Rio Tinto w Hiszpanii oraz Japonia. Występuje również w wielu rejonach na Dolnym Śląsku oraz towarzyszy złożom kruszcowym cynku i ołowiu na Górnym Śląsku. który niszczy wszystko. Jest to efekt skłonności pirytu do szybkiego wietrzenia i utleniania. Warto zwracać szczególną uwagę na każdy okaz pirytu przechowywany w kolekcji. Jego spiżowożółte i złote powierzchnie są niejednokrotnie pokryte. ponieważ jego obecność powoduje szybkie pojawianie się plam i rdzawych zacieków.go jako amulet. Tw. Dopiero w 1814 r. . Spotykany jest w kopalni węgla brunatnego Turów]. Znacznie częściej piryt występuje w postaci skupień zbitych lub ziarnistych. Gavorrano). gips (uwodniony siarczan wapnia). Nic więc dziwnego. Inne produkty utleniania wchodzą 60 w skład uwodnionych tlenków żelaza. ponieważ podczas jego rozkładu wydziela się kwas siarkowy. Dziś dysponujemy całą gamą testów pozwalających na rozpoznanie obu minerałów. aluminit (uwodniony siarczan glinu). pozwala natychmiast wykazać różnicę. 5-6. czarna z brązowym odcieniem. barwnymi plamami. Największe ilości pirytu występują w skałach osadowych. złocistożółte ziarna i kryształy pirytu spotykane w węglu. takich jak np. Ze względu na swój wyjątkowy połysk piryt stosowany jest niekiedy do celów dekoracyjnych. Słynne kryształy pirytu pochodzą z Elby i innych złóż włoskich (np. co znajduje się w pobliżu. W średniowieczu źródłem wiadomości o pirycie były doświadczenia górników zdobywane w trakcie poszukiwań i wydobycia tego minerału. Przede wszystkim wykorzystuje się go do produkcji kwasu siarkowego. limonit i goethyt. Czarna rysa pirytu. które na pierwszy rzut oka przypominają złoto. Niektóre piryty zawierają domieszki złota i miedzi i wykorzystywane są wówczas jako rudy tych metali. Piryt występuje powszechnie i zapewne każdy rozpozna bez trudu małe. Podobne przemiany zachodzą oczywiście w warunkach naturalnych. W przeszłości złoża pirytu eksploatowano w Rudkach koło Słupi Nowej (Góry Świętokrzyskie). francuski mineralog Rene Just Haiiy wykazał po raz pierwszy różnice pomiędzy pirytem i markasytem. Piryt często tworzy dobrze wykształcone kryształy w postaci sześcianów. jaśniejsza niż pirytu Markasyt ma ten sam skład chemiczny co piryt oraz prawie identyczne zabarwienie i wiele innych zbliżonych właściwości. Dokładniejsze poznanie własności pirytu oraz umiejętność odróżniania go od innych podobnych minerałów jest już dorobkiem późniejszych czasów. W inkaskich grobowcach znajdowano płyty z polerowanego pirytu i dlatego minerał ten bywa niekiedy nazywany "kamieniem Inków". zielonymi lub czerwonymi. Znaczenie pirytu jako surowca dostarczającego siarkę znacznie ostatnio zmalało. ośmiościanów o różnym pokroju. Przyczyniły się do tego eksploatacja nowo odkrytych złóż siarki rodzimej oraz wykorzystanie gazów przemysłowych pochodzących ze spalania węgli zawierających siarkę. ze złóż Khalkidiki w Grecji. Piryt jako surowiec jest szeroko używany w technice.9 g/cm3. połysk metaliczny.

ale nie byli w stanie uchwycić subtelnej różnicy między arsenopirytem a kilkoma innymi pirytami. Występuje tylko w powierzchniowych strefach skorupy ziemskiej i.07-6. Mimo że arsenopiryt zawiera znaczną ilość arsenu (do 46%). Na świeżym przełamie ma barwę stalowoszarą lub cynowobiałą. igiełkowe lub promieniste oraz formy naciekowe w postaci stalaktytów lub pięknie wykształconych naskorupień. siarczkowych lub samodzielnie. Tworzą konkrecje w iłach i wapieniach. Również geneza obu tych minerałów wykazuje wiele podobieństw. który nazwał go trującym pirytem. Inne znane złoża znajdują się we Francji (Aude). Odróżnienie obu minerałów po kolorze jest prawie niemożliwe. chociaż w niedużych ilościach spotyka się go w wielu miejscach. R. G. a co za tym idzie . Jest również mosiężnożółty. [Znacznie łatwiej można wykazać różnicę uwzględniając postać kryształów. ciemna szaro-czarna Arsenopiryt został opisany po raz pierwszy w 1546 r. Markasyt jest jednak mniej rozpowszechniony od pirytu. "pirytu grzebieniastego". 6. Różnorodność kształtów markasytu jest rzeczywiście ogromna. we Freibergu w Niemczech oraz na przedgórzu Rudaw w Czechach (okolice Sokolova). wytrąca się z kwaśnych roztworów hydrotermalnych w niskich przedziałach temperatur lub powstaje podczas rozkładu organizmów roślinnych i zwierzęcych. Dzieje się tak dlatego. 5.in. przez G. Austrii (Salzburg) i Meksyku. Doskonale uformowane skupienia promieniste i konkrecje określane są często przez górników mianem "pomarańczy". chociaż nieco bledszy z szarozielonym odcieniem. te markasyty są szczególnie nietrwałe i ulegają szybkiemu rozpadowi. Najczęściej są to siarczany (głównie gips) oraz limonit. także z pirytem. połysk metaliczny. a jego skład chemiczny określono dopiero w 1812 r. a także biorąc pod uwagę niższą gęstość markasytu]. Ze względu na żółtawy odcień wyglądem przypomina nieco piryt. Są to zazwyczaj bliźniaki "pięciokrotne" złożone z wydłużonych zespołów słupkowych kryształów. Niemczech (Frei-berg).Markasyt ma inną strukturę wewnętrzną. Tw. Nierzadko są zbliźniaczone i tworzą złożone zrosty. Znane są pod nazwą m. Starożytni wiedzieli o jego istnieniu.5. które mają daleko więcej charakterystycznych cech. Produkty rozkładu są również podobne. w przeciwieństwie do pirytu. Arsenopiryt jest typowym minerałem utworów hydrotermalnych i występuje w żyłach polimetalicznych wraz z innymi rudami kruszców. Agricolę. że markasyt utlenia się jeszcze szybciej niż piryt. znacznie rzadziej występują w żyłach kruszcowych. Tworzy skupienia zbite lub krystaliczne. 63 Rombowy. 62 W szczelinach węgla markasyt występuje niekiedy w postaci warstewek o nerkowatej powierzchni i nosi wówczas nazwę "pirytu wątrobowego". Uczeni nie poświęcali mu zbyt wiele uwagi aż do końca XVIII wieku. a także w kopalni węgla brunatnego Turów]. pierwiastek ten . Tylko nieliczne złoża markasytu stanowią bazę surowcową dla produkcji kwasu siarkowego. Markasyt ma barwę niemal identyczną jak piryt. Często spotyka się także skupienia zbite. Markasyt i piryt występują wspólnie w złożach węgla oraz w rozmaitych zmetamorfizowanych i niezmetamorfizowanych skałach osadowych. ziarniste. jego praktyczne zastosowanie jest stosunkowo niewielkie. Ponieważ markasyt jest mniej rozpowszechniony od pirytu. Największe złoże arsenopirytu występuje w Szwecji [Boliden]. [W Polsce markasyt występuje w znacznych ilościach w dolomitach kruszconośnych na obszarze Górnego Śląska oraz w Rudkach koło Słupi Nowej (Góry Świętokrzyskie).15 g/cm3. Markasyt umieszczony wewnątrz pudełka zamienia się po chwili w szarawy pył i wydziela zapach kwasu siarkowego. Czasami markasyt pokryty jest drobnymi sześcianami kryształów pirytu. Kryształy markasytu są najczęściej małe i mają pokrój tabliczkowy lub słupkowy. Najlepiej znane złoża markasytu znajdują się w Folkestone i Dover w Wielkiej Brytanii.inną postać krystaliczną. Niestety. szary lub cynowobiały.

cytrynowożółta Aurypigment.in. a w Europie w Czarnogórze i w Czechach. z którym był często mylony. Kryształy są raczej rzadkie. używany był jako barwnik malarski. gdzie występują wspólnie z aurypigmentem w bogatych złożach rud arsenowych. zwykle razem z kasyterytem i wolframitem. głównie arsenopirytu. W mieszaninie obu tych minerałów spotkać można czasami dobrze wykształcone. G. Tw.5 cm. jasnopomarańczowa Realgar jest jednym z naturalnych związków arsenu. 3. szwedzki chemik Carl Wilhelm Scheele wyodrębnił molibdenit z grupy minerałów o tej samej nazwie. które wykorzystywano do wyrobu przyborów do pisania. G. G. ponieważ greckie słowo molybdos znaczy "grafit". Wykazuje doskonałą łupliwość i rzeczywiście często przypomina grafit.złocistożółtej. wykorzystywany początkowo jako barwnik. Obecnie realgar stosuje się w pirotechnice (składnik tzw. 1-1.5-2. Kryształy aurypigmentu. R. ciemnopomarańczowy. Molibdenit tworzy formy heksagonalne występujące w postaci blaszkowych i łuskowych skupień. Najpiękniejsze okazy realgaru pochodzą z Allchar koło Salonik w Grecji. Molibden wykorzystywany jest głównie do produkcji stali szlachetnych oraz do wytwarzania gęstych smarów. Realgar zawiera do 70% arsenu. [W Polsce złoża arsenopirytu złotonośnego występują na Dolnym Śląsku w rejonie Złotego Stoku. połysk tłusty do diamentowego. połysk perłowy. Tw. R. Największe złoże pozaeuropejskie znajduje się w Stanach Zjednoczonych (Nevada). Pochodził ze złóż Djulamerk w południowej Turcji w pobliżu granicy z Irakiem. Aurypigment wykorzystywany jest jako ruda arsenu. Niektórym złożom aurypigmentu towarzyszą inne rudy arsenu. Występuje w postaci ziaren lub kryształów. 65 Jednoskośny. brązowawy. białych płomieni Grecji) oraz do produkcji garbników. 64 Heksagonalny. Blisko 90% światowej produkcji molibdenitu pochodzi ze złóż w Climax w stanie Kolorado. których wielkość dochodzi do 1. 1. Podobne złoża znajdują się w Cavnic i Baia Sprie w Rumunii. 1. szarozielona Molibdenit otrzymał nazwę przez pomyłkę. krwistoczerwonej i jaskrawej stalowoniebieskiej. W Luchumi na Kukazie spotykane są duże. Molibdenit jest najważniejszą rudą molibdenu.48 g/cm3. R. połysk metaliczny. Początkowo importowano go do Europy ze Środkowego Wschodu w postaci dużych płatków dochodzących do 10 cm długości. Tw.podstawowej rudy antymonu w tym złożu. Obecnie naturalne złoża aurypigmentu nie zaspokajają dużego zapotrzebowania na wytwarzane zeń farby i dlatego produkowany jest sztucznie pod nazwą "królewskiej żółci". znanych pod nazwą "turecki aurypigment". którego zawartość dochodzi do 61%. zostały znalezione w złożu Minkiule koło Jakucka we wschodniej Syberii.5. od którego molibdenit można jednak łatwo odróżnić dzięki niebieskawo-fioletowej barwie i metalicznemu połyskowi. dzięki kontrastowi barw . blenda arsenowa lub szkło arsenowe. Inne ważne złoża znajdują się w Chile i Renfrew w Kanadzie. Baia Sprie (Rumunia). którego zawartość osiąga 60%.7-4. W 1778 r. m. graniaste lub naciekowe. gdzie były eksploatowane do połowy XX wieku]. W starożytnej Grecji terminem tym określano nie tylko molibdenit i grafit. pomarańczowoczerwony.8 g/cm3. Główne złoża: Cavnic. zawierające antymon. którego nazwa znaczy w przybliżeniu tyle co "złoty pigment". złocistożółty. Realgar tworzy się w wyniku rozkładu minerałów arsenowych. Allchar (Grecja) i wspomniany już Djulamerk. słupkowe kryształy świeżego anty monitu .5.pozyskiwany jest głównie (90%) z innych rud arsenowych. .6 g/cm3. dochodzące do 60 cm długości. Znany był pod różnymi nazwami handlowymi: rubin arsenowy. ale także inne podobne minerały. 4. diamentowy. ołowianoszary. Występuje przede wszystkim w granitach i pegmatytach związanych ze strefami metamorfizmu hydrotermalnego. 3. Okazy z Allchar są jednym z najbardziej urozmaiconych kolorystycznie zespołów mineralnych. 66 Jednoskośny .5-3. słupkowe kryształy realgaru. Aurypigment tworzy w szczelinach skalnych skupienia nerkowate.pseudorombowy.

W porównaniu z innymi grupami halogenki są w królestwie minerałów reprezentowane raczej ubogo. a w szczególności produkty ekshalacji wulkanicznych. Była bez wątpienia najbardziej niezbędnym minerałem dla człowieka i do dziś pozostaje artykułem pierwszej potrzeby. Wśród wymienionych czterech pierwiastków szczególną pozycję zajmuje fluor. połysk szklisty lub matowy. które są związkami chemicznymi pierwiastków zaliczanych do grupy tzw.n. że wszystkie morza i oceany świata zawierają około 20 mln km3 soli. brytyjski chemik i fizyk sir Humphry Davy. przede wszystkim pochodzenia morskiego. szary. 3.n. 69 Złoża soli kamiennej. występują także w głębi lądu niemal we wszystkich formacjach geologicznych. Największa koncentracja minerałów fluoru występuje w skałach granitowych. wymienia wiele metod pozyskiwania soli kamiennej przez odparowanie wody morskiej lub solanek.e.1-3. bromu i jodu występuje w nieorganicznych skałach osadowych. nazywane są halogenkami. Inne ślady dawnego górnictwa solnego znane są z okolic Wieliczki i Bochni w Polsce [sięgają również odległych pradziejów i zostały potwierdzone później dokumentami Magnum Sal z XI wieku ]. oczy wiście w postaci stałej. G. Jak dowiodły wykopaliska archeologiczne.). tworzyła pierwotnie poziomo ułożone warstwy. Rozwój kopalnictwa soli w Hallstatt datowany jest na wczesną epokę żelaza (800-400 lat p.). Główne zasoby soli kamiennej znajdują się w morzu. Sól.7%. 2. Silnie plastyczne pokłady soli kamiennej formowały się następnie w złoża solne. . Bogate złoża wielickiej soli występują w przewarstwieniach osadów gipsu i iłów solonośnych. szacuje się. Tw. drabiny i inne narzędzia górnicze. bezbarwna Sól kamienna (halit) już w czasach prehistorycznych stanowiła ważny przedmiot handlu. R. który różni się zdecydowanie od pozostałych.n. krystalizując stopniowo z wody morskiej. są już znacznie uboższe w fluor.e.67 Rozdział 3 HALOGENKI Minerały.2 g/cm3. z okolic dzisiejszej Barcelony (Cardona). Jednak największa koncentracja chloru. Dlatego przez wieki sól pozyskiwano prostą metodą odparowywania słonej wody z płytkich zbiorników położonych wzdłuż wybrzeży morskich.e.e. Wzmianki o soli kamiennej odnaleźć można w dziełach wielu przyrodników i filozofów starożytnych. podczas gdy chlor występuje w gazach wulkanicznych w wielkiej obfitości. Lotne składniki magmy. Ponieważ przeciętne zasolenie wody morskiej wynosi 3. Pliniusz Starszy (23-79 n. bromu i jodu. Powstawały one przed milionami lat na skutek odparowania wody z płytkich zbiorników morskich w suchym i gorącym klimacie. W rejonie wybrzeży Morza Śródziemnego złoża soli kamiennej znane były z Hiszpanii. Chociaż ludzie od dawna zdawali sobie sprawę ze znaczenia złóż soli dokładny jej skład chemiczny ustalił dopiero w 1810 r.). gdzie oprócz podziemnych sztolni i wyrobisk znaleziono łopaty. i dlatego minerały zawierające fluor występują w paragenezach całkowicie odmiennych od związków mineralnych chloru. W Indiach sól kamienną wydobywano już w epoce wypraw Aleksandra Wielkiego (356-323 p. który zginął podczas erupcji Wezuwiusza. które ulegały powolnym deformacjom. halogenów (chlorowców). to znaczy chloru. natomiast charakteryzują się dużym udziałem chloru. Eksploatacja słynnej Solnej Komnaty (Salzkammergut) w dzisiejszej Austrii sięgała nawet znacznie odleglejszych czasów. Pozostałości pradawnych kopalni soli odkryto w okolicach Hallstatt. doskonale zachowane dzięki konserwującej działalności soli. fluoru. Dlatego też w aktywnych wulkanach spotykane są zaledwie śladowe ilości fluoru. rzadziej czerwonawy lub niebieski. sól kamienną wydobywano tam co najmniej od XV wieku p. bromu i jodu. bezbarwny. Ten sposób wydobycia soli rozpowszechniony jest szczególnie w przybrzeżnych rejonach Morza Śródziemnego i Morza Czarnego. Do szeroko rozpowszechnionych zaliczyć można jedynie fluoryt i sól kamienną. Regularny.

Każdy z nas spożywa jej rocznie około 7. 71 Regularny. Kiedy zaczynało brakować tego rzadkiego minerału. wielobarwne wazy. KCl) krystalizuje podobnie jak sól kamienna i zawiera często domieszki chlorków sodu i magnezu. również o dobrej łupliwości. słynące później jako wazy murryńskie (od łac. W czasach imperium rzymskiego wazy z fluorytu cenione były bardzo wysoko.2 g/cm3. zwłaszcza w produkcji nawozów potasowych i wyrobie mydeł potasowych. przezroczyste kryształy są stosowane w optyce i do budowy aparatury pomiarowej.którym towarzyszą często gips i anhydryt. często z odcieniem niebieskim lub czerwonym. które objęte są ścisłą ochroną. białawy. m.in. Sylwin (chlorek potasu. Wielka Brytania oraz Niemcy. Do najbardziej znanych złóż należą wspominane już uprzednio ośrodki górnictwa soli w Austrii i w Polsce. Jednak nie oni pierwsi dostrzegli wspaniałość barw i kształtów fluorytu. a niebieskie od metalicznego sodu. Tworzy regularne kryształy o doskonałej łupliwości lub skupienia ziarniste. Sól kamienną pozyskuje się głównie ze złóż lądowych. . Jest doskonale rozpuszczalna w wodzie. T w. Sól jest niezbędna człowiekowi do życia. Wielkie Jezioro Słone w stanie Utah (USA). Sylwin jest najważniejszą solą potasową i ma ogromne znaczenie techniczne. zielone. żółtawe. Bezbarwny. takich jak słone jezioro Lake Searles koło San Bernardino w Kalifornii. a niektóre pojedyncze kryształy mogą dochodzić do 30 cm długości. Przyciągał wzrok górników wydobywających cynę w Rudawach.4. Występuje w złożach solnych. którzy nazywali go kwiatem rudy. 70 Najpiękniejsze okazy kryształów soli kamiennej spotyka się obecnie w niektórych kopalniach soli na Syberii. najczęściej fioletowe. Mają one doskonałą łupliwość i rozpryskują się z łatwością pod jednym uderzeniem młotka na wiele maleńkich. a także sole potasowe. rzadziej bezbarwny. Szare zabarwienie pochodzi od iłu. połysk szklisty. Z fluorytu wykonywano piękne. 3. przede wszystkim w rejonie Stassfurtu (Niemcy) i w Polsce (Inowrocław. a także w wielu rejonach w Stanach Zjednoczonych. bezbarwna Fluoryt jest minerałem. brązowe-od substancji bitumicznych. R. słone jeziora w Afryce Północnej itp. Potas metaliczny jest wykorzystywany jako katalizator przy produkcji syntetycznego kauczuku. m. zaczęto produkować imitacje ze szkła.5. Złoża te są obecnie głównymi rejonami eksploatacji górniczej.1 -3. Duże ilości soli wykorzystuje się dzisiaj w przemyśle chemicznym jako podstawowy surowiec do produkcji związków sodu i chloru. G. Również średniowieczni górnicy angielscy nadali fluorytowi poetycką nazwę: "błękitny John". Chemicznie czysta sól kamienna jest przezroczysta. Duże. czerwone od hematytu. w postaci chlorków magnezu i wapnia. regularnych kryształów. Krystaliczne formacje solne występują również na stepach. zabarwienie różne. Pochodzące z tych złóż skupienia kryształów osiągają przeważnie długość od 2 do 8 cm. 3. podczas gdy tradycyjne metody odparowywania z wód morskich stosuje się w ograniczonym zakresie. [W słynnych Grotach Kryształowych w Wieliczce. jest to bardzo interesujące z mineralogicznego punktu widzenia.5 kg. murra . Sól kamienna zawiera zwykleliczne domieszki.in. Sól kamienna występuje przeważnie w postaci skupień ziarnistych lub zbitych. Piękne i interesujące zarazem kryształy soli występują w rejonach wysychających słonych jezior. Wapno).fluoryt). W niektórych kopalniach węgla kamiennego występują solne stalaktyty i stalagmity. który zawsze zwracał uwagę pięknym wykształceniem kryształów i rozmaitością barw. Były to prawdopodobnie pierwsze próby imitacji kamieni szlachetnych. a w szczelinach tworzy często regularne kryształy. występują wielkie kryształy czystego halitu o krawędziach do 40 cm długości]. Fluoryt importowano wówczas z Partii (dzisiejszy Iran). Roczna produkcja soli kamiennej sięga w przybliżeniu 35 mln ton. Jego walory zdobnicze doceniali już bowiem starożytni Grecy. takich jak Morze Martwe. Głównymi producentami soli są Stany Zjednoczone AP. niekiedy igiełkowe.

Spośród złóż europejskich do najlepiej znanych należą złoża w rejonie Freibergu w Niemczech oraz w Wielkiej Brytanii . Poza wystąpieniami w złożach rud cyny fluoryt spotykany jest często w pegmatytach oraz żyłach hydro termalnych. w seriach wapiennych na obszarze Illinois i Kentucky w Stanach Zjednoczonych AP.Stosunkowo często występują piękne okazy. Jednym z takich minerałów jest psylomelan. Fluoryt pochodzenia osadowego jest znacznie rzadszy i występuje np. które są także dwutlenkami. Fluor wykorzystywany jest również w innych procesach technologicznych. niemiecki mineralog Friedrich Mohs (1773-1839) odkrył. że w określonych warunkach fluoryt wykazuje osobliwą cechę zmienności barw. Związki fluoru stosowane są również w przemyśle szklarskim i w hutnictwie (fluoryt używany jest jako topnik podczas przeróbki rud). chociaż zwykle włącza się go do osobnej grupy wolframianów.in. właśnie od fluorytu. do produkcji gazów i kwasów fluorowych. chociaż w niektórych starszych podręcznikach zaliczana jest do odrębnej grupy. 73 Rozdział 4 TLEINKI Tlenki są związkami tlenu z pierwiastkami metalicznymi lub niemetalicznymi. m. Krystalizuje w wysokich temperaturach wśród resztkowych produktów magmowych obfitujących w składniki lotne. Zmienność barw fluorytu występuje niekiedy w obrębie poszczególnych osobników krystalicznych. przy przeróbce surowców uranowych w technice rakietowej. które wykazują izomorfizm [równopostaciowość]. Zaobserwować można ją szczególnie dobrze w przezroczystych odmianach fluorytu.w Weardale koło Durham oraz hrabstwie Derby (stąd pochodzi odmiana zwana "błękitny John").kryształów fluorytu o zróżnicowanych barwach. Kryształy fluorytu mają doskonałą łupliwość. Wśród tlenków znajduje się wiele minerałów. Minerał ten występuje również w postaci skupień ziarnistych lub zbitych. ważnego surowca chemicznego wykorzystywanego m. w skład której wchodzą na przykład spinel i magnetyt. Niektóre własności związków fluoru. którą później. na Dolnym Śląsku (Kletno koło Kłodzka. [W Polsce niewielkie wystąpienia fluorytu spotykane są m. należy do tlenków złożonych (dwutlenki z pierwiastkami dwu.in.in. kwarc. decydują o jego zastosowaniu w przemyśle chłodniczym. W 1824 r. Bystrzyca Kłodzka. Tlenki i wodorotlenki są ogromnie . umożliwiające obniżenie temperatury nawet do -100°C. kasyteryt) i uwodnione. czyli wodorotlenki (np. Fluoryt jest najbardziej rozpowszechnionym minerałem fluoru. ale w przeciwieństwie do spineli zawierają czterowartościowy mangan oraz inne dwuwartościowepierwiastki (najczęściej również mangan). Do tlenków zalicza się też obecnie niewielką grupę minerałów manganowych. Fluor i niektóre jego związki są trujące i mają zastosowanie do produkcji środków dezynfekcyjnych. Fluoryt jest cenionym kamieniem ozdobnym wykorzystywanym od dawna do wyrobu przedmiotów dekoracyjnych. Włoszech oraz w Rosji (głównie rejon Bajkału). opal. kwarc). Bezbarwny fluoryt wykorzystywany jest do wytwarzania soczewek optycznych przepuszczających promienie ultrafioletowe. Grupa spineli. Wystawione na światło o określonej barwie natychmiast emitują światło o innej barwie. (Termin "fluorescencja" stosowany jest obecnie dla określenia wielu innych rodzajów 72 luminescencji).lub trójwartościowymi). Wyróżnia się wśród nich proste tlenki bezwodne (np. Kamienna Góra)].in. nazwano fluorescencją. które ze względu na pokrewieństwo własności krystalochemicznych zaliczane są do krzemianów]. W niektórych klasyfikacjach do tlenków zaliczany bywa wolframit. Fluoryt pojawia się także w znacznych ilościach we Francji. Dla przykładu fluoryt naświetlony promieniami ultrafioletowymi świeci fioletowo.in. Niemniej jednak najbogatsze złoża fluorytu o znaczeniu przemysłowym należą właśnie do tej kategorii i występują m. [Swoistym wyjątkiem są minerały grupy SiO2 (m. goethyt). w szczelinach wapieni lub węgli.

gdzie tworzą pokaźne pokłady przypominające nagromadzenia asfaltu. R. żółtawy. Spinel był od dawna kamieniem poszukiwanym i wykorzystywanym do celów zdobniczych.pył) lub "czarna miedź". Kupryt jest. niebieskawy. w rejonie Jachymova (Czechy). występuje w postaci zbitej. Największe złoża tenorytu występują w Stanach Zjednoczonych AP. 8. połysk na świeżym przełamie diamentowy. przede wszystkim w okolicach Jeziora Górnego oraz Bisbee w Arizonie.8-6.2g/cm3. Ten tlenek miedzi. przez U. Znany jest on także pod nazwą "melakonit" (z greckiego melas -czarny•. najczęściej szkarłatny (spinel rubinowy). wydłużonymi sześcianami kuprytu lub innych wtórnych minerałów miedziowych. Jego jednoskośne. Ziemiste skupienia kuprytu zawierają zwykle domieszki limonitu i przybierają barwę brązowoczerwoną (ceglasta ruda miedzi). Kilka takich wspaniałych okazów . jak i występowania w rozmaitych środowiskach geochemicznych. R. Rosja (Ural). często nazywany czerwoną rudą miedzi.miedź i thrix . której zawartość dochodzi do 88. i konis . Innym bezwodnym tlenkiem miedzi jest tenoryt. ale występują one niezwykle rzadko. Dlatego występuje z reguły w górnej strefie żył kruszcowych i towarzyszy zwykle miedzi rodzimej. połysk szklisty. Kupryt.5 g/cm3. W pustkach skalnych żył kruszcowych można spotkać piękne ośmiościenne kryształy kuprytu o barwie karminowej. uwodnione węglany miedzi (malachit i azuryt). Stany Zjednoczone AP (Jerome. G. Dokładniejszy opis tego minerału zawdzięczamy francuskiemu mineralogowi Rome de lIsle. Clifton i Bisbee w Arizonie). Główne złoża: Rumunia (Mołdawia). Tenora (1780-1861). Nazwę "kupryt" (od łacińskiego cuprum) wprowadził wiedeński mineralog W. natomiast rysa ma odcień metaliczny. Regularny. Niemcy (Siegen w Nadrenii). W Europie znane są złoża w rejonie Wezuwiusza we Włoszech. Australia (Broken Hill w Nowej Południowej Walii). w Anglii (Liskeard i Gwennap w Kornwalii) oraz Boliwia i Namibia. W wielu złożach obok owych ośmiościennych kryształów pojawiają się skupienia chalkotrichitu. różowy (rubicell).iskra. Agricolę. Wysoko cenione są przezroczyste kryształy kuprytu. Francja (Chessy pod Lyonem). Bośnia (Sinjako). W strefie wietrzenia kupryt przechodzi we wtórne. Tw.Tw. Niekiedy tworzy małe kryształy zwykle o pokroju igiełkowym lub włóknistym. W odróżnieniu od pospolitych odmian pylastych. bladoczerwona 75 Kupryt został opisany po raz pierwszy w 1546 r. zarówno pod względem pochodzenia. który przypomina swym wyglądem. nazwany tak na cześć neapolitańskiego botanika M. kryształy tenorytu przybierają barwę stalowoczarną z silnym metalicznym połyskiem. który w roku 1783 stwierdził jego występowanie w słynnych złożach w Kornwalii (Wielka Brytania) i Timis (Rumunia).8%. Kupryt jest produktem ubocznym utleniania miedzi lub jej rud siarczkowych. CuO. w Rumunii oraz w Hiszpanii (Burgos). rozmaicie zabarwiony. Regularny . którego igiełki są w rzeczywistości cienkimi.5-4. Naturalna barwa kuprytu jest ciemnoczerwona z połyskiem diamentowym. który na powierzchni warstw niektórych rud miedzi zauważył ciemno zabarwiony minerał. czerwonobrunatna. Kryształy spineli są zazwyczaj niewielkie.włosy). najbogatszą rudą miedzi. biała 76 Spinel nazwę swą wywodzi przypuszczalnie z greckiego spinos . G. obok miedzi rodzimej. drobnoziarnistej lub ziemistej.zróżnicowaną gromadą minerałów. pojawia się głównie w skupieniach ziemistych w powierzchniowej strefie kruszców miedzi. chociaż mniej cenionym od rubinu. 3. 3. Zwany bywa wówczas chalkotrichitem (od greckiego chalkos . pseudoheksagonalne kryształy o pokroju tabliczkowatym są wielką rzadkością. gdzie występują ośmiościenne kryształy dochodzące do 3 cm długości.5. dlatego spotykane niekiedy większe osobniki należą do prawdziwych rzadkości. w okolicach Siegen (Zagłębie Ruhry) i Daaden (Nadrenia) w Niemczech. Haidinger w 1845 r. prawdopodobnie ze względu na skrzące się barwy jego szlachetnych odmian.

na Uralu i w okolicach Kurska (Rosja). ale wpływają na ich zabarwienie. różne odmiany amfiboli oraz epidoty. 5.rubin spinelowy. Jest silnie magnetyczny. czerwonokrwisty . jak i trójwartościowe żelazo obecne jest w pokaźnych ilościach w czarnej odmianie zwanej pleonastem. R.bałaś rubin. R. Czysty chemicznie-spinel. Najważniejsze złoża magnetytu znajdują się na rozległych Obszarach górskich w północnej Szwecji [Kiruna-vaara]. Pleonast traktowany bywa niekiedy jako osobny minerał. czasami występuje w postaci ośmiościennych kryształów. Jest jednak słabo magnetyczny i ma brązową rysę. wytwarzany sztucznie. 3. Pod względem twardości zajmuje wśród minerałów trzecie miejsce po diamencie i korundzie. Rombowy. że ćwieki z jego butów oraz żelazne okucie laski przywarły do ziemi. żółtozielony. a niebieskawe odcienie spowodowane są przez żelazo dwuwartościowe. Magnetyt tworzy zazwyczaj skupienia ziarniste lub zbite. Obfite domieszki różnych pierwiastków. takie jak: granaty (andradyt). który ze względu na swe własności magnetyczne zwracał szczególną uwagę starożytnych przyrodników i filozofów. 8. barwa czerwona jest wywołana obecnością chromu. bezbarwna Chryzoberyl. tlenek żelaza i cynku z domieszkami manganu. Chromit.i trójwartościowego żelaza i chromu. Najsłynniejsze złoża znajdują się w rejonie Franklin i Ogdenburg w stanie New Jersey (USA). ceniony jest bardzo wysoko. tworząc dobrze wykształcone kryształy o pokroju tabliczkowym lub słupkowym. Według legendy. która często zawiera także chrom. tlenek chromu i żelaza zawierający niekiedy domieszki magnezu. 5.2 g/cm3. połysk metaliczny.rubicell. czarna Magnetyt jest minerałem. kalcytem). czarny z niebieskawym odcieniem. przeważnie dwu. Obecność różnych pierwiastków daje efekt wielobarwności. aleksandryt . jak np.spinel almandynowy i hiacyntowoczerwony lub słomianożółty . Norwegii.7 g/cm3. różowoczerwony .zielony w świetle dziennym. Tw. Zarówno dwu-. Najbardziej rozpowszechnione złoża magnetytu występują w rudach skarnowych towarzyszących skałom magmowym i metamorficznym.Magnesia w starożytnej Tesalii (Grecja). który zauważył. inny wielki szkarłatny spinel znajduje się wśród brytyjskich klejnotów koronnych. niebieskoczerwony . połysk szklisty. którego zawartość dochodzi do 72%. pirokseny. żółty.żelaza trójwartościowego. Dla przykładu. Szlachetne spinele. fiole-towoczerwony w świetle sztucznym. występujące w wielu odmianach. Największe złoża chromitu występują w Zimbabwe.stanowi własność Brytyjskiego Muzeum Historii Naturalnej w Londynie.5. Inna. że magnetyzm jako zjawisko fizyczne zawdzięcza swą nazwę legendarnej postaci. trudno na pierwszy rzut oka odróżnić od magnetytu. Zbliżony do chromitu jest franklinit. chociaż mniej znany jako kamień szlachetny. Wspomina o nim Pliniusz Starszy. pierwszym odkrywcą owej skały był pasterz imieniem Magnus. w Stanach Zjednoczonych AP. jest bezbarwny. opisując wzgórze nad rzeką Indus. ośmiościenne kryształy występujące w skupieniach wraz z innymi minerałami (np. Piękne spinele zdobią koronę świętego Wacława przechowywaną w Zamku Praskim. znane są powszechnie pod nazwami stosowanymi przez jubilerów. hedenbergity. bardziej prawdopodobna wersja wiąże nazwę magnetytu z miejscem jego odkrycia . Praktycznie rzecz biorąc chromit jest jedyną rudą chromu. brązowoczerwona. Tw. G. Piękne kryształy magnetytu zostały znalezione w Binnatal (Szwajcaria). Zawierające magnetyt skarny obfitują w krzemiany wzbogacone w żelazo. 77 Regularny. Można zatem powiedzieć. nie zaburzają wprawdzie jednorodności kryształów spineli. Franklinit tworzy zazwyczaj czarne. .6. 78 Republice Południowej Afryki. G. Magnetyt jest najcenniejszą rudą żelaza. Spinel o masie 400 karatów przechowywany jest w kolekcji rosyjskiego skarbca państwowego. na Filipinach i w USA. Występuje w pegmatytach i skałach metamorficznych (gnejsy i łupki mikowe). zbudowane w całości ze skały przyciągającej żelazo.

rzeczywista wielkość kryształów dochodzi do 15 mm 79 Ten niezwykły kamień ma w świetle dziennym soczystą barwę zieloną. odkryto w pegmatytach koło Golden w stanie Colorado (USA). która w świetle sztucznym zmienia się na fiołkoworóżową. G. ciemne kryształy aleksandrytu. Do rzadkości należą duże kryształy chryzoberylu. Na przykład już od tysięcy lat eksploatowane są znane złoża szafirów Ratnapura w pobliżu Colombo w Sri Lance. utrzymują się niezmiennie na bardzo wysokim poziomie. Największe kryształy chryzoberylu. przezroczystych odmian barwnych.in. by mogły być poddawane obróbce szlifierskiej. Po nadaniu szlifu soczewkowatego wyróżniają się one wspaniałym. podobnie zresztą jak w Sri Lance. Fersmana Rosyjskiej Akademii Nauk w Moskwie. 3. nad rzeką Toko-waja na Uralu. Niekiedy spotyka się dość duże otoczaki chryzoberylu o jedwabistym połysku (cymofan). żółtą barwę.Spośród wszystkich barwnych i przezroczystych odmian tego minerału za najbardziej wartościowy uznawany jest aleksandryt. występują w Zimbabwe. A. Ten rodzaj szlifu był szczególnie przydatny przy obróbce wykorzystywanych dla celów zdobniczych kamieni półprzeźroczystych i nieprzezroczystych. że rubiny odkryto tam znacznie wcześniej. Stosowano go w owym czasie powszechnie przede wszystkim ze względu na . Najpiękniejszą i największą grupę kryształów aleksandrytu . Od czasów starożytnych tymi kamieniami zdobiono szaty hinduskich książąt. składającą się z 22 kryształów o masie 5 kg .druzę o wymiarach 25 x 15 cm. Chryzoberyl . Kamieniom nadawano wówczas nieregularny kształt kaboszonów w postaci zaokrąglonych form bez naszlifowywania ścianek na powierzchni. a nocą staje się ametystem. 80 Romboedryczny. Tw. USD. Główne złoża chryzoberylu znajdują się w Sri Lance i w Brazylii (Espirito Santo). zaś tlenki żelaza i tytanu odmiany niebieskie (szafiry). a zwłaszcza rubiny. Po przecięciu i oszlifowaniu zachował on masę 66 karatów i jest obecnie przechowywany w kolekcji Smithsonian Institution w Waszyngtonie. m. Ten wspaniały okaz znajduje się w zbiorach Muzeum Mineralogicznego im. Wyjątkowo cenne. Wiadomo jednak. Piękne.e. Dlatego też powiada się niekiedy. ale są zbyt spłaszczone. biała Korund występuje w postaci kilku bardzo cennych. i dotyczy kopalń w okręgu Mogok w północnej Birmie. Znacznie później aleksandryt odkryto wśród złóż obfitujących w inne odmiany chryzoberylu. Dużą sławą cieszą się złoża aleksandrytu odkryte w 1833 r. mieniącym się połyskiem. spośród których od niepamiętnych czasów jako kamienie szlachetne słyną rubin i szafir. Największy. Doskonale przezroczyste kryształy dochodzące do 10 cm znaleziono w złożach aluwialnych na obszarze Madagaskaru. połysk diamentowy. śladowe domieszki tlenków chromu tworzą odmiany czerwone (rubin). pojedynczy kryształ aleksandrytu pochodzi ze Sri Lanki. bezbarwny (leukoszafir) oraz rozmaicie zabarwiony. R. czerwonobrązowe itd. Kryształy chryzoberylu z Marśikova mają wspaniałą. Występują głównie w Sri Lance i Brazylii. 72. także szare. Do najlepiej poznanych złóż europejskich należy rejon Marsikova na Morawach.. które przez długi czas były jedynym miejscem wydobycia tego minerału. Najwyższej jakości 10-karatowy aleksandryt wyceniany jest na nie mniej niż 30 tys.9-4. których długość dochodzi do 2 cm.znaleziono na Uralu. osiągające blisko 18 cm długości.tłusty. w Sri Lance i Brazylii.1 g/cm3. Ceny chryzoberyli.Marsikov (Czechy). że aleksandryt jest za dnia szmaragdem. na mniej przezroczystych kryształach . jasnożółte i doskonale przezroczyste kryształy chryzoberylu znalezione zostały w pobliżu jeziora Alaotra na Madagaskarze. Nowe stanowiska odkryto także w kilku rejonach Afryki. Już w średniowieczu szafiry. a zwłaszcza aleksandrytów o doskonałej przezroczystości. nazwany tak na cześć cara Rosji Aleksandra II. 9. szeroko stosowano do wyrobu klejnotów. Pierwsza pisemna wzmianka o złożach rubinu pochodzi z VI wieku n.

przeważnie czerwony. Największe złoża szafirów znajdują się w Tajlandii. 82 Korund jest nie tylko wysoko cenionym kamieniem szlachetnym. Australii oraz w USA (Montana). Złoża korundu spotykane są najczęściej w skałach metamorficznych lub w aluwiach. połysk metaliczny. 5. jego wymiary wynoszą 39. a masa 250 karatów. chociaż niezbyt przezroczyste. 81 Rubiny są to najczęściej Kryształy słupkowate o powoju piramidalnym. rzadko spotykanych kształtach. rzadziej tabliczkowate lub igiełkowe. a także (co odkryto ostatnio) w Tanzanii i Kambodży. które sprawiają wrażenie sześcioramiennej lub trójramiennej gwiazdy. wiśniowoczerwona Hematyt był znany i wydobywany już w starożytności. bardzo niską rozszerzalnością oraz wysoką temperaturą topnienia. kiedy kamień cięty w postaci kaboszonu ukazuje w szczytowej swej części charakterystyczne. Wspomina o nim nawet Wergiliusz w Eneidzie. R. Dla przykładu macierzystą skałą rubinów birmańskich są gruboziarniste marmury w strefie kontaktowej z granitami i pegmatytami. Indiach. Są to przeważnie kamienie o nieregularnym szlifie kaboszonowym. W przyrodzie spotykane są również inne barwne odmiany szlachetnego korundu. Ponadto charakteryzuje się dużą odpornością na działanie czynników mechanicznych i chemicznych. szklane głowy] używane były do celów dekoracyjnych. Romboedryczny. Największe kolekcje dużych rubinów i szafirów znajdują się w rodowych klejnotach hinduskich książąt i w dawnych zbiorach szachów Iranu. znaleziono również w okolicach Prilepu w Macedonii.5. Zwykle jednak występuje w postaci skupień ziarnistych lub zbitych (szmergiel). Tw. Borneo. jak i jubilerskich. Znajdujący się w niej okazały kamień jest największym rubinem wykorzystanym do celów zdobniczych. Tanzanii oraz w Kambodży. Syntetyczny rubin znajduje na przykład szerokie zastosowanie w technice laserowej. Kaszmirze.5x14 mm. Warto dodać. Znane są złoża rubinów w Tajlandii. że w Babilonie i Egipcie duże bryły hematytu [tzw. Barwy hematytu pojawiają się dzięki odbiciu oraz załamaniu i rozszczepieniu światła na powierzchniowej warstwie minerału. Australii. Wysoko cenione są rubiny gwiaździste. Szlachetne odmiany rubinów występują jednak w przyrodzie stosunkowo rzadko. że należy do najtwardszych minerałów. Na przykład biały leukoszafir stosowany bywa jako imitacja diamentu. ustępujących tylko diamentowi.2-5. Nic więc dziwnego. Mniejsze złoża znajdują się w Chinach i na Madagaskarze. . w postaci krystalicznej ciemnoszary. 6. Równie wysoko cenione są żółte korundy (lub żółte szafiry) i bardzo rzadkie korundy o barwie fiołkoworóżowej. jasne linie powstałe z odbicia światła. a także szafiry występujące w Sri Lance pochodzą głównie ze złóż aluwialnych. wykazujące interesujące z punktu widzenia krystalograficznego zjawisko asteryzmu. że wciąż wzrasta produkcja sztucznego korundu niezbędnego zarówno dla celów przemysłowych. Ma on nieregularny kształt. Z kolei rubiny. Bardzo interesujące rubiny. że zjawisko asteryzmu występuje w kryształach szafiru znacznie częściej i ujawnia się z większą doskonałością niż w kryształach rubinu. Szafiry i rubiny szlifowane tą dawną metodą zobaczyć można na przykład w słynnej czeskiej koronie świętego Wacława pochodzącej z 1346 r. Również ze złóż norweskich wydobywane są kryształy rubinu o wysokiej jakości jubilerskiej. gdzie szczególnie zasobne są wystąpienia w rejonie Pailin. Madagaskarze oraz w Stanach Zjednoczonych (Karolina Północna). G. Ujawnia się ono szczególnie wyraziście. Nowe złoża odkryto również w Kenii. zachwycając się pięknem błyszczących kryształów z wyspy Elby. Szczególnie interesujące są szafiry gwiaździste.ograniczone jeszcze możliwości technik szlifierskich oraz z uwagi na chęć zachowania jak największej ilości drogocennego materiału. Występują one w marmurach dolomitowych i tworzą kryształy o niezwykłych.3 g/cm3. ale także ma bardzo duże znaczenie w przemyśle.5x36. głównie dlatego. Znaleziska archeologiczne świadczą o tym. Najbardziej znane złoża europejskie zlokalizowane są w Czechach (Izerska Łąka).

że powstał on z tak silnie zamrożonego lodu. w Szwecji. Nie ulega najmniejszej wątpliwości. Bardzo rozpowszechniona odmiana pylasta nosi nazwę śmietany hematytowej. Pliniusz Starszy. Poza skałami osadowymi hematyt występuje także w seriach metamorficznych oraz w mniejszych ilościach w skałach magmowych jako składnik żył hydrotermalnych. Gotthard) znane są pięknie wykształcone skupienia płaskich kryształów hematytu. ponieważ przypomina lód i w przeciwieństwie do szkła pozostaje długo zimny nawet w podwyższonej temperaturze. znane m. Tomanowa)]. które 85 zapewniały mu warunki bytowania. Tworzy ona niekiedy warstwowane kompleksy 83 skalne określane mianem żelaznych łupków mikowych lub jako itabryt (od nazwy złóż w rejonie grzbietu Itabira w Brazylii). z obszaru Czech i Wielkiej Brytanii. Sama nazwa "hematyt" wywodzi się od barwy czerwieni (z greckiego haima .in. R.n. Stanach Zjednoczonych AP w tzw. W prawiekach ceniono krzemień za jego twardość. Rysa hematytu ma jednak zawsze barwę wiśniowoczerwoną. bezbarwna. Tw. że był szeroko rozpowszechniony w przyrodzie i pozostawał odporny na działanie czynników zewnętrznych. G. Dzieje się tak dlatego. naszyjników i innych przedmiotów dekoracyjnych. nazywane różami alpejskimi. Czerwona ochra żelazowa używana jest jako pigment do produkcji barwników oraz jako materiał ścierny. sądził. St. nazywane są miką żelazną. barwy . piasku oraz całych kompleksów skalnych. 84 Grecy i Rzymianie znali dobrze inne liczne odmiany kwarcu. głównie w strefie utleniania.kryształu górskiego [skalnego]. [W Polsce hematyt eksploatowany był dawniej w Rudkach (Góry Świętokrzyskie) oraz na Dolnym Śląsku. Wyroby z krzemienia (odmiana kwarcu) znane są od początku epoki kamiennej [starszego paleolitu] aż do schyłku okresu neolitu. biała do szarej Kwarc znany był dobrze w świecie starożytnym.krew). Zamożni patrycjusze przechowywali często w swoich domach duże kule kryształowe używane do chłodzenia dłoni. Złoża hematytu są bardzo liczne. bezbarwny kwarc określony został mianem kryształu skalnego. Żelaznym Pasie (Iron Ranges) wokół Jeziora Górnego. Człowiek wykorzystywał kwarc na przestrzeni całych dziejów i stosuje go do dziś. którym towarzyszy często kwarc. który rozpoczął się u progu II tysiącleciap. Jego obecność powoduje czerwone zabarwienie gleby. że kwarc jest bardzo słabym przewodnikiem ciepła. Zbite skupienia naciekowe hematytu [tzw. że był on pierwszym minerałem zastosowanym przez człowieka do wyrobu podstawowych narzędzi i broni. Jako ruda żelaza hematyt zawiera około 70% czystego metalu. Hematyt powstaje w bardzo zróżnicowanych warunkach środowiskowych i należy do najbardziej rozpowszechnionych minerałów w przyrodzie. Najbogatsze z nich eksploatowane są m. Złoża hematytu znane są także z Tatr (Huciska.pseudoheksagonalny. łuseczkowate skupienia hematytu. zwłaszcza w swej najczystszej postaci . Romboedryczny .65 g/cm3. Czysty. lecz nie zdawali sobie sprawy. 7. na Ukrainie (Krzywy Róg). formą wykształcenia i zmiennością barw. Wiedzieli o tym doskonale starożytni Rzymianie. krwawnik]. Ze złóż alpejskich (np. Kwarc służył człowiekowi od niepamiętnych czasów. 2.patrz tekst. Jego nazwa pochodzi z greckiego krystallos -lód. . iż nie może już stopnieć nawet pod wpływem najwyższej temperatury. przede wszystkim dlatego.Hematyt występuje w bardzo rozmaitych postaciach różniących się stanem skupienia.in. że są one wszystkie tą samą substancją mineralną.e. Drobnoziarniste. pozostając pod wrażeniem tej szczególnej cechy kryształu górskiego. wysoką odporność oraz ze względu na ostre. wykorzystywane są jako kamienie ozdobne do wyrobu sygnetów. tnące krawędzie.

87 Bardzo popularną odmianą żółtego kwarcu jest kwarc różowy. Praż lub kwarc zielony (w średniowieczu znany też pod nazwą "prasius") wywodzi swą nazwę z greckiego prasios . zróżnicowanych barwach od purpury 86 do fioletu. ziarnistych lub krystalicznych. Te prawdziwe dzieła sztuki wytwarzano głównie z surowca pochodzącego ze złóż alpejskich. że był on coraz bardziej poszukiwanym kamieniem ozdobnym. Współczesne wyroby rzadko dorównują im pięknością i precyzją wykonania. Jego użyteczność stale rosła. Zabarwienie kwarcu z niektórych złóż nie jest trwałe w świetle dziennym i szybko zanika. Krystaliczną odmianą kwarcu o bladożółtej barwie wywołanej obecnością trójtlenku żelaza jest cytryn. W miarę postępu cywilizacyjnego i kulturalnego popularność kwarcu i jego odmian znacznie wzrosła. Barwy te wywołane są obecnością tlenku manganu i zanikają. Aż do momentu odkrycia form krystalicznych w złożach brazylijskich kwarc różowy znany był dotychczas niemal wyłącznie w postaci zbitej. charakteryzujący się różnymi odcieniami różu . brązowy lub żółty kwarc żelazisty występuje w postaci skupień zbitych. obecnie jest on stosowany w wielu gałęziach nowoczesnej techniki i przemysłu. iż zapobiega on pijaństwu (jego nazwa wywodzi się z greckiego amethystos . Podczas podgrzewania kwarc dymny i morion tracą swoje zabarwienie. czasami przechodzącego w fiolet. Wywołane są one prawdopodobnie domieszkami żelaza oraz. że kamień ten był dawniej używany znacznie częściej niż obecnie do wytwarzania ozdób. Do bardzo popularnych odmian krystalicznych należy ametyst o pięknych. mozaik itp. począwszy od form doskonale wykształconych kryształów aż do skupień drobnoziarnistych i zbitych. Kwarc dymny tworzy kryształy o barwie dymnobrązowej lub brązowoczarnej. bezbarwnego kryształu górskiego spotyka się liczne odmiany o wyrazistym zabarwieniu. Z ametystu wykonywano cenne amulety i liczne przedmioty dekoracyjne. Ametyst był ulubionym kamieniem starożytnych Greków i Rzymian. Kwarc mleczny zawdzięcza swą białą barwę nie obcym domieszkom. Barwę swą zawdzięcza obecności licznych wrostków zielonego aktynolitu. Delikatny odcień zieleni sprawiał. odkrywano kolejne walory kwarcu. dzięki czemu zastępowały często inne. Czerwony. wpływem promieniowania jonizującego. wykonywane przez słynnych mistrzów tej epoki (przede wszystkim Włochów i Niemców). wywodzącą się z łacińskiego mor-morion. w Wiedniu). znacznie rzadsze i bardziej wartościowe kamienie szlachetne. którego barwa wywołana jest obecnością licznych. Kwarc występuje w przyrodzie w bardzo urozmaiconych postaciach. włóknistych wrostków niebieskawych amfiboli (krokidolitu). Zabarwienie obu tych odmian spowodowane jest prawdopodobnie naturalnym promieniowaniem radioaktywnym. Do dziś podziwiać można wspaniale cięte kryształowe puchary średniowieczne. Wyroby średniowiecznej i renesansowej sztuki zdobniczej i jubilerskiej świadczą o ogromnej popularności różnych odmian kwarcu. poprzez stulecia. Oprócz przezroczystego. Czarne.zieleń porowa. gdy minerał zostanie podgrzany do temperatury 575°C. Już starożytnych górników zachwycało piękno kryształów kwarcu. nieprzezroczyste odmiany kwarcu dymnego noszą nazwę morionu.Stopniowo.nieupojony). którzy wierzyli. Były one bardzo poszukiwane ze względu na doskonałą przezroczystość i silny połysk. Wiele z nich zachowało się do dziś w kolekcjach muzealnych (np. Pozostawiony dłużej pod wpływem zewnętrznych warunków atmosferycznych również traci barwy. pochodzącego z Indii. ale . Najpiękniejsze egzemplarze gromadził w swej kolekcji cesarz Rudolf II nazywany często maximus adorator et amator gemmarum.od bladoróżowego do bardziej intensywnego. Doskonałość kształtów i wspaniałość barw sprawiały. zastosowaną pierwotnie przez Pliniusza Starszego dla określenia czarnego jaspisu i onyksu. Kwarc szafirowy jest zbitą odmianą niebieskozielonego kwarcu.

Stało się to w słynnej weneckiej hucie szkła Murano. jednak kąty między poszczególnymi przecinającymi się ścianami pozostają zawsze niezmienne. zwężający się na szczycie. Zdarzenie to miało charakter przypadkowy (po włosku per aventura) i dlatego uzyskany wyrób szklany nazwany został awenturynem. zwykle ograniczony z obu stron i zawsze zorientowany w tym samym kierunku co smuklejszy dolny kryształ. delikatne zabarwienie i jedwabisty połysk. Występuje w postaci zbitej i zawiera ogromną liczbę maleńkich blaszek miki i hematytu. niekiedy zwany "plastrem miodu". Właśnie na podstawie obserwacji . jak i ich skupienia. wstęgowe odmiany kwarcu. zanim został on odkryty. którego jedyną pozostałością jest powłoka kwarcu. które w przekroju poprzecznym przypominają kamienne ściany. tworzy jeszcze inne formy.zawartości dużej liczby drobniutkich pęcherzyków gazu. Kryształy takie można rozbić jednym uderzeniem na szereg małych "kapturków". zawierające maleńkie warstewki obcej substancji mineralnej . Kwarc awenturynowy [awenturyn] jest bardzo osobliwym minerałem. W wyniku przetopienia niektórych skał porfirowych powstaje tak zwany kwarc porfirowy. podobnie jak brązowoczarny krzemień. kiedy odkryto minerał o podobnym wyglądzie. szczególnie wyraziste po oszlifowaniu. Kwarc gwiaździsty składa się z pojedynczych kryształów zgrupowanych w kształcie gwiaździstych skupień. drobnoziarnistych i zbitych odmian kwarcu spotyka się wiele innych kryształów. W zależności od zabarwienia wyróżnia się szarozielone kwarcowe kocie oko [zawierające wrostki azbestu]. występuje on w postaci kryształów ograniczonych tylko ścianami romboedrycznymi. spotykany często w szczelinach łupków krystalicznych. Najrozmaitsze czynniki zewnętrzne. Ściany słupa są zwykle poprzecznie prążkowane (zbrużdżone). Tak zwany kwarc berłowy. że imitacja tego kamienia pojawiła się wcześniej. ruiny. najczęściej tworzą różnorodne kombinacje słupa heksagonalnego ograniczonego romboedrycznymi ścianami. 90 Kryształy kwarcu są zwykle bardzo piękne. niezależnie od stopnia równomierności wzrostu kryształów. kiedy do stopionej masy szklanej dostały się przez nieuwagę drobniutkie opiłki miedzi. narasta drugi. która przerywa normalny ich wzrost. które powstając głównie z roztworów hydrotermalnych przybierają rozmaitą postać w zależności od warunków krystalizacji. Szary rogowiec jest mieszaniną kwarcu i chalcedonu. ograniczona przestrzeń. Jest rzeczą interesującą.in. występuje jako powierzchniowa pseudomorfoza po rozpuszczeniu pierwotnego minerału. Kąty między takimi samymi ścianami zawsze wynoszą 60°. Kwarc. Naprzykład kwarc kapturowy tworzy specyficzne formy kryształów. a w szczególności krokidolitu. Kwarc ruinowy (stonewall quartz) tworzą przerastające się kryształy ułożone w równoległe pasma. zmiany ciśnienia. Odmiany zanieczyszczone o szerokiej gamie 88 barw obejmowane są wspólną nazwą kwarcu zwykłego lub pospolitego. wyróżnianych ze względu na szczególne wykształcenie i pokrój. Na pierwotny słupkowaty kryształ. niekiedy mają postać trapezoedru lub bipiramidy. powodują zaburzenia wzrostu kryształów i nierównomierny ich rozwój. nieco 89 szerszy. takiej jak mika. Oprócz wspomnianych już krystalicznych. Ich swoiste. nierówny dopływ substancji mineralnej. niebieskoszare sokole oko oraz tygrysie oko z żółtymi włókienkami zwietrzałego krokidolitu. kwarcu babilońskiego przybierają kształty zwężające się ku wierzchołkowi. spowodowane są obecnością włókienek amfiboli. Warunki krystalizacji rzadko są idealne. m. Dopiero później. bez ścian pryzmatycznych. które nadają mu charakterystyczną migotliwość. nadano mu tę samą nazwę. Chodzi tu zarówno o pojedyncze kryształy. które spowodowały efekt wyjątkowej błyskotliwości szkła. Na rynku jubilerskim bardzo popularne są włókniste. Kryształy tzw.

1638-1686]. W rejonie Hot Springs (Arkansas) odkryto próżnię skalną o wymiarach 2 x 10 m. z której wywieziono wagon towarowy czystego kwarcu. W Karpatach na Ukrainie znajdują się złoża niewielkich. Jak więc widać. Stosunkowo często kryształy kwarcu występują w licznych niewielkich pustkach wypełnionych częściowo lub całkowicie pierwotnym roztworem krystalizacyjnym.kryształów kwarcu duński lekarz.skupienia kryształów narastające od ścian wolnej przestrzeni i skierowane wierzchołkami ku jej środkowi. Krzemień spotykany jest zwykle w postaci konkrecji utworzonych dzięki koncentracji organicznej substancji krzemionkowej. zwłaszcza przezroczystego. Słynie z nich w szczególności Madagaskar. Najbogatsze obecnie złoża kryształów kwarcu znajdują się we wschodniej i północno-wschodniej części Madagaskaru. chociaż spotyka się również często żyły zbudowane z samego kwarcu. Stąd właśnie pochodzą największe znane dotychczas kryształy górskie. ponieważ wydobyto z niej ponad 100 ton najpiękniejszych przezroczystych kryształów. granitów) oraz licznych skał metamorficznych (gnejsy. geolog i mineralog Niels Stensen [Nicolaus Steno. Kwarc jest podstawowym składnikiem wielu skał magmowych (np. występujące wśród trzeciorzędowych piaskowców fliszowych [niewielkie złoża "diamentów marmaroskich" . a także w Arkansas w Stanach Zjednoczonych AP. Podobne formy występowania są charakterystyczne dla kwarcu dymnego i morionu. głównie w mezozoicznych skałach osadowych. Może powstawać z gorących roztworów wodnych. w miejscowości Zingenstock koło Grimsel w szwajcarskich Alpach Berneńskich odkryto ogromną grotę. Rogowiec występuje w żyłach rudnych jako minerał pochodzenia nieorganicznego.prawo stałości kątów. podstawowe prawo krystalografii . często wspólnie z agatami. idealnie przezroczystych kryształów kwarcu zwanych "diamentami marmaroskimi". takich jak melafiry. Nazwano ją "kryształową komnatą". Brazylijskie kryształy mierzą niekiedy więcej niż pół metra grubości. gdzie pojedyncze kryształy dochodzą nawet do kilku metrów w obwodzie. Stanowią one ważne źródło informacji o warunkach powstawania kwarcu w poszczególnych złożach. Masa niektórych pojedynczych kryształów przekraczała 800 kg. sformułował w 1669 r. W żyłach kruszcowych są one zazwyczaj skałą płonną. kwarcyty). Kryształy czystego kwarcu występują zwykle w szczelinach łupków. W 1719 r. stan Goias). w niektórych żyłach rudnych oraz w łupkach krystalicznych. pochodzą z łupków alpejskich. Geody spotyka się również w skałach płonnych żył kruszcowych i w żyłach kwarcowych. jak i na powierzchni Ziemi 92 w normalnych temperaturach. które należą do głównych minerałów skałotwórczych. Krystalizuje zarówno z magmy w wysokich przedziałach temperaturowych. w południowej Brazylii (rejon Cristalina w górach Serra dos Cristaes. w pegmatytach. Ze względu na wysoką odporność kwarcu na wietrzenie fizyczne i chemiczne jest on bardzo rozpowszechniony w wielu skałach osadowych i występuje w dużej ilości w aluwiach. ale także i ze stosunkowo chłodnych. Najwspanialsze kryształy kwarcu. Kwarc jest najbardziej rozpowszechnionym minerałem w skorupie ziemskiej i stanowi ponad 12% jej składu. tworząc tym samym naukowe podwaliny krystalografii. Najokazalsze kryształy kwarcu występują głównie w próżniach skalnych wśród gruboziarnistych granitów. łupki krystaliczne. Na Madagaskarze wydobywane są bloki kwarcowe o masie do 50 kg. który często tworzy geody . 91 wśród kryształów kwarcu spotykane są niekiedy prawdziwe giganty. kwarc może powstawać w przyrodzie w bardzo zróżnicowany sposób. ale również spotyka się je w skałach wulkanicznych. W pustkach skalnych wśród skał wulkanicznych pojawia się także ametyst. Kwarc różowy spotykany jest zwykle w pegmatytach. Ponadto około 47% krzemionki zawierają różnorodne krzemiany. piaskach i żwirach.

ale przewyższają je znacznie rozmiarami i urodą. a w szczególności z rejonu Cavnic w Rumunii oraz Bańskiej Szczawnicy na Słowacji. skąd pochodzą najbardziej soczyście zabarwione odmiany tych kamieni. 94 Zbite skupienia kwarcu żelazistego występują w niektórych żyłach rudnych w okolicy Hofovic w Czechach. "złoty topaz". W Europie większe jego złoża spotyka się m. w Rio Grande do Sul w Brazylii. Za najdoskonalej wykształcone okazy uznawane są kryształy górskie znajdowane w próżniach skalnych słynnych śnieżnobiałych marmurów kararyjskich w północnych Włoszech. [W Polsce piękne kryształy kwarcu dymnego i morionu spotykane są obecnie przede wszystkim w kawernach wśród granitów masywu strzegomskiego na dolnym Śląsku].in. Podobne są "diamenty z Herkimer". Tworzą one zazwyczaj duże skupienia kryształów w pustkach skał granitowych. Najzasobniejsze złoża ametystu. Poszczególne części tej geody podziwiać można w licznych muzeach. Kwarcowe kocie oko i sokole oko oraz szczególnie cenione tygrysie oko występuje głównie na terenie Sri Lanki. pojedynczych osobników kryształu górskiego w rejonie Herkimer w pobliżu Nowego Jorku. Awenturyn znajdowany jest także często na Uralu (Miass). Mierzyła ona 10 x 5 x 3 m. w okolicy Baligrodu]. "hiszpański topaz". Największa geoda ametystowa znaleziona została w 1900 r. Najpiękniejsze okazy pochodzą z Brazylii i z Uralu. formy krystaliczne zaś w Nadrenii Północnej-Westfalii (Iserlohn). gdzie nazywano go cesarskim kamieniem Yu. znajdują się w Meksyku i na Madagaskarze (Betafo). Niestety. Gotthard. Cenne złoża kwarcu dymnego i morionu znajdują się w Alpach.spotykane są także w polskich Bieszczadach. występujące w postaci luźnych. w rejonie Styrii (Austria). Pokaźne złoża tygrysiego oka zostały odkryte stosunkowo niedawno w Australii. chociaż znacznie mniejsze gniazda kryształów lub zbitych odmian kwarcu występują w okolicach Idar-Oberstein w Niemczech lub u podnóży Karkonoszy. "topaz Madera" lub "topaz uralski". [W Polsce niewielkie złoża delikatnie zabarwionych ametystów można obecnie spotkać w niektórych żyłach kwarcowych i w pustkach skał wulkanicznych na Dolnym Śląsku]. oprócz wspominanych złóż w Brazylii i Urugwaju. W Europie większe złoża kwarcu różowego znane są z pegmatytów na obszarze Bawarii oraz z terenów Uralu. Największy okaz z tego stanowiska jest eksponowany w Muzeum Historii Naturalnej w Bernie (największy kryształ ma długość 70 cm i masę 130 kg). Podobne. na Madagaskarze i w stanie Kolorado (USA). a jej całkowita masa wynosiła 7 ton. gdzie oprócz odmian zbitych spotyka się formy krystaliczne. o wymiarach 6 x 4 x 2 m. Są one oferowane pod różnymi nazwami. Jedną z największych. . Większość spotykanych na rynku jubilerskim cytrynów to sztucznie podgrzewane ametysty lub dymny kwarc. 93 Najwspanialsze europejskie ametysty pochodzą z Uralu (Murzinka) oraz z żył rudnych w Karpatach. Ich wyjątkowa przezroczystość i silny połysk sprawia. skąd wydobyto 30 ton kwarcu dymnego. że przypominają rzeczywiście prawdziwe diamenty. przede wszystkim w pegmatytach z okolic Dolni Bori. barwy ametystów z Bańskiej Szczawnicy szybko blakną pod wpływem światła dziennego. Republiki Południowej Afryki (Góry Azbestowe) i Chin. Syberii oraz w Indiach. w szwajcarskim kantonie Uri. m. Naturalne kryształy cytrynu są stosunkowo rzadkie. Rzadko zdarzają się większe nagromadzenia złożowe włóknistych odmian kwarcu. w Brazylii. Przypominają one nieco wspominane poprzednio "diamenty marmaroskie". przede wszystkim w okolicach St. Zielony kwarc awenturynowy wysoko ceniono w Chinach. odkryto w 1868 r. Złoża różowego kwarcu występują głównie na Madagaskarze i w Brazylii.in. Atrakcyjne kwarce dymne występują również w Czechach. Wspaniałe druzy kwarcu dymnego znajdowane są na Uralu (Murzinka).

Znane są one pod różnymi poetyckimi nazwami: "strzały Amora". adular. Stosowane są one w różnych instrumentach optycznych (m. Niektóre przezroczyste odmiany kwarcu zawierają bardzo interesujące wrostki innych minerałów. w spektroskopii. nawet wówczas gdy doskonale nadają się do celów jubilerskich. owalnym i okrągłym. Bardzo szerokie zastosowanie znajduje kwarc w radiotechnice i optoelektronice. Jego wartość jako kamienia ozdobnego zależy od bogactwa odcieni i intensywności zabarwienia kryształów. poszukiwacze kryształów (Strahler) 95 wdzierają się w najbardziej niebezpieczne rejony Alp. Aby prześledzić bieg żył kwarcowych. W Stanach Zjednoczonych zużycie kwarcu syntetycznego przekracza rocznie 3000 ton. igiełki aktynolitu. sprzedaje się je turystom po stosunkowo wysokich cenach. Są to bowiem w większości kryształy zbliźniaczone. poddając dalszym oględzinom. ponieważ zbliża się moment całkowitego niemal wyczerpania złóż kwarcu naturalnego (kryształu górskiego) przydatnego dla celów technicznych. 96 . jak np. Przezroczysty. do wytwarzania szkieł optycznych. W regionach. w Alpach. To samo dotyczy pięknie wykształconych kryształów kwarcu. a przede wszystkim okazów kryształu górskiego oraz towarzyszących im często innych minerałów. Obecnie kwarc jest ważnym surowcem mineralnym dla przemysłu szklarskiego i optycznego. a następnie otwierają je oskardem. która wymaga materiału nie tylko doskonale czystego. Ametyst ma zastosowanie przede wszystkim w wyrobie biżuterii i drobnych przedmiotów dekoracyjnych. Owe kawerny występują często w najbardziej niedostępnych miejscach. wykorzystuje się obecnie przede wszystkim do wytwarzania większych przedmiotów artystycznych. bezbarwny kwarc (kryształ górski). Kwarc dymny. gdzie można je znaleźć. płatki zielonego chlorytu. Poddane napromieniowaniu odzyskują pierwotną barwę fioletową. a nawet kwarcu różowego można stosować szlif brylantowy lub też nadaje im się postać kaboszonu o kształcie wydłużonym. tzn. Niektóre ametysty podgrzewane do temperatury około 250°C zmieniają barwę na głębo komiodowożółtą. Są to np.). do mikroskopów polaryzacyjnych służących do badań mineralogicznych. morion i ametyst służą do wykonywania dużych kamieni zdobiących pierścienie. a jej wartość szacowana jest na około 18 mln USD. np. bezbarwny kwarc naturalny wykorzystywany jest m. W ten oto stosunkowo prosty sposób uzyskiwane są sztuczne cytryny. często brane także za szlachetne topazy. stosunkowo niedrogi kamień ozdobny. chociaż kryształy kwarcu wykorzystywane do tych celów są już dziś najczęściej wytwarzane syntetycznie. Wiele takich "kryształowych grot" odkryto m. We wszystkich krajach rozwiniętych stale wzrasta popyt na syntetyczne kryształy kwarcu. Czyste. do konstrukcji teleskopów astronomicznych itd. turmalinu lub brązowego rutylu . w Szwajcarii. kwarców dymnych. Niektórzy poszukiwacze mają niekiedy szczęście stać się odkrywcami zapierających swą wspaniałością dech w piersiach prawdziwych "grot kryształowych". ale przede wszystkim o idealnej strukturze wewnętrznej (monokryształy). Rozmaite odmiany kwarcu są chętnie wykorzystywane w gliptyce. których ściany zdobią czyste kryształy górskie lub bajkowe kryształy kwarcu dymnego. Określają oni uderzeniami młotka położenie kawern.sagenitu. Do ametystów. "włosy Wenery". syntetyczne kryształy kwarcu mają ogromne znaczenie dla przemysłu.in. cytrynów. "włosy Tetydy". W ostatnich latach zwraca się szczególną uwagę na doskonalenie technologii produkcji kwarcu syntetycznego. Wymogów tych nie spełniają zazwyczaj naturalne kryształy. Decyduje o tym wysoka twardość i odporność tej odmiany kwarcu.in. które podnoszą ich wartość jubilerską.Czysty. sztuce rzeźbienia i rytowania kamieni w postaci miniaturowych płaskorzeźb (gemm) z wzorem wypukłym (kamea) lub wklęsłym (intaglio).in. kryształów górskich. szczególnie w elektronice.

Zielony jaspis z regularnymi. Wacława na Hradczanach w Pradze. przewyższał sławą wiele innych dzieł sztuki wykonanych w owej epoce z czeskich jaspisów. zatytułowane Gemmarum et lapidum historia. że w przeszłości był on nawet bardziej popularny niż obecnie. później zastosowaną dla określenia ciemnego kwarcu 97 dymnego. nadwornego lekarza cesarza Rudolfa II. żółty. Starożytni Egipcjanie. tropein . barwiących substancji mineralnych. Powstają głównie w wyniku krystalizacji gorących roztworów w szczelinach skał wulkanicznych. [Obecnie nazwę "heliotrop" odnosi się do ciemnozielonych odmian chalcedonu ubarwionych charakterystycznymi czerwonymi plamkami]. . W salach i komnatach pałacowych znajdują się wielkie kolumny i wazy. Jaspis jest jednym z tych kamieni ozdobnych i dekoracyjnych. żółte i brązowe barwy pochodzą od limonitu. Tw. brunatny. wyłożony barwnymi jaspisami pochodzącymi ze złóż u podnóża Karkonoszy. ciemne i czarne jaspisy indyjskie nosiły pierwotnie nazwę "morion". Można powiedzieć. np. stosując różnorodne metody wiercenia otworów w kamieniach oraz rzeźbienia na ich powierzchni znaków i symboli. a zielone odmiany zawdzięczają swe barwy domieszkom włóknistych skupień chlorytów. okoio 7. W tym czasie jaspisy i ametysty wydobywano z żył po saskiej stronie Gór Kruszcowych (okolice Drezna). gdzie były one przecinane i szlifowane. które były sporządzane czasami z jednego bloku jaspisu przez rzemieślników ze słynnych rosyjskich warsztatów w Peterhofie i Jekaterynburgu. zróżnicowana. O pięknie barw jaspisu wspomina już Pliniusz. Grecy i Rzymianie używali jaspisu do wyrobu ozdób i amuletów. Wiele ciekawych informacji o popularności jaspisu w dobie renesansu zawiera dzieło Boetiusa de Boota.Mieszanina kwarcu romboedrycznego. który w 1347 r. Jednocześnie wymieniał wiele barwnych odmian. i trepa. połysk tłusty lub szklisty. nadając im osobne nazwy. Wspaniale obrabiane indyjskie jaspisy odnaleźć można w kolekcjach hinduskich maharadżów. Wykorzystywane do tych celów jaspisy wyróżniają się ogromną rozmaitością barw i pochodzą z bogatych złóż w rejonie Orska na Uralu. polecił ozdobić tym kamieniem wszystkie swoje ulubione pomieszczenia. zielony. które były dobrze znane już w starożytności. G. zazwyczaj z towarzyszącymi im agatami i chalcedonami. Krzemionka uwolniona z pierwotnych minerałów pod wpływem działania gorących roztworów ulega ponownej krystalizacji w szczelinach skalnych w postaci drobnoziarnistych skupień zbitego. Popularność jaspisów przetrwała do średniowiecza. De Boot opisuje na przykład wielki blat stołu z cesarskiej kolekcji. a później nawet i portretów. uznawany za jeden z siedmiu cudów świata. nieprzezroczystego kwarcu lub skrytokrystalicznego chalcedonu. Są to główne składniki jaspisów obok domieszek naturalnych. R. Były to początki sztuki rzeźbienia i rytowania kamieni (gliptyki). Czerwone zabarwienie powoduje sproszkowany pylasty hematyt. Pliniusz stosował termin "jaspis" jedynie dla określenia jaśniejszych odmian tego kamienia. a następnie przewożono do Pragi. krwistoczerwonymi plamkami hematytu nazywany był heliotropem (z greckiego Helios . Wyjątkowo bogata kolekcja najrozmaitszych obiektów sztuki zdobniczej wykonanych z jaspisu przechowywana jest w Ermitażu (dawny Pałac Zimowy) w Petersburgu. najczęściej melafirów. Przedstawiał on wspaniałą kompozycję pejzażową i. Czerwonokrwiste jaspisy zdobią ściany kaplic czeskiego zamku Karlstein i słynnej kaplicy Św. czerwony. od białej do szarej [Termin "jaspis" stosuje się najczęściej do określenia skrytokrystalicznych skał krzemionkowych].zmiana barwy). wielobarwny. Jaspisy występują w przyrodzie stosunkowo często. Dekoracje owe pochodzą z okresu panowania cesarza Karola IV. liczące niekiedy po kilka metrów. Niekiedy jaspisy powstają w wyniku metamorfizmu skał osadowych poddanych oddziaływaniu gorących law melafirowych. skrytokrystalicznego chalcedonu i domieszek barwiących.słońce.

często cętkowany. Prosperował on doskonale aż do momentu pojawienia się dużych ilości jaspisów. jabłkowozielona odmiana chalcedonu. Szczególnie wysoko ceniono go w Egipcie. które pokrywano hieroglifami i noszono jako amulety. które napływały do warsztatów w Idar-Oberstein (Nadrenia). gdzie wydobywane są bryły jaspisu o masie kilku ton. Brazylii i w Egipcie. Złoża jaspisów odkryte zostały również ma Madagaskarze. W starożytności znano już liczne odmiany chalcedonów. sard) lub zielony (plazma). występowanie w dużych blokach. kasztanowobrązowe lub kawowobrązowe "otoczaki" jaspisowe o silnym połysku noszą również nazwę "kwarcu Nilu". 6. Decyduje o tym jego wysoka odporność fizyczna i chemiczna. Jaspis jest doskonałym surowcem. Grecji i w Azji Mniejszej. z reguły w tych samych miejscach. Z tych względów był on już od czasów starożytnych cenionym materiałem służącym do wyrobu rozmaitych drobnych przedmiotów ozdobnych. Heliotrop spotykany jest w wielu złożach indyjskich wraz z innymi odmianami jaspisu. żółtoczerwony (karneol. gdzie odkryto jego złoża. naszyjników itp. prasinos - . przede wszystkim o charakterze ozdobnym. R. Są to głównie rozmaite naczynia dekoracyjne. Znajdowano je głównie w sarkofagach mumii wraz z innymi klejnotami i kamieniami ozdobnymi.Jaspisy tworzą również rozmaite konkrecje w skałach osadowych. Tw. którego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa carneus (mięsny) i nawiązuje do czerwonego koloru tego kamienia. Najpiękniejsze odmiany jaspisu wykorzystywane są także jako kamienie ozdobne w jubilerstwie. Dobrze znane są również niemieckie jaspisy zwłaszcza z Nadrenii (Idar-Oberstein) oraz z wielu stanowisk 98 w Saksonii (dolina rzeki Miiglitz i okolice Chemnitz). jak np. różnorodnie zabarwiony. wisiorów. biała do szarej Chalcedon był doskonale znany ludom starożytnym. z których są wypreparowywane podczas procesów wietrzenia. Wspaniałe jaspisy występują w rejonie Kozakova w czeskich Karkonoszach. zwłaszcza elegancko rzeźbionych uchwytów. klamer. Duże złoża znajdują się również w Indiach. 2. Te bardzo ciekawe. Tego typu konkrecje. łatwa dostępność. szczególnie w pasie pustynnym wzdłuż doliny Nilu. agatów i kwarców ze złóż w Brazylii i Urugwaju. oraz. plazma oraz karneol. Do dziś przetrwały wykonane z chalcedonu skarabeusze wyobrażające żuka Ateu-chus sacer. Dzięki temu warsztaty owe zyskały impuls do szybkiego rozwoju na znacznie większą skalę i wyparły czeskie produkty z europejskiego rynku. wspaniale rzeźbionych lub grawerowanych brosz. pozbawionych skaz. zwykle bowiem są pięknie warstwowane oraz urozmaicone krzaczastymi nalotami dendrytowymi przypominającymi gałązki skamieniałego mchu. Chalcedon wywodzi swą nazwę od starożytnego miasta Chalcedon (obecnie Kalkidoy) w pobliżu dzisiejszego Stambułu. puchary. Po przecięciu i oszlifowaniu mają one rzeczywiście bardzo atrakcyjny wygląd. w wapieniach na obszarze Egiptu. tworzące zazwyczaj płaskie. kaset. Obrabiane są one w miejscowych warsztatach szlifierskich lub eksportowane do Europy.5. przycisków oraz bardziej wartościowych. piękna. Słynnym ośrodkiem obróbki tych kamieni był rejon położony u podnóża Karkonoszy w Czechach. co najważniejsze atrakcyjny wygląd.złoty. gdzie występują chalcedony i agaty. mozaiki itp.61 g/cm3. występują np. przydatnym do wyrobu wielu przedmiotów. najczęściej mlecznoszary. Wyroby z jaspisu są również bardzo popularne w Rosji i na Ukrainie oraz w niektórych rejonach Stanów Zjednoczonych AP.59-2. W średniowieczu bardzo cenionym kamieniem ozdobnym był chryzopraz. 99 Romboedryczny . połysk tłusty lub szklisty.skrytokrystaliczny. Jego nazwę wywodzi się z greckiego chryzos . pierścieni. wydłużone formy. przyciski do papieru. W artystycznej obróbce chalcedonów przodowali starożytni Egipcjanie. G. Wykonywane są z nich najrozmaitsze przedmioty ozdobne i pamiątki dla turystów. Charakteryzują się one dość niezwykłą powierzchnią ukształtowaną przez ziarenka piasku niesione przez pustynne wiatry. Słynne złoża znajdują się na południowym Uralu.

które tworzą niekiedy miniaturowe groty. że władca ów wysyłał w rejony jego występowania specjalnych poszukiwaczy. Ogromna rozmaitość odmian chalcedonów określana jest głównie na podstawie charakterystycznej kolorystyki. w Austrii (Styria). Często występuje razem z opalem oraz różnymi minerałami barwnymi. W Europie znane są głównie złoża z rejonu Idar-Oberstein w Nadrenii (Niemcy). wypełniane są wtórnie przez żel krzemionkowy. Chalcedon może również powstawać jako minerał wtórny w wyniku rozkładu krzemianów. Urugwaju i w Indiach. 101 Jeśli submikroskopowe pory pomiędzy poszczególnymi włóknami krystalicznymi są nieco większe niż zazwyczaj. ale przede wszystkim strukturą wewnętrzną substancji krzemionkowej. wyposażonych w rozmaite przywileje. przede wszystkim na obszarze Dekanu.zielonkawy. Dopiero pod mikroskopem okazuje się. niebieskawej lub żółtej.in. ale również w zwietrzelinie skał wulkanicznych. tworzące się w tych skałach stopniowo po uwalniających się gazach. która różni się od wielu innych odmian nie tylko cechami zewnętrznymi. Chryzppraz jest zielonojabłkową odmianą chalcedonu zabarwioną tlenkami niklu. dziś są stosowane powszechnie. chalcedon i jego odmiany mogą być sztucznie barwione. Jego nazwa jest pochodzenia mongolskiego i znaczy tyle co "piękny kamień". . Występują one również często w aluwiach strumieni i rzek. 100 Chalcedon jest bardzo interesującą odmianą kwarcu. Jego powierzchnia ma z reguły przełam nierówny lub zadziorowaty. włóknistych osobników krystalicznych ułożonych pasmowo lub promieniście. na Słowacji i Sardynii (La Speranza). Dawniej procesy sztucznego barwienia okryte były tajemnicą. które przenoszą je niejednokrotnie na znaczne odległości. Jego czerwonobrunatna. z Islandii i Wysp Owczych. Tego typu złoża pojawiają się w powierzchniowej strefie niektórych złóż kruszcowych m. Obecnie skupienia chalcedonu spotykane są nie tylko w skałach 102 pierwotnych. Liczne pustki. pomarańczowa odmiana jest cenionym kamieniem ozdobnym. Karneol [karnioll swoje czerwone zabarwienie zawdzięcza tlenkom żelaza. [Najważniejszym rejonem eksploatacji chalcedonu jest obecnie Urugwaj i sąsiadujący z nim stan Rio Grande do Sul w Brazylii. Chalcedon jest więc skrytokrystalicznym kwarcem tworzącym liczne odmiany o różnych własnościach optycznych. Używane przez kolekcjonerów nazwy różnych odmian barwnych chalcedonu nie mają często większego uzasadnienia z mineralogicznego punktu widzenia. Bardzo pospolite są przezroczyste odmiany chalcedonów o barwie szarej . W rejonach tych występują pięknie ukształtowane formy naciekowe w postaci niewielkich stalaktytów i stalagmitów chalcedonowych o barwach białych. przeświecających lub bladoniebieskich. że jest on w rzeczywistości zbudowany z bardzo drobnych. takimi jak hematyt. Chalcedon tworzy najczęściej skupienia zbite lub nieregularne formy naciekowe o nerkowatym kształcie. z przedgórza Karkonoszy w Czechach. ale są powszechnie znane. Agat mszysty jest chalcedonem zawierającym niewielkie dendryty w postaci tlenków żelaza lub manganu (brązowe lub czarne) albo też chlorytu (zielone). bezpostaciowej substancji mineralnej. W czasach panowania cesarza Rudolfa II zapotrzebowanie na chalcedon było tak wielkie. Wydobywane są tam często bryły chalcedonu w masie kilku ton]. Największe i najbogatsze złoża chalcedonu występują w szczelinach i pustkach skalnych w melafirach i innych wulkanitach o teksturze migdałowcowej. limonit i chloryt. Pierwotne i wtórne złoża tego typu występują w Brazylii. Kacholong jest kredowobiałą mieszaniną chalcedonu i opalu. powstających z szybko krzepnącej lawy. Plazma ma barwę zieloną pochodzącą od domieszek chlorytu. Na pierwszy rzut oka chalcedon sprawia wrażenie zbitej.

a ich powstanie łączono z ingerencją sił nadprzyrodzonych. Wtórne złoża chalcedonu spotykane są również w wielu innych miejscach. Twardością chalcedony nieznacznie tylko ustępują kwarcom. uważano je za coś niezwykłego. używa się do wyrobu najrozmaitszych przedmiotów ozdobnych. Ponieważ agat charakteryzuje się wyjątkowo zróżnicowanym i pięknym zabarwieniem. nic więc dziwnego. Daidolas . oraz z okolic miasta Mocna (Al Mukna) w Jemenie (czarne). biała do szarej Agat jest i był zawsze jednym z najbardziej popularnych kamieni ozdobnych. Surowiec.Odmiana chalcedonu zwana plazmą powstaje podobnie w wyniku wietrzenia serpentynów i występuje często razem z opalem.e. Diodoras. Przez wieki przetrwały nazwiska greckich artystów (np. podobnie jak jaspisu i agatu. Najważniejsze złoża agatu mszystego znajdują się w Indiach (zielony). które w Europie występują pod nazwą kamieni z Moch. stosując go nie tylko do wytwarzania przedmiotów ozdobnych i wyrobu najrozmaitszych naczyń i waz. Ponieważ piękne agaty występowały bardzo rzadko.n. Najwcześniejsze gemmy agatowe przedstawiały zwykle różne motywy religijne. intaglia) rzeźbione w agacie. Agaty nadawały się do tych celów w sposób szczególny ze względu na rozmaitość barw i niepowtarzalność wzorów. wykorzystywano z niezrównaną doskonałością i mistrzostwem. ale także do sporządzania wszelkiego rodzaju amuletów. Chalcedonu. co zapewniało oryginalność wyrobu. biały kacholong). Karneol występuje głównie w Brazylii i w Indiach (najpiękniejsze karneole pochodzą z okolic Bombaju). To właśnie Teofrast nadał 105 nazwę temu kamieniowi. W Europie spotykany jest na przedgórzu Karkonoszy w Czechach oraz na obszarze Siedmiogrodu w Rumunii. lekarza i przyrodnika Teofrasta (376-287 p. Były one wówczas wysoko cenionymi kamieniami ozdobnymi.pozostałość pierwotnego roztworu. zmienna. m. G. że ich wyroby cieszyły się w antycznym świecie ogromnym zainteresowaniem. Najlepsze złoża chryzoprazu znajdują się w Polsce na Dolnym Śląsku w okolicach Szklar i Ząbkowic oraz w Australii [Marlborough Creek]. barwy . Również i obecnie importowane są do Europy z tych właśnie rejonów oraz z Brazylii i Indii. Szczególnie interesujące są niektóre chalcedony z Urugwaju i Brazylii. Pierwsze wzmianki o nim znaleźć można w dziełach greckiego filozofa.). prawdopodobnie od miejsca jego zwania Dirillo) na południu Sycylii. romboedrycznego kwarcu i bezpostaciowego opalu. Semon. a zbliżony doń sard i sardonyks w Azji Mniejszej. Takie okazy znane są pod nazwą "enhydros". W czasach starożytnych karneol znajdowano w Arabii i w Egipcie. Kacholong spotykany jest głównie na obszarach pustynnych w Mongolii. ale oczywiście agat był znany i stosowany znacznie wcześniej. Tw. która wywodzi się z greckiego hydor .in. Sproszkowany chalcedon używany jest do polerowania wielu twardych materiałów oraz jako dodatek do niektórych barwników i farb. R. wśród ilastych syderytów. Także wśród kolekcjonerów ogromnie popularne są różne odmiany chalcedonu. na Uralu 104 (zielony i czarny. w przybliżeniu 7. Mieszanina skrytokrystalicznego chalcedonu. nic więc dziwnego.patrz tekst. We wszystkich kulturach starożytnych sięgano po agat. Wykorzystywali go już starożytni Sumerowie i Egipcjanie. w skałach bazaltowych u podnóża Karkonoszy oraz w próżniach krzemionkowych konkrecji występujących w jurajskich wapieniach krasowych na Morawach. Z kolei odporność chemiczna sprawia. Do najpiękniejszych i najwyżej cenionych ozdób należały słynne gemmy (kamee. że był jednym z najwcześniej dostrzeżonych kamieni. z którego powstawały te wspaniałe dzieła.woda [lub określane bywają mianem agatu wodnego]. kompasów i innych instrumentów oraz do produkcji tłuczków i moździerzy chemicznych. zawierające inkluzje cieczy . Najwyższy poziom w artystycznej obróbce agatów osiągnęli starożytni Grecy. w pokładach węgla kamiennego lub jako konkrecje w skałach osadowych (np. że chalcedon jest doskonałym surowcem do wytwarzania elementów stabilizujących wag precyzyjnych.

utworzono w Rzymie pierwszą kolekcję agatowych klejnotów. przez długie stulecia przekazywano z pokolenia na pokolenie tylko w wąskim kręgu. Pierścienie z agatu przesłane zostały do Kartaginy jako trofeum wojenne. utrzymywane w tajemnicy. p. a w szczególności umiejętność wyrobu tradycyjnych pierścieni i tłoków pieczętnych. Mniej porowate warstewki nie przyjmują barwnika i pozostają w naturalny sposób bledsze lub całkowicie białe. Hannibal po zwycięskiej bitwie pod Kannami (216 r. Te własności agatów zostały już wcześniej dostrzeżone i jak poprzednio wspomniano.e. tzw. uzyskiwano w ten sposób kolory czerwony i czarny. 106 Rzymianie. Świadczy o tym najstarszy rzymski klejnot z agatu w postaci skarabeusza.e. Regularnie ułożone pasma są doskonale widoczne po przecięciu i oszlifowaniu agatu. Niektóre agaty mają doskonałą porowatość.n. Około 85 r. kryształu górskiego lub ametystu. Po upadku imperium rzymskiego tradycje obróbki agatów kontynuowano na wschodzie.e. 107 Agaty występują zwykle w migdałowcowych pustkach melafirów i innych skał powstających w wyniku aktywności wulkanicznej. Czasami dostrzegalny jest również wyraźnie otwór wejściowy.n. Znacznie bogatszą i piękniejszą kolekcję stworzono nieco później z łupów wojennych Pompejusza. z którymi utrzymywali bliskie kontakty. ponieważ porowatość poszczególnych warstewek nieraz znacznie się różni. którą stopniowo wypełniał pierwotny roztwór krzemionkowy. Agatowe warstewki są zwykle żywo zabarwione. szybko opanowali sztukę artystycznej obróbki agatów. Niekiedy centralna część agatu pozostaje wolna i wówczas powstają w niej kryształy kwarcu dymnego. różne ozdoby i pieczęcie. Najwspanialsze jednak dzieła sztuki rzeźbiarskiej w agacie należy bez wątpienia przypisać artystom greckim. spadkobiercy kultury greckiej. królem Pontu. Liczne pustki skalne. Pierścienie z agatu znano w Rzymie od najdawniejszych czasów. W 61 r. przez który przedostawał się do wnętrza roztwór krzemionkowy wraz z substancjami barwiącymi. w której pokonał legiony rzymskie. Owe agatowe wypełnienia są znacznie twardsze i bardziej odporne niż otaczające je skały i dzięki temu zachowują się one doskonale w zwietrzelinie po rozpadzie skał macierzystych. w Bizancjum. Szczególnie przydatne do tych celów są agaty brazylijskie. wystawiono ją na Kapitelu jako akt dziękczynienia bogom za odniesione zwycięstwo nad Mitrydatesem. Jego to sygnaturę podrabiali starożytni i współcześni fałszerze. co zmniejszyło również popularność agatów. .in. mógł określić liczbę i rangę poległych dowódców po insygniach wytłoczonych na pierścieniach. nadworny snycerz gemm na dworze Aleksandra Wielkiego. m. Największą sławę zyskał Pyrgoteles. zostały następnie wypełnione przez oziębiony roztwór krzemionkowy.). daktyliotekę. chociaż początkowo nosić je mogli tylko patrycjusze. p.n.i inni). Po zdobyciu Konstantynopola przez Turków sztuka gliptyki upadła. pozostające po ulotnieniu się gazów z krzepnącej lawy. Swą wiedzę zdobywali także wśród cywilizowanych ludów Azji i Afryki. który zastygając powoli utworzył agaty. 108 Stosowane obecnie sztuczne barwniki dają możliwość uzyskania całego bogactwa odcieni. co umożliwia ich sztuczne barwienie. z reguły poszczególne pasemka odzwierciedlają kształt pustki skalnej. Nawet i dziś nie znamy wszystkich sposobów barwienia stosowanych przez artystów owej epoki. odnaleziony na ziemiach zajmowanych przez Etrusków. Specjalnością rzemieślników z Konstantynopola stała się umiejętność barwienia agatów przez podgrzewanie. Oprócz wspaniałych dzieł sztuki sporządzano z agatu przedmioty codziennego użytku. Metody barwienia. wykorzystywano je podczas ich barwienia jeszcze w Konstantynopolu. p.

Najstarsze zachowane przedmioty wykonane z opalu datowane są na około 500 r. formy naciekowe i graniaste. tworzy pseudomorfozy po innych minerałach.9-2. Wciąż cieszą się zainteresowaniem sygnety. szczególnie wykonywane z onyksu i karneolonyksu (sardonyksu). a wszystko to razem mieni się niewiarygodną kompozycją barw.Najbardziej znane są złoża agatów w Brazylii. p. nieporównywalnym z niczym. Nic więc dziwnego. Jego nazwa pochodzi od starego słowa łacińskiego opalus. bezbarwny. często o nerkowatym kształcie. że rzymski senator Noniusz. w Saksonii. chociaż te ostatnie nie są najwyższej jakości. Tw. stalaktytowe lub wypełnienia pustek skalnych. należący do francuskich klejnotów koronnych cesarzowej Józefiny. który posiadał kunsztownie grawerowany opal o wielkości zaledwie orzecha laskowego.5. którego barwy. żółtoczerwony (opal ognisty). a raczej niezrównana gra barw." Powiadano. Podobnie jak chalcedony.e. są zjawiskiem zupełnie wyjątkowym. . Ma on szlachetny ogień rubinu. Tworzy naskorupienia. na przedgórzu Karkonoszy w Czechach. często wykazuje opalescencję (grę barw). które za Pliniuszem Starszym stosowano początkowo tylko dla określenia opalu szlachetnego. Opal jest bezpostaciową substancją mineralną. szkatułki. biały. szklisty lub perłowy. a w XVI i XVII stuleciu wydobywano je u podnóża Karkonoszy w Czechach. przede wszystkim w stanie Rio Grande do Sul na pograniczu z Urugwajem. głównie w okolicach Schlottwitz.. biała lub bezbarwna Opal jest minerałem.. Szczególną popularnością cieszyły się one w okresie panowania cesarza Rudolfa II. znacznie rzadziej. gorejącą purpurę ametystu i morską zieleń szmaragdu.). W XIX stuleciu największym ośrodkiem wydobycia i obróbki agatów był Idar-Oberstein w Nadrenii. utrzymywała się przez wieki i trwa do dziś. 1. [W Polsce większe złoża pięknie zabarwionych agatów znaleziono na dolnym Śląsku w skałach wulkanicznych (porfirach i melafirach). popielniczki itd. G. wolał wybrać wygnanie niż oddać go wielkiemu triumwirowi Markowi Antoniuszowi (83-30 r. który był miłośnikiem tych kamieni i zgromadził na dworze praskim wspaniałą kolekcję wyrobów artystycznych z agatów.e. 109 Bezpostaciowy. Obecnie przechowywany jest on w zbiorach Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. Są to m. a zwłaszcza szlachetnych odmian charakteryzujących się wyjątkową grą barw. rozmaite naczynia. w Chinach. oraz w Rumunii. p. wciąż istnieje zapotrzebowanie na przedmioty artystyczne wykonywane z agatów. 5. ale trudno go określić i opisać. Popularność opali. rzadziej różnobarwny.5-6.n. Pliniusz pisał: "Płaski kamień szlachetny zwany opalus jest najcenniejszym ze wszystkich kamieni.in. na Uralu i Syberii oraz na Islandii. głównie w Górach Kaczawskich (Nowy Kościół. przybory do pisania. a także. również agaty mają szerokie zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu. przyciski do papieru. połysk woskowy. Agaty znajdowane są również w Indiach (półwysep Kathijawar). że opal był jednym z pierwszych kamieni szlachetnych wykorzystywanych do celów zdobniczych i wysoko cenionych już w czasach starożytnych.3 g/cm3. Niekiedy 110 występuje w postaci żyłowej lub wstęgowej. Za najbogatsze w Europie uważa się złoża w okolicach Idar-Oberstein w Nadrenii (obecnie są one już praktycznie wyczerpane).n. R. W XIV wieku agaty pozyskiwano głównie z wielu stanowisk w Saksonii. Płóczki Dolne) oraz w okolicach Kamiennej Góry i Kłodzka]. Mimo iż biżuteria i inne wyroby z agatów nie są już tak popularne jak w przeszłości. wazy. który z czasem stał się centrum przemysłowej obróbki kamieni szlachetnych i ozdobnych pochodzących z różnych rejonów świata. Najsłynniejszym historycznym opalem był Ogień Troi.

opal wypełniający kolanka bambusa. nie wykazujące opalescencji. Opal jaspisowy (jaspopal) jest intensywnie i bogato zabarwioną mieszaniną opalu i chalcedonu oraz mikrokrystalicznego kwarcu i mineralnych pigmentów.in. kulistych cząstek bezpostaciowej krzemionki skupiających się w swoistą. Opal ten w trakcie ekspozycji szybko traci wodę i tym samym charakterystyczną grę 111 barw. Spośród wszystkich kamieni drogocennych opal szlachetny wyróżnia się najdoskonalszą. rekompensowana jest wzbudzającą niezmienny zachwyt niezrównaną grą barw opali. Zabarwienie niektórych opali spowodowane jest obecnością tlenków metali. uporządkowaną "sieć przestrzenną". Bardzo podobny. . opal żelazisty) lub innych obcych substancji (inkluzji).Zróżnicowanie barw zależy od odmiany. Forcheryt to lokalna nazwa opalu o zabarwieniu pomarańczowożółtym. Kamień ten przywiózł do Europy z Meksyku znakomity niemiecki przyrodnik Aleksander Humboldt (1769-1859). Zjawisko to spowodowane jest załamaniem i rozszczepieniem promieni świetlnych w związku z obecnością drobniutkich. Do najpiękniejszych odmian należy opal ognisty. żółtobrązowy fioryt występuje w formie konkrecji w szczelinach skał trachitowych w okolicach Santa Fiora (Toskania. które praktycznie pozbawione są wody.5 w skali Mohsa). Występuje m. który natrafił nań podczas terenowych studiów wulkanologicznych. podobną do barwy kwiatów hiacyntu. która zachowuje swoją strukturę. Hydrofan [opal wodnisty! jest natomiast szczególnie interesujący z mineralogicznego punktu widzenia. Opal zawiera zazwyczaj od 3 do 13% wody. w okolicach Szklar na Dolnym Śląsku oraz w Nowej Kaledonii. mimo że ma stosunkowo niski stopień twardości (zaledwie 5 do 6. Opal drzewny. Do tej grupy zaliczany jest opal serpentynowy. Opal prazowy lub prazopal ma barwę zieloną pochodzącą od uwodnionych krzemianów niklu. Najwyżej cenioną odmianą jest czarny opal. opal woskowy. niewybaczalna w odniesieniu do innych kamieni szlachetnych. ale niekiedy zawartość wody dochodzi do 34%. Zanurzony w wodzie odzyskuje ponownie przezroczystość i grę barw. Zdarzają się też okazy opali. Menilit lub opal bulasty. Ta swoista ułomność. głównie żelaza (np. zostały odkryte w drugiej połowie XIX wieku w Australii. oraz przezroczystością i silną opalescencją szczególnie ujawniającą się po oszlifowaniu. Te szczególne cechy wewnętrznej budowy opali szlachetnych zostały ujawnione dopiero przy użyciu mikroskopu elektronowego. tworzy charakterystyczne skupienia warstewkowane lub konkrecje o barwie szarobrązowej. powstaje w wyniku przesycenia substancją opalową tkanki drewna. Kachalong jest kredowobiałą mieszaniną opalu i chalcedonu. Austria). znany m. Niektóre okazy czarnych opali bywają cenione wyżej niż diamenty. Inne. Określany jest on rozmaitymi nazwami w zależności od dominującej tonacji barw. Odznacza się on głęboką czerwienią. Najszerzej znany jest jednak opal pospolity. od nieprzezroczystego do przeświecającego. z rejonu Menilmontant pod Paryżem. są bardzo rzadko używane w celach zdobniczych. zwany także opalem drzewiastym. wyróżniające się niezwykle intensywną grą barw. Jego barwa oscyluje pomiędzy jasnożółtobrązową a głęboką czerwienią. Opal mleczny jest mieszaniną opalu i krystalicznej krzemionki. który spotykany jest w gnejsach z okolic Knittelfeld (Styria. przeświecającą zwykle na powierzchni. Grą barw charakteryzują się tylko niektóre odmiany opali. która nie jest wartością stałą. Włochy).in. Jego zielona barwa pochodzi od licznych drobniutkich włókienek serpentynu powstałych w trakcie jego rozkładu. Ciemne odmiany szlachetnych opali. o zmiennym zabarwieniu. wspaniale mieniącą się grą barw. To właśnie dzięki tym niezwykłym własnościom optycznym opal uznawany jest za jeden z najcenniejszych kamieni szlachetnych. Duży wpływ na grę barw ma zawartość wody. Jedną z jego odmian jest tabasheer . Całkowicie bezbarwny jest najczystszy opal zwany hialitem lub opalem szklistym. Charakteryzuje się mlecznobiałą barwą. pochodzącym od aurypigmentu. Wartość jubilerska tego kamienia jest jednak wielce problematyczna. przypominającej krzemień. najczęściej zbity.

którzy założyli małą osadę White Cliffs. Andamooka. Organiczne pochodzenie mają również menility i kacholong. Opale szlachetne pochodzące ze złóż australijskich występują w ogromnej rozmaitości odmian. W Adelajdzie pokazał je złotnikowi. Największa kolekcja opali ze złóż w Dubniku przechowywana jest w Muzeum Historii Naturalnej w Budapeszcie. Kiedy zwierzę upadło. węgierski opal. produkcji dynamitu. Stąd pochodzi wiele słynnych opali szlachetnych.7 cm. powstają w wyniku nagromadzenia ogromnej liczby maleńkich szkieletów krzemionkowych jednokomórkowych glonów zwanych okrzemkami [łac. Znane są one na całym świecie również jako tzw. Wraz z opalem szlachetnym występują także inne odmiany opali. a także specjalnych emalii.diatomity. głównie andezytami i trachitami. Pustynia zapełniła się pełnymi nadziei poszukiwaczami opali. Sławę opali słowackich definitywnie przyćmiły odkryte później opale australijskie. Opalowa substancja krzemionkowa uwolniona w trakcie procesów wietrzenia kontynentalnego tworzy także nagromadzenia w piaskowcach. który ustrzelił kangura. miękką grą barw w odcieniach niebieskofioletowych. stąd nazywane są zwykle ziemią okrzemkową. Obecnie oglądać go można w zbiorach wiedeńskiego Muzeum Historii Naturalnej. a jego wartość szacowano z początkiem naszego wieku na 700 tys. zielononiebieskich z czerwonymi odbłyskami. Największy i najpiękniejszy opal zachowany do czasów obecnych znaleziono w Dubniku w roku 1775 na dnie potoku. Są to skały kruche. które występują wśród skał osadowych. Wyróżniał się on szczególnie piękną. Diatomeae}. Queensland i Nowa Południowa Walia. Oczywiście kupił od niego wszystkie kawałki i tak rozpoczęła się opalowa gorączka. izolatorów cieplnych i dźwiękowych oraz wytwarzania filtrów chemicznych. Opal występujący w tych złożach znajdowano w pustkach i szczelinach skalnych andezytów. Niekiedy wydziela się z gorących źródeł (gejzerów) oraz powstaje w wyniku rozkładu zawartych w skałach krzemianów. arlekin). z czym wiąże się ciekawa legenda. 113 Odkryto je w drugiej połowie XIX wieku. Nagle rozrzucona na wszystkie strony ziemia roziskrzyła się żywymi barwami. głównie w stanach Wiktoria. a przede wszystkim w brekcjach i tufach wulkanicznych. Najbardziej wartościowe czarne opale występują przede wszystkim w złożach White Cliffs [i Lighting Ridge] w Nowej Południowej Walii. Często spotykany jest w serpentynitach. są one związane ze skałami wulkanicznymi okresu trzeciorzędowego. porowate i z reguły tworzą luźne skupienia ziemiste. Najbogatsze obecnie złoża opali szlachetnych znajdują się w Australii. Myśliwy pozbierał szybko dziwne kamienie i napełnił nimi kieszenie. Kamienie wyróżniające się wyjątkowo intensywną grą barw nazywane są "opalami arlekinowymi" (harlequin. charakteryzujące się znacznie żywszymi barwami. Gejzeryt wykorzystywany jest do wyrobu produktów ceramicznych. Diatomity są stosowane do polerowania metali. Skały opalowe . Kamień o masie 600 gramów (3000 karatów) ma wymiary 12. Mintabie) oraz w . [Inne słynne złoża australijskich opali szlachetnych znajdują się w południowej Australii (Coober Pędy. Według źródeł historycznych australijskie opale rozpoczęto wydobywać na większą skalę w 1875 r.5 x 5. od miejsca występowania w okolicach Trypolisu (Libia). Najstarsze złoża opali szlachetnych rozpoznano w okolicy Dubnika koło Proszowa na obszarze dzisiejszej Słowacji. Opowiada ona o myśliwym. Najczęściej wytrąca się z roztworów w postaci żelu krzemionkowego. który natychmiast rozpoznał szlachetne opale.112 Opal występuje w przyrodzie nieporównanie rzadziej niż kwarc. określane także mianem tripoli [w polskim słownictwie "trypla"]. Zasobne złoża opali pospolitych znajdują się w całym regionie środkowej i południowej Słowacji. zaczęło gwałtownie łapami ryć glebę. a następnie meksykańskie. a także w andezytach i bazaltach. między innymi wspominany już wcześniej wspaniały Ogień Troi. dukatów. Były one eksploatowane już w czasach starożytnych.

skąd wziął się ugruntowany współcześnie przesąd. dotychczas nie znane odcienie barw. Formy takie tworzą się z gorących roztworów krzemionkowych wypełniających szczeliny i pustki skalne w fazie zamierającej aktywności wulkanicznej. Przy obróbce opali szlachetnych zwraca się bowiem uwagę przede wszystkim na wydobycie migotliwej gry barw. całkowicie przeciwstawny dawnym wierzeniom. łupków menilitowych]. W 1921 r. "Błękitny Rycerz" itp.]. oprócz wspomnianych już złóż w rejonie Menilmontant pod Paryżem. Podobne opale ogniste odkryto także w Azji Mniejszej.in. [Najcenniejszym opalom australijskim nadawane są poetyckie nazwy własne: "Czerwony Admirał". Zasobne złoża hialitu eksploatowane są dziś głównie w Meksyku i Boliwii (Potosi).różnych rejonach Queenslandu]. 114 Opal drzewny (drzewiasty) występuje głównie w stanie Idaho (USA). Do celów zdobniczych wykorzystywane są także inne odmiany opali. Hialit znany jest dobrze z wyczerpanych już obecnie złóż w skałach bazaltowych w rejonie Yalću (Do-upovske Yrchy) w Czechach. wyjątkowo pięknych graniastych form w miejscach chłodniejszych. że opal przynosi szczęście swojemu właścicielowi. Pod koniec XIX wieku odnaleziono w Queenslandzie jeszcze jeden wspaniały kamień. "Pandora". Największy australijski opal szlifowany o masie 155 karatów przechowywany jest w zbiorach Smithsonian Institution w Waszyngtonie. Z reguły wytrącają się w postaci niewielkich. Piękne opale ogniste występują w znacznych ilościach na obszarze północnego Meksyku (Zimapan). który jednak przełamał się podczas wydobycia. w Stanach Zjednoczonych (Yirgin Yalley. Atrament zabarwił kilka opali tak doskonale. ciemnej zieleni i ametystowego fioletu. .in. że plotkę tę rozpuścili właściciele kopalń w Dubniku w celu zapobieżenia ustawicznym kradzieżom opali. Największy nie oszlifowany opal australijski o wymiarach 50 x 15 cm znajduje się w Muzeum Historii Naturalnej w Nowym Jorku. Kacholong pojawia się głównie w Mongolii. gdzie w złożu Clover Creek znaleziono m. spotykamy również w zachodnich Czechach. W starożytności wierzono. odczyszczeniu i oszlifowaniu zachowały one niezwykłe . które po przecięciu i oszlifowaniu z wyjątkową wyrazistością ujawniają urozmaiconą wzorzystość. W Indiach znajdują się liczne złoża rozmaitych odmian opali pospolitych i dendrytycznych (mszystych). przede wszystkim na terenie Islandii oraz Parku Narodowego Yellowstone w USA. Szczególnym zainteresowaniem cieszą się opale drzewne i opale dendry tyczne. całkiem przez przypadek odkryta została metoda syntetycznego barwienia opali. Menility. przepiękne pnie dębów przesycone substancją opalową. blisko powierzchni. że nawet po całkowitym ich wysuszeniu. "Światło Świata". Wydobycie opali szlachetnych odgrywa ważną rolę w gospodarce Australii [stąd pochodzi obecnie około 90% światowej produkcji]. Bardzo rzadko natomiast stosowany jest szlif fasetkowy (zdobi się nim np. Powiada się. Opalom nadaje się zwykle szlif kaboszonowy. Trudno zatem wyjaśnić. Francuski zarządca kopalni w Dubniku Bittner-Belangenay rozlał atrament na leżące na stole opale. chociaż ich wydobycie nie odbywa się jeszcze na szerszą skalę. Spotykany jest również w Japonii w postaci niewielkich kulistych form. co zresztą przyniosło częściowy skutek. Odmiana opalu zwana gejzerytem występuje w rejonach gorących źródeł mineralnych. gdzie wydobywa się je od 1870 r. Opale barwione sztucznie taką metodą otrzymały nazwę "kameleon". [W Polsce menilit (opal bulasty) występuje na obszarze fliszu karpackiego w seriach skalnych tzw. że ten piękny i popularny kamień nie sprzyja fortunie. Nevada) i w Meksyku. ze szczelin i pustek skalnych w porfirach i trachitach. Jedna jego część o masie 250 karatów znajduje się obecnie w brytyjskim skarbcu królewskim i zachwyca wspaniałą grą barw w soczystych odcieniach szkarłatu. Najbardziej poszukiwane są opale wyróżniające się atrakcyjną grą barw. Znacznie mniejsze znaczenie mają złoża opali szlachetnych występujące m. niektóre najwyższej jakości opale ogniste).

115 Tetragonalny. Niekiedy bywa rozproszony w skałach (np. często zbliźniaczone. metal o znacznie wyższej jakości niż miękka cyna. Tw. brązowy. Nikt nie wyobrażał sobie wówczas.dostarczają jednej trzeciej światowej produkcji cyny. Największe złoża pierwotne występują w Boliwii. igiełkowate kryształy rutylu. Zawiera on zwykle ponad 78% cyny i jest najlepszą rudą tego metalu. 6. rzadziej żółtobrązowy albo czarny. wywodzącą się z łacińskiego rutulus. a jednocześnie jest niesłychanie uboga we własne rudy. W 1801 r.1 g/cm3. gdzie łatwo uzyskiwano temperaturę 1000°C.3 g/cm3. Często przechodzi do złóż okruchowych. umożliwiającą wytop cyny. Klaproth stwierdził. G. Tworzyły one często niezwykłą. w grejzenach) lub spotyka się go w żyłach pokładowych rud wolframu i molibdenu. Tajlandii [w Chinach i Australii]. od dawna pozyskiwany z licznych złóż aluwialnych i żył kwarcowych. żółtawa. że są to wrostki rutylu. który występuje w większych ilościach jedynie w kilku miejscach na świecie. w Europie głównie w Wielkiej Brytanii (Kornwalia) oraz w Czechach (Cinovec). żółty stop. ziarnistej lub tworzy skupienia włókniste.2-4. W ten oto sposób człowiek po raz pierwszy wyprodukował brąz. Belitung). Dużo wcześniej rutyl był znany w zupełnie innej postaci. Nic więc dziwnego. pozostałe bowiem pojawiają się z reguły w dużym rozproszeniu i nie tworzą koncentracji złóż sprzyjających eksploatacji. 4.rzadziej żółtawy. czerwonożółty. Ponieważ kasyteryt często występował wspólnie z rudą miedzi i wytapiano je razem. Jest to niemal wyłącznie kasyteryt. W wielu rejonach Alp znajdowano wspaniałe. połysk metaliczny. 116 Tetragonalny. niemiecki chemik M. R. połysk tłusty lub diamentowy. Ze względu na zewnętrzne podobieństwo mylono go często z turmalinem i dopiero w 1795 r. ponieważ jest metalem nieszkodliwym dla zdrowia. że wydobycie kasyterytu we wszystkich znanych złożach stale rośnie. Ta forma wykształcenia znana jest pod nazwą sagenitu (kwarc sagenitowy) i uznawana była niegdyś za odrębny minerał. oraz w Indonezji (wyspy Hangka. czerwonoczarny. bladobrązowa. czarny. Dopiero znacznie później stwierdzono. puszki do konserw). otrzymywano zwykle twardy. niemiecki geolog i mineralog Abraham Gottlob Werner zaproponował obecnie stosowaną nazwę.H. Większość dużych kryształów pochodzi ze złóż grejzenowych z rejonu Modot w Mongolii i Oulmes w Maroku (kryształy dochodzące do 15 cm). . wykorzystywany szeroko do zdobienia pierścieni i naszyjników. szaroczarna lub zielonoczarna Rutyl.8-7. Z uwagi na niezwykły wygląd określano ją bowiem mianem "włosów Wenus" lub "strzał miłości" (fleches damour). występuje w postaci wydłużonych kryształów słupkowych. Największe tego typu złoża aluwialne kasyterytu znajdują się w Malezji (Kuala-Lumpur) . że rutyl zawiera znaczną ilość tytanu. że w przyszłości rutyl nabierze znaczenia jako ruda tytanu. Cyna należy do grupy metali o bardzo dużym praktycznym zastosowaniu. Znacznie częściej występuje w postaci zbitej. G. Kasyteryt tworzy doskonale wykształcone kolumnowe kryształy. co oznacza "złocisto-żółty. Kasyteryt podgrzewano węglem drzewnym w prymitywnych piecach do wypalania cegły. rudy". przezroczyste kryształy kwarcu zawierające cienkie. który okazał się bardzo przydatny do wyrobu wielu przedmiotów codziennego użytku. szkarłatny. Szczególnie wysoko cenione są jego kryształy. znacznie wcześniej niż wytop żelaza. R. 6. Tw. bladobrązowa lub biała Kasyteryt służył człowiekowi jako ruda cyny od najdawniejszych czasów ze względu na łatwość wydobycia i obróbki. występujące w postaci bliźniaków. splątaną siatkę ogromnie urozmaicającą zewnętrzną postać tego minerału. Umiejętność wytopu cyny znana była już w VI tysiącleciu przed naszą erą. Cyna używana jest obecnie głównie do wytwarzania opakowań służących do przechowywania żywności (folia cynowa. Kasyteryt jest również minerałem popularnym wśród kolekcjonerów. niekiedy diamentowy. często wielokrotnych. 6-7.

Smolistoczarna odmiana rutylu wzbogacona w żelazo nosi nazwę nigrynu [rutyl żelazawy]. Występuje sporadycznie w gnejsach i jeszcze rzadziej w druzach pegmatytowych (przede wszystkim w skałach albitowych).9 g/cm3. żóltobrązowy. w sjenitach.wydłużony). G. zwiększając jej wytrzymałość i odporność na wysokie temperatury. Kryształy anatazu przyjmują zwykle postać podwójnej piramidy i wyróżniają się silnym połyskiem. Austria). 118 Tetragonalny. Rauris w Austrii oraz liczne stanowiska we włoskich Alpach. R. bezbarwna Brookit [brukit] ma taki sam skład chemiczny jak rutyl i anataz. ale jest poszukiwany przez kolekcjonerów. Naturalne rutyle są raczej rzadko wykorzystywane jako kamienie ozdobne. Dzięki dużej odporności na wietrzenie występuje również w osadach okruchowych. Minas Gerais w Brazylii oraz na Uralu w Rosji. Kolekcjonerzy interesują się szczególnie złożami w dolinie Maderaner Tal (Szwajcaria). Stosowane są w przemyśle lotniczym i rakietowym. niebieskoczarny. ale różni się budową wewnętrzną. Rutyl zawiera 61% tytanu. R. Stopy żelaza z tytanem [żelazotytan] podnoszą jakość stali. Natomiast syntetyczne rutyle zaliczane są do najpiękniejszych sztucznych kamieni ozdobnych. Maderaner Tal. . używanym do produkcji stali oraz wykorzystywanym szeroko w wielu gałęziach nowoczesnego przemysłu. G. Sagenit wydobywany jest w Tyrolu oraz ze złóż rutylu w Szwajcarii (St. Wirginia i Pensylwania) i Brazylii.5-6. Anataz występuje w okolicy Kutnej Hory w Czechach. Znany wyłącznie w postaci krystalicznej. St. bezbarwna do bladożółtej Anataz charakteryzuje się wydłużonym pokrojem kryształów i stąd wywodzi swą nazwę (z greckiego anatasis . Tw.5-6. diorytach. w Szwajcarii. Tworzy niewielkie kryształy o pokroju słupkowym i tabliczkowatym. Ma ten sam co rutyl skład chemiczny i układ symetrii. żółty. Gotthard). 3. na Uralu (Miass) oraz w rejonie Magnet Cave w stanie Arkansas (odmiana zwana lokalnie arkanzytem). w Rosji (Ural) oraz w wielu rejonach Stanów Zjednoczonych (Arkansas. ale krystalizuje w układzie rombowym. Najczęściej występuje w druzach skał metamorficznych i żyłach hydrotermalnych. Francja). niekiedy wielokrotne. w Czechach (okolice Sobeslava). W przeciwieństwie do kamieni naturalnych są one przezroczyste. Spotyka się ją często w niektórych ubogich w krzemionkę skałach magmowych. Większym.14 g/cm3. Znane są piękne kryształy rutylu ze Styrii (Modriach). 5. Główne złoża znajdują się w Pragarten (Tyrol. czarny. Georgia. często w towarzystwie brukitu. czarny. połysk diamentowy lub metaliczny. Węglik tytanu jest składnikiem twardych stopów używanych do produkcji narzędzi wykorzystywanych przy obróbce metali. gdzie można znaleźć brązowo zabarwione kryształy brookitu.117 Słupkowate kryształy rutylu tworzą często bliźniaki kolankowe. 4. Szczególnie cenione są przezroczyste kryształy o wartości jubilerskiej znajdowane w żwirach diamentonośnych w stanie Minas Gerais w Brazylii. połysk diamentowy lub metaliczny. Bogate złoża kryształów rutylu odkryto w południowej Norwegii (Kragero). mają niższą twardość. ziarnistej lub skupień igiełkowych. Binn. 5. Tw. Oprócz złóż w dolinach Alp Szwajcarskich (Tavetsch. Piękne niebieskie kryształy anatazu spotykane są w skałach diorytowych nad rzeką Beaver Creek (Gunnison County) w stanie Colorado (USA) oraz w rejonie Bothayille (Orange Free State) w Republice Południowej Afryki. Spotykany jest również w postaci zbitej. Gotthard) znane są złoża kryształów anatazu w okolicach Le Bourg-dOisans (Isere. 119 Rombowy. Jest znacznie mniej rozpowszechniony niż rutyl. dobrze wykształconym kryształom nadaje się zwykle szlif brylantowy uwydatniający wysoki połysk. Anataz nie ma praktycznego zastosowania. Rutyl jest podstawowym źródłem tytanu. brązowy. Spotykany w szczelinach skał metamorficznych (gnejsów). a także w gnejsach i łupkach mikowych.

do wytwarzania żarówek. 4.5 g/cm3. żelaza. Od wolframitu pochodzi właśnie nazwa pierwiastka wolframu odkrytego w 1781 r.3°C. Wiele związków wolframu wykorzystuje się także do impregnacji ubiorów żaroodpornych oraz do wytwarzania twardych spieków (np. nazwano ten bardzo przypominający smołę minerał blendą smolistą albo smółką uranową. niemiecki chemik M. Tworzy najczęściej kryształy słupkowe lub tabliczkowe o doskonałej łupliwości oraz skupienia blaszkowate i włókniste. Przez długi czas wolframit uznawano za bezwartościową skałę płonną i dopiero później stał się bardzo poszukiwanym surowcem. w Boliwii.5. rzadziej formy naciekowe o nerkowatym kształcie. Bardzo poszukiwane są również kryształy arkanzytu występujące w postaci podwójnych piramid pseudoheksagonalnych. połysk żywiczny. R. Występuje zazwyczaj w żyłach rudnych wraz z kasyterytem. Tw. Później. Wolfram jest wykorzystywany przede wszystkim w hutnictwie do produkcji stalj oraz w przemyśle elektrotechnicznym do wyrobu drutów wolframowych niekiedy o średnicy mniejszej od 0. Najważniejsze złoża wolframitu znajdują się w USA (Boulder County w Kolorado. że uran emituje szczególny rodzaj promieniowania. Tw. którzy zaobserwowali.01 mm. G. Wolframit uważany był niegdyś za niepożądaną domieszkę utrudniającą wytapianie rud cyny.Mn)(Ta. Zarówno Becquerel. Ponieważ uważano wówczas. Trudno jest dziś zrozumieć. kiedy stwierdzono nieobecność srebra. że jest to uboższa ruda srebra o małej zawartości kruszcu. W postaci krystalicznej spotykany jest wyjątkowo (Norwegia.dochodzące do 5 cm wielkości. niobu i manganu (Fe.in. szara. 5-6. W Europie wolframit występuje w Portugalii (Panasquera). czarna żelazistoczarny z brązowym odcieniem. Uraninit tworzy zazwyczaj zwarte wypełnienia żył. w Chinach i Korei Południowej. francuski fizyk Henri Becquerel wykazał. gdzie niekiedy odgrywa rolę dominującą. 120 Jednoskośny. Według niektórych systemów klasyfikacyjnych wolframit zaliczany jest do odrębnej gromady wolframianów. w kopalni Clara koło Oberwolfach w Niemczech oraz w czeskich Rudawach. że jest on bezużyteczny. osiągające wielkość do 3 cm. nawiązując do głośnego wówczas odkrycia planety Uran. tłusty. Klaproth odkrył w uraninicie nowy pierwiastek. który występuje w postaci pryzmatycznych kryształów. po niem. któremu nadał nazwę radioaktywności. które charakteryzowały się większą promieniotwórczością niż uran. 8-10 g/cm3. Wolf) przez rudę. Niedługo później Maria Skłodowska-Curie (1867-1934) odkryła w uraninicie nowe pierwiastki rad i polon. węglik wolframu). połysk metaliczny. R. Występuje . prawdopodobnie od samego początku eksploatacji tutejszych złóż srebra. wyrzucano go wraz z innymi odpadami na hałdy. Podobny do wolframitu jest rzadko spotykany tantalit . że podczas topienia kasyterytu ów nieznany wówczas bliżej metal "przegryza się" (podobnie jak wilk.Nb)2Og. Wolframit jest najważniejszą rudą wolframu. Nazwę swą zawdzięcza prawdopodobnie dawnym górnikom niemieckim. że używany do badań surowiec nie ma większej wartości. Zezwolił na to ówczesny rząd Austro-Węgier w przekonaniu. brązowoczarna. G. Kalifornia i Nowy Meksyk). Szwecja).5-5. najwyższy spośród wszystkich metali). używali do swoich doświadczeń próbek uraninitu z Jachymova. Możliwości takiego zastosowania wynikają przede wszystkim z wyjątkowo wysokiego punktu topliwości wolframu (3.H.tlenek tantalu. 7-7. W 1896 r. brązu lub szarości. sądząc pierwotnie. Tantalit jest praktycznie jedynym źródłem pozyskiwania tantalu wykorzystywanego do wytwarzania aparatury chemicznej i narzędzi chirurgicznych oraz urządzeń do produkcji syntetycznych włókien. 121 Regularny. że ta najbardziej wartościowa ruda tak ważnych związków uranu i radu mogła być marnotrawiona. W 1787 r. czarny z odcieniami zieleni. służących m. oliwkowozielona Uraninit w dość znacznej ilości wydobywano w Jachymovie (Czechy). jak i Skłodowska-Curie. który nazwał uranem.

Jeszcze większe kryształy udało się znaleźć w miejscowości Wilberforce (Renfrew County) w prowincji Ontario w Kanadzie. natomiast zbite. Goethego (1749-1832). w polskim słownictwie -żelaziak brunatny. Od hematytu. R. brązowożółta. 5-5. pomarańczowymi itd. z którym często razem występuje. zieleni. stosowany w medycynie. wyróżniające się charakterystyczną. Jeśli położymy go na kliszy fotograficznej.5. Charakteryzują się one zazwyczaj żywymi. żółty. pomarańczowożółta Goethyt [getyt] występuje często razem z limonitem i z tego powodu uważany był dawniej za jedną z jego odmian. względnie jako produkt dehydratacji [odwodnienia] limonitu. Określane są one niekiedy starą górniczą nazwą "czap żelaza".głównie w żyłach kruszcowych. Największe złoża uraninitu znajdują się w Kanadzie nad jeziorem Huron oraz w rejonie Shinkolobwe w Zairze (Shaba). chociaż niewyraźnie zarysowane kryształy uraninitu o ścianach dochodzących do 4 cm długości. Mają one postać sześcianu lub niedoskonałego dwunastościanu i osiągają długość około 10 cm. aksamitną gładkością. W 1806 r.5. Duże pseudomorfozy goethytu po pirycie znaleziono w rejonie Pelican Point w pobliżu Wielkiego Jeziora Słonego w stanie Utah (USA). czarnobrązowy. Barwa 123 i skład chemiczny goethytu zbliżone są do limonitu. Rombowy. które z reguły zawierają obfite domieszki innych pierwiastków pochodzących z rozkładu głównie tlenków. czerwonobrązowy. Z ekonomicznego punktu widzenia nie ma większej wartości (rudy ubogie). węglanów. Rdzawobrązowe kryształy goethytu. 122 Szczególnie bogate w pierwiastki promieniotwórcze są powierzchniowe strefy żył uraninitowych. zmienna. igiełkowate kryształy. pegmatytach i granitach. Tw. Łatwo tworzy liczne.3). brązowa Limonit to w istocie naturalna rdza. Limonit przyjmuje zwykle postać sypką lub ziemistą. ale w przeciwieństwie do niego tworzy zwykle małe. Uraninit. najczęściej 4-5. pokrywając ich powierzchnię rdzawymi plamami. znane pod nazwą "odmiany aksamitnej". Zawarty w uraninicie rad. Odmiany ziemiste i sproszkowane określane są ogólną nazwą ochry.W. który zawiera od 75 do 96% uranu oraz pewne ilości radu i polonu. utleniane i penetrowane przez wodę. Jest bardzo rozpowszechniony i powstaje głównie w strefie wietrzenia innych rud żelaza. ale tworzy również odmiany zbite w formie nacieków stalaktytowych lub nerkowatych. jaskrawymi barwami żółci. skalak]. Występują tam duże. limonit różni się wyraźnie przede wszystkim jaskrawą barwą rysy 124 . R. W Górach Kruszcowych wydobywany jest razem z limonitem.3 g/cm3. Uraninit jest minerałem nietrwałym. fosforanów i krzemianów. połysk szklisty lub matowy. bryłowate noszą różne nazwy lokalne [np. G. Goethyt występuje razem z limonitem w strefie utleniania minerałów żelaza oraz powstaje z roztworów hydrotermalnych. Wszystkie złoża uraninitu występują w sąsiedztwie masywów granitowych. brązowy. ruda skalista. uznano go za odrębny minerał i nadano nazwę "goethyt" . 2. Uraninit charakteryzuje się bardzo dużą gęstością oraz wyjątkowo silną promieniotwórczością. G. wtórne odmiany mineralne. występuje w ilościach śladowych (dla pozyskania 1 grama radu potrzebny jest cały wagon uraninitu). Substancja koloidalna.na cześć słynnego poety niemieckiego J.7 4-. który był również wytrawnym kolekcjonerem minerałów. jest uważany obecnie za najważniejszą rudę pierwiastków promieniotwórczych. połysk diamentowy lub metaliczny. Tw. które jako źródło energii atomowej należą do najważniejszych surowców strategicznych. to na skutek rozpadu pierwiastków promieniotwórczych powstanie naturalny wizerunek (radiogram) uraninitu. 4. Najbardziej znane złoża znajdują się w Niemczech (Siegerland) oraz w Wielkiej Brytanii (Kornwalia).3 g/cm3 (w agregatach spada do 3. występują w Pfibramie (Czechy).

125 Rozdział 5 WĘGLANY Węglany. stanowią bardzo dużą i ważną grupę minerałów. [Czyste bezbarwne kryształy kalcytu określane są do dziś mianem spatu islandzkiego]. Węglany bezwodne dzielą się z kolei na dwie duże grupy.[limonit . R. stalowoszary. Podwójne węglany bezwodne (np. syderyt. hematyt . Szlachetny fiolet związków manganu doskonale neutralizował żółte zabarwienie surówki szklanej. czarna Manganit znany był od najdawniejszych czasów i według przekazów starożytnych historyków stosowano go do odbarwiania szkła. Spotyka się je na ogół w skałach magmowych w postaci wyodrębnionych żył rudnych. 4. żółty.33 g/cm3. inne tylko częściowo. Jednoskośny. Do azotanów zaliczana jest naprzykład krystalizująca w układzie rombowym saletra potasowa. m. Wyróżnia się wśród nich węglany bezwodne i uwodnione. barwników oraz do wytwarzania baterii elektrycznych. Mangan stosowany jest również w przemyśle chemicznym. Manganit występuje zazwyczaj wspólnie z piroluzytem i psylomelanem (tlenki manganu) oraz tlenkami żelaza.in. Występujące w przyrodzie borany i azotany rozpatrywane są często wspólnie z węglanami ze względu na podobieństwo niektórych cech. często wspólnie z kalcytem i barytem. dolomit). 3. 2. . Na2B407 • 10H2O) oraz także jednoskośny kernit (Na2B4O? • •4H20). Trygonalny. czyli saletra sodowa. czyli sole kwasu węglowego. wykazują różnice strukturalne w stosunku do zbliżonej grupy kalcytu. Niektóre były całkowicie przezroczyste. dokonano niezwykłego odkrycia. czerwonobrązowa. rudy darniowej lub rudy łąkowej]. Manganit jest jedną z najważniejszych rud manganu. R. [Również i w Polsce łatwo spotkać limonity w postaci tzw. We wszystkich znaczniejszych kolekcjach mineralogicznych na świecie znajdują się piękne druzy słupkowatych kryształów manganitu pochodzące z Ilfeld w Górach Harzu.brązowa. wrzecionowatych kryształów kalcytu. Słupkowe kryształy manganitu tworzą często druzy lub delikatne skupienia pręcikowo-promieniste. KNO3 [nitrokalit]. połysk szklisty. Eksploatacja limonitu jest obecnie opłacalna jedynie w przypadku dużych nagromadzeń lub też przy okazji wydobycia innych rud żelaza. Pierwszą z nich jest szereg trygonalnego (romboedrycznego) kalcytu (kalcyt.8 g/cm3. Ich pochodzenie jest zróżnicowane. biała Kalcyt nie budził specjalnego zainteresowania aż do drugiej połowy XVII wieku. Znane są złoża limonitu m. Tw. które również krystalizują w klasie romboedru. Podczas wydobycia bazaltu odsłonięte kawernę o wymiarach 6x3 m. która była wypełniona ogromną liczbą szarobiałych. 4. Domieszki manganu podwyższają elastyczność i spoistość stali oraz jej odporność na odkształcenia. a ich występowanie w przyrodzie warunkuje niewielka odporność na działanie kwasów oraz łatwość rozkładu w podwyższonych temperaturach i przy stosunkowo niskim ciśnieniu. Są to z reguły rudy stosunkowo ubogie w żelazo. rodochrozyt. brązowawy. cerusyt i inne). kiedy to nad fiordem Eski. Wydobyty kalcyt przyciągał uwagę swym kształtem i barwą. zwykle bezbarwny. Tw. na wschodnim wybrzeżu Islandii. gdzie określa się je mianem rudy bagiennej lub rudy jeziornej. ołów i cynk. niebieski. do Europy eksportowano go pod nazwą srebrzystego kamienia. do produkcji środków dezynfekcyjnych. NaNO3. Wśród boranów najważniejsze znaczenie praktyczne mają jednoskośny boraks (uwodniony boran sodu. Początkowo mineralne związki manganu utożsamiano z podobnymi rudami żelaza i dopiero w drugiej połowie XVIII wieku wykazano ich odmienność.6-2. natomiast drugą stanowi szereg rombowego aragonitu (aragonit. takich jak miedź. biały. oraz azotan trygonalny. połysk półmetaliczny. czarny.in. smitsonit). magnezyt. Węglany uwodnione zawierają głównie węglany metali dwuwartościowych. zwana także saletrą chilijską [nitronartyt]. w Szwecji i Finlandii . G. G.wiśniowoczerwona]. która zawiera ponad 60% czystego metalu. na płaszczyznach łupliwości perłowy.

Najbardziej rozpowszechnione pseudomorfozy zbudowane są z kwarcu. kwarcu.Erasmus Bartholin (1625-1698). np. Pochodzenie niektórych odcieni barwnych (np. tabliczkowe oraz w formie skale-noedrów i piramid. zbudowana jest z substancji wapiennej. Czysty kalcyt jest zazwyczaj bezbarwny lub biały.stalaktytów i stalagmitów. zastępowany jest on często przez inne substancje mineralne. mikroskopijnych ziarn tworzących potężne serie warstw wapieni powstających w różnych okresach geologicznych i ukształtowanych pod wpływem zmiennych warunków ich rozwoju. Występuje w nieskończonej niemal rozmaitości form. były przecież głównym tworzywem greckich rzeźbiarzy. Wydobywano je na wyspie Paros oraz z kamieniołomów na zboczach gór Pendeli w pobliżu Aten. chalcedonu. z pięknych marmurów słynęła i nadal słynie Italia. wśród których spotykane są czasami włókniste agregaty kryształów lub konkrecje. limonitu. Wszystkie te niesłychanie zróżnicowane formy występowania kalcytu. po aragonicie. W Europie kryształy kalcytu spotykane są m. barycie. Najbardziej znane są kryształy słupkowe. Większość form naciekowych .jest najbardziej rozpowszechnionym minerałem w powierzchniowej strefie skorupy ziemskiej. Egremont. Ponieważ kalcyt jest łatwo rozpuszczalny. Odkrycie zjawiska dwójłomności miało ogromne znaczenie dla rozwoju badań optycznych.i gruboziarniste skupienia kalcytu tworzą niekiedy zwarte masywy skalne wapieni. W XV wieku rozpoczęto wydobycie marmurów na wschodnich stokach Apeninów.wtedy druk będzie widoczny jako druk podwójny. romboedrów lub słupów dochodzących do 10 cm oraz sercokształtnych bliźniaków . duński lekarz. Krystaliczne wapienie. czyli marmury. Różowy kalcyt zawiera zwykle znaczne ilości manganu. Pod wpływem czynników naturalnych ulega jednak często zabarwieniu w zależności od rodzaju domieszek mineralnych. Niektóre kalcyty wykazują silną luminescencję pod wpływem oddziaływania promieni ultrafioletowych. gipsu. 127 Kalcyt . Frizington i Wearsdale w Cumbrii. Możemy się o tym przekonać na przykład umieszczając zadrukowany papier pod przezroczystym kryształem kalcytu . a odmiany purpurowofioletowe mają domieszki kobaltu. Najbardziej znane wystąpienia krystalicznego kalcytu związane są z żyłami kruszconośnymi.obok kwarcu .in. które tworzą często druzy i szczotki krystaliczne. Bardzo popularny był w owych czasach tak zwany marmur ruinowy wydobywany w okolicach Rorencji. Podobnie jak Grecja. a także wielu innych minerałów. zbadał dokładnie ów minerał i w 1669 r. przede wszystkim w okolicach Carrary. niebieskich marmurów) wciąż nie jest do końca wyjaśnione. 128 Drobno. ogłosił odkrycie zjawiska podwójnego załamania światła [dwójłomności] przechodzącego przez kryształ kalcytu. Kalcyt krystalizuje zwykle w postaci romboedrów o doskonałej łupliwości. Pomiędzy doskonale wykształconymi kryształami kalcytu a rozległymi pokładami wapieni zbudowanych z mikroskopijnych ziarenek spotyka się setki form i niezliczoną ilość kombinacji. fluorycie. W wiekach średnich stosowano marmury przede wszystkim w rzeźbiarstwie i do ozdabiania kościołów. Dotyczy to także maleńkich. Ziarniste kalcyty. Kryształy kalcytu są często zbliźniaczone. w złożach rud ołowiu w północnej Anglii. gipsie i anhydrycie. W sytuacjach wyjątkowych ich zakończenia mają postać krystaliczną. Z drugiej strony również i sam kalcyt tworzy często pseudomorfozy. mają często doskonale wykształcone powierzchnie. Skały wapienne zbudowane z kalcytu znane były oczywiście od najdawniejszych czasów. zawierają domieszki ołowiu oraz manganu i wykazują bardzo atrakcyjną czerwoną luminiscencję. przede wszystkim w okolicach Alston Moor. które tworzą pseudomorfozy po kalcycie. obok pięknych postaci kryształów. Znajdowane w tych złożach kryształy kalcytu mają najczęściej formę doskonale czystych lub różowawych skalenoedrów. pochodzące z pewnych stanowisk w okolicach Pfibramu (Yranćice).

4. czasami biały. Tw. Duże bloki kalcytu. tworząc porowaty trawertyn (np. z Bawarii i Gór Harzu (Andreasberg) w Niemczech oraz w Rumunii. Ich geneza jest podobna do słynnych złóż kalcytu z rejonu Helgustadir na Islandii. m. Stosunkowo mało znany jest fakt. lśniące kryształy kalcytu znajduje się również w rejonie Guanajuato (Meksyk). osiągając sporadycznie wielkość dochodzącą do 1 m. często zbliźniaczone. Ze względu na zjawisko dwójłomności występujące w przezroczystych kryształach kalcytu. w Tivoli koło Rzymu). Kolekcjonerzy wysoko cenią przezroczyste kryształy kalcytu w postaci skalenoedrów dochodzących do 10 cm wielkości. Złoża kalcytu znane są także z okolic Fontainebleau we Francji. Ich geneza nie jest jednak w pełni wyjaśniona. Spośród złóż pozaeuropejskich największe i najbardziej interesujące wystąpienia kryształów kalcytu znane są z obszarów USA (przede wszystkim stany Illinois i Tennessee). Występuje najczęściej w żyłach kruszconośnych i złożach . Ostatnio takie kryształy znaleziono w okolicach miejscowości Stfibro w zachodnich Czechach. są one wykorzystywane do wyrobu elementów przyrządów optycznych. trawertyny są silnie porowatymi skałami niemetamorficznymi. biała Rodochrozyt nazwę swą wywodzi z greckiego rhodon . np. zwykle różowy lub szkarłatny. żółte i doskonale wykształcone kryształy kalcytu występują również w złożach rud cynku i ołowiu koło Joplin w stanie Missouri (USA). zielonkawy. mikroskopów polaryzacyjnych stosowanych do badań mineralogicznych [obecnie naturalne kryształy kalcytu wypierane są przez syntetyczne polaroidy]. 3. Wapienie mają szerokie zastosowanie w różnych gałęziach przemysłu i są uznawane za jeden z ważniejszych surowców mineralnych. są wydobywane w rejonie Bajdar na Krymie.. Obróbka tych kamieni jest bardzo trudna i dlatego ceny ich są wyjątkowo wysokie. połysk szklisty. w rejonie Hammam Meskoutine w Algierii lub osadów termalnych wokół gejzerów na terenie Parku Narodowego Yellowstone w stanie Wyoming (USA). Wspaniałe. w fonolitach z rejonu Wzgórz Mariańskich koło Usti nad Łabą (Czechy). mogą powstawać także w wyniku procesów magmowych. gdzie znaleziono łupliwe kryształy zielonego kalcytu. których zakończenia przypominają główkę szpilki. Podobne złoża znajdują się w stanach Montana i Kalifornia w USA oraz w okolicy Chihuahua na terenie Meksyku. Bardzo poszukiwane przez kolekcjonerów są charakterystyczne. R. i khrosis .barwa. wykazujące charakterystyczną dwójłomność. spotykane m.występujących w próżniach skalnych. G. Z roztworów wodnych wytrącają się również kuliste skupienia kalcytu zwane pisalitami. które są wapieniami krystalicznymi. Występujące 129 tutaj doskonale przezroczyste kryształy kalcytu typu islandzkiego osiągały niekiedy rozmiary 6 x 2 m. zwane karbonatytami. Niekiedy wzrastają one na dużych kryształach galeny.miq. W odróżnieniu od marmurów. Krystaliczny kalcyt występuje również w pustkach skał wylewnych. Ich wielkość dochodzi niekiedy do 10 cm.in.6 g/cm3. Obrobione i polerowane kryształy kalcytu ze złóż amerykańskich wzbogacają wiele kolekcji. szpiczaste zakończone kryształy kalcytu występujące w okolicy Pfibramu w Czechach. które występują wśród złóż miedzi rodzimej nad Jeziorem Górnym (Michigan). chociaż nie nadają się one do celów jubilerskich ze względu na niewielką twardość. Tworzą one bardzo interesujące skupienia podwójnie zbliźniaczonych kryształów romboedrycznych. Znacznie większe złoża tego samego pochodzenia stwierdzono w pustkach skał bazaltowych w rejonie Taos w Nowym Meksyku (USA).in. Znajdowane tam kryształy kalcytu towarzyszą złożom fluorytu. iż skały węglanowe. a niektóre bloki wydobyte z tych złóż miały ciężar przekraczający 25 ton.3-3. brązowawy. w melafirach z okolic Idar-Oberstein (Niemcy) oraz w podobnych skałach wulkanicznych z okolic West Pater-son i New Jersey (USA). 130 Trygonalny. Niekiedy spotykany także pod nazwą "dialogit". brudnoszary. Wraz z aragonitem kalcyt wytrąca się z roztworów wodnych gorących źródeł. Są to z reguły żółte i miodowobrązowe kryształy o doskonałej przezroczystości. Duże.

zarówno krystalicznymi.7 g/cm3. [W Polsce zbite odmiany magnezytu znane są z obszarów występowania serpentynitów na Dolnym Śląsku]. biała Syderyt jest ważną rudą żelaza. w Hotazel koło Kimberley w Republice Południowej Afryki. Rodochrozyty eksploatowane są również jako rudy manganu. towarzysząc np. Podobnie jak wszystkie węglany. Wraz z rozwojem nowoczesnych gałęzi przemysłu zastosowanie magnezu rosło i dzieje się tak nadal. Freibergu (Saksonia). 4-4. Znacznie rzadziej spotykany w szczelinach skał wulkanicznych. Tw.osadowych pirytu i manganu. Wspaniałe kryształy rodochrozytu pochodzą również z Gór Harzu. Tworzy zazwyczaj niewielkie żyły razem z pirytem i psylomelanem. Podczas tego procesu powstawały wspominane już krzaczaste skupienia węglanu wapnia. zachodnich stanów USA i Usinska na Syberii. ukształtowane w postaci rozetowatych skupień lub druz. 131 Trygonalny. 3 g/cm3. Rzadko tworzy kryształy. połysk szklisty. Powstanie tych złóż jest niezwykle interesujące. żółtawy lub szarawy. rudom miedzi i tworząc wówczas formy zbite lub krystaliczne. Niekiedy napotyka się formy naciekowe o kształcie kulistym. R. Pierwotne skały wapienne poddawane były działaniu gorących roztworów wodnych wydobywających się z głębi Ziemi. połysk szklisty. Nevada.i grubokrystaliczne bardzo przypominają marmur i występują często jako przewarstwienia wśród wapieni i dolomitów jako produkt działalności hydrotermalnej. magnezyt również występuje pod wieloma różnymi postaciami.5. Poddawane są one obróbce jako kamienie szlachetne. Najpiękniejsze okazy romboedrycznych kryształów syderytu. 132 Trygonalny. 4-4. G. Syderyt występuje często jako składnik żył kruszcowych. Masyw górski Eisenerzer zbudowany jest niemal w całości z syderytu. m. Na obszarach pozaeuropejskich większe złoża magnezytu znajdują się w USA (Kalifornia. jako ważny surowiec w przemyśle materiałów ogniotrwałych wykorzystywanych przede wszystkim w hutnictwie oraz w przemyśle ceramicznym i budowlanym.lub drobnoziarnistych skupień zbitych. ciemnobrązowy. które wypłukiwały substancję wapienną zastępowaną stopniowo mniej rozpuszczalnym syderytem (rnetasomatozahydrotermalna). zwane kwiatem żelaza. Tego typu wystąpienia nie mają jednak znaczenia ekonomicznego. niekiedy z jasnymi metalicznymi odcieniami. Satka). w Rosji (Ural. który jest eksploatowany również i obecnie. Jeszcze pół wieku temu metaliczny magnez używany był jedynie jako składnik ogni sztucznych lub jako źródło światła przy fotografowaniu wnętrz. niekiedy perłowy. biały. Sacaramb i Cavnic (Rumunia). Najpiękniejsze kryształy rodochrozytu w postaci skalenoedrów dochodzących do 10 cm znaleziono w 1970 r. pochodzą najczęściej właśnie z żył kruszconośnych. zawierające 42. Grecji i we Włoszech (Toskania). jak i zbitymi. zwykle brązowawożólty. najczęściej występuje w postaci grubo. biała Magnezyt swą nazwę zawdzięcza obecności magnezu. 3. nerkowatym lub groniastym oraz konkrecje. którą wydobywano już na początku VIII wieku w słynnych złożach Erzberg na obszarze Styrii w dzisiejszej Austrii.in. takich jak spility. Znaczenie przemysłowe mają jedynie złoża występujące w Pirenejach oraz w południowej Hiszpanii (Huelva). G. surówki zwierciadlanej i żelazomanganu. która podnosi jego twardość. Piękne zbite odmiany rodochrozytów odkryte w rejonie Capilitas w Argentynie wykorzystywane są jako kamienie ozdobne. R. Główne stanowiska występowania magnezytu w Europie znajdują się w Austrii (Yeitsch. Mangan ma duże zastosowanie w metalurgii żelaza i stali głównie do produkcji tzw.8% tego pierwiastka. Zbite skupienia magnezytu powstają w wyniku rozkładu serpentynitów i zawierają często domieszki substancji krzemionkowej (chalcedonu lub opalu). ale przez długi czas nie wzbudzał szczególnego zainteresowania. czarny. Tw. Washington) oraz w Australii (Nowa Południowa Walia). Magnezyt znajduje wielorakie zastosowania.5. Leoben i Miirzzuschlag w Styrii). w południowej Słowacji. Bardzo interesujące są soczewkowate skupienia syderytów [sferosyderyty] oraz syderyty ilaste [żelaziaki ilaste] spotykane w wielu zagłębiach węglowych. Odmiany drobno. Niektóre konkrecje sferosyderytowe osiągają .

Bańska Szczawnica (Słowacja) i w okolicy Freibergu (Niemcy).. czerwonawy. głównie sfalerytu. W owych czasach wykonywano wiele pięknych przedmiotów mosiężnych.5-4. 133 Trygonalny. do których produkcji potrzebowano dużych ilości mosiądzu (stopu miedzi i cynku). 135 . Dlatego przez wiele lat wszystkie te minerały o zbliżonym wyglądzie uważano za kalcyty lub skały wapienne. 2. Ze względu na pokrój kryształów. przeświecające bryły smithsonitu pochodzą ze złóż miedzi w Tsumeb (Namibia) i są wykorzystywane również jako kamienie ozdobne. Dolomity wykorzystywane są do produkcji specjalnych cementów oraz w przemyśle materiałów ogniotrwałych i w hutnictwie (topniki). zwykle szarobiały. głównie w morzach. Szczególnie przydatny do tych celów był tzw. biała Dolomit tworzy niekiedy całe masywy górskie. np. w Solbad Hall (Tyrol. [W Polsce dolomity kruszconośne (Zn. których głównym składnikiem jest minerał dolomit. 134 Trygonalny. Dolomieu zwrócił uwagę na szczególne właściwości skały występującej głównie w południowym Tyrolu. są cenionym surowcem ze względu na łatwość przeróbki. Najważniejsze złoża pozaeuropejskie znajdują się w Vermont (USA) oraz w Guanajuato (Meksyk).często pół metra długości (np. szary. Najważniejsze nagromadzenia złożowe znajdują się w Polsce na Górnym Śląsku. R. biała Smithsonit [smitsonit] wydobywano bardzo wcześnie jako rudę cynku. G. Szwajcarski mineralog H. w okolicach Altenbergu (Niemcy) oraz na Syberii (Nerczyńsk). które niekiedy ulegają przeobrażeniu w dolomity [dolomityzacja]. Binnen Tal (Szwajcaria). Sardynii. Sytuacja zmieniła się dopiero w 1791 r. nerkowate i skorupowe. powstawały w zbiornikach wodnych. że pierwotnie nie potrafiono ich rozróżnić. Ich pochodzenie wykazuje duże podobieństwo do skał wapiennych. które w połączeniu z miedzią dawały popularny mosiądz. Tw.3-4. Pb) występują głównie na obszarze śląsko-krakowskim].8-2. Jest produktem utleniania kruszców cynku. Najpiękniejsze. i występuje najczęściej w górnych partiach złóż. 5. w Stanach Zjednoczonych. silny połysk szklisty. 3. Podobieństwo niektórych cech dolomitu do innych węglanów jest tak duże. chociaż sam cynk nie był wówczas jeszcze wykorzystywany jako odrębny metal. bezbarwny. Pierwotne skały dolomitowe. de Saussure (1740-1799). kalamin [galman krzemianowy].9 g/cm3. że kalamin składa się z dwóch różnych minerałów: węglanu cynku (smithsonit) i uwodnionego krzemianu cynku (hemimorfit). R. Smithsonit został tak nazwany na cześć brytyjskiego chemika i mineraloga Jamesa Smithsona (1765-1829) [był on również założycielem fundacji stanowiącej podwaliny słynnego Smithsonian Institution w Waszyngtonie]. przy współudziale organizmów żywych. nawet lekko perłowy. [W Polsce złoża syderytów ilastych występują głównie na obszarze Zagłębia Staropolskiego i Zagłębia Częstochowskiego oraz Górnośląskiego Zagłębia Węglowego]. Znano już wtedy wiele minerałów. G. Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku wykazano. Chociaż syderyty zawierają stosunkowo niewiele żelaza (48%) w porównaniu z innymi rudami. Tw. który przeprowadził bardziej szczegółowe badania. skład chemiczny i barwę "dolomit" przypomina kalcyt i magnezyt. w północnej Anglii. 4.5 g/cm3. połysk szklisty lub perłowy. biały. Krystaliczne dolomity występują często w hydrotermalnych żyłach kruszconośnych. żółtawy z zielonymi i niebieskimi odcieniami.B. Minerał smithsonit tworzy najczęściej skupienia naciekowe. w okolicach Halle w Niemczech). występujący w górnych partiach żył kruszcowych cynku i ołowiu. na cześć Dolomieu nadał owej skale nazwę dolomit. brązowy. kiedy to francuski geolog D. Austrii (Karyntia). Austria).

G. R. łodygowate agregaty. 137 Cerusyt powstaje zawsze jako produkt wietrzenia galeny. G. biały. która miała ułatwić poszukiwania żył srebra i złota. Piękne formy krystaliczne aragonitu pochodzą z miejscowości Hofenec koło Bilina (Czechy) oraz z Tyrolu. znana jako tarnowskit (aragonit ołowiowy). 2. krzaczaste wykwity aragonitu.95 g/cm3. Późniejsze badania wykazały jednak. pochodzącą od nazwy gorącego źródła .9 g/cm3. że ów "kwiat żelaza" ma identyczny skład chemiczny jak kalcyt. Kryształy azurytu mają .7-3. Nosi on lokalną nazwę vfidlovec. dzięki czemu został nazwany "kwiatem żelaza". oraz witheryt [witeryt] . 136 Często tworzy charakterystyczne bliźniaki. Stąd też wywodzi się obecna nazwa aragonitu. Tw. Na pierwszy rzut oka nowo odkryty minerał przypominał skamieniałą roślinę o śnieżnobiałej.4-6. połysk szklisty. tworzą kryształy podobne do cerusytu. Kryształy występują zazwyczaj w skupieniach igiełkowych lub włóknistych. połysk zbliżony do diamentowego. Wpływa to na jego budowę wewnętrzną.in. powstaje w bardzo różnych warunkach. Rosja) oraz w stanie Kolorado (USA). Jednak o ile kalcyt krystalizuje ze stosunkowo chłodnych roztworów. Tw.in.węglan strontu. drobne bryłowate formy tzw. zwłaszcza w tych partiach żył kruszcowych. w Polsce na Górnym Śląsku w okolicy Tarnowskich Gór. Kryształy cerusytu są zróżnicowane i charakteryzują się wielkim bogactwem postaci. Cerusyt zawiera w przybliżeniu 73% ołowiu. R. Aragonit. Karol Linneusz jako pierwszy stwierdził.5 g/cm3.5. z Karlovych Varów w Czechach.5-4. Ich cechą szczególną jest silny połysk. ogólnie rzecz biorąc. [Odmiana aragonitu zasobna w ołów. Do wytwarzania przedmiotów ozdobnych wykorzystywano jedynie niektóre formy naciekowe aragonitu znajdowane w Karlovych Varach i wyróżniające się pasmową kompozycją naprzemianległych. które znajdują się w strefie łatwej penetracji wód powierzchniowych i dwutlenku węgla. biała Cerusyt był spotykany od dawna podczas wydobycia rud srebra i miedzi ze złóż powierzchniowych. to jednak są bardzo poszukiwane przez kolekcjonerów. brązowo zabarwionych warstewek. podobnie jak wiele innych minerałów. 6. Galena. Są to. swoiście tłusty. ale jako ruda tego kruszcu eksploatowana jest jedynie w kilku miejscach. poddaje się rozpuszczającemu działaniu zmineralizowanych roztworów wodnych. 3. że ma on wiele właściwości analogicznych do kryształów minerału uchodzącego dotychczas za kalcyt i występującego w Aragonii (Hiszpania). Bogate druzy kryształów cerusytu pochodzące ze złóż w Niemczech (przede wszystkim z kopalni Friedrichseegen koło Ems i Johanngeorgenstadt w Saksonii).] Rombowy . są ozdobą licznych kolekcji na całym świecie. grochowców przypominających rzeczywiście ziarenka grochu i znanych m. połysk szklisty. która różni go od kalcytu i warunkuje odmienną postać krystaliczną oraz inne właściwości fizyczne. Aragonit krystalizuje również z gorących źródeł. Chociaż nie mają one żadnego znaczenia praktycznego. Strontianit [stroncjanit] . Najpiękniejsze okazy kryształów cerusytu występują w górnych partiach żył kruszcowych. 3-3. G.węglan baru. szary. gdzie występuje w dostatecznie dużej ilości. osobliwe. szary z czerwonawymi lub czarnymi odcieniami. Jednoskośny.Vfidlo. tworzące często gęsto splecione. które zawdzięczają im charakterystyczne niebieskozielone zabarwienie na powierzchni. 3. Zasobne złoża znajdują się również w Nerczyńsku (Syberia. a także ze starych złóż koło Stfibro w Czechach.Rombowy. R. występuje m. 3.pseudoheksagonalny.biała farba. niekiedy wielokrotne. Tw. niebieski. aragonit wytrąca się w wyższych temperaturach. jasnoniebieska Azuryt występuje razem z malachitem w strefie wietrzenia kruszców miedzi. Jego nazwa wywodzi się z łacińskiego cerussa . zwykle biały. szaroczarny. tworząc charakterystyczne. biała Aragonit został odkryty w XV wieku podczas przebijania sztolni przez bogate złoża syderytu Erzberg w północnej Styrii (Austria).5-4. podobnie jak kalcyt. lekko niebieskawej barwie.

Inne wielkie złoża znajdują się w Zairze. głęboką. anhydryt i baryt). malachit azurytowy] cieszą się ogromnym zainteresowaniem kolekcjonerów. stare i zapomniane kopalnie starożytnych Greków i Rzymian. Malachit. by znaleźć szerokie zastosowanie jako kamień ozdobny. Jest zbyt miękki. Malachit jest najbardziej rozpowszechnionym produktem utleniania miedzi i jej rud. Stąd wywodzi się zapewne wprowadzona później. 138 Jednoskośny. Malachit jest nie tylko cenionym kamieniem ozdobnym. Oprócz powierzchniowych naskorupień i nalotów malachit tworzy często drobne skupienia włókniste lub ziemiste. Nagromadzenia złożowe malachitu występują również w Stanach Zjednoczonych AP. Bardzo rzadko występuje w postaci kryształów o pokroju igiełkowym.bezwodne (np. w rejonie Bisbee i Morenci w Arizonie (USA) i Burra koło Adelaide w Australii oraz w Niżnym Tagile na Uralu (Rosja). natomiast skupienia ziarniste lub ziemiste są bladoniebieskie. Jednak po oszlifowaniu wykazuje silny połysk i piękne odcienie barw. w Bisbee. W postaci sproszkowanej używany jest jako niebieski pigment do farb artystycznych oraz do produkcji niebieskiego siarczanu miedziowego. głównie pirytu i markasytu.niepowtarzalną. Grecy i Rzymianie wykorzystywali go do wyrobu amuletów. W Europie piękne kryształy azurytu wydobywane są w miejscowości Chessy koło Lyonu we Francji oraz w Baita w Rumunii i na terenie Mołdawii. Przeważnie osadzają się w basenach morskich lub powstają w trakcie erupcji wulkanicznych. Najbardziej znane złoża tego minerału eksploatowane były na rozległych obszarach Uralu (przede wszystkim Gumaszewgk. w Niemczech (Betzdorf) oraz w Tsumeb (Namibia) i Burra koło Adelaide w Australii. którzy nadali mu nazwę "skalnej zieleni". 4 g/cm3. 139 Rozdział 6 SIARCZANY I ZWIĄZKI POKREWNE Siarczany należą do soli kwasu siarkowego. m. Wśród siarczanów wyróżnia się dwie duże grupy . Wyrazistość barw okazów pochodzących z niektórych złóż (np. zielony. Największa bryła malachitu o masie 60 ton została wydobyta w Gumaszewsku na Uralu. Być może są to ponownie odkryte. Tw. [W Polsce malachit wydobywano dawniej w Górach Świętokrzyskich (Miedzianka koło Kielc). ponieważ obfituje z reguły w liczne zanieczyszczenia. Rumunii (Baita). ciemnoniebieską barwę. mimo iż zawiera 55% miedzi. R. rzadko jest traktowany jako ruda. Niekiedy tworzą się w wyniku oddziaływania kwasu siarkowego wydzielającego się podczas utleniania siarczków. Najpiękniejsze okazy i wyroby z malachitu zobaczyć można w Pałacu Zimowym (Ermitaż) w St. Miednorudniansk i Niżny Tagił). obecnie stosowana nazwa. przypominające kolor niezapominajki. Petersburgu (Rosja). 4. gips i zippeit). Są miękkie i mają wygląd niemetaliczny. G. Najbogatsze złoża azurytu występują w Tsumeb (Namibia). oraz siarczany uwodnione (np. występujący w postaci żywozielonych powłok. ciemnozielony. zielona Malachit jest nie tylko modnym kamieniem ozdobnym. . Malachit określano również mianem "aksamitnej rudy" lub "atłasowej rudy". Spotykany jest najczęściej w powierzchniowych strefach wszystkich złóż kruszców miedzi. Do siarczanów zaliczane są również pewne grupy minerałów. Malachit dla celów zdobniczych wydobywany jest także ze złóż w okolicach Eilat (Izrael). połysk jedwabisty lub szklisty. Banat w Rumunii) kontrastuje dodatkowo dzięki żółtym lub rdzawobrązowym nalotom limonitu. które chociaż są interesujące pod względem naukowym i z punktu widzenia zastosowań technicznych. spotykany również na hałdach starych kopalń miedzi na dolnym Śląsku]. ale również wartościową rudą miedzi (zawiera w przybliżeniu 57% Cu). Żywo zabarwione okazy azurytu poprzerastane malachitem [azurmalachit. poszukiwany był również w kopalniach miedzi przez starożytnych górników.in. Azuryt.

Kansas. Anhydryt dość długo nie wywoływał specjalnego zainteresowania i dopiero stosunkowo niedawno stał się ważnym surowcem dla przemysłu chemicznego (głównie do produkcji kwasu siarkowego).48 g/cm3. New Jersey). Tw. szarawy. chociaż interesowali się nim średniowieczni alchemicy. zwany czasami celestytem. G. Celestyn znajduje zastosowanie w przemyśle chemicznym i spożywczym oraz wykorzystywany jest w celach pirotechnicznych. połysk metaliczny. Ba). Na-shyille). gdzie anhydryt tworzy interesujące skupienia [tzw. z którym go pierwotnie mylono (z uwagi na zbliżony wygląd zewnętrzny i skład chemiczny). G. Występuje zwykle w postaci zbitej. Rombowy. bezbarwny. 4. a pod wpływem działania wody powoli przechodzi w gips. biały oraz różnie zabarwiony. które mieszano z chlorkiem potasu. szklisty. melanteryt (uwodniony siarczan żelaza) lub chalkantyt (uwodniony siarczan miedzi). Clifton. Podobnie jak siarczany. Występują one jako minerały pierwotne związane ze strefami kontaktowymi granitów lub też jako minerały wtórne strefy wietrzeniowej złóż rud siarczkowych pochodzenia hydrotermalnego. połysk szklisty lub perłowy. do gromady soli kwasów tlenowych zaliczane są chromiany (kro-koit). Tw. znany był dobrze kapłanom bengalskim. Pierwsze ognie sztuczne sporządzano właśnie z soli obu tych pierwiastków (Sr. zwykle w odcieniach zielonych.nie zostały szczegółowo opisane w tej książce. w Egipcie (Mokatam) i USA (jezioro Erie. Dopiero znacznie później chemicy stwierdzili. Dzięki temu uzyskiwano jaskrawopurpurowe zabarwienie "bengalskich ogni". na niektórych płaszczyznach perłowy. Tworzy osady wytrącające się wprost z wody morskiej. zwykle biały. którzy używali go do barwienia płomieni.5. podgrzewając .5. podobnie jak złoża soli kamiennej i gipsu. Bertchesgaden. niekiedy w żyłach hydrotermalnych i pustkach skał wulkanicznych. 3. czerwonawy. połysk perłowy. 3. w Vulpino koło Bergamo (Włochy) oraz Spiskiej Nowej Wsi (Słowacja). Włoski alchemik Vincenzo Cascariolo z Bolonii. Luneburgu i Stassfurcie (Niemcy).9-4 g/cm3. Znane są piękne kryształy celestynu z Sycylii. Towarzyszy z reguły skałom solnym. W odróżnieniu od gipsu anhydryt nie zawiera wody. Tworzy zwykle grube kryształy tabliczkowe lub słupkowe. podczas gdy żółtozielone barwy pochodzą od związków baru. R. a łupliwość wykazuje tylko w określonych kierunkach. 3-3. niebieskich lub brązowych. Są to przede wszystkim witriole rodzime (uwodnione siarczany metali dwuwartościowych) . 142 Rombowy. R.5. Przez długi czas uważano ten minerał za bezwartościowy materiał uboczny. niebieskawy. węglem drzewnym i siarką.np. którzy spotykali go często w żyłach kruszcowych. Nazwę celestynu wywodzi się z łacińskiego caelestis (niebiański) ze względu na jego błękitnoniebieskie zabarwienie. 2. biała Celestyn. który jest składnikiem celestynu.np. W Polsce piękne skupienia kryształów celestynu spotyka się w wapieniach siarkonośnych w okolicach Tarnobrzega. trzewiowce]. Największe złoża pozaeuropejskie znajdują się w Stanach Zjednoczonych (Nowy Jork. Yate). wolframiany (scheelit) i molibdeniany (wulfenit). Rombowy. zwykle niebieski. 141 Najbardziej znane złoża występują w rejonie Wieliczki. biała Anhydryt jest podobny do gipsu. Nazwę swą wywodzi z greckiego an (bez) i hy-dor (woda).9-3 g/cm3. Występuje najczęściej wśród skał osadowych. G. czerwonawy. R. 3-3. Tw. Złoża o znaczeniu przemysłowym eksploatowane są w Wielkiej Brytanii (Bristol. żółtych. których tajemnicze piękno napełniało wiernych podziwem i lękiem. w Salzburgu (Austria). czerwonych. że owa szkarłatna barwa płomieni wywołana jest przez pierwiastek stront. halotrichit (uwodniony siarczan glinu i żelaza). biała Baryt był dobrze znany dawnym górnikom. żółtawy. bezbarwny. oraz atuny (podwójnie uwodnione siarczany metali jednowartościowych i trójwartościowych lub metali dwuwartościowych i trójwartościowych) .

Z tych właśnie złóż pochodzą wyjątkowo piękne. co dobrze znany "ciężki kamień" spotykany w żyłach kruszcowych. ale najczęściej spotykane są odmiany o delikatnym zabarwieniu spowodowanym różnymi domieszkami. stosowanym w medycynie. że "świecące kule" mają ten sam skład mineralny. Czechach (Pfibram). 2. całkowicie nietoksycznych i odpornych na działanie czynników chemicznych. W ten oto sposób nastąpiło odkrycie zjawiska fosforescencji. R. 143 Najważniejszymi producentami barytu są Stany Zjednoczone. hematyt lub magnetyt. niekiedy słupkowy i osiągają nierzadko pokaźną wielkość. połysk jedwabisty. a także stosunkowo rzadkie kryształy słupkowe o równie pięknych barwach. dziś doskonale znanego. Baryt otrzymał swą nazwę z greckiego barys (ciężki). Z przemysłowego punktu widzenia najbardziej użyteczne są zbite skupienia barytu. Najczęściej spotykany jest w postaci wyodrębnionych żył. niebieskoszarych i miodowożółtych. duże kryształy tabliczkowe o wyraźnych zakończeniach w barwach szarożółtych. w Niemczech (Freiberg w Saksonii). podobnie jak koncentracje barytu wśród skał osadowych [barytolity]. głównie blaszkowate. Znacznie później. Ponieważ Cascariolo badał kuliste skupienia barytu występujące wśród margli gipsowych w okolicach Bolonii. Stanisławów). cynku i ołowiu. powstających w wyniku rozkładu chemicznego siarczków. zazwyczaj w bliskim sąsiedztwie masywów granitowych. O wykorzystaniu soli barowych do produkcji ogni sztucznych (ognie bengalskie) wspomniano już uprzednio. bezbarwny. Tw. przede wszystkim do produkcji farb barowych. Obecnie baryt wykorzystywany jest w przemyśle chemicznym. stwierdził. Mają one przeważnie pokrój tabliczko waty.8-1. Wysoka gęstość barytu zbliżona jest do niektórych rud żelaza. Zbite skupienia barytu tworzą najrozmaitsze agregaty. którego nazwa pochodzi z greckiego als (sól) i trichos (włosy). Występuje często wspólnie ze spokrewnionym z nim pickeringitem. wówczas jednak wywołującego wielkie poruszenie. Surowce barytowe są także poszukiwanym materiałem barwiącym. Masywne. baryt wyróżnia się także często spotykanymi . okazało się. Baryt występuje również w sąsiedztwie niektórych gorących źródeł. Baryt stosowany jest również jako wypełniacz przy produkcji papieru oraz w przemyśle ceramicznym do wyrobu glazury. odkryty przez niego kamień nazwany został przez współczesnych mu przyrodników "świecącą kulą Bolonii". Jest najbardziej rozpowszechnionym naturalnym ałunem potasowym. kiedy owe kuliste skupienia zostały zbadane dokładnie.5. Niemcy (złoża Meggen) i Wielka Brytania. jak np. na Słowacji (Bańska Szczawnica). 1. do wytwarzania specjalnego cementu i ciężkiego betonu chroniącego przed promieniowaniem radioaktywnym. należy również do grupy uwodnionych siarczanów. często kilkumetrowej grubości żyły barytu są szczególnie dogodne do eksploatacji. że fosforyzuje on w ciemnościach. ponieważ istotnie charakteryzował się niezwykłym ciężarem. Szczególną przydatność wykazuje siarczan baru jako składnik białych farb. 144 Jednoskośny. niekiedy w towarzystwie fluorytu i kalcytu. ale mineralogów i kolekcjonerów znacznie bardziej interesują kryształy barytu.baryt wraz z innymi minerałami podczas jednego ze swoich eksperymentów w 1630 r. G. Inne dobrze znane złoża barytu znajdują się w Rumunii (Baia Sprie). uwodnionym siarczanem magnezu i glinu. w przemyśle szklarskim. [W Polsce złoża barytu występują na Dolnym Śląsku (Boguszów. Baryt występuje najczęściej w żyłach kruszcowych wraz z rudami siarczkowymi srebra. biała Halotrichit. Szczególnie wysoko cenione są okazy kryształów barytu z Wielkiej Brytanii.. Oprócz wysokiego ciężaru właściwego.9 g/cm3. doskonale wykształconymi kryształami. a przede wszystkim ze stanowisk Cumbria i Tavistock w hrabstwie Devon. Czysty baryt jest bezbarwny lub biały. Halotrichit . gdzie można spotkać także dobrze wykształcone skupienia kryształów]. Krystalizuje z roztworów hydrotermalnych oraz występuje również wśród skał osadowych. o dobrej łupliwości.

na płaszczyznach łupliwości perłowy lub jedwabisty. biała 145 Gips jest znany od czasów starożytnych. Gips powstaje jako osad wysychających mórz. przez Antona van Leeuwenhoeka. najczęściej bezbarwny. Jednoskośny. brązowawe. żółta . który twardnieje po zmieszaniu z wodą. w medycynie. Interesujące wystąpienia gipsu spotykane są również w strefie wietrzenia rud siarczkowych (np. Alabaster jest cenionym materiałem rzeźbiarskim. natomiast zupełnie czyste i przeświecające określane są mianem selenitu. wchłoniętych podczas szybkiej krystalizacji . Odmiany zbite są białe lub często zabarwione na kolor żółty i brązowy w zależności od charakteru domieszek. Według Pliniusza Starszego był on też pierwszym artystą. uwodniony siarczan potasowo-amonowy. R.spotykany jest najczęściej w szczelinach skał ilastych. do sporządzania odlewów. brunatny. Tw. [W Polsce skały gipsowe. Kryształy gipsu mają pokrój tabliczkowy lub słupkowy i przypominają niekiedy mikę. G. czarnożółty. który często przeobraża się w gips na skutek absorpcji wody. Ćervenica (Słowacja).4 g/cm3. 3. W czystej postaci krystalicznej gips jest przejrzysty i bezbarwny. Prażony w temperaturze wyższej niż 400°C gips traci zdolność pochłaniania wody i wykorzystywany jest wówczas do produkcji cementu (gips cementowy) oraz barwników.3-2. Stosunkowo rzadko wykorzystuje się obecnie gipsy do produkcji kwasu siarkowego i siarki. Najbardziej znane złoża gipsu występują we Włoszech (Volterra. który zastosował gips do sporządzenia odlewu ludzkiej twarzy. Zawierają one niekiedy ponad 50% drobnych ziaren piasku.soczewkowatych kryształów. oprócz 146 Wieliczki. [Spotykane niekiedy włókniste skupienia gipsu znane są pod nazwą spat satynowy lub szpak gipsowy]. wzdłuż Gila River w stanie Nowy Meksyk (USA). Główne złoża: Mórsfeld (Niemcy). Jednoskośny. słonych jezior oraz niekiedy w rezultacie rozkładu pirytów. Stosowany jest on w przemyśle budowlanym. w Hiszpanii i Egipcie. R.5 g/cm3. zazwyczaj razem z anhydrytem. w Wielkiej Brytanii i Czechach (Opawa). Rzadko występuje w postaci krystalicznej. tworzą zasobne pokłady w Niecce Nidziańskiej. czerwonawy. na Górnym Śląsku i Śląsku Opolskim (Głubczyce. 2. połysk szklisty. W wielu rejonach Sahary spotykane są wśród pustynnych piasków rozetowate skupienia doskonale wykształconych kryształów gipsu. Rosji oraz we Francji. Jako materiału modelarskiego użył go po raz pierwszy grecki rzeźbiarz Lizyp z Sikionu. a selenit ze względu na niezwykły połysk bywa stosowany jako kamień ozdobny. że gips był prawdopodobnie pierwszym minerałem zbadanym pod mikroskopem w 1695 r. Toskania). Tworzą one często okazałe skupienia przypominające kwitnące róże lub inne kwiaty bądź liście i z tego powodu nazywane "różami pustyni". Inne duże nagromadzenia złożowe znajdują się w wielu rejonach Stanów Zjednoczonych AP. 2. Jak dotąd halotrichit nie znalazł praktycznego zastosowania. Powstają one wskutek ewaporacji zrnineralizowanych wód. Drobnoziarniste odmiany gipsu noszą nazwę alabastru. Gipsy wykorzystywane są przede wszystkim do produkcji najrozmaitszych materiałów wiążących. G. szary. Mało znany jest fakt. szarawe lub żółtawe barwy. Kietrz)]. pirytu) oraz w pokładach węgla kamiennego. Tworzy tabliczkowate skupienia złożone z włókienek zorientowanych prostopadle do ich powierzchni. Innym ciekawym minerałem z grupy ałunów jest czermikit (nazwa pochodzi od złóż w miejscowości Ćermniki w Czechach). holenderskiego przyrodnika-amatora i wynalazcę mikroskopu.5-2. które przybierają charakterystyczne. Rozpoznanie gipsu nie nastręcza trudności. Dzięki wypalaniu w temperaturze 300-400°C uzyskuje się gips modelarski (zwany niekiedy gipsem paryskim). 1. żółtawy. Tw. ponieważ można go łatwo zarysować paznokciem. Copiapó (Chile) i Urmiah (Iran). Spotykany jest w skałach ilastych oraz na hałdach węglowych razem z innymi siarczanami. gdzie tworzy drobne kryształy igiełkowe lub włókniste. cytrynowożółty. biały.

1 g/cm3. w żyłach kwarcowych i strefie utleniania kruszców ołowiu. ziemiste skupienia minerałów powstających na skutek rozkładu blendy smolistej.5-3. że występuje w nim pierwiastek wolfram [pierwotnie nazywany tungstenem]. połysk tłusty. Zippeit należy do grupy tak zwanych ochr uranowych. Obecnie zippeit nie jest już oczywiście wykorzystywany do wyrobu barwników. 5. wyjątkowo bezbarwny. biała Scheelit [szelit] znajdowano często w kopalniach kasyterytu w czeskich Górach Kruszcowych. jego rodak K. ponieważ wśród występujących na hałdach minerałów wtórnych przeważały zdecydowanie ziemiste naskorupienia o tej właśnie kolorystyce.kasyterytu). Najbardziej rozpowszechniony w złożach kasyterytu i wolframitu. Krokoit tworzy piękne. który odkrył. Krystalizuje z roztworów hydrotermal-nych wzbogaconych w gazy pomagmowe (pneumatoliza) i występuje w żyłach . R. brązowawy. Na powierzchni wielkich.9-6 g/cm3. Scheele. mimo że po raz pierwszy stwierdzono w nim obecność tego metalu. zwykle szarobiały. Z uwagi na sporadyczne występowanie krokoit nie ma większego znaczenia jako ruda chromu. Te barwne naskorupienia. Rzadziej tworzy skupienia zbite.berezowit] oraz w okręgu Dundas na Tasmanii. 4.W. Scheelit krystalizuje zwykle w postaci podwójnych piramid (bipiramid). G. Dokonał tego francuski chemik Louis Vauquelin w 1797 r.9-6. Zippe (1791-1863). w których przeważał zippeit. zapomnianych hałd zaczęły się pojawiać jaskrawo zabarwione. gdzie nazywano go "spiżowobiałym ziarenkiem gradu" (w odróżnieniu od "czarnych ziarenek gradu" . m. 148 Jednoskośny. Tw. 5. koło Wólsendorf w Bawarii (Niemcy). Występuje w złożach chromi tu.5-5. ale w nim właśnie odkryto po raz pierwszy pierwiastek chrom. Minerały uranowe służyły do wyrobu całej gamy żółtych barwników. ale podobnie jak blenda smolista stanowi źródło pozyskiwania pierwiastków promieniotwórczych.Zippeit dzięki swojej szczególnej barwie zwrócił uwagę czeskiego metalurga Adolfa Patery w latach pięćdziesiątych ubiegłego wieku. rzadziej zielonawy. Na jego cześć minerał ten nazwany został później scheelitem przez francuskiego mineraloga F. diamentowy. żółtawy. Mniejsze nagromadzenia złożowe znane są z Rumunii (Baita). Najważniejsze złoża znajdują się na Uralu w okolicach Berezowska [stąd dawniej używana nazwa tego minerału . R. ale także samego uraninitu. ogniście zabarwione kryształy o pokroju słupkowym lub igiełkowatym. w stanie Utah (USA) oraz w rejonie Wielkiego Jeziora Niedźwiedziego (Kanada). Beudanta (1781-1850).X. który uznał ten minerał za rudę żelaza i nadał mu nazwę "tungsten" (ciężki kamień). połysk tłusty.in. G. 2. Tw. Bliższy jego opis przedstawił w połowie XVIII wieku szwedzki metalurg i chemik Axel Cronstedt. 149 Tetragonalny. podczas badania okazów krokoitu pochodzących z Uralu. Filipin (Labo). Wydobycie rozpoczęto w 1859 r. pomarańczo wożółty. Bardziej szczegółowe badania i analizy chemiczne przeprowadził w 1781 r.M. W owym czasie okres świetności słynnych kopalń srebra w Jachymovie dobiegał już kresu. Brazylii (Congonhas da Campo) oraz Zimbabwe (Penchalong). pomarańczowa Krokoit jest stosunkowo rzadkim minerałem. Zippeit zawdzięcza swą nazwę praskiemu mineralogowi F. do których zaliczany jest również uranopilit (uwodniony siarczan alkaliczny uranu). Oprócz Jachymova w Czechach znany jest także z wystąpień innych złóż uraninitu. Piękne okazy krokoitu zostały ostatnio odkryte w okolicy Chemnitz (Saksonia). nie 147 tylko w celu pozyskania produktów rozkładu uraninitu. często nawet diamentowy. nasunęły Paterze myśl wykorzystania minerałów uranowych do wytwarzania barwników.

lazulit). G. Okazy kryształów scheelitu są wysoko cenione i stanowią ozdobę każdej kolekcji. Znane są one ze złóż saskich w Zinnwald oraz czeskich (Cinovec). Występuje w towarzystwie galeny. nazywane tak ze względu na pokrój i doskonałą łupliwość kryształów. nigdy jednak nie ceniono go specjalnie wysoko. Mezica (Słowenia). nazwany tak na cześć J. one właśnie zostały po raz pierwszy opisane. Kryształy wrośnięte są w skałę macierzystą i ujawniają niewiele ścian. przy czym podstawieniu mogą ulegać nie tylko metale. Rozwinięte są one w postaci obfitych zgrupowań pomarańczowych i brązowych kryształów o pokroju tabliczkowym z nieregularnie zarysowanymi krawędziami. połysk szklisty. Stolza. Phoenixville (Pensylwania. Broken Hill (Nowa Południowa Walia. Niewielkie wystąpienia stolzytu spotykane są w kwarcach w Cinovcu (Czechy). G. który jako pierwszy opisał go w 1785 r. Australia). Baita (Rumunia). Minerały z grupy fosforanów charakteryzują się częstym izomorfizmem. [Znany także z Zinnwaldu (Niemcy) i Karyntii (Austria)]. Jest to wolframian ołowiu (PbWO4). Tw. ale również pokrewne arseniany i stosunkowo rzadkie wanadany. Wulfena. miki uranowe. który krystalizuje w układzie tetragonalnym. R. gdyż zdolność wzajemnego zastępowania wykazują także fosfor. która upodabnia je do łyszczyków. w Kornwalii (Anglia). piromorfit. rzadziej o pokroju krótkich słupków. mimetezyt [mimetyt] i inne. a ich przeciętna wielkość sięga 2-4 cm. wiwianit.piromorfit) i uwodnione sole (np. niebieski. Wśród fosforanów i związków pokrewnych do prawdziwych rzadkości należą minerały nie wykazujące skłonności izomorficznych (tak jak np. Wulfenit zawiera do 55% tego metalu. gdzie występują w postaci niewielkich bladobrązowych kryształów i tworzą druzy z kwarcem i zinnwaldytem [minerał z grupy łyszczyków]. głównie w strefie utleniania kruszców ołowiu. Tw. Pod względem liczebności odmian minerałów grupa ta ustępuje jedynie krzemianom. 3 g/cm3.A. 6. czego przykładem może być amblygonit.9 g/cm3. 153 Jednoskośny . połysk tłusty. Tetragonalny.7-6. Główne złoża: Bleiberg (Karyntia. Zgodnie z ogólnym podziałem wyróżniane są tu także bezwodne sole (np. W przeszłości był dobrze znanym kamieniem ozdobnym. 3. diamentowy. Hóllenthal koło Garmisch (Niemcy). lazulit i inne). W wielu forforanach zasadowych jon wodorotlenowy zastępowany jest przez pierwiastki z grupy halogenów [fluorowców]. lekarza z Teplic (Czechy). brązowawy. bezbarwna Lazulit wywodzi swą nazwę z arabskiego lazul (niebo) i greckiego lithos (kamień). Nevada. Występuje również w rejonie Altenbergu i Schwarzenbergu (Niemcy). R. Jest wydobywany jako ważna ruda wolframu. arsen i wanad. biała lub jasnoszara 150 Wulfenit nazwę swą wywodzi od austriackiego mineraloga A. Tworzy zwykle kryształy tabliczkowate. zwykle pomarańczowożółty.pseudorombowy. 151 Rozdział 7 FOSFORANY I ZWIĄZKI POKREWNE Do grupy tej zaliczone zostały nie tylko najbardziej rozpowszechnione fosforany. który po raz pierwszy opisał go jako niezależny minerał. Bardzo interesującą grupą wykazującą wyraźny izomorfizm są tzw. ale również bardzo rzadkim. tworząc kryształy podobne do scheelitu. Wyjątkowo piękne skupienia kryształów wulfenitu występują w rejonie Villa Ahumada w paśmie Sierra de los Lamentos w prowincji Chihuahua w Meksyku. apatyt. Z tego . waryscyt) oraz bezwodne fosforany zasadowe (np. Austria). Arizona). Najbardziej rozpowszechnioną grupę izomorficznych mieszanin mineralnych stanowią apatyty. Większe nagromadzenia wulfenitu są niekiedy eksploatowane jako rudy ołowiu. 5-6. Do grupy wolframianów należy również stolzyt. pomarańczowy. na Uralu (Rosja) i w USA (Connecticut. USA).kwarcowych w strefach kontaktowych granitów. Jest minerałem wyjątkowo pięknym. zółtoszary.

którzy . Początkowo złoża brazylianitu znane były tylko z okolic Conselheiro Pena w stanie Minas Gerais w Brazylii. Główne wystąpienia lazulitu znane są z okolic Salzburga (Austria). Występuje także pod nazwami: fosforokalcyt [trombolit. Jednoskośny. który zawierał piękne kryształy o zadziwiająco dużych rozmiarach i doskonale wykształconych ścianach. Jednoskośny. Interesujące. Poza Nadrenią główne jego wystąpienia znajdują się na Uralu oraz w okolicach Chotebofu w Czechach i Lubietova koło Bańskiej Bystrzycy na Słowacji. Pseudomalachit występuje najczęściej w postaci skupień nerkowatych. R. Brazylianit jest bardzo poszukiwanym kamieniem szlachetnym. często zgrupowane w druzy kryształy. Lazulit wykorzystuje się obecnie do wyrobu drobnych przedmiotów ozdobnych. aczkolwiek niewielkie wystąpienia lazulitu znane są z Austrii (Krieglach. czarnozielony. Jest oczywiście również bardzo popularny wśród kolekcjonerów. Oczywiście takie okazy trafiają przede wszystkim do muzeów i prywatnych kolekcji. niekiedy nadając mu szlif kaboszonowy. Najwspanialsze kryształy o głębokiej. szmaragdowy. z kopalni Palermo i Charles Davis koło North Grafton (Grafion County) w New Hampshire (USA). stosowali go często w miejsce turkusu lub znacznie bardziej wartościowego lazurytu (lapis-lazuli). natomiast najbardziej przydatne dla celów jubilerskich są ciemnoniebieskie kryształy pochodzące z Tijuco. spośród których wiele ma walory kamieni szlachetnych.31 g/cm3.powodu wykorzystywano go głównie jako imitacje innych. R. G. co wynika z faktu. Szwajcarii (Zermatt) oraz Szwecji (Yarmland). któremu nadaje się zwykle szlif fasetkowy. Lazulit spotykany jest w pegmatytach. którzy wyspecjalizowali się w imitowaniu kamieni szlachetnych. zielonożółtej lub oliwkowozielonej barwie osiągają niekiedy długość 12 cm i 8 cm szerokości. Niektóre kryształy występują razem ze srebrzyście połyskującym muskowitem i są mocno wrośnięte w skałę macierzystą.98 g/cm3. 2. m. Dlatego niekiedy nosi nazwę "imitowany lapis".od miejscowości Ehle w Nadrenii. Crowders Mountain (Północna Karolina) oraz Graves Mountain (Georgia) w Stanach Zjednoczonych AP. W ciągu kilku lat złoża te dostarczyły znacznej ilości doskonałego surowca. Pseudomalachit nie ma żadnych praktycznych zastosowań i nie występuje nigdy w większych nagromadzeniach. Występuje w pegmatytach. a przede wszystkim chalkopirytu. Styria).5. rzadko tworzy kryształy o pokroju igiełkowym lub tabliczkowatym. że dopiero niedawno stwierdzono identyczność wszystkich tych minerałów. 4. żółty. prasyn. Ładne kryształy spotykane są w Crowder Mountain. Charakteryzuje 154 się soczystą. Występuje zwykle w postaci zbitej. biała Brazylianit został odkryty stosunkowo niedawno.in. tworząc doskonale wykształcone. Tw. Ostatnio odkryto kryształy o podobnych rozmiarach w innych złożach w Minas Gerais (Mantena). Tw. zbitych lub włóknistych oraz form naciekowych i naskorupień. nadając mu nazwę pochodzącą od kraju jego odkrycia. gdzie został odkryty. Arabowie. połysk szklisty. w żyłach kwarcowych oraz skałach metamorficznych wzbogaconych w glin. tagilit]. G. zielonoszmaragdową barwą i jest minerałem strefy utleniania kruszców miedzi. zielona Pseudomalachit swoją nazwę zawdzięcza dużemu podobieństwu do malachitu. bardziej szlachetnych kamieni. 4. ehlit . Znany jest także pod wieloma innymi nazwami: lunnit (od nazwiska chemika Lunna).5. połysk szklisty. Ustępują one jednak doskonałością wykształcenia kryształom znanym z pierwszych odkryć. które wykazują niekiedy symetrię pseudorombową i zbliźniaczenia. Jego pierwszy opis przedstawili w 1945 r. Wydobywany jest jedynie jako składnik towarzyszący rozmaitym rudom miedzi. Tijuco w Minas Gerais (Brazylia). W tym samym okresie zaczęły pojawiać się w światowych kolekcjach brazylianity pochodzące z nowych 155 stanowisk. amerykańscy mineralodzy Pough i Henderson. 5.

156 Apatyty są zwykle żółte. G. szary. Tw. Znane są one pod nazwą skał fosforanowych lub fosforytów. włókniste lub tworzą nieregularne formy nerkowate o barwach w szerokiej gamie odcieni szarych i brunatnych. nazywane "kamieniem szparagowym" ze względu na swą barwę przypominającą szparagi. ametyst. 3. które mylnie sądziły. rzadziej żółty. Bardzo dobrze znane są niezwykle piękne szlify brylantowe różowych i żółtych apatytów pochodzących ze Szwajcarii.16-3. 3. akwamaryn. że każdy minerał ma swoją charakterystyczną barwę własną. biały. Apatyt występuje w najrozmaitszych postaciach i odmianach barwnych. Wchodzi w skład wielu skał magmowych. R. Spotykany m. Po ich śmierci stopniowo uwalniane fosforany.usilnie zabiegają o pozyskanie go do swoich zbiorów. Generalnie przyjmuje się. Tw. w Rosji (Półwysep Kolski). w Kazachstanie i na Ukrainie. jak np. ponieważ sądzono niegdyś błędnie. a w szczególności pegmatytów. Spotykany jest także w postaci skupień ziarnistych. turmalin. 5. Piromorfit zdecydowanie wyróżnia się wśród nich jaskrawym zabarwieniem i pokrojem kryształów. który nazwany został przez Abrahama Gottloba Wernera trafnie apatytem ze względu na swój wprowadzający w błąd wygląd zewnętrzny.7-7 g/cm3. Pięknie wykształcone kryształy apatytu pochodzą z St. Fosforyty stanowią przede wszystkim doskonały surowiec do produkcji nawozów sztucznych. BaCu3(OHVO4)2.in. Quebec (Kanada) i Durango (Meksyk). że związki fosforu pobierane z wody morskiej akumulowane są w twardych częściach organizmów żywych. których głównym składnikiem jest właśnie apatyt. brązowy. zwykle zielony lub brązowy. biaława Piromorfit znany był od dawna. Tennessee) i dostarczają niemal połowę produkcji światowej. W skałach osadowych tworzy niekiedy całe warstwy. zazwyczaj doskonale ograniczone gładkimi ścianami i zgrupowane w druzy. pręcikowy. Dziś wiadomo. Heksagonalny. Inne ważne złoża znajdują się w Afryce Północnej (Tunezja. Algieria i Egipt). połysk tłusty lub diamentowy. Heksagonalny. biały. w okolicach Horni Kaina i we Vrancicach (Czechy) w żyłach kwarcowych razem z chalcedonem.22 g/cm3. 158 . zwykle niebieskozielony. że jego kryształy powstają bezpośrednio z lawy wulkanicznej. atrakcyjnie zabarwione odmiany apatytu natomiast wykorzystuje się jako kamienie ozdobne. odkładane w postaci koloidalnej w osadach słabo przewietrzanych wód. z Saksonii (Niemcy). G. Nawiązuje ona do poglądów starożytnych. Staffelit [odmiana apatytu fluorowego] występuje w postaci skupień stalaktytowych w złożach Staffel koło Limburga (Niemcy). bezbarwny.5-4. Rzadki vesignieit. Występujące w nich apatyty nie są całkowicie czyste chemicznie i zawierają liczne domieszki mineralne i organiczne. chociaż rzadko w większych ilościach. że piromorfit tworzy się w strefie utleniania złóż kruszców ołowiu razem z cerusytem i innymi minerałami wtórnymi pochodzącymi z rozkładu galeny. przechodzą w fosforany wapnia. Maroko. chociaż w zależności od barwy nazywano go rozmaicie. Przeważnie tworzy osobniki słupkowe. Największe złoża fosforytów i apatytów eksploatowane dla celów przemysłowych występują w Stanach Zjednoczonych (Floryda. tworzy tabliczkowate lub ziemiste skupienia o barwie zielonożółtej. Do popularnych kamieni ozdobnych należą żółtozielone odmiany apatytu. zielony. iluzja). 6. a nawet igiełkowy. pomarańczowy. Liczne poglądy na temat genezy fosforytów są bardzo zróżnicowane i stanowią nadal kwestie otwartą. Jego kryształy mogą mieć pokrój słupkowy. Gotthard (Szwajcaria). zbitych. naciekowych i promienistych. Skład chemiczny apatytu określono dokładnie dopiero pod koniec XVIII wieku uznając go wówczas za odrębny minerał. tabliczkowaty. Występuje w strefie utleniania hydrotermalnych żył kruszcowych. Obecna nazwa wywodzi się z greckiego pyr (ogień) i morph (postać). R. połysk tłusty. biała Apatyt swoją nazwę wywodzi z greckiego apat (złudzenie. zasadowy wanadan miedzi i baru. Stąd odmiany barwne apatytu brane były za różne minerały.

kiedy tworzy większe nagromadzenia. 2. Caldbeck (Cumbria.Zellerfeld (Góry Harzu. USA) oraz w Meksyku (Chihuahua). Wzbogacona w żelazo odmiana nosi nazwę redondyt. Johanngeorgenstadt w Saksonii (Niemcy). Pfibram (Czechy). Anglia). Jaskrawozielonemu zabarwieniu zawdzięcza swą wcześniejszą niemiecką nazwę Grunbleierz . Do rzadkich minerałów należy również mimetezyt lub inaczej mimetyt. połysk woskowy. R. 3. Berezowsk (Ural. żółty. określanej mianem Braunbleierz .niemieckiej nazwy czeskiego miasta Stfibro. rubinowoczerwonawy. Bańska Szczawnica (Słowacja). 3. Sierra de Cordoba (Argentyna). beczułkowatego pokroju kryształów. gdzie tworzy często pseudomorfozy po galenie lub cerusycie. 6. które mają zaokrąglone. biała Wanadynit tworzy kryształy słupkowe. Czasami występuje w postaci zbitej. Główne złoża piromorfitu znajdują się w Clausthal . R. stosowaną dla odróżnienia od mniej pospolitej odmiany brązowej.1 g/cm3. Obecnie jednak wanad pozyskuje się głównie jako produkt wtórny przy przeróbce niektórych rud żelaza (np. Tw. z którymi najczęściej występuje razem. Odmiana ta spotykana jest w postaci białawych. Kampylit jest jednak stosunkowo rzadkim minerałem. Heksagonalny.pseudoheksagonalny.in. Zimapan (Meksyk). ponieważ kształtem przypomina kryształy piromorfitu. przez niemieckiego mineraloga Friedricha Adolfa Breithaupta pochodzącego z Vogtlandu w Turyngii. Nerczyńsku (Syberia). ze złóż Taberg koło Jónkóping w Szwecji) oraz boksytów. Rosja). Maroko. Algieria.Variscia. zwykle brązowawy. Często jest też z nim mylony. Arizona (USA). połysk tłusty.1 g/cm3. żółty. R. Stopy wanadu i żelaza stosowane są do produkcji specjalnych gatunków stali. Australia). który często bywa mylony z innymi minerałami. którego nazwa pochodzi z greckiego mimetes --imitacja. Niemcy). Większe nagromadzenia znane są z Pfibramu w Czechach oraz ze złoża Ro-ghton Gili. 4. Główne złoża: Obir w Karyntii (Austria). Kornwalia (Anglia). niekiedy zakończone podwójnymi piramidami. Nerczyńsk (Syberia). niebieskozielony. pomarańczowy. Kryształy tego samego minerału znaleziono w 1894 r. Berezowsk na Uralu (Rosja). Minerał strefy utleniania złóż kruszców ołowiu. 6. pięciotlenek wanadu jest stosowany jako katalizator przy produkcji kwasu siarkowego). Tw.8-7.5. Australia. Izomorficzny z piromorfitem i mimetytem.7-7.zielona ruda ołowiu. G. która pochodzi od Mieś . Piromorfit występuje w złożach kruszców ołowiu.52 g/cm3. Ta właśnie cecha pozwala go odróżnić od piromorfitu. Najczęściej tworzy kryształy słupkowe. Piromorfit z domieszką wapnia nosi lokalną nazwę "miesyt". Leadhills (Szkocja). Wanadynit jest ważną rudą wanadu (zawiera 19. Tw. na zachodnim wybrzeżu jeziora Utah (USA) i nadano mu nazwę utahlit. 160 Rombowy . bezbarwny. biała Kampylit wywodzi swą nazwę z greckiego kampylos (wygięty). G. G. Tsumeb (Namibia).Znacznie rzadziej występuje w postaci skupień nerkowatych lub ziarnistych. w którego okolicach występuje. Został opisany w 1837 r. Brazzaville (Kongo) oraz Broken Hill (Nowa Południowa Walia. silny połysk szklisty lub diamentowy. która obecnie stosowana jest jedynie w odniesieniu do zdobnych odmian waryscytu. który nadał mu nazwę wywodzącą się z dawnego określenia tego regionu . . beczułkowate kształty przypominające kampylit. Phoenixvil-le w Pensylwanii i Mullan w Idaho (USA). 159 Heksagonalny. Spotykany w strefie utleniania kruszców ołowiu. Nawiązuje ona do charakterystycznego. Większe wystąpienia mimetytu spotykane są w Johanngeorgenstadt (Niemcy). oraz skupienia nerkowate lub włókniste. bezbarwna Waryscyt jest bardzo atrakcyjnym.5-4.brązowa ruda ołowiu.4% pięciotlenku wanadu). wydobywany jest jako ruda ołowiu (zawiera 75% Pb). chociaż mało znanym kamieniem ozdobnym. Niewielkie ilości wanadu wykorzystuje przemysł chemiczny (m. promienistych skupień razem z brązowym piromorfitem. Phoenixville (Pensylwania.

Zjawisko to wiąże się z obecnością w wiwianicie żelaza dwuwartościowego. G. 161 Rombowy. jasno. znajdują się w Saksonii (Langenstriegis koło Freibergu). R. R. . [W Polsce wavellit znany jest z wystąpień w piaskowcach kwarcytowych Gór Świętokrzyskich oraz z niektórych stanowisk na Dolnym Śląsku]. 2. 2. Najlepiej znane wystąpienia. oprócz Kornwalii i Czech. w niektórych rejonach Stanów Zjednoczonych. niebieski. Wavella. Występuje głównie w skałach osadowych typu piaskowców i szarogłazów. Odmiany krystaliczne mają najczęściej barwy ciemnoniebieskie. W Stanach Zjednoczonych większe złoża występują w Mullica Hill (New Jersey) i Leadville (Kolorado). graniastych i nerkowatych. czasami zielony. G. Sam waryscyt występujący często z innymi fosforanami. głównie w łupkach krzemionkowych i szarogłazach. wykorzystywany jest jako surowiec do wyrobu zapałek. 2. Tw. Na początku XIX stulecia występowanie większych ilości wavellitu stwierdzono w kopalniach rud żelaza i kamieniołomach skał budowlanych w okolicach Trenie w Czechach. 162 Jednoskośny.G. ale na skutek utleniania bardzo szybko przybiera barwy niebieskie lub zielone. Wavellit tworzy skupienia promieniste oraz naskorupienia i nacieki niekiedy o kształtach kulistych.4 g/cm3. gdzie tworzy większe nagromadzenia złożowe.6-2. które ulega częściowej zamianie na żelazo trójwartościowe. jest wyjątkowo pięknym. Wystąpienia wiwianitu znane są z Bodenmais w Bawarii (Niemcy). [W Polsce wiwianit rozpowszechniony jest jako składnik niektórych rud darniowych i torfów w północnej i środkowej Polsce]. Spotykany jest również w postaci gwiaździstych skupień razem z kryształami gipsu. Kryształy wiwianitu mają najczęściej pokrój słupkowy lub tabliczkowy i występują zazwyczaj w postaci skupień gwiaździstych lub kulistych. białawy. w słynnych kopalniach magnetytu w Kirunie (Szwecja) oraz w Chester (Pensylwania. Spotykany jest często także w postaci ziemistej lub sproszkowanej. radach darniowych. Większość tych konkrecji nie przekracza jednak 7-10 cm. 3.3-2. nadaje się głównie do płaskich naszlifów i nie ma walorów kamieni jubilerskich. połysk szklisty. Wypełnia szczeliny i próżnie skał wzbogaconych w glin. bezbarwny. Rzadko tworzy niewyraźnie wykształcone kryształy o pokroju słupkowatym. Czasami. Wavellit nie ma większego znaczenia praktycznego. połysk szklisty. biała Wavellit [wawelit] został odkryty w 1800 r. Nadaje mu się zwykle szlif kaboszonowy.i ciemnoniebieski. USA) i w rejonie Ouro Preto w Brazylii. głównie na torfowiskach. a przede wszystkim z wardytem (uwodniony fosforan sodu i glinu). W roku 1817 Abraham Gottlob Werner nadał mu nazwę na cześć odkrywcy. Czech oraz półwyspu Kercz (Ukraina). Viviana w żyłach pirytu w Kornwalii. aczkolwiek mało znanym kamieniem ozdobnym.5-4. brązowy.7 g/cm3. np. które pochodzą głównie ze złóż w Czechach. często w towarzystwie bezpostaciowych fosforanów glinu. bezbarwna do jasnoniebieskiej szybko przechodzącej w błękit indygo Wiwianit został odkryty na początku XVIII stulecia przez brytyjskiego mineraloga J. Wavellit poszukiwany jest przez kolekcjonerów przede wszystkim ze względu na atrakcyjność promienisto-kulistych skupień o bladoniebieskiej barwie. W stanie świeżym jest przezroczysty. które zawierają drobniutkie kryształy o pokroju włóknistym lub igiełkowatym. na niektórych płaszczyznach perłowy z metalicznymi odcieniami. Wiwianit występuje w strefie utleniania złóż pirytu oraz w iłach. żółtozielony. Szczególnie popularne są stosunkowo często spotykane bryły wavellitu w postaci drobnoziarnistych skupień tego minerału. a także w koprolitach oraz tworzy inkrustacje szczątków kostnych i skamieniałych muszli. Najpiękniejsze okazy waryscytu w postaci owalnych. zielonkawy. natomiast formy ziemiste są z reguły bladoniebieskie.Waryscyt występuje przeważnie w postaci skupień promienistych i włóknistych oraz nerkowatych form naciekowych. jajowatych skupień dochodzących do 30 cm długości występują w pustkach wśród brekcjowatych skał osadowych w okolicach Fairfield (Utah). znane pod nazwą zepharovichyt. w miejscowości Barnstaple w hrabstwie Devon (Anglia) przez angielskiego fizyka W. Tw.

Miki uranowe mają duże znaczenie jako źródło surowców uranowych. 2-2. Tw. Pierwszy naukowy opis tych minerałów zawdzięczamy Ignacemu Hornowi (1742-1791). Watson-ville (Australia). G. bladozielony. Eksploatowane już od czasów starożytnego Egiptu kopalnie turkusu znajdowały się na półwyspie Synaj. Autunit zawiera 60% U3O8. bardzo rzadko w pegmatytach. skalenie. w Utah. złocistożółty. R.2 g/cm3. obejmująca blisko 40% wszystkich znanych minerałów. często na niektórych powierzchniach perłowy. 3. Jako kamień ozdobny może być traktowany jedynie wtedy. Brancheville w stanie Connecticut (USA). zwykle zielononiebieski. Spotykany jest w szczelinach piaskowców. połysk woskowy. szmaragdowozielony. 5-6. profesorowi Uniwersytetu Praskiego. połysk woskowy. połysk perłowy. żółtozielony. oraz Abrahamowi Gottlobowi Wernerowi (1749-1817). G. który wprawdzie wchodził wtedy w skład imperium otomańskiego. szarozielony. W okresie tym wydobywano również turkus ze znacznie mniejszych złóż w Anatolii (Turcja). Torbernit i autunit tworzą zazwyczaj cienkie.8 g/cm3. bezbarwna Wardyt należy do mało znanych kamieni ozdobnych. Najważniejsze wystąpienia: Kornwalia w Wielkiej Brytanii. 165 Rozdział 8 KRZEMIANY Jest to największa i najbardziej rozpowszechniona grupa. Shinkholobwe (Zair). Znacznie częściej występują jednak w postaci łuskowatych skupień na ścianach szczelin skalnych. jabłkowozielona Tetragonalny. tabliczkowate kryształy o dobrze wykształconych zarysach i doskonałej. m. Znajdowane były w Rudawach już od dawna przez saskich i czeskich górników. R.in.5. 5.6-2. "mikowej" łupliwości. ale praktycznie pozostawał w rękach plemion wrogo nastawionych do Turków. Po raz pierwszy został opisany przez amerykańskiego mineraloga Davisa i pochodził z jedynego dotychczas znanego stanowiska w Cedar Valley koło jeziora Utah (USA). którzy nazywali je "zieloną miką". Atrakcyjnie zabarwione odmiany wykorzystywane są jako kamienie ozdobne. R. Szczegółowa systematyka krzemianów jest dość skomplikowana i opiera się na pokrewieństwie krystalochemicznym struktury wewnętrznej . biała Turkus [kalait] był bardzo popularnym kamieniem ozdobnym szczególnie w okresie rozkwitu imperium otomańskiego. natomiast torbernit od 55 do 60%. 2. Niemcy) . G. 2.8 g/cm3. 164 Tetragonalny. R. Tw. tworząc tak zwane glino-krzemiany (np. [Nowe wystąpienia turkusu znane są również w Australii]. 3. G. niebieskozielony. siarkowożółty.5. Występuje tam w niewielkich ilościach razem z uthalitem (odmiana waryscytu).3 g/cm3. Los Cenilos w Nowym Meksyku. Turkiestanie oraz w USA. W niektórych krzemianach część atomów krzemu zastępuje glin.in. łupków krzemionkowych. Największe złoża znajdują się w okręgu Nishapur w Iranie [eksploatowane są tu już od 2 tysięcy lat]. Są to minerały strefy utleniania złóż uranowych. Turkus tworzy zwykle skupienia skrytokrystaliczne występujące w postaci naskorupień i form naciekowych (stalaktytów) oraz konkrecji. żółta Torbernit i autunit zaliczane są do grupy mik uranowych. JachymoY (Czechy). Kalifornii i w Nevadzie. kaolinity). W Europie niewielkie wystąpienia turkusu stwierdzono m. Tetragonalny. niebieski. w okolicach Jordanowa i Grabiny koło Świdnicy na Dolnym Śląsku.163 Trójskośny. Tw. Inne duże złoża występują w chinach. gdy występuje łącznie z waryscytem. połysk intensywnie szklisty. Turcy kupowali wówczas turkus i eksportowali go nawet do Persji. Kazachstanie. mineralogowi i geologowi z Akademii Górniczej we Freibergu. 2-2. Tw. Johanngeorgenstadt (Saksonia. Turcy mimo swego panowania musieli słono płacić wojowniczym plemionom za pozyskiwany turkus.

poszczególnych minerałów. Niektóre krzemiany wykazujące podobieństwo budowy chemicznej często tworzą mieszaniny mineralne, które wyodrębniają się w naturalne grupy i charakteryzują się zbliżonymi cechami (granaty, skalenie, pirokseny itd.). Szczególną grupę krzemianów stanowią zeolity - uwodnione glinokrzemiany metali lekkich (Ca, Na, Ba, Sr, K). Różnią się one od wszystkich innych krystalicznych substancji mineralnych tym, że zachowują swoją wewnętrzną strukturę i postać krystaliczną nawet po utracie wody. [ze względu na pokrewieństwo krystalochemiczne do krzemianów przestrzennych zaliczane są również minerały grupy kwarcu (SiO2), które zostaly omówione przez autora razem z tlenkami w rozdziale 4]. Krzemiany występują w przyrodzie w bardzo zróżnicowanych warunkach. Powstają zarówno jako minerały pierwotne, jak i wtórne, wchodząc w skład najrozmaitszych skał magmowych, metamorficznych i osadowych. Rombowy; Tw. 6,5-7; G. przeciętnie 3,5 g/cm3; zwykle żółtozielony, oliwkowozielony; połysk szklisty; R. biała Oliwin jako kamień ozdobny był wysoko ceniony już w starożytności. Pierwsze jego złoża znaleziono na maleńkiej wysepce, którą Rzymianie nazwali Topazos. Stąd wywodzi się pierwotna nazwa tego pięknego zielonego kamienia -topazus, występująca w wielu łacińskich źródłach. Na tej podstawie sądzono później mylnie, że rzymski topazus był kamieniem znanym obecnie jako topaz. Odkryte wcześniej złoża uległy z czasem zapomnieniu i w związku z tym przypuszczano, że ów rzymski topazus pochodził z Indii lub z innych krajów Orientu. 167 Dopiero później złoża tego kamienia odkryte zostały w Europie. Wspominany już Anselmus Boetius de Boot (1552-1612) opisuje jego wydobycie na zboczach wzgórza Kozakov w Czechach. Minerał ów nazwano chryzolitem, co oznacza złoty kamień (z greckiego chryzois - złoty, litos kamień). Rejon Kozakova pozostawał jedynym znanym miejscem występowania tego kamienia szlachetnego aż do 1900 r., kiedy to odkryto jego złoża na wyspie Zebirget (angielska nazwa: St. John), położonej w pobliżu egipskiego brzegu Morza Czerwonego. Okazało się, że jest to właśnie owa zapomniana wyspa Topazos. Te bogate złoża zyskały wkrótce wielką sławę i obecnie są najważniejszym rejonem występowania chryzolitów. Egipskie oliwiny charakteryzują się wyjątkową czystością, a co ważniejsze, także pokaźnymi rozmiarami. Oliwin występuje najczęściej w postaci ziarnistej i tworzy zazwyczaj gniazdowe skupienia [nazywane niekiedy bombami oliwinowymi]. Pojedyncze, luźne ziarna oliwinu przypominają maleńkie okruchy zielonego szkła. Kryształy, przeważnie o pokroju słupkowym, są raczej rzadkie. Pod wpływem utleniania barwa oliwinów zmienia się na żółtą lub czerwonawą. W większych ilościach występuje przede wszystkim w ubogich w krzemionkę skałach wulkanicznych, głównie w bazaltach [tzw. bazalty oli winowe]. Czasami są głównym składnikiem zasadowych skał magmowych, jak np. dunity, perydotyty. Główne złoża oliwinu znajdują się na wyspie Zebirget, w Brazylii, Norwegii, w USA (Arizona), na Nowej Zelandii, w rejonie Kozakova w Czechach oraz w górach Eifel (Forstberg) w Niemczech. Przezroczyste odmiany oliwinu, które noszą nazwę chryzolitu, a także niekiedy perydotu (prawdopodobnie stara, francuska nazwa nieznanego pochodzenia), wykorzystywane są nadal jako kamienie ozdobne. Znacznie rzadziej niż oliwiny spotykane są minerały o podobnym składzie chemicznym [należące do tego samego ciągu izomorficznego i obejmowane niekiedy także wspólną nazwą - oliwiny w szerszym tego słowa znaczeniu]. Należą do nich hortpnolit (krzemian magnezu i żelaza), for-steryt (krzemian magnezu) i fajalit (krzemian żelaza). 168 Regularny; połysk szklisty lub tłusty; R. biała Pirop - krzemian magnezowo-glinowy, Mg3Al2(SiO4)3

Tw. 7-7,5; G. 3,7-3,8 g/cm3; zwykle czerwony Almandyn - krzemian glinowo-żelazowy, Fe3Al12(SiO4)3 Tw. 7; G. 4,1-4,3 g/cm3; czerwony Andradyt - krzemian wapnia i żelaza, Ca3Fe2(SiO4)3 Tw. 6,6-7,5; G. 3,7-4,1 g/cm3; zwykle szarawy Grossular - krzemian wapnia i glinu, Ca3Al]2(SiO4)3 Tw. 6,5-7,5; G. 3,7-4,3 g/cm3; zwykle zielony lub czerwonobrązowy (hessonit) Spessartyn - krzemian magnezu i aluminium, Mn3Ali2(SiO4)3 Tw. 7; G. 3,77-4,27 g/cm3; zwykle czerwonawy Uwarowit - krzemian wapnia i chromu, Ca3Cr2(SiO4)3 Tw. 6,5-7,5; G. 3,42 g/cm3; szmaragdowozielony z żółtozielonymi odcieniami Granaty zawdzięczają swą nazwę XIII-wiecznemu teologowi i filozofowi Albertusowi Magnusowi (1193-1280) [autor rozprawy De Mineralibus]. Pochodzi ona prawdopodobnie od łacińskiego malum granatum (owoc granatu), ze względu na podobieństwo barwy najczęściej spotykanych odmian, lub, być może, od słowa granum (ziarno), zważywszy na ziarnistą postać skupień mineralnych. Do grupy granatów należą również liczne minerały, które w starożytności i średniowieczu nazywane były karbunkułami od łacińskiego carbunculus - węgielek. Z całą pewnością termin ten używany był przez Pliniusza Starszego dla określenia czerwonej odmiany granatu - almandynu. Do grupy granatów zaliczane są minerały o podobnym składzie chemicznym i budowie, które często tworzą pomiędzy sobą kryształy mieszane. Rozmaitością barwnych odmian przewyższają większość innych minerałów. 169 Ta różnorodność zabarwienia wynika z faktu, że w skład chemiczny granatów wchodzić może duża liczba pierwiastków dwuwartościowych i trójwartościowych wykazujących izomorfizm. Granaty krystalizują w układzie regularnym przeważnie w postaci dwunastościanów rombowych i dwudziestoczterościanów deltoidowych. Bardzo często tworzą też skupienia ziarniste lub zbite. Nie wykazują łupliwości, tylko niekiedy bardzo niewyraźną (np. almandyn). Ponieważ granaty mają zróżnicowany skład chemiczny i często tworzą mieszaniny mineralne, bardzo rzadko występują w przyrodzie w stanie czystym, odpowiadającym teoretycznym wzorom chemicznym. Należą do minerałów rozpowszechnionych o dużym znaczeniu skałotwórczym. Granaty powstają w bardzo zróżnicowanych warunkach, ale zawsze pod wpływem oddziaływania wysokich temperatur. Doskonale wykształcone kryształy spotykane są w gnejsach, łupkach mikowych lub w fillitach, marmurach, serpentynitach i granitach pegmatytowych. Ze względu na dużą odporność na wietrzenie występują często w osadach aluwialnych. Rozpowszechnione są także w strefach skał kontaktowych przeobrażonych pod wpływem magmy, tworząc niekiedy prawie monomineralne skały granatowe złożone głównie z granatów, piroksenów i minerałów wzbogaconych w magnez [np. granaty ty i niektóre łupki krystaliczne]. Pirop jest niewątpliwie najbardziej popularny z całej rodziny granatów. Najważniejsze złoża tej odmiany granatu znajdują się w południowych rejonach Wyżyny Środkowoczeskiej. Zostały one odkryte w końcu XVI wieku i tam właśnie znaleziono największy czeski granat. Miał on zupełnie wyjątkowe rozmiary zbliżone do wielkości gołębiego jajka. Być może jest to ten sam kamień o masie 3,6 g, który został osadzony w Orderze Złotego Runa i przechowywany jest obecnie w drezdeńskim skarbcu "Griines Gewólbe". Warto dodać, że piropy osiągające wielkość ziarenka grochu uznawane są dziś za bardzo duże i stanowią prawdziwą rzadkość. Macierzystymi skałami piropów są przede wszystkim serpentynity oraz skały bogate w oliwin, ale największe ich nagromadzenia spotyka się w osadach aluwialnych. 170

Piropy występują zazwyczaj w postaci ciemnych, ognistoczerwonych ziarn o szklistym połysku. Stąd też wywodzi się ich nazwa pochodząca z greckiego pyropos (podobny do ognia). Barwa ta spowodowana jest domieszkami chromu i żelaza. Najbardziej znane złoża oprócz Wyżyny Środkowoczeskiej znajdują się w rejonie słynnych kopalń diamentów w Kimberley w Republice Południowej Afryki, w stanach Arizona, Utah, Nowy Meksyk (USA) oraz w diamentonośnych skałach kimberlitowych w Jakucji (Rosja). Granaty noszą często lokalne nazwy związane z miejscem ich występowania, jak np. czeski granat, arizoński (amerykański) rubin itd. Mniej znane są złoża znalezione w Australii, Tanzanii, Zimbabwe i Brazylii. Jasnoczerwony, wpadający w lekki fiolet granat, stanowiący mieszaninę piropu i almandynu, nosi nazwę rodolitu i występuje głównie w Karolinie Południowej i Kalifornii (USA). Jako kamienie jubilerskie bardzo poszukiwane są obecnie granaty czeskie. Swą wielką popularność zawdzięczają pięknej barwie i połyskowi, dodatkowo wzbogacanymi dzięki oszlifowaniu. Jednak granaty czeskie rzadko kiedy osiągają duże wymiary. Znacznie większe są piropy pochodzące z Afryki Południowej, znane pod nazwą "Cape ruby" - rubiny przylądkowe. Najbardziej rozpowszechnione są granaty o składzie chemicznym almandynu. Są one także głównym składnikiem tzw. granatów pospolitych. Almandyn nazwę swoją wywodzi od miejsca odkrycia w okolicach starożytnego miasta Alabanda (obecnie w południowo-zachodniej Turcji), gdzie był w przeszłości wydobywany. W owych czasach szczególnie wysoko ceniono almandyny o fioletowawych odcieniach. Warto dodać, że spośród wszystkich granatów właśnie almandyn zaczęto najwcześniej wykorzystywać jako kamień ozdobny. Najbardziej rozpowszechnioną skałą macierzystą almandynów są łupki. Kryształy almandynu są dość duże (np. w porównaniu z piropami) i z reguły doskonale wykształcone. Zachowują wysoką wartość jubilerską nawet wówczas, kiedy mają pokaźne rozmiary. Wśród szlifowanych almandynów wymienić można kilka bardzo dobrze znanych kamieni o wyjątkowej wielkości i wspaniałym zabarwieniu. Największy z nich znajduje się w kolekcji Smithsonian Institution w Waszyngtonie. Jest to gwiaździsty almandyn (wykazujący zjawisko asteryzmu), pochodzący ze stanu Idaho, o masie 175 karatów. Barwa almandynu przypomina pirop, ale różni się bardziej fioletowawym lub brązowawym odcieniem. Zazwyczaj jest także nieco bledsza niż barwa piropu. Odmienne odcienie spowodowane są różnymi domieszkami. Czyste almandyny są wyjątkiem. Najczęściej zawierają cząsteczki piropu i spessartynu oraz inne domieszki. Fioletowy odcień spowodowany jest na przykład obecnością żelaza i chromu. Najważniejsze złoża almandynu o walorach jubilerskich znajdują się obecnie w Sri Lance, Indiach, Australii, na Madagaskarze, w Brazylii i USA. W Europie najbardziej znane są wystąpienia z Tyrolu w Austrii, Ćaclava w Czechach oraz w Rumunii. O wartości almandynów jako kamieni szlachetnych decyduje ich podobieństwo do rubinów. Najwyżej cenione okazy pochodzą ze złóż aluwialnych w Sri 171 Lance i znane są pod handlową nazwą rubinów cejlońskich. Również w Indiach znajdują się liczne złoża aluwialne almandynów; tu wydobywa się duże, zaokrąglone kryształy tej odmiany granatów. Almandyny tyrolskie występujące w szarozielonych łupkach wyróżniają się bardzo pięknie wykształconymi kryształami, których wielkość często przekracza 5 cm. Stosunkowo niedawno odkryto na Alasce nowe złoża bardzo atrakcyjnych almandynów, spotykanych wśród ciemnoszarych łupków mikowych. [W Polsce al-mandyny występują na Dolnym Śląsku, głównie w łupkach krystalicznych Gór Izerskich i Karkonoszy, w amfibolitach i pegmatytach Gór Sowich oraz w gnejsach koło Strzelina]. Andradyt to kolejny minerał z grupy granatów. Jego nazwa, wywodząca się z greckiego andras, została po raz pierwszy użyta przez greckiego filozofa, lekarza i przyrodnika Teofrasta (372-278 p.n.e.) na określenie całej rodziny granatów. Andradyt tworzy zazwyczaj skupienia zbite, często

występujące w łupkach i skałach zmienionych kontaktowo oraz w serpentynitach. Demantoid występuje także pod inną nazwą .in. gdyż jest mniej ceniony od cyrkonu. jasnozielone i żółtozielone zabarwienie demantoidu wywołane jest obecnością chromu. która pochodzi bezpośrednio od dawnego niemieckiego słowa Demant . Istotnie. Jego ciemnobrązowe lub czarne zabarwienie spowodowane jest obecnością tytanu i sodu. Stąd jego nazwa. Główne złoża hessonitu o walorach jubilerskich występują w Sri Lance. Zwykle ma barwę żółtą. Podobnie jak grossular. Melanii używany jest często do wyrobu biżuterii żałobnej. Ampandramaika na Madagaskarze oraz w Sri Lance. kolejna odmiana granatu. Spessartyn spotykany jest w granitach i pegmatytach oraz innych skałach magmowych. Spessartyn. zbliżoną do diamentu. czyli "czarny". Melanit spotykany jest zazwyczaj w postaci kryształów występujących w skałach wulkanicznych. którego nazwa pochodzi od botanicznej nazwy agrestu . USA). oprócz Spessart. w dolinie rzeki Wiluj w Jakucji (Syberia). trudno odróżnić hessonit od cyrkonu. piroksen (diopsyd) i wezuwian. Odkryty został po raz pierwszy w 1860 r. Spotykany jest także w wielu rejonach Republiki Południowej Afryki (np. hessonit jest typowym minerałem stref kontaktowych skał magmowych i wapieni. Wollriiterskop). Przezroczyste odmiany spessartynu są bardzo popularnym kamieniem ozdobnym. Główne złoża. Dopiero w dwadzieścia lat później znaleziono demantoid w jego skałach macierzystych w rejonie Sysertska na Uralu. takich jak np. pod wpływem wietrzenia ciemnieje. Dlatego w złożach pierwotnych towarzyszą muz reguły inne minerały strefy kontaktowej. a także w Australii (Mud-gee w Nowej Południowej Walii).CaSiO3). w okolicach Miass na Uralu (Rosja). Do najważniejszych szlachetnych odmian andradytu należą deman-toid i melanit. . Główne złoża grossularu występują w dorzeczu rzeki Wiluj na Syberii i na Uralu. Jego nazwa pochodzi od miejsca pierwszego odkrycia w górach Spessart pomiędzy Frankfurtem a Wiirzburgiem w Niemczech. która nawiązuje z kolei do barwy przypominającej niektóre topazy. bo przypomina barwą owoce agrestu. znajdują się w Górach Harzu (Niemcy). Grossular jest granatem. w rejonie Haddam (Connecticut. Demantoid przyćmiewa wszystkie inne granaty silnym połyskiem i bardzo wysoką dyspersją (zdolnością rozszczepiania światła białego na jego barwne spektrum). w złotonośnych aluwiach koło Niżnego Tagiłu na Uralu. Zielony demantoid jest bez wątpienia najwyżej cenioną odmianą granatu. Melanit wywodzi swą nazwę z greckiego melas. czerwonawą lub brązową.hiacyntów o charakterystycznym czerwonobrunatnym lub pomarańczowym zabarwieniu. takie jak wollastonit (włóknisty. Najbardziej znane obecnie wystąpienia demantoidów o wartości jubilerskiej znajdują się w północnych Włoszech (Val Ma-lenca) i w Tanzanii. a szczególnie od jego szlachetnych odmian . z którym bywa często mylony. Występuje w postaci zbitej lub krystalicznej i powstaje w warunkach wysokotemperaturowych przekształceń w strefach kontaktowych magmy zasobnej w krzemionkę i skał wapiennych wzbogaconych w glin. Szmaragdowozielone. Znane są jego złoża m. słabszy. a nawet staje się czarny. Hessonit lub essonit jest czerwoną odmianą grossularu wzbogaconą w żelazo. Towarzyszą im z reguły minerały z grupy pi-roksenów (hedenbergit) lub amfiboli. a także na obszarze Niemiec i Norwegii. Czechy) oraz na obszarze Piedmontu w północnych Włoszech. fonolity. Duże kryształy hessonitu występują w okolicach Żulova (Jeseniky. Prawie zawsze zawiera mniejsze lub większe domieszki almandynu i stąd jego zabarwienie jest bardzo zmienne. pomarańczową.gorszy.topazolit.diament. najczęściej razem z cyrkonem. Występuje zwykle w postaci kryształów. biały krzemian wapnia . w Meksyku (Xalostoc). w rejonie 172 Frascati koło Rzymu oraz Wezuwiusza (Włochy). Jego nazwa pochodzi z greckiego hesson . do którego jest podobny.Ribes grossularia.

że "diamenty Matara" są tym samym minerałem. gdzie odkryto jego złoża. 173 Pozyskuje się je także w kopalni Texas w Pensylwanii (USA). zwane hiacyntem. połysk diamentowy. szczególnie w bogatych w krzemionkę i metale alkaliczne (np. ale dopiero znacznie później okazało się. Kryształy uwarowitu są niewielkie i z tego względu bardzo trudne w obróbce szlifierskiej. Ze względu na swą wysoką odporność mechaniczną cyrkon jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych minerałów ciężkich. W Polsce natrafiono na uwarowit w skałach nefrytowych w okolicy Jordanowa na Dolnym Śląsku. szczególnie w żwirach i piaskach. wydobywane już od dawna z zasobnych złóż aluwialnych w Sri Lance.5. Najbardziej znane złoża cyrkonu o walorach jubilerskich. 7. potas i sód). Przewyższają pod tym względem nawet twardszy od nich kwarc. tłusty na przełamie. Nieprzezroczyste odmiany różnych mieszanin granatów nazywane są granatami pospolitymi. Wcześniej czysty bezbarwny cyrkon stosowany był do celów jubilerskich tylko sporadycznie. gdzie jest wydobywany z piasków plażowych. Dopiero w czasach nam współczesnych zaczęto go szerzej wykorzystywać 174 przede wszystkim ze względu na podobieństwo do diamentu. decyduje o ich wysokiej przydatności do wyrobu łożysk w instrumentach precyzyjnych. Chociaż wydaje się to dziwne. 3. Tw. oprócz wspomnianej Sri Lanki. pochodzącą od nazwy miasta w Sri Lance. ponieważ dłużej zachowują ostre krawędzie. rubinów czy spineli.8 g/cm3. nawet pierwsze. Te właśnie wtórne nagromadzenia cyrkonu. W większych ilościach pojawia się głównie w skałach nefelinowo-sjenitowych. przepięknie zabarwione. Najpiękniejsze okazy uwarowitu pochodzą z serpentynitów w okolicach Sysertska w pobliżu Swierdłowska na Uralu. Ich zabarwienie zależy od składu chemicznego. żółtozielony. że zawierają one pierwiastek cyrkon. w pegmatytach oraz w skałach metamorficznych i aluwiach.9-4. Hiacynty. bezbarwna Cyrkon zajmuje wyjątkową pozycję wśród kamieni szlachetnych. znajdują się na Uralu (Miass). zwykle żółtobrązowy. [W . minerał akcesoryczny) w wielu skałach magmowych. Jego zastosowanie w sztuce jubilerskiej nie opiera się na długiej tradycji. Składają się one głównie z almandynu lub andradytu i występują najczęściej w łupkach i gnejsach. Granaty należą do najlepszych materiałów ściernych i polerskich. G. żółtoczerwone o silnym połysku odmiany cyrkonu. Twardość granatów. w Kanadzie (Renfrew). co zwiększa efektywność ich wykorzystania. Cyrkon występuje zazwyczaj w postaci tetragonalnych kryształów lub ziarnistych skupień. w Makri (Turcja). zostały zbadane bardziej szczegółowo pod koniec XVIII wieku. Stwierdzono wówczas. W Europie wystąpienia cyrkonu o znacznie mniejszej wartości jubilerskiej znane są z Tyrolu. czerwonobrązowy do czarnego. a przede wszystkim doskonałe przewodnictwo cieplne i sprężystość. jak to jest w przypadku szafirów. Piropy są w szczególności bardzo przydatne jako kamienie do precyzyjnych mechanizmów zegarowych. Przez długi czas uchodził zresztą za diament. Głównym producentem cyrkonu są Indie (Travancore). mają największą przydatność praktyczną. USA (Henderson County w Południowej Karolinie) oraz w Brazylii (Cerro de Caldos). z południowo-wschodniej Norwegii oraz z Loch Garvee w Szkocji. Nadrenii (Niemcy). Tetragonalny. nie zyskały większej popularności w Europie. bladożółty lub bezbarwny. a w szczególności piropów. Na rynkach europejskich pojawił się pod nazwą "diamentów Matara". R. Złoża te mają oczywiście znaczenie tylko dla przemysłu.Uwarowit (granat chromowy) uważany bywa za najpiękniejszy zielony kamień ozdobny. Należy do rzadziej spotykanych granatów i pojawia się głównie w złożach kruszców chromu. Walory techniczne piropu podnoszą jego inne właściwości fizyczne. Niewielkie ilości cyrkonu spotyka się (jako tzw.

natomiast w kierunku prostopadłym . że nazwa "topaz" wywodzi się z sanskryckiego słowa tapas . Jest to bardzo charakterystyczna cecha dystenu. 175 Rombowy. niebieski. zainteresowanie topazem znacznie spadło. Ceniony był bardzo wysoko. różowofioletowy. Była to Andaluzja w Hiszpanii. miodowożółty. często wydłużonym. że w przekroju poprzecznym układają się one w barwny krzyż. węgliste wrostki rozmieszczone wzdłuż prostokątnych osi w ten sposób. Na przykład powszechnie występujące żółte zabarwienie wywołane jest niewielkimi . Włókniste. zielonożółtej odmiany oliwinu.2 g/cm3. i sthenos . nazywanego kamieniem krzyżowym.5-3. 3. południowej Australii i z Uralu. różowawy. ale przezroczyste. Niektórzy mineralodzy przypuszczają.podwójny. często spilśnione odmiany syllimanitu przemieszane z kwarcem noszą nazwę fibrolitu. wykorzystywane są jako kamienie jubilerskie. Dysten krystalizujący w układzie trójskośnym i rombowy syllimanit mają identyczny skład chemiczny. Odmiany pochodzące z Brazylii mają zastosowanie jako kamienie ozdobne.7. Ta niefortunna dewaluacja topazów wywołana zostanie przede wszystkim odkryciem największych na świecie złóż brazylijskich. 7. połysk szklisty. żółte oliwiny).ogień. Często spotyka się topazy bezbarwne. Dysten wywodzi swą nazwę z greckiego di . Tw. Cyrkon wydobywany jest głównie w celu pozyskania pierwiastka cyrkonu oraz niekiedy z uwagi na zawarte w nim pierwiastki promieniotwórcze i pierwiastki ziem rzadkich. G.6 g/cm3. Przed odkryciem właściwego andaluzytu znano już jego odmianę . zazwyczaj o białej barwie. Syllimanit tworzy z reguły skupienia igiełkowe lub włókniste. biała Topaz jest jednym z najlepiej znanych i najdawniej wykorzystywanych kamieni szlachetnych. gdzie znaleziono go po raz pierwszy. głównie kamienie jasnomiodowe oraz różowe i niebieskie. połysk szklisty. G. różowy i różnie zabarwiony. R.Polsce niewielkie wystąpienia cyrkonu znane są z obszaru Dolnego Śląska oraz z piasków plażowych nad Bałtykiem]. Kryształy chiastolitu zawierają ciemne. 176 Rombowy. z kolei zaś prawdziwe topazy określano mianem chryzolitów . Nazwa topazu pochodzi prawdopodobnie od wysepki Topazos na Morzu Czerwonym. słynącego z pielgrzymek. białe lub szare. Andaluzyt wykorzystywany jest do produkcji materiałów ognioodpornych oraz do wyrobu specjalnej porcelany. Tabliczkowate kryształy równolegle do wydłużenia mają twardość 4-5. Stosowany jest również obecnie w reaktorach nuklearnych jako element zabezpieczający. Cieszył się dużą popularnością już w starożytności. 8.złotych kamieni. dużych kamieni. Inne odmiany andaluzytu tworzą kryształy o pokroju słupkowym. co ma związek z jego odmienną twardością w różnych kierunkach. zwaną chryzolitem. a szarobiała i biała . podobnym do łodyg. Inne nagromadzenia złożowe znane są z Austrii. O zróżnicowaniu barw decydują domieszki metaliczne. biała Andaluzyt nazwany został od miejsca. bezbarwny. R. Rzymianie określali mianem topazus wiele innych kamieni ozdobnych o barwie żółtej (np. którego nazwa pochodzi z greckiego chiasmos (podobny do krzyża). Uznaniem cieszy się niezmiennie jedynie kilka barwnych odmian topazów.chiastolit. Występował on w rejonie miasta Santiago de Compostella. Pierwiastek cyrkon jest surowcem wykorzystywanym do produkcji materiałów żaroodpornych i ognioodpornych.1-3. dopóki znano jego wystąpienia jedynie w obrębie Starego Świata. Brazylii. co przyczyniło się do wykorzystania chiastolitu. Złoża o znaczeniu przemysłowym występują w Kazachstanie i w Kalifornii. biały.rhatizytu. zwykle żółtawy. do wyrobu przedmiotów pamiątkowych. Czysty cyrkon (hiacynt) i inne jego odmiany barwne. Tw. pięknej. Dopiero wraz z rozwojem nauk mineralogicznych stało się możliwe odróżnienie topazu od chryzolitu. zabarwiony rozmaicie.5. Odmiana niebieska nosi nazwę cjanitu. 3. kiedy w Ameryce odkryto zasobne złoża wspaniałych. Później. gdzie w czasach starożytnych znajdowano myloną z nim odmianę oliwinu.siła.

zielonożółty . W aluwiach tworzy wtórne nagromadzenia mineralne. dobrze wykształcone kryształy topazu są znacznie rzadsze niż bardziej rozpowszechnione skupienia pręcikowe i ziarniste. ponieważ z reguły przyrastają one do podłoża. którego masa wynosi 300 kg.śladami dwu wartościowego żelaza. przecinających serie łupków. Jest on zazwyczaj nieprzezroczysty. Podwójnie zakończone kryształy są bardzo 177 rzadkie. Najsłynniejszym oszlifowanym topazem jest kamień o nazwie "Braganza". Dobrze rozwinięte ściany kryształów mają często podłużne prążkowanie i wykazują doskonały szklisty połysk. Topaz występuje zazwyczaj w towarzystwie czystego kwarcu (kryształu górskiego). turmalinu i innych minerałów. W nowojorskim Muzeum Historii Naturalnej znajduje się np. zróżnicowanych barwach. ale nie oprawione. Z tych samych złóż pochodzi ogromny kryształ różowego topazu o masie 150 kg przechowywany obecnie w zbiorach Muzeum Mineralogicznego we Florencji. Zawiera ona wiele dużych kamieni umieszczonych w wyrobach biżuteryjnych oraz liczne topazy oszlifowane. Dotyczy to przede wszystkim złóż w Brazylii. a jego masa wynosi 1680 karatów. który został znaleziony w 1740 r. związane również z pegmatytami. doskonale wykształcony kryształ przezroczystego topazu pochodzący z Minais Gerais w Brazylii. Niektóre złoża topazu słyną z tego. Wielki kryształ niebieskiego topazu.1469 karatów. z których wydobywa się kryształy topazu o wyjątkowej wielkości i pięknych. który co prawda pękł na trzy części. Największy żółty kamień ma masę 7725 karatów. Towarzyszą im często beryle. pochodzący ze słynnej kopalni Murzinka na Uralu. lekko niebieskawe kryształy topazu pochodzą z kopalni Murzinka koło Jekaterynburga na Uralu. Inne słynne złoża. a przede wszystkim w pegmatytach. Odmiana topazu występująca w tej postaci nosi nazwę pycnitu (pyknitu) i pochodzi z greckiego pyknos (gruby). znajduje się w kolekcji Instytutu Górniczego w St. Petersburgu. ale jego łączna masa wynosiła 140 kg. Wspaniałe żółte i żółtoczerwone topazy pochodzące z drugiego rejonu odkryto w 1760 r. Kryształy topazu mają pokrój słupkowy i stanowią najczęściej kombinację słupów pionowych zakończonych dwuścianem podstawowym lub piramidami. Przezroczyste.3273 karaty. że wydobywa się w nich charakterystyczne odmiany barwne tego kamienia. Duże. gdzie występował w postaci otoczaków zwanych pingos dagoa (krople wody). pierwotnie uważany za diament. spotykanym najczęściej w pustkach skał granitowych. w zwietrzałych żyłach pegmatytowych. w Ouro Preto (Brazylia). łupkach mikowych i gnejsach. niebieskawe zaś . występują w Rosji. Największe oszlifowane topazy znajdują się w kolekcji Smithsonian Institution w Waszyngtonie i pochodzą także ze złóż brazylijskich. natomiast różowo zabarwione topazy brazylijskie należą raczej do rzadkości. a rozmiary sięgają 80 x 60 x 60 cm. Zdobi on obecnie królewską koronę portugalską. Istnieje wiele kryształów topazów o zadziwiająco dużych rozmiarach. Towarzyszy również często żyłom kruszcowym kasyterytu. Za dość typowe uważa się topazy żółtoczerwone. na ogół żółty lub lekko różowy względnie zielony i oczywiście nie przedstawia wartości jako kamień szlachetny. Bezbarwny topaz pochodzący z rejonu północno-wschodniego odkryto najpierw w złożach okruchowych. Większe kryształy są również często przezroczyste. Topaz jest typowym minerałem kwaśnych skał magmowych. niebieski . o czym wspomniano już uprzednio. Topazy odznaczają się doskonałą łupliwością. W kraju tym topazy występują na obszarze stanu Minas Gerais w dwóch odrębnych rejonach: w północno-wschodniej części stanu oraz w okolicach jednego z większych miast . 178 kwarcu dymnego. hematytu. Topazy pochodzące z różnych złóż wykazują niejednokrotnie charakterystyczne nieregularności postaci. pierwotne wystąpienia odkryto znacznie później w żyłach pegmatytowych. . Najpiękniejsza kolekcja jubilerskich topazów przechowywana jest w skarbcu drezdeńskiej Griine Gewólbe.domieszkami chromu.Ouro Preto. Z brazylijskich złóż wydobyto również wspaniały żółty topaz. Znane są także złoża topazów w brazylijskim stanie Rio Grande do Sul.

Wiedziano o tym od dawna. "topazy uralskie". krzyżowe bliźniaki kryształów staurolitu noszono jako amulety. "topazy szkockie" itp. ale komplikuje obróbkę szlifierską.Spotykane są one w pustkach skał granitowych w towarzystwie dymnego kwarcu. Do najczęściej spotykanych imitacji należą jednak intensywnie zabarwione cytryny uzyskiwane w wyniku podgrzewania ametystu. Topaz wykorzystywany jest przede wszystkim jako kamień ozdobny. cieszyły się dużą popularnością. G.7-3. przyjemne odcienie barw oraz czystość mineralną. czerwonobrązowy lub czarnobrązowy. Jak już wspomniano. mają skłonność do utraty soczystości barwy pod wpływem długotrwałego wystawienia na promienie słoneczne. a w okolicy Urulga topazy winnożółte. R. Z mineralogicznego punktu widzenia bardzo interesujące są wystąpienia pyknitu w żyłach kasyterytu z okolic Zinnwaldu w Niemczech i Cinovec w Czechach. w rejonie Zabajkala (góry Adun-Czołon) na Syberii występują wspaniałe żółte kryształy. połysk szklisty lub matowy. określane na rynku jubilerskim jako "topazy hiszpańskie". Synteza topazu pozostaje na razie zagadnieniem teoretycznym i nie ma praktycznego znaczenia. Odmianom bezbarwnym nadaje się szlif brylantowy. Rombowy. wartość topazu wyrażona w karatach nie wzrasta automatycznie wraz z masą jak w przypadku innych kamieni szlachetnych. ponieważ jego zbliźniaczone kryształy tworzą charakterystyczne zrosty przypominające kształt krzyża. 179 Można na przykład zmienić żółty lub żółtoczerwony topaz brazylijski na kamień o zabarwieniu różowoczerwonym o wysokim współczynniku załamania światła i silnym pleochroizmie. ale dopiero stosunkowo niedawno stwierdzono. Walory i cenę topazu może natomiast podnieść w sposób istotny barwa kamienia. Podole). Liczące się złoża znajdują się również w Australii oraz w Ameryce Północnej: Roniona (Kalifornia). ale obecnie nie ma on już żadnego praktycznego znaczenia.5. Spośród innych złóż światowych wymienić należy złoża w Japonii. "topaz Madera". Miejscowość Miass nad brzegami Jeziora Ilmeńskiego na Uralu słynie z bezbarwnych odmian topazów. a zwłaszcza na obszarze Ukrainy (Wołyń. natomiast okazy barwne otrzymują zwykle szlif schodkowy. że decyduje o tym przede wszystkim nie światło. że pojedyncze słupkowate kryształy staurolitu są znacznie rzadsze niż zrosty bliźniacze. Z tego powodu znany jest także pod nazwą lapis crucifix. Stoneham (Ma-ine) i Utah. chociaż kamień ten nadal cieszy się dużą popularnością. wartość topazu jest dziś niższa niż w przeszłości. bezbarwna Staurolit wywodzi swoją nazwę z greckiego stauros (krzyż) i lithos (kamień). Najpiękniejsze okazy staurolitu występującego razem z cyanitem pochodzą z łupków mikowych w rejonie Monte Campione koło Faido oraz Lago Ritone w szwajcarskim kantonie Ticino. Niektóre topazy. Najbardziej znanym stanowiskiem europejskim był rejon Schneckenstein w saskich Rudawach (Niemcy). Akes Peak i Nathrop (Kolorado). W wyjątkowych przypadkach czysty topaz wykorzystuje się do wytwarzania specjalnych soczewek optycznych. Spotyka się je również w europejskiej części Rosji. oraz przede wszystkim słynne złoża okruchowe w Sri Lance. ponieważ do imitacji topazu używa się syntetycznych korundów lub niekiedy spineli. jak żółte oraz bladozielone. Spotyka się je głównie w łupkach mikowych i fyllitach oraz w strefach kontaktowych . zwłaszcza intensywnie zabarwione. Warto wspomnieć. ale podwyższona ciepłota wywoływana przez promienie słoneczne. Są to z reguły bardzo duże kryształy. a ponieważ występowały dość powszechnie i były niedrogie. 3. Wspaniała łupliwość ułatwia wprawdzie dzielenie materiału. Obecnie jubilerzy zmieniają sztucznie barwę topazów przez ich podgrzewanie. przejrzystość. skaleni i lepidolitu. na przełamie tłusty. Topaz ceni się za twardość. gdzie występują topazy doskonałej jakości zarówno bezbarwne. Tw.8 g/cm3.7-7. Nieprzezroczyste topazy stosowane są również w przemyśle jako materiał ścierny i polerski. Sprzedawano je pod nazwą Baseler Taufstein (kamień chrzestny z Bazylei). brązowy. skąd pochodzą bezbarwne kryształy. Ponieważ większe okazy nie należą do rzadkości.

niektóre łupki łyszczykowe. 181 Najważniejsze złoża tytanitu znajdują się w okolicach St. Plauen koło Drezna w Niemczech. R. bezbarwna Tytanit tworzy kryształy o pokroju tabliczkowym. znany jest także w postaci skupień zbitych i ziarnistych. Spotykane tam grube. Tytanit występuje jako minerał poboczny żył pegmatytowych oraz przekrystalizowanych skał wapiennych. 3. określane odrębnymi nazwami. Tw. Kryształy tytanitu. Gottharda (Monte Campione) oraz Faido i Lago Ritone w Szwajcarii ważniejsze wystąpienia staurolitu znajdują się w Fannin County w Georgii oraz w Lisbon i Franconia w New Hampshire (USA). Tennesee (USA). brązowy.in. w Sanarce koło Orenburga na Uralu (luźne kryształy w aluwiach). brązowoczerwony i czerwonawy. bezbarwna Hemimorfit był od dawna wydobywany z górnych partii złóż cynku i ołowiu.5 g/cm3. która tworzy dobrze wykształcone kryształy o klinowatym kształcie. Istnieją różne odmiany tytanitu. Występujący w dostatecznie dużej ilości tytanit jest przede wszystkim ważną rudą tytanu (przeciętnie zawiera 24. fonolity (castellit) i diabazy. sjenitach i pokrewnych skałach magmowych. staurolityty].przeobrażonych skał osadowych wzbogaconych w tlenki glinu. Spotyka się go także niekiedy w innych typach skał wylewnych. i są charakterystyczne dla tzw. Sfen jest odmianą przezroczystą. G. 5.5% Ti).sfenu. Tytanit występujący w tundrze chibińskiej na Półwyspie Kolskim pozyskiwany jest jako produkt uboczny podczas wydobycia apatytów. 3. brązowy. jak np. pojawiają się najczęściej w szczelinach skalnych. także w granodiorytach. paragenezy alpejskiej. brązowe kryształy lub ziarna tytanitu noszą często nazwy pochodzące od miejsc ich występowania. Inne ważne złoża tytanitu znajdują się w okolicach Kragero w Norwegii. Niekiedy staurolit jest podstawowym minerałem skałotwórczym [m. gdzie występuje jako główny minerał skałotwórczy (30% zawartości w skale) i jest wydobywany jako surowiec do wytwarzania niebieskiego pigmentu. Tlenki tytanu są podstawowym składnikiem bieli tytanowej (lśniąco biały pigment). 5-5. St. Jednoskośny. w której żelazo zostało zastąpione przez kobalt. Oprócz wspomnianych złóż w rejonie przełęczy St. w okolicach Ćaslava w Czechach. W niektórych złożach tytanitu występują również cenne pierwiastki ziem rzadkich. silny połysk tłusty lub diamentowy. R. najczęściej razem ze smithsonitem.3-3. Gotthard w szwajcarskich Alpach. Atrakcyjnie zabarwione odmiany tytanitu są czasami poddawane obróbce szlifierskiej. przede wszystkim w łupkach krystalicznych. zwykle żółty. zielonkawy. zwykle bezbarwny lub żółty. silny połysk szklisty. Passeyr i Sterzing w Tyrolu. Brannie i Wysokich Jesemkach na Morawach. Tytan wykorzystywany jest głównie do produkcji stopów żelazotytanowych wyróżniających się szczególnie wysoką odpornością na działanie kwasów. Stosunkowo niedawno duże kryształy staurolitu odkryto w kopalni Gorob w Namibii jraz w Ducktown.6 g/cm3. Rombowy. w kopalni żelaza Tilly Foster w stanie Nowy Jork (USA) oraz w kilku innych miejscach. Aschaffenburgu 180 w Bawarii (Niemcy). Odmiana staurolitu.4-3. Wyjątkowe walory tytanu związane są z jego niewielkim ciężarem właściwym. Związki tytanu stosowane są również do wytwarzania żółtych i żółtoczerwonych powłok glazurowych w przemyśle ceramicznym oraz do produkcji niektórych włókien syntetycznych. Quimper w Bretanii (Francja). odpornością na korozję i wysoką twardością. a zwłaszcza jego przezroczystej odmiany . Nierzadko oba minerały uważano za ten sam minerał i określano je wspólną nazwą . słupkowym lub igiełkowym. Redegund w Styrii (Austria).5. w rejonie Achmatowska na Uralu oraz na Półwyspie Kolskim (Rosja) w potężnym masywie sjenitowym gór Chibin. nosi nazwę lusakitu. tzw. G. Lusakit znaleziono w miejscowości Lusaka w Zambii. Tw.

które doprowadzają inne substancje mineralne. Krzemian cynku był mniej rozpowszechniony i został nazwany hemimorfitem ze względu na hemimorficzny rozwój kryształów. Jest również minerałem strefy kontaktowej. To niezwykłe wykształcenie kryształów. obserwowane tylko wśród niektórych minerałów. Niektóre pięknie wykształcone kryształy są natomiast bardzo poszukiwane przez kolekcjonerów (np. czasami naskorupień. rzadko jest stosowany jako kamień ozdobny. Elkhorn . Po raz pierwszy zidentyfikował go francuski krystalograf i mineralog Renę Just Haiiy w 1801 r. Wyjątkiem są ciemnozielone epidoty pochodzące z okolic Salzburga i ze Sri Lanki.in. Hemimorfit występuje także w Afryce Północnej. okazy z Knappenwald). Inne ważne złoża znajdują się na obszarze Górnego Śląska w Polsce (Tarnowskie Góry. G. Zazwyczaj wrastają one piramidą w podłoże. czarny. głównie w rejonie Vieille Montagne (Belgia) i Aachen (Niemcy). zaistniała konieczność dodatkowego uzupełnienia obowiązującej klasyfikacji minerałów. Strzegom. Tw. czapę żelazną. Epidot tworzy zbliźniaczone kryształy słupkowe występujące w postaci skupień pręcikowych. Strzelin]. a kiedy został wyodrębniony. Sobotin na Morawach. Znany jest również pod nazwą pistacytu. niekiedy także stożkowate zgrupowania kryształów. określany jest nazwą ortyt [ałlanit]. Lesdville . Główne rejony występowania: Knappenwand w Sulzbachtal koło Salzburga.Montana). Poza tym minerał ten nie ma żadnego znaczenia praktycznego. a od góry zakończone są ścianą podstawową. Jezioro Górne w Ameryce Północnej. Achmatowsk na Uralu. wyspa Prince of Wales u wybrzeży Alaski. Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku stwierdzono. połysk szklisty.3-3. Powstaje w wyniku procesów metasomatozy polegających na stopniowej wymianie łatwiej rozpuszczalnych składników wapieni przez krążące roztwory wodne. 184 Ponieważ epldot nie wyróżnia się większą twardością ani też szczególnym zabarwieniem. szara Epidot wywodzi swoją nazwę z greckiego epidosis (dodatek). Hemimorfit występuje przeważnie w strefie utleniania kruszców cynku (sfalerytu) w towarzystwie innych minerałów wtórnych. nerkowate oraz naciekowe. 6-7. bledszy. Kowary. 3. Hemimorfit tworzy najczęściej naskorupienia lub skupienia ziarniste. 183 Jednoskośny. chociaż zewnętrznie bardzo podobne do siebie minerały: węglan cynku i krzemian cynku. gdy zawiera domieszki żelaza. Rabelj w Słowenii i w Bleibergu w Karyntii (Austria). polega na zróżnicowanym zakończeniu ścian. brązowozielony. Niekiedy występują także w postaci gniazdowych skupień wśród amfibolitów. Występuje w skałach granitowych i pegmatytach w postaci czarnych lub brązowawych ziarn o żywicznym połysku. zbite. Epidot zawierający pierwiastki ziem rzadkich .cez i lantan. które powstają w warunkach niskich temperatur i ciśnień (epidoty z małą zawartością żelaza).Kolorado. w Stanach Zjednoczonych AP (Phoenixville Pensylwania. w Nerczyńsku na Syberii.182 "kalamin". ale spotykany jest także w innych skałach metamorficznych. Są to głównie łupki mikowe i skarny. nawiązującą do zielonego zabarwienia przypominającego orzeszki pistacjowe [obecnie nazwa ta używana jest dla określenia zasobnej w żelazo odmiany epidotu wyróżniającej się pistacjowozieloną barwą]. które poddawane są obróbce szlifierskiej. Znane są złoża hemimorfitu na pograniczu belgijsko-niemieckim. . które tworzą tzw. ziarnistych lub zbitych. Bytom.2%). Hemimorfit jest ważną rudą cynku (zawartość Zn wynosi 54. R. Olkusz).5 g/cm3. ponieważ przez długi czas był mylony z turmalinem. że pod nazwą "kalamin kryją się dwa różne. Dolny Śląsk w Polsce [m. zwykle zielonkawy.

że nie ma powodu uważać tanzanitu za nowy minerał we właściwym tego słowa znaczeniu. której zabarwienie wywołane jest obecnością manganu.4 g/cm3. gdzie został on odnaleziony. a gazety donosiły w tonie wielkiej sensacji o znalezieniu "niebieskiego skarbu Afryki". chociaż jest on bez wątpienia niezwykle interesującym kamieniem ozdobnym.27-3.Rombowy. ze względu na pogłoski o bliskim wyczerpaniu złóż. Do celów jubilerskich używany jest thullit. Zois von Edelstein. że posiadaczką najpiękniejszej biżuterii z tanzanitu jest amerykańska gwiazda filmowa Elizabeth Taylor. szarobiały. bezbarwna Wezuwian [wezuwianit] to minerał o wielu nazwach. również szarozielonkawy zoisyt z Kalifornii. Najczęściej stosowana pochodzi od Wezuwiusza. w Norwegii. 6. rzadko niebieski (tanzanit). w Borovinie na Morawach. 186 Tetragonalny. Zoisyt występuje jako minerał wtórny w szczelinach głębinowych skał magmowych oraz w strefach kontaktowych skał wapiennych. a ostatnio. 3. W tym samym czasie wykazano.45 g/cm3. żywo zainteresowanej pięknym kamieniem. Tw. przede wszystkim ze względu na swą piękną niebieską barwę. Największy dotychczas znaleziony okaz tanzanitu ma masę 126 karatów. m. czasami również stosuje się grawerunek. Współczynnik załamania światła tanzanitu jest wprawdzie niższy niż normalnego zoisytu. Inna nazwa wezuwianu. w okolicy Gefries (Niemcy). gdzie występuje obficie wśród skał wulkanicznych utworzonych podczas erupcji tego wulkanu. co oznacza . brązowawy. Nazwa ta pochodzi od dawnej nazwy północnych krańców Norwegii Thule. połysk szklisty. Saualpe w Karyntii (Austria) oraz w Stanach Zjednoczonych (Kalifornia.5. że tanzanit jest szczególną odmianą zoisytu. połysk szklisty. Tanzanit wkroczył do grupy wyjątkowo drogich kamieni szlachetnych i nadal utrzymuje wysoką wartość. Jest to kolia złożona z pięciu dużych okazów tanzanitu. idokrazyt. ziarnistych lub włóknistych. Dopiero specjaliści z Idar-Oberstein w Niemczech. nosi nazwę thullitu (zoisyt manganowy). Tennessee). niepozornego minerału o przeważnie szarawej lub brązowawej barwie. bezbarwna Zoisyt nie wzbudzał większego zainteresowania jako minerał aż do 1967 r. na przełamie tłusty. nadano mu nazwę "tanzanit" pochodzącą od kraju jego odkrycia. Formy krystaliczne są jednak stosunkowo rzadkie. Tanzanit ma oczywiście najlepsze walory zdobnicze. na płaszczyznach łupliwości perłowy. zbliżony do korundu. której intensywność-wzbogacić można przez podgrzewanie. Pewnym mankamentem jednakże jest stosunkowo niewielka twardość oraz wyraźna łupliwość. zwykle zielonobrązowy. Występuje w skupieniach zbitych. ale pozostaje wciąż wysoki. Kryształy zoisytu są słupkowe lub pręcikowe. wywodzi się z greckiego eidos.in. który finansował mineralogiczne ekspedycje poszukiwawcze (plonem jednej z nich było odkrycie zoisytu). R. przeprowadzili w końcu prawidłową identyfikację minerału. Zoisyt zawdzięcza swoją nazwę słoweńskiemu kolekcjonerowi baronowi S. 6. R. chociaż na mniejszą skalę. Niebieska barwa tanzanitu spowodowana jest obecnością domieszek strontu. Kamieniom tym nadaje się zwykle szlif kaboszonowy. G. G. Tw. gdzie przekazano kamień do oszlifowania. 3. Główne wystąpienia zoisytu znajdują się w rejonie Zermatt (Szwajcaria). czerwonawy (thulit). co stanowi o jego dużej wartości jako kamienia jubilerskiego.2-3. Wówczas to niejaki Manuel dSouza odnalazł przez przypadek pięknie zabarwiony na niebiesko kamień ozdobny w pobliżu miasteczka Arusha na południowy zachód od Kilimandżaro. Odkrycie to odbiło się szerokim echem. brązowy lub zielony. Odmiana różowa. 185 Okazało się. tym bardziej że niebieska odmiana zoisytu nie była dotąd znana. szarawy. Za sprawą słynnej firmy jubilerskiej Tiffany w Nowym Jorku. często podłużnie prążkowane. Uważa się.

topazem lub granatami. który był również zamiłowanym kolekcjonerem minerałów. Ostateczną identyfikację tego minerału przeprowadził słynny mineralog z Freibergu Abraham Gottlob Werner w 1795 r.czarnozielony. pochodzi od miejsca jego występowania nad brzegami rzeki Wiłuj we wschodniej Syberii. californit .zielony. m. gdyż zawiera on często liczne domieszki rozmaitych pierwiastków.in. Znany jest jako egeran od miasteczka Eger. Doskonale wykształcone kryształy występują wśród niebieskawych wapieni kontaktowych w rejonie Helena Lewis i Clark County w stanie Montana oraz w okolicach Sanford w stanie Maine. Mniej więcej w tym samym czasie zaliczono go do grupy złożonych krzemianów. nadając mu nazwę "wezuwian".W. nazwę "egeran" stosuje się często dla określenia tej właśnie odmiany wezuwianu. Bludov na Morawach. 187 Odmiany żółte określane są nazwą xantyt. Kolejna nazwa. czasami w kształcie piramidy. Pięknie zabarwione skały macierzyste zawierające wezuwian są często szlifowane i polerowane. Goethe. gdzie został odnaleziony po raz pierwszy. oprócz już wspomnianych. mangan.in. przeważnie tylko lekko przeświecające lub nieprzezroczyste. a przede wszystkim wystąpienia słupkowych kryształów pochodzących ze stanowisk w rejonie Xalostoc i nad jeziorem Jaco w prowincji Chihuahua w Meksyku. Zewnętrzny wygląd wezuwianitu sprawił. lub pokrój pręcikowaty wydłużony w różnych kierunkach. tak dalece zafascynował się pięknem wezuwianu. chrom i beryl. Arendal i Oslo w Norwegii. Ciklova w Rumunii. tu wezuwian występuje razem z hessonitem (odmiana granatu) oraz wollastonitem i albitem. złoże Magnet Cove (Garland i Hot Spring County) w stanie Arkansas. z którego wytwarzane są różne drobne przedmioty ozdobne. że poświęcił mu długi poemat. a wiłuit . Dużym zainteresowaniem kolekcjonerów cieszą się miejsca występowania californitu. 188 . a w szczególności w Kenii. kopalnia Achmatow na Uralu oraz Brazylia i Kenia. Ponieważ spotykany w tym złożu wezuwianit ma zawsze barwę brązową. Spośród licznych złóż. Do tych celów stosuje się także californit.. że przez długi czas mylono go z oliwinem. Kryształy wezuwianu mają postać słupkową ograniczoną wieloma ścianami.skład. z którymi bywa mylony. dolomity) zmienionych w strefie kontaktu ze skałami magmowymi i w związku z tym występuje z reguły w towarzystwie innych charakterystycznych minerałów kontaktowych. Kryształy są kruche.cypryn. Światową sławą cieszą się pobliskie złoża w Hazlov. Jednak jako kamień ozdobny wezuwian wykorzystywany jest raczej bardzo rzadko. wiluit. do najważniejszych wystąpień wezuwianu należy zaliczyć: Gópfersgriin w Niemczech. Z tych dwóch ostatnich obszarów pochodzą okazy wezuwianitu o wartości jubilerskiej. ponieważ minerał ten ma zbliżony skład chemiczny do wielu granatów. niemieckiej nazwy miejscowości Cheb w Czechach. sięgających nawet 30 cm długości. Odmiany wezuwianitu o walorach jubilerskich stwierdzono również w Brazylii. rejon Siskiyou County i Riverside w Kalifornii. Wiele nazw pochodzi od miejsc jego występowania. Rzadziej spotykany jest w szczelinach łupków krystalicznych. Poszczególne odmiany mają zróżnicowane zabarwienie: egeran jest brązowy. Interesujące dla kolekcjonerów są także złoża wezuwianu w Meksyku i Kanadzie. Wzór chemiczny wezuwianu określa jedynie w przybliżeniu jego skład. Wielki poeta niemiecki J. Tworzy również skupienia ziarniste lub zbite. Monzoni koło Predazzo we Włoszech. Czasami jednak atrakcyjnie zabarwione okazy skał kontaktowych zawierających wezuwianit poddawane są obróbce szlifierskiej. Nazwa californit (kalifornit) wywodzi się od Kalifornii. W ostatnich latach odkryto na terenie Stanów Zjednoczonych AP wiele innych stanowisk występowania californitu."podobny". natomiast bladoniebieskie . Jednym z ciekawszych jest np. głównie krzemianów wapnia. i krasis . a jego kryształy wykształcone są w postaci igiełkowatej. Jest typowym minerałem skał węglanowych (wapienie. gdzie spotkać można kryształy dochodzące do ogromnych rozmiarów. jak m.

Tw. np. Liczne szmaragdy kolumbijskie przechowywane są w wielu kościołach na terenie całej Hiszpanii.5-8. Praktyczne zastosowanie benitonitu jest raczej ograniczone z uwagi na rzadkość występowania. że różnią się one zabarwieniem w zależności od kierunku.5. bezbarwna Benitoit wywodzi swoją nazwę od San Benito w górach Diablo (Kalifornia). Obróbka szlifierska benitoitu nastręcza jednak pewnych trudności. Wyróżniający się soczystą zielenią szmaragd zawdzięcza swą barwę domieszkom tlenków chromu. a jego masa wynosi 2. Przez długi czas uważano go za szafir. tytanu i żelaza). niebieski.8 g/cm3. która nosiła wspaniały szmaragd z wygrawerowanym własnym portretem. które jest praktycznie jedynym miejscem jego występowania.) eksploatowano intensywnie kopalnie szmaragdu w Egipcie. co oznacza w praktyce. nim został uznany za wysoko ceniony kamień szlachetny. które wykorzystywane są od niepamiętnych czasów jako kamienie szlachetne.n. R. Znane są opowieści o pięknej Kleopatrze.e. władcy Azteków w latach 1502-1520. Wśród nich wymienić należy 190 . w towarzystwie natrolitu [glinokrzemian sodu z grupy zeolitów]. G. p. a później nawet Turcy osmańscy. połysk szklisty.). Jego wartość jest jednak bardzo wysoka. G. którzy przejęli kopalnie w 1537 r. zwłaszcza szmaragd. często z fioletowymi odcieniami.63-2. że największa w świecie kolekcja szmaragdów znajduje się w skarbcu tureckich sułtanów w słynnym pałacu Tokapi w Stambule. gdyż jego kryształy wykazują silny pleochroizm. biała 189 Beryl i jego przepięknie zabarwione odmiany. że większe kryształy występują w niewielkiej ilości. niekiedy bezbarwny. czasami bezbarwny. 7. Tw.Trygonalny. takimi jak czarny neptunit (krzemian tytanu żelaza i sodu) i maleńkimi kryształkami brązowopomarańczowymi joaquinitu (złożony krzemian sodu. Benitoit występuje niezwykle rzadko w szczelinach łupków krystalicznych. Wzdłuż głównej osi krystalicznej są intensywnie niebieskie. Nadano mu kształt wazy o wysokości 10 cm. zwykle zielony lub różnie zabarwiony. Ale oprócz szmaragdu beryl występuje w postaci wielu innych odmian barwnych. przede wszystkim ze względu na fakt. Według dawnych przekazów Peruwiańczycy oddawali boską cześć szmaragdowi wielkości strusiego jaja. został zidentyfikowany przez amerykańskiego mineraloga Landerbacka i opisany jako nowy minerał. Przyjmuje się. Zgromadzone tam kamienie pochodzą ze złóż w górnym Egipcie (Nubia). wapnia. natomiast w kierunku prostopadłym do osi są niemal bezbarwne. chociaż wiadomo.7 g/cm3.e.crossytu. która w pełni uzasadnia często stosowane określenie "niebiański kamień". Druza szmaragdów znajdująca się obecnie w skarbcu słynnej Griine Gewólbe w Dreźnie pochodzi z praskiej kolekcji cesarza Rudolfa II (1576-1612). Jest to prawdopodobnie największy znany szmaragd. Benitoit występuje tam w szczelinach skalnych razem z innymi rzadkimi minerałami. Zawdzięcza to niezwykłemu połyskowi przewyższającemu nawet szafir oraz wspaniałej niebieskiej barwie. zielonożółty (helidor). 2. Przypuszcza się. Arabowie. 3. że kamień ten wydobywano tam już znacznie wcześniej (około 1650 r. Indianie kolumbijscy wydobywali szmaragdy na długo przed pojawieniem się Hiszpanów. połysk szklisty. niebieskozielony (akwamaryn). Heksagonalny. Stało się to na krótko przed tym. soczysto zielony (szmaragd).681 karatów. W wiedeńskim Muzeum Historii Naturalnej przechowywana jest piękna druza kryształów szmaragdów o wymiarach 18x13 cm. Za jej życia (69-30 p. 6. W San Benito spotykany jest w krystalicznych łupkach glaukofanowych złożonych głównie z sodowo-magnezowego amfibolu .n. Ze złóż egipskich korzystali jeszcze starożytni Rzymianie. że należała ona do Montezumy. należą do najdłużej znanych i najszerzej stosowanych kamieni szlachetnych. Dopiero w 1907 r. Największy dotychczas znaleziony kryształ ważył tylko 7 karatów. Najokazalszy obrobiony szmaragd eksponowany jest w zbiorach Muzeum Sztuki w Wiedniu. R. W buddyjskim sanktuarium w Kandy (Sri Lanka) przechowywana jest bardzo stara statuetka Buddy wyrzeźbiona w jednym kawałku szmaragdu. różowy (morganit).

a także z innych odmian barwnych beryli o najwyższych walorach kamieni szlachetnych. znajdują się w okolicach miast Teofiló Otóni. Nowe złoża odkryto ostatnio w Gilgit (Pakistan) oraz na Ukrainie. gdzie występują wśród pegmatytów i granitów. Zwykły beryl. Beryl występuje najczęściej w pegmatytach granitowych oraz w skałach o podobnej genezie. żółty lub żółtozielony. które powstały w wyniku wietrzenia macierzystych skał granitowych. Został on wówczas sprzedany za 25 tys. doskonale przezroczysty heliodor. Obecnie kopalnie te stoją opustoszałe. zwany również złotym berylem. spotykany stosunkowo często i nieprzezroczysty. znaleziono w miejscowych pegmatytach idealnie czysty akwamaryn o długości blisko pół metra i masie 110 kg.purpurowoczerwona odmiana berylu. Nazwa pochodzi od złoża Maxaxa w stanie Minas Gerais. Beryle spotykane są także niekiedy w grejzenach wraz z rudami cyny i wolframu. Pochodzące stąd kamienie mają charakterystyczny niebieskawy odcień. Doskonale wykształcone bowiem ściany kryształów mogą się rozwijać jedynie w dogodnych warunkach ich wzrostu podczas spokojnej krystalizacji i bez wtrąceń zanieczyszczeń.5 tony. szczególnie z rejonu Governador Valadares w stanie Minas Gerais. W 1910 r. a w szczególności morganitów i heliodorów. Beryl występuje najczęściej w postaci wydłużonych. Największe dotychczas pozyskane kryształy szmaragdów pochodzą z Transwalu w Republice Południowej Afryki. charakteryzujący się głęboką niebieską barwą. nie ma walorów jubilerskich. W stanie Maine (USA) znaleziono kryształy dochodzące do 6 m i masie 1. oraz różowy morganit (worobiewit). Diamantina i Governador Valadares.uważanych za szczególnie zasobne. Najwspanialsze szmaragdy wydobywano ze złóż położonych na południe od rejonu El Kassir w górnym Egipcie (Nubia). Jedynie purpurowy bixbit występuje w szczelinach przeobrażonych hydrotermalnie riolitów w zachodniej części stanu Utah (USA). Niekiedy kryształy berylu osiągają długość kilku metrów. Nie mniej znane wystąpienia akwamarynów znane są z terenów Rosji.przede wszystkim bladoniebieski akwamaryn akwamarynaj. Złoża Minas Gerais w Brazylii. dolarów. Najlepsze okazy szmaragdów pochodzą z żył kalcytowych i łupków mikowych. Do prawdziwych rzadkości zaliczany jest bixbit . najpiękniejsze akwamaryny znajdowane są w złożach okruchowych i aluwialnych. Złoża Minas Gerais znane są z najciekawszych wystąpień akwamarynu. Mają one cudowny odcień delikatnego błękitu. Dziś najpiękniejsze okazy szmaragdów wydobywa się ze złóż w okolicach Musso w Kolumbii. słynące z szlachetnych odmian barwnych beryli.cezu. heksagonalnych kryształów o pokroju słupkowym. W ostatnich latach obserwuje się duży wzrost wydobycia szmaragdów w brazylijskim stanie Bahia. Warto zauważyć. Wspaniałe okazy akwamarynów pochodzą z Brazylii. Szczególnie 191 wysoko cenioną odmianą akwamarynu jest maxaxyt. gdzie został on odkryty. Bogate złoża na południu Brazylii dostarczają wielu wspaniałych okazów akwamarynu o wysokiej jakości jubilerskiej. przede wszystkim z okolic Adun-Czołon w pobliżu Nerczyńska na Syberii oraz Murzinka na Uralu. nie jest szczególnie wysoko ceniony jako kamień szlachetny. Często spotykane są również druzy kryształów berylu oraz niekiedy formy zbite. jak i praktycznego punktu widzenia. który swą barwę zawdzięcza domieszkom pierwiastka ziem rzadkich . którą zawdzięcza domieszkom pierwiastka boru. przezroczysta. . W okresie międzywojennym znane było także złoże w okolicach Rio Piaui. Duże złoża znajdują się również na Uralu. Inne barwne odmiany berylu mają podobne pochodzenie. bezbarwna odmiana berylu. niezwykle interesujących zarówno z mineralogicznego. szczególnie ze złóż Carna-iba. Najlepsze złoża europejskie znajdują się w rejonie Habachtal w Tyrolu (Austria). Goshenit [goszenit]. że kryształy berylu o większej liczbie ścian mają wyższą wartość jubilerską. znacznie rzadziej w formie tabliczkowatej.

Dużo wcześniej był znanym i poszukiwanym kamieniem ozdobnym. [W miejscowości Dolni Bory koło Velke Mezifici w Czechach zostały odkryte niezbyt dobrze wykształcone kryształy osiągające rozmiary do 20 cm. Jaśniejsze odmiany kordierytu były sprzedawane w Sri Lance pod nazwą "szafirów wodnych". Jest stosunkowo rozpowszechniony przede wszystkim w gnejsach lub przeobrażonych skałach osadowych (paragnejsach). Spośród wielu innych nazw. który różni się odcieniem zarówno od szmaragdu. niebieski. osiągają do 4 cm długości. Najważniejsze złoża barwnych odmian beryli znajdują się w okolicach Pala w Kalifornii i Marahitra na Madagaskarze. 7-7. Zielony akwamaryn o masie 875 karatów znajduje się w zbiorach British Museum w Londynie. skąd pochodzą także unikatowe różowe beryle (morganity). Odnosi się to także do innych szlachetnych odmian beryli. zwykle brązowoniebieski. podobnie jak okazy przechowywane w Muzeum Kamieni Szlachetnych w Idar-Obe-rstein i w Muzeum Historii Naturalnej w Paryżu. Szczególną pozycję zajmuje tu niezwykle rzadki beryl o soczystej barwie zielonej trawy. Ten wyjątkowy kamień szlachetny jest bardzo wysoko ceniony. jak i od niebieskozielonego akwamarynu. pochodzące z Bodenmais. przekształca się w różne odmiany mik. zwłaszcza w ostatnich latach. która nawiązuje wprost do wyrazistego pleochroizmu. czasami tworzy krótkie kryształy o pokroju słupkowym. Główne złoża znajdują się w Bodenmais w Bawarii. zwłaszcza w Sri Lance. Kordieryt występuje w postaci skupień ziarnistych lub zbitych. Niektóre jego formy określano niegdyś . bezbarwna Kordieryt został wyodrębniony jako samodzielny minerał w 1813 r. warto wymienić dichroit (dwubarwny). Spotykane w Orijavri (Finlandia) kryształy kordierytu są niezwietrzałe i osiągają długość do 5 cm. W kolekcji Muzeum Narodowego w Pradze przechowywany jest okaz bladoniebieskiego akwamarynu o masie 988 karatów. W tej samej kolekcji znajdują się również piękne okazy innych barwnych odmian beryli. Obok brazylianitu i bukovskyitu sekaninait jest prawdopodobnie jednym z nielicznych nowo odkrytych minerałów występujących w dość znacznych ilościach i dlatego budzi ogromne zainteresowanie kolekcjonerów. Pod wpływem procesów wietrzenia przeobraża się w różne odmiany mik (łyszczyków). w okolicach Murzinki na Uralu. co czasami można dostrzec nawet gołym okiem. Zwykle są one przesycone wtrąceniami czerwonego hematytu. lecz stanowi właściwie jedyne źródło potencjalnych 192 stopów. R. Rombowy.Największy na świecie oszlifowany akwamaryn znajduje się w zbiorach Smithsonian Institution w Waszyngtonie (1000 karatów). silnie pleochroiczny. i nazwany na cześć francuskiego mineraloga. uchodzące za kordieryt.6 g/cm3. G. Najlepszy materiał do celów jubilerskich pochodzi obecnie z Madagaskaru. Sekaninait. gdzie uchodził za odmianę szafiru. Haddam i Guil-ford w stanie Connecticut (USA). chociaż znajdują się wśród nich kamienie o wyjątkowo pięknym zabarwieniu i bardzo poszukiwane. Wszystkie te wielkie kamienie pochodzą z Brazylii. Największa prywatna kolekcja dużych akwamarynów zawiera 30 kamieni o masie 100 karatów. żółtawy. którymi określano ten minerał. Podobny charakter ma inne złoże na Madagaskarze w rejonie Antsirabe na południe od Antanarivo. że jest to osobny minerał (Fe2Al4Si5O18) i nadano mu nazwę "sekaninait" na cześć czeskiego mineraloga Josefa Sekanina. Akwamaryny nie są tak wysoko cenione jak szmaragdy. aż do 1968 r. W złożach Kragero w Norwegii występują zbite nagromadzenia szklistego kordierytu o imponujących rozmiarach. w Japonii i w Sri Lance. który opisał go po raz pierwszy w 1809 r. niemal jak szmaragd. 2. połysk tłusty lub szklisty. brązowozielony. Tw. Czysty minerał beryl zawiera do 14% pierwiastka berylu. ale jako kamień ozdobny kordieryt wykorzystywany jest stosunkowo rzadko.5. szaroniebieski. geologa i alpinisty Louisa Cordiera. heliodory i akwamaryny. a przede wszystkim w muskowit. W tym właśnie roku uznano. Beryl jest nie tylko cenionym kamieniem szlachetnym. Częściowo przeobrażone kryształy kordierytu. fioletowy. podobnie jak kordieryt.

Któż mógł wówczas przypuszczać. . Dużym mankamentem jest niewielka twardość sprawiająca. znaną pod nazwą szerlit [także schórl. 5. podczas gdy bezbarwny achroit jest najrzadszy. mdłą barwę. 7-7. iż po oszlifowaniu kamień szybko staje się "martwy".błędnie jako pinit (od nazwy kopalni Pini w pobliżu Schneeberg w Niemczech) lub jako gigantolit (ponieważ tworzył pseudomorfozy po wielkich kryształach kordierytu). że był on popularnym kamieniem ozdobnym już w starożytności. Dioptaz jest rzadko stosowanym. Trygonalny. które po podgrzaniu gromadzą się na przeciwległych krańcach (ładunki ujemne na jednym końcu kryształu. 3-3. Był on dobrze znany górnikom europejskim. Brązowy drawit jest raczej rzadki. różowy turamali ze Sri Lanki i czarny szerlit to jeden i ten sam minerał. barwy patrz tekst.25 g/cm3. szerl lub skory!]. R. zielony. a ładunki dodatnie na drugim). Zielony werdelit. Ałtyn-Tiube w Kazachstanie. G. Niemniej z tego właśnie powodu bywa niekiedy określany mianem "szmaragdu miedziowego". chociaż jego stosunkowo niewielka twardość (5) zdaje się wykluczać błędną identyfikację. 193 Trygonalny. Spotykany w rejonach złóż miedzi. Odmiany przezroczyste charakteryzują się wysoką dyspersją światła. schórlit. Dioptaz tworzy najczęściej krótkie kryształy o pokroju słupkowym. Główne jego wystąpienia znane są z Shaby (Zair). Baity (Rumunia). Przywiezione zostały przez Holendrów ze Sri Lanki (wówczas Cejlonu) dopiero na początku XVIII wieku. 194 Z chemicznego punktu widzenia turmalin należy do najbardziej złożonych minerałów. Na długo przedtem był dobrze znany i podziwiany z uwagi na żywe szmaragdowozielone zabarwienie spowodowane obecnością miedzi. Zjawisko to nosi nazwę piroelektryczności turmalinu. Copiapó (Chile) i Otavi (Namibia). G. Był jednak tak często mylony z innymi minerałami. charakteryzujące się doskonałą łupliwością. Jego nazwa wywodzi się z syngaleskiego turamali i wiąże się z niezwykłą właściwością kamienia. Tw.5. ale wysoko cenionym kamieniem ozdobnym. Być może był niekiedy mylony ze szmaragdem. Znacznie wcześniej poznano jednak inną. 3. a jego skład wykazuje dużą zmienność ze względu na izomorficzną skłonność tworzenia kryształów mieszanych. Odmiany turmalinu pochodzące ze Sri Lanki są czerwonawe lub intensywnie czerwone i noszą nazwę rubellitu. połysk szklisty. Najbardziej popularny różowy. zielona Dioptaz został po raz pierwszy opisany przez francuskiego mineraloga i krystalografa Rene Just Haiiya w 1797 r. Najpospolitszą odmianą turmalinu jest czarny szerlit. pozwalają sądzić wyniki prac wykopaliskowych oraz źródła pisane z tamtej epoki. a niekiedy nawet szkarłatny rubellit intensywnością zabarwienia przypomina rubin. które stosunkowo późno dotarły do Europy. że zjawisko to spowodowane jest powstawaniem ładunków elektrycznych w kryształach turmalinu. ale nie budził szczególnego zainteresowania ze względu na niepozorną. podobnie jak niebieski indygolit [indykolit]. Otóż turmalin po podgrzaniu ma zdolność przyciągania popiołu z ognia.4 g/cm3. że cieszył się on dużym uznaniem. Cecha ta sprawia. Nawet pojedyncze kryształy wykazują pasmowe zróżnicowanie barw. a zatem doskonałą grą barw (określaną jako "ogień"). połysk szklisty. że piękny. która w owym czasie była trudna do wyjaśnienia. mniej efektowną odmianę o czarnym zabarwieniu. Dziś wiemy. bezbarwna Turmalin należy do tych kamieni szlachetnych. na przełamie żywiczny. że turmalin charakteryzuje się znacznie większą rozmaitością barw niż inne minerały. że popadał stopniowo w zapomnienie i w średniowieczu stał się w Europie kamieniem prawie całkiem nieznanym. R. O tym. Rozmaitość barw turmalinu sprawiła. Tw. charakteryzuje się zmiennym natężeniem barwy.

6. zwykle zielonkawy. G. przezroczyste odmiany stosowane są (podobnie jak kalcyt) do polaryzacji światła. Czarne szerlity są niekiedy wykorzystywane do wyrobu biżuterii żałobnej. Złoża czarnego szerlitu spotykane są m. towarzyszące zazwyczaj żyłom rudnym cynku. R. Mg2(SiO3)2 Rombowy.Al(SiO3)2 Jednoskośny. zwykle zielony lub bezbarwny. R. Za ciekawostkę uważa się szlifowane turmaliny o pasmowym rozłożeniu barw. zwykle zielonobrązowy.krzemian wapnia i magnezu. Obecnie złoża te są niemal wyczerpane. Ten wspaniały okaz (rubellit) ma długość 42 cm i jest przechowywany w zbiorach muzealnych w Maputo.5.Al(SiO3)2 . Najzasobniejsze złoża aluwialne występują w Sri Lance. Brazylia jest ojczyzną zielonych odmian turmalinów. zwykle białawy.4 g/cm3.5 g/cm3.15-3. połysk szklisty na świeżym przełamie. 3. G. Turmaliny wykorzystywane są także szeroko w optyce. Turmalin jest rozpowszechnionym minerałem granitów i pegmatytów. ciemniejszy z domieszkami Fe. "brazylijskie chryzolity". połysk szklisty. Doskonale wykształcone kryształy rubellitu znane są przede wszystkim z rejonu Pala w Kalifornii. Turmaliny z Madagaskaru są zróżnicowane pod względem zabarwienia i przypominają często odmiany brazylijskie. Na.17 g/cm3. 196 Enstatyt . Li. czarnozielony. brązowawy. G.in. 3. Tw. delikatny połysk szklisty. 5. połysk szklisty. m.Fe)2(SiO3)2 Rombowy. bezbarwna Hipersten . Barwy wydobywanych tutaj turmalinów nie zawsze są stałe. Inne złoża o światowej sławie znajdują się na Madagaskarze i na Uralu. przypominającą rubiny. R. żółtawy.Mg(SiO3)2 Jednoskośny. do 6.Mg)2(SiO3)2 Rombowy. Najbogatsze stanowiska występują we wschodniej części stanu Minas Gerais. połysk metaliczny. w Dolnim Borze na Morawach. G. zielonkawy z różnymi odcieniami.in. przede wszystkim ze względu na głęboką czerwoną barwę. Najżywiej zabarwione kryształy turmalinu 195 pochodzą z włoskiej wyspy Elba. czasami perłowy lub jedwabisty na płaszczyznach łupliwości. topazu i apatytu. Tw. bezbarwna Jadeit . Spotykany jest najczęściej w towarzystwie miki litowej (lepidolitu).3 g/cm3. Tw.krzemian litu i glinu. jak np.krzemian magnezu i żelaza (Fe. 5. bezbarwna Diopsyd . zwykle czarnobrązowy. 3. "brazylijskie szmaragdy".5. 3. Znacznie częściej spotykane są kryształy o pokroju pręcikowym. skały turmalinowe złożone głównie z ziarnistych skupień turmalinu i kwarcu [zwane turmalitami]. Turmaliny z Elby charakteryzują się jasnozielonym zabarwieniem części środkowych i czarnymi zakończeniami.5. bezbarwna Bronzyt . Występuje również jako minerał wtórny w osadach rzecznych. 3. Tw. Noszą one nazwę "główek Maura" [lub "główek murzyńskich"]. Jako kamienie szlachetne najbardziej cenione są rubellity. Popularnością cieszą się także zielone werdelity oraz inne atrakcyjnie zabarwione odmiany przezroczyste. ciemne. Mają one zróżnicowane pasma barwne i bardzo atrakcyjne zestawienia kolorystyczne. ciemnozielony. co w innych okazach dostrzec można w przekroju poprzecznym.3 g/cm3. R.Słupkowe kryształy charakteryzują się często przemiennym ułożeniem barw.krzemian magnezu i żelaza (Mg. R. Określane one są też różnymi nazwami handlowymi. Tw. Największy znaleziony dotychczas kryształ turmalinu o walorach jubilerskich pochodzi z okolic Muiiane w Mozambiku. które występują głównie w pegmatytach oraz niekiedy w żyłach kwarcowych. bezbarwna Spodumen . Niekiedy tworzy tzw. Najbogatsze złoża szlachetnych odmian turmalinu występują w pegmatytach na obszarze Ameryki Południowej.krzemian magnezu. Ca.2-3. G. szarobiały. 6-7 (rozmaita w różnych kierunkach).2-3.krzemian sodu i glinu. berylu.

magnezu. silny połysk szklisty. Bronzyt. tworząc łuskowe skupienia ziarniste. tworzą ciągły szereg izomorficzny. Indyjskie odmiany diopsydu. Jadeit. magnezu i wapnia Jednoskośny. różowofioletowy (kunzyt). bronzyt. malakolity lub diopsydowe erlany (nazwa pochodzi od miejsca występowania . zielony z domieszkami chromu (hiddenit). Hipersten występuje zwykle w postaci zbitej. Występowanie jadeitu związane jest ściśle ze skałami metamorficznymi.tworzące grupę ważnych minerałów skałotwórczych. szarozielona Diallag . Enstatyt. Tw. a także gnejsów kordiery towych. silny połysk szklisty. 3.Jednoskośny. brązowy do czarnego. żelaza. często drobnowłóknistą. serpen ty nitów). na ogół źle wykształcone. wykorzystywany był w przeszłości na szeroką skalę do wyrobu narzędzi.Erlan w niemieckiej części Rudaw). wykazujące zjawisko asteryzmu. Pirokseny rombowe . który nazwę swoją zawdzięcza spiżowej barwie i połyskowi. 6-7. Stanowi ważny składnik zasadowych skał magmowych (gabra. Dobrze wykształcone kryształy występują głównie w Norwegii. Sztucznie powstają w żużlach wielkopiecowych. jak np.5 g/cm3. gdzie tworzy pokaźne nagromadzenie w serpentynitach. Hipersten szlifuje się podobnie jak bronzyt. G. Tw. 198 Ozdobne odmiany hiperstenu znane są z półwyspu Labrador we wschodniej Kanadzie. 6. Jako czysty krzemian magnezu występuje tylko w meteorytach. nawiązującą do dwóch różnych opinii mineralogów na temat postaci ich kryształów. który charakteryzuje się znaczną zwięzłością (spoistością). G. Pirokseny występują przede wszystkim w skałach magmowych.enstatyt. Spodumen . Jest typowym minerałem stref kontaktowych. bezbarwna Pirokseny. hipersten. pokroju kryształów i barwy. Barwne odmiany jadeitu z Chin i Tybetu wykorzystywane są od dawna jako kamienie ozdobne. co powoduje powstawanie dużej liczby odmian. Tw. Niekiedy stanowi główny składnik monomineralnych skał kontaktowych. uzyskując podobny spiżowy połysk. Są podobne pod względem składu chemicznego.3-3. żółtawy. żelaza. sodu i wapnia Jednoskośny. Głównym rejonem jego wystąpień jest Kraubath w Styrii (Austria).bardzo przypominają amfibole. rzadko spotykany jest w formie krystalicznej. zielony. występuje w postaci zbitej.3 g/cm3.5-7. Tworzy krótkie kryształy o pokroju słupkowym lub skupienia ziarniste. Enstatyt zawiera zawsze pewne domieszki żelaza. zwykle zielonkawy. Występuje zawsze w postaci zbitej i tworzy skupienia ziarniste lub włókniste. R. gdzie tworzy niekiedy zwarte skupienia monomineralne zwane jadeitytami. Pirokseny jednoskośne. R. Ze względu na perłowometaliczny połysk poddawany jest także obróbce jako kamień ozdobny. wykazujący zdolność wzajemnego zastępowania krzemianów żelaza i magnezu. bezbarwna 197 Augit . noryty) oraz niektórych wylewnych skał wulkanicznych. nie tworzą ciągłych szeregów izomorficznych. Diopsyd nazwę swoją wywodzi z greckiego dis (podwójny) i opsis (opinia). G. Kunzyt jest przezroczystą odmianą spodumenu o pięknym różowym zabarwieniu i .2 g/cm3.złożony krzemian glinu. szary. 6. rzadko tworzy kryształy.1-3.złożony krzemian glinu. należą do bardzo popularnych kamieni ozdobnych. niekiedy innych skał magmowych i metamorficznych (np. z greckiego enstates odporny na wysokie temperatury). występuje w dużych nagromadzeniach wśród gruboziarnistych granitów na obszarze Ameryki Północnej. Ma zwykle postać zbitą. z których wykonuje się najrozmaitsze przedmioty artystyczne.różowy. W stanie Dakota znaleziono kryształy o długości 12 metrów. ale występują w postaci najrozmaitszych mieszanin mineralnych. R. w przeciwieństwie do rombowych.piroksen litonośny. bezbarwny. 3. niekiedy połysk metaliczny. Niektóre odmiany norytów zbudowane wyłącznie z hiperstenu określane są mianem hiperstenitów. Często jest ważnym składnikiem skał zasadowych. 3.

spotykanym czasami w postaci dużych kryształów o pokroju krótkich lub wydłużonych słupków. Należą do minerałów rozpowszechnionych w przyrodzie i spotykane są w licznych skałach magmowych oraz metamorficznych (np.9-3. Diallag przypomina barwą i połyskiem bronzyt. szczególnie w Chinach. Najstarsze. łupki krystaliczne).in. krótkie kryształy o pokroju słupkowatym. przede wszystkim w Chinach. Nefryt jest odmianą aktynolitu lub antofyllitu. zielony. gdzie kamień ten jest szczególnie wysoko ceniony i popularny. na niektórych płaszczyznach szklisty. Można je rozróżnić na podstawie odmiennego kąta pomiędzy płaszczyznami łupliwości (amfibole w przybliżeniu 120°. 2. Charakterystyczny odcień barwy spowodowany jest domieszkami manganu.Fe)5(OH)2(Si401 . Z początkiem XIX wieku minerał ten został włączony do grupy amfiboli. R. z Wyżyny Środkowoczeskiej. jest najbardziej zwięzłym ze znanych minerałów. określany także jako jad [pol. [W Polsce złoża nefrytu występują w okolicy Jordanowa na Dolnym Śląsku]. szarozielona do brązowozielonej Amfibole podobnie jak inne ciemne minerały były pierwotnie często mylone z czarnymi turmalinami (schórl. magnezu i żelaza. a także kilka interesujących kamieni ozdobnych. Ca2(Mg. zad]. Aktynolit . 199 niekiedy w formie wyraźnie wyodrębnionych ziaren mineralnych. połysk szklisty. Tw.wysokiej jakości jubilerskiej.2 g/cm3. biała Hornblenda . ważne z przemysłowego punktu widzenia azbesty. 2. 200 Nefryt. które należą do grupy amfiboli rombowych. 5-6. G. R. Tw. gdyż greckie amfibolos znaczy tyle co "niejasny". kopalnie nefrytu znajdują się w masywie Kuen-Lun.2 g/cm3.in. Amfibole są ważnymi minerałami skałotwórczymi i przypominają bardzo pirokseny (np. Ten szlachetny kamień ceniony jest szczególnie wysoko w Stanach Zjednoczonych. Szeroko wykorzystywany od dawna jako kamień ozdobny. R. Wyjątkowa zwięzłość (spoistość) nefrytu spowodowana jest wzajemnym przerastaniem się drobniutkich włókienek tych dwóch odmian amfiboli. Tw. W grupie amfiboli znajdują się m. połysk perłowy. 5.9-3. biała Antofyllit . Ale również i ta nazwa podkreśla ich podobieństwo do innych minerałów. Piękne kryształy hornblendy pochodzą ze złóż czeskich w . Najszerzej rozpowszechnionym piroksenem jednoskośnym jest augit. Były one od wieków wykorzystywane. ponieważ trudno się przełamuje i jest twardy jak róg. 5-6. gdzie zasobne jego złoża znajdują się w okolicach Pala w Kalifornii. zwykle brązowozielony do zielonego.złożony krzemian wapnia. Górnicy niemieccy nazywali amfibol "hornblende" [pol. Występuje w postaci krótkich kryształów o pokroju słupkowym i spotykany jest najczęściej w wylewnych skałach wulkanicznych. które tworzą swego rodzaju spilśniony agregat.)2 Jednoskośny.amfibol ubogi w krzemionkę (SiO2) o wysokiej zawartości trójwartościowego żelaza i czterowartościowego tytanu Jednoskośny . G. Jest ważnym minerałem skałotwórczym gabr i serpentynitów. intensywnie czarny. Amfibol bazaltowy (hornblenda bazaltowa) jest bardzo interesującym minerałem. Występuje w skałach ubogich w krzemionkę.4 g/cm3. G.złożony krzemian magnezu i żelaza (MgJFe4OH4SiziOj ])2 Rombowy. szerlit). hornblenda].9-3. 2. Amfibole występują najczęściej w postaci nieregularnych skupień ziarnistych.5-6. pirokseny 90°). Włoch i Norwegii. Tego typu wystąpienia znane są m. z reguły dobrze wykształconych i zakończonych trzema ścianami o kształcie zbliżonym do romboedru. a w szczególności w wulkanitach trzeciorzędowych tworzących pokrywy bazaltowe i tufy. Najwspanialsze okazy nefrytu pochodzą z Nowej Zelandii i środkowej Azji. połysk szklisty. Niekiedy tworzą niewielkie. augit).pseudoheksagonalny. dziś już niemal doszczętnie wyczerpane.

rejonie Stfibra (wzgórze Ylćak) oraz na Wyżynie Środkowoczeskiej, przede wszystkim z okolic Lovosic. Amfibol pospolity ma skład chemiczny zbliżony do amfibolu bazaltowego, ale zawiera mniej żelaza. Oba te minerały różnią się od pozostałych minerałów z grupy amfiboli przede wszystkim dużą zawartością glinu. Najpewniejszą metodą rozróżnienia tych dwóch amfiboli jest przeprowadzenie badania w płytce cienkiej: amfibol bazaltowy jest zwykle brązowy, natomiast amfibol pospolity charakteryzuje się różnymi odcieniami zieleni. W skałach najbardziej przypominają augit. 201 Amfibole są szeroko rozpowszechnione jako ważne minerały skałotwórcze. Stanowią one barwny komponent wielu skał magmowych, rzadziej metamorficznych. Złupkowacone skały złożone głównie z pospolitych amfiboli noszą nazwę amfibolitów i są bardzo pospolite wśród łupków krystalicznych. Trójskośny; Tw. 5,5-6,5; G. 3,4-3,68 g/cm3; zwykle różowy, ciemnoróżowy, czerwony, pod wpływem wietrzenia ciemnieje; połysk szklisty, na płaszczyznach łupliwości perłowy; R. bezbarwna Rodonit opisany został jako nowy minerał w 1819 r. Jego nazwa wywodzi się z greckiego rhodon (róża, różowy) i nawiązuje do barwy, która jednak ciemnieje na skutek utleniania, przybierając najpierw kolor szary, a następnie nawet czarny. Objawy te spowodowane są pojawieniem się na powierzchni rodonitu nalotów wietrzejących tlenków manganu (głównie piroluzytu, psylomelanu, wadu i ich domieszek). Przeważnie występuje w postaci zbitej. Kryształy są bardzo rzadkie. Rodonit spotykany jest przede wszystkim w złożach rud manganu i żelaza. Składem chemicznym przypomina pirokseny. Piękne, duże okazy różowego rodonitu występują głównie na Uralu (Maloje Sedelnikowo) oraz w Cummington (Massachusetts, USA), gdzie wydobywane są pokaźne, zwarte bloki doskonałej jakości o masie dochodzącej do 50 kg. Rodonity z Cummington cenione są szczególnie wysoko ze względu na wyjątkowo soczyste, krwistoczerwone zabarwienie. Inne znane złoża znajdują się w Langban i Pajsberg w Szwecji (pajsbergit), w Stanach Zjednoczonych: Franklin Furnace (New Jersey), Butte (Montana) i Kalifornia, a przede wszystkim w Australii (Broken Hill), gdzie spotykane są kryształy 202 dochodzące do 10 cm. Zbite, drobnoziarniste rodonity są doskonałym kamieniem ozdobnym wykorzystywanym do celów dekoracyjnych zwłaszcza w Rosji, Stanach Zjednoczonych i w Australii. Spośród wszystkich odmian tego minerału największą popularnością cieszą się rodonity poprzerastane czarno zabarwionymi żyłkami tlenków manganu. Warto jednak zwrócić uwagę, że rodonit jest przede wszystkim ważną rudą manganu (zawartość Mn dochodzi do 42%). Trójskośny; Tw. 5; G. około 2,8 g/cm3; biały, szary; połysk jedwabisty; R. bezbarwna Pektolit, opisany w 1828 r. przez niemieckiego mineraloga F. Kobella, pochodził ze złóż bazaltowych w północnych Włoszech. Nazwa minerału wywodzi się z greckiego pektos (złożony) i lithos (kamień). Pektolit występuje w postaci drobnych włóknistych i promienistych skupień, złożonych z pojedynczych igiełkowatych osobników, rzadko zakończonych ścianami kryształów. Najczęściej tworzą one zwarte wypełnienia szczelin i pustek skalnych. Z racji dużego podobieństwa są często mylone z innymi białymi i włóknistymi krzemianami, takimi jak natrolit, tremolit lub wollastonit. Nie jest zbyt rozpowszechnionym minerałem. Większe nagromadzenia pektolitu spotykane są m.in. w Monte Blado na wschodnim wybrzeżu jeziora Garda (Włochy), Bergen Hill i West Paterson w stanie New Jersey (USA) oraz w osłonie amfibolitowej na przedgórzu Karkonoszy (Czechy, Polska). Pektolit nie ma żadnego praktycznego znaczenia, ale ze względu na piękne formy występowania jest bardzo popularny wśród kolekcjonerów.

203 Szczególnie efektowne okazy pochodzą z West Paterson (USA), ze Szkocji oraz Czech. Bardzo oryginalne są szwedzkie pektolity (Langhorn), wyglądem przypominające azbest. Wollastonit (wolastonit), nazwany tak na cześć angielskiego chemika W.H. Wollastona (17661828), wyglądem i składem chemicznym przypomina pektolit. Jest to trójskośny krzemian wapnia Ca3H(SiO3)3, który występuje w postaci drobnowłóknistych lub łuseczkowych i igiełkowych skupień. W odróżnieniu od pektolitu jest dość rozpowszechniony jako typowy minerał kontaktowy termicznie zmetamorfizowanych wapieni. Większe wystąpienia: Ciclova (Rumunia), Pensylwania (USA), Quebec (Kanada), Pichucalco (Meksyk). Niekiedy jest głównym minerałem skałotwórczym dużych mas skalnych. Skały wollastonitytowe, powstające w wyniku metamorfizmu kontaktowego skał węglanowych, zawierają zwykle domieszki kwarcu. Skrytokrystaliczna; Tw. 2-4; G. 2-2,2 g/cm3; zwykle niebieskozielona, niebieska, brązowa; połysk tłusty lub szklisty; R. zielonkawobiała Chryzokola nazwę wywodzi z greckiego chrysos (złoty) i kolia (klej). Wspominana była już jako znany minerał przez greckiego filozofa, lekarza i przyrodnika Teofrasta (372-287 p.n.e.), który uznawany jest za ucznia i kontynuatora myśli Arystotelesa. Chryzokolę wykorzystywano zawsze jako kamień ozdobny. Jest rzeczą zadziwiającą, że jej ścisły opis mineralogiczny przedstawiony został dopiero w 1968 r. Chryzokola tworzy najczęściej cienkie naskocupienia i naloty, przypominające barwą malachit, od którego różni się niebieskawymi odcieniami. Występuje w strefie utleniania złóż kruszców miedzi. Jest minerałem wtórnym chalkopirytu i innych siarczków miedzi. Często występuje razem z wtrąceniami limonitu, opalu i malachitu. Te właśnie liczne domieszki utrudniały precyzyjne określenie składu chemicznego chryzokoli i jej identyfikację jako osobnego minerału. Główne nagromadzenia złożowe znajdują się w Rumunii, w Izraelu (Eilat), w rejonie występowania złóż malachitu na Uralu (m.in. Niżny Tagił), w Chile, Stanach Zjednoczonych (Arizona). Jako kamień ozdobny jest wykorzystywana obecnie raczej rzadko, głównie w Izraelu i w Rosji. 204 Tetragonalny; Tw. 4,5-5; G. 2,3-2,4 g/cm3; biały, zielonkawy, różowy; połysk szklisty, perłowy na płaszczyznach łupliwości; R. biała Apofyllit został po raz pierwszy opisany jako minerał przez francuskiego mineraloga i krystalografa Rene Justa Hauya, który nadał mu nazwę z greckiego apo - oderwany, iphullon - liść, ponieważ podczas podgrzewania łuszczy się na drobne piątki na skutek parowania wody. Jest to cecha typowa także dla zeolitów, z którymi apofyllit bywa często mylony. Apofyllit tworzy kryształy o pokroju słupkowym, tabliczkowym lub igiełkowym i występuje najczęściej w postaci blaszkowatych skupień o doskonałej łupliwości. Spotykany jest stosunkowo często w pustkach zasadowych skał wylewnych, m.in. w bazaltach i fonolitach. Najważniejsze wystąpienia znane są m.in. z miejscowości Mariańska Hora w Czechach, z okolic Kaisersthul w Niemczech, z Islandii, Bergen County w stanie New Jersey (USA) oraz z Brazylii, skąd pochodzą szczególnie duże kryształy. Podobne idealnie przezroczyste i barwne kryształy znane są z rejonu Poona w Indiach. Kamienie te bywają stosowane w zdobnictwie. Interesują się nimi także kolekcjonerzy. 205 Rombowy; Tw. 6-6,5; G. 2,8-3 g/cm3; zwykle zielonobiały; połysk szklisty; R. biała Prehnit [prenit] został po raz pierwszy przywieziony do Europy w 1783 r. przez holenderskiego pułkownika Prehna z Przylądka Dobrej Nadziei w Afryce Południowej. Ze względu na zmienne zielone zabarwienie sądzono, że kamień ten jest odmianą szmaragdu lub oliwinu i nazywano go "szmaragdem przylądkowym" (cape-emerald) lub "chryzolitem przylądkowym". Potem, gdy

odkryto europejskie złoża tego minerału, uznano, że jest on zeolitem. Z uwagi na charakterystyczny wygląd zewnętrzny przylgnęła do niego niemiecka nazwa gelber Strahlzeolit (żółty zeolit promienisty). Prawidłowy opis tego minerału przedstawił w 1789 r. słynny niemiecki mineralog i geolog A.G. Werner z Akademii Górniczej we Freibergu. Kryształy prehnitu mają pokrój tabliczkowaty lub słupkowy i tworzą najczęściej skupienia zbite lub nerkowate o budowie promienistej. Występuje jako minerał wtórny krzemianówwapnia i glinu, głównie skaleni. Spotykany często w pustkach skalnych amfibolitów i łupków krystalicznych, zazwyczaj w towarzystwie innych wtórnych minerałów, jak analcym i natrolit. Większe nagromadzenia występują w Le Bourg-dOisans, Daphine we Francji, w Szkocji, we Włoszech, w Peru i USA (Paterson). Stosunkowo rzadko wykorzystywany jako kamień ozdobny, zazwyczaj ze szlifem kaboszonowym. Bavenit (nazwa pochodzi od złóż Baveno we Włoszech) przypomina prehnity, ale jest znacznie mniej rozpowszechniony. Jest to rombowy krzemian berylu, glinu i wapnia, który tworzy promieniste skupienia złożone z drobniutkich, białych, igiełkowatych kryształów. Powstają one na ogół w wyniku rozkładu berylu. 207 Jednoskośny; Tw. 1; G. 2,7-2,9 g/cm3; zwykle biały, zielonkawy (z niewielką zawartością żelaza); połysk tłusty; R. biała Talk swoją nazwę wywodzi z języka arabskiego. Określenie zbitej odmiany - steatyt, pochodzi z greckiego stear (łój). Znany jest od najdawniejszych czasów. Jako tzw. kamień garncarski (mieszanina talku i chlorytów) używany był w przeszłości do wyrobu naczyń. Atrakcyjnie zabarwione odmiany talku od dawna wykorzystywano jako materiał do wytwarzania ozdobnych przedmiotów. Talk tworzy tłuste skupienia blaszkowate i łusko watę o doskonałej łupliwości. Steatyt, zwany również kamieniem mydlanym, występuje wśród zmetamorfizowanych łupków. Jest rozpowszechniony w niektórych złożach metamorficznych skał węglanowych, m.in. towarzyszy często magnezytom, występuje wśród skał wzbogaconych w magnez (np. przekrystalizowane dolomity) oraz wśród łupków krystalicznych. Największym producentem talku są Stany Zjednoczone AP, gdzie eksploatuje się zasobne złoża w stanach Nowy Jork, Vermont i Wirginia. Największe złoża europejskie znajdują się w Austrii i we Włoszech. Talk wykorzystywany jest obecnie jako surowiec do wytwarzania materiałów żaroodpornych, m.in. do produkcji ognioodpornych wyrobów ceramicznych. Pirofyllit nazwę swoją wywodzi z greckiego pyr - ogień, i phullon - liść, ponieważ w płomieniach łuszczy się na drobne listki. Bardzo podobny do talku. Spotykany głównie w Chinach. Zwięzłe odmiany pirofyllitu noszą nazwę "agalmatolit" i są od dawna wykorzystywane jako materiał do rzeźbienia najrozmaitszych figurek i przedmiotów ozdobnych, szczególnie popularnych w Chinach [znane są tu również pod nazwą "pagodyt"]. Muskowit - glinokrzemian glinu i potasu, zawierający fluoryt, KAl2(OHf)2AlSi3O10 Tw. 2-2,5; G. 2,78-2,88 g/cm3; zwykle bezbarwny, rzadziej brązowy, bladozielony, żółty; połysk perłowy; R. bezbarwna Flogopit - złożony glinokrzemian magnezu i potasu oraz fluorytu Tw. 2,5; G. 2,76-2,97 g/cm3; zwykle czerwonobrązowy; połysk niekiedy metaliczny; R. bezbarwna Biotyt - złożony glinokrzemian magnezu, potasu oraz żelaza Tw. 2,5-3; G. 2,8-3,2 g/cm3; zwykle brązowy, żółty, srebrzysty, a także rozmaicie zabarwiony Jasny do ciemnego (lepidomelan); połysk perłowy, lekko metaliczny; R. bezbarwna Lepidolit - złożony glinokrzemian potasu, glinu, litu oraz fluoru Tw. 2,5-4; G. 2,8-2,9 g/cm3; zwykle różowy, fiołkowoszary, zielonkawy, żółtawy, biały; połysk perłowy; R. bezbarwna

Odmiany różowe spotykane są znacznie częściej niż zielone. Znacznie mniejsza odporność mik ciemnych ogranicza ich zastosowania techniczne. jest szczególnie interesującym minerałem przede wszystkim ze względu na piękne purpurowe lub fioletowe zabarwienie kryształów. Występujące tu chloryty tworzą skupienia w postaci druz złożonych z niewielkich. Jasne miki mają duże znaczenie praktyczne. ton. która występuje w postaci przezroczystych blaszek. z czego blisko 50% przypada na USA. Tw. Spotykana jest niekiedy również w postaci drobniutkich łuseczek (serycyt) lub w skupieniach zbitych.Miki należą do grupy minerałów. G. a około 23% pochodzi z Indii. Do grupy chlorytów został zaliczony szamozyt [chamozyt]. . w przybliżeniu 2. Największe płyty muskowitu znajdowane były na Uralu oraz w Indiach. odkryty w 1820 r. ważnego składnika różnych stopów. Pięknie wykształcone kryształy znajdowane są w Alpach Pennińskich. pegmatytów (szczególnie jasny muskowit). Lepidolit albo mika litowa występuje w postaci drobnych lub grubszych blaszek spotykanych przede wszystkim w pegmatytach. na Uralu (Rosja) oraz w Stanach Zjednoczonych (Maine. Muskowit jest najbardziej rozpowszechnioną miką jasną. elastyczne blaszki. Chloryty rozpowszechnione są głównie w skałach metamorficznych.in. które najlepiej ujawniają jego perłowy połysk. Tworzy niedoskonale wykształcone kryształy znane głównie z krateru Monte Somma (Wezuwiusz) i z Kanady (Ontario. nawet czarne. doskonałą łupliwość. Wśród odmian ciemnych. 211 Jednoskośne. często o pokaźnych rozmiarach. spotykanych w wielu skałach magmowych i łupkach krystalicznych. zwykle zielonkawe z różnymi odcieniami. Lepidolit wykorzystywany jest również wyjątkowo jako kamień ozdobny w postaci szlifów kaboszonowych. połysk szklisty. które często ulegają przeobrażeniu w chloryty pod wpływem wietrzenia. Quebec). zamiast szyb okiennych. W zależności od zabarwienia stosuje się ogólny podział na miki jasne i miki ciemne. Niemcy). Należą do ważnych minerałów skałotwórczych. a także do pozyskiwania domieszek cezu.in. m. Występują jako podstawowy składnik wielu skał. Miki są minerałami bardzo rozpowszechnionymi. Drobne blaszki muskowitu są białe i mają połysk perłowy. gdzie występują piękne różowe i zielone odmiany razem z różowym turmalinem i topazem.8 g/cm3). Kammereryt. niebieskawo zabarwionych kryształów i określane są nazwą pennin. Główne nagromadzenia złożowe znajdują się w rejonie Penig (Saksonia. Ta szczególna cecha okazała się wysoce przydatna dla celów praktycznych i jest już wykorzystywana niemal od trzech stuleci. Miki ciemne są znacznie mniej odporne niż muskowit i ulegają łatwemu rozkładowi. odmiany zbite są zielonkawe. R.6-3. 2. Odkryty po raz pierwszy w okolicach Rożny na Morawach. skąd pochodzą okazy szlifowane dla kolekcjonerów. zaliczany do chlorytów chromowych. Kalifornia). które charakteryzują się doskonałą łupliwością. przede wszystkim ołowiu i aluminium. Wykazują. bezbarwna Chloryty wywodzą nazwę z greckiego chloros (zielony) i są zbliżone do mik. podobnie jak miki. które zabarwienie zawdzięczają obecności żelaza. 209 Flogopit jest ogniwem przejściowym między mikami jasnymi i ciemnymi. ponieważ są ogniotrwałe i odporne na działanie kwasów. Przetworzony biotyt używany jest niekiedy do produkcji barwników. W przeszłości przezroczyste miki stosowane były m. Zwykle przeobrażają się w chloryty. Kryształy muskowitu są niezwykle rzadkie.3 g/cm3 (sporadycznie do 4. ale w przeciwieństwie do nich nie są elastyczne. można je z łatwością dzielić na cieniutkie. najbardziej rozpowszechniony jest biotyt. Jego wystąpienia znane są z obszaru Anatolii w Turcji. Stosowane są głównie w przemyśle elektrotechnicznym jako doskonałe izolatory oraz w przemyśle optycznym. Po wygięciu blaszki chloryty nie powracają do pierwotnej pozycji w odróżnieniu od sprężyście odkształcającej się miki. Roczna produkcja światowa mik szacowana jest obecnie na około 50 tys. Lepidolit jest cennym surowcem wyjściowym do produkcji litu.

Tw. Powstaje w wyniku rozkładu krzemianów wzbogaconych w glin.6 g/cm3. Bóttgerowi. z Brazylii. Austell w Kornwalii (Wielka Brytania) i w okolicach Karlovych Var w Czechach. Przez bardzo długi czas zdołano utrzymać w tajemnicy proces przeróbki kaolinu. Kaolinit ma zwykle postać ziemistą. Surowiec gorszej jakości stosowany jest jako wypełniacz w przemyśle papierniczym i do wyrobu farb. Rumunii oraz Czech. Najbardziej przydatne do produkcji materiałów ognioodpornych są . R. który chciał zagospodarować bogate złoża azbestu na Uralu. doskonały po oszlifowaniu. Serpentyn występuje najczęściej w postaci dwóch głównych odmian: włóknistego chryzotylu oraz antygorytu. G. z obszarów Francji i Czech. że jest on doskonałym remedium na ukąszenie węża. Obie odmiany. także czerwonawy. Po rozdrobnieniu był on mieszany z wodą.azbest. skąd wywodzi się jego nazwa z łacińskiego serpens (wąż). biała Kaolin swoją nazwę wywodzi z języka chińskiego. septochlorytów) bywa zaliczany także cronstedytyt nazwany tak na cześć szwedzkiego mineraloga A. Wykonywane z azbestu różne przedmioty aż do XIX wieku traktowano raczej jako ciekawostki. której głównym składnikiem jest minerał kaolinit. Znane są m. 2. 3-4. Anglii. Najważniejsze złoża europejskie serpentynów azbestowych znajdują się w Balangero koło Turynu we Włoszech. Najbardziej znane złoża znajdują się w St. przede wszystkim skaleni występujących w granitach i arkozach (skały piaskowcowe złożone z kwarcu i skaleni). [W Polsce spotykane w złożach rud żelaza w okolicach Częstochowy i Łęczycy]. połysk perłowy. który tworzy skupienia tabliczkowate lub płytkowe.6 g/cm3. Do grupy chlory tów (tzw. następnie czyszczony. Skrytokrystaliczny. bowiem sądzono wówczas. w zwartych skupieniach tłusty. 212 Jednoskośny lub trójskośny. Bardzo zbliżony do niego turyngit występuje także w postaci skrytokrystalicznej i ma odcień oliwkowozielony. Jego większe wystąpienia znane są m. Jednoskośny. Tajemnicę wyrobu porcelany próbowali poznać Wenecjanie i Francuzi. W starożytności znano również włóknistą odmianę serpentynu . Jest to złożony krzemian żelazawo-żelazowy występujący w postaci drobnych skupień krystalicznych o barwie czarnozielonej lub czarnej. Zawiera także inne glinokrzemiany. i jest kruchy i tłusty w dotyku. Obecnie do produkcji porcelany wykorzystywane są tylko najlepsze odmiany kaolinu. Aż do XVIII wieku Chińczycy pozostawali jedynymi producentami porcelany. Ognioodporność azbestu nie była jednak wówczas przedmiotem szczególnego zainteresowania. powstają na drodze hydrotermalnej oraz występują często w znacznych ilościach wśród skał osadowych pochodzenia morskiego. a w XV stuleciu za pośrednictwem Holendrów do Europy. Cronstedta. 1-2. Powstaje najczęściej na skutek przeobrażenia pirytu. G. jak i mniej rozpowszechniony turyngit. Kaolin jest białą substancją ilastą. Niemcowi J. bowiem właśnie Chińczycy wykorzystywali ten kamień już wczasach starożytnych. biała Serpentyn był już dobrze znany w starożytnym Rzymie. warstewkowany. Szamozyt występuje niemal wyłącznie w postaci skupień oolitowych o zielonym zabarwieniu. zwykle biały lub żółtawy. zarówno szamozyt. mimo że w X wieku dotarła ona do Iranu.5-2. 2. Berthiera. Tw. a największe złoża światowe występują w Kanadzie i USA. Jest stosunkowo rzadkim minerałem. połysk szklisty. Obie te formy serpentynu są głównymi składnikami skał zwanych serpentynitami. Jego nazwa wywodzi się od złóż w Turyngii.przez francuskiego chemika P. Udało się to dopiero w 1709 r. R. różne odcienie zieleni i żółci. suszony i po sprasowaniu stosowany do wyrobu porcelany.in. który według źródeł historycznych wydobywany był na Cyprze. 213 Poważniejsze próby wykorzystania niezwykłych właściwości tego minerału przeprowadzono jedynie za czasów panowania Piotra Wielkiego (1689-1725).in. jak również lokalizację jego złóż znajdujących się w dzisiejszej prowincji Jiangxi.

Tw. 6. biała Anortyt . często ze złocistą grą barw. rzadziej białawy lub bezbarwny. G. jak i w układzie trójskośnym (mikroklin). zielonkawy. 6. R. Warunki krystalizacji ortoklazu i mikroklinu są niemal identyczne. [W Polsce serpentyny i skały serpentynitowe występują na Dolnym Śląsku.57 g/cm3.54-2. m. czerwonawy. żółtawy.anortyt z domieszką albitu Trójskośny. którego krańcowe ogniwa stanowią skaleń sodowy (albit) oraz skaleń wapniowy (anortyt). bezbarwna Albit . Zbite odmiany serpentynu stosowane były także w przemyśle materiałów budowlanych. KAlSi2O3 Jednoskośny. często z wyodrębnionymi dużymi kryształami.. uważane za najlepsze spośród wszystkich typów azbestów (tzn. Tw. G. 2. G. biała Skalenie dzielą się na dwie ważne grupy: skalenie potasowe i skalenie sodowo-wapniowe.drobnowłókniste chryzotyle. doskonale dostrzegalnych w badaniach mikroskopowych.64 g/cm3. Znamienną cechą skaleni są bliźniaki. Sobótka. 6. Występują w postaci skupień zbitych ziarnistych. Tw. 6. Można powiedzieć. dlatego może się zdarzyć. że pozornie jednolity kryształ złożony jest w części z ortoklazu i w części z mikroklinu. Ortoklaz . połysk zbliżony do ortoklazu. Jordanów. 2. bezbarwna Labrador . bezbarwna Oligoklaz . R.56 g/cm3. tworzących najrozmaitsze skomplikowane zrosty. utworzone są na ogół według dwóch praw . 215 Skalenie potasowe krystalizować mogą zarówno w układzie jednoskośnym (ortoklaz). Pięknie zabarwione serpentyny są kamieniami ozdobnymi. Szklary].in. biały do zielonego (amazonit). G. Ortoklazy tworzą na przykład bliźniaki karlsbadzkie (Carlsbad).glinokrzemian wapnia. często wielokrotne. zwłaszcza sodu. 2. CaAl2Si2O9 Trójskośny. zwykle białawy lub bezbarwny. połysk szklisty lub perłowy na niektórych płaszczyznach łupliwości. tworzące najrozmaitsze zrosty według różnych praw bliźniaczych. Tw. G.glinokrzemian sodu. R. 2.5. szaroniebieski. R. Zrosty bliźniacze plagioklazów. . Skalenie charakteryzują się doskonałą łupliwością i tworzą kryształy o pokroju tabliczkowym lub krótkich słupów. szary. krwistoczerwony.7 g/cm3. manebachskie (Manebach) lub baweńskie (Baveno). zwykle żółtobiały lub różowy. G. R. połysk szklisty lub perłowy. Plagioklazy tworzą ciągły szereg izomorficzny. bezbarwna 214 Mikroklin .76 g/cm3. drobnowłóknistych krzemianów). 2. zielononiebieski z atrakcyjną grą barw. 2. że zasadniczo wszystkie skalenie występują w postaci kryształów bliźniaczych. Tw. które noszą nazwy własne pochodzące najczęściej od głównych miejsc ich występowania. NaAlSi3O8 Trójskośny. często wielokrotne.62 g/cm3. Do najlepiej znanych i zarazem najważniejszych plagioklazów o pośrednim składzie chemicznym należą oligoklaz z przewagą składników sodowych oraz labrador o przewadze składników wapniowych.glinokrzemian potasu. czyli plagioklazy.albit z domieszką anortytu Trójskośny. biały. R.prawa albitowego i prawa peryklinowego. Kryształy większości skaleni wykazują budowę pasową odzwierciedlającą serie powtarzających się zrostów bliźniaczych (poi i syntetycznych). biały lub bezbarwny. Oba minerały tworzą interesujące odmiany i zazwyczaj zawierają domieszki innych pierwiastków. połysk szklisty lub perłowy. Wykorzystywane są one również jako materiały izolacyjne w przemyśle ceramicznym i elektrotechnicznym. połysk szklisty. 6. Tw. bezbarwny. KAlSi3O8 Trójskośny.glinokrzemian potasu. 6.

Inne duże złoża występują w Kanadzie. a zwłaszcza ortoklaz. Pegmatyty zawierają z reguły wszystkie odmiany skaleni wykorzystywanych do celów przemysłowych. m. tabliczkowe lub krótkie. słupkowe kryształy są zazwyczaj 217 zbliźniaczone.in. bazaltach itp. bliźniaki karlsbadzkie. Tworzy nie tylko podstawową substancję licznych skał magmowych. ale także tlenków potasu i sodu. Grube. Największym producentem skaleni są Stany Zjednoczone z głównymi rejonami wydobycia w stanach położonych wzdłuż wybrzeża atlantyckiego (północna i południowa Karolina. Jego nazwa pochodzi od złóż w górach Adula (Adular Bergstock) w pobliżu St. m. W skałach kwaśnych dominują skalenie potasowe. Sanidyn jest odmianą skalenia potasowego zawierającą domieszki sodu. ale również obticie występują w skałach zasadowych ubogich w kwarc. Są stosunkowo twarde i na ogół jasno zabarwione. Gotthard w Szwajcarii. Skalenie (szczególnie zasobne w wapń) są stosunkowo mało odporne na wietrzenie i łatwo ulegają rozkładowi. Ortoklaz jest jednym z najbardziej rozpowszechnionych krzemianów w świecie minerałów oraz jednym z najważniejszych minerałów skałotwórczych. mają duże znaczenie w różnych gałęziach przemysłu. podobnie jak setki innych złóż w masywie Mont Blanc.Kryształy skaleni mają zwykle doskonałą łupliwość w dwóch kierunkach przecinających się pod kątem prostym lub niemal prostym. Najbardziej rozpowszechnione są tzw.in. przede wszystkim w granitach i pegmatytach. amazonit i labrador. gdzie występuje w szczelinach skał alpejskich. które wypełniają często szczeliny skalne w łupkach i granitach.in.in. ale najczęściej spotykane w przyrodzie odmiany mają zabarwienie białe. porfirach. rozmaitych materiałów budowlanych. Adular jest zwykle przezroczysty. w diorytach. Od innych odmian ortoklazu różni się przede wszystkim właściwościami optycznymi. Niektóre odmiany skaleni są również cenionymi kamieniami ozdobnymi. odkryte po raz pierwszy w Karlovych Varach. Nawiązuje ona do doskonałej łupliwości tego minerału. melafirach. takich jak granity i pegmatyty. Najczystszą odmianą ortoklazu. zasobne złoża kaolinu rozpowszechnione na całym świecie. Czysty ortoklaz jest całkowicie bezbarwny. powstającą z roztworów hydrotermalnych. Chinach i Wielkiej Brytanii. Skalenie są także ważnym składnikiem wielu skał metamorficznych. Wykorzystuje sie je głównie jako surowce dla przemysłu szklarskiego i ceramicznego. niekiedy zawiera wtrącenia chlorytów i wykazuje delikatną grę barw. Skalenie są niezbędne do produkcji szkła ze względu na zawartość nie tylko tlenków glinu. oraz skał osadowych. w Rosji. przede wszystkim arkoz (piaskowców złożonych głównie z kwarcu i skaleni). łupków krystalicznych. Francji. szkła porcelanowego. ale także . ważna jest ocena zawartości krzemionki oraz tlenków wapnia. do produkcji mydła i preparatów czyszczących). Jego kryształy. do wytwarzania porcelany. Maine) i w południowej Dakocie. m. Tworzy on dobrze wykształcone kryształy o pokroju tabliczkowatym i występuje w młodszych skałach wulkanicznych typu trachitów i fonolitów. emalii itp. żółte lub różowawe. Należą do nich przede wszystkim adular.in. natomiast w skałach zasadowych przeważają skalenie sodowo-wapniowe (plagioklazy). Stanowią one główny składnik 216 kwaśnych skał magmowych. Ortoklaz wywodzi swoją nazwę z greckiego orthos (prosty) i klasis (łupliwy). mają z reguły doskonale wykształcone ściany. Skalenie. Skalenie stanowią także surowiec dla przemysłu materiałów ściernych i polerskich oraz przemysłu chemicznego (m. W niektórych pustkach skalnych. w zależności od przeznaczenia surowców skaleniowych. spotyka się kryształy skaleni potasowych o długości dochodzącej do jednego metra. wówczas noszących niemiecką nazwę "Carlsbad". tworząc m. Skalenie należą do najważniejszych minerałów skałotwórczych. Szwecji. W przemyśle ceramicznym. W odróżnieniu od innych skaleni adular ma piękny perłowy połysk. Jest to jedna z charakterystycznych cech wyróżniających skalenie spośród innych minerałów. jest adular.

drobnoziarnista masa skalna granitów. który szczegółowo opisał tę szczególną formę strukturalną granitu. ponieważ kształty wrostków kwarcowych przypominają litery hebrajskiego alfabetu. Dlatego zarys tych prakryształów jest znacznie bardziej wyrazisty niż podstawowa. lub tworzy iły przemieszane z muskowitem. Doskonałym przykładem są tutaj wystąpienia pięknie wykształconych kryształów ortoklazu spotykane w granitach pegmatytowych masywu Strzegomia na Dolnym Śląsku. W niektórych gruboziarnistych granitach. gdzie zachowana jest dostatecznie obszerna przestrzeń umożliwiająca pełny ich rozwój. Podczas wietrzenia granitów kryształy wyodrębniają się często ze skały macierzystej i trafiają do ru-moszu skalnego. Kryształy ortoklazu wykazujące delikatną grę barw znane są m. z San Pietro na wyspie Elbie. We wszystkich wspomnianych wyżej stanowiskach ortoklazy występują najczęściej w formie druz wypełniających pustki i szczeliny w granitach i pegmatytach. piaskowce. gdzie spotykane są szlachetne odmiany ortoklazu o wspaniałej przezroczystości i pięknej. Bliźniaki karlsbadzkie występujące w granitach o strukturze porfirowatej spotykane są nie tylko w rejonie Karlovych Varów. przeobrażając się często w kaolin (jak np. Pochodzące z Madagaskaru żółte i idealnie przezroczyste kryształy ortoklazu są wykorzystywane 219 . Najwspanialsze okazy adularu pochodzą ze Sri Lanki. w Strzegomiu i Jeleniej Górze na Dolnym Śląsku. z rejonu Frederiksvam w Norwegii. Przerosty kwarcu występują jedynie w mniej zasadowych członach grupy plagioklazów (albit lub oligoklaz) i ujawniają się na płaszczyznach łupliwości zwykle w postaci przypominającej małe robaczki. kryształy ortoklazu tworzą charakterystyczne przerosty z kwarcem. a szczególnie w pegmatytach. Noszą one nazwę granitów pismowych lub napisowych albo hebrajskich. Ortoklaz wietrzeje dość łatwo. w Górach Ilmeńskich na Uralu). wyraźnie większych od pozostałych minerałów tworzących ujednoliconą.mikroklinach (np. ale także w wielu innych stanowiskach na obszarze Czech. Nazwę tę zaproponował francuski mineralog Rene Just Haiiy. Najlepiej wykształcone kryształy ortoklazu pochodzą m. W niektórych granitach ortoklaz występuje w formie dużych kryształów. ale w pustkach granitów. jak np. Doskonale wykształcone kryształy występują również w rejonie Velke Mezifići na Morawach. 218 Najpiękniejsze kryształy ortoklazów spotykane są jednak nie w zasadniczej masie skalnej. Takie gruboziarniste granity nazywane są pegmatytami.in. Są one dla kolekcjonerów najbardziej obiecującym polem poszukiwań pięknych kryształów o wyjątkowo dużych rozmiarach. a przede wszystkim z Madagaskaru. Natomiast mniej wyraźne i rzadsze są one w skaleniach sodowo-wapniowych (plagioklazach). Zazwyczaj osiągają one 5-8 cm długości. Struktury takie nazywane są robaczkowymi lub myrmekitowymi. Struktury napisowe spotykane są również w potasowych skaleniach trójskośnych . Z reguły owe fenokryształy mają długość kilku centymetrów i prawdopodobnie tworzyły się we wcześniejszej fazie krystalizacji magmy. z Murzinki na Uralu. gdzie można je z łatwością odnaleźć. Te tak zwane fenokryształy są często doskonale wykształcone i mają w pełni rozwiniętą postać krystalograficzną prostych. kiedy podstawowa jej masa pozostawała jeszcze nie skonsolidowana. żwirów i gleby. żółtej barwie. najczęściej ortoklaz. ale zdarzają się okazy mierzące nawet 10 cm długości. Skalenie są w nich rozmieszczone równomiernie w postaci drobnych na ogół ziarn. a także w północnych Włoszech (Baveno) oraz wielu rejonach Skandynawii.stanowi główny składnik licznych skał metamorficznych i osadowych. w złożach w okolicy Karlovych Varów). drobnoziarnistą masę skalną. Doskonały surowiec wydobywany jest przede wszystkim w środkowej części wyspy oraz z bogatych złóż aluwialnych na jej południowych wybrzeżach. którym towarzyszą z reguły skalenie potasowe. skąd eksportowane są na cały świat.in. spłaszczonych słupów.

jako kamienie ozdobne. chociaż barwy nie wykazują tak wielkiej żywości. a nie mikroklinem. Obecnie największym uznaniem i popularnością cieszą się adulary pochodzące ze Sri Lanki. Złoża te są rozproszone na rozległym obszarze w zachodniej części Pikes Peak. Wspaniałe. Zielononiebieska odmiana nosi nazwę amazonit (kamień amazoński). Wspaniale wykształcone bliźniaki karlsbadzkie znane są z monzonitów porfirowych występujących w rejonie rzeki Red (Taos County). Miaas na Uralu oraz Magnet Cove w stanie Arkansas (USA). Chociaż nie poddaje się ich obróbce szlifierskiej. Amazonit znajdowany jest tam najczęściej w pegmatytach i czerwonych granitach. Kryształy mikroklinu są przeważnie duże i doskonale wykształcone w postaci spłaszczonych słupów przypominających wyglądem ortoklaz. które noszą nazwę mikroklinitów. Najważniejsze wystąpienia z mineralogicznego punktu widzenia znane są m. 220 Mikroklin przypomina bardzo ortoklaz. Duże kryształy w monzonitach kwarcowych występują na obszarze Burro Mountains w rejonie Grant County. Mikroklin nazwę swoją wywodzi z greckiego mikros . podczas gdy partie środkowe są przezroczyste. Nadaje się im zwykle wielościenny szlif fasetkowy. Mimo że osiągają także duże rozmiary. gdzie spotykane są skalenie. Mikroklin występuje najczęściej w granitach i pegmatytach. Są to kryształy sanidynu osiągające niekiedy całkiem wyjątkowe rozmiary od 30 do 60 cm długości. pochodzą z kopalń Silver City (Owhyee County. Hagendorf (Niemcy). Pikes Peak w Kolorado). Spotykane są one m. Najpiękniejsze i najwyżej cenione odmiany niebieskozielonego amazonitu pochodzą z Madagaskaru i Stanów Zjednoczonych (Amelia w stanie Wirginia. Kryształy mikroklinu są często zbliźniaczone wielokrotnie według prawa albitowego lub peryklinowego. które niekiedy osiągają 2 cm długości.in. Wysoko ceniona jest również mleczna odmiana adularu. które wykazują charakterystyczną dla kamieni księżycowych grę barw.pochylony. Spotykane są również plutoniczne skały magmowe zbudowane niemal wyłącznie z mikroklinu. Adularowe kamienie księżycowe otrzymują soczewkowaty szlif kaboszonowy. Delikatna gra barw ujawniająca się na oszlifowanych okazach adularów przypomina czasami szlachetne opale. zwana kamieniem księżycowym. Najlepsze okazy pochodzą z wielkiego masywu pegmatytowego w pobliżu Crystal Peak na północ od jeziora George (Teller . bowiem zielony kamień znajdowany w dolinie Amazonki jest w istocie nefrytem. chociaż nieco mniejsze okazy pochodzą z Arizony (okolice Ray.in. ponieważ kąt między płaszczyznami łupliwości jest nieco odchylony od kąta prostego. gdzie występują w dużych ilościach na przełęczy o wymownej nazwie Crystal Pass. Podobieństwo to wynika przede wszystkim z niemal identycznych warunków krystalizacji obu tych skaleni potasowych. zwane valencjanitami. w liparytach na obszarze Ragged Moun-tain (Gunnison County) w stanie Kolorado. Przypominają one słynne szwajcarskie adulary i występują w postaci pojedynczych kryształów lub bliźniaków. typowego dla skaleni jednoskośnych. z granitów i pegmatytów na obszarze Dolnego Śląska. z Finlandii. białe adulary. z pegmatytowych druz w rejonie Iveland w Norwegii. Atrakcyjne kamienie księżycowe o jubilerskiej wartości występują również w wielu rejonach Stanów Zjednoczonych AP. co w rzeczywistości jest swego rodzaju pomyłką. Luna i Otero. Księżycowe kamienie tworzą również kryształy sanidynu. z którym zresztą często tworzy zrosty. Na wulkanicznych obszarach Nowego Meksyku zlokalizowano obecnie wiele innych stanowisk. stanowić mogą one ozdobę każdej kolekcji. Podobne. Po oszlifowaniu wykazuje ona niezwykle piękny połysk w postaci niebieskawej poświaty w najrozmaitszych odcieniach.mały. Zewnętrzna ich część jest najczęściej mlecznobiała. to jednak sposób ich wykształcenia nie jest już tak doskonały jak w poprzednio wymienionych złożach. Pinal County). Idaho). i klinos . Zupełnie niezwykle okazy pochodzą na przykład ze stosunkowo niedawno odkrytych złóż w okolicach kanionu Noonday w paśmie Black Rangę (Grant County. Nowy Meksyk). Mikroklin należy do minerałów rozpowszechnionych w przyrodzie.

Regularne. z Schmirn w austriackim Tyrolu. sjenitach i trachitach. Piękna odmiana albitu wykazująca iryzację (migotliwość) 222 znana jest pod nazwą perysteryt i występuje w Kanadzie i stanie Wirginia (Bedford County). Kryształy mikroklinu bez kwarcowego rdzenia dochodzą maksymalnie do 12 cm długości. Wystąpienia doskonale wykształconych kryształów mikroklinu spotyka się w Tawara na wyspie Honsiu (Japonia). Jeden z nieczynnych już obecnie kamieniołomów amazonitu jest objęty ochroną jako rezerwat przyrody. Jest . Oligoklaz występuje na ogół w postaci gruboziarnistej lub zbitej. występujące w zwartej masie skalnej. Nigdy nie występuje w czystej postaci glinokrzemianu sodu. Z kopalni Rutherford i Morefield koło Amelia znane są kryształy mikroklinu o długości 45 cm. Gruboziarniste pegmatyty napisowe w Górach Ilmeńskich złożone z niebieskozielonego amazonitu 221 i kwarcu dymnego zaczynają krystalizować w temperaturze około 800°C. ale są białe i nieprzezroczyste. Wielkie okazy amazonitu. blaty stołów. kiedy z roztworu wydziela się ciemny kwarc. Piękne okazy amazonitu o wysokiej jakości występują również w wielu innych złożach na obszarze stanu Virginia. ale zawsze zawiera domieszki wapnia. Formy krystaliczne spotykane są głównie w szczelinach skalnych. a kryształy kwarcu osiągają coraz to większe rozmiary. Szczegółowe badania mineralogiczne i geochemiczne wystąpień skaleni w masywach pegmatytowych Gór Ilmeńskich przeprowadził znany rosyjski mineralog AJ. Ważniejsze wystąpienia znane są m. Dużą popularnością cieszą się również druzy kryształów skaleni i ciemnobrązowych.in. Powolne stygnięcie stopionej masy skalnej stwarza nadzwyczaj sprzyjające warunki wzrostu ogromnych kryształów skaleni.in. Bogate złoża amazonitu występują w Górach Ilmeńskich na Uralu (Miass). Jest najbardziej rozpowszechnionym trójskośnym skaleniem (plagioklazem). Rzadko spotykane kryształy mają pokrój słupkowaty. Nawiązuje ona do nieco mniej wyraźnie zaznaczonej łupliwości tego minerału. zdobią do dziś komnaty Ermitażu w St. zbliźniaczone według charakterystycznego dla niektórych plagioklazów prawa peryklinowego. Petersburgu. którzy musieli staczać ciągłe potyczki z miejscowymi Baszkirami i Kazachami. głównie przez Kozaków. Amazonity z Gór Ilmeńskich wydobywane były wraz z innymi kamieniami szlachetnymi oraz miką już od XVIII wieku. Bobruvka koło Velke Mezifići. z których wykonywano m. Wypełnione są one z reguły w środku kwarcem. W miarę obniżania się temperatury pojawiają się mniej regularne wzory "pismowe". Wydłużone kryształy. często zbliźniaczone. silnie połyskujących kryształów kwarcu dymnego. Fersman. Kolorado). maleńkie znaki granitu napisowego zaczynają się formować w temperaturze około 575°C. Niekiedy tworzą przerosty z białym albitem w postaci gwiaździstych skupień niewielkich kryształów (znane pod nazwą clevelandyt). Mają one postać zbitą i są podobne do amazonitów brazylijskich. jak i pięknie wykształconych kryształów. Wykorzystywana jest jako kamień ozdobny głównie w postaci szlifu kaboszonowego. Albit wywodzi nazwę z łacińskiego albus (biały). jak to określa teoretyczny wzór chemiczny. Spotykane tutaj kryształy są zielone lub mają ciemny odcień niebieskozielony (najwyżej ceniony). Albit występuje zawsze jako minerał skałotwórczy w pegmatytach. Oligoklaz nazwę swoją wywodzi z greckiego oligos (niewiele) i klasios (przełam). gdzie spotykane są one zarówno w postaci gruboziarnistych skupień. W samym centrum odkrywki pozostawiono gigantyczny kryształ amazonitu z pismowymi przerostami kwarcu. Jasnobrązowe kryształy mikroklinu spotykane często wśród pustek skalnych w pegmatytach osiągają niekiedy 40 cm długości. Inne atrakcyjne okazy amazonitu pochodzą ze znanych złóż kanadyjskich w Renfrew County (Ontario). Albit tworzy niewielkie kryształy o pokroju tabliczkowatym lub słupkowym. ze Strzegomia na Dolnym Śląsku. nazywane są peryklinami.County. niektórych granitach. Osiągają one wprawdzie długość 9 cm. Tintagel w Kornwalii.

Jako kamienie ozdobne wykorzystywane są szarobrązowawe oligoklazy pochodzące z Norwegii. chociaż jest mniej . którą można znacznie wzmocnić przez odpowiednią obróbkę. do zdobienia pomników itp. Monte Somma (Wezuwiusz) i na Uralu (Rosja). zielone i złote.anortyt. diorytach. Przeszło dwieście lat temu misjonarz zwany ojcem Adolfem odkrył na wschodnim wybrzeżu półwyspu Labrador dziwnie wyglądające kamienie. Dobrze znanym rejonem eksploatacji jest również złoże Ojamo w Finlandii. w andezytach koło Rosia Montana w Rumunii oraz w popiołach i lufach wulkanicznych na zboczach Etny na Sycylii. Anortyt. a niektóre kamienie przeznaczano na cele jubilerskie. zwłaszcza niebieskie. a tylko wyjątkowo tworzy maleńkie tabliczkowate kryształy. wydobywana jest również na Madagaskarze. Wielkie bloki labradorytu pochodzące z Ukrainy zaczęto obrabiać już w 1781 r. Natrafiono na nie m. diabazy itp. jest końcowym ogniwem izomorficznego szeregu skaleni sodowowapniowych (plagioklazów). ale przy obracaniu zmieniały zabarwienie i zaczynały się mienić głębokimi niebieskimi i zielonymi odcieniami. Rzadkie raczej . Petersburga.stosunkowo dobrze rozpowszechniony w granitach. zwana niekiedy spektrolitem. Labrador jest dziś bez wątpienia najszerzej wykorzystywanym kamieniem ozdobnym wykazującym grę barw. nadając mu zazwyczaj szlif płaski lub wypukły. którego znaczenie gemmologiczne przewyższa niekiedy złoża kanadyjskie. Szczególnie wysoko cenione były labradory ukazujące odcienie żółte. Są to zazwyczaj drobniutkie blaszki lub igiełki ilmenitu. Niekiedy jest niemal wyłącznym składnikiem skał magmowych nazywanych labradorytami [labradorytytami lub labradytami]. które wykazują wyraźną migotliwość. porfirach. Występowały one w dość dużej ilości i miały raczej zwykłą szarą barwę. jak np. czysto niebieskie kamienie z zielonkawym odcieniem znane są również pod nazwą "bawole oko". gabra. ale występuje również w gnejsach i serpentynitach. Labrador spotykany jest także w niektórych łupkach krystalicznych. Wspomniane już złoża labradoru na wschodnim wybrzeżu półwyspu Labrador należą wciąż do największych i najważniejszych. Z najbardziej atrakcyjnie zabarwionych kawałków o szczególnie intensywnej migotliwości wyrabiano drobne przedmioty ozdobne. Odkrycie to wzbudziło wyjątkowe zainteresowanie wśród przyrodników. Labrador występuje również często jako główny minerał niektórych skał magmowych ubogich w krzemionkę. Odcienie jaśniejsze. których występowanie potwierdzają również badania mikroskopowe. w słynnych warsztatach szlifierskich w Petrodworcu koło St. W żadnych innych złożach nie spotykano labradorów o tak doskonałej zmienności barw widocznej przy najmniejszym nawet poruszeniu kamienia. diory ty.in. Występuje najczęściej w postaci skupień kryształów o pokroju słupkowym lub tabliczkowym. Główne nagromadzenia złożowe znajdują się w Tvedestrand w Norwegii. trachitach i andezytach. którzy po pewnym czasie zidentyfikowali ten niezwykły minerał jako trójskośny skaleń sodowo-potasowy (plagioklaz) i od miejsca odkrycia nadali mu nazwę labrador lub labradoryt [termin ten stosowany jest obecnie dla określenia skały zbudowanej głównie z minerału labradoru]. przeważnie dość drogich przedmiotów ozdobnych. Przezroczysta odmiana labradoru. magnetytu i hematytu rozpoznawalne w obrazie mikroskopowym. Stosowany jest najczęściej do wyrobu najrozmaitszych. Charakterystyczna dla labradorów gra barw w ciemnych odcieniach spowodowana jest interferencją światła odbitego od mikroskopijnych wrostków różnych minerałów ciemnych rozmieszczonych wzdłuż płaszczyzn łupliwości. Labrador najczęściej ma postać skupień zbitych lub ziarnistych. sjenitach. Skaleń wapniowy . Skały labradorytowe są cenionym materiałem dekoracyjnym wykorzystywanym w budownictwie. 223 wywołane są odbiciem i interferencją promieni świetlnych na granicy drobniutkich zrostów bliźniaczych labradoru. bazalty. Wkrótce rozległe złoża tego kamienia o połyskliwych i zmiennych barwach odkryto na Ukrainie w pobliżu Kijowa. bardzo często zbliźniaczonych.

na Grenlandii oraz w USA. Dlatego początkowo uznano leucyt za specjalną odmianę granatu. jak sądzono dawniej. Niedługo potem udowodniono. G.rozpowszechniony niż inne plagioklazy. 225 Regularny. bezbarwna Leucyt był znany przyrodnikom już w drugiej połowie XVIII wieku. . które przypominają lazuryty intensywnością zabarwienia i odcieniem.5-6. połysk szklisty. 5. zajmując często miejsce skaleni [stąd zaliczany jest czasami do grupy minerałów określanych ogólnym mianem skalenoidów lub skaleniowców. np.in. tworzy często monomineralne skały zwane anortozytami. Tw. połysk szklisty. w rejonie jeziora La-acher w Niemczech. Występują one w większych nagromadzeniach m. która utraciła pierwotne zabarwienie na skutek oddziaływania gazów wulkanicznych lub też pod bezpośrednim wpływem "wulkanicznego ognia". Niekiedy bywa ważnym minerałem skałotwórczym. zwykle szarobiały. Antylach. Szczegółowa analiza chemiczna pozwoliła na stwierdzenie. przede wszystkim w sjenitach i nefelinach. Znacznie rzadziej tworzy kryształy o wyraźnej łupliwości. Serra de Monchique (Portugalia). nazwany tak na cześć Rene Justa Haiiya. że był to pierwszy poznany wówczas minerał zawierający dużą ilość potasu. które mogą zachować trwałość w normalnych temperaturach. nazywane sodalitytami]. Sodalit spotykany jest najczęściej w postaci skupień zbitych lub ziarnistych.5 g/cm3. Leucyt spotykany jest głównie w młodych skałach wulkanicznych. na świeżym przełamie tłusty. Jako minerał został jednak opisany dopiero w 1811 r. że był on w tym rejonie dość rozpowszechnionym kamieniem ozdobnym. a także niekiedy z Uralu i Stanów Zjednoczonych. Kryształy leucytu tworzą dobrze wykształcone osobniki z wyraźnie rozwiniętymi 24 ścianami. Mikroskopijne skupienia sodalitu spotykane są w różnych skałach wulkanicznych. Regularny lub tetragonalny. trachitach. Sodality wykorzystywane są również obecnie jako kamienie ozdobne. W rzeczywistości są to jedynie pseudomorfozy tetragonalnego leucytu po odmianie regularnej. bezbarwny. w rejonie Wezuwiusza. Thomsona. który. w Rieden (Niemcy). w seriach wulkanitów Wezuwiusza (Monte Somma) oraz Monti Albani koło Rzymu. Zewnętrznie różniły się jedynie barwą. zielonkawoszary. 5. bazaltach. Główne złoża sodalitu znajdują się w Ditrau (Rumunia). Uwagę ich przyciągały dobrze wykształcone kryształy leucytu spotykane w pokrywach lawowych Wezuwiusza i przypominające swoim kształtem granaty. którym nadaje się zazwyczaj szlify kaboszonowe wypukłe lub płaskie. często zbliźniaczone. Występuje w skałach magmowych ubogich w krzemionkę.in. leucyt spotykany jest m. Sodalit występuje często razem z lazurytem i wieloma pokrewnymi glinokrzemianami. niebieskobiała Sodalit został znaleziony wśród ruin starożytnego miasta boliwijskiego Tiahuanaca.5. 2. co wskazuje. na Uralu (Miaas).in. fonolitach. francuskiego mineraloga i twórcy naukowej krystalografii. Tworzy również monomineralne skały złożone wyłącznie z jasno zabarwionych sodalitów. Duże ich ilości stwierdzone zostały w intruzjach skał anortozytowo-norytowych występujących w podłożu krystalicznym północno-wschodniej Polski]. Tw. G. R. W odróżnieniu od sodalitu. przez brytyjskiego mineraloga T.4 g/cm3. zamiast chloru zawiera on siarkę i domieszki wapnia oraz charakteryzuje się wyższym stopniem twardości i większym ciężarem właściwym. Wymagania te spełniają przede wszystkim sodality pochodzące z Kanady. Wśród najbardziej znanych skaleniowców wymienić należy haiiyn. Poza Wezuwiuszem. szary. na Uralu. ze skał gabrowych na Dolnym 224 Śląsku (Nowa Ruda. 2. Boliwii (Cerro Sapo). Popularnością cieszą się jedynie ciemne odmiany. zwykle niebieski lub intensywnie niebieski. w okolicach San Paulo w Brazylii i Magnet Cove w stanie Arkansas (USA). zwykle białą lub szarą. w Kanadzie (Ontario). Woliborz). biały. R. [W Polsce wystąpienia kryształów labradoru i anortytu znane są m. że leucyt jest całkowicie innym minerałem. miał występować tylko w roślinach.

czerwonawy.226 Regularny. niebieskozielony. Na pewno jednak najstarsze eksploatowane złoża znajdowały się w Azji i w Chile. gdzie przebywał przez siedemnaście lat (1275-1291). biały. że w czasach starożytnych brano lazuryt za odmianę szafiru. gdzie występują odmiany lazurytu bardzo przypominające wspaniałe lazuryty z Afganistanu. 1254-1324). później cesarza Chin Kubilaja. której poszczególne składniki rozróżnić można łatwo pod mikroskopem. zawierają bowiem znaczne przerosty wapienne. który wysyłał go z ważnymi misjami państwowymi. ale wydaje się. Pierwszy wiarygodny opis lazurytu odnaleźć można w dziełach Marco Polo (ok. R. niebieska Lazuryt lub lapis-lazuli wywodzi swą nazwę z arabskiego azul (niebieski) i łacińskiego lapis (kamień).2-2. Sproszkowany lazuryt wykorzystywany był dawniej do wytwarzania naturalnej farby mineralnej (ultramaryna). ale określenie "lapis-lazuli" stosowane jest z reguły do odmian zbitych. Tw. bezbarwny. 2. Marco Polo przemierzył wówczas wiele krajów zupełnie nie znanych Europejczykom. G. że często mylono miejsca jego występowania z miejscami sprzedaży. zwykle niebieskofioletowy. Tworzy wydłużone kryształy o pokroju słupkowym lub cieniutkich igiełek zgrupowanych w promieniste wiązki. Prawdopodobnie z tego złoża korzystali nawet starożytni Egipcjanie. wykorzystywali lazuryt z tych samych złóż do wykonywania najrozmaitszych przedmiotów artystycznych. gdzie spotykane są ogromne bloki lazurytu dochodzące do 60 kg. w znanym złożu Mariańska Hora koło Usti nad Łabą w Czechach. a w szczególności w dolinie rzeki Sljudanka spływającej ze zboczy wschodniego Sajanu. lazurytu i ziaren pirytu. jeszcze i dziś znaleźć tam można wśród marmurów piękne okazy lazurytu w postaci nieregularnych skupień i soczewkowatych przewarstwień. bezbarwna Natrolit został rozpoznany po raz pierwszy w 1824 r. brosz i naszyjników. Macierzystymi skałami lazurytu są metasomatycznie przeobrażone kompleksy węglanowe. Nie ulega natomiast wątpliwości. Ten syn weneckiego kupca podróżował wraz z ojcem i stryjem przez całą zachodnią i środkową Azję docierając aż do Chin. Są one jednak nieco jaśniejsze. znajdują się nad południowymi 227 brzegami jeziora Bajkał. jasnych piroksenów i amfiboli. Jest to przeważnie mieszanina białego.38-2. połysk szklisty. Mieszkańcy Dalekiego Wschodu. że był zawsze wysoko cenionym kamieniem dekoracyjnym. Delikatne igiełkowate kryształy osiągają zazwyczaj długość . Wprawdzie o lapis-lazuli wspomina się w wielu źródłach starożytnych. minerałów szeregu sodalitu (skalenoidów). fioletowy. Na podobne trudności natrafiają również próby ustalenia lokalizacji pierwszych znanych złóż lazurytu. oprócz Afganistanu i Chile.9 g/cm3. 5-5. Bardzo zasobne są również złoża w Andach chilijskich. ale ze skałą. ale nie są one zbyt wysokiej jakości. żółtawy. Mimo że wspomniane złoża eksploatowano nieprzerwanie od czasów starożytnych. 2. Przypuszcza się. kiedy po raz pierwszy został zastosowany jako kamień ozdobny. G. Trudno więc ustalić. Lazuryty spotykane wśród skał wulkanicznych i tufów w rejonie Wezuwiusza (Monte Somma) oraz Gór Albańskich koło Rzymu nie mają obecnie praktycznego znaczenia. 5. Wstąpił tam na służbę wielkiego chana mongolskiego. Wtedy właśnie zapoznał się ze słynnymi złożami lazurytu w Badachszan w rejonie górnego biegu rzeki Oxus (dzisiejsza Amu-Daria) w Afganistanie. R.4 g/cm3.5. pasiastego dolomitu. którzy z lazurytu rzeźbili swoje słynne amulety przedstawiające skarabeusze. Lazuryt jest niezwykle popularnym kamieniem ozdobnym. Główne rejony występowania lazurytu. Ciemne odmiany lazurytu stwierdzono również w stanie Kolorado (Sawatch Mountains). Rombowy. stosowanym często do wyrobu pierścieni. połysk szklisty. w drobnowłóknistych skupieniach -jedwabisty. Tw. W tym przypadku mamy do czynienia nie z minerałem w ścisłym słowa tego znaczeniu. a zwłaszcza Chińczycy. Wystąpienia lazurytu stwierdzono również w kanionie San Antonio w Kalifornii. Lazuryt występuje najczęściej w postaci zbitej lub ziarnistej.

Jest w istocie mieszaniną obu tych minerałów w przybliżonej proporcji 1:2. W postaci zbitej występuje rzadko.środek. lśniącym połyskiem. w okolicy Eisenach w Niemczech. w Nowej Szkocji (Kanada). biały lub bezbarwny. Jest to cecha typowa dla wszystkich zeolitów. a przede . Kryształy natro-litu spotykane są w szczelinach i pustkach skalnych. które tworzą skupienia włókniste lub niekiedy ziemiste. prawdopodobnie bardziej niż czysty natrolit. Antrim w Irlandii Północnej. Zewnętrzny wygląd skolecytu jest niemal identyczny jak czystego. charakterystycznych dla próżni skalnych w bazaltach i fonolitach.pseudorombowy. Jako kamienie ozdobne używane są tylko odmiany zbite spotykane m. Największe kryształy mezolitu o pokroju igiełek dochodzących do 15 cm długości spotykane są w Teigarhorn na Islandii. igiełkowatych kryształów. Spotykany jako minerał wtórny. Podobnie jak inne zeolity występuje w szczelinach i pustkach skał wzbogaconych w wapń i glin. Tw. a uchodząca para wodna wydziela charakterystyczny zapach (zjawisko typowe dla minerałów z grupy zeolitów). G. Poprzeczny przekrój bywa niemal kwadratowy. wyspa Skye u wybrzeży Szkocji. Natrolit jest rozpowszechniony jako minerał wtórny w pustkach skalnych skał wulkanicznych.5. Nowa Szkocja (Kanada). 5. którzy cenią sobie szczególnie okazy pochodzące z klasycznych złóż w Czechach i na Islandii. 229 Jednoskośny .29 g/cm3. Nazwa minerału wywodzi się z greckiego skoliaxo (krzywić się). zbite skupienia z doskonale widocznym. Mezolit występuje w postaci delikatnych. Jednoskośny . R. Ważniejsze wystąpienia natrolitu znajdują się w fonolitach Mariańskiej Hory w Czechach. połysk szklisty. Mezolit jest dość rozpowszechniony. na Islandii. gdzie tworzą druzy i skupienia kuliste. biały.pseudorombowy. najczęściej razem z natrolitem w pustkach skał bazaltowych oraz innych wylewnych skał wulkanicznych młodego wieku. ponieważ po podgrzaniu w płomieniu dmuchawki jego kryształy wykrzywiają się. szary. Mezolit nie ma jak dotychczas praktycznego zastosowania. Należy także do grupy zeolitów.228 3-4 cm. pseudotetragonalnej). Wyspy Owcze. Jest przedmiotem usilnych zabiegów kolekcjonerów. które służą. W płomieniu świecy ulegają stopieniu. ale czasami są krótsze i grubsze. igiełkowatych kryształów.in. w agregatach zbliżony do jedwabistego. ponieważ stanowi on ogniwo pośrednie pomiędzy natrolitem i skolecytem. perłowy na płaszczyznach łupliwości. 5-5. białego natrojitu. gdzie tworzą potężne. G. Jego nazwa pochodzi z greckiego meson . 2. co sprawia mylne wrażenie symetrii tetragonalnej (tzw. 2. w Owernii (Francja). bezbarwna Skolecyt jest obok czystego kalcytu wykazującego dwójłomność światła największą ciekawostką mineralogiczną Islandii.4 g/cm3. które wraz z utratą wody zmieniają swój kształt.2-2. Tw. często wraz ze skałą macierzystą. Jego główne wystąpienia są w zasadzie takie same jak natrolitu: Wyżyna Środkowoczeska. Najbardziej 230 zdumiewające są jednak wystąpienia mezolitów w stanie Oregon. połysk szklisty. Najpiękniejsze okazy pochodzą ze stanowisk New Jersey w Stanach Zjednoczonych i mają postać skupień niezwykle cienkich. i lithos kamień. R. na Islandii oraz w Wirtembergii (Niemcy). Należy do najbardziej rozpowszechnionych minerałów z grupy zeolitów. Są zwykle przezroczyste lub przeświecające. biała Mezolit został opisany jako odrębny minerał przez niemieckich mineralogów Fuchsa i Gehlena w 1816 r. bezbarwny. głównie bazaltów i fonolitów. do wyrobu drobnych przedmiotów dekoracyjnych. zakończone niską piramidą. Pfalsterkaute koło Eise-nach w Turyngii. Występują one z reguły wraz z innymi minerałami grupy zeolitów.

białawy.J. R. Główne wystąpienia znane są m. dolina Fassa we Włoszech. zazwyczaj bezbarwny. Główne wystąpienia znane są m. biały. Znacznie rzadziej kryształy skolecytu spotykane są w szczelinach innych skał. a ich kryształy osiągają czasami ponad 3 cm długości. z Table Rock w rejonie Golden (Kolorado. rzadziej w żyłach pegmatytowych. na płaszczyznach łupliwości perłowy. szary. w rejonie Jeziora Górnego (USA). bezbarwny. na płaszczyznach łupliwości perłowy.5-4. G. Obecnie nazwa ta używana jest jedynie w kręgu brytyjskim i niemieckim. Vinaficka Hora koło Kladna w Czechach. . Gianfs Causeway w Irlandii Północnej. Mają one charakterystyczny wygląd spowodowany promienistym rozłożeniem koncentrycznych warstewek thomsonitu. Tw. Najdoskonalsze jednak okazy znaleziono w okolicy Teigarhorn w pobliżu Berufjórdhur na wschodnich wybrzeżach Islandii. 5-5. występujące zazwyczaj w postaci skupień włóknistych i promienistych. zielonkawy.snop. Skolecyt występuje tu w postaci zadziwiająco pięknych skupień kryształów ukrytych w licznych kawernach i szczelinach pokryw lawowych rozprzestrzenionych na całej powierzchni wyspy.in. promieniste skupienia włókniste występują w Nowej Szkocji (Kanada). Desmin nie znalazł dotychczas żadnego praktycznego zastosowania. G. tworzących kuliste struktury w pustkach skalnych. Spotkać je można najczęściej nad brzegami jeziora w postaci otoczaków. Jego nazwa wywodzi się z greckiego stilbe (połysk) i stosowana była początkowo do wszystkich zeolitów charakteryzujących się blaszkowatym pokrojem kryształów i silnym połyskiem.1-2. bezbarwna Stilbit (desmin) jest kolejnym minerałem z grupy zeolitów.wszystkim wśród bazaltów i fonolitów. Kozakov w Czechach. w melafirach i amfibolitach. R. Thomsonit wykorzystywany jest niekiedy jako kamień ozdobny. w rejonie Strzelina i Strzegomia na Dolnym Śląsku. 2. Wiele wspaniałych okazów skolecytu znaleziono w górach Bhor-Ghat na wschód od Bombaju. Formy przerostów pojedynczych kryształów imitują symetrie rombową. połysk szklisty. Są to biało zabarwione gwiaździste skupienia o średnicy do 5 cm. 232 Jednoskośny.2 g/cm3. które tworzą naprzemianległe pasemka o barwach mlecznobiałych. a przede wszystkim z pokryw lawowych na wyżynie Dekan w Indiach. niekiedy ceglastoczerwony. żółtawy. porfiry. który nadał mu nazwę od nazwiska swojego przyjaciela T. które przypominają kształtem desmin. na Islandii oraz w rejonie Poona w Indiach. 3. na Wyspach Owczych. Kilpatrick w pobliżu Dumbarton w Szkocji. Thomsonit znajdowany jest najczęściej w próżniach fonolitów i bazaltów. Stąd pochodzą piękne eksponaty. Spotykany najczęściej w bazaltach i skałach pokrewnych. Stilbit (desmin) jest minerałem wtórnym krystalizującym z roztworów hydrotermalnych i występuje z reguły w szczelinach skalnych. 231 Rombowy. Do tych celów używane są przede wszystkim thomsonity pochodzące ze stanowiska Good Harbor Bay nad jeziorem Michigan. czerwonawy.3-2. wiązka. Główne wystąpienia: Kilpatrick w Szkocji. szarawy.in. Obecnie najlepsze okazy thomsonitu pochodzą ze stanu New Jersey (USA). USA). żółtawy. bezbarwna Thomsonit [tomsonit] został zidentyfikowany jako oddzielny przedstawiciel grupy zeolitów przez brytyjskiego krystalografa i mineraloga H.5. połysk szklisty. które występują w postaci kulistych wypełnień pustek skalnych. takich jak granity.4 g/cm3. żółtych i zielonych. ale niektóre jego kryształy wyróżniają się niezwykłą pięknością. Tw. obrabiany w postaci soczewkowatych szlifów kaboszonowych. Niekiedy określany bywa także mianem "comptonit" [komptonit]. z okolic Eisenach w Niemczech. Tabliczkowate kryształy desminu są z reguły zbliźniaczone. czerwonawy. 2. labradoryty i łupki krystaliczne. Powszechnie stosowana nazwa "desmin" pochodzi z greckiego desme . Ładne. i nawiązuje do charakterystycznego wyglądu skupień kryształów tego minerału zgrupowanych w wiązki przypominające snopy. Thomsona. sjenity. Tworzy na ogół kryształy słupkowe lub tabliczkowe. Brooka. Spotykany również w formie nerkowatych ziarnistych agregatów. które zdobią dziś najważniejsze kolekcje muzealne.

in. bezbarwny. białych kryształów lub ziarnistych skupień. z reguły zbliźniaczonych krzyżowo. w Islandii.5. Podobne do phillipsytu bliźniaki krzyżowe tworzy inny minerał z grupy zeolitów . Australii.5 cm znalezione zostały w okolicach Repćic w pobliżu Litomeric (Czechy) przez praskiego mineraloga F. obecnie traktowane jako skały i rozpatrywane odrębnie [kopalne paliwa stałe i płynne]. Anny)]. głównie w bazaltach i fonolitach. podobnie jak inne zeolity.A.Odnosi się to szczególnie do okazów pochodzących z pokryw lawowych płaskowyżu Dekanu (Poona). Wywodzi się ona z greckiego chabaz. Został odkryty w 1825 r. R.W.heulandyt. białawy. Romboedryczne kryształy chabazytu są często zbliźniaczone i tworzą osobniki o soczewkowatym kształcie. Ca(AlSi2O6)2. 4.1 g/cm3. połysk szklisty. 234 Trygonalny . najczęściej w bazaltach i melafirach. którym to słowem określano w starożytnych poematach piękne i tajemnicze minerały. Phillipsyt. bezbarwna Phillipsyt [filipsyt] należy także do grupy zeolitów. Oprócz wymienionych już wystąpień chabazyt spotykany jest m. Podobieństwo do stilbitu wykazuje inny minerał . uwodniony krzemian baru i glinu. przede wszystkim w masywie Strzegomia. czerwony. 233 Jednoskośny. Góra Św. Nazwa "heulandyt" wywołuje niekiedy nieporozumienie. 235 Rozdział 9 ZWIĄZKI ORGANICZNE Do mineralnych substancji organicznych zalicza się zwykle sole kwasów organicznych.5. uznawanych za najpiękniejsze w świecie. tak zwane phakolity. gdyż we wcześniejszych pracach minerał ten określany był jako "Stilbit". Chile. z Stempel koło Marburga (Niemcy).pseudoregularny.in. bezbarwna Chabazyt został opisany w 1788 r. Phillipsa (1773-1828). Tw.laumontyt. połysk szklisty. R. na podstawie próbki ze złóż w Oberstein w Nadrenii. żółtawy. Zaliczany jest do najbardziej rozpowszechnionych zeolitów. 2. Jego nazwę wprowadził w 1818 r.8 • 6H2O). Występuje tylko w postaci maleńkich kryształów. Nowej Zelandii oraz w Polsce na Dolnym Śląsku.W.harmotom. występuje w pustkach skał magmowych. w okolicach Ćeskiej Lipy w Czechach oraz w rejonie Richmond w stanie Victoria (Australia). niemiecki mineralog F.M. biały. Capo di Bove koło Rzymu. Phillipsyt krystalizuje w układzie jednoskośnym. [W Polsce phillipsyt spotykany jest w skałach bazaltowych na obszarze Dolnego Śląska i Śląska Opolskiego (m. Kryształy tego minerału o długości dochodzącej do 2. G. występuje w postaci kruchych. Główne jego nagromadzenia znane są m. a także przez J. naturalne węglowodory oraz żywice kopalne.ios. i tworzy skupienia kuliste i promieniste. Spotykany jest zazwyczaj w skałach tego samego typu jak wcześniej opisany Stilbit. Inny minerał z grupy zeolitów . Zippa. 4.in. które występują w postaci dużych białoszarych lub czerwonawych kryształów i charakterystycznych. Chabazyt znajdowany jest razem z innymi zeolitami oraz kalcytem i aragonitem. Tw. ale jego zbliźniaczone osobniki imitują symetrię regularną. Ba(Al2Si6O|6) • 6H2O.4H2O.X. . Goethego. Do grupy tej włączano niegdyś także wszystkie typy węgli i ropy naftowej. W odróżnieniu od stilbitu heulandyt tworzy kryształy o pokroju tabliczkowatym. 2.2 g/cm3. od którego różni się jedynie zawartością wody (CaAl2Si7O. występujące w postaci blaszkowatych lub promienistych skupień. i nazwany na cześć brytyjskiego geologa i mineraloga J. snopkowatych skupień. Kanadzie. Breithaupt. G.

Spośród tych wszystkich minerałów whewellit występuje w najmniejszej ilości i powstaje na samym końcu. G.Systematyka niedokładnie określonych substancji organicznych i dziś sprawia wiele trudności w jednoznacznym zaliczeniu ich do grupy minerałów. Doskonale wykształcone. przez brytyjskich badaczy W.H. połysk perłowy. chociaż nie był on tak doskonale rozwinięty jak kryształy pochodzące z Kladna. Jest rzeczą znamienną. 237 Whewellit krystalizuje najczęściej w postaci wielościennych słupów lub płytek przybierających najrozmaitsze formy krystaliczne. rzadziej białawy lub szary. ługowanych z substancji roślinnej podczas tworzenia się pokładów węgla. Często również pojawiają się inkrustacje. kaolin oraz drobniutkie kryształki niektórych siarczków. Brooka. Whewellit jest typowym minerałem towarzyszącym zagłębiom węglowym. 2. wspaniałych kryształów whewellitu. bardzo często minerały powstające w zasadzie na drodze nieorganicznej (siarka. aragonit. gdzie tworzy się w wyniku wytrącania się szczawianów wapnia pochodzących z materii roślinnej. ale jego pochodzenie i skład chemiczny poznano już dawno. Później znajdowano whewellit w okolicach Freital-Burgk i Freibergu w Saksonii w kopalniach węgla znajdujących się w Górach Kruszcowych. Znajdowany był często przez górników w szczelinach skalnych sąsiadujących z pokładami węgla. Jeszcze rzadziej spotykany jest w żyłach kruszcowych (Freiberg). piryt itp. Tw. Z drugiej strony. kalcyt. Często spotykane są bliźniaki o kształcie sercowatym lub przypominające skrzydła motyla. bezbarwna Whewellit rzadko występuje w postaci krystalicznej. W miarę upływu czasu pojawiały się informacje o kolejnych wystąpieniach whewellitu w rejonie Kladna. prawdopodobnie na podstawie próbki pochodzącej ze złóż w Siedmiogrodzie. Rozpowszechniony jest także pogląd. którym towarzyszą zwykle ankeryt. Na przykład ozokeryt uważany bywa przez niektórych mineralogów za minerał organiczny [przez innych natomiast traktowany jest jako substancja genetycznie związana z ropą naftową]. Od bardzo podobnego barytu odróżnić można whewellit dzięki doskonałej łupliwości ujawniającej się w kilku kierunkach. którzy brali go za kwarc (kryształ górski). gdzie w 1926 r. Wszystkie te związki wiążą się ściśle z biosferą. na które natrafiono w szczelinach skalnych w kopalni węgla Teodor na północny wschód od Kladna w Czechach.Zwickau. Kryształy z okolic Kladna są najwspanialej wykształconymi okazami tego szczególnego minerału. 2. nigdy jednak nie został znaleziony bezpośrednio w węglu. Jednoskośny. bezbarwny. baryt. że największe kryształy spotykane są zawsze w szczelinach skalnych. Powstaje on prawdopodobnie na skutek wytrącania się z roztworów szczawianów wapnia. Freiberg). Opisany został w 1840 r. podczas gdy w pelosyderytach [syderytach ilastych] występują jedynie małe kryształy. potwierdzające spostrzeżenia.5. lecz w otaczających skałach lub w konkrecjach ilastych syderytów. Mimo to ogromne zdziwienie specjalistów wzbudziło odkrycie w 1906 r.) mogą również tworzyć się przy współudziale organizmów żywych. Wystąpienia kryształów whewellitu stwierdzono również w Saksonii (Burgk koło Drezna. że np. że do grupy minerałów organicznych należą wyłącznie sole kwasów organicznych.23 g/cm3. Kryształy whewellitu powstawały wszędzie tam. w Alzacji (Uberis) oraz w rejonie Mostu (Czechy). . oraz nazwany na cześć brytyjskiego przyrodnika Williama Whewella. Millera i J. Główne wystąpienia whewellitu znane są z Kladna i Cavnic w Rumunii. apatyt. przezroczyste kryształy dochodziły do 4 cm długości i tworzyły skupienia przekraczające 10 cm. R. Kryształy tworzą zazwyczaj skupienia blaszkowate lub gwiaździste. że minerał ten związany jest ściśle ze złożami węgla kamiennego. kalcyt lub baryt. whewellit znajdowany jest nawet w żyłach kruszcowych. chociaż warto zauważyć. znaleziono nawet kryształ o długości 7 cm. gdzie zaistniały sprzyjające warunki.

Tworzy czerwonobrązowe. rombowy oksammit jest uwodnionym szczawianem amoniaku (NH4-O) • H2O. w łupkach węglowych koło Uznach w pobliżu Zurichu. w Artern koło Halle w Niemczech oraz w rejonie Tuły (Rosja). 1. Człowiek pierwotny chętnie sięgał po ten kamień ze względu na jego urodę i łatwość obróbki. 1-1. Tworzy wydłużone. Występuje tam dość obficie wśród szczątków drewna. 2-2.in. Zazwyczaj ma żółtobiałe zabarwienie i znany jest jako składnik złóż guana u wybrzeży Peru. Tw. Fichtelit jest minerałem delikatnym. połysk tłusty. powstające w wyniku utleniania substancji humusowych. Innym minerałem z grupy szczawianów rodzimych jest humboldtyn. rozmaite odmiany barwne. Bezpostaciowa. bezbarwna Bursztyn był jednym z najwyżej cenionych kamieni ozdobnych już w czasach prehistorycznych i starożytnych. R. Inne znane wystąpienia fichtelitu znajdują się m. że krystaliczne substancje mineralne powstawać mogą nawet podczas rozkładu i przemiany materii roślinnej i zwierzęcej. Naszyjniki wykonane z bursztynu znajdowano w wykopaliskach pochodzących z początku drugiego tysiąclecia przed naszą erą (wczesna epoka brązu). Miękki bursztyn zyskiwał szybko wielką popularność z uwagi na urozmaicone barwy oraz piękny. które. i nazwany na jego cześć przez austriackiego mineraloga i geologa Wilhelma von Haidingera (1795-1871). przede wszystkim na sosnowych pniach i gałęziach pochłoniętych niegdyś przez bagniska. żółtoczerwona. żółta. jest jednoskośnym uwodnionym szczawianem żelaza. Często są wyraźnie wydłużone w jednym kierunku. tłuste pokrywy na bagnach i torfowiskach. Są one z reguły drobniutkie i bardzo rzadko osiągają 7 mm. Jego nazwa wywodzi się z łacińskiego mel (miód). Podobny. w rejonie Kolbermoor w południowej Bawarii. ponieważ charakteryzuje się miodowożółtym zabarwieniem. krystaliczne naskorupienia.Bogate stanowiska zostały również odkryte na polach naftowych w rejonie Majkopu na Kaukazie. niekiedy nawet wydłużone. R. znany również pod nazwą oxalit.1 g/cm3. Jego nazwa wywodzi się z rejonu występowania w paśmie górskim Fichtelgebirge w Niemczech. przenikając do szczelin osadów organogenicznych lub szczątków drewna. bezbarwna Fichtelit został odkryty w 1837 r. Jego wystąpienia stwierdzono w rejonie Capo dArco na wyspie Elbie. Jednoskośny. Dopplera w 1849 r. w starszej epoce kamiennej 240 . na torfowiskach Heltegaard w Danii oraz w rejonie Handforth koło Chester (Anglia). Fichtelit tworzy 239 warstewkowane skupienia. Minerał ten został po raz pierwszy opisany jako substancja koloidalna przez H. pseudorombowe kryształy lub występuje w postaci skupień pizolitycznych. m. o doskonałej łupliwości.03 g/cm3. ulegają powolnemu stwardnieniu po odparowaniu wody. G. Minerał ten. Tw. Whewellit jest bez wątpienia najpiękniejszym minerałem organicznym. 238 Mellit jest uwodnioną solą glinową kwasu mellitowego [szesciOKarooKsyioweguj. Spotykany w piaskowcach lub w węglu. włóknistych lub ziemistych. Doppleryt jest mieszaniną wapniowych soli kwasu huminowego. G. Jednak proste ozdoby z bursztynu sporządzano już znacznie wcześniej. w okolicach Sulzendeich koło Oldenburga. geologa i podróżnika Aleksandra von Humboldta (1769-1859). połysk tłusty. Znacznie bogatsze złoża fichtelitu odkryto później na torfowiskach w pobliżu miejscowości Sobeslav w południowych Czechach. żółtawy. nazwany tak na cześć wybitnego niemieckiego geografa. Fe(C2O4)-• 2H2O.in. 1. bezbarwny. tabliczkowate kryształy. •l 8H2O. tłustym w dotyku i łamliwym. Tworzy białe lub żółte kryształy o pokroju piramidy i występuje w postaci skupień ziarnistych względnie zbitych. na torfowiskach w okolicach Redwitz w Bawarii (Niemcy). Znaleziska te świadczą o tym.5. wysoki połysk po oszlifowaniu i wypolerowaniu.

Zaginęła ona podczas II wojny światowej i dotychczas nie została odnaleziona. Część z nich spadała z drzew na ziemię i pokrywana była następnie innymi osadami.) wspominał o wykorzystaniu bursztynu przez plemiona germańskie. o czym świadczą liczne znaleziska. że bursztyn po tarty o tkaninę przyciąga drobne okruchy. Po upływie wielu milionów lat bursztyn przenoszony z miejsca na miejsce odsłaniany był ponownie na powierzchni dzięki procesom erozji wodnej. Angielski termin amber wywodzi się wprost ze średniowiecznej łaciny -ambra i arabskiego anbar. 241 Bursztyn występuje w postaci nieregularnych skupień. że cesarz Neron (37-68 n. W rozległych lasach okresu trzeciorzędowego drzewa żywicowały podobnie jak dziś. [Nowsze badania wskazują. ucznia Arystotelesa.) słał specjalne ekspedycje w poszukiwaniu tego minerału nad brzegami Bałtyku. Bursztyn jest stosunkowo delikatny i charakteryzuje się wyjątkowo niewielkim ciężarem właściwym. stąd wywodzi się nazwa zjawiska elektryczności. Bursztyn był ważnym przedmiotem wymiany handlowej.płonąć. pochodząca od greckiego określenia bursztynu . ale także spotykane są odmiany białe i bardzo rzadko niebieskawe i zielonkawe]. O nieprzemijającej popularności bursztynu świadczyć może m. Jednym z najwspanialszych dzieł sztuki bursztyniarskiej była słynna Komnata Bursztynowa podarowana carowi rosyjskiemu Piotrowi Wielkiemu (16721725) przez króla pruskiego Fryderyka Wielkiego (1712-1768). [Dominują najrozmaitsze odcienie barw żółtych.) prawidłowo określił bursztyn jako kopalną żywicę drzew. Bursztyn był również przedmiotem handlu i środkiem płatniczym prawdopodobnie w neolicie. Według rozpowszechnionych poglądów bursztyn jest kopalną żywicą trzeciorzędowych drzew szpilkowych. chociaż na znacznie większą skalę. Znaczeniowo sugeruje ona "błyszczący metal" i nawiązuje prawdopodobnie do czystego. a z całą pewnością w epoce brązu. Znane są dobrze tak zwane bursztynowe szlaki. Piękno bursztynu opiewał Homer na kartach Odysei. grecki filozof Tales z Miletu. szczególnie w Europie Środkowej i Północnej. że może ona również pochodzić z silnie żywicujących drzew liściastych].n. fakt zachowania w wielu językach europejskich odrębnych nazw używanych dla określenia bursztynu. czasami przeświecający lub przezroczysty.e. . Tacyt (około 55-120 n. nieprzezroczysty. żółtego połysku bursztynu ujawniającego się wyraziście po oszlifowaniu kamienia.n. podzielając pogląd Arystotelesa.elektron.(paleolicie). i nawiązuje do łatwopalności bursztynu. [Poglądy na temat przyczyn wzmożonego żywicowania lasów trzeciorzędowych są obecnie przedmiotem ożywionych dyskusji naukowych]. Łacińska nazwa succinum ma również stary rodowód. niekiedy zaś i większe zewnętrzne nacieki. W językach słowiańskich stosowana jest nazwa "jantar". Płynna żywica wypełniała szczeliny i spękania wewnątrz pni drzew. a także formowała sople i niewielkie krople. a wszelkie ozdoby z bursztynu były wysoko cenione. które w tej epoce wiodły znad Bałtyku przez całą Europę aż do centrum imperium rzymskiego.) rozważał genezę bursztynu.e. Wiadomo. Bursztynową biżuterię wykonywano w średniowieczu i przez następne stulecia. Bursztynową biżuterię cenili wysoko starożytni Babilończycy i Asyryjczycy. Niemiecka nazwa Bernstein pochodzi od słowa brennen . że wiąże się ono z własnościami elektrostatycznymi bursztynu.in. Grecka nazwa elektron zastosowana została po raz pierwszy w trzecim stuleciu przed naszą erą przez Teofrasta. Arystoteles (384-322 p. Jest zwykle zmętniały. Dużo później stwierdzono. Popularność bursztynu przetrwała przez wieki.e. Zjawisko to odkrył w VI wieku p.e. ale również cieszył się dużym zainteresowaniem uczonych i myślicieli starożytnego Rzymu. Starożytni Grecy doskonale wiedzieli. stała się ona później źródłem naukowego określenia bursztynu . Wpływała na to również znaczna odległość dzieląca granicę imperium rzymskiego od złóż bursztynu.sukcynit. Pliniusz Starszy (23-79 n. Rzymianki z upodobaniem nosiły bursztynową biżuterię.e.

ale przede wszystkim starszym wiekiem geologicznym (górna kreda). Znajduje się go także na złożach wtórnych w wielu innych rejonach środkowej Europy. Macierzystą skałą bursztynonośną są piaski trzeciorzędowe (górny eocen). Stanowią one pozostałości świata organicznego sprzed około 50 milionów lat. Część tych wystąpień wiąże się z osadami polodowcowymi przemieszczonymi z północnej strefy bałtyckiej w czasie epoki lodowcowej. rumenit. zatopione w żywicznej pułapce. zwane niebieską ziemią. Mają one barwę żółtowoskową i występują w postaci bulastych skupień lub soczewek wśród osadów węglowych. Najlepiej znane złoża bursztynu znajdują się przede wszystkim nad brzegami Bałtyku. gdzie spotykane są bryły o masie dochodzącej do 3 kg. znane są jako walchowit. ale zgodnie z przekazami nad brzegiem Bałtyku znajdowano bursztynowe bryły ważące nawet ponad 10 kg. szczególnie podczas sztormu. Mają one niezwykłą wartość dla badań naukowych ze względu na znakomicie często zachowane najdrobniejsze nawet elementy. jak niektórzy sądzą. pochodzące z rejonu Valchova na Morawach. W przeciwieństwie do walchowitu mają one ciemnobrązowe zabarwienie. Są one jednak klasyfikowane pod odrębnymi nazwami. głównie owady [około 90% wszystkich inkluzji zwierzęcych]. Kopalne żywice przypominające bardzo bursztyn występują na Morawach oraz w sąsiednich rejonach Czech. [Jedna z największych w świecie kolekcji naturalnych form i odmian bursztynu bałtyckiego znajduje się w Muzeum Ziemi w Warszawie]. Wydobywany obecnie bursztyn. Niektórzy kolekcjonerzy pozyskują bursztyn z osadów współczesnych nad brzegiem morza lub "poławiają" bryłki bursztynu wprost z morza przy użyciu specjalnych siatek. Warunki powstawania złóż innych żywic kopalnych były jednak zbliżone do bursztynu bałtyckiego. Holandii i wschodniej Anglii.]. np. okres ich największej świetności (XVI-XVIII wiek) należy już do przeszłości. różnią się bowiem od bursztynu nie tylko wyglądem i właściwościami. bursztyn dominikański itp. W lignitach tego samego wieku spotykane są również inne bursztynopodobne minerały nazywane muckitem. sepiolity lub . piasków i iłów wieku kredowego. W wielu okazach bursztynu zachowują się doskonale szczątki roślinne i zwierzęce. Bursztyn spotykany jest również nad brzegami Bałtyku i Morza Północnego na obszarze Polski. [Bursztynopodobne żywice kopalne występują także w wielu innych rejonach świata i określane są różnymi nazwami. birmit. Obecnie bursztyn jest nadal szeroko wykorzystywany. bursztyn meksykański. gdzie są one często wypłukiwane przez wzburzone fale morskie.in. retynit. poddawany obróbce w nowoczesnych warsztatach przetwórczych. Wyroby z bursztynu są obecnie szczególnie popularne w krajach nadbałtyckich. segreguje się zazwyczaj w zależności od jakości surowca. głównie na Ukrainie koło Kijowa i Lwowa oraz w Rumunii. Niemiec. Do wstępnego polerowania używa się specjalnych bębnów.Podgrzewany staje się bardziej przezroczysty. w których jako materiał polerski (szlifierski) stosuje się m. W tych samych osadach węglonośnych znaleziono także jasnożółte żywice kopalne noszące nazwę "neudorfit". przede wszystkim do wyrobu najrozmaitszych przedmiotów ozdobnych. Szwecji. Masa okazu wynosi ponad 9 kg (9750 g). Największe złoża bursztynu zlokalizowane są w okolicy Królewca w rejonie miejscowości zwanej obecnie Jantarnyj (dawniej Palmnicken) na Półwyspie Sambijskim. Niebieskie i zielonkawe 242 bryłki bursztynu o silnej fluorescencji pochodzą z Sycylii. cedaryt. szczególnie z osadów aluwialnych rzeki Simeto w pobliżu Katanii. Danii. gdzie surowiec bursztynowy wydobywany jest w dużych ilościach. Mniejsze ilości bursztynu występują również w innych miejscach. Największa zachowana bryła bursztynu ze złóż bałtyckich znajduje się obecnie w zbiorach Muzeum Przyrodniczego Uniwersytetu Humboldta w Berlinie. Żywice kopalne. Charakteryzuje się ona ciemnobrązowym zabarwieniem i różni wyraźnie od bursztynu bałtyckiego. chociaż. Ta odmiana bursztynu znana jest jako symetyt.

W 1754 r. Bursztyn. na rozważania o powstaniu samej Ziemi. do których zgodnie z powszechnie przyjmowaną definicją zaliczono nieorganiczne substancje naturalne stanowiące jednorodne (homogeniczne) pod względem chemicznym i fizycznym..symetyt. Zacytowany opis wydawać się może nieco fantastyczny. że stwarzają niepowtarzalną szansę bliższego poznania materii kosmicznej oraz dziejów naszego Układu Słonecznego. który spadł w okolicach miasta Tabor w Czechach. które spadły na Ziemię z przestrzeni międzyplanetarnej. zapisano: ". W kronice praskiej z 1135 r. stałe składniki skorupy ziemskiej. a nawet przerażenie. jest na ogół wyżej ceniony niż bursztyn bałtycki. praski astronom Josef Stepling zaobserwował. które nie w pełni odpowiadają ścisłej definicji minerału. Był on pierwszym badaczem. meteoryty i tektyty. jak i substancje mineralne. Do wyrobu niewielkich przedmiotów ozdobnych sporadycznie wykorzystuje się również żywice kopalne z pogranicza Czech i Moraw. bursztyn prasowany (ambroid). Ze zrozumiałych względów spadki meteorytów zawsze wywoływały ogromną ciekawość. zmiennego natężenia odcieni oraz naturalnej ornamentyki. ale przede wszystkim dlatego. takich jak naszyjniki. Szczególną wartość mają kamienie charakteryzujące się fluorescencją. który stwierdził z . wielki jak dom. a następnie opisał "kamienny deszcz". I chociaż ze względu na zupełnie wyjątkową budowę i pochodzenie nie można ich rozpatrywać wśród żadnej ze znanych grup minerałów. że kamienie mogą "spadać z niebios". połowa kamienia zagłębiła się w ziemi i przez trzy dni pozostawała rozgrzana do czerwoności jak stal wyciągnięta z ognia". 243 Rozdział 10 METEORYTY I TEKTYDY W książce zaprezentowano przegląd wszystkich najważniejszych grup minerałów. spadł z chmur na równinę Turyngii. wykorzystywany przede wszystkim w zdobnictwie artystycznym. Meteoryty uważane są za szczątki pozaziemskiego ciała. to jednak stanowią one niezwykle interesujące obiekty.ziemię okrzemkową. Po podgrzaniu w warunkach podwyższonego ciśnienia uzyskuje się tzw. olejków bursztynowych. co nie mniej ważne. stosując odpowiednie metody obróbki. Do takich substancji zaliczane są m.Ogromny kamień.in. Jest więc rzeczą zrozumiałą. ale jego waga polega na tym. Wzbudzają one szczególne zainteresowanie nie tylko ze względu na swoją rzadkość. Z bursztynu wykonuje się najrozmaitsze przedmioty ozdobne i pamiątkowe o bardzo zróżnicowanym przeznaczeniu. Bursztyn sycylijski . że szczególnie obecnie zainteresowanie badaczy tą problematyką jest ogromne. [Największą popularnością cieszy się jednak wciąż bursztyn bałtycki ze względu na swoją niepowtarzalną urodę i nieprzeciętne walory zdobnicze. którą można jeszcze uwydatnić. które są bezpostaciowymi ciałami stałymi]. a także jako materiał izolacyjny do precyzyjnych urządzeń elektrycznych. że średniowieczni uczeni kategorycznie zaprzeczali. Kiedy już spadł. które charakteryzują się wieloma cechami bardziej zbliżonymi do cech skał niż minerałów. który ostatnio pojawił się na rynkach europejskich]. jest również cenionym surowcem do produkcji kwasu bursztynowego. W wyrobach artystycznych zwraca się szczególną uwagę na właściwy dobór kolorystyki naturalnych odmian. Badania meteorytów i tektytów pozwalają bowiem poszukiwać odpowiedzi na pytania o budowę materii kosmicznej. bransolety i pierścienie. Współczesna mineralogia zajmuje się jednak również innymi naturalnymi składnikami materii nieorganicznej.. warunki panujące w przestrzeni pozaziemskiej oraz. Nie marnuje się nawet skrawka bursztynowego surowca. Odmiany przezroczyste lub przeświecające o interesujących odcieniach barwnych wykorzystywane są do wyrobu cenniejszych ozdób jubilerskich. [Zaliczone zostały do nich zarówno minerały jako fazy krystaliczne powstające w wyniku procesów geologicznych. Konkurować z nim może jedynie bursztyn dominikański. Ludzie żyjący w okolicy słyszeli wielki huk od trzech dni. [Coraz częściej zakres tradycyjnej mineralogii rozszerzany jest o nową dziedzinę zwaną kosmomineralogią]. Olejki bursztynowe stosowane są również obecnie w medycynie. zmętnień itp.

który powstaje w trakcie rozpadu meteorytów kamiennych w górnych warstwach atmosfery. 245 Najogólniej rzecz biorąc. składał się z ogromnej liczby osobników. spadek około 300 kamiennych meteorytów w okolicy miejscowości Stonafov pod Jihlavą na Morawach. szacowanej na kilkadziesiąt tysięcy. a relacje naocznych świadków uznała za twory wybujałej wyobraźni. które definitywnie rozstrzygnęły wszelkie wątpliwości. Jest on chroniony jako niezwykle cenny pomnik przyrody. Chladni dostarczył niezbite dowody naukowe. Jednak na ich powierzchni widoczna jest często ciemna powłoka. Największy meteoryt kamienny o masie przekraczającej tonę spadł na Ziemię 18 lutego 1948 r. wyróżnia się meteoryty żelazne i meteoryty kamienne. figury Widmanstattena]. słynny niemiecki fizyk E.całą pewnością. opór powietrza rozgrzewa je do czerwoności. określana mianem meteorytów żelazno-kamiennych. która powstaje na skutek nadtopienia się meteorytu pod wpływem wysokiej temperatury w czasie jego przelotu przez atmosferę. Jej szczątki wciąż poruszają się w przestrzeni kosmicznej. Spektakularnym przykładem takiego kamiennego deszczu był w 1808 r. mówimy o oktaedrytach.in. Ponieważ poruszają się z prędkością od 30 do 60 km na sekundę. Na przykład w 1885 r. Obecnie.5-6% Ni i taenit -16-50% Ni]. Do grupy pośredniej meteorytów żelazno-kamiennych należą m. charakterystycznych linii [tzw. Ich głównym składnikiem jest żelazo niklowe. Francuska Akademia Nauk w Paryżu wyraziła swoją dezaprobatę wobec takiego poglądu. występujących często w postaci zaokrąglonych ziaren. Jednak niewiele z nich osiąga powierzchnię Ziemi. Dopiero w 1794 r. 246 Największy znany dotychczas meteoryt żelazny w postaci ogromnej bryły o masie 60 ton znajduje się w okolicy miejscowości Grootfontein w Namibii. Odnaleziono zaledwie niewielką część. że kamienie te pochodzą z przestrzeni pozaziemskiej. ale także zewnętrzne jej warstwy. bardzo interesujące pallasyty.. określa się je mianem heksaedrytów. Pośrednia grupa. która składem chemicznym i budową bardzo przypominała Ziemię. Kiedy znajdą się w odległości 80-150 km od powierzchni Ziemi. spotykana jest znacznie rzadziej. Powstaje wówczas zróżnicowany obraz geometrycznie uporządkowanych. który spadł deszczem kamiennym pod Pułtuskiem w 1868 r. które z reguły występuje w postaci dwóch stopów różniących się zawartością niklu [kamacyt . zważywszy na skład. że meteoryty stanowią pozostałość dużej planety. okaz pallasytu o masie 9 kg znaleziono w Brenham w stanie Kansas. i to nie tylko jej jądro.F. wchodzą w kontakt z atmosferą ziemską. Znajdujące się w nim ziarna oliwinu dochodziły do 4 cm średnicy. Wchodził on w skład tzw. Kiedy wzbogacone w nikiel stopy krystalizują w postaci blaszek ułożonych w przerostach zbliżonych do ośmiościanu. [Słynny meteoryt pułtuski. Nieuporządkowane odmiany strukturalne noszą nazwę ataksytów. Meteoryty żelazne charakteryzują się wyjątkowo dużym ciężarem właściwym. natomiast kiedy przypominają one w zarysie sześciany. Wtedy rozbłyskują jak złote gwiazdy i spadając rozświetlają nocne niebo. ocenianą naokoło 5000 okazów o łącznej masie 276 kg.in. natrafiono w okolicy Springwater (Kanada) na trzy bryły podobnego meteorytu o łącznej masie 68 kg. Okazy licznych pięknych pallasytów pochodzą m. w rejonie Norton County w stanie Nebraska. W 1931 r. W podstawowej masie składają się one z żelaza niklowego oraz kryształów oliwinu. które przechowywane są w różnych muzeach na całym świecie]. z różnych rejonów Ameryki Północnej. Wewnętrzną strukturę tych meteorytów można ujawnić na wypolerowanym przekroju wytrawionym kwasem. kamiennego deszczu. Mimo to jeszcze w 1790 r. Meteoryty kamienne są zazwyczaj mniejsze i przypominają swoim wyglądem ziemskie skały magmowe. zgodnie z wynikami badań mineralogicznych i poglądami niektórych astronomów. przyjmuje się. [Największym jednak . Owa planeta znalazła się w obrębie naszego Układu Słonecznego między Marsem a Jowiszem i rozpadła się z nieznanych przyczyn.

Przesłanki te pozwalają na wyrażenie przypuszczenia. Ich stopień twardości jest zbyt niski. wysunięto hipotezę. ale ze względu na mniej urozmaiconą rzeźbę powierzchni niż mołdawity nie są tak atrakcyjne. georgianity oraz wiele innych. podobnie jak mołdawity (vltaviny). Zwykle pozostawia się je w stanie surowym i oprawia w złoto lub srebro. ivoryty (od "Kory Coast" . Według jednej z nich tektyty powstały w czasie uderzenia o Ziemię wielkiego meteorytu i przetopienia skał ziemskich. podobnie jak inne tektyty. W tektytach stwierdzono obecność coesytu (koezytu). Wytworzona podczas spadku fala uderzeniowa oraz potężne prądy termiczne spowodowały wyrzucenie zestalonych cząstek szkliwa na duże odległości. Został on oprawiony w platynę wraz z diamentem i czarnymi perłami i przekazany w darze królowej Elżbiecie II przez rząd szwajcarski. ale różnią się kształtem i odcieniem barwy. Również i obecnie są one dość popularne. Uważa się. Tektyty pochodzące z innych złóż także wykorzystuje się do celów zdobniczych. Najlepiej i najdłużej znane są vltaviny lub moldawity [nazwy pochodzą od rzeki Wełtawy . Kiedy pod koniec XIX w.Wybrzeże Kości Słoniowej w Afryce Zachodniej). Z opinią o meteorytycznym pochodzeniu tektytów nie zgodzili się jednak astronomowie.]. wywodzącą się z greckiego tektos (stopiony). Potwierdzeniem tej hipotezy może być fakt. które podczas uderzenia wielkiego meteorytu uległy przetopieniu na szkliwo.znanym obecnie pallasytem jest słynny meteoryt Esquell o masie 571 kg. że tektyty występują w sąsiedztwie wielkich kraterów meteorytowych. Wszystkie tektyty są podobne pod względem składu chemicznego i postaci. Częściowo stopiona materia wyparowała. Nadano im wspólną nazwę . odkryto kolejne wystąpienia podobnego szkliwa w odległych rejonach Azji i Australii. znaleziony na obszarze Patagonii w Argentynie w 1951 r. Mołdawity (vltaviny) i inne tektyty występują w postaci kulistych. Odkryto je w drugiej połowie XVIII wieku i uważano początkowo za oliwiny. łatwo się uszkadzają i często brak im dostatecznie silnego połysku. Wiele innych tektytów. Z drugiej strony zachowane w tektytach pęcherzykowate struktury wskazują na niskie 248 ciśnienie. jawaity. walorów kamieni szlachetnych. że kraterem macierzystym dla czeskich i morawskich vltavin jest ogromny krater Ries koło Stuttgartu. Obecnie mołdawity pozyskiwane są praktycznie tylko z rejonu południowych Czech. 247 Tektyty są tajemniczymi zagadkowymi obiektami o nie wyjaśnionej do końca genezie. która może powstawać jedynie pod wpływem wysokich ciśnień i jest znajdowana w miejscach spadku meteorytów. Znamy więc obecnie australity. a ich wydobycie na szerszą skalę nie jest rozważane. a częściowo ponownie zastygła. szkliwa wulkaniczne lub za szklaną szlakę pozostałą po dawnych warsztatach szklarskich. Przede wszystkim jednak różnią się wiekiem geologicznym.po czesku Vltava. filipinity i tajlandyty. Wysunięto szereg innych hipotez. ale pod światło są zawsze intensywnie zielone. indochinity. kroplowatych bryłek o charakterystycznej. niekiedy czarnozieloną. krystalicznej odmiany krzemionki. północnoamerykańskie bediasyty. Nie mają one bowiem. budzącej wciąż żywe zainteresowanie badaczy. Zazwyczaj mają barwę ciemnozieloną. Spotyka się je głównie w okolicach Czeskich Budziejowic i Tfebić na Morawach. Do elitarnej rodziny kamieni szlachetnych przyjęto jednak mołdawit znaleziony w Szwajcarii. Swoją popularność zawdzięczają raczej tajemniczemu pochodzeniu oraz niezwykłym kształtom. znajdowane na obszarze Czech i Moraw. wyrzuconych następnie w różnych kierunkach. po niemiecku Moldau]. że są to prawdopodobnie meteoryty szkliste. Mołdawity noszono jako wisiorki lub szlifowano jako kamienie ozdobne. Określany jest on . że tektyty powstały rzeczywiście na skutek przeobrażenia skał powierzchniowych.tektyty. określa się nazwami pochodzącymi od miejsc ich znalezienia. wyraźnie urzeźbionej powierzchni.

67. 120. najmłodsze zaś . 104 aktynolit 88. 223. 95. 224 andradyt78. 153 apofyllit 205.metodami radiometrycznymi opartymi na rozpadzie izotopów promieniotwórczych pierwiastków (metoda argon-potas i metoda ołowiowa). 215. 774 aluminit 60 amalgamat 29 amazonit 217. zgodnej z regułami ustalonymi przez Międzynarodową Asocjację Mineralogiczną (IMA). 169. 103 agat mszysty 102. 148. 141-142. 776. 66. 104. 87. 189-192. 97. Jedynie w przypadkach uzasadnionych tradycją lub powszechnością stosowania spolszczone odpowiedniki prawidłowych nazw minerałów pozostawiono w nawiasach. 216. 237. 99. 770. 220. 191. liczby wydrukowane kursywą -numer ilustracji Achroit 195 adular 95. 153. 184. nazewnictwo minerałów dostosowano do zasad zapisu obowiązujących obecnie w polskiej terminologii mineralogicznej. Pominięto nazwy zdyskredytowane oraz zrezygnowano niemal zupełnie z podawania nazw niepoprawnie spolszczonych. 205 akwamaryn 156. 224-225 antofyllit 200-201 antygoryt214 antymonit 33. 93. 222 aleksandryt 79. 200-202. 105-109. 250 Liczby wytłuszczone wskazuj ą stronice z podstawowym opisem. 194 alabaster 146. Tam gdzie było to konieczne. 209 . natomiast metoda ołowiowa wykorzystuje przemiany izotopów uranu. 98 agat minowy 109. 172. 174 anhydryt 70. 224 anortozyt 24. 204 amfibol bazaltowy 201 amfibol pospolity 201 amfibolit 27. 92. 227. 174. Podano również niektóre nazwy synonimiczne stosowane w piśmiennictwie polskim. 172. 218. 225 amblygonit 153 ambroid 243 ametyst 86. 54. 55. 128. 100. hematyt (błyszcz żelaza). 200-201. np. 222 agalmatolit 209 agat 92. 98. Na tej podstawie ustalono. np. 101. 202. 35. Wiek mołdawitów nie przekracza 15 mln lat. 82 88 amfibol 24. Metoda potasowo-argonowa wykorzystuje przemiany promieniotwórczego izotopu potasu w promieniotwórczy argon. 97. 95. 180. 207. 78. 156-158. 736 anortyt24. 198. Wszystkie uzupełnienia i zmiany zaznaczono nawiasami kwadratowymi. 233 analcym 207 anatazl!9. 249 Nawiązując do tendencji w leksykografii naukowej. 90 allanit 185 allemonyt 35 almandyn 169-172. 152. smithsonit (smitsonit). sfaleryt (blenda cynkowa). 216. podano również dodatkowe wyjaśnienia niektórych pojęć lub terminów specjalistycznych. 47 apatyt 20. 108. jad (zad). 777 andezyt!13. 89.3 mln lat). 114 andaluzyt 176. 195. 219. 80. 221. 217.afrykańskie ivoryty (1. 10. 221-222. 156. Wprowadzone uzupełnienia dotyczą przede wszystkim informacji odnoszących się do miejsc występowania ważniejszych złóż niektórych minerałów w Polsce. 3. 75. 99. 147 albit 215. że najstarsze są tektyty występujące w Ameryce Północnej (ponad 34 mln lat).

226. 214 azurmalachit 138 azuryt 30. /37 cerusyt 127. 211. 113. 168. 232. 7/5 brukitl!9. 237. 128. 15. 97. 49. 230. 233. 49 boulangeryt 57. 48 • . 204. 790 berezowit 149 *-*berthieryt 55. 205. 141. 148 Jtfliźniaki baweńskie 216 "•" bliźniaki karlsbadzkie 21. 737 aragonit ołowiowy 137 argentyt 32. 98. 217 arlekin 114 arsen 35. 235. 245 bursztyn bałtycki 243. 147. 238 bediasyt 249 benitoit 189. 193. 41 chalkotricht 76 chalkozyn 45. 46. 212. 60. 224. 136. 64. 38 chamozyt212 chiastolit 176. 234. 73S barytolit 143 bavenit 207 "bawole oko" 223 bazalt 5. 203.aragonit21. 235. 209.berKl 179. 240. 61 australit 249 autunit 165 awenturyn 89. 143-144. 216. 130. 95 azbest 200. 49. 240. 28 arsenopiryt 33. 199 aurypigment 66. 757 bronzyt 197. 211 " "birmit. 112. 155. 98. 220 bliźniaki manebachskie 216 błyszcz srebra 46 bornit 45. 794 beryl złoty 191 beriel|anit 44. 219. 129. 137-138. 217. 737 celestyt 142. 50 bournonit 56. 231. 246 bursztyn dominikański 243 bursztyn meksykański 243 bursztyn prasowany 243 bursztyn sycylijski 243 Californit 187-188 cedanyt 243 celestyn 142. 149 . 56. 138. 201. 176 chloryt95. 120. 733 Baryt 128. 24. 204. 67. 123. 18. 57 ataksyty 246 augit 198. 207. 35. 793. 219 chromit 78-79. 127. 158. 99. 66. 37 :njiotyt209. 730. 229. /32 chabazyt 235. 115 bukovskyit 193 bursztyn 240. 49 "Braunbleierz" 159 brazylianit 155-156. 95 chalkopiryt 47. 102. 245. 39 arkanzyt 120 arkoz213. 127. 198. 239 chalcedon 89. 735. 100-105. 243. 195. 237. 213. 189-193. 114. 137. 48. 105. (243 bixbtf 191 "bleffda arsenowa 66 -bjienda smolista 122. 200 brookit!20. 218.

129 doppleryt 239 drawit 195. 143. 25. 175 cytryn 87. . 46. 242 filipinit 249 filipsyt 234. 183. 173. 197 dioryt 24. 181. 79. 72-73. 234. 141 gnejs 15. 135. 170 Gabro 24. 174. 188. 158. 163. 90 czermikit 145 Demantoid 172. 224 galena 22. 160. 232. 199 dioptaz 193. 184-185. 115 georgianit 249 getyt 123 gigantolit 193 gips 20. 141. 170. 27. 63. 72. 238 fioryt 112 flogopit209. 29. 174 desmm233. 171. 92. 70. 208 chryzolit 11. 60. 140. 228. 46 cypryn 188 cyrkon 174-175. 30. 118. 32 "diamenty marmaroskie" 93 "diamenty Matara" 175 "diamenty z Herkimer" 93 diatomit 113 dichroit 193 diopsyd!73. 198. 128. 89. 66 fonolit 18. /. 197. 20. 119. 19 forcheryt 112 forsteryt 168 fosforokalcyt 154 fosforyt 156. 199 dysten 176 Egeran 187 ehlit 154 elektrum 33 enstatyt 197. 32. 31. 118. 218 dolomit 127. 217. 65. 119. 129. 21. 211 fluoryt 20. 218. 45 galman krzemianowy 134 gejzeryt 113. 231. 205. 69. 224 diallag 198-200 dialogit 131 diament 18. 128. 102. 150. 217 cjanit 176 clevelandyt 221 coesyt 248 comptonit 232 cronstedytyt 212 cymofan 80 cynober 53. 120.251 chryzoberyl 7V-8U. 129. 207 epidot78. 82. 129. 138. 24. 224. 226. 37. 105. 69. 47. 186 essonit 173 Fajalit 168 fibrolit 176 fichtelit 239-240. 71 chryzokola 204. 200. 158 franklmit 79 freibergit 49 fyllit27. 15 chryzoty!214. 49. 168 "chryzolity brazilijskie" 196 chryzopraz 100. 142. 176. 198. 39. 52. 237 diabaz!81. 132. 112. 145-147.

26. 149. 123. 217. 199 hiperstenit 198 hornblenda 200 hornblenda bazaltowa 201 hortonolit 168 humboldtyn 238 hydrofan 111 252 Idokrazyt 187 ilmenit 223 indochinit 249 indygolit 195 indykolit 195 itabryt 84 ivoryt 249 Jad 201 jadeit 197. 213. 221. 174. 183 kalcyt 17. 96. 101. 104 karneolonyks 107 kasyteryt 9. 199. <52. 231. 141. 85 kwarc babiloński 90 kwarc berłowy 89. 112. 9. 26. 795 heliotrop 98. 19. 185 hesfsonit 173. 27<5 karneol 100. 20. 199. 172 heksaedryt 246 heliodor 189. 191. 113. 95. 179. 118 goshenit 191 goszenit 191 grafit 29. 122. 81 kwarc gwiaździsty 89. 94 jaspopal 112 jawait 249 joaquinit 189 Kacholong 102. 195. 24. 221. 86. 120. 92. 203 kupryt 75. 63. 81. 796 korund 20. 121. 225. 75. 97. 218. 83-84. 185. 223 goethyt61. 116. 135. 70P hiddenit 197 hipersten 197. 86 kwarc dymny 87. 235. 173. 65. 105. 95. 187. 175 hialitm. 149. 143 krwawnik 84 kryształ górski 84. 93. 211. 68 kwarc 9. 82. 76. 204. 79 kwarc awenturynowy 89. 173 "Grtinbleierz" 159 Halit69-71. 159. 75. 91 kwarc kapturowy 89 kwarc "plaster miodu" 90 kwarc porfirowy 90 kwarc pospolity 89 kwarc różowy 88. 222. 39 kocie oko 89. 92. 76 krokoit 141. 179. 193. 84-96. 36 heulandyt 233 hiacynt 173. 18. 237. 122. 123 kalifornit 187 "kameleon" 115 kamień amazoński 221 kamień garncarski 209 kamień księżycowy 220 kamień mydlany 209 "kamień szparagowy" 158 kammereryt212 kampylit 160. 223. 94. 180. 169174. 193. 115. 123-124. 77. 113. 95 koezyt 248 komptonit 232 kordieryt 193. 105. 92. 117. 219 kaolinitl67. 99 hematyt 70. 29 granat 167. 178. 96. 75. 93. 14. 178. 187. 95. 116. 83. 65. 20. 159 kaolin 217. 89. 150. 64 halotrichtit!41. 198. 95. 102. 82 kwarc ruinowy 90 kwarc szafirowy 88 kwarc zielony 88 kwarc zwykły 89 . 178. 15. 112. 174. 23. 192. 44. 237. 8. 158. 101. 93. 219. 97-99. 143. 82. 173 granat chromowy 173 granat czeski 171 granat pospolity 171. 143. 22. 36. 777 kimberlit 37. 150. 105. 191 grochowiec 137 grossular 169. 179. 174 granit 15.178. 99. 127-130. 191. 231 granit hebrajski 219 granit napisowy 219. 196. 136. 75. 150. 222 granit piżmowy 219 grandioryt 181. 85. 94. 170. 69. 89. 219. 233. 65. 94. 79. 202 jadeityt 199 jamesonit 57 jan tar 241 jaspis 88. 92 kunzyt 197. 145. 112 kryształ skalny 84 krzemień 9. 139 harleąuin 114 harmotom 234 hailyn 226 hedenbergit 78. 204 grejzen26. 108. 137. 98. 115 kalait 164 kalamin 134. 26. 182-183. 78 hemimorfit 134. 777 hessyt 44. 38. 24.

171. 44 mimetezyt 153. 217. 223. 92. 139. 24. 149 lazuryt 154. 129. 92. 181. 204. 154. 219. 223 mikroklinit221 milleryt 50. 222 253 mikroklin 215. 224. 251 monzonit 220 morganit 189. 250. 235 melakonit 76 melanit 172. 218 łupki mikowe 27. 5. 128. 30. 56 miedź 9. 136 Labrador 215. 121. 24. 178. 102. 160. 170. 26. 248. 245-247. 27 "miesyt" 159 mika litowa 211 mika uranowa 153 mika żelazna 83 miki 22. 125. 135. 191 Magnetyt 75. 11. 184. 232 lepidolit 195. 119 lunnit 154 lusakit 181 Łupki 93. 273. 56 marmur 15. 89. 230. 209. 71 magnezyt 127. 214. 234 miargyryt 55. 93. 141. 63. 62. 219. 172. 95 muckit 243 muskovit 193. 76. 83 kwarcyt 15. 220-222. 209. 128. 98. 726 malachit 31. 792 morion 87. 193. 227 laumontyt 233 Iazulitl53. 82. 138. 92 "kwiat żelaza" 133. 95. 75 limonit 61. 209-211. 247. 94. 213 . 249. 247. 106. 216. 22 7 labradoryt 224. 58 mołdawit 248-249. 76. 174 melanteryt 60. 247 meteoryt żelazny 246. 141 mellit 239 menilit 112. 143. 160. 231 labradorytyt 224 lapis crucifh 180 lapis-lazuli 154. 158 mimetyt 153. 127. 130. 227 marmur ruinowy 127. 113. 204. 118. 158 molibdenit 65. 123. 233. 124 maxaxyt 192 melafir 18. 132. 134 malachit ażurowy 138 manganit 125. 720 markasyt 50. 130. 227-228. 154. 162. 174. 211. 98. 92. 180. 78-79. 115 meteoryt 198. 248 > mezolit 230-231. 102. 170. 209. 138. 225 Ieukoszafir81.kwarc źelazisty 88. 23/. 249 meteoryt kamienny 246. 161. 217. 212. 130. 2/4 leucyt 225-226. 209-211. 248. 82. 155. 191. 124. 55. 132. 76.

248. 115 opal prazowy 112 opal serpentynowy 112 opal szklisty 112 opal szlachetny 110. 115. 167. 155. 27. 239. 217. 222. 92. 221. 196. 185. 107. 178. 191. 226 oliwin 11. 218. 24. 102. 105. 153. 292 Obsydian 9 ochra 84. 230. 115 opaljaspisowy 112 opal mleczny 112 opal ognisty 111. 177. 238 piaskowiec 9. 132 opal arlekinowy-114 opalbulasty 112. 220 ortyt 185 osm34 oxalit 238 Pagodyt 209 pajsbergit 202 pallad 34 pallasyt 246. 211. 110-116. 168 onyks 107. 175. 21. 73. 113. 249 pegmatyt26. 82. 109. 217. 219. 122. 167-168. 164. 207. 215 pentlandyt 50 perydot 168 peryklin 222. 94. 113. 225. 232 pegmatyt napisowy 221 pektolit 203-204. 93. 242. 2/2 . 219. 224 perysteryt 223 phacolit 235 phillipsyt 234. 170. 105. 124 ochra uranowa 148 oksammit 238 oktaedryt 246 oligoklaz215. 207 pelosyderyt 237 pennin 212. 175. 174. 176. 114. 19. 114. 207. 233 nefryt 201. 181. 102 opal 75. 162. 179. 214. 247. 219. 115 opal czarny 111. 65. 221 neptunit 189 "neudorfit" 243 nigryn 118 nikielin 50 nitrokalit 127 nitronartyt 127 noryt 198. 223. 79. 195. 108 opal pospolity 112. 114 opal dendrytyczny 115 opal drzewiasty 112. 106 opal węgierski 113 opal wodnisty 111 opal woskowy 112 opal źelazisty 112 ortoklaz 20. 158. 120. 247. 216-221. 209. 104. 216. 166. 110 opal drzewny 112. 228-229. 59 piroryllit 209.Natrolit 189. 154. 101. 164. 203. 243 pickeringit 145 pingosd agoa 178 pinit 193 pirargiryt 58. 113.

112 saletra 127 sanidyn218. 27 plazma 100. 43 piryt 33. 125. 147. 200 schOrlit 194 schwazyt 49 sekaninait 193 selenit 146. 60 redondyt 161 retynit 243 rhatizyt 176 riolit 191 rodochrozyt 127. 198. 131.piroksen 24. 62. 59. 170. 197-200. 53. 196. 158-159. 150. 74. 92 róże alpejskie 84 róże pustyni 147. 167. 223. 231 prasyn 154 praż 88 prazopal 112 prehnit207. 169. 229 piroluzyt 125. platyna 34. 210. 107 scheelit 141. 179 Realgar 66. 81-82. 51 pseudomalachit 154-155. 202 piromorfit 153. 174. 120. 222. 104. 173. 59-61. 219. 52. 725 rodolit 171 rodonit 202. 229. 76 254 rubin arizoński 171 rubin arsenowy 66 rubin bałaś 77 rubin cejloński 172 rubin gwiaździsty 82 rubin przylądkowy 171 rubin spinelowy 77 ruda darniowa 125 ruda łąkowa 125 ruda pierzasta 57 ruda skalista 124 rumenit 243 ruty!95. 170. 220 sard 104 sardonyks 104. 101. 172. 41. 117. 223. 217. 131. 113. 43. 172. 54 piryt grzebieniasty 62 piryt magnetyczny 50 piryt wątrobowy 63 pisalit 130 pistacyt 184 plagioklaz216. 210. 171. 13. 124. 174 pirotyn 50. 172. 211 prustyt 58. 119. 195. 212. 2/7 serpentynit 27. 96 pleonast 77. 195. 131. 118. 750 psylomelan 75. 49. 141 rubellit 194. 211 prenit207. 145. 132. 70 porfir 217. 214. 213-214. 223 . 237. 47. 160. 125. 198 rubin 11. 170. 196. 144 schorl 194. 50. 206 rogowiec 89. 64. 224. 755 pirop 169. 141. 140 serpentyn 112. 163. 202 pyknit 178. 117-118. 113 Sagenit95. 63. 48.

174 spine!76. 173. 227. 189. 172. 12. 134. 180. 127 syllimanit 176 sylwin 71 symetyt 243 szafir 11. 209. 51. 128 sodal it226. 192. 214-225. 75 szamozyt212 szaroglaz 161. 75 szafir gwiaździsty 82 szafir wodny 193 szafir żółty 82. 7. 205 srebro 11. 33. 2 . 32. 40 sfen 181 sferosyderyty 133 siarka 40-41. 175. 49. 95 sól kamienna 69. 191. 162 szelit 150 szerl 194 szerlit 194. 134. 127. 174. 184 skolecyt231. 226. 22. 195. 237. 77. 200 szkło arsenowe 66 szmaragd 11. 174. 222. 16 spat islandzki 127 spat satynowy 146 spektrolit 224 sperrylit 34 spessartyn 169. 31. 23 srebrzanka 52 staffelit 15&J54 staurolit 180-181. 226 skały wapienne 9. 179. 133. 213. 136. 229 sodalityt 226 sokole oko 89. 189. 186 skarn78. 182.serycyt 209 sfaleryt47. 196. 173. 118. 190. 229. 69. 207. 70 spodumen 197. 231 skalak 124 skalenie 24. 181. 167. 237 stolzyt 150 stroncjanit 138 strontianit 138 sukcynit241 syderyt 104. 199. 128 smitsonit 134. 183. 46. 752 steatyt 209 stilbit233. 27. 182. 127. 235 skory l 194 smithsonit 127. 61. 223. 81-82. 34 sjenit24. 135. 193.

180 topaz złoty 94 topazolit 172 torbernit 165. 180. 181 topaz hiszpański 94" 180 topaz Madera 94. 163 turmalin 95. 113. 236 thullit 186 tomsonit 232 topaz20. 730 Wad 202 walchowit 243. 156. 194-196. 145. 224. 156. 32. 29 . 205. 150-151. 75. 222. 84 tytanit 181-182. /60 wawelit 162 waweilit 162. /79. 147 wurcyt 47 wurtzyt47 Xantyt 188 Zeolit 167. 165 waryscyt 153. 211. 187. 98. 188. 26 zoisyt 185. 147. 33. 223. 174 Yalencjanit 220 yesignieit 156 vltavin 248. 9. 157 wapień 15. 132. 130. 241 wiluit 187 witeryt 138 witheryt 138 wolframitóS. 186 tarnowski! 137 tektyt 248-249. abasheer 112 tagilit 154 tajlandyt 249 talk 20. 161 werdelit 196 wezuwian 187-188. 128. 129. 204 wardyt 161. 177-180. 249 vridlovec 137. 63. 116 wollastonit 187. 146. 42 thomsonit 232. 148. 117 uranopilit 148 utahlit 161. 173. 775. 183. 142 złoto 11. 200 turyngit212 tygrysie oko 89. 34. 195. 165. 123. 165 trachit 112. 187 Zad 201 źelaziak brunatny 124 żelaziak ilasty 133 żelazo 9. 227 turkus 164. 207. 3. 201. 17. 161. 73. 26. 24. 121. //. 204 worobiewit 191 wulfenit 141. 218. 49. 5. 44. 184 255 Uraninit 122. 211. 2/2 tantal it 121 tanzanit 185. 114. 244 wanadynit 159. 113. 165 uwarowit 169. 250 tellurobizmutyt 44 tenantyt 49 tenoryt 76 tetradymit 44 tetraedryt 48. 188. 189 wezuwianit 188 whewellit 237-239. 20.186. 29. 180 topaz szkocki 180 topaz uralski 94. 226 trawertyn 130 tremolit 203 tripolill3 trombolitl54 "trypla" 113 tuf44. 209."szmaragd brazylijski" 196 "szmaragd miedziowy" 193 szmergiel 82 szpak gipsowy 146 szungit 36 r omietana hematytowa 83 J. 228-235 zepharovichyt 162 zinnwaldyt 150 zippeit 141. 165.

111. 38. 35. 14. Zdenek Borovec: fot. 127. l Duśan Slivka: 2. 116. 29. 39. 189. 7. 120. 126. Większość minerałów przedstawionych na fotografiach pochodzi z kolekcji Muzeum Narodowego w Pradze. Nos. 63. 5. 49. 91. Inne fotografie: Frantiśek Tvrz Rysunki: Ewa Smrćinova . 247 Karel Neubert: No. 46. 135. 24. 71. 117. 62. 87. Nos. 15. 216 Vladimir Bouśka: Nos. 123. 40. 166. 68. fotografia 5 za zgodą Muzeum Etnograficznego w Pradze. 54. 244. 121. 251 Jizi Koufimsky: pp. 57.Podziękowania Fotografie 2 i 4 udostępnione dzięki uprzejmości Muzeum Kultur Azji. 4. 28. 9. 67. 34. 129. Fotografie 8 i 10 przedstawiają wyroby artystyczne z metalu i kamieni szlachetnych wykonane przez profesorów i uczniów Szkoły Rzemiosł Artystycznych w Turnovie. 37. Afryki i Ameryki (Naprstkowo Muzeum) w Pradze. 1*9. 45.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->