P. 1
Math 2

Math 2

|Views: 310|Likes:
Wydawca: Wice Toy

More info:

Published by: Wice Toy on Oct 20, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/24/2014

pdf

text

original

MatematykadlamaturzystówdrBarbaraWolnikWitoldBołt23marca2005

2
Spis treści
1 Funkcja liniowa 7
1.1 Pojęcia podstawowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.2 Wykres funkcji liniowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7
1.3 Współczynnik kierunkowy. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9
1.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12
2 Równania liniowe 15
2.1 Podstawowe pojęcia. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15
2.1.1 Liczba rozwiązań równania liniowego. . . . . . . . . . . 15
2.1.2 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.2 Równania liniowe z założeniami. . . . . . . . . . . . . . . . . . 16
2.2.1 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
3 Układy równań liniowych 19
3.1 Rozwiązywanie układów równań liniowych. . . . . . . . . . . . 19
3.1.1 Metoda wyznaczników. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20
3.2 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 22
4 Funkcja kwadratowa 27
4.1 Podstawowe definicje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27
4.2 Rysowanie wykresu funkcjia kwadratowej. . . . . . . . . . . . 28
4.3 Wzory Viete’a. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29
4.4 Funkcja kwadratowa w różnej postaci. . . . . . . . . . . . . . 29
4.5 Własności funkcji kwadratowej. . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
4.6 Funkcja kwadratowa określona na przedziale domkniętym. . . 30
4.7 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
5 Równania i nierówności kwadratowe 35
5.1 Równanie kwadratowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35
5.1.1 Liczba rozwiązań równania kwadratowego. . . . . . . . 35
5.2 Nierówność kwadratowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36
3
4 SPIS TREŚCI
5.2.1 Graficzne przedstawienie nierówności kwadratowej. . . 36
5.3 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37
5.4 Przykłady typowych zastosowań funkcji kwadratowej w zada-
niach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 39
5.4.1 Zadania dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 42
6 Wartość bezwzględna 45
6.1 Własności wartości bezwzględnej. . . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.2 Równania z wartością bezwzględną. . . . . . . . . . . . . . . . 46
6.3 Nierówności z wartością bezwzględną. . . . . . . . . . . . . . . 47
6.4 Przekształcenia wykresów funkcji z użyciem wartości bezwzględ-
nej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49
6.5 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 50
7 Wielomiany 53
7.1 Podstawowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 53
7.2 Wykresy i własności wielomianów . . . . . . . . . . . . . . . . 53
7.2.1 Wielomian trzeciego stopnia . . . . . . . . . . . . . . . 54
7.3 Twierdzenia dotyczące wielomianów . . . . . . . . . . . . . . . 55
7.4 Wiadomości dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
7.4.1 Równość wielomianów . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56
7.4.2 Wielokrotne pierwiastki wielomianu . . . . . . . . . . . 57
7.4.3 Uogólnione wzory Viete’a . . . . . . . . . . . . . . . . 58
7.5 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
8 Funkcja homograficzna 63
8.1 Wykres funkcji homograficznej . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
8.2 Hiperbole podstawowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
8.3 Własności funkcji homograficznej . . . . . . . . . . . . . . . . 65
8.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66
9 Funkcja wymierna 69
9.1 Równania wymierne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69
9.2 Nierówności wymierne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70
9.3 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72
10 Ciąg arytemtyczny 75
10.1 Definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
10.2 Własności ciągu arytmetycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . 75
10.3 Suma ciągu arytmetycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
10.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
SPIS TREŚCI 5
11 Ciąg geometryczny 79
11.1 Definicje . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
11.2 Własności ciągu geometrycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
11.3 Suma ciągu geometrycznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
11.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 81
11.5 Procent prosty i składany - elementy matematyki finansowej . 83
11.6 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84
6 SPIS TREŚCI
Rozdział 1
Funkcja liniowa
1.1 Pojęcia podstawowe.
Definicja 1.1 (funkcja liniowa). Niech a i b będą dowolnymi liczbami rze-
czywistymi. Funkcję f : R → R daną wzorem: f(x) = ax + b nazywamy
liniową.
Uwaga 1.2. W definicji funkcji liniowej ważne jest to, że dziedziną tej funkcji
jest cały zbiór liczb rzeczywistych (zwróć uwagę na zapis f : R →R, czy wiesz
co on oznacza?). Na przykład funkcja dana wzorem: f(x) =
(x+2)(x−1)
x−1
, choć
daje się sprowadzić do wzoru funkcji liniowej f(x) = x + 2, to jednak nie
jest funkcją liniową gdyż jej dziedziną jest D
f
= R¸¦1¦. Z drugiej strony,
jeśli podany jest jedynie wzór funkcji, to przyjmujemy, że jej dziedziną jest
tzw. dziedzina naturalna, czyli zbiór tych wszystkich liczb rzeczywistych, dla
których ten wzór ma sens.
1.2 Wykres funkcji liniowej.
Wykresem funkcji liniowej f(x) = ax + b jest linia prosta o równaniu y =
ax + b. Aby narysować wykres funkcji f(x) = ax + b wystarczy znaleźć
conajmniej dwa dowolne punkty tego wykresu.
Przykład 1.3. Niech dana będzie funkcji liniowa f(x) = 2x−3. Narysujemy
teraz jej wykres. Wybierzmy dwa punkty należące do wykresu. Dla x = 0,
mamy f(0) = −3, stąd pierwszym punktem jest (0, −3), natomiast dla x = 1,
otrzymujemy f(1) = −1, czyli drugim punktem będzie (1, −1). Oba punkty
zaznaczamy w układzie współrzędnych i prowadzimy prostą która przez te
punkty przechodzi. W ten sposób otrzymamy wykres funkcji liniowej f(x) =
2x −3.
7
8 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA
Innym sposobem rysowania wykresu zadanej funkcji liniowej jest tzw.
„szybki wykres” stosowany szczególnie wtedy, gdy parametry a i b są całko-
wite. Wystarczy zdać sobie sprawę, że parametr b określa, w którym miejscu
wykres przecina oś OY (bo f(0) = b), natomiast parametr a mówi nam o ile
wzrasta (lub maleje) wartość funkcji, gdy argument x zwiększamy o 1.
Przykład 1.4 (szybki wykres). Aby zatem narysować wykres funkcji f(x) =
2x − 4 zaznaczamy na osi OY punkt −4 (bo b = −4). Od narysowanego
punktu idziemy jedną kratkę w prawo i dwie kratki do góry (bo a = 2) i
zaznaczamy kolejny punkt. Od zaznaczonego punktu znów poruszamy się o
jedną kratkę w prawo i dwie do góry i otrzymujemy kolejne punkty.
Łącząc otrzymane punkty otrzymujemy prostą która jest wykresem naszej
funkcji f.
Przykład 1.5 (szybki wykres). Jeśli parametr a jest ujemny, to wraz ze
wzrostem argumentu x, wartość funkcji będzie malała. Zatem rysując wykres
np. f(x) = −3x + 2 zaznaczamy na osi OY punkt 2 (bo b = 2) i poruszamy
1.3. WSPÓŁCZYNNIK KIERUNKOWY. 9
się o jedną kratkę w prawo i o trzy kratki w dół (bo a = −3) otrzymując
nowy punkt. Powtarzając procedurę otrzymujemy kolejne punkty:
Uwaga 1.6. Zauważ, że używając metody szybkiego wykresu otrzymujemy
dokładniejszy rysunek, gdyż dostajemy wiele punktów, co nie pozwala na
„rozchwianie” się rysowanej prostej.
Problem 1.7. Zauważmy, że jeśli paramter a nie jest liczbą całkowitą, to
szkicowanie wykresu metodą „szybkiego wykresu“ nie jest już takie proste.
Na przykład jeśli f(x) =
3
4
x −2, to na osi OY zaznaczamy −2, a następnie
powinniśmy przenieść się o jedną kratkę w prawo i
3
4
kratki w górę. Jest to
dość trudne do wykonania chyba, że . . . zauważmy, iż otrzymamy tą samą
prostą poruszając się 4 kratki w prawo i 3 kratki do góry:
1.3 Współczynnik kierunkowy.
Definicja 1.8 (współczynnik kierunkowy). Parametr a we wzorze funkcji
liniowej f(x) = ax +b nosi nazwę współczynnika kierunkowego.
10 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA
Po wcześniejszych rozważaniach dotyczących szkicowania wykresów funk-
cji liniowych nazwa ta nikogo nie dziwi. Rzeczywiście, to parametr a decyduje
o tym, czy wykres opada czy wznosi się i czy jest bardziej stromy czy raczej
niewiele odbiega od prostej poziomej. Jeśli w jednym układzie współrzędnych
umieścimy wykresy funkcji: f
1
(x) = 2x + 1, f
2
(x) = 3x + 1, f
3
(x) = −x + 1,
f
4
(x) = −4x + 1, f
5
(x) = 1, to zobaczymy, żę choć wszystkie przechodzą
przez punkt (0, 1), to jednak „rozbiegają się” w różnych kierunkach.
Fakt 1.9 (monotoniczność funkcji liniowej). Każda funkcjia liniowa jest mo-
notoniczna, a rodzaj jej monotoniczności zależy od jej współczynnika kierun-
kowego.
Fakt 1.10. Jeśli współczynnik kierunkowy funkcji liniowej f jest różny od
zera (tzn. a ,= 0) to funkcja ta jest różnowartościowa, posiada funkcję od-
wrotną (która jest funkcją liniową), jej zbiorem wartości jest cały zbiór liczb
rzeczywistych i ma dokładnie jedno miejsce zerowe.
Fakt 1.11. Jeśli współczynnik kierunkowy funkcji liniowej jest równy zero,
tzn. f(x) = b, to funkcja ta nie jest różnowartościowa, nie ma funkcji od-
wrotnej, jej zbiór wartości jest postaci ¦b¦, a wykresem jest prosta pozioma
(równoległa do osi OX). Jeśli więc b ,= 0, to funkcja nie posiada miejsc
zerowych, a jeśli b = 0, to funkcja ma nieskończenie wiele miejsc zerowych.
1.3. WSPÓŁCZYNNIK KIERUNKOWY. 11
Wniosek. Z podanych wyżej faktów wynika, że funkcja liniowa może mieć
jedno miejsce zerowe (gdy a ,= 0), może nie mieć miejsca zerowego (gdy
a = 0 oraz b ,= 0) lub może mieć nieskończenie wiele miejsc zerowych (gdy
a = b = 0).
Fakt 1.12 (kąt nachylenia prostej). Współczynnik kierunkowy funkcji linio-
wej f jest równy tangensowi kąta nachylenia wykresu tej funkcji do osi OX
(dokładniej mówiąc, do prawej strony tej osi).
Fakt 1.13 (proste równoległe). Dwie proste o równaniach y = a
1
x + b
1
i
y = a
2
x +b
2
są równoległe wtedy i tylko wtedy, gdy a
1
= a
2
.
Fakt 1.14 (proste prostopadłe). Dwie proste o równaniach y = a
1
x + b
1
i
y = a
2
x +b
2
są prostopadłe wtedy i tylko wtedy, gdy a
1
∗ a
2
= −1.
Wykresem każdej funkcji liniowej jest linia prosta. Jednak nie każda linia
prosta jest wykresem funkcji liniowej. W szczególności wszystkie proste o
równaniach x = c, gdzie c ∈ R, nie są wykresami funkcji. Każda z pozostałych
prostych jest wykresem jakiejś funkcji liniowej.
Przykład 1.15. Znajdziemy teraz wzór funkcji, której wykres jest prostą
przedstawioną na rysunku:
12 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA
Ponieważ wykresem jest linia prosta, która nie jest pionowa, zatem szuka-
na funkcja jest liniowa i ma postać f(x) = ax −1 (skąd wiadomo, że b = −1
?). Ponieważ wykres przechodzi przez punkt (1, 2), zatem f(1) = 2, czyli
a−1 = 2, co daje a = 3. Ostatecznie szukana postać funkcji to f(x) = 3x−1.
1.4 Zadania
Zadanie 1.1. Która z podanych funkcji jest funkcją liniową?
a) f(x) = 3 −4x,
b) f(x) =
(x
2
+1)(x−2)
x
2
+1
,
c) f(x) = g(
1
x
), gdzie g(x) =
1
x
,
d) f(x) =
(x−1)(x+2)
x
2
+x−2
.
Zadanie 1.2. Narysuj „szybki wykres” dla funkcji:
a) f(x) = 2x −3,
b) f(x) = −x + 4,
c) f(x) = 3x + 1,
d) f(x) = 4x −3,
e) f(x) = −2x −2,
f) () f(x) =
1
3
x + 1.
Zadanie 1.3. Podaj algorytm „szybkiego rysowania” wykresów funkcji po-
staci f(x) =
n
k
x +b, gdzie n, k, b są liczbami całkowitymi.
Zadanie 1.4 (∗). Dlaczego proste o równaniach x = c, gdzie c ∈ R nie są
wykresami funkcji?
Zadanie 1.5. Znjadź wzór funkcji odwrotnej do podanej i obie funkcje na-
rysuj na jednym wykresie.
a) f(x) = 3x −1,
b) f(x) = −2x + 1,
c) f(x) =
1
2
x + 2,
1.4. ZADANIA 13
d) f(x) = −
1
3
x −
4
3
.
Zadanie 1.6. Jeśli funkcja f jest dana wzorem funkcji liniowej, ale jej dzie-
dziną nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych, to co można powiedzieć o jej
wykresie?
Zadanie 1.7. Narysuj wykresy funkcji:
a) f(x) =
(x−2)(x+1)
x−2
,
b) f(x) =
(x−2)(x+1)
x+1
,
c) f(x) = g(
1
x
), gdzie g(x) =
1
x
,
d) f(x) = 2x + 1, dla x , 0.
Zadanie 1.8. Przez które z ćwiartek układu współrzędnych przechodzi wy-
kres funkcji f(x) = ax + 1, gdzie a ∈ R? Czy zależy to od parametru a?
Zadanie 1.9. Przez które z ćwiartek układu współrzędnych przechodzi wy-
kres funkcji f(x) = 2x +b, gdzie b ∈ R? Czy zależy to od paramteru b?
Zadanie 1.10 (∗). W zależności od paramterów a i b omów parzystość funk-
cji f(x) = ax +b.
Zadanie 1.11. Ile miejsc zerowych może mieć funkcja liniowa? Podaj przy-
kład na każdą z możliwości.
Zadanie 1.12. Używając tablic matematycznych, kalkulatora albo kompu-
tera, podaj dokładną (lub przybliżoną) wartość kąta nachylenia podanych
prostych do osi OX:
a) f(x) = 2x + 1,
b) f(x) = −x + 3,
c) f(x) = x −2,
d) f(x) = −3x −2,
e) f(x) =
1
2
x + 4,
f) f(x) = −
1
3
x + 1.
14 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA
Rozdział 2
Równania liniowe
2.1 Podstawowe pojęcia.
Definicja 2.1 (równanie liniowe). Równaniem liniowym będziemy nazwyać
równanie postaci: ax = b, gdzie x oznacza niewiadomą, natomiast a i b to
parametry.
Rozwiązać powyższe równanie oznacza znaleźć wszystkie liczby, które
podstawione w miejsce x spełniają równość. Jeśli nie zaznaczono tego inaczej,
przyjmujemy, że x może być dowolną liczbą rzeczywistą.
Przeanalizuj poniższe przykłady i sprawdź czy rozumiesz skąd wzięły się
takie, a nie inne wyniki.
Przykład 2.2. Rozwiązaniem równania 3x = 6 jest dokładnie jedna liczba:
2.
Przykład 2.3. Rozwiązaniem równania 2x = 0 jest dokładnie jedna liczba:
0.
Przykład 2.4. Rozwiązaniem równania 0x = 0 jest zbiór wszystkich liczb
rzeczywistych (mówimy też, że pierwiastkiem tego równania jest dowolna
liczba rzeczywista).
Przykład 2.5. Rozwiązaniem równania 0x = 3 jest zbiór pusty, co oznacza,
że żadna liczba rzeczywista nie jest pierwiastkiem tego równania.
2.1.1 Liczba rozwiązań równania liniowego.
Fakt 2.6. Ogólnie, rozwiązując równanie liniowe ax = b otrzymujemy:
1. jedno rozwiązanie postaci x = −
b
a
, jeśli a ,= 0,
15
16 ROZDZIAŁ 2. RÓWNANIA LINIOWE
2. nieskończenie wiele rozwiązań (czyli x ∈ R), jeśli a = 0 i jednocześnie
b = 0,
3. zbiór pusty - brak rozwiązań (x ∈ ∅), jeśli a = 0 i b ,= 0.
Wniosek: Równanie liniowe może mieć 0, 1 lub ∞ rozwiązań.
2.1.2 Zadania
Zadanie 2.1. Podaj liczbę pierwiastków danego równania w zależności od
wartości występujących parametrów.
a) mx −1 = 2x,
b) ax
2
+ 3x −4 = 7 +a
2
,
c) m
2
x +m = x + 1,
d) ax +b = cx,
e) a
2
x + 3 = 2 −(b
2
+ 1)x.
Zadanie 2.2. Rozwiąż podane równanie (uwzględniając wszystkie możliwo-
ści dla parametrów).
a) 4x + 3 = mx −m,
b) 3x −m = mx −3,
c) k
2
x −1 = x −k,
d) ax + 4 = 8x −b.
2.2 Równania liniowe z założeniami.
W równaniach linowych, o których pisaliśmy dotychczas, zakładano (chociaż
nie było to nigdzie wyraźnie napisane), że x może być dowolną liczbą rze-
czywistą (jest to podobnie jak w przypadku funkcji - dziedzina naturalna).
Może się jednak zdarzyć, że równanie będzie miało dziedzinę zadaną z góry.
Poniższa definicja jest właściwie rozszerzeniem poprzedniej.
Definicja 2.7 (równanie liniowe z założeniami). Równanie postacie ax =
b przy założeniu x ∈ D nazywamy liniowym (z założeniami), a zbiór D
nazywamy dziedziną tego równania.
2.2. RÓWNANIA LINIOWE Z ZAŁOŻENIAMI. 17
Oczywiście, przy poszukiwaniu rozwiązania takiego równania, interesują
nas tylko takie liczby x które spełaniają dane równanie i jednocześnie należą
do zbioru D.
Przykład 2.8. Rozwiążmy równanie 3x = 5 przy założeniu x ∈ N. Oczy-
wiście równanie takie nie ma rozwiązań, otrzymujmy zbiór pusty (x ∈ ∅).
(dlaczego?)
Przykład 2.9. Rozważmy równanie 6x = 2 przy założeniu x ∈ (0, ∞).
Równanie to ma jedno rozwiązanie x =
1
3
.
Przykład 2.10. Równanie 0x = 0 przy założeniu x ∈ ¸0, ∞) ma nieskończe-
nie wiele rozwiązań, czyli ... jego rozwiązaniem jest cała dziedzina (wszystkie
liczby z dziedziny spełniają to równanie), czyli: x ∈ ¸0, ∞).
Najprostszym sposobem rozwiązania równania liniowego ax = b z zało-
żeniem x ∈ D jest rozwiązanie „zwykłego” równania liniowego, a następnie
obliczenie części wspólnej zbioru rozwiązań oraz zbioru D.
Uwaga 2.11. Jeśli w czasie pracy nad rozwiązaniem jakiegoś problemu
otrzymasz równanie (niekoniecznie liniowe) ZAWSZE zastanów się, czy nie
jest ono „obarczone” jakimś założeniem.
Przykład 2.12. Spróbujmy rozwiązać zadanie o następującej treści: Jeden
bilet do kina kosztuje 10 zł. Za ile takich biletów zapłacisz 37 zł? Aby rozwią-
zać to zadanie, musimy w zasadzie rozwiązać proste równanie: 10x = 37, ale
przy założeniu x ∈ N (dlaczego?) - i oczywiście okazuje się, że rozwiązaniem
jest zbiór pusty.
Przykład 2.13. Równanie postaci:
−x−3
x+2
=
x+1
x+2
jest oczywiście równoważne
równaiu −2x = 4, gdzie x ,= −2 (dlaczego?). Jest to równanie sprzeczne
(zbiorem rozwiązań jest zbiór pusty).
2.2.1 Zadania
Zadanie 2.3. Rozwiąż podane równania:
a) (x −3)(x + 4) −2(3x −2) = (x −4)
2
, gdzie x ∈ N,
b)
15
2x+7
=
6
x+2
,
c) 5(x −1)
2
−2(x + 3)
2
= 3(x + 2)
2
−7(6x −1), gdzie x , 0,
d) (x + 1)
3
−(x −1)
3
= 6(x
2
+x + 1), gdzie x ,= 2.
18 ROZDZIAŁ 2. RÓWNANIA LINIOWE
Zadanie 2.4. Na pewnym sprawdzianie z matematyki było do rozwiąza-
nia 10 zadań. Ustalono również następujące zasady. Za dobrze rozwiązane
zadaine uczeń otrzymywał 5 punktów, natomiast za każde błędne rozwiąza-
nie uczeń tracił 3 punkty. Ile zadań zostało rozwiązanych dobrze jeśli uczeń
otrzymał:
a) 34 punkty,
b) 12 punktów,
c) 2 punkty,
d) −7 punktów?
Zadanie 2.5 (). Długopis kosztuje 3 zł. Ile kosztuje ołówek, jeśli za 2 dłu-
gopisy i 3 ołówki zapłacono:
a) 9 zł,
b) 7 zł,
c) 7 zł. i 50 gr?
Rozdział 3
Układy równań liniowych
Definicja 3.1. Układem dwóch równań liniowych z dwiema niewiadomymi
nazywamy układ postaci:

a
1
x +b
1
y = c
1
a
2
x +b
2
y = c
2
,
gdzie przynajmniej jeden z paramterów a
1
i b
1
oraz przynajmniej jeden z
parametrów a
2
i b
2
jest różny od zera (to założenie jest potrzebne po to, aby
każde z równań wyznaczało na płaszczyźnie pewną prostą).
Problem 3.2. Jaki zbiór punktów na płaszczyźnie określa równanie 0x+0y =
c. Czy zbiór ten zależy od wartości parametru c?
3.1 Rozwiązywanie układów równań liniowych.
Ponieważ każde z równań określa pewną prostą na płaszczyźnie zatem roz-
wiązaniem układu są pary (x, y) wyznaczające punkty wspólne tych prostych.
Jak wiadomo dwie proste mogą mieć 0, 1 lub ∞ puntków wspólnych (czy po-
trafisz wykonać odpowiednie rysunki?). Z tego wynika, że rozważany układ
równań może albo być sprzeczny, albo mieć dokładnie jedno rozwiązanie (mó-
wimy wtedy że jest oznaczony) albo mieć ∞wiele rozwiązań (mówimy wtedy,
że jest nieoznaczony).
Istnieje wiele metod rozwiązywania układów równań. Jeśli układ nie za-
wiera parametrów, to możemy użyć:
1. metody podstawiania,
2. metody przeciwynych współczynników,
3. metody graficznej,
19
20 ROZDZIAŁ 3. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH
4. metody wyznaczników.
W układach bez parametrów, preferowane jest używanie jednej z dwóch
pierwszych metod. (Przypomnij sobie na czym polegają metody 1, 2 i 3!)
Jeśli natomiast układ zawiera choć jeden parametr, wydaje się, że metoda
wyznaczników jest „najbezpieczniejsza” i najefektywaniejsza.
3.1.1 Metoda wyznaczników.
Metoda wyznaczników jest najbardziej uniwersalną metodą rozwiązywania
układów równań liniowych. W matematyce używa się jej postaci ogólnej,
zwanej metodą bądź wzorami Cramera. Metoda taka pozwala na rowiązy-
wania, w bardzo prosty sposób, układów wielu równań z dużą liczbą nie-
wiadomych. My w naszych rozważaniach ograniczymy się do układów dwóch
równań z dwoma niewiadomymi. Poniżej zebrano podstawowe definicje i fak-
ty, potrzebne przy korzystaniu z tej metody.
Definicja 3.3 (wyznaczniki układu równań). Dla układu:

a
1
x +b
1
y = c
1
a
2
x +b
2
y = c
2
wyznacznikiem głównym nazywamy liczbę W obliczoną wzorem:
W =

a
1
b
1
a
2
b
2

= a
1
b
2
−a
2
b
1
.
Uwaga 3.4 (interpretacja geometryczna wyznacznika). Wyznacznik główny
informuje nas, czy proste, których równania występują w układzie równań są
równoległe czy nie.
Aby zbadać ile rozwiązań ma dany układ rówńań warto posłużyć się wy-
znacznikiem. Poniżej zebrano kilka faktów wiążących wyznacznik, właśnie z
ilością rozwiązań układu równań.
Fakt 3.5. Jeśli wyznacznik główny układu W = 0, to proste wyznaczane
przez ten układ są równoległe. Jeśli natomiast wyznacznik główny W ,= 0, to
proste te nie są równoległe.
Fakt 3.6. Jeśli wyznacznik główy układu W ,= 0, to układ jest oznaczony -
ma dokładnie jedno rozwiązanie. I odwrotenie, jeśli układ ma dokładnie jedno
rozwiązanie, to jego wyznacznik główny napewno jest różny od zera.
Fakt 3.7. Jeśli wyznacznik główy układ W = 0, to układ nie jest oznaczony
- to znaczy albo okaże się być sprzeczny albo ma ∞ wiele rozwiązań.
3.1. ROZWIĄZYWANIE UKŁADÓW RÓWNAŃ LINIOWYCH. 21
Uwaga 3.8. Zauważmy, że gdy W = 0, to dalej nie wiemy, ile rozwiązań
posiada układ równań. Sposób poradzenia sobie z tą „przeszkodą” zilustruje
poniższy przykład.
Przykład 3.9 (badanie ilości rozwiązań układu równań z parametrem). W
zależności od parametru m zbadamy ilość rozwiązań układu:

mx +y = 1
3x + 3my = 3
Obliczmy wyznacznik główny tego układu.
W =

m 1
3 3m

= 3m
2
−3.
Sprawdźmy kiedy W = 0:
3m
2
−3 = 0 gdy m = 1 lub m = −1.
Dla pozostałych m, zachodzi W ,= 0, zatem wiadomo już, że jeśli m ∈
R¸¦−1, 1¦, to układ posiada dokładnie jedno rozwiązanie. Pozostaje spraw-
dzić co się dzieje dla m = 1 oraz dla m = −1 (w obu przypadkach proste
wyznaczane przez układ równań są równoległe, nie wiadomo jednak czy po-
krywają się czy też nie mają punktów wspólnych).
Jeśli m = 1 to nasz układ przyjmuje konkretną postać:

x +y = 1
3x + 3y = 3
.
Wystarczy podzielić drugie równańie obustronnie przez 3 aby otrzymać:

x +y = 1
x +y = 1
.
Bez żadnych dalszych wyliczeń łatwo możemy stwierdzić, że oba równania
opisują tą samą prostą - czyli, w tym przypadku układ ma nieskończenie
wiele rozwiązań.
Jeśli natomiast m = −1, to układ nasz przybiera postać:

−x +y = 1
3x −3y = 3
.
Wystarczy teraz pierwsze z równań pomnożyć przez −1 a drugie podzielić
przez 3 (dążymy do zrównania współczynnika przy x), aby otrzymać:

x −y = −1
x −y = 1
.
22 ROZDZIAŁ 3. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH
Widać tutaj odrazu, że otrzymane proste są równoległe, ale napewno nie
pokrywają się (są „rozsunięte”), stąd układ jest sprzeczny.
Zbierzmy więc uzyskane wyniki. Okazało się, że jeśli m ∈ R¸¦−1, 1¦, to
układ ma 1 rozwiązanie. Jeśli m = −1, to układ nie ma rozwiązań, jeśli
natomiast m = 1, to układ ma ∞ wiele rozwiąząń.
Aby poradzić sobie z rozwiązaniem (a nie tylko z podaniem liczby roz-
wiązań) układu który posiada parametry, wprowadzimy tzw. wyznaczniki
szczegółowe.
Definicja 3.10 (wyznaczniki szczegółowe układu równań). Wyznacznikami
szczegółowymi niewiadomych x i y nazywać będziemy odpowiednio liczby:
W
x
=

c
1
b
1
c
2
b
2

= c
1
b
2
−c
2
b
1
,
oraz
W
y
=

a
1
c
1
a
2
c
2

= a
1
c
2
−a
2
c
1
.
Fakt 3.11. Jeśli wyznacznik główny układu W ,= 0, to rozwiązaniem układu
jest para liczb:

x =
W
x
W
y =
W
y
W
.
Co więcej można udowodnić następujące własności.
Fakt 3.12. Jeśli W = 0 oraz W
x
= W
y
= 0, to układ ma nieskończenie wiele
rozwiązań.
Fakt 3.13. Jeśli W = 0 oraz przynajmniej jeden z wyznczników szczegóło-
wych W
x
lub W
y
jest różny od zera, to układ jest sprzeczny.
3.2 Zadania
Zadanie 3.1. Używając metody podstawiania rozwiązać układy równań:
a)

2x −3y = 7
4x + 2y = 1
b)

3x −y = 2
−6x + 2y = 3
3.2. ZADANIA 23
c)

x −2y = 4
2x −4y = 8
Zadanie 3.2. Używając metody przeciwnych wspólczynników rozwiąż ukła-
dy rówńań:
1.

x +y = 7
2x + 2y = 4
2.

x −3y = 8
−2x + 6y = 16
3.

4x −y = 3
2x −2y = 5
Zadanie 3.3. Podany układ zilustruj graficznie i jeśli to możliwe podaj do-
kładne rozwiązanie.
a)

3x −y = 2
4x + 2y = 8
b)

3x +y = 10
−x +y = −2
Omów wady metody graficznej.
Zadanie 3.4. Przypuśmy, że b
1
,= 0 i b
2
,= 0. Wtedy każdy taki układ dwóch
równań liniowych można sprowadzić do postaci:

y = −
a
1
b
1
x +
c
1
b
1
y = −
a
2
b
2
x +
c
2
b
2
Posługując się interpretacją graficzną podaj jak ilość rozwiąząń zależy od
liczb: −
a
1
b
1
, −
a
2
b
2
,
c
1
b
1
,
c
2
b
2
.
Zadanie 3.5. W każdym z podanych niżej przypadków wylicz W i jeśli
W ,= 0, to rozwiąż dany układ metodą wyznaczników, a jeśli W = 0, to przez
odpowiednie pomnożenie przekształć układ do postaci, z której „widać” ilość
rozwiązń:
a)

x + 2y = 11
5x −3y = 3
b)

2x + 5y = 15
3x + 8y = −1
24 ROZDZIAŁ 3. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH
c)

3x −y = 5
5x + 2y = 23
d)

28x + 35y + 3 = 0
12x + 15y + 25 = 0
e)

2x + 5y = 25
−4x −10y = −50
f)

7x −3y + 1 = 0
4x −5y + 17 = 0
Zadanie 3.6. W zależności od paramteru (parametrów) podaj liczbę roz-
wiązań dla:
a)

x + 3my = 1 +m
3mx +y = −2(m−1)
b)

m
2
x +y = 1
x +y = m
c)

x +y = a
mx +y = 0
d)

(a −3)x −4y = b
9x −(a + 2)y = −9
e)

2x + 3y = 4
4x +my = 2m
Zadanie 3.7. W zależności od parametru m rozwiąż podany układ:
a)

3x +my = −2
3x + 2y = 3
b) ()

x + 2y = 4
2x +my = 2m
c) ()

mx +y = m
x +my = m
2
3.2. ZADANIA 25
Zadanie 3.8. W zależności od paramteru k podaj liczbę rozwiązań układu:

kx +y = k
2
x +ky = 1
i odpowiedz, dla jakich wartości parametru k układ:
1. jest niesprzeczny,
2. ma co najmniej jedno rozwiązanie,
3. jest nieoznaczony,
4. ma co najwyżej jedno rozwiązanie,
5. ma conajmniej dwa rozwiązania,
6. ma dokładnie siedem rozwiązań,
7. () ma rozwiązanie będące parą liczb przeciwnych.
26 ROZDZIAŁ 3. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH
Rozdział 4
Funkcja kwadratowa
4.1 Podstawowe definicje.
Definicja 4.1 (funkcja kwadratowa). Funkcją kwadratową nazywamy do-
wolną funkcję postaci: f(x) = ax
2
+ bx + c, gdzie a ,= 0, natomiast b i c są
dowolnymi liczbami rzeczywistymi.
Uwaga 4.2. Jeśli w zadaniu pojawi się funkcja, którą „wygląda” jak funkcja
kwadratowa, ale współczynnik przy x
2
zawiera parametr (np. f(x) = (m +
1)x
2
+ mx − 3) to najczęściej musimy rozpatrzeć osobno dwa przypadki:
funkcji kwadratowej (gdy m ,= −1) oraz funkcji liniowej (gdy m = −1).
Wykres funkcji kwadratowej. Wykresem funkcji kwadratowej jest para-
bola. „Składa” się ona z wierzchołka i dwóch ramion, które albo są skierowane
do góry (gdy a > 0) albo na dół (a < 0). Współrzędne wierzchołka oblicza-
my ze wzorów: W = (p, q), gdzie p =
−b
2a
, q =
−∆
4a
(∆ = b
2
− 4ac). Symbol
∆ zwany wyróżnikiem rozpatrywanego trójmianu kwadratowego informuje
nas o ilości miejsc zerowych:
• jeśli ∆ > 0, to funkcja posiada dwa miejsca zerowe,
• jeśli ∆ = 0, to funkcja posiada jedno miejsce zerowe,
• jeśli ∆ < 0, to funkcja nie posiada miejsce zerowych.
Fakt 4.3. Jeśli a ,= 0 i ∆ , 0, to miejsca zerowe dane są wzorami: x
1
=
−b−


2a
, x
2
=
−b+


2a
. (Jeśli ∆ = 0, to oba wzory dają tą samą liczbę ozna-
czaną przez x
0
.)
Uwaga 4.4. Parametr c oznacza miejsce przecięcia wykresu x osią OY (po-
nieważ oczywiście f(0) = a ∗ 0 +b ∗ 0 +c = c).
27
28 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA
4.2 Rysowanie wykresu funkcjia kwadratowej.
Jeśli chcemy narysować wykres funkcji kwadratowej, to:
1. wyliczamy wierzchołek W(p, q) i zaznaczamy go na wykresie,
2. zaznaczamy punkt (0, c) - miejsce przecięcia z osią OY ,
3. korzystając z faktu, że parabola ma oś symetrii (jest to prosta o równa-
niu x = p) i zaznaczamy punkt symetryczny do (0, c) który ma współ-
rzędne (2p, c),
4. jeśli istnieją miejsca zerowa i są łatwe do obliczenia, zaznczamy je na
osi OX,
5. przez otrzymane punkty prowadzimy krzywą o kształcie możliwie naj-
bardziej zbliżonym do paraboli (pamiętając o symetryczności, o niezła-
mywaniu ramion i o gładkim wierzchołku).
Uwaga 4.5. Może się zdarzyć, że z kroków 1 −4 dostajemy zaledwie jeden
punkt (np. dla funkcji f(x) = x
2
+ 4). Wtedy należy wyliczyć wartość np.
dla x = 1 (wybieramy takie parametry x dla których obliczenia są możliwie
najprostsze) i otrzymany punkt, wraz z punktem do niego symetrycznym,
zazanczamy na rysunku.
Należy pamiętać, że w zasadzie, mamy 6 „różnych” parabol (co możesz
powiedzieć o wielkościach ∆ oraz a dla każdego z przypadków?):
tu będzie rysunek (przypadki ze względu na znak a oraz ∆)
Dlatego po przeczytaniu dowolnego zadania z funkcją kwadratową, należy
zastanowić się, które z tych sześciu parabol spełniają założenia tego zadania,
a następnie opisać je w terminach ∆ oraz a.
4.3. WZORY VIETE’A. 29
4.3 Wzory Viete’a.
Poznamy dwa wzory które ułatwiają bardzo wiele obliczeń. Zapamiętanie ich
i częste stosowanie, pozwala rozwiązać wiele zadań, które bez tych wzorów
mogłby być dość skomplikowane.
Fakt 4.6 (wzory Viete’a). Jeśli a ,= 0 i ∆ , 0, to:

x
1
+x
2
=
−b
a
x
1
x
2
=
c
a
Uwaga 4.7. Wzory Viete’a pozwalają powiedzieć coś o x
1
i x
2
bez potrzeby
wyliczania tych liczb.
Przykład 4.8 (zastosowanie wzorów Viete’a). Niech f(x) = x
2
− 8x + 6.
Wyróżnik tego trójmianu ∆ wynosi 40, co oznacza, że funkcja ma dwa miejsca
zerowe x
1
oraz x
2
. Łato zauważyć, że oba miejsca zerowe będą liczbami nie
wymiernymi. Jednak wiele rzeczy o tych pierwiastkach można powiedzieć,
nie znając ich dokładnej wartości. Zapiszmy wzory Viete’a dla tej funkcji:

x
1
+x
2
= 8
x
1
x
2
= 6
Odrazu widać stąd, że obie liczby x
1
i x
2
są dodatnie (dlaczego?). Bez wyli-
czania wartości tych pierwiastków można również powiedzieć (policzyć), że:
a) suma kwadratów x
1
i x
2
wynosi: x
2
1
+x
2
2
= (x
1
+x
2
)
2
−2x
1
x
2
= 8
2
−2∗6 =
64 −12 = 52,
b) suma odwrotności x
1
i x
2
wynosi:
1
x
1
+
1
x
2
=
x
2
+x
1
x
1
x
2
=
8
6
=
4
3
,
c) odległość x
1
i x
2
wynosi: [x
1
−x
2
[ =

(x
1
−x
2
)
2
=

x
2
1
−2x
1
x
2
+x
2
2
=

(x
1
+x
2
)
2
−4x
1
x
2
=

8
2
−4 ∗ 6 =

40,
oraz każde inne wyrażenie symetryczne ze względu na x
1
i x
2
.
4.4 Funkcja kwadratowa w różnej postaci.
Istnieje wiele postaci zapisu wzoru funkcji kwadratowej. Poniżej zebrano kilka
najczęściej używanych form, wraz z podanymi zaletami każdego ze sposobów.
1. Postać ogólna: f(x) = ax
2
+ bx + c - „widać” punkt przecięcia z osią
OY , łatwo otrzymać wzory Viete’a.
30 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA
2. Postać kanoniczna: f(x) = a(x − p)
2
+ q - „widać” wierzchołek oraz
liczbę miejsc zerowych.
3. Postać iloczynowa: f(x) = a(x −x
1
)(x −x
2
) (istnieje tylko wtedy, gdy
∆ , 0, co więcej gdy ∆ = 0 skraca się do zapisu f(x) = a(x − x
0
)
2
) -
„widać” miejsca zerowe.
Warto znać podane wyżej zapisy, tak aby można było w odpowiednich za-
dania odrazu zastosować odpowiedni zapis i odczytać możliwie jak najwięcej
informacji bez wykonywania dodatkowych obliczeń.
4.5 Własności funkcji kwadratowej.
Poniżej zebrano podstawowe własności funkcji kwadratowej.
1. Zbiór wartości funkcji kwadratowej. Jeśli a > 0, to zbiorem war-
tości jest przedział ¸q, ∞), jeśli natomiast a < 0, to zbiorem wartości
jest przedział (−∞, q). Czy wiesz dlaczego?
2. Monotoniczność. Żadna funkcja kwadratowa nie jest monotoniczna,
a jedynie przedziałami monotoniczna. Jeśli a > 0, to funkcja maleje w
przedziale (−∞, p) a rośnie w przedziale (p, ∞). Natomiast, jeśli a < 0,
to funkcja rośnie w przedziale (−∞, p) natomiast rośnie w przedziale
(p, ∞).
3. Różnowartościowość. Żadna funkcja kwadratowa nie jest różnowar-
tościowa, a co za tym idzie nie posiada funkcji odwrotnej.
4.6 Funkcja kwadratowa określona na prze-
dziale domkniętym.
Bardzo często rozwiązanie problemu sprowadza się do rozważenia funkcji:
f(x) = ax
2
+bx+c przy założeniu, że x ∈ ¸r
1
, r
2
), gdzie r
1
oraz r
2
to dowolne
liczby rzeczywiste takie, że r
1
< r
2
. Co prawda funkcja ta jest dana wzorem
funkcji kwadratowej, ale jej dziedziną nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych
a jedynie przedział ¸r
1
, r
2
). Mówimy, że obcinamy funkcję kwadratową do
przedziału ¸r
1
, r
2
). Wykresem tej funkcji nie jest cała parabola, a jedynie jej
fragment zawarty między prostymi x = r
1
oraz x = r
2
(łączeni z punktami
końcowymi).
4.7. ZADANIA 31
Problem 4.9. Rozważ funkcję f(x) = x
2
obciętą do różnych przedziałów, np:
x ∈ ¸−1, 2), x ∈ ¸1, 2), x ∈ ¸0, 3), x ∈ ¸−2, −1). Spróbuj omówić „typy”
otrzymanych wykresów. Zauważmy, że otrzymane funkcje mogą mieć różne
własności - inne niż funkcja przed obcięciem. W pewnych sytuacjach może-
my otrzymać funkcję monotoniczną, różnowartościową, ze zmniejszoną liczbą
miejsc zerowych itd. Najważniejszą nową własnością jest fakt, że każda taka
funkcja posiada wartość najmniejszą oraz wartość najmniejszą (mówimy, że
funkcja osiąga swoje kresy).
Przykład 4.10 (wartość największa i najmniejsza). Rozważmy poniższe
funkcje. Wszystkie dane będą jednym wzorem f(x) = x
2
−4.
1. Niech w tym przypadku, dziedziną funkcji będzie cały zbiór liczb rze-
czywistych. Wtedy, nasza funkcja posiada wartość najmniejszą, która
wynosi −4 i jest osiągana dla x = 0, ale nie posiada wartości najwięk-
szej.
2. Obetnijmy dziedzinę do przedziału x ∈ ¸−1, 1). Otrzymujemy nową
(inną!) funkcję. Podobnie jak poprzednio posiada ona wartość najwięk-
szą −4 którą osiąga dla x = 0. W odróżnieniu jednak od poprzedniej, ta
funkcja posiada również wartość największą −3, którą osiąga w dwóch
miejsach, dla x = ±1.
3. Niech teraz, dziedziną naszej nowej funkcji będzie inny przedział - x ∈
¸1, 2). Taka funkcja posiada wartość najmniejszą, która wynosi −3 i
jest osiągana dla x = 1 oraz wartość największą, która wynosi 0 i jest
osiągana dla x = 2.
Aby lepiej zrozumieć powyższy przykład, wykonaj odpowiednie rysunki.
4.7 Zadania
Zadanie 4.1. Dla podanych funkcji znajdź postać ogólną, kanoniczną, ilo-
czynową, wierzchołek paraboli i miejsca zerowe:
a) f(x) = 2x
2
+ 6x + 8,
b) f(x) = 2(x −3)
2
,
c) f(x) = (x + 3)
2
−6,
d) f(x) = 2x
2
+ 6x.
32 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA
Zadanie 4.2. Naszkicuj wykresy funkcji z zadania 1, podaj przedziały mo-
notoniczności i zbiór wartości.
Zadanie 4.3. Wyznacz wartości współczynników b i c funkcji f(x) = x
2
+
bx +c tak, aby:
a) do wykresu tej funkcji należały punkty (1, 1) oraz (0, −5),
b) do wykresu tej funkcji należały punkty (3, 9) oraz (−1, −9),
c) funkcja ta miała dwa miejsca zerowe 2 i −3,
d) funkcja ta miała dokładnie jedno miejsce zerowe 3,
e) funkcja ta osiągnęła minimum równe 5 dla x = −2,
f) jej wykres przecinał oś OY w punkcie (0, 3) i był styczny do osi OX.
Rozwiązania zobrazuj na odpowiednim rysunku.
Zadanie 4.4. Dla jakich wartości parametru m podana funkcja posiada do-
kładnie jedno miejsce zerowe:
a) f(x) = mx
2
+ 3x + 4,
b) f(x) = x
2
−mx + 2,
c) f(x) = (m+ 1)x
2
−2(m+ 1)x + 3m.
Zadanie 4.5. Wyznacz największą i najmniejszą wartość funkcji f w poda-
nym przedziale:
a) f(x) = −2x
2
+ 2x −1, x ∈ ¸0, 2),
b) f(x) = x
2
+ 4x −2, x ∈ ¸−1, 2),
c) f(x) = x −x
2
. x ∈ ¸0, 2).
Zadanie 4.6. Wyróżniki podanych trójmianów są dodatnie (sprawdź to!).
Oblicz sumę i iloczyn miejsc zerowych każdego z trójmianów (bez wyliczania
wartości tych miejsc zerowych):
a) f(x) = x
2
−8x + 12,
b) f(x) = 2x
2
−3x −1,
c) f(x) = −3x
2
+ 5x + 2,
4.7. ZADANIA 33
d) f(x) =
1
2
x
2
+ 4x −3.
Jakiego znaku są miejsca zerowe każdego z tych trójmianów?
Zadanie 4.7. Dla jakich wartości parametru m funkcja f(x) = x
2
+ (m−
1)x + 3:
a) przyjmuje tylko wartości dodatnie,
b) przyjmuje tylko wartości ujemne,
c) jest funkcją parzystą.
Zadanie 4.8. Poniższe wyrażenia przedstaw za pomocą x
1
+x
2
oraz x
1
x
2
:
a) x
3
1
+x
3
2
,
b)
1
x
2
1
+
1
x
2
2
,
34 ROZDZIAŁ 4. FUNKCJA KWADRATOWA
Rozdział 5
Równania i nierówności
kwadratowe
5.1 Równanie kwadratowe.
Definicja 5.1 (równanie kwadratowe). Równaniem kwadratowym nazywa-
my równanie postaci:
ax
2
+bx +c = 0 gdzie a ,= 0, b, c ∈ R.
Przykład 5.2. Rozważmy równanie: (m − 1)x
2
− 2mx + m = 0 (m ∈ R
jest parametrem). W zależności od wartości parametru, zachodzi jeden z
przypadków:
• jest to równanie liniowe dla m = 1,
• jest to równanie kwadratowe dla m ,= 1.
5.1.1 Liczba rozwiązań równania kwadratowego.
Fakt 5.3 (liczba rozwiązań równania kwadratowego). Jeśli ∆ > 0, to rów-
nanie kwadratowe ma dwa rozwiązania: x =
−b−


2a
lub x =
−b+


2a
. Jeśli
∆ = 0, to równanie kwadratowe ma jedno rozwiązanie, x =
−b
2a
. Jeśli ∆ < 0,
to równanie kwadratowe nie ma rozwiązań - jest sprzeczne.
Przykład 5.4. Zastanówmy się ile rozwiązań, w zależności od parametru m,
ma równanie mx
2
+4x −1 = 0. Zauważmy, że jeśli m = 0, to powyższe rów-
nanie, nie jest równaniem kwadratowym i redukuje się do równania postaci:
4x − 1 = 0, które jako równanie liniowe, oczywiście ma jedno rozwiązanie
(x =
1
4
). Jeśli natomiast m ,= 0, to mamy doczynienia z równaniem kwadra-
towym. Możemy wobec tego policzyć deltę: ∆ = 16 + 4m (należy pamiętać,
35
36 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
że obliczona ∆ istnieje tylko w przypadku gdy m ,= 0). Łatow zatem poli-
czyć, że jeśli m > −4 (przy założeniu m ,= 0 !) to ∆ > 0, czyli równanie ma
wówczas dwa różne pierwiastki. Jeśli m = −4, tp ∆ = 0, co daje równanie
tylko z jednym pierwiastkiem. Jeśli natomiast m < −4, to ∆ < 0, wobec
czego równanie jest sprzeczne. Zbierzmy uzyskane wyniki:
• Jeśli m ∈ (−4, 0) ∪ (0, ∞), to równanie ma 2 rozwiązania.
• Jeśli m = −4 ∨ m = 0, to równanie ma 1 rozwiązanie.
• Jeśli m ∈ (−∞, −4), to równanie nie ma rozwiązań.
5.2 Nierówność kwadratowa.
Definicja 5.5. Nierównością kwadratową nazywać będziemy nierówności po-
staci: ax
2
+bx +c < 0, ax
2
+bx +c > 0, ax
2
+bx +c ,= 0, ax
2
+bx +c , 0.
gdzie a ,= 0, oraz a, b, c ∈ R.
5.2.1 Graficzne przedstawienie nierówności kwadrato-
wej.
Przy rozwiązywaniu nierówności kwadratowych, często najwygodniejszym
sposobem jest skorzystanie z metody graficznej, która daje szybki i dokładny
wynik. Aby rozwiązać nierówność kwadratową, postępujemy w następujący
sposób. Szkicujemy przybliżony wykres funkcji kwadratowej danej wzorem
z nierówności, przy czym najbardziej interesują nas w nim miejsca zerowe
funkcji (nie musimy wyliczać współrzędnych wierzchołka, miejsca przecięcia
z osią OY itd. - najczęściej w ogóle nie rysujemy osi OY !). Następnie pa-
trzymy dla jakich wartości x naszkicowany wykres jest ”nad” osią OX, a dla
jakich ”pod” osią OX. Odpowiednio dla danej nierówności, wybieramy prze-
dział który jest rozwiązaniem nierówności. Powyższe rozumowanie pokażemy
na kilku przykładach.
Przykład 5.6. Rozwiążemy nierówność x
2
−6x + 8 > 0. Wykresem funkcji
danej wzorem f(x) = x
2
−6x +8 jest parabola o ramionach skierowanych w
górę, posiądająca dwa miejsca zerowe x
1
= 2 oraz x
2
= 4. Stąd otrzymujemy
szybko odpowiedź: x ∈ (−∞, 2) ∪ (4, ∞). (Narysuj samodzielnie odpowiedni
rysunek i sprawdź czy rozumiesz, skąd wzięła się odpowiedź!)
Przykład 5.7. Pokażemy teraz, dla jakich wartości parametru m, rozwiąza-
niem nierówności: 2x
2
+4x+m , 0, jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych.
5.3. ZADANIA 37
Wykresem lewej strony nierówności jest parabola o ramionach skierowa-
nych w górę (dlaczego?). Aby każda liczba rzeczywista spełniała tą nierów-
ność, parabola ta powinna ”nie schodzić” poniżej osi OX, tzn. w całości
musi znajdować się nad osią OX lub ewentualnie może się z nią stykać.
Stąd dostajemy warunek ∆ · 0 (dlaczego?). Ponieważ ∆ = 16 −8m, zatem
m , 2. Zatem rozwiązaniem naszej nierówności 2x
2
+ 4x + m , 0 będzie
cały zbiór liczb rzeczywistych, wtedy i tylko wtedy, gdy m ∈ ¸2, ∞). (Nary-
suj odpowiedni rysunek i zastanów się, czy rozumiesz jak otrzymaliśmy taką
odpowiedź!)
Przykład 5.8. Rozważmy nierówność (5 −k)x
2
−2(1 −k)x +2(1 −k) < 0,
gdzie k ∈ R jest parametrem. Zastanówmy się dla jakich wartości tego para-
metru, rozwiązaniem nierówności jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych.
Pierwsze spostrzeżenie jest takie, że jedynie dla k ,= 5, dana nierówność
jest rzeczywiście nierównością kwadratową. Dla k = 5 nierówność sporwadza
się do nierówności liniowej 8x−8 < 0, której rozwiązaniem nie jest cały zbiór
liczb rzeczywistych, tylko przedział x ∈ (−∞, 1). Stąd napewno k = 5 nie
jest szukanym k. W dalszych rozważaniach zakładamy więc, że k ,= 5.
Skoro k ,= 5, to rozważana nierówność jest nierównością kwadratową i
wykresem jej lewej strony jest parabola. Rozwiązaniem będzie cały zbiór
liczb rzeczywistych wtedy i tylko wtedy, gdy cała parabola będzie leżeć pod
osią OX, czyli a < 0 (ramiona muszą być skierowane w dół) oraz ∆ < 0 (nie
może być miejsc zerowych). Otrzymujemy zatem następujące warunki:





k ,= 5
a = 5 −k < 0
∆ = 4(1 −k)
2
−8(5 −k)(1 −k) < 0
Drugi warunek daje k > 5, a trzeci: k ∈ (−∞, 1)∪(9, ∞). Częścią wspólną
wszystkich warunków jest szukana odpowiedź, czyli: k ∈ (9, ∞).
5.3 Zadania
Zadanie 5.1. Rozwiąż równanie:
a) (3x −8)
2
−(4x −6)
2
+ (5x −2)(5x + 2) = 96,
b) (2x −7)
2
+ (3x −5)
2
+ (4x −9)(4x + 9) = 2(64 −29x).
Zadanie 5.2. Zbadaj liczbę pierwistków równania x
2
−6x +5 = m w zależ-
ności od paramteru m. Zadanie rozwiąż na dwa sposoby: analitycznie oraz
graficznie. Który ze sposobów jest efektywniejszy?
38 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
Zadanie 5.3. W zależności od paramteru m podaj liczbę pierwiastków rów-
nania:
a) x
2
−m
2
= 2mx + 1,
b) mx
2
+mx +m = 0,
c) (m−5)x
2
+ (5 −m)x −3m = 0.
Zadanie 5.4. Dla jakich wartości parametru m równanie (m−1)x
2
−2mx+
m−2 = 0 ma 2 różne, ujemne pierwiastki rzeczywiste?
Zadanie 5.5. Rozwiąż nierówności:
a) x
2
−8x + 12 < 0,
b) x
2
< −4(x + 1),
c) 2x(x −10) , 4(x −8),
d) x(x + 19) · 3(18 + 5x).
Zadanie 5.6. Dla jakich wartości paramteru m zbiorem rozwiązań nierów-
ności jest cały zbiór R?
a) x
2
−mx +m+ 3 > 0,
b) (m
2
+ 5m−6)x
2
−2(m−1)x + 3 , 0,
c) −x
2
+ 4mx + 13 > 0.
Zadanie 5.7. Dla jakich wartości parametru m równanie ma dokładnie jeden
pierwiastek. Znajdź ten pierwiastek.
a) mx
2
+ 2(m−1)x +m−3 = 0,
b) x
2
+mx +m+ 3 = 0,
c) (m+ 1)x
2
−2x +m−1 = 0.
5.4. PRZYKŁADYTYPOWYCHZASTOSOWAŃFUNKCJI KWADRATOWEJ WZADANIACH.39
5.4 Przykłady typowych zastosowań funkcji
kwadratowej w zadaniach.
W tym podrozdziale zebrano kilka przykładów zadań, w których pojawia
się funkcja, równanie bądź nierówność kwadratowa. Przeanalizuj poniższe
przykłady i upewnij się, czy wszystko jest zrozumiałe.
Przykład 5.9. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których rów-
nanie (m+1)x
2
−4mx +2m+3 = 0 ma dwa różne pierwiastki tego samego
znaku.
Rozwiązanie: Jeśli m = −1, to równanie redukuje się do: 4x+1 = 0 i nie
spełnia warunków zadania (to równanie liniowe nie może mieć dwóch różnych
pierwiastków tego samego znaku). Jeśli natomiast m ,= −1, to równanie jest
kwadratowe. Wtedy ilość pierwiastków zależy od ∆, a znak pierwiastków
ustalamy ze wzorów Viete’a. Otrzymujemy następujące warunki:





m ,= −1
∆ > 0
c
a
> 0
Drugi warunek daje nam sumę przedziałów: m ∈ (−∞, −
1
2
) ∪(3, ∞). Z trze-
ciego warunku mamy: m ∈ (−∞, −
3
2
) ∪ (−1, ∞). Odpowiedzią będzie część
wspólna otrzymanych wyników.
Odpowiedź: Równanie ma dwa pierwiastki tego samego znaku, gdy m ∈
(−∞, −
3
2
) ∪ (−1, −
1
2
) ∪ (3, ∞).
Przykład 5.10. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których war-
tość bezwzględna różnicy pierwiastków równania: x
2
+mx+12 = 0 jest równa
1.
Rozwiązanie: Jest to równanie kwadratowe, więc aby móc mówić o róż-
nicy pierwiastków, musimy mieć pewność że istnieją dwa różne pierwiastki.
Mamy więc:

∆ > 0
[x
1
−x
2
[ = 1
Z pierwszego warunku mamy:
∆ = m
2
−48
m
2
−48 > 0
m ∈ (−∞, −4

3) ∪ (4

3, ∞)
40 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
Drugi warunek przekształcamy tak aby można było skorzystać ze wzorów
Viete’a. Warunek [x
1
− x
2
[ = 1 jest spełniony, wtedy i tylko wtedy, gdy
(x
1
−x
2
)
2
= 1 (czy wiesz dlaczego?). Przeksztłacimy wyrażenie (x
1
−x
2
)
2
:
(x
1
−x
2
)
2
= (x
1
+x
2
)
2
−4x
1
x
2
=
b
2
a
2
−4
c
a
=
b
2
−4ac
a
2
=

a
2
A stąd mamy, że:
m
2
−48
1
= 1
m
2
= 49
m = 7 ∨ m = −7
Odpowiedzią jest część wspólna wyników z oby warunków. W tym przypadku
tą część wspólną stanowi dokładnie to co wyszło z warunku drugiego.
Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m ∈ ¦−7, 7¦.
Przykład 5.11. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których rów-
nanie (m+1)x
2
−4mx +2m+3 = 0 ma dwa różne pierwiastki tego samego
znaku.
Rozwiązanie: Jeśli m = −1, to równanie redukuje się do: 4x+1 = 0 i nie
spełnia warunków zadania (to równanie liniowe nie może mieć dwóch różnych
pierwiastków tego samego znaku). Jeśli natomiast m ,= −1, to równanie jest
kwadratowe. Wtedy ilość pierwiastków zależy od ∆, a znak pierwiastków
ustalamy ze wzorów Viete’a. Otrzymujemy następujące warunki:





m ,= −1
∆ > 0
c
a
> 0
Drugi warunek daje nam sumę przedziałów: m ∈ (−∞, −
1
2
) ∪(3, ∞). Z trze-
ciego warunku mamy: m ∈ (−∞, −
3
2
) ∪ (−1, ∞). Odpowiedzią będzie część
wspólna otrzymanych wyników.
Odpowiedź: Równanie ma dwa pierwiastki tego samego znaku, gdy m ∈
(−∞, −
3
2
) ∪ (−1, −
1
2
) ∪ (3, ∞).
Przykład 5.12. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których licz-
ba 5 leży pomiędzy pierwiastkami równania: x
2
+ 4mx + 3m
2
= 0.
Rozwiązanie: Wykresem funkcji f(x) = x
2
+4mx+3m
2
jest parabola o
ramionach skierowanych w górę. Jeśli ∆ > 0, to ma ona dwa miejsca zerowe.
Co więcej 5 leży pomiędzy tymi pierwiastkami, wtedy i tylko wtedy, gdy
f(5) < 0 (czy wiesz dlaczego? - sporządź szkic wykresu funkcji i spróbuj to
wyjaśnić!). Zatem:
5.4. PRZYKŁADYTYPOWYCHZASTOSOWAŃFUNKCJI KWADRATOWEJ WZADANIACH.41

∆ > 0
25 + 20m+ 3m
2
Obliczenia przeprowadzamy podobnie do poprzednich przykładów. (Ze wzglę-
du na to podobieństwo pomijamy je tutaj - doprowadź obliczenia do końca i
sprawdź odpowiedź!)
Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m ∈ (−5, −
5
3
).
Przykład 5.13. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m, dla których rów-
nanie: x
2
+4mx+3m
2
= 0 ma dwa pierwiastki, które są sinusem i cosinusem
tego samego kąta ostrego.
Rozwiązanie: Oczywiście muszą istnieć dwa różne pierwiastki, czyli ∆ >
0. Aby były one sinusem i cosinusem tego samego kąta, musi zachodzić rów-
ność x
2
1
+ x
2
2
= 1 (czy wiesz dlaczego musi zajść ten warunek? przypomnij
sobie „słynną” jedynkę trygonometryczną!). Chcemy również, aby kąt był
ostry - czyli x
1
, x
2
> 0 (dla kątów ostry zarówno sinus jak i cosinus, przyj-
mują wartości nieujemne). Mamy zatem warunki:





∆ > 0
x
2
1
+x
2
2
= 1
x
1
> 0 ∧ x
2
> 0
Dwa ostatnie warunki sprowadzamy do wzorów Viete’a:
x
2
1
+x
2
= 1 ⇔
b
2
a
2
−2
c
a
= 1
x
1
> 0 ∧ x
2
> 0 ⇔


b
a
> 0
c
a
> 0
Pozostaje tylko dokończyć obliczenia, które są bardzo podobne do tych,
które wykonywaliśmy w poprzednich przykładach.
Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m =

15.
Przykład 5.14. Zadanie: Funkcja f : R → N przyporządkowuje każdej
liczbie m ∈ R liczbę rozwiązań równania mx
2
+ mx + 2 = 0. Naszkicuj
wykres funkcji f.
Rozwiązanie: Zauważmy, że dla m = 0 równanie to nie jest kwadratowe
i upraszcza się do: 2 = 0. Takie równanie jest oczywiście sprzeczne. Wniosek:
dla m = 0 mamy zero rozwiązań (czyli f(0) = 0).
Jeśli m ,= 0, to rozpatrywane równanie jest kwadratowe i liczba rozwiązań
zależy od ∆: ∆ = m
2
−8m.
42 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
Jeśli więc m
2
−8m > 0 (i m ,= 0) to mamy 2 rozwiązania. Tak dzieje się
dla m ∈ (−∞, 0) ∪ (8, ∞). Dla m = 8 mamy 1 rozwiązanie. Dla m ∈ (0, 8)
równanie nie ma rozwiązań.
Zatem możemy już podać wzór na funkcję f:
f(x) =





0 dla m ∈ ¸0, 8)
1 dla m = 8
2 dla m ∈ (−∞, 0) ∪ (8, ∞)
Teraz wystarczy tylko narysować wykres funkcji f korzystając z poda-
nego wyżej wzoru. Dokończenie tego zadania pozostawiamy jako ćwiczenie
czytelnikowi.
Przykład 5.15. Zadanie: Dla jakich wartości parametru m, suma kwadra-
tów rozwiązań równania równania: x
2
−mx +m−1 = 0 jest najmniejsza?
Rozwiązanie: Sprawdźmy najpierw kiedy w ogóle istnieją dwa pierwiast-
ki, czyli kiedy ∆ > 0.
∆ = m
2
−4(m−1) = m
2
−4m+ 4 = (m−2)
2
Zatem dwa (różne) pierwiastki istnieją gdy m ,= 2.
Suma kwadratów pierwiatsków saje się zapisać wzorami Viete’a, jako:
x
2
1
+x
2
1
=
b
2
a
2
−2
c
a
.
Stąd:
x
2
1
+x
2
2
= m
2
−2(m−1) = m
2
−2m+ 2.
Rozważmy zatem funkcję f(m) = m
2
−2m+2, gdzie m ∈ R¸¦2¦. Wykre-
sem tej funkcji jest parabola z wymazanym punktem nad m = 2 (nie jest to
na szczęście wierzchołek tej paraboli). Po naszkicowaniu tej paraboli, łatwo
przekonać się, że najmniejszą wartość, funkcja f osiąga dla m = 1.
Odpowiedź: Dla m = 1 suma kwadratów pierwiastków danego równania
jest najmniejsza. (Czy rozumiesz skąd wzięła się ta odpowiedź?)
5.4.1 Zadania dodatkowe
Po przeanalizowaniu powyższych przykładów, samodzielne rozwiązanie kilku
podobnych zadań nie powinno spawić Ci problemu.
Zadanie 5.8. Wyznacz wartości parametru m, dla których równanie (m−
1)x
2
+ 2mx + 3m−2 = 0 ma dwa pierwiastki o różnych znakach.
5.4. PRZYKŁADYTYPOWYCHZASTOSOWAŃFUNKCJI KWADRATOWEJ WZADANIACH.43
Zadanie 5.9. Wyznacz wartości parametru m, dla których równanie: x
2

2x + 1 = 2xm+m
2
ma dwa różne pierwiastki dodatnie.
Zadanie 5.10. Wyznacz wartości parametru m, dla których iloczyn pier-
wiastków równania: (m−3)x
2
−(m+ 2)x + 1 = 0 jest większy od 2.
Zadanie 5.11. Wyznacz wartości parametru m, dla których równanie: x
2
+
(6 −m)x+2(6 −m) = 0, ma dwa rozwiązania, takie, że suma ich kwadratów
jest najmniejsza.
Zadanie 5.12. Wyznacz wartości parametru m, dla których pierwiastki rów-
nania: x
2
−2mx +m
2
−1 = 0 należą do przedziału (−2, 4).
Zadanie 5.13. Wyznacz wartości parametru m, dla których równanie: 3x
2
+
mx +
3
2
= 0 ma dwa rozwiązania, które są sinusem i cosinusem tego samego
kąta.
Zadanie 5.14. Funkcja f przyporządkowuje każdej liczbie m ∈ R liczbę
rozwiązań równania:
a) x
2
+mx +m = 0,
b) (m+ 2)x
2
+ 6mx + 4m−1 = 0.
Naszkicuj wykres funkcji f.
44 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE
Rozdział 6
Wartość bezwzględna
Zbiór liczb rzeczywistych (który oznaczamy przez R) można przedstawić gra-
ficznie jako zbiór punktów na osi liczbowej (tzn. na prostej „wyposażonej” w
zwrot, punkt oznaczony jako zero i jednostkę). Każdej liczbie rzeczywistej x
odpowiada na takiej osi dokładnie jeden punkt.
Definicja 6.1 (wartość bezwzględna). Wartością bezwzględną liczby x na-
zywamy odległość punktu odpowiadającego tej liczbie na osi liczbowej, od
punktu zero i oznaczamy przez [x[.
Przykład 6.2. Jeśli zaznaczymy na osi liczbowej liczbę 4, to łatwo zauwa-
żymy, że jej odległość od zera wynosi 4, stąd [4[ = 4.
Przykład 6.3. Jeśli zaznaczymy na osi liczbowej liczbę −3, to widzimy, że
jej odległość od punktu zero wynosi 3, stąd [ −3[ = 3.
Przykład 6.4. Podobnie możemy pokazać, że na przykład: [5[ = 5, [−7[ = 7,
[0[ = 0, [
1
2
[ =
1
2
, [
−3
4
[ =
3
4
itd.
Widzimy więc, że obliczenie wartości bezwzględnej z liczby rzeczywistej
jest bardzo proste. Możemy przedstawić to w formie przepisu:
• jeśli liczba x jest dodatnia lub jeśli jest zerem, to [x[ = x,
• w przeciwnym wypadku (jeśli liczba x jest ujemna), tp [x[ = −x.
W ten sposób otrzymaliśmy wzór, który często podaje się wręcz jako definicję
wartości bezwzględnej:
[x[ =

x dla x , 0
−x dla x < 0.
45
46 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA
6.1 Własności wartości bezwzględnej.
Poniższy fakt zbiera podstawowe własności wartości bezwzględnej.
Fakt 6.5. Dla dowolnych liczb x, y ∈ R mamy:
1. [ −x[ = [x[,
2. [x[ , 0,
3. [x y[ = [x[ [y[,
4.

x
y

=
|x|
|y|
, przy założeniu y ,= 0,
5. [x −y[ = [y −x[.
Uwaga 6.6. Zauważmy, że dla sumy i różnicy na ogół nie są spełnione wła-
sności podobne do tych z punktu 3 i 4 powyższego faktu. Na przykład:
[(−3) + 4[ , = [ −3[ +[4[,
[5 −10[ , = [5[ −[10[.
6.2 Równania z wartością bezwzględną.
Definicja 6.7 (równanie podstawowe z wartością bezwzględną). Równaniem
podstawowym z wartością bezwzględną będziemy nazywać równanie postaci:
[coś[ = a,
gdzie a jest konkretną (ustaloną) liczbą rzeczywistą.
Przykład 6.8. Równania o których mówi definicja wyglądają na przykład
tak: [x[ = 2, [3x −4[ = 8, [x
2
−4x +1[ = 2, [3x −x
2
[ = 0, [4x +1[ = −3 itp.
Prezentowane tu równania, w których występuje wartość bezwzględna,
są bardzo proste. Z tego względu nazywamy je podstawowymi. W toku póź-
niejszych rozważań zajmiejmy się również przypadkami bardziej skompliko-
wanymi, gdzie na przykład niewiadoma będzie zarówno wewnątrz wartości
bezwzględnej jak i poza nią, lub takie gdzie będzie więcej niewiadomych.
Poniższy fakt umożliwia rozwiązywanie równań podstawowych z warto-
ścią bezwzględną.
Fakt 6.9. W zależości od wartości parametru a zachodzi jeden z przypadków.
6.3. NIERÓWNOŚCI Z WARTOŚCIĄ BEZWZGLĘDNĄ. 47
1. Jeśli a < 0, to równanie [coś[ = a nie ma rozwiązania.
2. Jeśli a = 0, to równanie [coś[ = a jest tożsame równaniu: coś = a.
3. Jeśli a > 0, to równanie [coś[ = a jest równoważne warunkom: coś =
a ∨ coś = −a.
Korzystając z powyższego faktu, rozwiążemy podane w poprzednim przy-
kładzie równania podstawowe. Sprawdź czy rozumiesz skąd wzięły się podane
niżej wyniki.
Przykład 6.10. Równanie [x[ = 2 ma dwa rozwiązania: x = 2 ∨ x = −2.
Przykład 6.11. Roziązenie równanie [3x−4[ = 8, sprowadza się do rozwią-
zania dwóch równań liniowych: 3x − 4 = 8 oraz 3x − 4 = −8. Daje to nam
odpowiedź: x = 4 ∨ x = −
4
3
.
Przykład 6.12. Aby rozwiązać równanie: [x
2
−4x+1[ = 2, musimy rozwią-
zać dwa równania kwadratowe:
x
2
−4x + 1 = 2 ∨ x
2
−4x + 1 = −2
x
2
−4x −1 = 0 ∨ x
2
−4x + 3 = 0.
W rezultacie otrzymujemy cztery możliwe rozwiązania: x = 2 −

5 ∨ x =
2 +

5 ∨ x = 1 ∨ x = 3.
Przykład 6.13. Równanie [3x − x
2
[ = 0 sprowadza się do 3x − x
2
= 0, co
bardzo łatwo daje się rozwiązać, bo jest to równanie tożsame z: x(3−x) = 0.
Czyli mamy dwa rozwiązania x = 0 ∨ x = 3.
Przykład 6.14. Równanie [4x + 1[ = −3 zgodnie z podanym faktem jest
sprzeczne.
6.3 Nierówności z wartością bezwzględną.
Po rozważaniach dotyczących prostych równań z wartością bezwzględną,
przyszedł czas na proste nierówności w których występuje wartość bezwzględ-
na.
Definicja 6.15 (nierówność podstawowa z wartością bezwzględną). Poję-
ciem nierówności podstawowej z wartością bezwzględną, będziemy określać
nierówności postaci: [coś[ > a, [coś[ , a, [coś[ < a lub [coś[ · a. Zakładamy,
że a jest dowolną, ustalną liczbą rzeczywistą.
48 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA
Przykład 6.16. Rozwiążemy prostą nierówność [x[ > 2. Jeśli przypomni-
my sobie definicję wartości bezwzględnej podaną w tym rozdziale, możemy
powiedzieć, że dana nierówność opisuje zbiór takich punktów na osi liczbo-
wej, których odległość od zera jest większa od 2. Aby „zobaczyć” rozwiąza-
nie wysraczy wykonać prosty rysunek (wykonaj go!) i odczytać odpowiedź:
x ∈ (−∞, −2) ∪ (2, ∞).
Przedstawimy poniżej fakty, które właściwie bazują na rozumowaniu z po-
wyższego przykładu i umożliwiają rozwiązanie wszystkich nierówności pod-
stawowych.
Fakt 6.17. Założmy, że a jest dowolną, ustaloną liczbą rzeczywistą dodatnią.
Wówczas mamy:
1. Nierówność [coś[ > a jest równoważna warunkom: coś > a lub coś <
−a.
2. Nierówność [coś[ , a jest równoważna warunkom: coś , a lub coś ·
−a.
3. Nierówność [coś[ < a jest równoważna warunkom: −a < coś < a.
4. Nierówność [coś[ · a jest równoważna warunkom: −a · coś · a.
Fakt 6.18. Założmy, że a jest dowolną, ustaloną liczbą rzeczywistą ujemną.
Wówczas mamy:
1. Nierówność [coś[ > a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.
2. Nierówność [coś[ , a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.
3. Nierówność [coś[ < a jest sprzeczna.
4. Nierówność [coś[ · a jest sprzeczna.
Fakt 6.19. Założmy, że a = 0. Wówczas mamy:
1. Nierówność [coś[ > a jest równoważna zapisowi: coś ,= 0.
2. Nierówność [coś[ , a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.
3. Nierówność [coś[ < a jest sprzeczna.
4. Nierówność [coś[ · a jest równoważna zapisowi: coś = 0.
Problem 6.20. Podaj interpretację geometryczną każdego z przypadków po-
wższych faktów.
6.4. PRZEKSZTAŁCENIAWYKRESÓWFUNKCJI Z UŻYCIEMWARTOŚCI BEZWZGLĘDNEJ.49
Korzystając z podanych faktów, pokażemy teraz jak rozwiązać proste
nierówności z wartością bezwzględną.
Przykład 6.21. Rozważmy nierówność: [4x −3[ > 1, Jest ona równoważna
warunkom:
4x −3 < −1 ∨ 4x −3 > 1.
Stąd mamy:
x <
1
2
∨ x > 1.
Czyli rozwiązaniem nierówności jest: x ∈ (−∞,
1
2
) ∪ (1, ∞).
Przykład 6.22. Rozważmy nierówność: [3−x[ · 2. Korzystając z podanych
wcześniej własności, wiemy że podana nierówność jest równoważna nierówno-
ści [x−3[ · 2. Taka nierówność natomiast jest równoważna dwóm warunkom,
które w skrócie zapisujemy:
−2 · x −3 · 2.
Aby otrzymać rozwiązanie wystarczy dodać do wszystkich stron nierówności
liczbę 3, co daje nam zapis: 1 · x · 5. Stąd mamy odpowiedź: x ∈ ¸1, 5),
6.4 Przekształcenia wykresów funkcji z uży-
ciem wartości bezwzględnej.
Przypuśćmy, że dana jest funkcja f(x) oraz wiemy jak wygląda jej wykres.
Zastanówmy się jak będzie wyglądać wykres funkcj g danej wzorem g(x) =
[f(x)[. Otóż jeśli dla pewnej wartości argumentu x wartość funkcji f jest
nieujemna (dodatnia lub równa zero), to nałożenie wartości bezwzględnej
niczego nie zmieni. Nastomiast jeśli dla pewnej wartości x wartości f(x) jest
ujemna, to wówczas wartość g(x) będzie liczbą przeciwną do f(x).
Fakt 6.23 (o wykresie funkcji z nałożoną wartością bezględną „na funkcję”).
Aby uzyskać wykres funkcji y = [f(x)[ z wykresu funkcji f(x) postępujemy w
następujący sposób:
• Punkty które leżą nad osią OX (lub na niej) pozostawiamy niezmienio-
ne.
• Punkty które leżą pod osią OX odbijamy symetrycznie względem tej osi
- czyli mówiąc potocznie odbijamy je do góry.
50 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA
Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f(x) = x
2
−4x +3. Następnie korzy-
stając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = [x
2
−4x + 3[.
Zastanówmy się teraz jak, mając dany wykres funkcji f(x) narysować wy-
kres funkcji g danej wzorem g(x) = f([x[). Jeśli argument x jest nieujemny
(tzn. x , 0) to oczywiście g(x) = f(x) czyli wykres (dla x , 0 czyli po pra-
wej stronie osi OY ) pozostawiamy niezmieniony. Ponadto wiemy napewno,
że funkcja g(x) jest funkcją parzystą (bo dla każdego x z dziedziny mamy:
g(−x) = f([ −x[) = f(x) = g(x)). Zatem lewą stronę wykresu (względem osi
OY ) stanowi lustrzane odbicie strony prawej.
Fakt 6.24 (o wykresie funkcji z nałożoną wartością bezwzględną „na argu-
ment”). Aby uzyskać wykres funkcji y = f([x[) należy wyrzucić lewą stronę
wykresu y = f(x). Prawą stronę wykresu pozostawiamy bez zmian i odbijamy
symetrycznie, tak aby otrzymać wykres funkcji parzystej.
Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f(x) = 3x−1. Następnie korzystając
z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = f([x[) = 3[x[ −1.
Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f(x) = x
2
− 4x + 3. Następnie ko-
rzystając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = f([x[) = [x[
2

4[x[ + 3.
Uwaga 6.25. Ze względu na to, że [x[
2
= x
2
, zapisy h(x) = x
2
− 6[x[ + 8
oraz h(x) = [x[
2
−6[x[ + 8 są równoważne. Bez względu na stosowany zapis,
postępujemy zgodnie z tym co podano w powyższym fakcie.
Uwaga 6.26. Ponieważ wiemy, że

x
2
= [x[, zatem funkcja g dana wzorem:
g(x) =

[f(x)]
2
jest równa funkcji [f(x)[.
Przykład 6.27. Zastanówmy się jak narysować wykres funkcji f(x) =

x
4
−4x
2
+ 4.
Przeksztłćmy wyrażenie podpierwiastkiem: x
4
−4x
2
+ 4 = (x
2
−2)
2
. Widać
więc, że

x
4
−4x
2
+ 4 =

(x
2
−2)
2
= [x
2
−2[. Wystarczy więc naszkicować
wykres funkcji y = x
2
−2 i zastosować odpowiedni z faktów podanych wyżej.
6.5 Zadania
Zadanie 6.1. Rozwiąż równanie:
a) [3x +x
2
[ = 2,
b) [2x −4[ = 5,
6.5. ZADANIA 51
c) [4x
2
+ 5x −7[ = −2,
d) [2 −5x[ = 0.
Zadanie 6.2. W zależności od parametru m podaj liczbę rozwiązań równa-
nia:
a) [2x −4[ = m,
b) [x
2
−5x + 4[ = m,
c) x
2
−5[x[ + 4 = m,
d) 3[x[ −2 = m+ 1,
e) () 2[x
2
+ 3x −4[ +m = 3,
Zadanie 6.3. Rozwiąż podane nierówności:
a) [3x + 6[ · 9,
b) 2[x[ < 2,
c) [x[ −1 · 0,
d) [x −4[ > 6,
e) 2[x[ + 2 , [x[,
f) [x[ −2 , 2[x[,
g) [4x
2
−4x + 3[ < 2,
h) [x
2
+ 6x −1[ > 15,
i) (x −2)
2
· 1.
Zadanie 6.4. Wierzchołkiem paraboli y = x
2
+ bx + c jest punkt P. Podaj
liczbę rozwiązań równania [x
2
+bx +c[ = 3, jeśli:
a) P = (1, −1),
b) P = (1, −3),
c) P = (1, 3),
d) P = (1, 6).
Odpowiedź znajdź posługując się interpretacją gemometryczną!
52 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA
Zadanie 6.5. Narysuj wykres funkcji:
a) f(x) = [4x
2
−3[,
b) f(x) =

x
4
−4x
2
+ 4,
c) f(x) =

x
2
−4x + 4,
d) f(x) = 3x
2
−2[x[ −1,
e) f(x) = −2x
2
−[x[ + 3.
Rozdział 7
Wielomiany
7.1 Podstawowe pojęcia
Definicja 7.1. Wielomianem stopnia n (n ∈ N) będziemy nazywać każdą
funkcję W : R →R daną wzorem:
W(x) = a
n
x
n
+a
n−1
x
n−1
+. . . +a
1
x +a
0
,
gdzie a
n
,= 0 oraz a
n
, a
n−1
, . . . , a
1
, a
0
∈ R. Liczby a
n
, a
n−1
, . . . , a
1
, a
0
zwy-
kło nazywać się współczynnikami. Liczba a
0
często nazywana jest również
wyrazem wolnym.
Przykład 7.2. Funkcja W(x) = 3x
7
+ 4x −2 jest wielomianem stopnia 7.
Przykład 7.3. Funkcja W(x) = (m−3)x
6
+4x
5
−3x+14 jest wielomianem,
ale stopień tego wielomianu zależy od wartości parametru m: dla m ,= 3
stopień W(x) wynosi 6 natomiast dla m = 3 stopień W(x) wynosi 5.
Uwaga 7.4 (funkcja liniowa i kwadratowa jako wielomiany). Funkcje linio-
wa i kwadratowa są wielomianami. Funkcja kwadratowa jest wielomianem
stopnia 2, funkcja liniowa postaci f(x) = ax +b, gdzie a ,= 0 jest oczywiście
wielomianem stopnia 1, jeśli a = 0 oraz b ,= 0 to jest to wielomian stopnia 0.
Dodatkowo przyjmuje się, że funkcja f(x) = 0 też jest wielomianem, a jego
stopień wynosi −∞.
7.2 Wykresy i własności wielomianów
Wykresem wielomianu jest krzywa, która przypomina nieskończenie długi
drut, który dla prostoty, będziemy w tej książce określać jako „wężyk”. Warto
wiedzieć, że dla każdego wielomianu zachodzi kilka faktów odnośnie jego
wykresu i własności:
53
54 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
• ilość miejsc zerowych wielomianu nie przekracza jego stopnia,
• ilość ekstremów lokalnych wielomianu jest mniejsza od jego stopnia.
Co więcej wiemy, że:
a) jeśli stopień wielomianu n jest parzysty, to:
• oba ramiona „wężyka” są skierowane w tą samą stronę (gdy a
n
> 0
to w górę, a gdy a
n
< 0 to w dół),
• może w ogóle nie być miejsc zerowych,
• jest nieparzysta ilość ekstremów, tzn. jedno, trzy, . . . lub n −1.
b) jeśli stopień wielomianu n jest nieparzysty, to:
• jedno ramię „wężyka” jest skierowane w górę, a drugie w dół (kieru-
nek prawego ramienia wyznaczamy z współczynnika a
n
),
• musi być przynajmniej jedno miejsce zerowe,
• jest parzysta ilość ekstermów lokalnych (tyle samo maksimów co mi-
nimów), tzn: zero, dwa, . . ., lub n −1.
Fakt 7.5. Wielomian jest funkcją parzystą wtedy i tylko wtedy, gdy „składa
się” wyłącznie z potęg parzystych (np. W(x) = ax
6
+bx
4
+cx
2
+d). Wielomian
jest funkcją nieparzystą wtedy i tylko wtedy, gdy „składa się” wyłącznie z potęg
nieparzystch (np. Q(x) = ax
7
+bx
3
+cx).
Uwaga 7.6. Wyraz wolny wielomianu to oczywiście potęga zerowa, czyli
parzysta.
Wniosek: Jeśli we wzorze wielomianu występują zarówno potęgi parzyste
jak i nie parzyste, to nie jest on określony względem parzystości (nie jest, ani
parzysty, ani nieparzysty).
7.2.1 Wielomian trzeciego stopnia
Podczas rozwiązywania różnych zadań często mamy doczynienia z wielomia-
nem stopnia 3. Ze względu na jego szczególny charakter, poniżej zebrano
różne jego własności. Należy jednak zaznaczyć, że zazwyczaj odnoszą się one
tylko do wielomianów stopnia trzy.
7.3. TWIERDZENIA DOTYCZĄCE WIELOMIANÓW 55
Własności wielomianu trzeciego stopnia. Wielomian trzeciego stopnia
ma następujące własnoći:
1. Wielomian stopnia 3 może mieć jedynie jedno, dwa lub trzy miejsca
zerowe.
2. Wielomian stopnia 3 albo ma dwa eksterema (jedno minimum i jedno
maksimum) albo nie ma ich wcale (i wtedy jest funkcją monotoniczną).
Zauważmy, że jeśli wielomian ma postać W(x) = ax
3
+bx
2
+cx+d oraz
a ,= 0, to pochodna tego wielomianu ma postać: W

(x) = 3ax
2
+2bx+c.
Możemy policzyć ∆ dla pochodnej. Jeśli ∆ jest dodatnia, to pochodna
ma dwa miejsca zerowe, więc badany wielomian ma dwa ekstrema. Jeśli
jednak ∆ · 0 to badany wielomian W jest monotoniczy (pochodna ma
stały znak) i w zależności od wartości a może być stale rosnący lub
stale malejący.
Problem 7.7. Zastanów się ile miejsc zerowych może mieć dowolna funkcja
(nie koniecznie wielomian!), która jest monotoniczna - to znaczy jest rosnąca,
lub malejąca, lub stała w całej swej dziedzinie.
7.3 Twierdzenia dotyczące wielomianów
W tym podrozdziale zebrano najważniejsze twierdzenia dotyczące wielomia-
nów. Zapoznaj się z treścią tych twierdzeń i sprawdź czy dokładnie rozumiesz
ich treść. Dobre poznanie tych twierdzeń jest o tyle ważne, że większość za-
dań o wielomianach (lub zadań w których w jakiejś postaci pojawiają się
wielomiany) wymaga użyć niektórych z nich.
Twierdzenie 7.8 (o rozkładzie). Każdy wielomian można rozłożyć na ilo-
czyn czynników stopnia nie większego niż 2.
Przykład 7.9. Rozłożymy kilka wilomianów na czynniki.
1. x
6
−6x
5
+ 9x
4
= x
4
(x
2
−6x + 9) = x x x x (x −3) (x −3),
2. 6x
5
−x
4
+x
3
= x x x (6x
2
−x + 1),
3. x
4
+x
2
+1 = (x
4
+2x
2
+1)−x
2
= (x
2
+1)
2
−x
2
= (x
2
+1−x)(x
2
+1+x).
Twierdzenie 7.10 (o dzieleniu wielomianów). Jeśli wielomian W(x) dzie-
limy przez Q(x) i dostajemy wynik P(x) i resztę R(x), to:
W(x) = P(x)Q(x) +R(x).
Co więcej stopień R(x) jest mniejszy niż stopień Q(x).
56 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
Twierdzenie 7.11 (twierdzenie Bezoute’a). Liczba a jest pierwiastkiem wie-
lomianu W(x) wtedy i tylko wtedy, gdy wielomian W(x) jest podzielny przez
dwumian (x −a).
Twierdzenie 7.12 (rozszerzone twierdzenie Bezoute’a). Reszta z dzielenia
wielomianu W(x) przez (x −a) wynosi W(a).
Twierdzenie 7.13 (o pierwiastkach wymiernych wielomianu o współczynni-
kiach całkowitych). Jeśli liczba
p
q
, gdzie p, q to liczby całkowite, jest pierwiast-
kiem wielomianu a
n
x
n
+a
n−1
x
n−1
+. . . +a
1
x+a
0
, gdzie wszystkie współczyn-
niki są całkowite, to p jest podzielnikiem a
0
, natomiast q jest podzielnikiem
a
n
,
7.4 Wiadomości dodatkowe
7.4.1 Równość wielomianów
Definicja 7.14 (równość wielomianów). Mówimy, że dwa wielomiany są rów-
ne, gdy są tego samego stopnia oraz gdy mają takie same współczynniki przy
wszystkich potęgach.
Przykład 7.15. Wielomiany W(x) = x
4
+3x
2
−7 jest równy wielomianowi
V (x) = kx
5
+x
4
+ax
2
−7 wtedy i tylko wtedy, gdy k = 0 oraz a = 3.
Fakt 7.16 (o równości wielomianów). Jeśli dwa wielomiany stopnia conaj-
wyżej n mają takie same wartości dla n + 1 argumentów, to są równe.
Przykład 7.17. Załóżmy, że wielomiany: W(x) = a(x − 2)(x − 3) + b(x −
1)(x−3)+c(x−1)(x−2) oraz G(x) = 5x
2
−19x = 18 są równe. Zastanówmy
się jakie w takim razie muszą być wartości parametrów a, b, c.
Po pierwsze zauważmy, że wielomian G jest stopnia 2, natomiast wielo-
mian W jest stopnia co najwyżej 2. W takim razie, korzystając z poprzednie-
go faktu, wystarczy sprawdzić czy wielomiany przyjmują takie same wartości
dla przynajmniej trzech różnych argumentów. Oczywiście argumenty te mogą
być dowolne, jednak my wybierzemy takie, aby łatwo można było wyliczyć
wartości W(x) oraz G(x). Weźmy więc: x
1
= 1, x
2
= 2, x
2
= 3 (wybór jest
taki, ze względu na wielomian W, w którym podstawienie 1, 2 lub 3 zeruje
niektóre składniki!).
Skoro W i G są równe to oczywiście musi być spełniony układ:





W(1) = G(1)
W(2) = G(2)
W(3) = G(3)
7.4. WIADOMOŚCI DODATKOWE 57
Znamy wzory na W(x) i G(x), więc korzystając z nich możemy zapisać
(podstawiając odpowiednie wartości):





2a = 4
−b = 0
2c = 6
Co daje nam odpowiedź: a = 2, b = 0, c = 3.
7.4.2 Wielokrotne pierwiastki wielomianu
Definicja 7.18 (k-krotny pierwiastek wielomianu). Liczbę a nazywamy k-
krotnym pierwiastkiem wielomianu W(x), gdy w jego rozkładzie występuje
czynnik (x−a)
k
i nie występuje czynnik (x−a)
k+1
. Innymi słowy, jeśli a jest
k-krotnym pierwiastkiem wielominau W(x), to wielomian ten dzieli się przez
(x −a)
k
, ale nie dzieli się przez (x −a)
k+1
.
Fakt 7.19. Liczba a jest k-krotnym pierwiastkiem wielomianu W(x) wtedy i
tylko wtedy, gdy spełniony jest warunek:

















W(a) = 0
W

(a) = 0
.
.
.
W
(k−1)
(a) = 0
W
(k)
(a) ,= 0
W powyższym zapisie przez W
(n)
(x) oznaczmy n-tą pochodną wielomianu
W(x).
Przykład 7.20. Liczba −1 jest pierwiastkiem wielomianu W(x) = x
5
+x
4
+
x
3
+x
2
−2x−2. Sprawdzimy ile wynosi krotność tego pierwiastka. Najpierw
przekonajmy się, czy rzeczywiście −1 jest pierwiastkiem:
W(−1) = −1 + 1 −1 + 1 + 2 −2 = 0.
Łatwo policzyć pierwszą pochodną tego wielomianu - ma ona postać: W

(x) =
5x
4
+ 4x
3
+ 3x
2
+ 2x − 2. Sprawdźmy czy −1 jest również pierwiastkiem
pochodnej:
W

(x) = 5 −4 + 3 −2 −2 = 0.
Policzmy teraz drugą pochodną (czyli pochodną pochodnej): W

(x) = 20x
3
+
12x
2
+ 6x + 2. Co daje nam:
W

(x) = −20 + 12 −6 + 2 ,= 0.
Na mocy faktu dowiedliśmy więc, że liczba −1 jest dwukrotnym pierwiast-
kiem wielomianu W(x).
58 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
Definicja 7.21. Niech W(x) = a
n
x
n
+ a
n−1
x
n−1
+ . . . + a
1
x + a
0
. Wówczas
liczbę a
0
nazywamy wyrazem wolnym, natomiast liczbę równą a
n
+ a
n−1
+
. . . +a
1
+a
0
sumą współczynników wielomianu W.
Fakt 7.22. Dla dowolnego wielomianu W(x) zachodzi:
1. wyraz wolny jest równy W(0),
2. suma współczynników jest równa W(1),
3. wykres wielomianu przecina oś OY w punkcie (0, a
0
).
Problem 7.23. Zastanów się, jak można udowodnić powyższy fakt.
Przykład 7.24. Policzymy teraz wyraz wolny i sumę współczynników wie-
lomianu W(x) = (x −4)
3
(x
2
−16). Oczywiście można by wymnożyć wszyst-
kie składniki tego iloczynu (podnosząc wcześniej (x −4) do potęgi trzeciej),
jednak zajęłoby to dużo czasu. My możemy skorzystać ze znanych nam już
twierdzeń i faktów. Po pierwsze jest to wielomian stopnia 5 (czy wiesz dlacze-
go?). Wyraz wolny, na mocy poprzedniego faktu, równa się wartości W(0).
Mamy więc:
a
0
= W(0) = 4
3
16 = 4
5
= 1024.
Suma współczynników a
5
+a
4
+. . . +a
1
+a
0
, na mocy faktu, równa jest
wartości W(1), Stąd mamy:
a
5
+a
4
+. . . +a
1
+a
0
= W(1) = (−3)
3
(−15) = 405.
Problem 7.25. Zastanów się jak, dla podanego w powyższym przykładzie
wielomianu, wyliczyć sumę współczynników przy parzystych i nieparzystych
potęgach (czyli odpowiedzieć na pytanie ile wynosi a
5
+ a
3
+ a
1
oraz a
4
+
a
2
+a
0
). Wskazówka: użyj wartości W(1) oraz W(−1).
Fakt 7.26. Wielomian zmienia znak tylko w pierwiastkach o nieparzystej
krotności. W pierwiastkach krotności parzystej nasz „wężyk” nie przecina osi
OX ale jest do niej styczny.
7.4.3 Uogólnione wzory Viete’a
Okazuje się, że wzory Viete’a podane w rozdziale o funkcji kwadratowej, da
się uogólnić dla wielomianów stopnia wyższego niż 2. W tym podręczniku
ograniczym się do podania tych wzorów jedynie dla wielomianów stopnia
trzeciego, jednak należy mieć świadomość, że podobne wzory można wypro-
wadzić dla wielomianów stopni wyższych.
7.5. ZADANIA 59
Fakt 7.27 (wzory Viete’a dla wielomanów stopnia trzeciego). Niech W(x) =
ax
3
+bx
2
+cx +d będzie wielomianem stopnia 3, oraz niech liczby x
1
, x
2
, x
3
są pierwiastkami tego wielomianu. Wówczas prawdziwe są wzory:





x
1
+x
2
+x
3
= −
b
a
x
1
x
2
+x
2
x
3
+x
3
x
1
=
c
a
x
1
x
2
x
3
= −
d
a
oraz istnieje postać lioczynowa tego wielomianu: W(x) = a(x−x
1
)(x−x
2
)(x−
x
3
).
Przykład 7.28. Wiadomo, że wielomian dany wzorem W(x) = x
3
+ px
2
+
qx = 8 ma jeden pierwiastek podwójny (przez pierwiastek podwójny rozu-
miemy pierwiastek drugiego stopnia) a drugi jest do niego liczbą przeciwną.
Znajdziemy teraz odpowiednie wartości parametrów p i q, dla których po-
wyższy warunek jest prawdziwy.
Z treści warunku wynika, że wielomian W ma trzy pierwiastki: a, a, −a,
gdzie a jest pewną liczbą rzeczywistą. Korzystając z wzorów Viete’a mamy,
że:





a +a + (−a) = −p
a a +a (−a) + (−a) a = q
a a (−a) = −8
Stąd mamy:





a = −p
−a
2
= q
a
3
= 8
Czyli:





a = 2
p = −2
q = −4
Wobec czego wielomian możemy zapisać w postaci: W(x) = (x−2)
2
(x+2).
7.5 Zadania
Zadanie 7.1. Sprawdź czy wielomian jest W(x) = 8x
3
− 27 równy wielo-
mianowi:
a) P(x) = (2x −3)
3
,
b) P(x) = 2x(4x
2
−9) + 9(2x −3).
60 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
Zadanie 7.2. Podany wielomian W rozłóż na czynniki, znajdź wszystkie
jego pierwiastki, podaj ich krotności i naszkicuj wykres tego wielomianu.
a) W(x) = 5x
5
−20x
4
,
b) W(x) = x
6
−x
4
−x
2
+ 1.
Zadanie 7.3. Wykonaj dzielenie wielomianów W przez Q i zapisz go w
postaci: W(x) = P(x) Q(x) +R(x):
a) W(x) = 2x
3
−x
2
−2x −3, Q(x) = x + 1,
b) W(x) = −3x
4
+ 5x
3
+x
2
+ 10x + 6, Q(x) = x
2
+ 2.
Zadanie 7.4. Nie wykonując dzielenia oblicz resztę z dzielenia W(x) przez
Q(x):
a) W(x) = x
4
+x
3
+x
2
+x + 1, Q(x) = x −2,
b) W(x) = x
10
−1, Q(x) = −x
2
+x,
c) W(x) = (x −2)
6
, Q(x) = (x −1)(x −2)(x −3).
Zadanie 7.5. Dla jakich wartości paramterów a i b wielomian W(x) = 3x
3
+
4x
2
−13x + 6 jest równy:
a) W(x) = ax
3
+ 2bx
2
−13x + 6,
b) W(x) = (x + 3)(ax
2
−bx +a −b).
Zadanie 7.6. Liczba −
1
2
jest pierwiastkiem W(x) = 12x
5
+ 8x
4
+ 11x
3
+
7x
2
−x −1. Oblicz krotność tego pierwiastka. Znajdź pozostałe pierwiastki.
Zadanie 7.7. Wyznacz p i q tak, aby liczba 1 była dwukrotnym pierwiast-
kiem równania: x
3
−2x
2
+px+q = 0. Zadanie rozwiąż przynajmniej na dwa
sposoby!
Zadanie 7.8. Zbadaj parzystość wielomianów:
a) W(x) = 2x
2
−x,
b) W(x) = x
3
−4x
2
+ 1,
c) f(x) = 4x
4
+ 3x
2
−1,
d) f(x) = x
5
−3x
3
−7.
7.5. ZADANIA 61
Zadanie 7.9. Jaki warunek muszą spełniać współczynniki wielomianu trze-
ciego stopnia: W(x) = ax
3
+ bx
2
+ cx + d, aby był on funkcją nieparzystą?
Czy może on być funkcją parzystą?
Zadanie 7.10 (

). Wyznacz te wartości parametru a, dla których wielomian
W(x) = x
3
+ax
2
−4:
a) jest funkcją rosnącą,
b) posiada dwa ekstrema lokalne,
c) () posiada dokładnie dwa miejsca zerowe (wskazówka: możesz użyć wzo-
rów Viete’a dla wielomianów stopnia trzeciego).
Zadanie 7.11. Rozwiąż równanie:
a) x
4
+ 2x
3
−x −2 = 0,
b) 3x
4
+ 5x
3
−x
2
−5x −2 = 0,
c) x
4
+x
2
−6x + 4 = 0,
d) x
4
+ 2x
3
−8x
2
−19x −6 = 0,
e) 2x
3
+x
2
+ 3x −2 = 0,
f) 9x
4
+ 9x
3
+ 11x
2
+ 9x + 2 = 0,
Zadanie 7.12. Rozwiąż nierówność:
a) (x −1)(x −2)(x + 3) , 0,
b) (x
2
+ 1)(x
2
−1)(x −2)
2
< 0,
c) (x
2
−1)
3
(x
4
+ 2) > 0,
d) (x −1)
2
(x + 3)
3
, 0,
e) (x −4)
2
(x
2
−16) · 0,
f) x
2
(x −3)(x + 1) · 0,
g) −x(x −2)
2
, 0,
h) −2(x + 1)
2
(x −1) · 0.
Zadanie 7.13. Rozwiąż nierówność:
62 ROZDZIAŁ 7. WIELOMIANY
a) −x
3
−2x
2
+ 6x < 0,
b) −x
4
+x
3
+ 7x
2
, 0,
c) x
3
−x
2
−7x · 0,
d) 2x
3
+x
2
−8x −4 > 0,
e) 3x
3
−2x
2
−6x + 4 · 0,
f) x
3
+ 3x
2
+x −1 · 0.
Zadanie 7.14. Podaj przykład wielomianu, którego jedynymi pierwiastkami
są liczby −3, 2, 4 i którego stopnień jest równy:
a) 3,
b) 4,
c) 6.
Rozdział 8
Funkcja homograficzna
Definicja 8.1 (funkcja homograficzna). Funkcją homograficzną nazywamy
funkcję postaci:
f(x) =
ax +b
cx +d
,
gdzie c ,= 0 oraz

a b
c d

,= 0.
Uwaga 8.2. Zauważmy, że warunek c ,= 0 gwarantuje, że powyższa funk-
cja nie jest funkcją liniową, bo jeśli c = 0, to wtedy wzór funkcji przyjął
by postać: f(x) =
a
d
x +
b
d
. Drugi warunke gwarantuje natomiast, że proste
występujące w liczniku i mianowniku nie są równoległe, a stąd, że wyrażenie
ax+b
cx+d
jest nieskracalne.
8.1 Wykres funkcji homograficznej
Wykresem każdej funkcji homograficznej jest hiperbola. Składa się ona z
dwóch rozłącznych gałęzi „uwiązanych” pomiędzy asymptotami. Każda hi-
perbola ma dwie osie symetrii oraz punkt symetrii.
Fakt 8.3 (o asymptotach). Funkcja homograficzna f(x) =
ax+b
cx+d
ma dwie
asymptoty:
• pionową, daną równaniem x = −
d
c
,
• poziomą, daną równaniem y =
a
c
.
63
64 ROZDZIAŁ 8. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA
Algorytm rysowania wykresów funkcji homograficznych. Aby na-
rysować przybliżony wykres funkcji f(x) =
ax+b
cx+d
należy:
1. wyznaczyć i narysować asymptoty tego wykresu,
2. wyznaczyć przynajmniej jeden punkt tego wykresu (wstawiając za x
dowolną liczbę, dla której łatwo wyliczyć wartość f(x), oraz wszystkie
punkty symetryczne do tego punktu,
3. naszkicować asymptotę przechodzącą przez otrzymane punkty, pamię-
tając o asymptotach.
Przykład 8.4. Aby naszkicować wykres funkcji f(x) =
3x
x−1
należy:
1. narysować asymptoty x = 1 oraz y = 3,
2. ponieważ f(0) = 0, to zaznaczamy punkt (0, 0) oraz punkty do niego
symetryczne, czyli: (−2, 2), (4, 4), (2, 6),
3. rysujemy kolejno każdą z gałęzi pamiętając o dążeniu do asymptot.
Uwaga 8.5. Częstym problemem jest znalezienie punktu symetrycznego do
danego. Pomocny może być następujący algorytm. Po pierwsze orientuje-
my zadany punkt względem punktu przecięcia się asymptot. W powyższym
przykładzie punkt (0, 0) leży 1 w lewo, 3 w dół od punktu przecięcia asymp-
tot. Pierwszy punkt otrzymamy przestawiając same liczby, tzn biorąc punkt
który jest 3 w lewo i 1 w dół od punktu przecięcia asymptot. Jest to punkt
(−2, 2). Następne dwa punkty otrzymamy przez zamianę „w lew” na „w pra-
wo” (i odwrotnie) oraz „w górę” na „w dół” (i odwrotnie), czyli dokładnie:
1 w prawo, 3 w górę (punkt (2, 6)) oraz 3 w prawo i 1 w górę (punkt (4, 4)).
8.2 Hiperbole podstawowe
Aby uzyskać dokładniejszy wykres funkcji homograicznej, trzeba nauczyć się
najpierw rysować wykresy typu y =
B
x
, gdzie B ,= 0.
Asymptotami tych wykresów są osie układu współrzędnych, osiami syme-
trii proste: y = x oraz y = −x, a środkiem symetrii jest punkt (0, 0). Każda
z tych funkcji jest nieparzysta.
Przykład 8.6. Narysujmy wykres funkcji y =
1
x
. Wstawiamy za x liczby ła-
twe do obliczeń i dostajemy na przykład następujące punkty wykresu: (1, 1),
(2,
1
2
), (
1
2
, 2). Pozwala to naszkicować prawą gałąź hiperboli. Korzystając z
nieparzystości możemy zaznaczyć na wykresie punkty: (−1, −1), (−2, −
1
2
),
(−
1
2
, −2) i rysujemy lewą gałąź.
8.3. WŁASNOŚCI FUNKCJI HOMOGRAFICZNEJ 65
Przykład 8.7. Narysujmy teraz wykres funkcji y =
6
x
. Tu wygodnie jest
podstawiać za x kolejne podzielniki liczby 6, co daje nam następujące punk-
ty: (1, 6), (2, 3), (3, 2), (6, 1). Dalej postępujemy tak jak w poprzednim przy-
kładzie.
Przykład 8.8. Teraz narysujmy wykres y = −
4
x
. Za x wstawiamy podzielni-
ki liczby 4: (1, −4), (2, −2), (4, −1). Dalej postępujemy tak jak w poprzednich
przykładach.
Uwaga 8.9. Zauważmy, że hiperbola otrzymana w ostatnim z przykładów
jest inaczej umiejsowiona w układzie współrzędnych niż dwie poprzednie.
Rzeczywiście jeśli B > 0 to hiperbola y =
B
x
leży w I i III ćwiartce, natomiast
gdy B < 0 to hiperbola ta leży w II i IV ćwiartce układu współrzędnych.
8.3 Własności funkcji homograficznej
Fakt 8.10. Każdą funkcję homograficzną f(x) =
ax+b
cx+d
można zapisać w po-
staci:
f(x) = A +
B
x −C
, gdzie B ,= 0.
Uzasadnienie: Rzeczywiście, wystarczy najpierw podzielić licznik i mia-
nownik przez c, co daje f(x) =
a
c
x+
b
c
x+
d
c
a następnie, np. podzielić pisemnie
(
a
c
x +
b
c
) : (x +
d
c
). Wtedy A =
a
c
, C = −
d
c
, natomiast B jest resztą z tego
dzielenia.
Przykład 8.11. Pokażemy praktyczne zastosowanie powyższego faktu:
• funkcję f(x) =
4x+3
x−1
można przedstawić również jako f(x) = 4 +
7
x−1
,
• funkcję f(x) =
3x+1
x+1
można przedstawić również jako f(x) = 3 +
−2
x+1
,
• funkcję f(x) =
3x+1
2x−1
można przedstawić również jako f(x) =
3
2
+
5
4
x−
1
2
.
Przedstawienie funkcji homograficznej w postaci z powyższego faktu oka-
zuje się bardzo pożyteczne, jeśli chcemy wykonać szybko i dość dokładnie
wykres funkcji homograficznej. Mianowicie, aby narysować wykres funkcji
homograficznej, mając ją w postaci f(x) = A +
B
x−C
, postępujemy w nastę-
pujący sposób:
1. zaznaczamy asymptoty, które są poastaci: x = C oraz y = A,
66 ROZDZIAŁ 8. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA
2. traktując asymptoty jako „nowy układ współrzędnych” rysujemy wy-
kres funkcji y =
B
x
, korzystając z metody pokazanej w poprzednim
podrozdziale.
Uwaga 8.12. Powyższa metoda jest poprawna, ponieważ rysowanie wykresu
y =
B
x
w „nowym układzie współrzędnych” jest tożsame z przesunięciem
funkcji y =
B
x
o wektor u = [C, A].
Fakt 8.13 (własności funkcji homograficznej). Jeśli f(x) = A +
B
x−C
, gdzie
B ,= 0, to:
1. Dziedziną funkcji f jest zbiór: R¸¦C¦, natomiast zbiorem wartości:
R¸¦A¦.
2. Funkcja f nie jest monotoniczna! Jest jedynie przedziałami rosnąca
(gdy B < 0) lub przedziałami malejąca (gdy B > 0).
3. Jest to funkcja różnowartościowa, a co za tym idzie ma funkcję odwrot-
ną, daną wzorem f
−1
(x) = C +
B
x−A
.
8.4 Zadania
Zadanie 8.1. Naszkicuj wykres funkcji bez wyliczania postaci f(x) = A +
B
x−C
.
a) f(x) =
x−2
x−3
,
b) f(x) =
−x+1
x
,
c) f(x) =
2x−1
x−1
,
d) f(x) =
2x+8
x+3
.
Dla każdej z funkcji podaj dziedzinę, zbiór wartości i omów monotoniczność
każdej z tych funkcji.
Zadanie 8.2. Naszkicuj wykres funkcji, korzystając z postaci f(x) = A +
B
x−C
.
a) f(x) =
3x+4
x+1
,
b) f(x) =
−2x+5
x−3
,
c) f(x) =
4x
2x−1
,
8.4. ZADANIA 67
d) f(x) =
2
x+3
,
e) f(x) =
−2x−1
x+1
,
f) f(x) =
3x−7
x−2
.
Zadanie 8.3. Naszkicuj wykres funkcji.
a) f(x) =
1
|x|−1
,
b) f(x) =

1
x−1

,
c) f(x) =
1
|x|+2
−1,
d) f(x) =

1
x+2
−1

,
e) f(x) =

1
|x|
−4

.
Zadanie 8.4. Określ liczbę rozwiązań równania:

4
[x[
−2

= m
w zależności od m. Narysuj wykres funkcji y = g(m), gdzie g(m) oznacza
ilość rozwiązań powyższego równania przy danym m.
Zadanie 8.5. Wykonaj polecenie z poprzedniego zadania dla równania:

2
x
−1

+ 1 = m.
Zadanie 8.6. Naszkicuj wykres funkcji:
a) f(x) =
2
|x|
,
b) f(x) =
3
|x−4|
,
c) f(x) =
1
|3−x|
+ 1.
Zadanie 8.7. Wykres funkcji f przesuń o wektor u. Podaj wzór otrzymanej
funkcji. Okreś jej dziedzinę, zbiór wartości, asymptoty i miejsca zerowe:
a) f(x) = −
1
x
, u = [0, 3],
b) f(x) =
2
x
, u = [−2, −1],
68 ROZDZIAŁ 8. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA
c) f(x) = −
2
x
, u = [
1
2
, 0].
Zadanie 8.8. Naszkicuj wykres funkcji f(x), podaj równanie osi symetrii
wykresu oraz współrzędne środka symetrii:
a) f(x) = 1 +
4
x
,
b) f(x) = −
1
x+3
,
c) f(x) =
4
x−1
−3,
d) f(x) =
2
x+3
−1,
e) f(x) = −
1
x+2
−2,
f) () f(x) =
2
−x+4
+ 2.
Rozdział 9
Funkcja wymierna
Definicja 9.1. Funkją wymierną nazywamy funkcje postaci:
f(x) =
W(x)
P(x)
,
gdzie W(x) i P(x) są wielomianami i P(x) nie jest wielomianem zerowym.
Fakt 9.2. Dziedziną naturalną funkcji f(x) =
W(x)
P(x)
jest zbiór wszystkich liczb
rzeczywistych, dla których P(x) ,= 0.
Uwaga 9.3. Przypomnijmy, że dwie funkcje są równe, gdy mają te same
dziedziny i wzór jednej z nich możemy sprowadzić do wzoru drugiej.
Przykład 9.4. Funkcja f(x) =
x(x−2)
x−2
nie jest równa funkcji g(x) = x, bo
ich dziedziny nie są takie same. Możemy natomiast napisać, żę f = h, gdzie
h(x) = x, dla x ∈ R¸¦2¦.
Wniosek: Pamiętaj - zanim zaczniesz upraszczać (lub przekształcać) wzór
jakiejkolwiek funkcji, ustal jaka jest jej dziedzina!
9.1 Równania wymierne
Aby szybko i sprawnie rozwiązać równanie wymierne (czyli takie, w któ-
rej przynajmniej po jednej stronie równości znajduje się funkcja wymierna),
można skorzystać z poniższego algorytmu. Tak podany algorytm gwarantu-
je znalezienie rozwiązania każdego równania wymiernego, przy założeniu, że
umiemy rozwiązywać równania wielomianowe odpowiedniego stopnia.
69
70 ROZDZIAŁ 9. FUNKCJA WYMIERNA
Algorytm rozwiązywania równań wymiernych.
1. Wypisujemy założenia i w razie potrzeby rozwiązujemy je. (Mogą tu
pojawić się nierówności, bądź wykluczenia pewnych podzbiórów z dzie-
dziny. Czasem wynika to z treści zadania, a czasem z samego równania.)
2. Mianowniki występujących ułamków (jeśli jest ich kilka) rozkładamy na
czynniki tak aby łatwo było określić najmniejszy wspólny mianownik.
3. Mnożymy obie storny równania przez najmniejszy wspólny mianownik,
tak aby otrzymać równanie wielomianowe.
4. Rozwiązujemy równanie wielomianowe.
5. Uwzględniającą założenia i warunki z punktu 1, podajemy rozwiązanie.
Przykład 9.5. Rozwiążemy równanie:
6 −3x
x
2
+x −2
=
1
x −1

x
x + 2
.
Będziemy postępować zgodnie z podanym wyżej algorytmem:
1. Założenia: x
2
+ x − 2 ,= 0, x − 1 ,= 0, x + 2 ,= 0. Z warunków tych
dostajemy: x ∈ R¸¦−2, 1¦.
2.
6 −3x
(x −1)(x + 2)
=
1
x −1

x
x + 2
.
3. Mnożymy obustronnie przez (x −1)(x + 2) i dostajemy:
6 −3x = x + 2 −x(x −1).
4. Porządkujemy równanie do postaci: x
2
− 5x + 4 = 0 i rozwiązujemy.
Orztymujemy dwa pierwiastki rzeczywiste: x
1
= 1 ∨ x
2
= 4.
5. Biorąc pod uwagę założenia z punktu 1, okazuje się że tylko x = 4 jest
rozwiązaniem danego równania wymiernego.
W ten sposób otrzymaliśmy odpowiedź: x = 4.
9.2 Nierówności wymierne.
Podobnie jak w przypadku równań, pokażemy prosty i skuteczny algorytm,
który pozwala rozwiązywać nierówności wymierne. Tak jak poprzednio idea
algorytmu opiera się na sprowadzeniu danej nierówności wymiernej do odpo-
wiedniej nierówności wielomianowej.
9.2. NIERÓWNOŚCI WYMIERNE. 71
Algorytm rozwiązywania nierówności wymiernych.
1. Wypisujemy założenia i rozwiązujemy je.
2. Wszystkie składniki przenosimy na jedną ze stron nierówności i rozkła-
damy mianowniki występujących ułamków na czynniki (o ile się da),
tak aby można było określić najmniejszy (względem stopnia) wspólny
mianownik.
3. Sprowadzamy całe wyrażenie do wspólnego mianownika.
4. Licznik rozkładamy na czynniki (o ile jest to możliwe).
5. Stosując przekształcenie tożsamościowe, zastępujemy ułamek występu-
jący z jednej strony nierówności, na wyrażenie będące iloczynem liczni-
ka i mianownika. Otrzymujemy w ten sposób nierówność wielomianową.
6. Rozwiązujemy nierówność wielomianową.
7. Uwzględniamy założenia i podajemy odpowiedź.
Przykład 9.6. Rozwiążemy nierówność:
12x −4
x
2
−2x −3
·
3x
x −3

x
2
x + 1
.
Będziemy postępować zgodnie z podanym algorytmem.
1. Założenia: x
2
−2x −3 ,= 0, x −3 ,= 0, x +1 ,= 0. Czyli: x ∈ R¸¦−1, 3¦.
2. Przenosimy wszystko na lewą stronę:
12x −4
(x + 1)(x −3)

3x
x −3
+
x
2
x + 1
· 0.
3. Sprowadzamy wyrażenie do wspólnego mianownika:
12x −4 −3x(x + 1) +x
2
(x −3)
(x −3)(x + 1)
· 0.
4. Rozkładamy licznik na czynniki:
(x −1)
2
(x −4)
(x + 1)(x −3)
· 0.
72 ROZDZIAŁ 9. FUNKCJA WYMIERNA
5. Mnożymy obie strony przez kwadrat mianownika, czyli innymi słowy,
zastępujemy ułamek iloczynem licznika i mianownika:
(x −1)
2
(x −4)(x + 1)(x −3) · 0.
6. Rozwiązujemy równanie wielomianowe (jak widać nie wymaga to żad-
nych dodatkowych przekształceń!). Otrzymujemy odpowiedź:
x ∈ (−∞, −1) ∪ ¦1¦ ∪ ¸3, 4).
7. Uwzględniamy założenia:
x ∈ (−∞, −1) ∪ ¦1¦ ∪ (3, 4).
9.3 Zadania
Zadanie 9.1. Określ dziedzinę funkcji:
a) f(x) =
x
x
2
−2x+1
,
b) f(x) =
x(x+1)
(x−1)(x+2)
,
c) f(x) =
x
3
−4x
2
+1
x
2
+3x+6
.
Zadanie 9.2. Sprawdź czy funkcje f i g są równe.
a) f(x) =
2x+2
x+1
, g(x) = 2,
b) f(x) =
x
2
(x−1)
x(x−1)
, g(x) = x,
c) f(x) =
x
2
−1
(x+1)
2
, g(x) =
x−1
x+1
.
Zadanie 9.3. Pamiętając o dziedzinie, uprość wzory podanych funkcji.
a) f(x) =
(x+4)
2
x
2
+5x+4
,
b) f(x) =
x
3
−1
x
2
−2x+1
,
c) f(x) =
x
4
−5x
3
+6x
2
x
3
−6x
2
+8x
,
d) f(x) =
2−x
x
2
+x−2
+
x
x
2
−x−6
,
e) f(x) =
4x
x
2
−7x+12
+
5x
x
2
−8x+15
.
9.3. ZADANIA 73
Zadanie 9.4. Rozwiąż równanie.
a)
x
2
−1
x
2
+2x+1
= 0,
b)
(4x−1)(x+1)(2x+1)
4x
2
−1
= 0,
c)
2x+1
x
2
−9

3
x−3
= 0,
d)
3
x+2
+
12
x
2
−4
+
1
2x
= 0,
e)
x+5
x+4
+
5
x−2
=
1
x+4
,
f)
x
2
−x
x
2
+x−2
+
x
2
+3x+2
x
2
−x−2
= 1.
Zadanie 9.5. Rozwiąż nierówność.
a)
6−x
x
2
−x
>
1
x−1
+
2
x
,
b)
3x
2
+5x+1
x
· 1 −x,
c)
(x+3)(x
2
−5x+6)
(x
2
−9)(x−3)
, 0,
d) 1 +
2
x−5
+
1
x+1
,
−x−7
x
2
−4x−5
,
e)
1
x
2
+2x−3
,
1
2x+1
.
74 ROZDZIAŁ 9. FUNKCJA WYMIERNA
Rozdział 10
Ciąg arytemtyczny
10.1 Definicje
Ciąg arytmetyczny jest szczególnym ciągiem, który spełnia poniższą (zupeł-
nie nie formalną) definicję.
Definicja 10.1 (ciąg arytmetyczny). Ciąg arytmetyczny jest to ciąg, w któ-
rym każdy (poza pierwszym) wyraz powstaje poprzez dodanie stałej, ustalo-
nej liczby r do wyrazu poprzedniego:
a
1
−→
+r
a
2
−→
+r
a
3
−→
+r
a
4
−→
+r
. . .
Liczbę r nazywamy wtedy różnicą ciągu arytemtycznego.
Uwaga 10.2. Ciąg arytmetyczny może być skończony bądź nieskończony.
Jeśli jest to ciąg nieskończony to:
dla każdego n ∈ N
+
a
n+1
= a
n
+r.
Jeśli ciąg jest skończony i ma powiedzmy k wyrazów, to:
dla każdego n=1,2,3,. . . ,k-1 a
n+1
= a
n
+r.
10.2 Własności ciągu arytmetycznego
Fakt 10.3. Dla ciągu arytemtycznego o pierwszym wyrazie a
1
i różnicy r
wzór ogólny ciągu ma postać:
a
n
= a
1
+ (n −1)r
75
76 ROZDZIAŁ 10. CIĄG ARYTEMTYCZNY
Problem 10.4. Czy potrafisz udowodnić powyższy fakt? (Wskazówka: prze-
prowadź dowód indukcyjny).
Ciąg arytemtyczny należy utożsamiać z funkcją liniową. Zauważmy bo-
wiem, że z faktu podanego wyżej wynika, że: a
n
= nr + a
1
− r, Jeśli teraz,
mówiąc obrazowo, zamienimy literkę n na x a literkę a na określenie jakieś
funkcji, np. f to otrzymamy wzór bardzo podobny do typowego wzoru funk-
cji liniowej. Reasumując, ciąg arytemtyczny jest funkcją daną wzorem funkcji
liniowej z dziedziną liczba naturalnych.
Fakt 10.5. Ciąg jest arytmetyczny wtedy i tylko wtedy, gdy może być zadany
wzorem funkcji liniowej.
Uwaga 10.6. Trzy liczby a, b, c tworzą ciąg arytmetyczny wtedy i tylko
wtedy, gdy:
c −b = b −a
a stąd b =
a+c
2
(czyli wyraz środkowy jest średnią arytemtyczną wyrazów
sąsiednich).
Uwaga 10.7. Ogólnie, ciąg (a
n
) jest arytmetyczny, gdy dla każdego n za-
chodzi:
a
n+1
−a
n
jest stałe (tzn. nie zależy od n).
Przykład 10.8. Ciąg dany wzorem ogólnym a
n
= 4n −3 jest ciągiem ary-
temtycznym, bo
a
n+1
−a
n
= 4(n + 1) −3 −(4n −3) = 4.
Natomiast ciąg a
n
= n
2
nie jest ciągiem arytmetycznym, gdyż:
a
n+1
−a
n
= (n + 1)
2
−n
2
= 2n + 1.
Fakt 10.9. Każdy ciąg arytemtyczny jest monotoniczny:
• jeśli r > 0, to ciąg jest rosnący,
• jeśli r = 0, to ciąg jest stały,
• jeśli r < 0, to ciąg jest malejący.
10.3. SUMA CIĄGU ARYTMETYCZNEGO 77
10.3 Suma ciągu arytmetycznego
Fakt 10.10. Suma k początkowych wyrazów ciągu arytemtycznego (a
n
) jest
równa:
S
k
=
a
1
+a
k
2
k.
Sens powyższego faktu jest prosty. Suma pewnej liczby koljeny wyrazów
ciągu arytemtycznego równa się średniej arytmetycznej pierwszego i ostat-
niego z tych wyrazów, pomnożonej przez liczbę tych wyrazów.
Przykład 10.11. Korzystając z danego wzoru, policzymy następującą sumę:
5 + 11 + 17 +. . . + 65.
Zauważmy że dodawne liczby tworzą ciąg arytemtycznych a
1
, a
2
, . . . , a
n
,
w którym a
1
= 5, r = 6, a
n
= 65. Aby obliczyć liczbę wyrazów tego ciągu
wykorzystamy wzór:
a
n
= a
1
+ (n −1)r.
Zatem:
65 = 5 + (n −1) 6
n = 11
Stąd, szukana suma równa jest:
S
11
=
5 + 65
2
11 = 385.
Jak pokazuje przykład, ciągi arytmetyczne są często pomocne w zada-
niach, w których treści nie ma mowy nic o żadnym ciągu (zauważ, że zadanie
z przykładu brzmiało, „oblicz daną sumę”). Dlatego, aby ułatwić rozwiązy-
wanie różnych zadań, w których pojawia się ciąg arytmetyczny, warto pa-
miętać o tym, co mówi poniższa wskazówka.
Wskazówka: W czasie rozwiązywania zadań dotyczących ciągu arytme-
tycznego, wszelkie „dane” i „szukane” przedstaw w postaci oznaczeń: a
1
, r
itp. Ułatwia to koncentrację i kojarzenie odpowiednich wzorów i relacji mię-
dzy wielkościami.
10.4 Zadania
Zadanie 10.1. Oblicz wyraz pierwszy, różnicę ciągu arytmetycznego i sumę
10 pierwszych wyrazów, gdy:
78 ROZDZIAŁ 10. CIĄG ARYTEMTYCZNY
a) a
6
= 20, a
10
= 4,
b) a
5
= 20, a
9
= 36,
c) a
4
= 5, a
11
= 34.
Zadanie 10.2. Dla jakich wartości x podane liczby są kolejnym wyrazami
ciągu arytmetycznego? Podaj te wyrazy:
a) 2x −1, 2x + 5, 3x + 4,
b) (x + 1)
2
, (2x + 1)
2
, (3x −1)
2
.
Zadanie 10.3. Oblicz sumę wszystkich liczb dwucyfrowych które:
a) są podzielne przez 3,
b) są niepodzielne przez 5,
c) przy dzieleniu przez 6 dają reszte 4.
Zadanie 10.4. Czwarty wyraz ciagu arytemtycznego jest równy 6. Oblicz
sumę siedmiu początkowych wyrazów tego ciągu.
Zadanie 10.5. Drugi wyraz ciągu arytmetycznego jest równy 4, a czwarty
wynosi 16. Oblicz sumę dziesięciu początkowych wyrazów o numerach parzy-
stych.
Zadanie 10.6. Ciąg arytmetyczny składa się z 16 wyrazów. Suma wyra-
zów o numerach parzystych jest równa 256, a suma wyrazów o numerach
nieparzystych jest równa 240. Oblicz pierwszy i ostatni wyraz tego ciągu.
Rozdział 11
Ciąg geometryczny
11.1 Definicje
Ciąg geometryczny, podobnie jak arytmetyczny, jest szczególnym ciągiem,
który spełnia poniższą (zupełnie nie formalną) definicję.
Definicja 11.1 (ciąg geometryczny). Ciąg geometryczny jest to ciąg, w któ-
rym każdy (poza pierwszym) wyraz powstaje poprzez pomonożenie przez
pewną stałej, ustaloną liczbę q wyrazu poprzedniego:
a
1
−→
·q
a
2
−→
·q
a
3
−→
·q
a
4
−→
·q
. . .
Liczbę q nazywamy wtedy ilorazem ciągu geometrycznego.
Uwaga 11.2. Ciąg geometryczny może być skończony bądź nieskończony.
Jeśli jest to ciąg nieskończony to:
dla każdego n ∈ N
+
a
n+1
= a
n
q.
Jeśli ciąg jest skończony i ma powiedzmy k wyrazów, to:
dla każdego n=1,2,3,. . . ,k-1 a
n+1
= a
n
q.
11.2 Własności ciągu geometrycznego
Fakt 11.3. Dla ciągu geometrycznego o pierwszym wyrazie a
1
i ilorazie q
wzór ogólny ciągu ma postać:
a
n
= a
1
q
n−1
79
80 ROZDZIAŁ 11. CIĄG GEOMETRYCZNY
Problem 11.4. Czy potrafisz udowodnić powyższy fakt? (Wskazówka: prze-
prowadź dowód indukcyjny).
Fakt 11.5. Ciąg jest ciągiem geometrycznym wtedy i tylko wtedy gdy jest
dany wzorem funkcji wykładniczej.
Fakt 11.6. Ogólnie, ciąg (a
n
) jest geometryczny, gdy dla każdego n zachodzi:
a
n+1
a
n
= q iloraz jest stały (tzn. nie zależy od n).
Uwaga 11.7. Trzy liczby a, b, c (przy założeniu a ,= 0 ∧ b ,= 0) tworzą ciąg
arytmetyczny wtedy i tylko wtedy, gdy:
c
b
=
b
a
.
A stąd wynika wzór:
b
2
= a c.
Fakt 11.8. Każdy wyraz ciągu geometrycznego, oprócz pierwszego i ostatnie-
go (o ile taki istnieje) ma tę własność, że jego kwadrat jest równy iloczynowi
wyrazów sąsiednich:
a
2
n
= a
n−1
a
n+1
.
Fakt 11.9. Jeżeli wyrazy ciągu geometrycznego są nieujemne, to każdy wyraz
ciągu, oprócz pierwszego i ostatniego (o ile taki istnieje) jest średnią geome-
tryczną wyrazów sąsiednich:
a
n
=

a
n−1
a
n+1
.
Przykład 11.10. Ciąg dany wzorem ogólnym a
n
= 7 10
n
jest ciągiem
geometrycznym, bo
a
n+1
a
n
=
7 10
n+1
7 10
n
= 10.
Natomiast ciąg a
n
= 1 + 10
n
nie jest ciągiem geometrycznym gdyż:
a
n+1
a
n
=
1 + 10
n+1
1 + 10
n
nie jest stałe.
Fakt 11.11 (monotoniczność ciągu geometrycznego). Jeśli q > 1 to ciąg
geometryczny jest monotoniczny:
• jeśli q > 1 ∧ a
1
> 0 lub jeśli 1 > q > 0 ∧ a
1
< 0, to ciąg jest rosnący,
• jeśli q = 1 ∨ q = 0, to ciąg jest stały,
• jeśli 1 > q > 0 ∧ a
1
< 0 lub jeśli q > 1 ∧ a
1
< 0, to ciąg jest malejący.
11.3. SUMA CIĄGU GEOMETRYCZNEGO 81
11.3 Suma ciągu geometrycznego
Fakt 11.12. Suma k początkowych wyrazów ciągu geometrycznego (a
n
) jest
równa:
S
k
= a
1
1 −q
k
1 −q
.
Wzór jest poprawny gdy q ,= 1.
Uwaga 11.13. Oczywiście gdy q = 1, ciąg geometryczny jest ciągiem stałym
i sumę k wyrazów liczymy z wzoru S
k
= k a
1
.
Przykład 11.14. Korzystając z danego wzoru, policzymy następującą sumę:
2 + 4 + 8 + 16 + 32 + 64 +. . . + 1024 + 2048.
Zauważmy że dodawne liczby tworzą ciąg geometryczny a
1
, a
2
, . . . , a
n
, w
którym a
1
= 2, q = 2, a
n
= 2048. Aby obliczyć liczbę wyrazów tego ciągu
wykorzystamy wzór:
a
n
= a
1
q
n−1
.
Zatem:
2048 = 2 2
n−1
2048 = 2
n
n = 11
Stąd, szukana suma równa jest:
S
11
= 2
1 −2
11
1 −2
= 2
1 −2048
1 −2
= 2 2047 = 4094.
Wskazówka: W czasie rozwiązywania zadań dotyczących ciągu geome-
trycznego, wszelkie „dane” i „szukane” przedstaw w postaci oznaczeń: a
1
,
q itp. Ułatwia to koncentrację i kojarzenie odpowiednich wzorów i relacji
między wielkościami.
11.4 Zadania
Zadanie 11.1. Trójka liczb całkowitych tworzy ciąg geometryczny o ilora-
zie całkowitym. Gdy najmniejszą z nich zwiększymy o 9, to powstanie ciąg
arytmetyczny. Jakie to liczby?
82 ROZDZIAŁ 11. CIĄG GEOMETRYCZNY
Zadanie 11.2. Piłka, odbijając się od ziemi osiąga za każdym razem wyso-
kość wynoszącą
3
5
poprzedniej. Jak wysoko wzniosła się piłka po pierwszym
uderzeniu, jeśli po czwartym odbiła się na wysokość 27 cm?
Zadanie 11.3. Podaj wzór ogólny ciągu geometrycznego (a
n
) o wyrazach:
12, 4,
4
3
.
Zadanie 11.4. Liczby b, c, d tworzą ciąg geometryczny. Wielomian: W(x) =
x
3
−bx
2
+cx +d jest podzielny przez x
2
−1. Znajdź liczby b, c, d.
Zadanie 11.5. Trzy kolejne liczby tworzą ciąg geometryczny. Ich suma wy-
nosi 3
1
2
. Jeżeli do drugiej dodamy
1
4
, a pozostałe zostawimy bez zmiany, to
otrzymamy trzy kolejne wyrazy ciągu arytmetycznego. Znajdź te liczby.
Zadanie 11.6. Suma trzech liczb tworzących ciąg geometryczny jest równa
62, a iloczyn jest równy 1000. Wyznacz ten ciąg.
Zadanie 11.7. Cztery liczby tworzą ciąg geometryczny. Znaleźć ten ciąg
wiedząc, że suma wyrazów skrajnych jest równa 36, zaś suma wyrazów środ-
kowych 24.
Zadanie 11.8. Między liczby 27 i
1
3
wstaw trzy takie liczby, aby z danymi
liczbami tworzyły ciąg geometryczny.
Zadanie 11.9. Trzy liczby tworzą ciąg geometryczny. Suma tych liczb jest
równa 93. Liczby te są równe odpowiednio pierwszemu, drugiemu i siódmemu
wyrazowi ciągu arytmetycznego. Znajdź te liczby.
Zadanie 11.10. Trzy liczby x, y, z, których suma jest równa 26 tworzą ciąg
geometryczny. Liczby x+1, y+6, z+3 tworzą ciąg arytmetyczny, Znajdź te
liczby.
Zadanie 11.11. Między liczby 2 i 12 wstaw dwie liczby tak, aby trzy pierw-
sze tworzyły ciąg geometryczny, a trzy ostatnie ciąg arytmetyczny.
Zadanie 11.12 (). Cztery liczby tworzą ciąg geometryczny. Iloczyn logaryt-
mów dziesiętnych pierwszej i czwartej liczby wynosi 8, a iloczyn logarytmów
drugiej i trzeciej liczby wynosi 0. Znajdź te liczby.
Zadanie 11.13 (). Suma trzech liczb tworzących ciąg geometryczny jest
równa 62. Suma logarytmów dziesiętnych tych liczb jest równa 3. Wyznacz
ten ciąg.
Zadanie 11.14. Wyznacz dwa ciągi: arytmetyczny a
1
, a
2
, a
3
i geometryczny
b
1
, b
2
, b
3
takie, że:
a
1
b
1
= 1, a
2
b
2
= 4, a
3
b
3
= 12, a
1
+a
2
+a
3
= 6.
11.5. PROCENT PROSTYI SKŁADANY- ELEMENTYMATEMATYKI FINANSOWEJ83
11.5 Procent prosty i składany - elementy ma-
tematyki finansowej
Z ciągami spotykamy się często w życiu codziennym w sytuacjach związanych
z lokatami bankowymi i kredytowymi. Wpłacając do banku kwotę pieniędzy
na lokatę długoterminową, możemy mieć do czynienia z tzw. procentem pro-
stym (stałym) lub składanym.
Załóżmy, że wpłacamy do banku kapitał k, oprocentowany na p% w sto-
sunku rocznym.
Załóżmy, że odsetki nie są dopisywane do kapitału po upływie każdego
roku, tzn. co roku procent p liczony jest od kwoty kapitału początkowego. Po
roku oszczędzania, nasz kapitał wynisie k(1+
p
100
). W następnym roku, kapitał
wyniesie: k(1 +
p
100
) +k
p
100
= k(1 +

100
). Ogólnie po upływie każdego roku
do naszej lokaty dopisywana jest stała kwota wynosząca k
p
100
. Zauważmy,
że mamy tu do czynienia z ciągiem arytemtycznym o wyrazie ogólnym k
n
=
k(1 +
n·p
100
). Taki sposób naliczania odesetek nazywamy procentem prostym
(stałym).
Często jednak zdarza się, że co roku (lub z inną określoną częstotliwo-
ścią), odsetki doliczane są do kapitału od którego liczony jest procent. Biorąc
to pod uwagę, nasz kapitał po upływie roku równy jest (podobnie jak po-
przednio) k(1+
p
100
). W następnym roku jednak, oprocentowaniu podlega już
nowa kwota. Po dwóch latach stan konta równy jest k(1 +
p
100
)
2
i po każdym
następnym roku zostaje pomnożony przez (1+
p
100
). Zauważamy wiec, że ma-
my tu do czynienia z ciągiem geometrycznym, którego n-tym wyrazem jest
k
n
= k(1 +
p
100
)
n
. Taki sposób naliczania odsetek nazywany jest procentem
składanym.
W matematyce finansowej, dopisywanie odsetek do podstawy kapitału
od którego naliczane jest dalsze oprocentowanie nazya się kapitalizacją od-
setek. W przypadku lokat, gdzie występuje opisana wyżej sytuacja z pro-
centem składanym, odsetki są kapitalizowane z określoną częstotliwością (na
przykład co roku). W przypadku procentu prostego, kapitalizacja odsetek
następuje tylko raz, w momencie zakończenia oszczędznia.
W zaciąganych kredytach jest podobna sytuacja, z tą różnicą, że naliczane
są odsetki za zwłokę.
Problem 11.15. Zastanów się, który ze sposobów naliczania odsetek jest bar-
dziej opłacalny dla klienta banku, w przypadku lokat oszczędnościowych oraz
kredytów.
Problem 11.16 (). Podane wzory na procent składany są poprawne w przy-
padku rocznej kapitalizacji odsetek. Zastanów się, jak należy je zmodyfi-
kować, aby były poprawne dla dowolnej częstotliwości kapitalizacji odsetek
84 ROZDZIAŁ 11. CIĄG GEOMETRYCZNY
wynoszącej m miesięcy. Pamiętaj, że oprocentowanie p podaje się zazwyczaj
w skali roku.
Uwaga 11.17. Większość lokat bankowych stosuje procent składany do na-
liczania odsetek. Jeśli więc w zadaniu nie sprecyzowano jak naliczane są od-
setki, należy przyjąć że chodzi o procent składany.
11.6 Zadania
Zadanie 11.15. Na lokatę terminową (18-miesięczną) wpłacono 5000 zł. Po
18 miesiącach, bank wypłacił 5495,52 zł. Ile (w skali roku) wynosiło opro-
centowanie lokaty, jeśli bank kapitalizował odsetki co pół roku?

2

Spis treści
1 Funkcja liniowa 1.1 Pojęcia podstawowe. . . . 1.2 Wykres funkcji liniowej. . 1.3 Współczynnik kierunkowy. 1.4 Zadania . . . . . . . . . . 7 . 7 . 7 . 9 . 12 15 15 15 16 16 17 19 19 20 22 27 27 28 29 29 30 30 31

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

2 Równania liniowe 2.1 Podstawowe pojęcia. . . . . . . . 2.1.1 Liczba rozwiązań równania 2.1.2 Zadania . . . . . . . . . . 2.2 Równania liniowe z założeniami. . 2.2.1 Zadania . . . . . . . . . .

. . . . . . liniowego. . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

. . . . .

3 Układy równań liniowych 3.1 Rozwiązywanie układów równań liniowych. . . . . . . . . . . . 3.1.1 Metoda wyznaczników. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3.2 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 Funkcja kwadratowa 4.1 Podstawowe definicje. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.2 Rysowanie wykresu funkcjia kwadratowej. . . . . . . . . . 4.3 Wzory Viete’a. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4.4 Funkcja kwadratowa w różnej postaci. . . . . . . . . . . . 4.5 Własności funkcji kwadratowej. . . . . . . . . . . . . . . . 4.6 Funkcja kwadratowa określona na przedziale domkniętym. 4.7 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . .

. . . . . . .

5 Równania i nierówności kwadratowe 35 5.1 Równanie kwadratowe. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 5.1.1 Liczba rozwiązań równania kwadratowego. . . . . . . . 35 5.2 Nierówność kwadratowa. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 3

4

SPIS TREŚCI 5.2.1 Graficzne przedstawienie nierówności kwadratowej. . 5.3 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4 Przykłady typowych zastosowań funkcji kwadratowej w zadaniach. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5.4.1 Zadania dodatkowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 . 37 . 39 . 42 45 46 46 47 49 50 53 53 53 54 55 56 56 57 58 59 63 63 64 65 66

6 Wartość bezwzględna 6.1 Własności wartości bezwzględnej. . . . . . . . . . . . . . . . . 6.2 Równania z wartością bezwzględną. . . . . . . . . . . . . . . . 6.3 Nierówności z wartością bezwzględną. . . . . . . . . . . . . . . 6.4 Przekształcenia wykresów funkcji z użyciem wartości bezwzględnej. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6.5 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7 Wielomiany 7.1 Podstawowe pojęcia . . . . . . . . . . . . . 7.2 Wykresy i własności wielomianów . . . . . 7.2.1 Wielomian trzeciego stopnia . . . . 7.3 Twierdzenia dotyczące wielomianów . . . . 7.4 Wiadomości dodatkowe . . . . . . . . . . . 7.4.1 Równość wielomianów . . . . . . . 7.4.2 Wielokrotne pierwiastki wielomianu 7.4.3 Uogólnione wzory Viete’a . . . . . 7.5 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8 Funkcja homograficzna 8.1 Wykres funkcji homograficznej . . 8.2 Hiperbole podstawowe . . . . . . 8.3 Własności funkcji homograficznej 8.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

9 Funkcja wymierna 69 9.1 Równania wymierne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 69 9.2 Nierówności wymierne. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 9.3 Zadania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 10 Ciąg arytemtyczny 10.1 Definicje . . . . . . . . . . . . . 10.2 Własności ciągu arytmetycznego 10.3 Suma ciągu arytmetycznego . . 10.4 Zadania . . . . . . . . . . . . . 75 75 75 77 77

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .4 Zadania .2 Własności ciągu geometrycznego . . . . . . . .3 Suma ciągu geometrycznego .5 Procent prosty i składany . . . . .elementy matematyki finansowej 11. . . . . . 11. . . . . . . . . . . . . . . . .SPIS TREŚCI 11 Ciąg geometryczny 11. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11. . . . . . . . . . . . . . . . 5 79 79 79 81 81 83 84 . . . . . . . . . . .6 Zadania . . . . . . . . . 11. . 11. .1 Definicje . . . . . . . . . . . . .

6 SPIS TREŚCI .

Wykresem funkcji liniowej f (x) = ax + b jest linia prosta o równaniu y = ax + b. Z drugiej strony.2 Wykres funkcji liniowej. czy wiesz co on oznacza?). Dla x = 0. stąd pierwszym punktem jest (0. że jej dziedziną jest tzw. Uwaga 1. Narysujemy teraz jej wykres. −3). Niech a i b będą dowolnymi liczbami rzeczywistymi. Funkcję f : R → R daną wzorem: f (x) = ax + b nazywamy liniową. Definicja 1. że dziedziną tej funkcji jest cały zbiór liczb rzeczywistych (zwróć uwagę na zapis f : R → R. natomiast dla x = 1. Oba punkty zaznaczamy w układzie współrzędnych i prowadzimy prostą która przez te punkty przechodzi. W definicji funkcji liniowej ważne jest to. Wybierzmy dwa punkty należące do wykresu. czyli drugim punktem będzie (1. otrzymujemy f (1) = −1. dziedzina naturalna. −1). W ten sposób otrzymamy wykres funkcji liniowej f (x) = 2x − 3. dla których ten wzór ma sens.2. to jednak nie jest funkcją liniową gdyż jej dziedziną jest Df = R\{1}. jeśli podany jest jedynie wzór funkcji.Rozdział 1 Funkcja liniowa 1. choć x−1 daje się sprowadzić do wzoru funkcji liniowej f (x) = x + 2. 1. Niech dana będzie funkcji liniowa f (x) = 2x−3. mamy f (0) = −3. Na przykład funkcja dana wzorem: f (x) = (x+2)(x−1) .1 Pojęcia podstawowe. 7 . Przykład 1. to przyjmujemy. czyli zbiór tych wszystkich liczb rzeczywistych.1 (funkcja liniowa). Aby narysować wykres funkcji f (x) = ax + b wystarczy znaleźć conajmniej dwa dowolne punkty tego wykresu.3.

5 (szybki wykres). że parametr b określa. gdy argument x zwiększamy o 1. Przykład 1. f (x) = −3x + 2 zaznaczamy na osi OY punkt 2 (bo b = 2) i poruszamy . Od narysowanego punktu idziemy jedną kratkę w prawo i dwie kratki do góry (bo a = 2) i zaznaczamy kolejny punkt. Łącząc otrzymane punkty otrzymujemy prostą która jest wykresem naszej funkcji f . Wystarczy zdać sobie sprawę. Aby zatem narysować wykres funkcji f (x) = 2x − 4 zaznaczamy na osi OY punkt −4 (bo b = −4). Jeśli parametr a jest ujemny. FUNKCJA LINIOWA Innym sposobem rysowania wykresu zadanej funkcji liniowej jest tzw. „szybki wykres” stosowany szczególnie wtedy. Od zaznaczonego punktu znów poruszamy się o jedną kratkę w prawo i dwie do góry i otrzymujemy kolejne punkty.4 (szybki wykres). wartość funkcji będzie malała. natomiast parametr a mówi nam o ile wzrasta (lub maleje) wartość funkcji. Zatem rysując wykres np. gdy parametry a i b są całkowite. Przykład 1. to wraz ze wzrostem argumentu x.8 ROZDZIAŁ 1. w którym miejscu wykres przecina oś OY (bo f (0) = b).

Na przykład jeśli f (x) = 3 x − 2. Problem 1. iż otrzymamy tą samą prostą poruszając się 4 kratki w prawo i 3 kratki do góry: 1. Jest to dość trudne do wykonania chyba. .6. 9 się o jedną kratkę w prawo i o trzy kratki w dół (bo a = −3) otrzymując nowy punkt. a następnie 4 3 powinniśmy przenieść się o jedną kratkę w prawo i 4 kratki w górę. Powtarzając procedurę otrzymujemy kolejne punkty: Uwaga 1. Zauważ. że używając metody szybkiego wykresu otrzymujemy dokładniejszy rysunek. Definicja 1. zauważmy.8 (współczynnik kierunkowy).3. to szkicowanie wykresu metodą „szybkiego wykresu“ nie jest już takie proste. . że . Parametr a we wzorze funkcji liniowej f (x) = ax + b nosi nazwę współczynnika kierunkowego. gdyż dostajemy wiele punktów. WSPÓŁCZYNNIK KIERUNKOWY.1. . Zauważmy. że jeśli paramter a nie jest liczbą całkowitą.7. to na osi OY zaznaczamy −2.3 Współczynnik kierunkowy. co nie pozwala na „rozchwianie” się rysowanej prostej.

9 (monotoniczność funkcji liniowej). jej zbiór wartości jest postaci {b}. f4 (x) = −4x + 1.11.10 ROZDZIAŁ 1. a jeśli b = 0. f5 (x) = 1. f3 (x) = −x + 1. to jednak „rozbiegają się” w różnych kierunkach. posiada funkcję odwrotną (która jest funkcją liniową). f (x) = b.10. Jeśli współczynnik kierunkowy funkcji liniowej f jest różny od zera (tzn. to parametr a decyduje o tym. FUNKCJA LINIOWA Po wcześniejszych rozważaniach dotyczących szkicowania wykresów funkcji liniowych nazwa ta nikogo nie dziwi. Rzeczywiście. a wykresem jest prosta pozioma (równoległa do osi OX). 1). Fakt 1. a = 0) to funkcja ta jest różnowartościowa. a rodzaj jej monotoniczności zależy od jej współczynnika kierunkowego. f2 (x) = 3x + 1. Fakt 1. jej zbiorem wartości jest cały zbiór liczb rzeczywistych i ma dokładnie jedno miejsce zerowe. Każda funkcjia liniowa jest monotoniczna. . to funkcja nie posiada miejsc zerowych. to funkcja ma nieskończenie wiele miejsc zerowych. Jeśli w jednym układzie współrzędnych umieścimy wykresy funkcji: f1 (x) = 2x + 1. Jeśli współczynnik kierunkowy funkcji liniowej jest równy zero. Fakt 1. czy wykres opada czy wznosi się i czy jest bardziej stromy czy raczej niewiele odbiega od prostej poziomej. to funkcja ta nie jest różnowartościowa. nie ma funkcji odwrotnej. to zobaczymy. żę choć wszystkie przechodzą przez punkt (0. Jeśli więc b = 0. tzn.

11 Wniosek. Fakt 1.1. W szczególności wszystkie proste o równaniach x = c. nie są wykresami funkcji. Fakt 1.15. Znajdziemy teraz wzór funkcji. Dwie proste o równaniach y = a1 x + b1 i y = a2 x + b2 są prostopadłe wtedy i tylko wtedy. której wykres jest prostą przedstawioną na rysunku: . Z podanych wyżej faktów wynika.12 (kąt nachylenia prostej). WSPÓŁCZYNNIK KIERUNKOWY. Dwie proste o równaniach y = a1 x + b1 i y = a2 x + b2 są równoległe wtedy i tylko wtedy.14 (proste prostopadłe).3. gdzie c ∈ R. Przykład 1. Wykresem każdej funkcji liniowej jest linia prosta. Fakt 1. do prawej strony tej osi). może nie mieć miejsca zerowego (gdy a = 0 oraz b = 0) lub może mieć nieskończenie wiele miejsc zerowych (gdy a = b = 0). gdy a1 = a2 .13 (proste równoległe). Współczynnik kierunkowy funkcji liniowej f jest równy tangensowi kąta nachylenia wykresu tej funkcji do osi OX (dokładniej mówiąc. że funkcja liniowa może mieć jedno miejsce zerowe (gdy a = 0). Każda z pozostałych prostych jest wykresem jakiejś funkcji liniowej. Jednak nie każda linia prosta jest wykresem funkcji liniowej. gdy a1 ∗ a2 = −1.

gdzie c ∈ R nie są wykresami funkcji? Zadanie 1.3.4 Zadania Zadanie 1. która nie jest pionowa. Która z podanych funkcji jest funkcją liniową? a) f (x) = 3 − 4x. Narysuj „szybki wykres” dla funkcji: a) f (x) = 2x − 3. c) f (x) = 3x + 1.2. d) f (x) = (x−1)(x+2) . 3 Zadanie 1. co daje a = 3. k. Podaj algorytm „szybkiego rysowania” wykresów funkcji postaci f (x) = n x + b. FUNKCJA LINIOWA Ponieważ wykresem jest linia prosta. d) f (x) = 4x − 3. Ostatecznie szukana postać funkcji to f (x) = 3x−1.5. Dlaczego proste o równaniach x = c. b) f (x) = −2x + 1. f) ( ) f (x) = 1 x + 1. b są liczbami całkowitymi. x2 +x−2 Zadanie 1. e) f (x) = −2x − 2. k Zadanie 1. 1. b) f (x) = (x2 +1)(x−2) . 2 .12 ROZDZIAŁ 1. b) f (x) = −x + 4. że b = −1 ?). zatem szukana funkcja jest liniowa i ma postać f (x) = ax − 1 (skąd wiadomo. Ponieważ wykres przechodzi przez punkt (1. zatem f (1) = 2.1. gdzie g(x) = x . c) f (x) = 1 x + 2. a) f (x) = 3x − 1. 2). x2 +1 1 1 c) f (x) = g( x ). czyli a−1 = 2. Znjadź wzór funkcji odwrotnej do podanej i obie funkcje narysuj na jednym wykresie.4 (∗). gdzie n.

6. 1 e) f (x) = 2 x + 4. Zadanie 1.12. Jeśli funkcja f jest dana wzorem funkcji liniowej. ale jej dziedziną nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych. to co można powiedzieć o jej wykresie? Zadanie 1. c) f (x) = x − 2.11. ZADANIA 1 d) f (x) = − 3 x − 4 .7. gdzie b ∈ R? Czy zależy to od paramteru b? Zadanie 1. f) f (x) = − 1 x + 1. Przez które z ćwiartek układu współrzędnych przechodzi wykres funkcji f (x) = 2x + b. W zależności od paramterów a i b omów parzystość funkcji f (x) = ax + b. gdzie a ∈ R? Czy zależy to od parametru a? Zadanie 1.10 (∗). x−2 (x−2)(x+1) . dla x 0. 3 .8. x+1 1 1 c) f (x) = g( x ). b) f (x) = −x + 3.4.9. 3 13 Zadanie 1. Ile miejsc zerowych może mieć funkcja liniowa? Podaj przykład na każdą z możliwości. gdzie g(x) = x . Narysuj wykresy funkcji: a) f (x) = b) f (x) = (x−2)(x+1) . Zadanie 1. Przez które z ćwiartek układu współrzędnych przechodzi wykres funkcji f (x) = ax + 1. d) f (x) = −3x − 2. podaj dokładną (lub przybliżoną) wartość kąta nachylenia podanych prostych do osi OX: a) f (x) = 2x + 1. Używając tablic matematycznych.1. d) f (x) = 2x + 1. Zadanie 1. kalkulatora albo komputera.

14 ROZDZIAŁ 1. FUNKCJA LINIOWA .

2. Rozwiązaniem równania 2x = 0 jest dokładnie jedna liczba: 0.5. a nie inne wyniki. które podstawione w miejsce x spełniają równość. Rozwiązaniem równania 0x = 0 jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych (mówimy też.6. że x może być dowolną liczbą rzeczywistą. Rozwiązaniem równania 3x = 6 jest dokładnie jedna liczba: 2. Przykład 2. jedno rozwiązanie postaci x = − a . Ogólnie.3.1. Równaniem liniowym będziemy nazwyać równanie postaci: ax = b.1 Podstawowe pojęcia. Rozwiązaniem równania 0x = 3 jest zbiór pusty. przyjmujemy. Jeśli nie zaznaczono tego inaczej. rozwiązując równanie liniowe ax = b otrzymujemy: b 1. natomiast a i b to parametry. Rozwiązać powyższe równanie oznacza znaleźć wszystkie liczby. że żadna liczba rzeczywista nie jest pierwiastkiem tego równania.1 (równanie liniowe). Fakt 2. 15 . Definicja 2. gdzie x oznacza niewiadomą. że pierwiastkiem tego równania jest dowolna liczba rzeczywista).Rozdział 2 Równania liniowe 2. Przykład 2. Przeanalizuj poniższe przykłady i sprawdź czy rozumiesz skąd wzięły się takie.2.1 Liczba rozwiązań równania liniowego.4. Przykład 2. jeśli a = 0. Przykład 2. co oznacza.

b) ax2 + 3x − 4 = 7 + a2 . Wniosek: Równanie liniowe może mieć 0.7 (równanie liniowe z założeniami).2 Zadania Zadanie 2.2. 3.1. d) ax + b = cx. jeśli a = 0 i b = 0. 1 lub ∞ rozwiązań. 2. Definicja 2. zakładano (chociaż nie było to nigdzie wyraźnie napisane). c) m2 x + m = x + 1. Może się jednak zdarzyć. jeśli a = 0 i jednocześnie b = 0. że równanie będzie miało dziedzinę zadaną z góry. zbiór pusty . W równaniach linowych. Zadanie 2. a zbiór D nazywamy dziedziną tego równania. nieskończenie wiele rozwiązań (czyli x ∈ R). b) 3x − m = mx − 3. 2. d) ax + 4 = 8x − b. c) k 2 x − 1 = x − k.1. a) 4x + 3 = mx − m.2 Równania liniowe z założeniami. Podaj liczbę pierwiastków danego równania w zależności od wartości występujących parametrów. a) mx − 1 = 2x. Równanie postacie ax = b przy założeniu x ∈ D nazywamy liniowym (z założeniami).16 ROZDZIAŁ 2. Rozwiąż podane równanie (uwzględniając wszystkie możliwości dla parametrów). że x może być dowolną liczbą rzeczywistą (jest to podobnie jak w przypadku funkcji .brak rozwiązań (x ∈ ∅).dziedzina naturalna). o których pisaliśmy dotychczas. RÓWNANIA LINIOWE 2. . Poniższa definicja jest właściwie rozszerzeniem poprzedniej. e) a2 x + 3 = 2 − (b2 + 1)x.

12.13. 17 Oczywiście.11.. RÓWNANIA LINIOWE Z ZAŁOŻENIAMI.9. gdzie x d) (x + 1)3 − (x − 1)3 = 6(x2 + x + 1). x+2 c) 5(x − 1)2 − 2(x + 3)2 = 3(x + 2)2 − 7(6x − 1). czyli .3. otrzymujmy zbiór pusty (x ∈ ∅).2. 2. gdzie x ∈ N. ∞) ma nieskończenie wiele rozwiązań. jego rozwiązaniem jest cała dziedzina (wszystkie liczby z dziedziny spełniają to równanie). x+1 Przykład 2. a następnie obliczenie części wspólnej zbioru rozwiązań oraz zbioru D. czy nie jest ono „obarczone” jakimś założeniem.2. Równanie postaci: −x−3 = x+2 jest oczywiście równoważne x+2 równaiu −2x = 4. 0. ∞). b) 15 2x+7 = 6 . musimy w zasadzie rozwiązać proste równanie: 10x = 37. że rozwiązaniem jest zbiór pusty. Jest to równanie sprzeczne (zbiorem rozwiązań jest zbiór pusty). Przykład 2.8. (dlaczego?) Przykład 2. Uwaga 2. Spróbujmy rozwiązać zadanie o następującej treści: Jeden bilet do kina kosztuje 10 zł.10. gdzie x = −2 (dlaczego?). . Przykład 2.. przy poszukiwaniu rozwiązania takiego równania.1 Zadania Zadanie 2. interesują nas tylko takie liczby x które spełaniają dane równanie i jednocześnie należą do zbioru D. Rozważmy równanie 6x = 2 przy założeniu x ∈ (0. ale przy założeniu x ∈ N (dlaczego?) . Równanie 0x = 0 przy założeniu x ∈ 0. Rozwiążmy równanie 3x = 5 przy założeniu x ∈ N. Jeśli w czasie pracy nad rozwiązaniem jakiegoś problemu otrzymasz równanie (niekoniecznie liniowe) ZAWSZE zastanów się. Za ile takich biletów zapłacisz 37 zł? Aby rozwiązać to zadanie. 3 Przykład 2. gdzie x = 2. Oczywiście równanie takie nie ma rozwiązań.2. czyli: x ∈ 0. ∞). Rozwiąż podane równania: a) (x − 3)(x + 4) − 2(3x − 2) = (x − 4)2 . Najprostszym sposobem rozwiązania równania liniowego ax = b z założeniem x ∈ D jest rozwiązanie „zwykłego” równania liniowego. Równanie to ma jedno rozwiązanie x = 1 .i oczywiście okazuje się.

5 ( ). RÓWNANIA LINIOWE Zadanie 2.4. Ustalono również następujące zasady. Długopis kosztuje 3 zł. b) 12 punktów. i 50 gr? .18 ROZDZIAŁ 2. c) 7 zł. Za dobrze rozwiązane zadaine uczeń otrzymywał 5 punktów. natomiast za każde błędne rozwiązanie uczeń tracił 3 punkty. b) 7 zł. c) 2 punkty. Na pewnym sprawdzianie z matematyki było do rozwiązania 10 zadań. d) −7 punktów? Zadanie 2. Ile kosztuje ołówek. jeśli za 2 długopisy i 3 ołówki zapłacono: a) 9 zł. Ile zadań zostało rozwiązanych dobrze jeśli uczeń otrzymał: a) 34 punkty.

Jak wiadomo dwie proste mogą mieć 0. Jaki zbiór punktów na płaszczyźnie określa równanie 0x + 0y = c. metody graficznej. Istnieje wiele metod rozwiązywania układów równań. że jest nieoznaczony).1. Układem dwóch równań liniowych z dwiema niewiadomymi nazywamy układ postaci: a1 x + b 1 y = c 1 . że rozważany układ równań może albo być sprzeczny. to możemy użyć: 1. y) wyznaczające punkty wspólne tych prostych. metody podstawiania.Rozdział 3 Układy równań liniowych Definicja 3.1 Rozwiązywanie układów równań liniowych. Czy zbiór ten zależy od wartości parametru c? 3. 3. metody przeciwynych współczynników. Z tego wynika. 2. albo mieć dokładnie jedno rozwiązanie (mówimy wtedy że jest oznaczony) albo mieć ∞ wiele rozwiązań (mówimy wtedy.2. Ponieważ każde z równań określa pewną prostą na płaszczyźnie zatem rozwiązaniem układu są pary (x. aby każde z równań wyznaczało na płaszczyźnie pewną prostą). Problem 3. 19 . 1 lub ∞ puntków wspólnych (czy potrafisz wykonać odpowiednie rysunki?). Jeśli układ nie zawiera parametrów. a2 x + b2 y = c2 gdzie przynajmniej jeden z paramterów a1 i b1 oraz przynajmniej jeden z parametrów a2 i b2 jest różny od zera (to założenie jest potrzebne po to.

to proste te nie są równoległe. to jego wyznacznik główny napewno jest różny od zera. jeśli układ ma dokładnie jedno rozwiązanie. wydaje się.3 (wyznaczniki układu równań). Uwaga 3. Wyznacznik główny informuje nas. Jeśli wyznacznik główny układu W = 0. W układach bez parametrów. w bardzo prosty sposób. to proste wyznaczane przez ten układ są równoległe.1. Metoda taka pozwala na rowiązywania.1 Metoda wyznaczników. I odwrotenie. Poniżej zebrano podstawowe definicje i fakty. Fakt 3. Aby zbadać ile rozwiązań ma dany układ rówńań warto posłużyć się wyznacznikiem. 2 i 3!) Jeśli natomiast układ zawiera choć jeden parametr. Jeśli wyznacznik główy układ W = 0. metody wyznaczników. właśnie z ilością rozwiązań układu równań. których równania występują w układzie równań są równoległe czy nie. (Przypomnij sobie na czym polegają metody 1. . Jeśli natomiast wyznacznik główny W = 0.4 (interpretacja geometryczna wyznacznika). UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH 4. Poniżej zebrano kilka faktów wiążących wyznacznik. Fakt 3. to układ nie jest oznaczony . W matematyce używa się jej postaci ogólnej.5. Jeśli wyznacznik główy układu W = 0. że metoda wyznaczników jest „najbezpieczniejsza” i najefektywaniejsza.7.20 ROZDZIAŁ 3. 3. preferowane jest używanie jednej z dwóch pierwszych metod. układów wielu równań z dużą liczbą niewiadomych. Metoda wyznaczników jest najbardziej uniwersalną metodą rozwiązywania układów równań liniowych. potrzebne przy korzystaniu z tej metody. to układ jest oznaczony ma dokładnie jedno rozwiązanie. czy proste. My w naszych rozważaniach ograniczymy się do układów dwóch równań z dwoma niewiadomymi.to znaczy albo okaże się być sprzeczny albo ma ∞ wiele rozwiązań. Dla układu: a1 x + b1 y = c1 a2 x + b2 y = c2 wyznacznikiem głównym nazywamy liczbę W obliczoną wzorem: W = a1 b1 a2 b2 = a1 b2 − a2 b1 . Fakt 3.6. Definicja 3. zwanej metodą bądź wzorami Cramera.

W zależności od parametru m zbadamy ilość rozwiązań układu: mx + y = 1 3x + 3my = 3 Obliczmy wyznacznik główny tego układu. m 1 = 3m2 − 3. że jeśli m ∈ R\{−1. Sposób poradzenia sobie z tą „przeszkodą” zilustruje poniższy przykład. nie wiadomo jednak czy pokrywają się czy też nie mają punktów wspólnych). Zauważmy. to układ posiada dokładnie jedno rozwiązanie. to układ nasz przybiera postać: −x + y = 1 . 1}. 21 Uwaga 3. Pozostaje sprawdzić co się dzieje dla m = 1 oraz dla m = −1 (w obu przypadkach proste wyznaczane przez układ równań są równoległe.8. że gdy W = 0.3. to dalej nie wiemy. Przykład 3. aby otrzymać: x − y = −1 . ile rozwiązań posiada układ równań. 3 3m Dla pozostałych m.czyli. x−y =1 . zatem wiadomo już. ROZWIĄZYWANIE UKŁADÓW RÓWNAŃ LINIOWYCH. zachodzi W = 0. Jeśli m = 1 to nasz układ przyjmuje konkretną postać: x+y =1 .1. x+y =1 Bez żadnych dalszych wyliczeń łatwo możemy stwierdzić. W = Sprawdźmy kiedy W = 0: 3m2 − 3 = 0 gdy m = 1 lub m = −1.9 (badanie ilości rozwiązań układu równań z parametrem). Jeśli natomiast m = −1. 3x + 3y = 3 Wystarczy podzielić drugie równańie obustronnie przez 3 aby otrzymać: x+y =1 . w tym przypadku układ ma nieskończenie wiele rozwiązań. 3x − 3y = 3 Wystarczy teraz pierwsze z równań pomnożyć przez −1 a drugie podzielić przez 3 (dążymy do zrównania współczynnika przy x). że oba równania opisują tą samą prostą .

Jeśli W = 0 oraz przynajmniej jeden z wyznczników szczegółowych Wx lub Wy jest różny od zera. to układ ma 1 rozwiązanie. to układ ma nieskończenie wiele rozwiązań.2 Zadania 2x − 3y = 7 4x + 2y = 1 3x − y = 2 −6x + 2y = 3 Zadanie 3. Fakt 3. to układ jest sprzeczny. jeśli natomiast m = 1. Wyznacznikami szczegółowymi niewiadomych x i y nazywać będziemy odpowiednio liczby: Wx = oraz Wy = a1 c1 a2 c2 = a1 c2 − a2 c1 . Definicja 3. Używając metody podstawiania rozwiązać układy równań: a) b) .10 (wyznaczniki szczegółowe układu równań). Okazało się. że jeśli m ∈ R\{−1. Jeśli m = −1. to rozwiązaniem układu jest para liczb: x = Wx W . wprowadzimy tzw. Zbierzmy więc uzyskane wyniki.12. stąd układ jest sprzeczny. Aby poradzić sobie z rozwiązaniem (a nie tylko z podaniem liczby rozwiązań) układu który posiada parametry.13.22 ROZDZIAŁ 3. y = Wy W Co więcej można udowodnić następujące własności. ale napewno nie pokrywają się (są „rozsunięte”). UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH Widać tutaj odrazu. Fakt 3. Jeśli wyznacznik główny układu W = 0. 1}. to układ ma ∞ wiele rozwiąząń. c 1 b1 c 2 b2 = c 1 b2 − c 2 b1 . Fakt 3. 3. Jeśli W = 0 oraz Wx = Wy = 0.1.11. że otrzymane proste są równoległe. wyznaczniki szczegółowe. to układ nie ma rozwiązań.

to rozwiąż dany układ metodą wyznaczników. W każdym z podanych niżej przypadków wylicz W i jeśli W = 0.4. z której „widać” ilość rozwiązń: a) x + 2y = 11 5x − 3y = 3 2x + 5y = 15 3x + 8y = −1 b) . Przypuśmy. − a2 .5. to przez odpowiednie pomnożenie przekształć układ do postaci.3.3. c2 . Zadanie 3. Używając metody przeciwnych wspólczynników rozwiąż układy rówńań: 1. ZADANIA c) x − 2y = 4 2x − 4y = 8 23 Zadanie 3. 3. a jeśli W = 0. c1 . Podany układ zilustruj graficznie i jeśli to możliwe podaj dokładne rozwiązanie. Zadanie 3. Wtedy każdy taki układ dwóch równań liniowych można sprowadzić do postaci: 1 y = − a1 x + b a2 y = − b2 x + c1 b1 c2 b2 Posługując się interpretacją graficzną podaj jak ilość rozwiąząń zależy od 1 2 1 2 liczb: − a1 .2. x+y =7 2x + 2y = 4 x − 3y = 8 −2x + 6y = 16 4x − y = 3 2x − 2y = 5 2. b b b b Zadanie 3. że b1 = 0 i b2 = 0. a) 3x − y = 2 4x + 2y = 8 3x + y = 10 −x + y = −2 b) Omów wady metody graficznej.2.

W zależności od parametru m rozwiąż podany układ: a) 3x + my = −2 3x + 2y = 3 x + 2y = 4 2x + my = 2m mx + y = m x + my = m2 b) ( ) c) ( ) . W zależności od paramteru (parametrów) podaj liczbę rozwiązań dla: a) x + 3my = 1 + m 3mx + y = −2(m − 1) m2 x + y = 1 x+y =m x+y =a mx + y = 0 (a − 3)x − 4y = b 9x − (a + 2)y = −9 2x + 3y = 4 4x + my = 2m b) c) d) e) Zadanie 3.6. UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH d) 28x + 35y + 3 = 0 12x + 15y + 25 = 0 2x + 5y = 25 −4x − 10y = −50 7x − 3y + 1 = 0 4x − 5y + 17 = 0 e) f) Zadanie 3.24 c) 3x − y = 5 5x + 2y = 23 ROZDZIAŁ 3.7.

W zależności od paramteru k podaj liczbę rozwiązań układu: kx + y = k 2 x + ky = 1 i odpowiedz. ma dokładnie siedem rozwiązań. 2. 4. ma co najmniej jedno rozwiązanie. jest niesprzeczny.3. ( ) ma rozwiązanie będące parą liczb przeciwnych. ZADANIA 25 Zadanie 3.2. 6. ma conajmniej dwa rozwiązania. . 3. jest nieoznaczony. 5. dla jakich wartości parametru k układ: 1. ma co najwyżej jedno rozwiązanie.8. 7.

UKŁADY RÓWNAŃ LINIOWYCH .26 ROZDZIAŁ 3.

to oba wzory dają tą samą liczbę ozna2a czaną przez x0 . • jeśli ∆ = 0. gdzie a = 0. Definicja 4.2. Funkcją kwadratową nazywamy dowolną funkcję postaci: f (x) = ax2 + bx + c. Jeśli w zadaniu pojawi się funkcja. • jeśli ∆ < 0. natomiast b i c są dowolnymi liczbami rzeczywistymi.4. to funkcja nie posiada miejsce zerowych. którą „wygląda” jak funkcja kwadratowa. 27 . to funkcja posiada dwa miejsca zerowe. x2 = 2a . f (x) = (m + 1)x2 + mx − 3) to najczęściej musimy rozpatrzeć osobno dwa przypadki: funkcji kwadratowej (gdy m = −1) oraz funkcji liniowej (gdy m = −1). ale współczynnik przy x2 zawiera parametr (np.3. „Składa” się ona z wierzchołka i dwóch ramion. Jeśli a = 0 i ∆ 0. Wykres funkcji kwadratowej. Symbol 2a 4a ∆ zwany wyróżnikiem rozpatrywanego trójmianu kwadratowego informuje nas o ilości miejsc zerowych: • jeśli ∆ > 0. to miejsca zerowe dane są wzorami: x1 = √ √ −b− ∆ −b+ ∆ . Wykresem funkcji kwadratowej jest parabola. które albo są skierowane do góry (gdy a > 0) albo na dół (a < 0). gdzie p = −b . Parametr c oznacza miejsce przecięcia wykresu x osią OY (ponieważ oczywiście f (0) = a ∗ 0 + b ∗ 0 + c = c). (Jeśli ∆ = 0. q). Współrzędne wierzchołka obliczamy ze wzorów: W = (p. q = −∆ (∆ = b2 − 4ac). to funkcja posiada jedno miejsce zerowe. Fakt 4.1 Podstawowe definicje.Rozdział 4 Funkcja kwadratowa 4. Uwaga 4.1 (funkcja kwadratowa).) Uwaga 4.

przez otrzymane punkty prowadzimy krzywą o kształcie możliwie najbardziej zbliżonym do paraboli (pamiętając o symetryczności. Uwaga 4. że w zasadzie. q) i zaznaczamy go na wykresie. zaznczamy je na osi OX. 5. wyliczamy wierzchołek W (p. Należy pamiętać. 2. dla x = 1 (wybieramy takie parametry x dla których obliczenia są możliwie najprostsze) i otrzymany punkt. Jeśli chcemy narysować wykres funkcji kwadratowej. które z tych sześciu parabol spełniają założenia tego zadania. korzystając z faktu. wraz z punktem do niego symetrycznym. dla funkcji f (x) = x2 + 4). należy zastanowić się. . że z kroków 1 − 4 dostajemy zaledwie jeden punkt (np. c) który ma współrzędne (2p. to: 1. a następnie opisać je w terminach ∆ oraz a. 3. Wtedy należy wyliczyć wartość np. 4. jeśli istnieją miejsca zerowa i są łatwe do obliczenia. mamy 6 „różnych” parabol (co możesz powiedzieć o wielkościach ∆ oraz a dla każdego z przypadków?): tu będzie rysunek (przypadki ze względu na znak a oraz ∆) Dlatego po przeczytaniu dowolnego zadania z funkcją kwadratową. że parabola ma oś symetrii (jest to prosta o równaniu x = p) i zaznaczamy punkt symetryczny do (0. zazanczamy na rysunku.2 Rysowanie wykresu funkcjia kwadratowej. zaznaczamy punkt (0. c).miejsce przecięcia z osią OY .5. FUNKCJA KWADRATOWA 4. o niezłamywaniu ramion i o gładkim wierzchołku). Może się zdarzyć.28 ROZDZIAŁ 4. c) .

pozwala rozwiązać wiele zadań.6 (wzory Viete’a). Poniżej zebrano kilka najczęściej używanych form. Wzory Viete’a pozwalają powiedzieć coś o x1 i x2 bez potrzeby wyliczania tych liczb. Zapamiętanie ich i częste stosowanie. Zapiszmy wzory Viete’a dla tej funkcji: x1 + x2 = 8 x1 x2 = 6 Odrazu widać stąd. WZORY VIETE’A. nie znając ich dokładnej wartości. 1. Fakt 4. Postać ogólna: f (x) = ax2 + bx + c . b) suma odwrotności x1 i x2 wynosi: 1 x1 + 1 x2 = x2 +x1 x1 x2 = 8 6 4 = 3. Jeśli a = 0 i ∆ x1 + x2 = c x1 x2 = a −b a 0. łatwo otrzymać wzory Viete’a.4. Wyróżnik tego trójmianu ∆ wynosi 40. Jednak wiele rzeczy o tych pierwiastkach można powiedzieć. Przykład 4. Istnieje wiele postaci zapisu wzoru funkcji kwadratowej.4 Funkcja kwadratowa w różnej postaci. które bez tych wzorów mogłby być dość skomplikowane. co oznacza. c) odległość x1 i x2 wynosi: |x1 − x2 | = (x1 − x2 )2 = √ √ (x1 + x2 )2 − 4x1 x2 = 82 − 4 ∗ 6 = 40. że oba miejsca zerowe będą liczbami nie wymiernymi. że obie liczby x1 i x2 są dodatnie (dlaczego?). to: Uwaga 4. .„widać” punkt przecięcia z osią OY .3. 29 4.7. x2 − 2x1 x2 + x2 = 1 2 oraz każde inne wyrażenie symetryczne ze względu na x1 i x2 . Poznamy dwa wzory które ułatwiają bardzo wiele obliczeń.8 (zastosowanie wzorów Viete’a). Niech f (x) = x2 − 8x + 6. Łato zauważyć. Bez wyliczania wartości tych pierwiastków można również powiedzieć (policzyć).3 Wzory Viete’a. wraz z podanymi zaletami każdego ze sposobów. że: a) suma kwadratów x1 i x2 wynosi: x2 +x2 = (x1 +x2 )2 −2x1 x2 = 82 −2∗6 = 1 2 64 − 12 = 52. 4. że funkcja ma dwa miejsca zerowe x1 oraz x2 .

jeśli natomiast a < 0. ∞). r2 . FUNKCJA KWADRATOWA 2. p) a rośnie w przedziale (p. Czy wiesz dlaczego? 2. że obcinamy funkcję kwadratową do przedziału r1 . ∞). p) natomiast rośnie w przedziale (p. 3. gdy ∆ 0. . że x ∈ r1 . Warto znać podane wyżej zapisy. r2 . Mówimy. 1. Zbiór wartości funkcji kwadratowej. że r1 < r2 . Natomiast. Postać iloczynowa: f (x) = a(x − x1 )(x − x2 ) (istnieje tylko wtedy. q . Wykresem tej funkcji nie jest cała parabola.5 Własności funkcji kwadratowej. a co za tym idzie nie posiada funkcji odwrotnej. Różnowartościowość. co więcej gdy ∆ = 0 skraca się do zapisu f (x) = a(x − x0 )2 ) „widać” miejsca zerowe. to zbiorem wartości jest przedział (−∞. Poniżej zebrano podstawowe własności funkcji kwadratowej.6 Funkcja kwadratowa określona na przedziale domkniętym. Monotoniczność. Jeśli a > 0. Bardzo często rozwiązanie problemu sprowadza się do rozważenia funkcji: f (x) = ax2 +bx+c przy założeniu. 4.30 ROZDZIAŁ 4. a jedynie jej fragment zawarty między prostymi x = r1 oraz x = r2 (łączeni z punktami końcowymi). Żadna funkcja kwadratowa nie jest różnowartościowa. jeśli a < 0. to funkcja maleje w przedziale (−∞. Postać kanoniczna: f (x) = a(x − p)2 + q . gdzie r1 oraz r2 to dowolne liczby rzeczywiste takie. to zbiorem wartości jest przedział q.„widać” wierzchołek oraz liczbę miejsc zerowych. Co prawda funkcja ta jest dana wzorem funkcji kwadratowej. Żadna funkcja kwadratowa nie jest monotoniczna. ∞). ale jej dziedziną nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych a jedynie przedział r1 . to funkcja rośnie w przedziale (−∞. 3. a jedynie przedziałami monotoniczna. 4. r2 . Jeśli a > 0. tak aby można było w odpowiednich zadania odrazu zastosować odpowiedni zapis i odczytać możliwie jak najwięcej informacji bez wykonywania dodatkowych obliczeń.

wykonaj odpowiednie rysunki. 4. iloczynową.1.9. którą osiąga w dwóch miejsach. c) f (x) = (x + 3)2 − 6. −1 . Spróbuj omówić „typy” otrzymanych wykresów. Niech teraz.7 Zadania Zadanie 4. że każda taka funkcja posiada wartość najmniejszą oraz wartość najmniejszą (mówimy. dziedziną naszej nowej funkcji będzie inny przedział . x ∈ 0. różnowartościową. x ∈ 1. 3. ta funkcja posiada również wartość największą −3. ze zmniejszoną liczbą miejsc zerowych itd. która wynosi −4 i jest osiągana dla x = 0.x ∈ 1. która wynosi 0 i jest osiągana dla x = 2. dziedziną funkcji będzie cały zbiór liczb rzeczywistych.inne niż funkcja przed obcięciem. . Aby lepiej zrozumieć powyższy przykład. Rozważ funkcję f (x) = x2 obciętą do różnych przedziałów. 1 . 2 . Obetnijmy dziedzinę do przedziału x ∈ −1. Podobnie jak poprzednio posiada ona wartość największą −4 którą osiąga dla x = 0. że funkcja osiąga swoje kresy). 2 . wierzchołek paraboli i miejsca zerowe: a) f (x) = 2x2 + 6x + 8.10 (wartość największa i najmniejsza). 1. d) f (x) = 2x2 + 6x. która wynosi −3 i jest osiągana dla x = 1 oraz wartość największą. 2 . x ∈ −2. ale nie posiada wartości największej.7. b) f (x) = 2(x − 3)2 . 3 . Najważniejszą nową własnością jest fakt. Wtedy. Otrzymujemy nową (inną!) funkcję. W pewnych sytuacjach możemy otrzymać funkcję monotoniczną. że otrzymane funkcje mogą mieć różne własności .4. dla x = ±1. Taka funkcja posiada wartość najmniejszą. Dla podanych funkcji znajdź postać ogólną. np: x ∈ −1. kanoniczną. W odróżnieniu jednak od poprzedniej. Rozważmy poniższe funkcje. Zauważmy. Wszystkie dane będą jednym wzorem f (x) = x2 − 4. 2. Niech w tym przypadku. nasza funkcja posiada wartość najmniejszą. Przykład 4. ZADANIA 31 Problem 4.

Zadanie 4. aby: a) do wykresu tej funkcji należały punkty (1. Wyznacz największą i najmniejszą wartość funkcji f w podanym przedziale: a) f (x) = −2x2 + 2x − 1. Zadanie 4. c) f (x) = −3x2 + 5x + 2. 1) oraz (0. b) f (x) = x2 + 4x − 2. x ∈ −1. c) f (x) = (m + 1)x2 − 2(m + 1)x + 3m. Dla jakich wartości parametru m podana funkcja posiada dokładnie jedno miejsce zerowe: a) f (x) = mx2 + 3x + 4. 2 .4. f) jej wykres przecinał oś OY w punkcie (0. d) funkcja ta miała dokładnie jedno miejsce zerowe 3. 2 . c) f (x) = x − x2 . x ∈ 0. Naszkicuj wykresy funkcji z zadania 1. b) f (x) = 2x2 − 3x − 1. Zadanie 4. c) funkcja ta miała dwa miejsca zerowe 2 i −3.6.5. . FUNKCJA KWADRATOWA Zadanie 4.32 ROZDZIAŁ 4. Wyznacz wartości współczynników b i c funkcji f (x) = x2 + bx + c tak. b) do wykresu tej funkcji należały punkty (3. Wyróżniki podanych trójmianów są dodatnie (sprawdź to!).3. x ∈ 0. podaj przedziały monotoniczności i zbiór wartości. 2 . Rozwiązania zobrazuj na odpowiednim rysunku. 9) oraz (−1. Oblicz sumę i iloczyn miejsc zerowych każdego z trójmianów (bez wyliczania wartości tych miejsc zerowych): a) f (x) = x2 − 8x + 12. e) funkcja ta osiągnęła minimum równe 5 dla x = −2. Zadanie 4.2. b) f (x) = x2 − mx + 2. 3) i był styczny do osi OX. −5). −9).

33 Jakiego znaku są miejsca zerowe każdego z tych trójmianów? Zadanie 4. ZADANIA 1 d) f (x) = 2 x2 + 4x − 3. c) jest funkcją parzystą. Poniższe wyrażenia przedstaw za pomocą x1 + x2 oraz x1 x2 : a) x3 + x3 . Dla jakich wartości parametru m funkcja f (x) = x2 + (m − 1)x + 3: a) przyjmuje tylko wartości dodatnie.7.7.8. x2 2 . b) przyjmuje tylko wartości ujemne.4. Zadanie 4. 1 2 b) 1 x2 1 + 1 .

FUNKCJA KWADRATOWA .34 ROZDZIAŁ 4.

1 (równanie kwadratowe). zachodzi jeden z przypadków: • jest to równanie liniowe dla m = 1.jest sprzeczne. • jest to równanie kwadratowe dla m = 1.1 Równanie kwadratowe. w zależności od parametru m. Zauważmy. to równanie kwadratowe ma jedno rozwiązanie. to mamy doczynienia z równaniem kwadra4 towym. że jeśli m = 0. Równaniem kwadratowym nazywamy równanie postaci: ax2 + bx + c = 0 gdzie a = 0.Rozdział 5 Równania i nierówności kwadratowe 5. Jeśli ∆ > 0. ma równanie mx2 + 4x − 1 = 0. Fakt 5. Jeśli natomiast m = 0. x = −b . 35 .1.1 Liczba rozwiązań równania kwadratowego. Definicja 5. które jako równanie liniowe. Jeśli ∆ < 0. to powyższe równanie.2.3 (liczba rozwiązań równania kwadratowego). Rozważmy równanie: (m − 1)x2 − 2mx + m = 0 (m ∈ R jest parametrem). b. W zależności od wartości parametru. c ∈ R. Przykład 5. 5. nie jest równaniem kwadratowym i redukuje się do równania postaci: 4x − 1 = 0. to rów√ √ nanie kwadratowe ma dwa rozwiązania: x = −b− ∆ lub x = −b+ ∆ . oczywiście ma jedno rozwiązanie (x = 1 ). Możemy wobec tego policzyć deltę: ∆ = 16 + 4m (należy pamiętać. Jeśli 2a 2a ∆ = 0. Zastanówmy się ile rozwiązań. 2a to równanie kwadratowe nie ma rozwiązań .4. Przykład 5.

Jeśli natomiast m < −4. to równanie ma 2 rozwiązania. a dla jakich ”pod” osią OX. wobec czego równanie jest sprzeczne. postępujemy w następujący sposób. Stąd otrzymujemy szybko odpowiedź: x ∈ (−∞. ∞). • Jeśli m ∈ (−∞. 2) ∪ (4. Pokażemy teraz. przy czym najbardziej interesują nas w nim miejsca zerowe funkcji (nie musimy wyliczać współrzędnych wierzchołka. Jeśli m = −4.6. która daje szybki i dokładny wynik.5. (Narysuj samodzielnie odpowiedni rysunek i sprawdź czy rozumiesz. Definicja 5. że jeśli m > −4 (przy założeniu m = 0 !) to ∆ > 0.2. −4). jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE że obliczona ∆ istnieje tylko w przypadku gdy m = 0). to równanie ma 1 rozwiązanie. ax2 + bx + c = 0. 5.36 ROZDZIAŁ 5. to ∆ < 0. tp ∆ = 0. Przykład 5. posiądająca dwa miejsca zerowe x1 = 2 oraz x2 = 4. oraz a. .1 Graficzne przedstawienie nierówności kwadratowej. wybieramy przedział który jest rozwiązaniem nierówności. Następnie patrzymy dla jakich wartości x naszkicowany wykres jest ”nad” osią OX.najczęściej w ogóle nie rysujemy osi OY !). ∞). dla jakich wartości parametru m. Szkicujemy przybliżony wykres funkcji kwadratowej danej wzorem z nierówności.7. b. Nierównością kwadratową nazywać będziemy nierówności postaci: ax2 + bx + c < 0. 5. c ∈ R. co daje równanie tylko z jednym pierwiastkiem. ax2 + bx + c 0. Wykresem funkcji danej wzorem f (x) = x2 − 6x + 8 jest parabola o ramionach skierowanych w górę. Aby rozwiązać nierówność kwadratową. Rozwiążemy nierówność x2 − 6x + 8 > 0. Odpowiednio dla danej nierówności. czyli równanie ma wówczas dwa różne pierwiastki. Przy rozwiązywaniu nierówności kwadratowych. gdzie a = 0. • Jeśli m = −4 ∨ m = 0. miejsca przecięcia z osią OY itd. Zbierzmy uzyskane wyniki: • Jeśli m ∈ (−4. Powyższe rozumowanie pokażemy na kilku przykładach.2 Nierówność kwadratowa. ax2 + bx + c > 0. . skąd wzięła się odpowiedź!) Przykład 5. Łatow zatem policzyć. rozwiązaniem nierówności: 2x2 +4x+m 0. 0) ∪ (0. często najwygodniejszym sposobem jest skorzystanie z metody graficznej. to równanie nie ma rozwiązań.

5. Stąd napewno k = 5 nie jest szukanym k. Częścią wspólną wszystkich warunków jest szukana odpowiedź. Otrzymujemy zatem następujące warunki:    k=5 a=5−k <0   ∆ = 4(1 − k)2 − 8(5 − k)(1 − k) < 0 Drugi warunek daje k > 5. wtedy i tylko wtedy. że jedynie dla k = 5. Aby każda liczba rzeczywista spełniała tą nierówność.8.3. gdzie k ∈ R jest parametrem. Zatem rozwiązaniem naszej nierówności 2x2 + 4x + m 0 będzie cały zbiór liczb rzeczywistych. ∞). w całości musi znajdować się nad osią OX lub ewentualnie może się z nią stykać.5. zatem m 2. Zastanówmy się dla jakich wartości tego parametru. (Narysuj odpowiedni rysunek i zastanów się. czyli: k ∈ (9. ∞). 1)∪(9.2. Ponieważ ∆ = 16 − 8m. a trzeci: k ∈ (−∞.1. czyli a < 0 (ramiona muszą być skierowane w dół) oraz ∆ < 0 (nie może być miejsc zerowych). Dla k = 5 nierówność sporwadza się do nierówności liniowej 8x − 8 < 0. parabola ta powinna ”nie schodzić” poniżej osi OX. czy rozumiesz jak otrzymaliśmy taką odpowiedź!) Przykład 5. Zadanie rozwiąż na dwa sposoby: analitycznie oraz graficznie. Rozwiąż równanie: a) (3x − 8)2 − (4x − 6)2 + (5x − 2)(5x + 2) = 96.3 Zadania Zadanie 5. tylko przedział x ∈ (−∞. Stąd dostajemy warunek ∆ 0 (dlaczego?). gdy m ∈ 2. gdy cała parabola będzie leżeć pod osią OX. b) (2x − 7)2 + (3x − 5)2 + (4x − 9)(4x + 9) = 2(64 − 29x). dana nierówność jest rzeczywiście nierównością kwadratową. Zadanie 5. ∞). rozwiązaniem nierówności jest zbiór wszystkich liczb rzeczywistych. 1). to rozważana nierówność jest nierównością kwadratową i wykresem jej lewej strony jest parabola. Pierwsze spostrzeżenie jest takie. tzn. że k = 5. Rozważmy nierówność (5 − k)x2 − 2(1 − k)x + 2(1 − k) < 0. W dalszych rozważaniach zakładamy więc. ZADANIA 37 Wykresem lewej strony nierówności jest parabola o ramionach skierowanych w górę (dlaczego?). której rozwiązaniem nie jest cały zbiór liczb rzeczywistych. Zbadaj liczbę pierwistków równania x2 − 6x + 5 = m w zależności od paramteru m. Który ze sposobów jest efektywniejszy? . Skoro k = 5. Rozwiązaniem będzie cały zbiór liczb rzeczywistych wtedy i tylko wtedy.

. c) 2x(x − 10) d) x(x + 19) 4(x − 8). Rozwiąż nierówności: a) x2 − 8x + 12 < 0.7. ujemne pierwiastki rzeczywiste? Zadanie 5.4. Zadanie 5. b) (m2 + 5m − 6)x2 − 2(m − 1)x + 3 c) −x2 + 4mx + 13 > 0. 3(18 + 5x).3.38 ROZDZIAŁ 5. b) x2 < −4(x + 1). W zależności od paramteru m podaj liczbę pierwiastków równania: a) x2 − m2 = 2mx + 1.5. Dla jakich wartości paramteru m zbiorem rozwiązań nierówności jest cały zbiór R? a) x2 − mx + m + 3 > 0.6. c) (m − 5)x2 + (5 − m)x − 3m = 0. Zadanie 5. a) mx2 + 2(m − 1)x + m − 3 = 0. c) (m + 1)x2 − 2x + m − 1 = 0. Dla jakich wartości parametru m równanie (m − 1)x2 − 2mx + m − 2 = 0 ma 2 różne. 0. Dla jakich wartości parametru m równanie ma dokładnie jeden pierwiastek. Znajdź ten pierwiastek. Zadanie 5. b) mx2 + mx + m = 0. b) x2 + mx + m + 3 = 0. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE Zadanie 5.

PRZYKŁADY TYPOWYCH ZASTOSOWAŃ FUNKCJI KWADRATOWEJ W ZADANIACH. − 2 ) ∪ (−1. Wtedy ilość pierwiastków zależy od ∆. to równanie redukuje się do: 4x+1 = 0 i nie spełnia warunków zadania (to równanie liniowe nie może mieć dwóch różnych pierwiastków tego samego znaku). 2 Przykład 5. czy wszystko jest zrozumiałe. ∞). Z trze3 ciego warunku mamy: m ∈ (−∞. Jeśli natomiast m = −1. Rozwiązanie: Jeśli m = −1. − 2 ) ∪ (3.39 5. równanie bądź nierówność kwadratowa. −4 3) ∪ (4 3. dla których wartość bezwzględna różnicy pierwiastków równania: x2 +mx+12 = 0 jest równa 1. gdy m ∈ 1 (−∞. ∞) . − 3 ) ∪ (−1. Przykład 5. więc aby móc mówić o różnicy pierwiastków.5. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m.10. musimy mieć pewność że istnieją dwa różne pierwiastki. − 2 ) ∪ (3. Przeanalizuj poniższe przykłady i upewnij się. Odpowiedź: Równanie ma dwa pierwiastki tego samego znaku. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m. ∞). Otrzymujemy następujące warunki:    m = −1 ∆>0  c  >0 a 1 Drugi warunek daje nam sumę przedziałów: m ∈ (−∞. Rozwiązanie: Jest to równanie kwadratowe. Odpowiedzią będzie część wspólna otrzymanych wyników. w których pojawia się funkcja. dla których równanie (m + 1)x2 − 4mx + 2m + 3 = 0 ma dwa różne pierwiastki tego samego znaku. Mamy więc: ∆>0 |x1 − x2 | = 1 Z pierwszego warunku mamy: ∆ = m2 − 48 m2 − 48 > 0 √ √ m ∈ (−∞. to równanie jest kwadratowe. ∞).4 Przykłady typowych zastosowań funkcji kwadratowej w zadaniach. a znak pierwiastków ustalamy ze wzorów Viete’a. W tym podrozdziale zebrano kilka przykładów zadań.9.4.

Przykład 5. Otrzymujemy następujące warunki:    b2 c b2 − 4ac ∆ −4 = = 2 2 2 a a a a m = −1 ∆>0  c  >0 a 1 Drugi warunek daje nam sumę przedziałów: m ∈ (−∞. Z trze3 ciego warunku mamy: m ∈ (−∞. Rozwiązanie: Jeśli m = −1. Warunek |x1 − x2 | = 1 jest spełniony. Rozwiązanie: Wykresem funkcji f (x) = x2 + 4mx + 3m2 jest parabola o ramionach skierowanych w górę. że: m2 − 48 =1 1 m2 = 49 m = 7 ∨ m = −7 Odpowiedzią jest część wspólna wyników z oby warunków. Co więcej 5 leży pomiędzy tymi pierwiastkami. Przeksztłacimy wyrażenie (x1 − x2 )2 : (x1 − x2 )2 = (x1 + x2 )2 − 4x1 x2 = A stąd mamy. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m. gdy f (5) < 0 (czy wiesz dlaczego? .sporządź szkic wykresu funkcji i spróbuj to wyjaśnić!). RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE Drugi warunek przekształcamy tak aby można było skorzystać ze wzorów Viete’a. 2 2 Przykład 5.12. dla których równanie (m + 1)x2 − 4mx + 2m + 3 = 0 ma dwa różne pierwiastki tego samego znaku. a znak pierwiastków ustalamy ze wzorów Viete’a. Odpowiedzią będzie część wspólna otrzymanych wyników. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m. − 1 ) ∪ (3. Zatem: . ∞). gdy (x1 − x2 )2 = 1 (czy wiesz dlaczego?). Wtedy ilość pierwiastków zależy od ∆. Jeśli ∆ > 0. gdy m ∈ (−∞. Jeśli natomiast m = −1. to ma ona dwa miejsca zerowe. to równanie jest kwadratowe. ∞). to równanie redukuje się do: 4x+1 = 0 i nie spełnia warunków zadania (to równanie liniowe nie może mieć dwóch różnych pierwiastków tego samego znaku). Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m ∈ {−7. − 3 ) ∪ (−1. ∞). dla których liczba 5 leży pomiędzy pierwiastkami równania: x2 + 4mx + 3m2 = 0. Odpowiedź: Równanie ma dwa pierwiastki tego samego znaku. 7}. − 2 ) ∪ (3. wtedy i tylko wtedy. − 2 ) ∪ (−1. wtedy i tylko wtedy.11. W tym przypadku tą część wspólną stanowi dokładnie to co wyszło z warunku drugiego.40 ROZDZIAŁ 5.

(Ze względu na to podobieństwo pomijamy je tutaj . Aby były one sinusem i cosinusem tego samego kąta. aby kąt był ostry . Przykład 5. które są bardzo podobne do tych. Takie równanie jest oczywiście sprzeczne. − 5 ). że dla m = 0 równanie to nie jest kwadratowe i upraszcza się do: 2 = 0.14.5.13. Zadanie: Wyznacz wartości parametru m. PRZYKŁADY TYPOWYCH ZASTOSOWAŃ FUNKCJI KWADRATOWEJ W ZADANIACH. Rozwiązanie: Zauważmy.4.41 ∆>0 25 + 20m + 3m2 Obliczenia przeprowadzamy podobnie do poprzednich przykładów. musi zachodzić równość x2 + x2 = 1 (czy wiesz dlaczego musi zajść ten warunek? przypomnij 1 2 sobie „słynną” jedynkę trygonometryczną!). to rozpatrywane równanie jest kwadratowe i liczba rozwiązań zależy od ∆: ∆ = m2 − 8m. przyjmują wartości nieujemne). Rozwiązanie: Oczywiście muszą istnieć dwa różne pierwiastki. Jeśli m = 0. które są sinusem i cosinusem tego samego kąta ostrego. Zadanie: Funkcja f : R → N przyporządkowuje każdej liczbie m ∈ R liczbę rozwiązań równania mx2 + mx + 2 = 0. czyli ∆ > 0.doprowadź obliczenia do końca i sprawdź odpowiedź!) Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m ∈ (−5. dla których równanie: x2 + 4mx + 3m2 = 0 ma dwa pierwiastki. Chcemy również. które wykonywaliśmy w poprzednich przykładach. x2 > 0 (dla kątów ostry zarówno sinus jak i cosinus. Wniosek: dla m = 0 mamy zero rozwiązań (czyli f (0) = 0). 3 Przykład 5.czyli x1 . . √ Odpowiedź: Zadanie jest spełnione dla m = 15. Naszkicuj wykres funkcji f . Mamy zatem warunki:    ∆>0 x2 + x2 = 1 2  1  x1 > 0 ∧ x2 > 0 Dwa ostatnie warunki sprowadzamy do wzorów Viete’a: x2 + x2 = 1 ⇔ 1 b2 c −2 =1 a2 a b −a > 0 c >0 a x1 > 0 ∧ x2 > 0 ⇔ Pozostaje tylko dokończyć obliczenia.

samodzielne rozwiązanie kilku podobnych zadań nie powinno spawić Ci problemu. Suma kwadratów pierwiatsków saje się zapisać wzorami Viete’a. Zadanie: Dla jakich wartości parametru m. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE Jeśli więc m2 − 8m > 0 (i m = 0) to mamy 2 rozwiązania.8. łatwo przekonać się. jako: x2 + x2 = 1 1 Stąd: x2 + x2 = m2 − 2(m − 1) = m2 − 2m + 2. 0) ∪ (8. (Czy rozumiesz skąd wzięła się ta odpowiedź?) b2 c −2 . Po naszkicowaniu tej paraboli. Tak dzieje się dla m ∈ (−∞. Dla m = 8 mamy 1 rozwiązanie.42 ROZDZIAŁ 5. 2 a a 5. gdzie m ∈ R\{2}. Przykład 5. Zadanie 5. ∞) Teraz wystarczy tylko narysować wykres funkcji f korzystając z podanego wyżej wzoru. 1 2 Rozważmy zatem funkcję f (m) = m2 − 2m + 2. 8) 1 dla m = 8   2 dla m ∈ (−∞. ∞). 0) ∪ (8. że najmniejszą wartość. 8) równanie nie ma rozwiązań. Odpowiedź: Dla m = 1 suma kwadratów pierwiastków danego równania jest najmniejsza. suma kwadratów rozwiązań równania równania: x2 − mx + m − 1 = 0 jest najmniejsza? Rozwiązanie: Sprawdźmy najpierw kiedy w ogóle istnieją dwa pierwiastki.4. dla których równanie (m − 1)x2 + 2mx + 3m − 2 = 0 ma dwa pierwiastki o różnych znakach. Zatem możemy już podać wzór na funkcję f :    f (x) = 0 dla m ∈ 0. .15. Wykresem tej funkcji jest parabola z wymazanym punktem nad m = 2 (nie jest to na szczęście wierzchołek tej paraboli). Wyznacz wartości parametru m. funkcja f osiąga dla m = 1.1 Zadania dodatkowe Po przeanalizowaniu powyższych przykładów. ∆ = m2 − 4(m − 1) = m2 − 4m + 4 = (m − 2)2 Zatem dwa (różne) pierwiastki istnieją gdy m = 2. Dokończenie tego zadania pozostawiamy jako ćwiczenie czytelnikowi. czyli kiedy ∆ > 0. Dla m ∈ (0.

Naszkicuj wykres funkcji f .11. które są sinusem i cosinusem tego samego kąta. b) (m + 2)x2 + 6mx + 4m − 1 = 0.4. Wyznacz wartości parametru m. Funkcja f przyporządkowuje każdej liczbie m ∈ R liczbę rozwiązań równania: a) x2 + mx + m = 0. Zadanie 5. Zadanie 5.12. dla których równanie: 3x2 + 3 mx + 2 = 0 ma dwa rozwiązania. Zadanie 5. Wyznacz wartości parametru m. Zadanie 5.10. 4). takie. dla których pierwiastki równania: x2 − 2mx + m2 − 1 = 0 należą do przedziału (−2. Wyznacz wartości parametru m. . że suma ich kwadratów jest najmniejsza.9. dla których równanie: x2 + (6 − m)x + 2(6 − m) = 0.14. dla których iloczyn pierwiastków równania: (m − 3)x2 − (m + 2)x + 1 = 0 jest większy od 2. dla których równanie: x2 − 2x + 1 = 2xm + m2 ma dwa różne pierwiastki dodatnie. Wyznacz wartości parametru m. ma dwa rozwiązania.5.43 Zadanie 5. Wyznacz wartości parametru m. PRZYKŁADY TYPOWYCH ZASTOSOWAŃ FUNKCJI KWADRATOWEJ W ZADANIACH.13. Zadanie 5.

44 ROZDZIAŁ 5. RÓWNANIA I NIERÓWNOŚCI KWADRATOWE .

to łatwo zauważymy.4. Wartością bezwzględną liczby x nazywamy odległość punktu odpowiadającego tej liczbie na osi liczbowej. Przykład 6. to widzimy. to |x| = x. tp |x| = −x. stąd | − 3| = 3. Każdej liczbie rzeczywistej x odpowiada na takiej osi dokładnie jeden punkt. Przykład 6. że obliczenie wartości bezwzględnej z liczby rzeczywistej jest bardzo proste. 45 . Jeśli zaznaczymy na osi liczbowej liczbę 4.1 (wartość bezwzględna). • w przeciwnym wypadku (jeśli liczba x jest ujemna). od punktu zero i oznaczamy przez |x|. Podobnie możemy pokazać.2. na prostej „wyposażonej” w zwrot. Przykład 6. 1 3 |0| = 0. który często podaje się wręcz jako definicję wartości bezwzględnej: |x| = x dla x 0 −x dla x < 0. | 1 | = 2 . |−7| = 7. stąd |4| = 4. 2 4 Widzimy więc. Jeśli zaznaczymy na osi liczbowej liczbę −3. że na przykład: |5| = 5. że jej odległość od zera wynosi 4. punkt oznaczony jako zero i jednostkę). że jej odległość od punktu zero wynosi 3. | −3 | = 4 itd. W ten sposób otrzymaliśmy wzór.Rozdział 6 Wartość bezwzględna Zbiór liczb rzeczywistych (który oznaczamy przez R) można przedstawić graficznie jako zbiór punktów na osi liczbowej (tzn. Definicja 6. Możemy przedstawić to w formie przepisu: • jeśli liczba x jest dodatnia lub jeśli jest zerem.3.

|3x − 4| = 8.1 Własności wartości bezwzględnej. y ∈ R mamy: 1. lub takie gdzie będzie więcej niewiadomych.8. 2. 4. Na przykład: |(−3) + 4| = | − 3| + |4|. . 3. Definicja 6. Z tego względu nazywamy je podstawowymi. 6. W toku późniejszych rozważań zajmiejmy się również przypadkami bardziej skomplikowanymi. W zależości od wartości parametru a zachodzi jeden z przypadków. Fakt 6.7 (równanie podstawowe z wartością bezwzględną). Uwaga 6. w których występuje wartość bezwzględna. Fakt 6. Przykład 6. |x2 − 4x + 1| = 2.46 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA 6. Poniższy fakt zbiera podstawowe własności wartości bezwzględnej.5. Dla dowolnych liczb x. |4x + 1| = −3 itp. 5. |5 − 10| = |5| − |10|. Równaniem podstawowym z wartością bezwzględną będziemy nazywać równanie postaci: |coś| = a. |y| przy założeniu y = 0. Prezentowane tu równania. | − x| = |x|.6.9. gdzie a jest konkretną (ustaloną) liczbą rzeczywistą. Zauważmy. |3x − x2 | = 0.2 Równania z wartością bezwzględną. |x − y| = |y − x|. x y = |x| . są bardzo proste. |x| 0. gdzie na przykład niewiadoma będzie zarówno wewnątrz wartości bezwzględnej jak i poza nią. że dla sumy i różnicy na ogół nie są spełnione własności podobne do tych z punktu 3 i 4 powyższego faktu. Równania o których mówi definicja wyglądają na przykład tak: |x| = 2. Poniższy fakt umożliwia rozwiązywanie równań podstawowych z wartością bezwzględną. |x · y| = |x| · |y|.

6.3. NIERÓWNOŚCI Z WARTOŚCIĄ BEZWZGLĘDNĄ. 1. Jeśli a < 0, to równanie |coś| = a nie ma rozwiązania. 2. Jeśli a = 0, to równanie |coś| = a jest tożsame równaniu: coś = a.

47

3. Jeśli a > 0, to równanie |coś| = a jest równoważne warunkom: coś = a ∨ coś = −a. Korzystając z powyższego faktu, rozwiążemy podane w poprzednim przykładzie równania podstawowe. Sprawdź czy rozumiesz skąd wzięły się podane niżej wyniki. Przykład 6.10. Równanie |x| = 2 ma dwa rozwiązania: x = 2 ∨ x = −2. Przykład 6.11. Roziązenie równanie |3x − 4| = 8, sprowadza się do rozwiązania dwóch równań liniowych: 3x − 4 = 8 oraz 3x − 4 = −8. Daje to nam 4 odpowiedź: x = 4 ∨ x = − 3 . Przykład 6.12. Aby rozwiązać równanie: |x2 − 4x + 1| = 2, musimy rozwiązać dwa równania kwadratowe: x2 − 4x + 1 = 2 ∨ x2 − 4x + 1 = −2 x2 − 4x − 1 = 0 ∨ x2 − 4x + 3 = 0. W rezultacie otrzymujemy cztery możliwe rozwiązania: x = 2 − √ 2 + 5 ∨ x = 1 ∨ x = 3. √

5∨x =

Przykład 6.13. Równanie |3x − x2 | = 0 sprowadza się do 3x − x2 = 0, co bardzo łatwo daje się rozwiązać, bo jest to równanie tożsame z: x(3 − x) = 0. Czyli mamy dwa rozwiązania x = 0 ∨ x = 3. Przykład 6.14. Równanie |4x + 1| = −3 zgodnie z podanym faktem jest sprzeczne.

6.3

Nierówności z wartością bezwzględną.

Po rozważaniach dotyczących prostych równań z wartością bezwzględną, przyszedł czas na proste nierówności w których występuje wartość bezwzględna. Definicja 6.15 (nierówność podstawowa z wartością bezwzględną). Pojęciem nierówności podstawowej z wartością bezwzględną, będziemy określać nierówności postaci: |coś| > a, |coś| a, |coś| < a lub |coś| a. Zakładamy, że a jest dowolną, ustalną liczbą rzeczywistą.

48

ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA

Przykład 6.16. Rozwiążemy prostą nierówność |x| > 2. Jeśli przypomnimy sobie definicję wartości bezwzględnej podaną w tym rozdziale, możemy powiedzieć, że dana nierówność opisuje zbiór takich punktów na osi liczbowej, których odległość od zera jest większa od 2. Aby „zobaczyć” rozwiązanie wysraczy wykonać prosty rysunek (wykonaj go!) i odczytać odpowiedź: x ∈ (−∞, −2) ∪ (2, ∞). Przedstawimy poniżej fakty, które właściwie bazują na rozumowaniu z powyższego przykładu i umożliwiają rozwiązanie wszystkich nierówności podstawowych. Fakt 6.17. Założmy, że a jest dowolną, ustaloną liczbą rzeczywistą dodatnią. Wówczas mamy: 1. Nierówność |coś| > a jest równoważna warunkom: coś > a lub coś < −a. 2. Nierówność |coś| −a. a jest równoważna warunkom: coś a lub coś

3. Nierówność |coś| < a jest równoważna warunkom: −a < coś < a. 4. Nierówność |coś| a jest równoważna warunkom: −a coś a.

Fakt 6.18. Założmy, że a jest dowolną, ustaloną liczbą rzeczywistą ujemną. Wówczas mamy: 1. Nierówność |coś| > a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R. 2. Nierówność |coś| a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.

3. Nierówność |coś| < a jest sprzeczna. 4. Nierówność |coś| a jest sprzeczna.

Fakt 6.19. Założmy, że a = 0. Wówczas mamy: 1. Nierówność |coś| > a jest równoważna zapisowi: coś = 0. 2. Nierówność |coś| a jest równoważna zapisowi: coś ∈ R.

3. Nierówność |coś| < a jest sprzeczna. 4. Nierówność |coś| a jest równoważna zapisowi: coś = 0.

Problem 6.20. Podaj interpretację geometryczną każdego z przypadków powższych faktów.

6.4. PRZEKSZTAŁCENIA WYKRESÓW FUNKCJI Z UŻYCIEM WARTOŚCI BEZWZGLĘDNEJ.4 Korzystając z podanych faktów, pokażemy teraz jak rozwiązać proste nierówności z wartością bezwzględną. Przykład 6.21. Rozważmy nierówność: |4x − 3| > 1, Jest ona równoważna warunkom: 4x − 3 < −1 ∨ 4x − 3 > 1. Stąd mamy: x< 1 ∨ x > 1. 2

1 Czyli rozwiązaniem nierówności jest: x ∈ (−∞, 2 ) ∪ (1, ∞).

Przykład 6.22. Rozważmy nierówność: |3−x| 2. Korzystając z podanych wcześniej własności, wiemy że podana nierówność jest równoważna nierówności |x−3| 2. Taka nierówność natomiast jest równoważna dwóm warunkom, które w skrócie zapisujemy: −2 x−3 2.

Aby otrzymać rozwiązanie wystarczy dodać do wszystkich stron nierówności liczbę 3, co daje nam zapis: 1 x 5. Stąd mamy odpowiedź: x ∈ 1, 5 ,

6.4

Przekształcenia wykresów funkcji z użyciem wartości bezwzględnej.

Przypuśćmy, że dana jest funkcja f (x) oraz wiemy jak wygląda jej wykres. Zastanówmy się jak będzie wyglądać wykres funkcj g danej wzorem g(x) = |f (x)|. Otóż jeśli dla pewnej wartości argumentu x wartość funkcji f jest nieujemna (dodatnia lub równa zero), to nałożenie wartości bezwzględnej niczego nie zmieni. Nastomiast jeśli dla pewnej wartości x wartości f (x) jest ujemna, to wówczas wartość g(x) będzie liczbą przeciwną do f (x). Fakt 6.23 (o wykresie funkcji z nałożoną wartością bezględną „na funkcję”). Aby uzyskać wykres funkcji y = |f (x)| z wykresu funkcji f (x) postępujemy w następujący sposób: • Punkty które leżą nad osią OX (lub na niej) pozostawiamy niezmienione. • Punkty które leżą pod osią OX odbijamy symetrycznie względem tej osi - czyli mówiąc potocznie odbijamy je do góry.

50

ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA

Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f (x) = x2 − 4x + 3. Następnie korzystając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = |x2 − 4x + 3|. Zastanówmy się teraz jak, mając dany wykres funkcji f (x) narysować wykres funkcji g danej wzorem g(x) = f (|x|). Jeśli argument x jest nieujemny (tzn. x 0) to oczywiście g(x) = f (x) czyli wykres (dla x 0 czyli po prawej stronie osi OY ) pozostawiamy niezmieniony. Ponadto wiemy napewno, że funkcja g(x) jest funkcją parzystą (bo dla każdego x z dziedziny mamy: g(−x) = f (| − x|) = f (x) = g(x)). Zatem lewą stronę wykresu (względem osi OY ) stanowi lustrzane odbicie strony prawej. Fakt 6.24 (o wykresie funkcji z nałożoną wartością bezwzględną „na argument”). Aby uzyskać wykres funkcji y = f (|x|) należy wyrzucić lewą stronę wykresu y = f (x). Prawą stronę wykresu pozostawiamy bez zmian i odbijamy symetrycznie, tak aby otrzymać wykres funkcji parzystej. Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f (x) = 3x − 1. Następnie korzystając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = f (|x|) = 3|x| − 1. Ćwiczenie: Narysuj wykresy funkcji f (x) = x2 − 4x + 3. Następnie korzystając z powyższego faktu narysuj wykres funkcji: g(x) = f (|x|) = |x|2 − 4|x| + 3. Uwaga 6.25. Ze względu na to, że |x|2 = x2 , zapisy h(x) = x2 − 6|x| + 8 oraz h(x) = |x|2 − 6|x| + 8 są równoważne. Bez względu na stosowany zapis, postępujemy zgodnie z tym co podano w powyższym fakcie. √ Uwaga 6.26. Ponieważ wiemy, że x2 = |x|, zatem funkcja g dana wzorem: g(x) = [f (x)]2 jest równa funkcji |f (x)|. √ Przykład 6.27. Zastanówmy się jak narysować wykres funkcji f (x) = x4 − 4x2 + 4. Przeksztłćmy wyrażenie podpierwiastkiem: x4 − 4x2 + 4 = (x2 − 2)2 . Widać √ więc, że x4 − 4x2 + 4 = (x2 − 2)2 = |x2 −2|. Wystarczy więc naszkicować wykres funkcji y = x2 − 2 i zastosować odpowiedni z faktów podanych wyżej.

6.5

Zadania

Zadanie 6.1. Rozwiąż równanie: a) |3x + x2 | = 2, b) |2x − 4| = 5,

51 Zadanie 6. Rozwiąż podane nierówności: a) |3x + 6| b) 2|x| < 2. c) x2 − 5|x| + 4 = m. 6). d) |2 − 5x| = 0. jeśli: a) P = (1. d) |x − 4| > 6. Zadanie 6. e) ( ) 2|x2 + 3x − 4| + m = 3.4. −1). b) |x2 − 5x + 4| = m. d) 3|x| − 2 = m + 1. 9. e) 2|x| + 2 f) |x| − 2 |x|. d) P = (1. Podaj liczbę rozwiązań równania |x2 + bx + c| = 3. W zależności od parametru m podaj liczbę rozwiązań równania: a) |2x − 4| = m.5. 3). −3). b) P = (1. i) (x − 2)2 1. c) P = (1. 2|x|. g) |4x2 − 4x + 3| < 2. Odpowiedź znajdź posługując się interpretacją gemometryczną! . Zadanie 6. ZADANIA c) |4x2 + 5x − 7| = −2. h) |x2 + 6x − 1| > 15. Wierzchołkiem paraboli y = x2 + bx + c jest punkt P .3. c) |x| − 1 0.2.6.

d) f (x) = 3x2 − 2|x| − 1. e) f (x) = −2x2 − |x| + 3. √ b) f (x) = x4 − 4x2 + 4. . Narysuj wykres funkcji: a) f (x) = |4x2 − 3|.5.52 ROZDZIAŁ 6. WARTOŚĆ BEZWZGLĘDNA Zadanie 6. √ c) f (x) = x2 − 4x + 4.

. Przykład 7. będziemy w tej książce określać jako „wężyk”. Warto wiedzieć. . an−1 . że funkcja f (x) = 0 też jest wielomianem. Funkcje liniowa i kwadratowa są wielomianami.2 Wykresy i własności wielomianów Wykresem wielomianu jest krzywa. Funkcja kwadratowa jest wielomianem stopnia 2. . .4 (funkcja liniowa i kwadratowa jako wielomiany). gdzie an = 0 oraz an . funkcja liniowa postaci f (x) = ax + b. . Dodatkowo przyjmuje się. . Funkcja W (x) = 3x7 + 4x − 2 jest wielomianem stopnia 7. . Liczba a0 często nazywana jest również wyrazem wolnym.1 Podstawowe pojęcia Definicja 7. a1 .Rozdział 7 Wielomiany 7.1. Przykład 7. a0 zwykło nazywać się współczynnikami. gdzie a = 0 jest oczywiście wielomianem stopnia 1. że dla każdego wielomianu zachodzi kilka faktów odnośnie jego wykresu i własności: 53 . . który dla prostoty. + a1 x + a0 . Wielomianem stopnia n (n ∈ N) będziemy nazywać każdą funkcję W : R → R daną wzorem: W (x) = an xn + an−1 xn−1 + . która przypomina nieskończenie długi drut. . Uwaga 7.3.2. an−1 . ale stopień tego wielomianu zależy od wartości parametru m: dla m = 3 stopień W (x) wynosi 6 natomiast dla m = 3 stopień W (x) wynosi 5. 7. a0 ∈ R. a1 . a jego stopień wynosi −∞. . Funkcja W (x) = (m − 3)x6 + 4x5 − 3x + 14 jest wielomianem. jeśli a = 0 oraz b = 0 to jest to wielomian stopnia 0. Liczby an .

• ilość ekstremów lokalnych wielomianu jest mniejsza od jego stopnia. Należy jednak zaznaczyć. lub n − 1. Uwaga 7. Q(x) = ax7 + bx3 + cx). Co więcej wiemy. jedno. Wielomian jest funkcją nieparzystą wtedy i tylko wtedy.1 Wielomian trzeciego stopnia Podczas rozwiązywania różnych zadań często mamy doczynienia z wielomianem stopnia 3. 7. WIELOMIANY • ilość miejsc zerowych wielomianu nie przekracza jego stopnia. Wielomian jest funkcją parzystą wtedy i tylko wtedy. to nie jest on określony względem parzystości (nie jest.6. . Ze względu na jego szczególny charakter. . a gdy an < 0 to w dół). czyli parzysta. . W (x) = ax6 +bx4 +cx2 +d). gdy „składa się” wyłącznie z potęg nieparzystch (np. lub n − 1. dwa. • może w ogóle nie być miejsc zerowych. . że zazwyczaj odnoszą się one tylko do wielomianów stopnia trzy. • jest nieparzysta ilość ekstremów.54 ROZDZIAŁ 7. . . . a drugie w dół (kierunek prawego ramienia wyznaczamy z współczynnika an ). • jest parzysta ilość ekstermów lokalnych (tyle samo maksimów co minimów).2. to: • oba ramiona „wężyka” są skierowane w tą samą stronę (gdy an > 0 to w górę. Wyraz wolny wielomianu to oczywiście potęga zerowa. Fakt 7.. że: a) jeśli stopień wielomianu n jest parzysty. to: • jedno ramię „wężyka” jest skierowane w górę.5. tzn: zero. ani nieparzysty). ani parzysty. trzy. gdy „składa się” wyłącznie z potęg parzystych (np. Wniosek: Jeśli we wzorze wielomianu występują zarówno potęgi parzyste jak i nie parzyste. • musi być przynajmniej jedno miejsce zerowe. tzn. poniżej zebrano różne jego własności. b) jeśli stopień wielomianu n jest nieparzysty.

Jeśli jednak ∆ 0 to badany wielomian W jest monotoniczy (pochodna ma stały znak) i w zależności od wartości a może być stale rosnący lub stale malejący.7. że jeśli wielomian ma postać W (x) = ax3 +bx2 +cx+d oraz a = 0. Co więcej stopień R(x) jest mniejszy niż stopień Q(x). która jest monotoniczna . Zapoznaj się z treścią tych twierdzeń i sprawdź czy dokładnie rozumiesz ich treść. 3. x4 +x2 +1 = (x4 +2x2 +1)−x2 = (x2 +1)2 −x2 = (x2 +1−x)(x2 +1+x). Rozłożymy kilka wilomianów na czynniki. Dobre poznanie tych twierdzeń jest o tyle ważne. że większość zadań o wielomianach (lub zadań w których w jakiejś postaci pojawiają się wielomiany) wymaga użyć niektórych z nich. Problem 7.9. Wielomian stopnia 3 może mieć jedynie jedno. .3 Twierdzenia dotyczące wielomianów W tym podrozdziale zebrano najważniejsze twierdzenia dotyczące wielomianów. 2. Każdy wielomian można rozłożyć na iloczyn czynników stopnia nie większego niż 2. Jeśli wielomian W (x) dzielimy przez Q(x) i dostajemy wynik P (x) i resztę R(x). Możemy policzyć ∆ dla pochodnej.7. x6 − 6x5 + 9x4 = x4 (x2 − 6x + 9) = x · x · x · x · (x − 3) · (x − 3). to pochodna ma dwa miejsca zerowe. więc badany wielomian ma dwa ekstrema. to: W (x) = P (x)Q(x) + R(x). dwa lub trzy miejsca zerowe. lub stała w całej swej dziedzinie. 6x5 − x4 + x3 = x · x · x · (6x2 − x + 1). Twierdzenie 7.3. Wielomian trzeciego stopnia ma następujące własnoći: 1. 2. to pochodna tego wielomianu ma postać: W (x) = 3ax2 +2bx+c.to znaczy jest rosnąca. Wielomian stopnia 3 albo ma dwa eksterema (jedno minimum i jedno maksimum) albo nie ma ich wcale (i wtedy jest funkcją monotoniczną). Zauważmy.8 (o rozkładzie). lub malejąca. TWIERDZENIA DOTYCZĄCE WIELOMIANÓW 55 Własności wielomianu trzeciego stopnia. 7. 1. Twierdzenie 7. Przykład 7.10 (o dzieleniu wielomianów). Zastanów się ile miejsc zerowych może mieć dowolna funkcja (nie koniecznie wielomian!). Jeśli ∆ jest dodatnia.

że dwa wielomiany są równe.17. gdzie wszystkie współczynniki są całkowite.14 (równość wielomianów). W takim razie. aby łatwo można było wyliczyć wartości W (x) oraz G(x).4.13 (o pierwiastkach wymiernych wielomianu o współczynnikiach całkowitych). Skoro W i G są równe to oczywiście musi być spełniony układ:    W (1) = G(1) W (2) = G(2)   W (3) = G(3) . q to liczby całkowite. Załóżmy. że wielomian G jest stopnia 2. jednak my wybierzemy takie. Weźmy więc: x1 = 1. Oczywiście argumenty te mogą być dowolne. natomiast wielomian W jest stopnia co najwyżej 2. ze względu na wielomian W . gdy wielomian W (x) jest podzielny przez dwumian (x − a).11 (twierdzenie Bezoute’a). WIELOMIANY Twierdzenie 7. Twierdzenie 7. że wielomiany: W (x) = a(x − 2)(x − 3) + b(x − 1)(x − 3) + c(x − 1)(x − 2) oraz G(x) = 5x2 − 19x = 18 są równe. jest pierwiastq kiem wielomianu an xn + an−1 xn−1 + . c.4 7. Reszta z dzielenia wielomianu W (x) przez (x − a) wynosi W (a). Twierdzenie 7. w którym podstawienie 1. . Przykład 7. Mówimy.12 (rozszerzone twierdzenie Bezoute’a). Jeśli dwa wielomiany stopnia conajwyżej n mają takie same wartości dla n + 1 argumentów. Wielomiany W (x) = x4 + 3x2 − 7 jest równy wielomianowi V (x) = kx5 + x4 + ax2 − 7 wtedy i tylko wtedy.15. Jeśli liczba p . Fakt 7. Zastanówmy się jakie w takim razie muszą być wartości parametrów a. Liczba a jest pierwiastkiem wielomianu W (x) wtedy i tylko wtedy.56 ROZDZIAŁ 7. 7. wystarczy sprawdzić czy wielomiany przyjmują takie same wartości dla przynajmniej trzech różnych argumentów. to są równe. gdzie p. natomiast q jest podzielnikiem an . gdy są tego samego stopnia oraz gdy mają takie same współczynniki przy wszystkich potęgach. gdy k = 0 oraz a = 3. to p jest podzielnikiem a0 . Przykład 7.16 (o równości wielomianów). x2 = 2. b.1 Wiadomości dodatkowe Równość wielomianów Definicja 7. 2 lub 3 zeruje niektóre składniki!). korzystając z poprzedniego faktu. + a1 x + a0 . . x2 = 3 (wybór jest taki. Po pierwsze zauważmy.

c = 3. Na mocy faktu dowiedliśmy więc. . Fakt 7. Co daje nam: W (x) = −20 + 12 − 6 + 2 = 0. Sprawdźmy czy −1 jest również pierwiastkiem pochodnej: W (x) = 5 − 4 + 3 − 2 − 2 = 0. Liczbę a nazywamy kkrotnym pierwiastkiem wielomianu W (x). Sprawdzimy ile wynosi krotność tego pierwiastka. Policzmy teraz drugą pochodną (czyli pochodną pochodnej): W (x) = 20x3 + 12x2 + 6x + 2.18 (k-krotny pierwiastek wielomianu).7.    7.2 Wielokrotne pierwiastki wielomianu Definicja 7. gdy spełniony jest warunek:                  W (a) = 0 W (a) = 0 . . więc korzystając z nich możemy zapisać (podstawiając odpowiednie wartości): 2a = 4 −b = 0   2c = 6 Co daje nam odpowiedź: a = 2. że liczba −1 jest dwukrotnym pierwiastkiem wielomianu W (x). W (k−1) (a) = 0 W (k) (a) = 0 W powyższym zapisie przez W (n) (x) oznaczmy n-tą pochodną wielomianu W (x).19. ale nie dzieli się przez (x − a)k+1 . Łatwo policzyć pierwszą pochodną tego wielomianu . Przykład 7. Liczba a jest k-krotnym pierwiastkiem wielomianu W (x) wtedy i tylko wtedy. Liczba −1 jest pierwiastkiem wielomianu W (x) = x5 + x4 + x3 + x2 − 2x − 2.4.20. Innymi słowy. to wielomian ten dzieli się przez (x − a)k . jeśli a jest k-krotnym pierwiastkiem wielominau W (x).ma ona postać: W (x) = 5x4 + 4x3 + 3x2 + 2x − 2. czy rzeczywiście −1 jest pierwiastkiem: W (−1) = −1 + 1 − 1 + 1 + 2 − 2 = 0. WIADOMOŚCI DODATKOWE 57 Znamy wzory na W (x) i G(x). . gdy w jego rozkładzie występuje czynnik (x − a)k i nie występuje czynnik (x − a)k+1 . b = 0.4. Najpierw przekonajmy się.

równa jest wartości W (1). Wyraz wolny. Mamy więc: a0 = W (0) = 43 · 16 = 45 = 1024.3 Uogólnione wzory Viete’a Okazuje się. Przykład 7. Zastanów się. Wówczas liczbę a0 nazywamy wyrazem wolnym. Dla dowolnego wielomianu W (x) zachodzi: 1. suma współczynników jest równa W (1).58 ROZDZIAŁ 7. Fakt 7.21. Policzymy teraz wyraz wolny i sumę współczynników wielomianu W (x) = (x − 4)3 (x2 − 16). . Wskazówka: użyj wartości W (1) oraz W (−1). natomiast liczbę równą an + an−1 + . . WIELOMIANY Definicja 7.22. + a1 + a0 . dla podanego w powyższym przykładzie wielomianu. wyliczyć sumę współczynników przy parzystych i nieparzystych potęgach (czyli odpowiedzieć na pytanie ile wynosi a5 + a3 + a1 oraz a4 + a2 + a0 ). + a1 + a0 = W (1) = (−3)3 · (−15) = 405. Suma współczynników a5 + a4 + . Oczywiście można by wymnożyć wszystkie składniki tego iloczynu (podnosząc wcześniej (x − 4) do potęgi trzeciej). W tym podręczniku ograniczym się do podania tych wzorów jedynie dla wielomianów stopnia trzeciego. jednak należy mieć świadomość.23. W pierwiastkach krotności parzystej nasz „wężyk” nie przecina osi OX ale jest do niej styczny. + a1 x + a0 . Problem 7. da się uogólnić dla wielomianów stopnia wyższego niż 2.26. Zastanów się jak. . My możemy skorzystać ze znanych nam już twierdzeń i faktów. na mocy faktu. . . Stąd mamy: a5 + a4 + . Problem 7.24. Fakt 7. + a1 + a0 sumą współczynników wielomianu W . . .4. wykres wielomianu przecina oś OY w punkcie (0. . Niech W (x) = an xn + an−1 xn−1 + . jednak zajęłoby to dużo czasu. 7. że podobne wzory można wyprowadzić dla wielomianów stopni wyższych. a0 ). że wzory Viete’a podane w rozdziale o funkcji kwadratowej.25. Wielomian zmienia znak tylko w pierwiastkach o nieparzystej krotności. Po pierwsze jest to wielomian stopnia 5 (czy wiesz dlaczego?). . na mocy poprzedniego faktu. 3. 2. wyraz wolny jest równy W (0). równa się wartości W (0). jak można udowodnić powyższy fakt.

28.27 (wzory Viete’a dla wielomanów stopnia trzeciego). Wówczas prawdziwe są wzory: b x1 + x2 + x3 = − a x x + x2 x3 + x3 x1 =  1 2  d x1 x2 x3 = − a    c a oraz istnieje postać lioczynowa tego wielomianu: W (x) = a(x−x1 )(x−x2 )(x− x3 ). b) P (x) = 2x(4x2 − 9) + 9(2x − 3). Znajdziemy teraz odpowiednie wartości parametrów p i q. 7. Wiadomo. że wielomian W ma trzy pierwiastki: a. ZADANIA 59 Fakt 7. że wielomian dany wzorem W (x) = x3 + px2 + qx = 8 ma jeden pierwiastek podwójny (przez pierwiastek podwójny rozumiemy pierwiastek drugiego stopnia) a drugi jest do niego liczbą przeciwną. −a. dla których powyższy warunek jest prawdziwy. że:    a + a + (−a) = −p a · a + a · (−a) + (−a) · a = q   a · a · (−a) = −8 Stąd mamy:    a = −p −a2 = q  3  a =8 Czyli:    a=2 p = −2   q = −4 Wobec czego wielomian możemy zapisać w postaci: W (x) = (x−2)2 (x+2). a.7. Korzystając z wzorów Viete’a mamy.5 Zadania Zadanie 7. Niech W (x) = ax3 + bx2 + cx + d będzie wielomianem stopnia 3.1. x3 są pierwiastkami tego wielomianu. oraz niech liczby x1 . Przykład 7. x2 . Sprawdź czy wielomian jest W (x) = 8x3 − 27 równy wielomianowi: a) P (x) = (2x − 3)3 .5. gdzie a jest pewną liczbą rzeczywistą. Z treści warunku wynika. .

Q(x) = −x2 + x. Zadanie 7. b) W (x) = x6 − x4 − x2 + 1. Zadanie 7. Wyznacz p i q tak. Q(x) = x + 1. b) W (x) = x3 − 4x2 + 1.6.7. Zadanie 7. Oblicz krotność tego pierwiastka. Q(x) = x2 + 2. d) f (x) = x5 − 3x3 − 7. . aby liczba 1 była dwukrotnym pierwiastkiem równania: x3 − 2x2 + px + q = 0. Wykonaj dzielenie wielomianów W przez Q i zapisz go w postaci: W (x) = P (x) · Q(x) + R(x): a) W (x) = 2x3 − x2 − 2x − 3.8.5. c) W (x) = (x − 2)6 . Zbadaj parzystość wielomianów: a) W (x) = 2x2 − x.2. Liczba − 1 jest pierwiastkiem W (x) = 12x5 + 8x4 + 11x3 + 2 7x2 − x − 1.60 ROZDZIAŁ 7. b) W (x) = −3x4 + 5x3 + x2 + 10x + 6. c) f (x) = 4x4 + 3x2 − 1. Podany wielomian W rozłóż na czynniki. Nie wykonując dzielenia oblicz resztę z dzielenia W (x) przez Q(x): a) W (x) = x4 + x3 + x2 + x + 1. Q(x) = (x − 1)(x − 2)(x − 3). a) W (x) = 5x5 − 20x4 . Q(x) = x − 2. b) W (x) = x10 − 1. znajdź wszystkie jego pierwiastki.4. Dla jakich wartości paramterów a i b wielomian W (x) = 3x3 + 4x2 − 13x + 6 jest równy: a) W (x) = ax3 + 2bx2 − 13x + 6. Zadanie rozwiąż przynajmniej na dwa sposoby! Zadanie 7. WIELOMIANY Zadanie 7. b) W (x) = (x + 3)(ax2 − bx + a − b). podaj ich krotności i naszkicuj wykres tego wielomianu.3. Znajdź pozostałe pierwiastki. Zadanie 7. Zadanie 7.

Wyznacz te wartości parametru a. Jaki warunek muszą spełniać współczynniki wielomianu trzeciego stopnia: W (x) = ax3 + bx2 + cx + d.13. e) 2x3 + x2 + 3x − 2 = 0. 0. 0.5. b) posiada dwa ekstrema lokalne.9. c) (x2 − 1)3 (x4 + 2) > 0. Rozwiąż równanie: a) x4 + 2x3 − x − 2 = 0. b) 3x4 + 5x3 − x2 − 5x − 2 = 0. Zadanie 7. ZADANIA 61 Zadanie 7. 0. h) −2(x + 1)2 (x − 1) Zadanie 7. Zadanie 7. 0. b) (x2 + 1)(x2 − 1)(x − 2)2 < 0. Rozwiąż nierówność: a) (x − 1)(x − 2)(x + 3) 0. dla których wielomian W (x) = x3 + ax2 − 4: a) jest funkcją rosnącą. d) (x − 1)2 (x + 3)3 e) (x − 4)2 (x2 − 16) f) x2 (x − 3)(x + 1) g) −x(x − 2)2 0. c) x4 + x2 − 6x + 4 = 0. d) x4 + 2x3 − 8x2 − 19x − 6 = 0. Rozwiąż nierówność: . c) ( ) posiada dokładnie dwa miejsca zerowe (wskazówka: możesz użyć wzorów Viete’a dla wielomianów stopnia trzeciego).12. f) 9x4 + 9x3 + 11x2 + 9x + 2 = 0.10 ( ).7. aby był on funkcją nieparzystą? Czy może on być funkcją parzystą? Zadanie 7.11.

ROZDZIAŁ 7. c) 6. 4 i którego stopnień jest równy: a) 3. Zadanie 7. 0. b) 4. b) −x4 + x3 + 7x2 c) x3 − x2 − 7x 0.14. Podaj przykład wielomianu. WIELOMIANY d) 2x3 + x2 − 8x − 4 > 0. . e) 3x3 − 2x2 − 6x + 4 f) x3 + 3x2 + x − 1 0. którego jedynymi pierwiastkami są liczby −3. 2. 0.62 a) −x3 − 2x2 + 6x < 0.

że warunek c = 0 gwarantuje.1 (funkcja homograficzna). Każda hiperbola ma dwie osie symetrii oraz punkt symetrii. daną równaniem y = a . że powyższa funkcja nie jest funkcją liniową.2. Funkcją homograficzną nazywamy funkcję postaci: ax + b f (x) = . Zauważmy. cx+d 8. że wyrażenie ax+b jest nieskracalne. a stąd. c d Uwaga 8.3 (o asymptotach). że proste d występujące w liczniku i mianowniku nie są równoległe.1 Wykres funkcji homograficznej Wykresem każdej funkcji homograficznej jest hiperbola. Fakt 8. c • poziomą. Składa się ona z dwóch rozłącznych gałęzi „uwiązanych” pomiędzy asymptotami. to wtedy wzór funkcji przyjął b by postać: f (x) = a x + d . c 63 ax+b cx+d ma dwie .Rozdział 8 Funkcja homograficzna Definicja 8. Funkcja homograficzna f (x) = asymptoty: • pionową. Drugi warunke gwarantuje natomiast. daną równaniem x = − d . cx + d gdzie c = 0 oraz a b = 0. bo jeśli c = 0.

gdzie B = 0.5. rysujemy kolejno każdą z gałęzi pamiętając o dążeniu do asymptot. narysować asymptoty x = 1 oraz y = 3. 4). ( 1 . Po pierwsze orientujemy zadany punkt względem punktu przecięcia się asymptot. Przykład 8.6. Uwaga 8. 2). dla której łatwo wyliczyć wartość f (x). x Asymptotami tych wykresów są osie układu współrzędnych. Pozwala to naszkicować prawą gałąź hiperboli. Każda z tych funkcji jest nieparzysta. Następne dwa punkty otrzymamy przez zamianę „w lew” na „w prawo” (i odwrotnie) oraz „w górę” na „w dół” (i odwrotnie). Narysujmy wykres funkcji y = x . trzeba nauczyć się najpierw rysować wykresy typu y = B . czyli: (−2. ponieważ f (0) = 0. 3. 3x x−1 należy: 8.4. . 1 (− 2 . 4)). Aby narysować przybliżony wykres funkcji f (x) = ax+b należy: cx+d 1. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA Algorytm rysowania wykresów funkcji homograficznych. naszkicować asymptotę przechodzącą przez otrzymane punkty. 2. 2. to zaznaczamy punkt (0. 0). wyznaczyć i narysować asymptoty tego wykresu. 6). Wstawiamy za x liczby łatwe do obliczeń i dostajemy na przykład następujące punkty wykresu: (1. 3 w górę (punkt (2. 1 Przykład 8. 2). tzn biorąc punkt który jest 3 w lewo i 1 w dół od punktu przecięcia asymptot. 6)) oraz 3 w prawo i 1 w górę (punkt (4. − 2 ). czyli dokładnie: 1 w prawo. −1). −2) i rysujemy lewą gałąź. 3 w dół od punktu przecięcia asymptot.64 ROZDZIAŁ 8. osiami symetrii proste: y = x oraz y = −x. Częstym problemem jest znalezienie punktu symetrycznego do danego. (−2. W powyższym przykładzie punkt (0. a środkiem symetrii jest punkt (0. pamiętając o asymptotach. 0) leży 1 w lewo. Korzystając z 2 1 nieparzystości możemy zaznaczyć na wykresie punkty: (−1. 2). 0) oraz punkty do niego symetryczne. Pierwszy punkt otrzymamy przestawiając same liczby. 1). oraz wszystkie punkty symetryczne do tego punktu. wyznaczyć przynajmniej jeden punkt tego wykresu (wstawiając za x dowolną liczbę.2 Hiperbole podstawowe Aby uzyskać dokładniejszy wykres funkcji homograicznej. 2 ). 1 (2. (2. (4. 3. Pomocny może być następujący algorytm. Jest to punkt (−2. Aby naszkicować wykres funkcji f (x) = 1.

wystarczy najpierw podzielić licznik i miaa x+ b nownik przez c. podzielić pisemnie b ( a x + c ) : (x + d ). Teraz narysujmy wykres y = − x . Wtedy A = a . mając ją w postaci f (x) = A + x−C . −2). postępujemy w następujący sposób: 1. Rzeczywiście jeśli B > 0 to hiperbola y = B leży w I i III ćwiartce. WŁASNOŚCI FUNKCJI HOMOGRAFICZNEJ 65 6 Przykład 8. . aby narysować wykres funkcji B homograficznej.8.3. 2). Każdą funkcję homograficzną f (x) = ax+b można zapisać w pocx+d staci: B .11. Tu wygodnie jest podstawiać za x kolejne podzielniki liczby 6. 6). (4. C = − d . f (x) = A + x−C Uzasadnienie: Rzeczywiście. co daje nam następujące punkty: (1. (2. co daje f (x) = cx+ dc a następnie. Za x wstawiamy podzielniki liczby 4: (1. Dalej postępujemy tak jak w poprzednim przykładzie.3 Własności funkcji homograficznej Fakt 8. 1).9.10. c Przykład 8. że hiperbola otrzymana w ostatnim z przykładów jest inaczej umiejsowiona w układzie współrzędnych niż dwie poprzednie. 4 Przykład 8. 8. natomiast B jest resztą z tego c c c c dzielenia. Dalej postępujemy tak jak w poprzednich przykładach. Uwaga 8. (6.8. gdzie B = 0. Przedstawienie funkcji homograficznej w postaci z powyższego faktu okazuje się bardzo pożyteczne.7. (3. 3). x+1 5 4 + 1 x− 2 . np. jeśli chcemy wykonać szybko i dość dokładnie wykres funkcji homograficznej. które są poastaci: x = C oraz y = A. zaznaczamy asymptoty. −4). −1). natomiast x gdy B < 0 to hiperbola ta leży w II i IV ćwiartce układu współrzędnych. Narysujmy teraz wykres funkcji y = x . Mianowicie. Pokażemy praktyczne zastosowanie powyższego faktu: • funkcję f (x) = • funkcję f (x) = • funkcję f (x) = 4x+3 x−1 3x+1 x+1 3x+1 2x−1 można przedstawić również jako f (x) = 4 + można przedstawić również jako f (x) = 3 + można przedstawić również jako f (x) = 3 2 7 . x−1 −2 . (2. Zauważmy.

1. x−3 4x .13 (własności funkcji homograficznej). 3.4 Zadania Zadanie 8.66 ROZDZIAŁ 8. x−3 −x+1 . x+1 −2x+5 . traktując asymptoty jako „nowy układ współrzędnych” rysujemy wykres funkcji y = B . Zadanie 8. daną wzorem f −1 (x) = C + x−A . to: B . Powyższa metoda jest poprawna. Uwaga 8.2. x+3 Dla każdej z funkcji podaj dziedzinę. x−C a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = d) f (x) = x−2 . 8. A]. zbiór wartości i omów monotoniczność każdej z tych funkcji. x Fakt 8. Naszkicuj wykres funkcji bez wyliczania postaci f (x) = A + B . x−C gdzie 1. natomiast zbiorem wartości: R\{A}. FUNKCJA HOMOGRAFICZNA 2. ponieważ rysowanie wykresu y = B w „nowym układzie współrzędnych” jest tożsame z przesunięciem x funkcji y = B o wektor u = [C. x−C a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = 3x+4 . a co za tym idzie ma funkcję odwrotB ną.12. 2x−1 . x−1 2x+8 . Jeśli f (x) = A + B = 0. 2. x 2x−1 . Funkcja f nie jest monotoniczna! Jest jedynie przedziałami rosnąca (gdy B < 0) lub przedziałami malejąca (gdy B > 0). Naszkicuj wykres funkcji. Dziedziną funkcji f jest zbiór: R\{C}. korzystając z metody pokazanej w poprzednim x podrozdziale. korzystając z postaci f (x) = A + B . Jest to funkcja różnowartościowa.

Wykonaj polecenie z poprzedniego zadania dla równania: − 2 − 1 + 1 = m. a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = d) f (x) = e) f (x) = 1 . Wykres funkcji f przesuń o wektor u. x−2 67 Zadanie 8. −4. Okreś jej dziedzinę. asymptoty i miejsca zerowe: 1 a) f (x) = − x . x+3 −2x−1 .5. −1]. Podaj wzór otrzymanej funkcji. |x|−1 1 x−1 1 |x|+2 1 x+2 1 |x| . Zadanie 8. zbiór wartości. x Zadanie 8. Naszkicuj wykres funkcji.4.7. |x| 3 . − 1. x+1 3x−7 . |x−4| 1 |3−x| + 1. u = [−2. ZADANIA d) f (x) = e) f (x) = f) f (x) = 2 . Naszkicuj wykres funkcji: a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = 2 . 3].3. Określ liczbę rozwiązań równania: 4 −2 =m |x| w zależności od m.6. . gdzie g(m) oznacza ilość rozwiązań powyższego równania przy danym m. 2 b) f (x) = x . −1. Zadanie 8. u = [0.8. Zadanie 8. Narysuj wykres funkcji y = g(m).4.

1 b) f (x) = − x+3 . − 1. 0].8. u = [ 2 . FUNKCJA HOMOGRAFICZNA Zadanie 8. ROZDZIAŁ 8. podaj równanie osi symetrii wykresu oraz współrzędne środka symetrii: 4 a) f (x) = 1 + x . f) ( ) f (x) = 2 −x+4 + 2.68 2 1 c) f (x) = − x . c) f (x) = d) f (x) = 4 x−1 2 x+3 − 3. Naszkicuj wykres funkcji f (x). . 1 e) f (x) = − x+2 − 2.

ustal jaka jest jej dziedzina! 9. dla których P (x) = 0. Funkją wymierną nazywamy funkcje postaci: f (x) = W (x) . przy założeniu. 69 . Przypomnijmy. Możemy natomiast napisać. Funkcja f (x) = x(x−2) nie jest równa funkcji g(x) = x. że umiemy rozwiązywać równania wielomianowe odpowiedniego stopnia.Rozdział 9 Funkcja wymierna Definicja 9. żę f = h.2. W (x) P (x) jest zbiór wszystkich liczb Uwaga 9. bo x−2 ich dziedziny nie są takie same.1. P (x) gdzie W (x) i P (x) są wielomianami i P (x) nie jest wielomianem zerowym. dla x ∈ R\{2}. że dwie funkcje są równe.zanim zaczniesz upraszczać (lub przekształcać) wzór jakiejkolwiek funkcji. Wniosek: Pamiętaj . Dziedziną naturalną funkcji f (x) = rzeczywistych. gdzie h(x) = x. w której przynajmniej po jednej stronie równości znajduje się funkcja wymierna). gdy mają te same dziedziny i wzór jednej z nich możemy sprowadzić do wzoru drugiej.3. Tak podany algorytm gwarantuje znalezienie rozwiązania każdego równania wymiernego. Przykład 9.1 Równania wymierne Aby szybko i sprawnie rozwiązać równanie wymierne (czyli takie. Fakt 9. można skorzystać z poniższego algorytmu.4.

Uwzględniającą założenia i warunki z punktu 1. FUNKCJA WYMIERNA Algorytm rozwiązywania równań wymiernych. . Tak jak poprzednio idea algorytmu opiera się na sprowadzeniu danej nierówności wymiernej do odpowiedniej nierówności wielomianowej. Przykład 9. Rozwiązujemy równanie wielomianowe. Wypisujemy założenia i w razie potrzeby rozwiązujemy je. 5. Mnożymy obustronnie przez (x − 1)(x + 2) i dostajemy: 6 − 3x = x + 2 − x(x − 1). a czasem z samego równania. pokażemy prosty i skuteczny algorytm. W ten sposób otrzymaliśmy odpowiedź: x = 4. 5. Mianowniki występujących ułamków (jeśli jest ich kilka) rozkładamy na czynniki tak aby łatwo było określić najmniejszy wspólny mianownik. +x−2 x−1 x+2 Będziemy postępować zgodnie z podanym wyżej algorytmem: x2 1. 9. 1}.2 Nierówności wymierne. Porządkujemy równanie do postaci: x2 − 5x + 4 = 0 i rozwiązujemy. 1. 4. x + 2 = 0. Podobnie jak w przypadku równań. Czasem wynika to z treści zadania. Założenia: x2 + x − 2 = 0. Orztymujemy dwa pierwiastki rzeczywiste: x1 = 1 ∨ x2 = 4.5. Mnożymy obie storny równania przez najmniejszy wspólny mianownik. (x − 1)(x + 2) x−1 x+2 3. 1 x 6 − 3x = − . x − 1 = 0. Biorąc pod uwagę założenia z punktu 1.) 2. (Mogą tu pojawić się nierówności. Z warunków tych dostajemy: x ∈ R\{−2. tak aby otrzymać równanie wielomianowe. który pozwala rozwiązywać nierówności wymierne. 2. bądź wykluczenia pewnych podzbiórów z dziedziny. okazuje się że tylko x = 4 jest rozwiązaniem danego równania wymiernego. 3. podajemy rozwiązanie. 4.70 ROZDZIAŁ 9. Rozwiążemy równanie: 6 − 3x 1 x = − .

3. tak aby można było określić najmniejszy (względem stopnia) wspólny mianownik. 71 2. 0. 4. NIERÓWNOŚCI WYMIERNE. 7. Rozkładamy licznik na czynniki: (x − 1)2 (x − 4) (x + 1)(x − 3) 0. Algorytm rozwiązywania nierówności wymiernych. Sprowadzamy wyrażenie do wspólnego mianownika: 12x − 4 − 3x(x + 1) + x2 (x − 3) (x − 3)(x + 1) 4. 1. x − 3 = 0. Licznik rozkładamy na czynniki (o ile jest to możliwe). Uwzględniamy założenia i podajemy odpowiedź. 6. Rozwiązujemy nierówność wielomianową. 1. 2. Założenia: x2 − 2x − 3 = 0. Sprowadzamy całe wyrażenie do wspólnego mianownika.2. na wyrażenie będące iloczynem licznika i mianownika. Wypisujemy założenia i rozwiązujemy je. Rozwiążemy nierówność: 12x − 4 2 − 2x − 3 x 3x x2 − . Przykład 9. x−3 x+1 Będziemy postępować zgodnie z podanym algorytmem. Przenosimy wszystko na lewą stronę: 3x x2 12x − 4 − + (x + 1)(x − 3) x − 3 x + 1 0. zastępujemy ułamek występujący z jednej strony nierówności. x + 1 = 0. 5. Stosując przekształcenie tożsamościowe.9. 3}. Czyli: x ∈ R\{−1.6. Otrzymujemy w ten sposób nierówność wielomianową. . 3. Wszystkie składniki przenosimy na jedną ze stron nierówności i rozkładamy mianowniki występujących ułamków na czynniki (o ile się da).

1. czyli innymi słowy. x3 −6x2 +8x 2−x x2 +x−2 + x . 6. (x−1)(x+2) x3 −4x2 +1 . x2 +3x+6 Zadanie 9. Sprawdź czy funkcje f i g są równe. Otrzymujemy odpowiedź: x ∈ (−∞. x2 −2x+1 x4 −5x3 +6x2 . 4 . zastępujemy ułamek iloczynem licznika i mianownika: (x − 1)2 (x − 4)(x + 1)(x − 3) 0. Określ dziedzinę funkcji: a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = Zadanie 9. 7. x2 −x−6 5x . 9. x−1 . x2 −2x+1 x(x+1) . Rozwiązujemy równanie wielomianowe (jak widać nie wymaga to żadnych dodatkowych przekształceń!).72 ROZDZIAŁ 9. x2 +5x+4 x3 −1 . g(x) = x. Uwzględniamy założenia: x ∈ (−∞. x+1 x2 (x−1) . Pamiętając o dziedzinie. uprość wzory podanych funkcji. a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = d) f (x) = e) f (x) = (x+4)2 . FUNKCJA WYMIERNA 5.3 Zadania x . x2 −8x+15 4x x2 −7x+12 + . 4 . −1 ∪ {1} ∪ 3. x(x−1) x2 −1 . x+1 g(x) = 2. (x+1)2 g(x) = Zadanie 9. a) f (x) = b) f (x) = c) f (x) = 2x+2 . −1) ∪ {1} ∪ (3.2.3. Mnożymy obie strony przez kwadrat mianownika.

9. Zadanie 9.3. = 0.5. 2x+1 1 x2 +2x−3 . 3x2 +5x+1 x 1 − x. Rozwiąż nierówność. x+4 x2 −x x2 +x−2 + x2 +3x+2 x2 −x−2 = 1. a) b) c) d) e) f) x2 −1 x2 +2x+1 73 = 0. Rozwiąż równanie. a) b) c) 6−x x2 −x > 1 x−1 2 + x. x2 −4x−5 (x+3)(x2 −5x+6) (x2 −9)(x−3) 2 x−5 d) 1 + e) + 1 x+1 1 . ZADANIA Zadanie 9. (4x−1)(x+1)(2x+1) 4x2 −1 2x+1 x2 −9 3 x+2 x+5 x+4 − 3 x−3 = 0. 0. −x−7 .4. + = 1 2x + + 12 x2 −4 5 x−2 = 0. 1 .

FUNKCJA WYMIERNA .74 ROZDZIAŁ 9.

Liczbę r nazywamy wtedy różnicą ciągu arytemtycznego.. . który spełnia poniższą (zupełnie nie formalną) definicję. Jeśli jest to ciąg nieskończony to: dla każdego n ∈ N+ an+1 = an + r.Rozdział 10 Ciąg arytemtyczny 10. 10.k-1 an+1 = an + r. ustalonej liczby r do wyrazu poprzedniego: a1 −→+r a2 −→+r a3 −→+r a4 −→+r . . to: dla każdego n=1. w którym każdy (poza pierwszym) wyraz powstaje poprzez dodanie stałej. .3. .2. Ciąg arytmetyczny jest to ciąg.3.2. . Uwaga 10.1 (ciąg arytmetyczny). Jeśli ciąg jest skończony i ma powiedzmy k wyrazów.2 Własności ciągu arytmetycznego Fakt 10. Ciąg arytmetyczny może być skończony bądź nieskończony. Definicja 10. Dla ciągu arytemtycznego o pierwszym wyrazie a1 i różnicy r wzór ogólny ciągu ma postać: an = a1 + (n − 1)r 75 .1 Definicje Ciąg arytmetyczny jest szczególnym ciągiem.

mówiąc obrazowo. Ciąg jest arytmetyczny wtedy i tylko wtedy.9. Fakt 10. Trzy liczby a.6.8. bo an+1 − an = 4(n + 1) − 3 − (4n − 3) = 4. Ciąg dany wzorem ogólnym an = 4n − 3 jest ciągiem arytemtycznym. Przykład 10. Zauważmy bowiem. zamienimy literkę n na x a literkę a na określenie jakieś funkcji. nie zależy od n). Ciąg arytemtyczny należy utożsamiać z funkcją liniową. a+c 2 (czyli wyraz środkowy jest średnią arytemtyczną wyrazów Uwaga 10. gdy: c−b=b−a a stąd b = sąsiednich). ciąg arytemtyczny jest funkcją daną wzorem funkcji liniowej z dziedziną liczba naturalnych. f to otrzymamy wzór bardzo podobny do typowego wzoru funkcji liniowej. b. to ciąg jest malejący.4. to ciąg jest rosnący. ciąg (an ) jest arytmetyczny.7. CIĄG ARYTEMTYCZNY Problem 10. gdy dla każdego n zachodzi: an+1 − an jest stałe (tzn. Czy potrafisz udowodnić powyższy fakt? (Wskazówka: przeprowadź dowód indukcyjny). gdyż: an+1 − an = (n + 1)2 − n2 = 2n + 1.76 ROZDZIAŁ 10. Każdy ciąg arytemtyczny jest monotoniczny: • jeśli r > 0. Jeśli teraz. gdy może być zadany wzorem funkcji liniowej. że z faktu podanego wyżej wynika. Reasumując. c tworzą ciąg arytmetyczny wtedy i tylko wtedy. Natomiast ciąg an = n2 nie jest ciągiem arytmetycznym. Uwaga 10. że: an = nr + a1 − r. np. . • jeśli r < 0. to ciąg jest stały.5. Ogólnie. • jeśli r = 0. Fakt 10.

szukana suma równa jest: S11 = 5 + 65 · 11 = 385. w których treści nie ma mowy nic o żadnym ciągu (zauważ. SUMA CIĄGU ARYTMETYCZNEGO 77 10.1. policzymy następującą sumę: 5 + 11 + 17 + .10.3 Suma ciągu arytmetycznego Fakt 10. . Zauważmy że dodawne liczby tworzą ciąg arytemtycznych a1 . Wskazówka: W czasie rozwiązywania zadań dotyczących ciągu arytmetycznego. r = 6. Oblicz wyraz pierwszy. . różnicę ciągu arytmetycznego i sumę 10 pierwszych wyrazów. w których pojawia się ciąg arytmetyczny. Suma pewnej liczby koljeny wyrazów ciągu arytemtycznego równa się średniej arytmetycznej pierwszego i ostatniego z tych wyrazów. 10. . r itp. Dlatego. wszelkie „dane” i „szukane” przedstaw w postaci oznaczeń: a1 . . Aby obliczyć liczbę wyrazów tego ciągu wykorzystamy wzór: an = a1 + (n − 1)r. warto pamiętać o tym. ciągi arytmetyczne są często pomocne w zadaniach.11. + 65. a2 . gdy: . Ułatwia to koncentrację i kojarzenie odpowiednich wzorów i relacji między wielkościami. w którym a1 = 5.4 Zadania Zadanie 10. co mówi poniższa wskazówka.10.3. Przykład 10. Korzystając z danego wzoru. „oblicz daną sumę”). an . an = 65. Suma k początkowych wyrazów ciągu arytemtycznego (an ) jest równa: a1 + ak Sk = k. aby ułatwić rozwiązywanie różnych zadań. . 2 Jak pokazuje przykład. że zadanie z przykładu brzmiało. pomnożonej przez liczbę tych wyrazów. 2 Sens powyższego faktu jest prosty. Zatem: 65 = 5 + (n − 1) · 6 n = 11 Stąd. .

Drugi wyraz ciągu arytmetycznego jest równy 4. Zadanie 10. . Dla jakich wartości x podane liczby są kolejnym wyrazami ciągu arytmetycznego? Podaj te wyrazy: a) 2x − 1. ROZDZIAŁ 10. 2x + 5.2. a suma wyrazów o numerach nieparzystych jest równa 240. Zadanie 10. Oblicz sumę wszystkich liczb dwucyfrowych które: a) są podzielne przez 3. Ciąg arytmetyczny składa się z 16 wyrazów. (3x − 1)2 .5. c) przy dzieleniu przez 6 dają reszte 4. Oblicz sumę siedmiu początkowych wyrazów tego ciągu. 3x + 4.3.78 a) a6 = 20. Oblicz pierwszy i ostatni wyraz tego ciągu. (2x + 1)2 . Oblicz sumę dziesięciu początkowych wyrazów o numerach parzystych. Suma wyrazów o numerach parzystych jest równa 256. Zadanie 10. b) a5 = 20. b) są niepodzielne przez 5. Zadanie 10. Czwarty wyraz ciagu arytemtycznego jest równy 6. a czwarty wynosi 16.6. b) (x + 1)2 . a11 = 34. a10 = 4. a9 = 36. CIĄG ARYTEMTYCZNY Zadanie 10. c) a4 = 5.4.

Ciąg geometryczny może być skończony bądź nieskończony. . Definicja 11. to: dla każdego n=1.3. . który spełnia poniższą (zupełnie nie formalną) definicję. w którym każdy (poza pierwszym) wyraz powstaje poprzez pomonożenie przez pewną stałej. Jeśli ciąg jest skończony i ma powiedzmy k wyrazów. .2 Własności ciągu geometrycznego Fakt 11.Rozdział 11 Ciąg geometryczny 11.2.1 Definicje Ciąg geometryczny.3. Dla ciągu geometrycznego o pierwszym wyrazie a1 i ilorazie q wzór ogólny ciągu ma postać: an = a1 · q n−1 79 . podobnie jak arytmetyczny. Jeśli jest to ciąg nieskończony to: dla każdego n ∈ N+ an+1 = an · q. . 11. jest szczególnym ciągiem. . Uwaga 11. ustaloną liczbę q wyrazu poprzedniego: a1 −→·q a2 −→·q a3 −→·q a4 −→·q .1 (ciąg geometryczny).. Ciąg geometryczny jest to ciąg.2.k-1 an+1 = an · q. Liczbę q nazywamy wtedy ilorazem ciągu geometrycznego.

b a A stąd wynika wzór: b2 = a · c. Fakt 11. Jeśli q > 1 to ciąg geometryczny jest monotoniczny: • jeśli q > 1 ∧ a1 > 0 lub jeśli 1 > q > 0 ∧ a1 < 0. Fakt 11. Każdy wyraz ciągu geometrycznego.6. oprócz pierwszego i ostatniego (o ile taki istnieje) ma tę własność. to ciąg jest malejący. nie zależy od n). gdy: b c = . to każdy wyraz ciągu. to ciąg jest stały. Czy potrafisz udowodnić powyższy fakt? (Wskazówka: przeprowadź dowód indukcyjny). Przykład 11.5. CIĄG GEOMETRYCZNY Problem 11. c (przy założeniu a = 0 ∧ b = 0) tworzą ciąg arytmetyczny wtedy i tylko wtedy.10.80 ROZDZIAŁ 11. b.4. n Fakt 11. Uwaga 11. . bo an+1 7 · 10n+1 = = 10.8. Fakt 11. gdy dla każdego n zachodzi: an+1 =q an iloraz jest stały (tzn. an 1 + 10n Fakt 11. Ciąg dany wzorem ogólnym an = 7 · 10n jest ciągiem geometrycznym. ciąg (an ) jest geometryczny.7. że jego kwadrat jest równy iloczynowi wyrazów sąsiednich: a2 = an−1 an+1 . • jeśli 1 > q > 0 ∧ a1 < 0 lub jeśli q > 1 ∧ a1 < 0. Ogólnie. to ciąg jest rosnący.9. an 7 · 10n Natomiast ciąg an = 1 + 10n nie jest ciągiem geometrycznym gdyż: an+1 1 + 10n+1 = nie jest stałe. oprócz pierwszego i ostatniego (o ile taki istnieje) jest średnią geometryczną wyrazów sąsiednich: √ an = an−1 an+1 . Ciąg jest ciągiem geometrycznym wtedy i tylko wtedy gdy jest dany wzorem funkcji wykładniczej.11 (monotoniczność ciągu geometrycznego). Trzy liczby a. • jeśli q = 1 ∨ q = 0. Jeżeli wyrazy ciągu geometrycznego są nieujemne.

3 Suma ciągu geometrycznego Fakt 11. q itp. Aby obliczyć liczbę wyrazów tego ciągu wykorzystamy wzór: an = a1 · q n−1 . w którym a1 = 2. a2 . Ułatwia to koncentrację i kojarzenie odpowiednich wzorów i relacji między wielkościami. .4 Zadania Zadanie 11.1. an = 2048. . Korzystając z danego wzoru. . .13. policzymy następującą sumę: 2 + 4 + 8 + 16 + 32 + 64 + . Zauważmy że dodawne liczby tworzą ciąg geometryczny a1 . Jakie to liczby? .3.11. q = 2. ciąg geometryczny jest ciągiem stałym i sumę k wyrazów liczymy z wzoru Sk = k · a1 .12. to powstanie ciąg arytmetyczny. + 1024 + 2048. SUMA CIĄGU GEOMETRYCZNEGO 81 11. 1−2 1−2 Wskazówka: W czasie rozwiązywania zadań dotyczących ciągu geometrycznego. Suma k początkowych wyrazów ciągu geometrycznego (an ) jest równa: 1 − qk Sk = a1 . . . Trójka liczb całkowitych tworzy ciąg geometryczny o ilorazie całkowitym. an . wszelkie „dane” i „szukane” przedstaw w postaci oznaczeń: a1 . Przykład 11. szukana suma równa jest: S11 = 2 · 1 − 211 1 − 2048 =2· = 2 · 2047 = 4094.14. Gdy najmniejszą z nich zwiększymy o 9. Oczywiście gdy q = 1. Uwaga 11. Zatem: 2048 = 2 · 2n−1 2048 = 2n n = 11 Stąd. 11. 1−q Wzór jest poprawny gdy q = 1.

jeśli po czwartym odbiła się na wysokość 27 cm? Zadanie 11. Suma trzech liczb tworzących ciąg geometryczny jest równa 62. 4.8. c.14. a iloczyn jest równy 1000. Wyznacz ten ciąg. Wyznacz ten ciąg. Zadanie 11.12 ( ). d. z. 1 Zadanie 11. Piłka. a pozostałe zostawimy bez zmiany. Zadanie 11. odbijając się od ziemi osiąga za każdym razem wysokość wynoszącą 3 poprzedniej. Znaleźć ten ciąg wiedząc. Między liczby 2 i 12 wstaw dwie liczby tak.3. a iloczyn logarytmów drugiej i trzeciej liczby wynosi 0. Podaj wzór ogólny ciągu geometrycznego (an ) o wyrazach: 4 12. Suma trzech liczb tworzących ciąg geometryczny jest równa 62. Trzy liczby x. c. to otrzymamy trzy kolejne wyrazy ciągu arytmetycznego. 3 . Jeżeli do drugiej dodamy 4 . Liczby x+1. Wielomian: W (x) = x3 − bx2 + cx + d jest podzielny przez x2 − 1. . Liczby te są równe odpowiednio pierwszemu. aby z danymi liczbami tworzyły ciąg geometryczny.6. Zadanie 11.10.13 ( ). y.5. Między liczby 27 i 3 wstaw trzy takie liczby. Cztery liczby tworzą ciąg geometryczny. Zadanie 11. Wyznacz dwa ciągi: arytmetyczny a1 . Jak wysoko wzniosła się piłka po pierwszym 5 uderzeniu. b2 . Zadanie 11.2. Zadanie 11.7. Cztery liczby tworzą ciąg geometryczny. d tworzą ciąg geometryczny. że suma wyrazów skrajnych jest równa 36. z+3 tworzą ciąg arytmetyczny. y+6. drugiemu i siódmemu wyrazowi ciągu arytmetycznego. CIĄG GEOMETRYCZNY Zadanie 11. Suma logarytmów dziesiętnych tych liczb jest równa 3. że: a1 b1 = 1. Suma tych liczb jest równa 93. a2 b2 = 4. Trzy liczby tworzą ciąg geometryczny. a3 b3 = 12. Liczby b. zaś suma wyrazów środkowych 24. a3 i geometryczny b1 . Trzy kolejne liczby tworzą ciąg geometryczny. b3 takie. Znajdź te liczby. Znajdź te liczby. Zadanie 11. a1 + a2 + a3 = 6. aby trzy pierwsze tworzyły ciąg geometryczny.9. Zadanie 11. których suma jest równa 26 tworzą ciąg geometryczny. Znajdź te liczby.4. Zadanie 11. a2 .82 ROZDZIAŁ 11. Znajdź te liczby.11. Zadanie 11. Ich suma wy1 1 nosi 3 2 . a trzy ostatnie ciąg arytmetyczny. Znajdź liczby b. Iloczyn logarytmów dziesiętnych pierwszej i czwartej liczby wynosi 8.

Problem 11. Wpłacając do banku kwotę pieniędzy na lokatę długoterminową. Załóżmy.15. tzn. Biorąc to pod uwagę. którego n-tym wyrazem jest p kn = k(1 + 100 )n . gdzie występuje opisana wyżej sytuacja z procentem składanym.elementy matematyki finansowej Z ciągami spotykamy się często w życiu codziennym w sytuacjach związanych z lokatami bankowymi i kredytowymi. że mamy tu do czynienia z ciągiem geometrycznym. w przypadku lokat oszczędnościowych oraz kredytów. W następnym roku. nasz kapitał po upływie roku równy jest (podobnie jak pop przednio) k(1 + 100 ). że odsetki nie są dopisywane do kapitału po upływie każdego roku. Zastanów się. Ogólnie po upływie każdego roku p do naszej lokaty dopisywana jest stała kwota wynosząca k · 100 . z tą różnicą.11. Podane wzory na procent składany są poprawne w przypadku rocznej kapitalizacji odsetek. W przypadku procentu prostego. W zaciąganych kredytach jest podobna sytuacja. Po p roku oszczędzania. Taki sposób naliczania odsetek nazywany jest procentem składanym.16 ( ). PROCENT PROSTY I SKŁADANY . który ze sposobów naliczania odsetek jest bardziej opłacalny dla klienta banku. jak należy je zmodyfikować. możemy mieć do czynienia z tzw. kapitał p p 2· wyniesie: k(1 + 100 ) + k · 100 = k(1 + 100 ). co roku procent p liczony jest od kwoty kapitału początkowego. że wpłacamy do banku kapitał k. nasz kapitał wynisie k(1+ 100 ). odsetki doliczane są do kapitału od którego liczony jest procent.ELEMENTY MATEMATYKI FINANSOWEJ83 11. Taki sposób naliczania odesetek nazywamy procentem prostym (stałym). że co roku (lub z inną określoną częstotliwością). odsetki są kapitalizowane z określoną częstotliwością (na przykład co roku). Po dwóch latach stan konta równy jest k(1 + 100 )2 i po każdym p następnym roku zostaje pomnożony przez (1 + 100 ). procentem prostym (stałym) lub składanym. kapitalizacja odsetek następuje tylko raz. Problem 11. Zastanów się.5 Procent prosty i składany . że naliczane są odsetki za zwłokę. oprocentowany na p% w stosunku rocznym.5. w momencie zakończenia oszczędznia. aby były poprawne dla dowolnej częstotliwości kapitalizacji odsetek . dopisywanie odsetek do podstawy kapitału od którego naliczane jest dalsze oprocentowanie nazya się kapitalizacją odsetek. Zauważamy wiec. Zauważmy. W przypadku lokat. Często jednak zdarza się. oprocentowaniu podlega już p nowa kwota. W matematyce finansowej. Załóżmy. że mamy tu do czynienia z ciągiem arytemtycznym o wyrazie ogólnym kn = n·p k(1 + 100 ). W następnym roku jednak.

Większość lokat bankowych stosuje procent składany do naliczania odsetek. Na lokatę terminową (18-miesięczną) wpłacono 5000 zł. 11.52 zł. bank wypłacił 5495.15.17. Jeśli więc w zadaniu nie sprecyzowano jak naliczane są odsetki. że oprocentowanie p podaje się zazwyczaj w skali roku.6 Zadania Zadanie 11. Po 18 miesiącach. Uwaga 11. jeśli bank kapitalizował odsetki co pół roku? . należy przyjąć że chodzi o procent składany.84 ROZDZIAŁ 11. Ile (w skali roku) wynosiło oprocentowanie lokaty. Pamiętaj. CIĄG GEOMETRYCZNY wynoszącej m miesięcy.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->