Wstr;p

do kulturoznawstwa
Elaine BALDWIN
(University of Salford)

Brian LONGHURST
(Univeristy of Salford)

Scott McCRACKEN
(Sheffield Hallam University)

Miles OGBORN
(Queen Mary, University of London)

Greg SMITH
(University of Salford)

Przeklad Maciej Kaczynski jerzy Lozinski Tomasz Rosinski

Zysk i S-ka Wydawnictwo

Tytul oryginalu

Introducing Cultural Studies Revised First edition
Copyright © Pearson Education Limited 2004 This translation of Introducing Cultural Studies Revised edition is published by arrangement with Pearson Education Limited. All rights reserved Copyright © for the Polish translation Przekiadu dokonali: rozdz. 1,2,3,4,5), by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznan 2007

Spis tresci
Biogramy / 11 Definicje / 12 Od tlumaczy / 13 Przedmowa. Jak korzystac z podrecznika / 15 Podziekowania / 19

Maciej Kaczynski [rozdz. 8, 9; posiowie), Jerzy Lozinski (przedmowa; podziekowania: Tomasz Rosinski (rozdz. 6, 7). Redakcja Marta Dobrecka Redaktor techniczny

JacekGrzeskowiak

CZliSCI Teoria kultury / 21

1.
1.0
1.1

Kultura i badania nad kultura / 23
Wprowadzenie / 23 Co to takiego "kultura"? / 24 Kultura przez duze "K" / 24 Kultura jako "spos6b zycia" / 24 Proces rozwojowy / 27 Problemy badan nad kultura / 27 Jak ludzie staja sie czescia kultury / 28 W jaki spos6b kulturoznawstwo interpretuje znaczenie rzeczy / 30 Jak kulturozna wstwo rozumie przeszlosc / 31 Czy mozna zrozumiec inne kultury / 33 Jak mozemy rozumiec relacje miedzy kulturami / 36 Dlaczego niektore kultury i formy kulturowe sa cenione wyiej od innych / 36 W jakiej relacji do siebie pozostaja kultura i wladza / 38 Rozwiazywanie konfliktow i opor w kulturze / 39 W jaki spos6b kultura nas ksztaltuje / 40 Dwa sumaryczne przyklady / 41 Teorie kultury / 45 Kultura a struktura spoleczna / 47 Organizacja znaczeri / 53 Wiedza 0 kulturze / 63

1.1.1
1.1.2

1.1.3 1.2 1.2.1 1.2.2 1.2.3 1.2.4 1.2.5 1.2.6
Wydanie I

ISBN 978-83-7506-079-9

Zysk i S-ka Wydawnictwo ul. Wielka 10, 61-774 Poznan tel. (0-61) 853-27-51,853-27-67, sklep@zysk.com.pl www.zysk.com.pl faks 852-63-26 Dzial handlowy, tel.zfaks (0-61) 855-06-90

1.2.7 1.2.8 1.2.9 1.2.10 1.3 1.3.1 1.3.2 1.4

2.
2.0 2.1

Komunikacja i reprezentacja / 66
Wprowadzenie / 66 J~zyk, komunikacja, reprezentacja / 67

Spis tresci

Spis trescl

6
2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.1.4 2.2 2.2.1 2.2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 2.4.7 2.5 2.5.1 2.5.2 2.5.3 2.6 2.6.1 2.6.2 2.6.3 2.7 Cechy jezyka / 67 J~zyk, kultura i mysl / 68 Hipoteza Sapira-Whorfa / 71 Socjolingwistyka / 73 Znaki i semiotyka / 73 Semiotyczna analiza Iotografii / 74 Roland Barthes: semiotyka i mit / 75 Reklama i reprezentacja / 78 Rozne typy reklamy / 78 Analiza semiotyczna reklamy wyrafinowanej / 78 Reklama i plec / 82 Kultura promocji / 83 [ezyk, reprezentacja, wiadza i nierownosc / 84 Jezyk i wladza / 86 [ezyk i klasy spoleczne / 87 [ezyk, rasa, narodowosc / 90 [ezyk i plec / 96 [ezyk a kultura: jezyk a wladza / 97 Etnografia mowienia / 98 [ezyk a komunikacja i reprezentacja: podsumowanie / 101 Sztuka i reprezentacja / 102 John Berger: malarstwo olejne, realizm i kapitalizm / 102 Impresjonizm a modernizm / 104 Sztuka i piec / 105 Telewizja i reprezentacja / 107 [ezyk a spcr miedzy pracodawcami i pracownikami / 107 Stuart Hall: kodowanie, dekodowanie i ideologia / 112 Telewizja: ideologia, dyskurs i wladza / 115 Podsumowanie: reprezentacja i konstrukcja / 117

7

CzrgscII Wiedza

0

kulturze / 159

4.
4.0 4.1 4.1.1 4.2 4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.3.4 4.3.5 4.4 4.4.1 4.4.2 4.4.3 4.4.4 4.4.5 4.4.6 4.4.7 4.5 4.5.1 4.5.2 4.5.3 4.5.4 4.6 4.6.1
4.6.2

Topografie kultury: geografia, wladza i reprezentacja / 161
Wprowadzenie / 161 Geografia kulturowa / 162 Geografia kulturowa "stara' i .nowa· / 162 Wladza miejsca: lokalnosc, jezyk i kultura / 168 Filozofie miejsca / 168 Krytyczne rozumienie miejsca / 170 Kultura, wladza i miejsce: Sztokholm 1880·1900 / 172 Wies i miasto / 176 Okolica wiejska i miejska / 176 Kulturowe obrazy wiejskosci / 177 Wies i miasto / 181 Kulturowe obrazy miasta: Los Angeles / 181 Konkluzje / 185 Kultura a tozsamosc narodowa / 185 Narody, tozsamosc narodowa i terytorialnosc / 185 Narody jako .wspolnoty wyobrazone" / 186 Tworzenie narodu / 190 Tworzenie obrazu narodu / 190 Nacjonalizm, krajobraz i kobiety / 192 Nacjonalizm: wykluczenie/ akceptacja / 194 Konluzje / 196 Orientalizm: dyskursy Wschodu / 196 Orientalizm / 198 Wladza i geograficzna reprezentacja / 210 Krytyczne zarzuty wobec Orientalizmu Saida / 201 Konkluzje / 203 Kultury wedrowne, diasporowe i globalne / 203 James Clifford i .kultury podrozne" / 204 Black Atlantic Paula Gilroya / 205 Doreen Massey i .globalne poczucie miejsca" / 206 Konkluzje / 207 Konkluzja: separacja i wiazanie / 208

3.
3.0 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.3.5 3.4

Kultura, wladza i nierownosc

/ 118

Wprowadzenie / 118 Teorie kultury, wladzy i nierownosci / 121 Marks i marksizm / 121 Weber: status i nierownosci / 127 Spoleczeiistwa kastowe / 129 Uzasadnianie nierownosci / 131 Ideologia jako zdrowy rozsadek: hegemonia / 131 Ideologia jako inkorporacja: szkola frankfurcka / 135 Habitus / 138 Kultura a produkcja i reprodukcja nierownosci / 139 Klasa / 139 "Rasa" i narodowosc / 145 Plee / 148 Wiek / 152 Rozne oblicza wladzy i nierownosci / 155 Konkluzja / 156

4.6.3 4.6.4 4.7

5.
5.0 5.1 5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4 5.1.5 5.1.6 5.1.7 5.1.8 5.2

Kultura, czas i historia / 210
Wprowadzenie / 210 Teraz: nowoczesnosc i chwila obecna / 211 Nowoczesnosc / 212 Czas zadaniowy i czas przemyslowy / 212 Czas przemyslowy / 213 Czas i roznice / 214 Paradoks czasu nowoczesnego / 215 Kobiety i czas / 217 Czas nowoczesny versus czas tradycyjny / 220 Konkluzja / 223 Wtedy: historia i przesztosc / 223

Spis tresci 8 5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.2.5 5.2.6 5.2.7 5.2.8 5.2.9 5.3 5.3.1 5.3.2 5.3.3 5.4
Historia i fakty / 225 Marksizm i historia / 226 Historia jako narracja / 228 Michail Michajlowicz Bachtin / 230 Michel Foucault I 233 Historia i roznica / 235 Przyldad: .Kobiece ofiary wspolczesnego Przeszlosc i terazniejszosc / 242 Konkluzja / 243 [ezeli/to: przysztosc / 243 Utopia i dystopia / 244 Narracje przyszlosciowe / 245 Historia i przyszlosc / 249 Konkluzja / 250

r
7.5.1 7.5.2 7.5.3 7.5.4 7.5.5 7.6 7.7
Cialo emocjonalne / 344 Cialo wysportowane / 345 Cialo jako dzielo sztuki / 346 Zdrowe cialo / 347 Kulturystyka: meskosc rodem z komiksow i transgresyjna kobiecosc Cyborgizm i fragmentacja. Widma korica cielesnosci / 356 Podsumowanie / 360

Spis tresci

/ 352

Babilonu"

/ 239

8.
8.0 8.1 8.2 8.2.1 8.2.2 8.3 8.3.1 8.3.2 8.4 8.4.1 8.4.2 8.4.3 8.4.4 8.5 8.5.1 8.5.2 8.5.3 8.6 8.6.1 8.6.2 8.7 8.7.1 8.8 8.9 8.9.1 8.9.2 8.9.3 8.9.4 8.10 8.11 8.11.1 8.11.2 8.12

Subkultury: interpretacja, op6r i podzialy spoleczne / 362
Wprowadzenie / 362 Subkultury: wtadza, podzialy i interpretacja / 362 Dewianci i gangi / 364 Dewiacja i subkultura / 364 Mike Davis: gangi w Los Angeles / 366 Ludowe diabiy, panika moralna i subkultury / 369 Stanley Cohen: Folk Devils and Moral Panics / 370 Panika moralna dzisiaj / 372 Subkultury mlodzieiowe w brytyjskich badaniach nad kultura / 374 Resistance through Rituals: ogolne podejscie / 375 Phil Cohen: subkultury mlodziezowe z klasy robotniczej we wschodnim Londynie / 382 Ideologia i hegemonia / 383 Struktury, kultury i biografie / 386 Trzy prace z Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies / 387 Paul Willis: Learning to Labour / 387 Paul Willis: Profane Culture / 388 Dick Hebdige: Subculture: The Meaning of Style / 389 Subkultury mlodzieiowe i gender / 390 Nastoletnia kultura milosci / 392 Muzyka pop, kultura rave i gender / 393 Subkultury mlodzieiowe i rasa / 394 Black Culture, White Youth Simona Jonesa: nowe tozsamosci w miastach wielokulturowych / 395 Centre for Contemporary Cultural Studies i subkultury mlodziezowe: ogolna krytyka / 397 Aspekty wspolczesnej kultury miodzieiowej / 401 Tworczosc symboliczna / 401 Postmodemizm i kultura mlodziezowa / 402 Kultura taneczna i rave / 403 Wychodzenie na miasto i przedluzanie mlodosci / 405 Przemyslenie subkultur: interakcje i sieci / 406 Fani: stereotypy, .Star Trek' i opor / 408 Fani "Star Treka" / 409 Fani oper mydlanych / 411 Podsumowanie: od oporu do tozsamosci i dzialania / 412

6.
6.0 6.1 6.1.1 6.1.2 6.2 6.2.1 6.2.2 6.2.3 6.2.4 6.3 6.3.1 6.3.2 6.4

Kultura i polityka / 252
Wprowadzenie / 252 Polityka kulturalna i kultura polityczna / 253 Od polityki do polityki kulturalnej / 253 Legitymizacja, reprezentacja, manifestacja / 260 Kultura i wladza / 267 Brytyjska kultura polityczna w obliczu demokratycznych przemian w XIX wieku / 267 Manifestacja tozsamosci w konwencjonalnej polityce / 270 Biurokracja jako forma kultury / 277 Manifestacja wladzy panstwowej / 288 Kultura oporu / 296 Manifestacja tozsamosci w polityce niekonwencjonalnej / 296 Granice transgresji, czyli sprawa Szatatiskicti uiersetoiu / 302 Konkluzja / 305

7.
7.0 7.1 7.2 7.2.1 7.2.2 7.2.3 7.3 7.3.1 7.3.2 7.3.3 7.4 7.4.1 7.4.2 7.4.3 7.4.4 7.5

Kultura i cialo / 307
Wprowadzenie / 307 Cielesnosc jako wytwor spoleczny / 309 Techniki poslugiwania si~ cialem. Cialo jako narzedzie / 312 Mauss 0 technikach posiugiwania si~ cialem I 312 Kobiece ruchy, czyli .rzucasz jak dziewczyna' / 314 Idiom ciala / 316 Kultura jako forma kontroli. Regulacja i ujarzmianie cial / 319 Foucault - wladza, dyskurs, cialo / 320 Cywilizowanie ciala - Norbert Elias / 326 Jedzenie: dyscyplina czy cywilizacja / 328 Kulturowe obrazy cielesnosci / 332 Moda / 332 Kulturowe zrcznicowanie plci i reprezentacje kobiecosci / 336 Reprezentacje meskosci / 338 Reprezentacje cielesnosci: debata nad pornografia / 341 Cialo jako srodek ekspresji i transgresji: idiomy kulturowe / 344

Spis tresci

10

9.
9.0 9.1 9.2 9.2.1 9.2.2 9.2.3 9.3 9.3.1 9.3.2 9.3.3 9.3.4 9.4 9.5 9.5.1 9.5.2 9.6 9.7 9.7.1 9.7.2 9.8 9.8.1 9.8.2 9.8.3 9.8.4 9.8.5 9.9 9.9.1 9.9.2 9.9.3 9.10

Kultura wizualna / 414
Wprowadzenie / 414 Kultura wizualna i wizualne reprezentowanie / 415 Nowoczesnosc i kultura wizualna: klasyczni autorzy i gl6wne tematy / 417 Georg Simmel: kultura metropolii i interakcja wizualna / 418 Walter Benjamin: reprodukcja mechaniczna, aura i arkady Paryza / 422 Figura fltmeura / 426 Technologie realizmu: fotografia i film / 428 Rozw6j fotografii i filmu / 428 Tradycja dokumentalizmu / 430 Colin MacCabe: klasyczny tekst realistyczny / 433 Laura Mulvey: meskie spojrzenie / 434 Foucault: spojrzenie i nadz6r / 437 Turystyka: patrzenie i postmodernizm / 438 Spojrzenie turysty / 439 Postmodernizm i postturystyka / 440 Zerkanie, patrzenie, wpatrywanie sie i spogladanie / 443 Interakcja wizualna w miejscach publicznych / 444 Wiedza kategoryzujaca: porzadek wygladu i porzadek przestrzenny / 445 Interakcja rozproszona, nieuwaga cywilna i normalny wyglad / 447 Interpretacja terenu zabudowanego / 451 Marshall Berman: nowoczesnosc, modernizacja i modernizm / 451 Czytanie architektury / 454 Czytanie pejzazu smaku / 461 Czytanie miast: czytelnosc i obrazowosc / 462 Czytanie pejzazu i wl:adzy / 464 Kultura wizualna i ponowoczesnosc / 465 Postmodernizm i kapitalizm: Fredric Jameson i David Harvey / 465 Jean Baudrillard: symulakra i hiperrealnosc / 466 Digitalizacja i przyszlosc reprezentacji / 469 Podsumowanie / 470

Biogramy
Raymond Williams 1.2. Michel Foucault 1.3. Antonio Grarnsci 2.1. Roland Barthes 2.2. Stuart Hall 3.1. E.P.Thompson 3.2. Karol Marks 3.3. Szkofa frankfurcka 3.4. Richard Hoggart 4.1. David Harvey 4.2. Paul Gilroy 4.3. Edward W Said 5.1. C.L.R.James
1.1.

25 50 60 75 114 122 123 135 141 184 194 197 220

5.2. Michaif Michajfowicz Bachtin 231 6.1. bell hooks 254 6.2. Judith Butler 265 6.3. Julia Kristeva 266 6.4. Max Weber 279 7.1. Donna]. Haraway 357 8.1. Centre for Contemporary Cultural Studies 374 8.2. Angela McRobbie 391 9.1. Georg Simmel 419 9.2. Walter Benjamin 424

Poslowie / 472 Bibliografia pozycji polecanych przez polskiego wydawce / 475 Bibliografia / 478 Indeks / 507

4.reprezentacji" w tekstach humanistycznych.1. Autorzy zas najwidoczniej uzywaja representation takze tam.1.klasa polityczna"). miejsce.2. gdzie chodzi lub moze chodzic 0 wladze. postmodernizm 187 218 256 297 331 404 453 Oryginalny tytul ksiazki brzmiIntroducing Cultural Studies i . Dyskurs 1. dokladniej rozwazona w tekscie w rozdziale 9. ze jestesmy skazani na poruszanie sie w kregu wtomosci odwzorowania. co odtwarzane. ze autorzy ksiazki uzywaja terminu modernity takze w takich kontekstach. Kolonializm i postkolonializm 6. ponowoczesnosc. Esencjalizm i roznica 4. krajobraz Od tlumaczy 28 45 52 56 84 110 120 132 148 166 169 4.3.kulturoznawstwo'.nowozytnosci". wywodzi si~ uzycie terminu .nowoczesnoecia" a "modernizmem".2. odpowiedzialne za dokonujaca sie niezaleztez nie od naszego tlumaczenia kariere .nowoczesny'. ze takie mniej czy bardziej uswiadamiane zalozenia sCj. Niezaleznie od . a wiec praktycznie rzecz biorac. ktore moga czytelnika nieco konfundowac. ktore dzialania te moga napotykac. Feminizm 4.mogloby sie wydawac -lepiej sprawilaby sie presentation. Nie wnikajac teraz w relacje miedzy .2.1.1.Definicje 1. Psychoanaliza 1. Kiedy wiec jest tu mowa na przyklad 0 "polityce kulturalnej". trzeba tutaj powiedziec. jesli chodzi 0 zasieg. Nowoczesnosc. sarno jest odtworzeniem.2. w ktorym takze to. a jako tylko tlumacze nie powinnismy na przekor autorom bronic swoich zalozefi.3. 0 tyle w Wielkiej Brytanii mianem "polityka' obdarza sie wszystkie sfery. aczkolwiek w tekscie. Kapital kulturowy i habitus 9. choc nie do koiica zgadzalo sie to z naszym poczuciem poprawnosci jezykowej. Z przesianek rowniez filozoficznych. Globalizacja-hybrydyzacja 5.1.0 wspolne dzialania zwiazane z kultura i przeszkody.1.polityka" w kontekstach.badania nad kultura" i •wiedza 0 kulturze".czy moze przede wszystkim . wszystkie dziedziny zycia spolecznego. Wiadza 3. Sadzimy. 0 ile w Polsce polityka nadal jest traktowana jako dzialalnosc pewnej wydzielonej grupy spolecznej Iktora to wygodne dla niej przekonanie podsyca uzyciem terminow w rodzaju . Hegemonia 3. gdyz podzielaja postmodernistyczne przekonanie. to nie chodzi tylko i wylacznie 0 poczynania administracji paiistwowej. tyle ze poprawnosc jezykowa lub jej brak ostatecznie zalezy miedzy innymi od przyjmowanych przez mowiacego zatozen filozoficznych.2. Nierzadkie byly miejsca. modernizm. Semiologia i semiotyka 2.reprezentacj~". niemniej jednak wyrastajacych z roznicy w konstrukcji brytyjskiego (anglosaskiego) i polskiego zycia spolecznego. Struktura i poststrukturalizm 1.za najlepszy ekwiwalent cultural studies uznalismy . Reprezentacja i realizm 2. gdzie ulegle w slad za oryginalnym representation wstawialismy .1. Rytualy i symbole 8. jako rownowaznikow uzywalismy okreslefi . Ideologia 3.nowoczesnosc" i przymiotnik .1.jak widac juz z samej okladki . Tozsamosc 6. powodujac sie najczesciej wzgledami stylistycznymi.1.3. ale takze . Przestrzeri. Niezgodnie z polska tradycja uiywany jest niekiedy rzeczownik . gdzie w polszczyznie raczej nalezaloby mowic 0 . gdzie . Op6r i transgresja 7.

ostatecznie jednak prezentujemy swoje ich rozumienie. pomyslana wiasnie jako podrecznik dla tych. jakiej nie daja inne dyscypliny. traktuje 0 teorii kultury. Przedmowa Jak korzystac z podrecznika Naszym zdaniem badania nad kultura sa jedna z najbardziej atrakcyjnych sfer iycia intelektualnego. Piszac ten podrecznik. Ksi'l. i w og6le w calej ksiazce szczeg6lnie skupiamy sie na kulturowych podzialach dokonujacych sie wedlug kryteri6w klasowych. a takie wstepnie je charakteryzujac. W rozdziale 2 rozwaiamy kilka istotnych aspektow komunikacji i reprezentacji. anglistyki wykladamy na wydzialach. w tym trudne problemy jezyka i znaczenia. podobnie bywa tei ze slowem sex. ie wzielismy pod uwage najwainiejsze elementy wiedzy 0 kulturze. ie badania nad kultura w istotny spos6b wplynely na charakter naszego myslenia. geografii. ie autorzy nie czynia takiego rozr6inienia.antropologii. Mamy wprawdzie poczucie. Z wyjatkiem kontekst6w. niemniej jednak z wlasnej praktyki dydaktycznej wiemy. na ktora sklada sie szesc rozdzialow. a takie piynacymi z nich konsekwencjami. Cz~sc druga. przy czym i tam. w ten sposob wskazujac na istotnosc kulturoznawstwa. ani przez chwile nie wyobrazalismy sobie. W rozdziale 1 zajmujemy sie roznymi znaczeniami terminu "kultura". ktorego badania dostarczaja takiej wiedzy. gdzie sie ich naucza. zlozona z trzech rozdzialow. rasowych i plciowych. Jest oczywiscie wiele ksiaiek poswieconych wiedzy 0 kulturze. rozstrzygajace jest to. ktora wprowadzalaby w te dziedzine. chyba ie kontekst sugeruje.jako piec biologiczna gender oddajemy po prostu jako "plec". W naukach humanistycznych i spolecznych [edna z najiywiej dyskutowanych kwestii jest natura i znaczenie czasu oraz przestrzeni. a gdzie pierwszy termin tlumaczymy jako "plec spoleczna".preferencje seksualne" czy "seksualnosC". gdzie wyrainie sa od siebie odr6iniane gender i sex. drugi . naszych badan i naszego nauczania. Cz~sc pierwsza. ii intencje auto row lepiej oddaja .ik~ podzielilismy na dziewiec rozdzialow. socjologii. uloionych w dwie czesci. prezentujac najwainiejsze kierunki badawcze. my zas . w rozdziale 3 zas zajmujemy sie roznymi wymiarami wladzy i nierownosci oraz ich teoriami. W sumie cz~sc pierwsza podejmuje podstawowe problemy kulturoznawstwa oraz zwiazane z nimi kontrowersje.Odtlumaczy 14 plynnosci granic miedzy "nowoiytnosciq" a "wspolczesnosciq". a zatem ujmujemy je z wlasnego punktu widzenia. [estesmy reprezentantami roznych dziedzin . a prowadzone na roznych poziomach wystepuja w programach studiow zupelnie odmiennych wydzialow uniwersyteckich. ktorzy w ramach programu studi6w zajmuja si~ kulturoznawstwem. ie nie ma pracy. ie moiemy wyczerpac wszystkie problemy i uwzglednic wszelkie ich aspekty. ale kaida osoba z naszej piatki bez wahania przyzna. bardziej szczegolowo zglebia rozne wymiary kultury. Brakowi temu usiluje zaradzic niniejsza ksiazka.

na n koncu kazdego rozdzialu umiescilismy spis literatury dodatkowej. z ktorych wielu dawno juz nie zyje. czy pojecie charakteryzowane w polu definicyjnym. definicje i roznego rodzaju materialy uzupelniajace tekst zasadniczy. a przede wszystkim sprobujemyw kategoriach historycznych i przestrzennych okreslic rozne formy prezentacji wizualnej oraz wizualne aspekty zycia codziennego. odzwierciedla to jednak rozwoj kulturoznawstwa. Nawiazujac do kwestii przemian technologicznych i wielkich przemieszczeti dokonujacych sie w ramach kultur. Michel Foucault. Raymond Williams). ze czytelnicy beda do niej podchodzic wybiorczo.przedmowa ]ak korzystac z podrecznika 16 przedstawimy.P. tych. W znacznej mierze w efekcie nowych ruchow spolecznych z lat szescdziesiatych XX wieku polityka jako dzialalnosc zwiazana z wladza jest dzis odczuwana jako wszechobecna.!: to. gdzie krzyiuje sie ich problematyka. Richard Hoggart. To prawda. Judith Butler. i sekcje odsylaja do siebie wzajemnie tam. zatem w rozdziale 6 zastanowimy sie nad kwestiami. latwosc porozumiewania sie i przemieszczania. kt6re istotnie wpiynely na rozwoj kulturoznawstwa. Innym wainym wymiarem kultury jest redefinicja pojecia . ktore pozwalaja charakteryzowac te roznice i je dyskutowac. ze bohaterami wiekszosci biogramow S. jak plec. W kaidym razie. ale pomocny powinien bye takze spis tresci i indeks przedmiotowy. Lyotard czy Jameson. rozdzialy podzielilismy na sekcje. fotografiami omawianych budowli. jakie zostaly nakreslone w czesci pierwszej. Tymi sprawami zajmiemy sie w rozdzialach 4 i 5. Kolejnym wainym obszarem problemowym wspoiczesnego iycia jest cialo. jak juz wspomnielismy. zarazem jednak zawsze stanowia one fragment prezentowanego w danym rozdziale wywodu. W tekscie wystepuja tez trzy rodzaje wydzielonych pol problemowych. ze wielu owych bialych mezczyzn znajdowalo sie na uboczu glownego nurtu zycia akademickiego. na przyklad Donna Haraway. Thompson. ze niepodobna zrozumiec kulture. t Pola definicyjne pomagaja wyiozyc i utrwalic znaczenie podstawowych pojec. James). Nazwisko osoby. zwracajac uwage na takie kwestie. Niepodobna sie wypierac. Max Weber czy C.R. rowniez niektore z pojawiajacych sie tu kwestii po raz pierwszy zostaly podjete w ramach badari nad kultura. rozumienie czasu i przestrzeni. Gdyby to od nas zalezalo.polityka'. ktorej (zwlaszcza subkulturze mtodziezowej) poswiecimy rozdziai 8. sytuacja wygladalaby inaczej. Moina je podzielic na trzy grupy: tych. Taka w ogolnym zarysie jest struktura tej ksiazki i jej tresc.!: z istotnych kategorii. rasa. W rozdziale ostatnim powrocimy do niektorych problemow reprezentacji. Karol Marks. a takie uklad sil w jego obrebie. zajmiemy sie waznymi zmianami w kulturze wizualnej. w ktorych umieszczamy biogramy. ktorej poswiecono biogram. ktorych nazwiska moze w tej chwili niewiele wam mowia ale z ktorymi spotkacie sie i w tej ksiazce. jest subkultura. lecz takie toczymy istotne spory wokol nowych technik leczenia ciala i jego odmieniania. Biogramy zawieraj. Tak wiele rzeczy i poczynan rozumie sie jako wchodzace w sklad kultury. Angela McRobbie. Aby ulatwic korzystanie z niej. ktorzy w istotny sposob wplyneli na zmiane ukierunkowania owych badan. ale mega tez stanowic sugestie. 17 . ktorzy tworzyli koncepcje. jako ze w ogromnym stopniu ksztaituje je tempo wspolczesnego zycia. czy to rozwijane poznie] w badaniach nad kultura. I rozdzialy. ktore podawane S. Zasadniczo kazda z sekcji mozna czytac niezaleznie. gdyz to one ksztaituja nowe doswiadczenia czasu i przestrzeni. jak Derrida. jesli chodzi 0 dalsze wlasne lektury. niemniej jednak wzmiankami biograficznymi uhonorowalismy te osoby. tymczasem w ramach kultur wystepuja roznicujace granice. N asze ujecia staramy sie ilustrowac roznymi elementami graficznymi: wykresami. zaglebiajac sie w partie najbardziej ich interesujace czy najpotrzebniejsze w danej chwili. miejsca. pomnik6w czy obrazow. Niezaleznie od sugestii lekturowych. gdy nie funkcjonuje ono wlasciwie. i w innych. wyrozniane S. ktorzy sami byli wybitnymi badaczami kultury (np. jak waznego i mocnego bodzca dla tych dyskusji dostarczylo kulturoznawstwo. i wreszcie tych. a takze. czy to je ksztaltujace (np. E. ze nie znalazly sie w ksiazce informacje 0 takich autorach. ktore najbardziej wplynely na nasze rozumienie wiedzy 0 kulturze. wiek.!: a biezaco w tekscie. plec. rzecz jasna. Jedn.!:podstawowe informacje 0 zyciu i dzielach osob.!: lustym drukiem. postkolonializm. Nie s. koncepcji czasu i zmiany spolecznej. Nie tylko stalismy sie bardzo swiadomi stanow naszego ciaia oraz mozliwosci roznych poczynari. tabelami.L. Jak zobaczymy w rozdziale 7.!: iali mezczyzb ni.!:potem rozwijane w tekscie. rysunkami. 0 ktorych decyduja rasa. godne podkreslenia jest naszym zdaniem to. hybrydy kulturowe i tak dalej (np. iz wlasciwie obejmuje ona wszystko. Informacje zawarte w polach oznaczonych A propos S. Zakladamy. kwestie abstrakcyjne i akademickie. ze moze sie wydawac. ktore wyrastaja z ekspansji polityki oraz zmiany jej sensu. gdzie postaramy sie pokazac. jesli nie potraktuje sie z odpowiednia uwaga problemow przestrzeni. Paul Gilroy czy Edward Said).

[amesowi Oxleyowi-Longhurstowi i Timowi Oxleyowi-Longhurstowi za to.7: reproduced by permission of British Sociological Association. A propos 2.5: reproduced by permission of Marion Boyars Publishers. jakie weszly w sklad tej ksiazki.Myth Today" from Mythoiogies by Roland Barthes. Ponizej dziekujemy wlascicielom praw autorskich za pozwolenie na wykorzystanie wymienionych materialow w ksiazce. Inc. Ilustracja 2. A propos 2. A propos 2. Ilustracja 2. Za opinie 0 wstepnych wersjach rozdzialu 4 Miles Ogborn dziekuje Philowi Crangowi. [ohnowi Gouldowi. Ilustracja 2.4: reproduced by permission of Seeker & Warburg.5: reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul. Na samym poczatku chcielismy zloiy6 wyrazy podziekowania im wszystkim.4: reproduced by permission of Jackie Fleming. reprinted by permission of Hill and Wang. ktorzy uczestniczyli w prowadzonych przez niego zajeciach w ramach kursow English and Cultural Studies i Sociology and Cultural Studies. Ilustracja 2. translated by Annette Lavers.Podziekowania Wszystkie ksiazki sa plodem niezliczonych inspiracji. Brain Longhurst dziekuje studentom. ktorzy wraz z nim pracowali nad materialami. [ak zawsze wielkie podziekowania naleza site Bernadette Oxley.3: from . Catherine Nash oraz studentom drugiego i trzeciego roku Cultural Geography w Queen Mary University of London. Elaine Baldwin za pomoc przy pisaniu ksiazki dziekuje kolegom z uniwersytetu.. Greg Smith dziekuje Julie Jones za opinie 0 pierwszych szkicach rodzialu 7.6: repro- . Do powstania niniejszej pracy przyczynialo siteprzez wiele lat bardzo wielu ludzi. ktora pozwolila na wykorzystanie jej znakomitych fotografii. szczegolnie zas podreczniki. Szczegolna wdziecznosc zywi wobec Julie Weir. ze wszystko cierpliwie przetrwali. and Curtis Brown on behalf of David Lodge. a [asonowi Rutterowi za pomoc przy rozdziale 3. ktorych krytyczne uwagi okazaly site dla nas wielka pomoca. Scott McCracken za pomoc i entuzjazm dziekuje studentom University of Salford. translation copyright © 1972 by Jonathan Cape Ltd. and Random House. a zwlaszcza tym z nich. a division of Farrar. Szczegolne podziekowania za pomoc naleza site Georginie Waylen. Straus & Giroux.

371: reproduced by permission of Blackwell Publishers. 1 July 1997.1. Ilustracja 4.5: © "Good Housekeeping". 3.8: © 1998. Ilustracja 8.4: reproduced by courtesy of the Trustees.4: reproduced by permission of MIT Press. London. Kultura i badania nad kultura Komunikacja i reprezentacja Kultura.1: reproduced by permission of Verso.8: reproduced by permission of the Musee du Louvre.7: reproduced by permission of the Musee Carnavalet.1: reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul.4: reproduced by permission of Blackwell Publishers. 1997. Ilustracja 6. The National Gallery. Ilustracja 4. Ilustracja 6. London.6 & 4. Ilustracja 4.2: reproduced by permission of Cambridge University Press. A propos 8. Ilustracja 4. Tabela 4. wladza i nierownosc 2.2: reproduced by permission of Blackwell Publishers.2: © John Leighly. reproduced by permission of The Hearst Corporation. A propos 9. Ilustracja 4. Ilustracja 9.1: reproduced by permission of Penguin Books. The Art Institute of Chicago.3: reproduced by permission of Sage Publications and J. 1991.1: reproduced by permission of The Museum of Modern Art. Lista na s. © Alan Sheridan.1: reproduced by permission of Arnold. Abby Aldrich Rockefeller Fund. Paris. Lista na s.7: reproduced by permission of The National Gallery of Ireland. A propos 3. Tabela 9.3: extractfromIlliteracy spells miseryfor 2 million by Donald MacLeod. New York. The National Gallery.4: reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul. A propos 9. A propos 8. © "The Guardian". Ilustracja 2.6. reproduced by permission.3: reproduced by permission of Blackwell Publishers.3: reproduced by permission ofPA News. A propos 8. (fotografie) reproduced by permission of Getty Images. A propos 8. Urry. Ilustracja 8. pierusza Teoria kultury 1.1 & 4.4: reproduced by permission of Blackwell Publishers. Cz¢.duced by courtesy of the Trustees. 454-455: © British Sociological Association.3: reproduced by permission of Duke University Press. New York. A propos 3. 1977. © 1998 The Museum of Modern Art. reproduced by permission of Cambridge University Press. Ilustracja 8. Ilustracja 8.2 & 6. Ilustracja 5. Tabela 9.3: reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul. .2: (tekst) reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul.

niemniej jednak od okolo dwoch czy trzech dekad zainteresowanie badaniami nad kultura przekroczylo granice miedzy pojedynczymi dziedzinami. 1. 1.0 Wprowadzenie Kulturoznawstwo wyrasta z nowego podejscia do kultury. Omowienie najwainiejszych de fin i c j i kultury. . od dawna zajmowaly sie kultura. ze jego zakres wydaje sie niezmierzony.Rozdziai pierwszy Kultura i badania nad kultura 1. ze taki poczatek ksiazki pozwoli zasygnalizowac ztozonosc sfery. Wskazanie pod s taw 0 w y c h pro b 1e mow. ze sarno pojecie . jakie wi'li'l sie z definicja kultury i jej badaniami.Iiteraturoznawstwo.2. Zarys n a s z ego po g 1q d u na charakter rozwijajacej si~ dziedziny kulturoznawstwa. 0 ile powszechnie juz chyba uznano. ktore rzuciiy nowe swiatlo na charakter ludzkiej kultury. Omdwienie zas niektorych stanowisk rozwazajacych te zagadnienia rna pomoc w okresleniu zakresu kulturoznawstwa.1.3. a jest tak w duzej mierze z tej racji. 1. Aby wytyczyc obszar zainteresowafi niniejszego podrecznika. a takze naszkicowac mapejej najwainiejszych zagadniefi. 0 tyle kiopot polega na tym. w trakcie ktorej nadawano mu znaczenia 0 reinym zasiegu. Mamy nadzieje. iz stanowi ono odrebna i wazna dziedzine poszukiwafi. historie. z cala pewnoscia nie do kofica jeszcze okreslony. geografie humanistyczna i socjologie. podzielilismy ten rozdzial na cztery sekcje: 1. przez co obejmowaio ono obszary skadinad stanowiace zakres dociekafi bardzo roznych dyscyplin. jakajest kultura. Wyliczenie g 10 w nyc h s tan 0 w i sk. Reine dyscypliny akademickie. Uksztaltowane w efekcie kulturoznawstwo okazalo sie terenem intrygujacych i fascynujacych poczynafi intelektualnych. ktore dotad pojawily sie w zwiazku z powyiszymi problemami. posrod ktorych przede wszystkim trzeba wymienic antropologie.kultura" rna zawila historie.4.

muzykc:). Tak rozumiana kultura obejmuje .kuIturaIni'. Raymond Williams (s.1 Kultura przez duze "K" W jezyku potocznym przez kulture czesto rozumie sie . Jeden z pionierow kulturoznawstwa w Wielkiej Brytanii. ie tylko ludzie Sq zdolni do tworzenia kultury i jej przekazywania. Czesto sie twierdzi.Teoria kultury Kultura i badania nad kultura 24 25 Gloume cele rozdziaiu: • Zapoznanie z roznymi definicjami pojecia kultura. kt6rym to tematem zajl\l si" ze szczegolna pasja przed sama smiercia. wysublimowane.wyrafinowane' poczynania. Dzieci. czego efektem by!y ksiqikiMarksizm i literatura (1977) oraz Culture (1981). Poczawszy od lat szescdziesiatych. Praca The Country and the City (1973a) znacznie wplynela na p6iniejsze interdyscyplinarne badania nad przestrzenia i miejscem. 1. . opere. dorosli i emeryci . co jest charakterystyczne dla . s.1. jak kultura twojej ulicy. malarstwo.s grup~ spoleczna czy 0 jakis okres w dziejach grupy" (Williams. Williams zdecydowanie dystansowal sie od elitarystycznych i konserwatywnych stanowisk F. literature. a takie wagi.pewnego szczegolnego sposobu ludzkiego iycia. zloionym z ponad trzydziestu ksiazek dorobku Williamsa znalazly sie prace poswiecone dramatowi.2) oraz pewien proces rozwojowy (1.1.1).kultura' ma skomplikowana historie.1. ale takie komiksowego Supermana. wlasne kultury. gestych tresciowo i . W pierwszej. natomiast uznanie zaskarbily mu przede wszystkim dwie ksil\iki: Culture and Society (1963) oraz The Long Revolution (1965). W roku 1974 uzyskal tytul profesora dramatu.kultura"? Termin . po zakoficzeniu drugiej wojny swiatowej. Moina to tei ujqC w ten sposob.kultury dnia powszedniego" staly sie wainym bodicem dla badafi w tej dziedzinie. jaka Williams przywiazywal do kulturowej komunikacji i demokracji.od badan tekst6w literackich po studia styl6w iycia miejskiego. ale takie futbol amerykafiski. Pochodzil z rodziny robotniczej. polityce lewicowej. ktora miedzyinnymi wprowadzila do obiegu pojecie .sposob iycia" W naukach humanistycznych terminu "kultura' szeroko uiywa sie w zwiazku z tworzeniem i uiyciem symboli (s. 90). rzezbe. termin ten oznacza wiec wtedy . jak'l. zarazem jednak moga uczestniczyc w kulturze wspolnej.3). kt6re stanowity odpowiedi na rozw6j industrializmu. ale takie strukture urzedu Prezydenta Stanow Zjednoczonych Ameryki. w drugiej wskazywal na demokratyczny potencjal . przesledzil historie tego terminu. w dzisiejszych dyskusjach wystepuje tei w roznych zakresach znaczeniowych. nastolatki. s.S.przeplyw". a jestesmy w stanie to robic. a takze walijskosci. 1983b. ktora stanowi podstawe naszego istnienia kulturowego. gdyi jego metodyczne go badania . inspiracje stanowily raczej szerokie spojrzenie i wyrainie eksponowany materializm kulturowy niz konkretne analizy. Poza naukami przyrodniczymi uiywa sie tego pojecia w trzech zasadniczych znaczeniach.1 Co to takiego . 1983b. By! takie plodnym prozaikiem. srodowisku. Leavisa i T. Z racji niewzruszonych sympatii socjalistycznych. Uwaia sic:) za jednego z pionier6w kulturoznawstwa. Eliota.wszyscy oni maj'l. by! bardzo popularny posrod calej generacji lewicowc6w.kultura' rozwijalo si~ w dziejach. a obie te kwestie stanowia dwa gl6wne watki ksil\iki Communications (1962).R. Raymond Williams by! walijskim badaczem kultury i krytykiem literackim. W jego tekstach. Przy tak szeroko stosowanym terminie trzeba na poczatek sprobowac go zdefiniowac. rozwojowi jezyka. a w 1961 roku zaczl\l wykladac na macierzystej uczelni.dziela bedace efektem dzialan inteIektualnych. [ego koncepcja struktury uczuc znalazla szerokie zastosowanie . • Nakreslenie najwainiejszych teoretycznych perspektyw Bio ram 1. czy bedzie tu chodzic 0 ludzkosc w ogole. Telewizja byla gl6wnym tematem pracy Television: Technology and Cultural Form (1974).1.1 Raymond Williams kulturoznawstwa. gdyi tworzymy symbole i ich uiywamy. 90). problem. Wczesne teksty Williamsa prezentuja dose konwencjonalne podejscie do problem6w analizy tekstu literackiego i utworu dramatycznego. analizujac r6inych autor6w. ale kulture znajdziemy tei na drugim kraficu swiata. kraju. twojego miasta. 0921-1988) 1. 1. Williams staral sic:)okreslic charakter przeksztalcen kulturowych.2 Kultura jako . ie ludziom wlasciwa jest zdolnosc symbolizowania. teorii kultury. • Wskazanie gtcwnych problemow badan nad kultura.dlugiej rewolucji" w kulturze. teatr i film' (Williams. ai dotarlo do swego obecnego szerokiego znaczenia. Slowo . a takie posegregowal jego wspolczesne uiycia. najczesciej symboliczne cechy okreslonego sposobu iycia (1. podczas kt6rej by! dowodca czolgu. w ktorych oznacza: sztuke i dzialalnosc artystyczna (1. 331). 25). kto zmywa naczynia w domu. Moie obejmowac Szekspira. a przede wszystkim artystycznych'. w ktore angazuja sie ludzie .trudnych". W imponujacym.1. w tekstach Williamsa coraz wyrainiej zaznaczaly si" wplywy marksizmu. podjql przerwane studia w Cambridge i uzyskal dyplom. W latach piecdziesiatych nauczal w Workers' Educational Association. przynoszace] takie jedna z pierwszych analiz medi6w informacyjnych. opowiadajac sie za przemianami spolecznymi i demokratyczna kultura. powiesci angielskiej. Istnieje cos takiego.

Symbol okresla znaczenie symbolizowanego obiektu.1 (sztuka i dzialania artystyczne). ze zalicza si~ do niej wszystko i mamy z nia do czynienia wszedzie. ie na angielski styl iycia skladajq sie: derby.r~. jakie ma styl ubioru. Raymond Williams. mamy na mysli uklad oddzialywan i relacji pomiedzy jednostkami i grupami.kultura" uiywano na okreslenie hodowli (kultywacji) roslin i zwierzat. 1.jest bardzo zasobnym zespolem symboli. Nawet jednak jesli rozumie sie kulture szeroko. ie kiedy w badaniach kultury stosujemy te definicje. Williams. Cowley (1618-1667).. Owe wsp6lne idee S'l przekazywane czy wyraiane symbolicznie przez slowo . jakie beda do niej nalezec przy rozumieniu 1. cyt. Sztuke Szekspira moina uznac za wainy element kultury (sens 1. ie wspolistnieja w nich (nie zawsze harmonijnie) r6ine kultury. a takze traktowac go jako postac muzyki. s. 90-91). (1994).tej listy niepodobna wyczerpac. s. ktory jako wytwor pewnego (angielskiego) sposobu zycia (sens 1..1. [ak jednak pokaiemy jeszcze w tym rozdziale. moina sie spotkae z takimi pogladami. Artystami i tworczoscia artystyczna (sens 1. M6wiqc o spoleczeristwie. fryzury. za odrebnoscia . jakich cztowiek nabywajako czlonek spoleczenstwa".1. z kazda z nich wiqiq si~ specyficzne problemy. ser wensleydale. pewien znak czy gest zastepuja okreslone pojecie (np.). korzystajacych z dokument6w i wyrafinowanych metod ich analizy. ale moga w tej funkcji wystepowac bardzo r6ine przedmioty: flagi. kiedy powiada. Cowley IA. marynowane buraki. pogarde).1.2) analizowali zazwyczaj antropolodzy i socjolodzy.. sposoby zycia (sens 1. W tej ksiazce bedziemy mowic 0 kulturze we wszystkich trzech znaczeniach. Czym jednak jest symbol? Mamy z nim do czynienia wtedy. I tak na przyklad dziewietnastowieczny antropolog Tylor (1871. Wtedy uzgodnione slowo. trzeba jednak bye swiadomym tego. Raymond Williams: Making Connections. Politics and Letters: Interviews with New Left Review.. muzyka Elgara [. London: New Left Books. spr6bujemy zobrazowac w nastepujacy sposob. Ostatnia z podanych niiej pozycji to cykl rozm6w poswieconych jego iyciu i tworczosci. regatyw Henley. trzeba to poj~cie odroznic od blisko z nim spokrewnionego terminu . Bardzo czesto spoleczefistwo zajmuje okreslone terytorium. co zreszta bedzie jednym z temat6w tej ksiazki. 1) okreSlil kulture jako . J. nie zalicza do niej zjawisk i instytucji.1).1.1. w jakich uiywane jest slowo . R6ine znaczenia. jakim jest kraj. London: Routledge. obyczaje. Definicja ta wskazuje. Takie uiycie owego slowa stopniowo sie rozbudowywalo wraz z tym. przekonanie. samochody bmw. Eldridge.3). 12 sierpnia'. moralnosc._ _ Kultura i badania nad kultura .jak gleboko kultura przenika iycie spoleczne. l. I to owe idee (czy znaczenia) skladaja si~ na kulture. bilard mechaniczny. styl architektoniczny i tak dalej. 27 Sa jednak tacy.1.kultura'. Na przyklad flaga moie symbolizowac obiekt materialny.1. . angielski poeta i eseista]. a zarazem podkresla. kt6re nakreslimy w dalszej czesci tego rozdzialu.1. alba abstrakcyjna wartosc. ie sama kultywacja jest procesem spoiecznym i historycznym (Williams 1983b. R. Podobne stanowisko prezentuje poeta i krytyk T. ie pewne slowo.. ale jeden symbol moie miec wiele znaczen. L. wyscigi ps6w. Nawetjui te wstepne uwagi na temat kultury moga nasunac przypuszczenie. London: Routledge. Rock and roll mozna rozwazac od strony umiejetnosci muzyk6w (sens 1.S. kodeks zachowan.2).3 Proces rozwojowy Pod koniec wiekow srednich terminu .. Kaide z om6wionych wyiej znaczen kultury najczesciej wiazalo si~ z okreslonym punktem widzenia. Istotnie. niedtugo pozniej nazwa ta objeto kultywacje ludzkich umysi6w. jezyk. 1979) 1 1.czy to mowiony. F. uzgodniony znak czy gest staja si~ symbolami przekazujacymi jakas wspolna idee. znaki drogowe.2) reprezentuje okreslony etap rozwoju kulturalnego (sens 1.3). kt6ra obejmuje wiedze. garnitury biznesowe . Inglis. ze niekt6re sfery iycia spolecznego sluszniej byloby uznac za polityczne czy gospodarcze i w jakis spos6b odroznic od kultury. za: Hebdige. jak wzrastala swiadomosc. dziewietnastowieczne koscioly gotyckie. gdy czlonkowie jakiejs grupy zgodnie uznaja.1. (1979). kt6re szczeg6lnie czesto sq formulowane z antropologicznego punktu widzenia.pilot").. by w tej kwestii panowala jakas zasadnicza zgoda. przedmiot (np. rysunek odsylajacy do pudelka czy gest dajacy wyraz pogardzie. jako spos6b iycia.1). tlum.1.pilot'. sztuk~. natomiast rozw6j kultury to przede wszystkim domena historyk6w.1) zajmowali sie najczesciej rzecznicy nauk humanistycznych. Trudno powiedziec.skomplikowanq calosd. miejsce. prawo. J~zyk . kt6rzy uwazaja. jednak w przypadku duiych spolecznosci [zwiaszcza wspoiczesnych] calkiem sensownie moina mowic. Tak wiec ci. kt6ra wyrosla z wczesniejszych styl6w i wptynela na style pozniejsze (sens 1. tarcza do rzutk6w. Eliot. kt6rzy rozumieja kulture w sensie 1. usmiechy. jest zdolne do reprodukcji i ma wepolna kulture. jak patriotyzm.spoleczenstwo'.2 (spos6b iycia). ie jest produktem spolecznego wsp61iycia ludzi oraz ie jest przedmiotem nauki.~_T_e_or_ia_ku_l_tu_:ry:. Dlatego tei badanie kultury to pytanie 0 znaczenie.2 Problemy badan nad kultura 12 sierpnia - poczatek sezonu lowieckiego na baianty (przyp. gotowana kapusta. Eldridge. 1948. Kazda z tych dyscyplin sklonna byla ujmowac kulture w innej perspektywie i inaczej jq traktowac. 26 Dalsze lektury Williams znany by! przede wszystkim jako pisarz. norma postepowania. system przekonafi. (1995). pudelko) czy uczucie (np. czy pisany .1. a takie wszystkie inne umiejetnosci i nawyki. od strony jego zwiazkow z kultura mlodziezowa lat piecdziesiatych i poczatku szescdziesiatych XX wieku (sens 1. (Eliot.

ktory zawiera w sobie i d. 265). analizy. przede wszystkim trzeba wspomniec 0 szkole frankfurckiej (s. 29 1. a wiec i jednoznacznie okreslony pociag mezczyzn do kobiet i kobiet do mezczyzn. Same pojecia akulturacji. ze m~skosc i kobiecosc. W Psychopatologii iycia codziennego (1901. w kt6rych przedstawil poglebione rozumienie popedu seksualnego. dyktowane tylko przez biologie. socjolodzy proces czyniacy nas istotami spolecznymi i kulturalnymi nazywaja socjalizacja. w trakcie ktorego chlopcy i dziewczynki uzyskujs. ie z czasem zajmie rownie wladcza pozycje wobec kobiet.si~ ostatecznie z problemem relacji miedzy osoba a kultura. Prace Lacana staly sic. a nie biologicznie) wiq. do relacji heteroseksualnych. o ile koncepcja Freuda silnie wiaze sic. jak "zbitki sensowe". ktorych zadna ze wspomnianych dyscyplin nie jest w stanie rozwiazac samodzielnie. natomiast podkresla jego plastyczny charakter. iywa jest w nim jednak nadzieja. ktore . ktore wywarly wplyw na feministyczn/\ (s. aczkolwiek sam Freud niezbyt przychylnie odnosil sie do feminizmu (s. ze pomaga one zidentyfikowac i okreslic zespol istotnych problemow. ie z jego punktu widzenia dominujacym czynnikiem jest kultura. w ktorym dzieki kontaktom z innymi ludzmi bezradne niemowle stopniowo staje sie samoswiadoma zdolna do uczenia si~ istota ktora jest wprowadzana w sposoby postepowania charakterystyczne dla danej kultury i srodowiska. jak ludzie ucza sie znaczen. ktore laczy sie z ksztaltowaniem tozsamosci plciowej i seksualnosci. 148). sie zespoly spolecznych rol. W antropologii problem ten jest okreslany jako akulturacja. poczucie braku utrwala sic. plciowa tozsamcsc. Z plcia (rozumiana spolecznie. ktorym jednostka podlega w swoim iyciu. ktorzy korzystali z idei psycho- . gdy dziecko zaczyna poza rodzina uczestniczyc w wiekszych i bardziej zroznicowanych grupach . U dziewczynki kompleks kastracyjny polega na niiszej pozycji w ramach porzadku symbolicznego. 218). 256). aby podwazyc przekonanie. za meskie lub kobiece. do zewnetrznej rzeczywistosci. popularne posrod krytyk6w feministycznych. co si~ po prostu wchlania: kultury trzeba sie uczyc.poddane interpretacji . 453) krytyk~ kultury. dowodzac. ale nie rna dla niej nadziei na poprawienie tej sytuacji. 2003) pokazywal. 120) a ksztaltowaniem si~ osobowosci. (s. z rozwojem biologicznym. ktore] autor uiywal mi~dzy innymi do analizy tekstow literackich i dziel plastycznych. warunkowania i socjalizacji kieruja uwage na bardzo liczne i zroinicowane struktury spoleczne. a w wyborze obiektu seksualnego wazna role przyznaje fantazji. marksistowska. Sigmund Freud (poniiej) twierdzil.jako warunkowanie. Najwainiejsze chyba byly jego prace dotyczace seksualnosci. jak obecnie ojciec.iq. postkolonialna (s. ktora wpiywaja na to. oraz sup ere g 0 stanowiace moraIne poczucie spolecznych oczekiwaft.Teoria kultury Kultura i badanla nad kultura 28 kulturoznawstwa przemawia to. Julii Kristevej (s.1 Psychoanaliza Mianem psychoanalizy okresla si~ metodeopracowana przez Sigmunda Freuda (1856-1939). prowadzi do kryzysu.czq. a takie wyb6r obiektow seksualnych nie sq. Wlasnie za sprawa kompleksu Edypa. a nie matce. przysluguje wainiejsza pozycja spoleczna. na wtorna skladaja si~ wszystkie dalsze oddzialywania. 135). Seksualnosc dotyczy pozadari erotycznych i orientacji seksualnej danej jednostki. 123) i postmodernistyczna. kt6rzy w swej analizie plci jako fenomenu spolecznego wykorzystali Freudowska koncepcje kompleksu Edypa. Dotychczasowe teorie przyjmowaly zasadnicza jednoznacznosc przeciwstawienia meskosci i kobiecosci. (s. wyd. [ak dalej czytelnik zobaczy. a nie biologia. "przemieszczenie" i "analiza »symptomatyczna-". Feminisci wykorzystali koncepcje Freuda. ie pozadanie seksualne ogranicza sic.odslaniaja nieswiadome trwogi i pragnienia sniacego. ktore w danym spoieczeristwie uznawane Sq. Z biegiem czasu psychoanaliza rozdzielila si~ na konkurencyjne kierunki. a szczegolna populamosc psycho analiza zyskala sobie w krytyce filmowej. Chlopiec akceptuje swa "niisz'l pczycje falliczna" (co niekiedy jest okreslane jako "kompleks kastracyjny"). Freud przedstawil trzysktadnikowa teorie umyslu. jakoby mezczyznom z natury przyslugiwala wyzszosc nad kobietami. Definicja 1.cia. a posrod je] autorow.1 Jak ludzie staj'l sle czescia kultury Kultura nie jest czyms. za to psychoanaliza nie zaklada. zostaly pozniej wykorzystane do krytycznego dekodowania tekstow dotyczacych kultury. tei efektem warunkowania. wiec jako doswiadczenie wykluczenia (Mitchell. pol. Psychologia i takie kierunki w jej obrebie jak psychoanaliza (poniiej) szczegolna wage przywiazuja do dziecinstwa i warunkowania. kt6re przystosowuje sic. 230). twierdzil.2. czyli nieswladomosc. Takie pojc. gdzie autor tlumaczy. Po raz pierwszy Freudowska metoda interpretacji zostala przedstawiona w Objasnianiu marzeTi sennych (1900. lecz w wielkim stopniu sq.co w spoleczefistwach Zachodu najczesciej jest zwiazane z rozpoczeciem nauki szkolnej. W kulturoznawstwie teoria nieswiadomosci pozwolila na subtelniejsze rozumienie relacji miedzy wtadza (s. Odkrycie. s. wszystkie one iq. pol. iz kobieca seksualnosc rozwija sic. autorytetu. ego. Tworca psychoanalizy. co znaczy. ie pomylki jezykowe czy niemoznosc przypomnienia sobie [akichs slow moga bye przejawami podswiadomych proces6w psychicznych. 148). 1984. ie to ojcu. ktory rodzi si~ na podstawie pierwotnej identyflkacji chlopcow i dziewczynek z matka. ie nieswiademosc rna strukture podobna do jezykowej. Pierwotna socjalizacja dokonuje sie w rodzinie lub w grupie pelniacej funkcje rodzinne i do niej si~ ogranicza od momentu narodzin do chwili. Paradoksalnie wlasnie matka pierwotnie zajmuje "falliczn'l" pozycjc. W ksiazce Socjoloqia (1998) Anthony Giddens opisuje socjalizacje jako proces. w psychologii . Jacques Lacan. ie symbole w snach odsylaj'l do skondensowanych i przemieszczonych znaczefi. wyd. 0 tyle jeden z najbardziej znanych krytyk6w psychoanalitycznych. 1996). w innym kentekscie nii meska. m~iczyzni i kobiety wchodza w odmienne relacje w ramach symbolicznego porzadku. Pierwotna socjalizacja obejmuje opanowanie jezyka i uksztaltowanie plciowej tozsamosci (s. 266) oraz Judith Butler (s.

Funkcje i pole m6wienia i mowy w psychoanalizie.) (1984).2. w efekcie wiec liczne badania nad tq kultura skupiaja sieena problemach wplyw6w i tradycji. J. majq charakter kulturowy. B. Gorczyca. 15) . ze znaczace dzialania.4) uznaje za silny argument na swoja korzysc. rozumienie. Angielscy literaturoznawey przestali koncentrowac si~ wyiacznie na zagadnieniu wplyw6w innych poet6w i prozaik6w. London: Virago. 197) czy Gayatri Spivak. Lacan. ie to. Wsp6fczesna psychoanaliza. na przyklad Berger i Luckmann (1983).iaden poeta. zaden w og6le artysta nie posiada pelnego znaczenia w oderwaniu. jak odzwiereiedla sie w literaturze historia europejskiego imperializmu. Takie powiazanie nasuwa inne problemy.2 W jaki sposob kulturoznawstwo interpretuje znaczenie rzeczy 1. [ankowska. Media. Ubertowska.• Tolson.1). S. Eliota (1932. da siee W Anglii wiele sieem6wi 0 tradycjonalnym charakterze kultury (patrz A propos 1.iycie na miare epoki. W Grajewski. Dalsze lektury Mitchell. Od czas6w Eliota sporo sie jednak zmienilo i zaczeto kwestionowac wartosc tak zwanego kanonu literackiego. ocenic go. F. A. Women: The Longest Revolution. Kutter. H. ze kultura angielska siega korzeniami ponad tysiac lat wstecz. Kaidy z nas musi ujmowac rzeczywisty swiat z okreslonego punktu widzenia. odnosza do swoich zachowan. Niekt6rzy z socjolog6w. Hum. uznawane za oczywiste sposoby myslenia. London: Unwin Hyman. a tylko zasugerowala jego istnienie. I tak na przyklad niekt6rzy sqdzq. to przeciei sama ta sugestia stala siC. czlonkowie mniejszosciowych grup spoleczeiistwa brytyjskiego. s.p do psychoanalizy.1. badaja. dla przykladu. J. by socjolodzy wiedzy twierdzili. ze moina zredukowac czyjes przeswiadczenia do jego pozycji spolecznej czy wrecz z niej je wyczytac. 0 tyle relatywizm kulturowy akcentuje to.S.prawdziwa·? Jesli spostrzeienia i przekonania zawsze sa uzaleznione od umiejscowienia spolecznego.2. znaczy ocenic jego stosunek do poet6w i artyst6w niezyjacych". kulture zas zawsze trzeba badae w powiazaniu ze spoleczeiistwem.sugeruje. co kulturowy relatywizm (patrz sekcja 3. wiedza ta jest wiec w spos6b niezbywalny ukierunkowana. C. kt6re podaje drugie (Hart. wplywa jej usytuowanie? Kiedy spotykamy sie z interpretacjami sposobu iycia innego spoleczeiistwa czy innej od naszej grupy spolecznej. a co do charakteru . dlaczego mielibysmy wierzyc bardziej jednej niz drugiej? Szczeg61nie gdy owe interpretacje r6iniq sie w ocenach wartosciujacych. Freud . to czy w og6le istnieje cos takiego jak wiedza . 1. [esli wiedza jest konstruktem spolecznym. Lektury polecane przez polskiego wydawcf! Freud. Essays in Feminism. z jakim . Literature and Psychoanalysis. War· szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. (2000). kt6re wplywaja na powstajace teksty. 0 ile jednak badacze tacy jak Berger i Luckmann koncentruja sie przede wszystkim na tym. ich auto rami bardzo czesto Sq kobiety. mowiac inaczej: na to. jak rozumiemy relacje miedzy przeszloscia i terazniejszoscia (patrz rozdzial 5). kt6re dotycza pewnosci przekonaii i relatywizmu. majacym tez zwiazek z tym. niekt6rzy twierdza. Hall. jak role i relacje spoleczne wplywaja na nasz spos6b widzenia swiata i nadawania mu sensu.skoro na wszystko. ze na strukture naszego rozumienia wplywa pozycja spoleczna.ludzie sic. (2003). wplywa nasza pozycja spoleczna i relacje z innymi. P. W. Widac przeto. Przy takim podejsciu rozumie sieekulture jako wsp61ne dla skiadajacych sieena spoleczeiistwo jednostek i grup rozumienie (sens 1.bodicem do fascynujacych badafi nad kultura. Hum. S.jak Edward Said (s. Gdansk: Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne. ze ich lektura jest obowiazkowa w szkolach i na uniwersytetach. ze interpretacja znaczenia jest jednym z gl6wnych element6w kulturoznawstwa. Zainteresowaniem ciesza sie. w: S. Z kolei tacy krytycy. (1980). wyjasnic poprzez analize naszego usytuowania spolecznego. Hum. ze obraz swiata jest zwiazany z pozycja klasowa danej osoby. Wst. co ona glosi. Stalo sie norma. (2004). Warszawa: Wydawnictwo KR. trzeba sieezastanowic nad kwestia. (red.wiecej uwagi poswieca sie literaturze populamej. ze krytyey zajmujacy sie powiescia XIX wieku poruszaja problem roiejsea kobiety w 6wczesnym spoleczeiistwie. (1996). ze poglady na swiat majq charakter kulturowy. kt6re Sq wyraione w potocznym jeezyku. mysli i uczuc. to znaczy tekst6w uznanych za tak wartosciowe. Na przyklad dla T. nie-Brytyjczycy. podnoszac problemy spolecznych i historycznyeh ezynnik6w.3 jak kulturoznawstwo rozumie przeszlosc Antropologia i socjologia w niekt6rych ze swych nurt6w uznaja. poezja Dereka Walcotta (pochodzacego z Saint Lucia na Karaibaeh) czy powiesci Chinui Achebe (Nigeria) lub Alice Walker (USA). A. Gay. Obecnie w programach nauczania wystepuja teksty niegdys lekcewaione i dyskwalifikowane. m6wiq natomiast. na czym interpretujacy opieraja swoje przekonania. Socjologia wiedzy . jak pojmujemy swiat. to dlaczego mielibysmy przyznawac slusznosc jakiejkolwiek osobie lacznie z osoba piszaca niniejsze zdanie . wefekcie wiec osoby z klasy robotniczej inaczej mialyby spogladac na swiat nii osoby z klas wyiszych. Language. Zaniewicki.tak bowiem nazywa si~ dziedzine podchodzaca w opisany spos6b do naszego rozumienia swiata . ze naszym rozumieniem rzqdzq nawykowe. [esli to prawda. Weedon. . Hum. Kempnerowna. wtedy nasze widzenie swiata jest fragmentaryczne. Uchwycic to znaczenie. (1984). silnie podkreslaja. P. Theories of language and subjectivity. Jako przyklad takiej ukierunkowanej wiedzy moga posluzyc r6ine historie rozpadu malieiistwa przedstawiane przez uczestniczace w tym osoby: przyczyny podawane przez jedno z malionk6w rzadko pokrywaja si~ z tymi. Culture.2). Rzadko sieezdarza. 1976).• Mort. ze ludzka wiedza 0 swiecie jest konstruktem spolecznym. Poznan: Zysk i S·ka Wydawnictwo.Kultura ibadania nad kultura 31 Chociai psychoanaliza nie okreslila charakteru zwiC\Zkumiedzy czynnikami spolecznymi i psychicznymi. jak widzimy swiat.

ze przyczyna wielu nieporozumieri. szczeg61nie gdy opis formulowany jest z punktu widzenia Ameryki Pclnocnej czy Europy Zachodniej. ktorzy odmiennie rozumieja czas i zupelnie inaczej zapatruja sie na magie i czary? Prozaicy. ale bynajmniej wcale nie dominujaca i nie wszechobecna". Skad mozemy wiedziec. problemy bardzo podobne do tych. powszechnie zaakceptowana jako reprezentatywna.2. pojawiaja sie tez wtedy.Kultura i badania nad kultura 32 A flrnflM 33 1. eksponowany przez Szkot6w przy najrozniejszych okazjach.ze pewne role spoleczne S'l.4 ezy mozna zrozumiec inne kultury Jui chociazby ten przyklad pokazuje. "Pod koniec XIX wieku. Jest oczywiste. Do tradycji i tradycyjnych zachowaft mozna miec stosunek pozytywny lub negatywny. gdy staraja si~ przedstawic zycie innych grup nalezacych do tego samego co oni spoleczenstwa. na czym polega bycie ojcem czy matka. stanowiac charakterystyczny element szkockiej kultury. ze tradycje nie 54 niczym neutralnym i obiektywnym. gdy postanowili prezentowac stro] przy roznych okazjach noszony przez ich gorali jako uniwersalny? Kwestie. wcale nie miala charakteru uniwersalnego. W ten spos6b. Na przyklad w latach piecdziesiatych mlode pokolenie noszenie jej uwazalo za wyraz zniewiesciaiosci. badacze kultury moga jednak kwestionowac takie przeswiadczenia. 184): W podanym wyzej przykladzie znowu dal 0 sobie znac problem zrodel i podstawy przekonari oraz opinii. ktore istotnie odgrywaly pewna role w zyciu szkockich gorali. pewna forma kulturowa. kt6ry podkresla cillglose i trwalose.tradycja" pochodzi przymiotnik "tradycyjny". inne . z czego wynika. 1. a przeslanka jest tu przekonanie. jednoznacznie i od dawna okreslone. w poszukiwaniu jakiegos charakterystycznego emblematu zwr6cili uwage na styl ubioru i rodzaj tkaniny. podawac) termin "tradycja" jest uiywany w kulturoznawstwie na oznaczenie blldi tychjej element6w. Czy jest mozliwe wiernie oddac powage. jest powszednia wersja trudnosci w porozumieniu miedzy odmiennymi kulturami. b1j. ze znaczenie kraciastej sp6dniczki (kilt) w spoleczenstwie szkockim nieustannie sie zmienia. jezyk]. wskazuje bowiem na dlugotrwatosc i gtebokie zakorzenienie kultury narodowej. a status taki nadala jej okreslona grupa w okreslonym czasie. Zwolennicy tradycji. s. ktorej przedmiotem byla rozmowa (Tannen. Moina przez "tradycj~" pojmowac wiedze i obyczaje przekazywane z pokolenia na pokolenie. ktory podobnie jest traktowany przez bardzo wielu mieszkaricow Szkocji. jakie rodza si~ miedzy mezczyznami i kobietami. na przyklad pytajac. Kulturoznawstwo zawsze bardzo krytycznie podchodzi do takiego narzucania standard6w jednej kultury innym.konstruowane kulturowo. jak sie okazuje. kt6re S'l. przed jakimi stajemy. oddawac. w jaki rozumie si~ kulture. M6wi4C inaczej. 1999). czesto determinuje sie je jako "tradycyjne". gdy przede wszystkim mieszkancy gescie] zaludnionych nizin odczuwali rosnaca potrzebe podkreslenia swej odrebnosci ekonomicznej. czy jestesmy w stanie rozumiec ich swiaty. badajac kultury nalezace do roznych epok.2) traktuja przepowiednie wyroczni. kt6rymi zajmiemy sie w tej sekcji. ie przymiotnik "tradycyjny" jest uiywanyw sensie negatywnym. spolecznej i kulturowej. Kobiety amerykanskie uzywaja jezyka zwiazkow i intymnosci. gdyz s1j. i poza nia prezentowane jako tradycyjne elementy szkockiego ubioru. gdyz wymagaly tego potrzeby okreslonego momentu historycznego. socjolodzy i dziennikarze staja w obliczu tego same go problemu. co stanowi skladnik powszechnej wiedzy (opowiesci ludowe). ale wraz ze wzrostem patriotyzmu szkockiego kilt znowu stal si~ modny i dzisiaj czesto si~ go widzi jako stro] nowozenca. "slabo rozwiniete". podczas kenstruowania zas jedne elementy S4 wfaczane. gdyz nie tak latwo ustalic. Co wiecej.i w Szkocji. gdy u~ilowali interpretowac spolecznosci nieeuropejskie.di rozumienie czasu przez Trobriandczykow (A propos 1. co tylko czeka na odkrycie. a wszystkie z nich Sll istotne dla sposobu. Od rzeczownika . by miec watpliwosci. Wspomniane tutaj kwestie spr6bujemy zilustrowac kolejnym przykladem. 0 kt6rych bedziemy p6iniej rnowic w zwiazku z relatywizmem kulturowym. sugeruje. przechodzac przez pryzmat naszego rozumienia? Z takimi trudnosciami zawsze borykali sie zachodni antropolodzy. prowadzi to bowiem do uznania ich za gorsze pod jakimis wzgledami. takjak oni samije rozumieja. ludzie do niej przywiazani (zwani tradycjonalistami) upatruja w niej ir6dlo wartosci i wiarygodnosci: w okresach rewolucyjnych przeszlosc moze.relatywizmu historycznego". Tymczasem okazuje sie. kt6re uwazaja sie za nowoczesne. 120) w spoieczenstwie. Bywa jednak. a to z kolei prowadzi do tak zwanego . Pojecie "tradycja" ma rozne znaczenia. Przy takim rozumieniu pojecie "tradycja narodowa" ma sens pozytywny.eliminowane. tak jak pojmowali je oni. ksztaituja sie wzorce rozkladu wJ:adzy (s. gdy mamy do czynienia z kulturami uksztaltowanymi w innych czesciach swiata czy w obrebie innych niz nasza grup spolecznych. czy tez to pojmowanie musi bye znieksztalcone. blldi tego. Kiedy uwaza si«. ze jako ludzie z pierwszej dekady XXI wieku zyjemy w swiecie na tyle odmiennym od swiata naszych przodkow.. Na przykladjedna z najpowazniejszych prac badawczych. ze wszystkie spoleczenstwa musza sie modernizowac w taki sam spos6b i w tym samym kierunku. zdaniem wielu badaczy. Dla ludzi z zewnatrz to symbol szkockosci.3) w tekstach przeznaczonych dla zachodnich odbiorcow. Spodniczka i kraciasta tkanina s1j.przekazywane (np.byc pogardliwie traktowana i uwazana za hamulec postepu.cyjne" najczesciej znaczy "zacofane". S4 pod pewnymi wzgledami podobne do tych. David McCrone w ksiazce poswieconej Szkocji pisze (1992. Czy mozna zrozumiec kultury innych ludzi. kto istotnie i kiedy dokladnie nosii kilt. Moze sie tu pojawiac wiele praktycznych problemow. z jaka czlonkowie plemienia Azande (A propos 1. podczas gdy mezczyzni . ze spodniczce z rozmyslem nadano taki symboliczny charakter. W takim przypadku okreslenie nieeuropejskich kultur czy spoleczenstw jako "trady. co mysleli przedstawiciele szkockiej klasy sredniej.1 Tradycja i tradycjonalizm Wywodzllcy si~ od lacinskiego czasownika tradere (przekazywac.

~!. ze Azande nie sqdZIl bynajmniej. Najwazniejszym wydarzeniem jest pojawienie sil( na trzy.4).1. to jednak w kwestii ich poczucia czasu najbardziej instruktywne Sq teksty E. to w nich lokalizowane S. 20. wiec niekiedy dochodzi do rozbieznosci pomiedzy obu zdarzeniami. 0 stopniu relatywnosci spostrzegania czy percepcji. odwoluja si~ tez do innych niz czary wyjasnien. a kiedy trudno juz sobie poradzic z tymi rozbieznosciami. do kt6rych Zande (czlonek plemienia Azande) moze si~ zwrocic.:ia:. aby ustalic. a nie w czasie. kt6re odziedziczyly mangu.. ~ ! ~ ~ ~ ~ ~ . Primitive Calendars ("Oceania". kogo i co badamy. Zdaniem Uwzglednienie tych wymiar6w problemowych sprawia. co Evans-Pritchard nazywa jednostkowoscia zdarzen •• Dlaczego ja?".Dlaczego teraz?". Co wiecej.'t'~.. L " ~ ~ ' xe . Evans-Pritchard podkresla. Problem. Osoba 0 dobrym charakterze nie staje sil( czarownikiem. Zaczynaja si~ uroczystosciMilamak. to nieumyslnie. lil.. naukowe m6wiq 0 koincydencji w czasie i przestrzeni. . instruujac i ttumaczac. powiada Tannen. gdyz zawalil si~ dom..~~~~~:>'. podczas gdy mezczyzni znacznie lepiej sie czuj 'I.dlaczego jednak ten wlasnie dom w tej wlasnie chwili zawalil si~ na tego wlasnie czlowieka? Owo "dlaczego' odnosi sie do tego. I . a w szczegolnosci nie mozna nimi tlumaczyc wystepkow moralnych. pozakalendarzowy.' I I' Azande .. Istnienie nie jest osadzone w czasie.~~~1~~""(I'itl::>~'T:. Wyjasnienia religijne powiadaja. pozostale to "czas wolny".:eo::r. W sumie. . i kalendarze r6ini. agnostycy mega si~ odwolywac do przypadku.. Jest pi~e wyroczni. .'.1.. kto rzuca na niego czary.1. 11i.":·. Azande to plemie afrykailskie zyj. ze dyskutujac jakis problem.. • ~'" I u I.~ ~ ~ ~ Trobriandczycy Wyspy Trobrianda naleza do Papui-Nowej Gwinei. ~ 1 1 ri:1 . ~ ~ ~ ~ ~ ~ :~ ~ ~ ~ :1 ~ ~ . 0 jego spowodowanie podejrzewa ludzijej niechetnych lub takich. Trobriandczycy stosuja kalendarz ksiezycowy.R.~!'i"T1~~ mowia jezykiem statusu i niezaleznosci i tak tez interpretuja sryszane wypowiedzi (Tannen. na rok przypada dwanascie lub trzynascie cykli ksiezyca.RT. ze wszystkie niepowodzenia Sq efektem czar6w. rozpoczynajace okres siew6w. nie moze sil( "odstac": dla nich czas i chwile powracaja. Poniewaz owad nie pojawia si~ zawsze w tym samym czasie.!: si~ pomiedzy poszczeg6lnymi wyspami.'. ze taka byia wola Boga. Powiadaja. sugerujac jednoczesnie. Evans-Pritchard powiada. E. i choc najslynniejsze prace poswiecone tubylcom napisal B. Pierwszymi podejrzanymi stajll si~ wiec wrogowie. Hollis i Lukes (1982) mianem . dla kt6rych czas jest naturalnym i niedajacym sie odmienic ograniczeniem ich poczynail. ze czary nie Sq gorszym od innych wyjasnieniem konkretnych zdarzefi jego zycia.~. z kt6rych tylko dziesiec jest uwzglednianych w kalendarzu. lecz w regularnych wzorcach porzadku. nastepuje rewizja kalendarza.1.."'~"'t. Evans-Pritchard w 1937 roku opublikowal klasycznajuz dzisiaj prace 0 ich systemie wienich przekonanie.skad przychodzimy ijakie jest nasze "ulokowanie" . ale i pytanie 0 ich pow6d: domy sil( wala.'!~!!t')I>:.!:zdarzenia i rzeczy.~II. We wszystkich tiumaczeniach obecna jest wiedza 0 tym.QlJ.I:' I... na przyklad scisle przyczynowych: ktos zostal zraniony. a wiec kiedy widzimy sama rzecz co inna spogladajaca na nia osoba.:. jak przebiegalo zdarzenie.'.relatywizm percepcji" opatrzyli i historyczny.:~.:ku=l::tu::ry:_ _ Kultura i badania nad kultura 34 l. oraz Anthony'ego Aveniego.. musimy nieustannie pamietac. kt6ry wykluwa sie na powierzchni wody. . Osoby wskazane przez wyrocznie najczesciej bronia swej niewinnosci. trzeba uznac.!:ce miedzy Nilem a Kongo. ~ ~ ~ ~ ~ ~ I j ~ t" ~ § ~ ~ ~ ~. nie musza wcale bye niebezpieczne dla innych os6b. dostatecznie odrebnych. ie trzeba tu pamietac 0 dw6ch wymiarach problemowych: po pierwsze. podczas gdy mezczyzna bedzie probowal zasugerowac rozwiazanie.~ . Cykliczne pojecie czasu Trobriandczyk6w zwiazane jest z zajeciami rolniczymi: nielaczace sie z nimi cykle ksiezycowe nie s. cztery noce owada.i . a jesli nawet rzucili urok. i kulturowy relatywizm. ktora spotyka jakies niepowodzenie. Takie podejscie jest malo zrozumiale dla ludzi Zachodu. Leacha. co si~ stalo._~1l~:. owad wykluwa si~ na poludniowym skraju laricucha wysp i sarno przekazanie wiadomosci zabiera troche czasu. doszedi do wniosku. Malinowski. to dlaczego zawalil sie wiasnie ten dom.I. Nawetjednak te osoby. generalnie bedac znacznie gorszymi siuchaczami niz kobiety. ze odmienne style rozmowy zasluguja wrecz na miano dialekt6w plciowych (genderlects).~.E.4. kt6rej dzialanie moze szkodzic innym.czarna narosl we wnetrznosciach.li'. 1999).( l 'IU"'li _~T. gdyz przegnily drewniane belki . aby konwersacje miedzy mezczyznami i kobietami uznac za form" komunikacji miedzykulturowej (patrz sekcja 2. w efekcie wiec i pora uroczystosci. zyjqC posrod Azande.wedlug Azande . po drugie. Kobiety angaiuj'l sie w dialog. Umiejetnos» rzucania urok6w jest dziedziczna. Co gorsza.i.to "techniczny" aspekt wyjasnienia .i. Odpowiedzialna za nia jest .~~1Dt. Imperia czasu: kalendarze. to osoba. Azande widza w tym skutek czar6w. zegary i kultury (2001).~ .!:zaliczane do kalendarza. ze nigdy czary nie popchneiy nikogo do cudzoi6stwa. gdyz do rzucania urok6w niezbedne Sll tez zte. sam zas czas nie jest dla nich linearnym nastepstwem chwil. kobieta bedzie sie starala wesprzee rozmowce. Tannen podkresla. w kt6rym to. ~ !. ze liczne ze spotykajacych ich nieszczesc powodowane Sll przez czary (mangu). antywsp61notowe uczucia.m. 1950). w jakim stopniu widzenie i rozumienie jest zalezne od jezyka. a siewy rzadea si~ wlasnymi prawami. ze badajac kulture.aby w ogole moe rozumiec. J~zyk Trobriandczyk6w nie zna kategorii czas6w. kim sami jestesmy . nie zamierzali wyrzadzic zadnej szkody.1~"j~. 35 Tannen kobiety czesciej szukaja kontaktu wzrokowego i rzadziej przerywaja rozm6wcy niz mezczyzni. w kt6rego wyjasnieniu czary Sq nieodzowne. kt6rzy majll powody zle jej zyczye. Obie strony stosuja odmienne praktyki konwersacyjne. Skoro uroki Sll wytworem zlych uczuc.

Rzecznicy takiego stanowiska bardzo czesto opisuja relacje miedzy kulturami w kategoriach "niszczenia". a konkretny utwor moie w zaleznosci od okolicznosci zaliczac si~ alba do jednej. nagrana zas przez Carrerasa. produkty zwierzece. klase. ale uczynili zen element wlasnych obrzedow wojennych.! zakwalifikowane do kultury wysokiej. W rezultacie ktos moze uznac. W ramach antropologii kulturowej czesto podejmowane sa proby wykazania wartosci i zywotnosci kultur uwaianych przez wladze za ubogie czy anachroniczne i dlatego domagajace sie interwencji. Do zrozumienia jakiejs formy nie wystarczy samo tylko jej zlokalizowanie w obrebie danej kultury. 187) hamburgery McDonalda. spoleczne i polityczne.zarazone" przez inne. Poniewaz proees spolecznego formowania znaczeri nigdy nie zna przerwy ani kresu.zanikania" kultur. Wszystkie inne poczynania i ich wytwory S'l.1). czy ogolniej tak zwana "wyisza kultura".1. Praca zbiorowa pod redakcjq Baxtera (1991). Pomimo to planisei rzadowi domagaja si~ polityki agrarnej. w efekcie wiec nakreslona w ten sposob strefa bedzie obszarem wspoiistnienia wielu kultur i wielosc te trzeba uwzglednic w rozwaianiach.5 jak moiemy rozumiec relacje miedzy kulturami Kwestia . Pewne teksty literackie (powiesci Dickensa czy dramaty Szekspira) traktowano jako szczegolnie godne lektury. Natomiast w Wielkiej Brytanii uczeszczanie do opery uwaia si~ za wyraz wyrafinowanego smaku. a uwiklany w to osad wartosciujacy bywa traktowany jako zrozumialy sam przez sie. gdyi trzeba uwzglednic tei to. rzecz jasna. ktore w pewnych punktach sie krzyzuja oddzialuja na siebie i przeciwstawiaja sie sobie. a ponadto nobilitowalo pisarstwo w stosunku do nowszych form tworczosci. ie pewien typ tekstow literackich. coca-cola i dzinsy Levi's pojawiaja sie w calej Europie. 7. Wedlugjednego z uj~e stanowia one wzajemnie odgraniczone calosci. relaeje miedzy kulturami to nie prosta proba sil.z tego punktu widzenia traktowane jako grafomania.1. to i tak nie ulega watpliwosci. mowiac 0 nich jako 0 krzyzujacych sie sieciach niz wzajemnie odgraniczonych terytoriach (por. gdzie rolnictwo jest niemoiliwe. jest po prostu kultura. a wczesniej ksiazka Rigby'ego (1985) pokazaly. 187). w jaki sposob dostosowala si~ do ukladow roznych sieci kulturowych. Podobnie zajmujaca si~ Romami Judith Okely (1983) przedstawila bogactwo ich . nie wyrastaja z "przedluienia" amerykaiiskiej kultury.3) rozumienia kultury. to racjonalny i efektywnie wykorzystujqcy zasoby tryb zycia. ie wedrowne pasterstwo.!:tylko konstruktami. jak film czy telewizja. elementy zaliczane do kultury masowej maja taka sama tematyke jak te. tak wiec nowa gra weale nie wyparla staryeh. ze wierniej oddaje si~ relacje miedzy kulturami. Pierre Bourdieu (1979. Na przyldad coca-cola nabierala roznych znaczen w roznych miejscach swiata: przez jakis czas byla zakazana w Indiach jako symbol zniewolenia neokolonialnego.kultura masowa. 218). szmira czy . ale zaczeto tez organizowac liczne koncerty muzyki operowej w parkach i innych miejscach publicznych. podczas gdy w Londynie dla mlodych Brytyjczykow pochodzenia azjatyckiego oznaczala wolnosc i osobista autonomie. z piszacymi 0 nich antropologami) mozna traktowac jako element procesu kolonializmu (s. 1. co oczywiscie oznaczalo uznanie innych tekstow za mniej wartosciowe.2. wykorzystala jako sygnal rozpoczynajacy transmisje z finalow mistrzostw swiata w pilce noznej. Na przyklad Trobriandczyey przejeli angielski krykiet. wiec kultury nieustannie sie zmieniaja przeksztalcaja i dostosowuja do zmienionych warunkow. Domingo i Pavarottiego plyta In Concert znalazla sie w 1990 roku na szczytach brytyjskich list przebojow ("Cultural Trends". w praktyce wcale nie jest latwo zakwalifikowac jakis utwor czy rodzaj tworczosci do starannie oddzielonych dziedzin.ulokowania" sklania do zastanowienia. tandeta. . Jak zatem widac. ktora kazalaby tym ludziom porzucic dawne zajecia i zostac alba osiadlymi farmerami. prowadza bogate iycie kulturalne. Stanowisko to majednak kilka slabych punktow.gaj.6 Dlaczego niekt6re kultury i formy kulturowe sa cenione wyiej od innych W Anglii literature tradycyjnie zalicza si~ do kultury wyiszej (w rozumieniu 1. a plemiona potrafiace przetrwac na niegoscinnych terenach. jak mozna rozumiec relacje miedzy kulturami. kiedy ludzie przemieszczaja sie wraz ze stadami. ze badanie takich granic i obszarow obrzeznych wiele mowi 0 wartosciach honorowanych w ich obrebie. status spoleczny. plec.rozciagnieciem" znaczenia amerykanskiego. a badania wskazuja ze publicznosc jest starsza i pochodzi z wyiszych klas niz w przypadku innych typow widowisk. Dlatego tei wydaje sie. Po pierwsze. a tego typu badanie relacji miedzykulturowych jest szczegolnie istotne dla trzeciego (1. prostym . rozdziai 8). w ktorej kultura moeniejsza zwycieza slabsza. niepomiernie tei zwiekszyla si~ sprzedaz tasm wideo i plyt kompaktowych.2.Kultura i badania nad kultura 37 1. przybierajac odmienna postac i wartosc dla roznych konsumentow. gdy w procesie globalizacji (s. to znaczy forma ktora nie jest juz ani angielska gra ani trobriandzkim obrzedem. Te rozne znaczenia nie S'l. Kiedy jednak w 1990 roku BBC arie Nessun Dorma z Ksiezniczki Turandot. a spektakle sci'l. 404) twierdzi. Niech to zilustruje przyklad opery. ie granice miedzy kultura populama i wysoka coraz bardziej si~ zacieraja.termin przez niektorych uiywany rownie pogardliwie . Po drugie. jak przekonujaco pokazal Hawkins (1990). Przyldadem moze tu bye lek przed amerykanizacja ktory sie rodzi. ponadto. nie da si~ podzielic swiata na wzajemnie od siebie odgraniczone strefy kulturowe. 1990). opera stala sie bardzo popularna w Wielkiej Brytanii. W kulturoznawstwie bardzo iywo dyskutowany jest problem granic pomiedzy roznymi poziomami kultury i zasadnosci ich kreslenia. alba do drugiej. ktore zostaja "wyparte"lub . solisci S. a podstawa diety S'l. gdyi koncentruje si~ na procesach utrwalania granic i ich przemiany. ze kultury roinicuj'l. Zwracalismy juz uwag~ na to. gdyi stanowia efekt oddzialywania relacji. We Wloszech jest to forma kulturowa bardzo popularna.! szeroko znani. patrz Definicja 8. natomiast stala si~ kulturowa hybryda (s.1. ktore S. ktore zainicjuja zmiany. Mowilismy juz jednak.! kompetentna i krytyczna publicznosc. sie ze wzgledu na wiek. Azji i Afryce. Na przyldad kontakty Trobriandczykow czy plemienia Azande z Europejczykami (lacznie. ale nawet jesli sie z tym nie zgadzac. ze takie kanony czy tradycje same S. s. spiewana przez Pavarottiego. Nie tylko wzrosla liczba widzow w teatrach operowych. alba pracownikami najemnymi.

spoleczne bowiem (a nie biologiczne) okreslenie.1). zajCj. Reguly te wyznaczaja ustroj danego spoleczenstwa. Cztery obszary konfliktow i uzgodnieri. ktore sq.------ ~~-------.lproces uzgadniania i lagodzenia tych konfliktow. na kt6rych kultura wiaze sif. ktore organizuja iycie Romow i nadaja tresc ich poczynaniom. i dowodzil. Definicja przynaleznosci plciowej w wielu spoleczenstwach jest przedmiotem kontrowersji. a takze taka organizacjf.lwplywac na kulturowe przekonania i postawy w taki sposob. niepodobna uniknac konfliktu miedzy roznymi postawami kulturowymi. takie i na nich wywiera sif. jednym z nich jest konstruowanie tradycji i ich upowszechnianie w calej populacji. Skoro kultura jest produktem interakcji.iq" a badan nad kultura niepodobna oddzielic od problemu wladzy i stosunkow politycznych. a co znaczy bye mezczyzna nigdy nie jest jednoznacznie i raz na zawsze zdefiniowane. W efekcie nieprzerwanie toczy sif. podobnie jak na nomadow. obciazone napieciami. gdyi napiecia zostaja rozladowane dzieki uczestnictwu w rytualnych aktach podporzadkowania i uleglosci (Adorno. spolecznych czy kulturowych nie powinna zakrywac tego. na plan pierwszy wysuwa sie kategoria praw politycznych. ze to one wtasnie stanowia wainy powod do traktowania kultury powainie i podejmowania nad nia badafi. i prosta uniwersalnosc. W badaniach nad plcia spoleczna prym wioda autorki i autorzy feministyczni. 297) wystepuje we wszystkich sferach zycia. Niekiedy dotyczy to w ogole rownego traktowania przez prawo osob. Problem odrebnosci jest bardziej skomplikowany.2. wspolnoty lub uniwersalizmu i odrebnosci. to stanowi czeec swiat a spolecznego. Po raz kolejny jako przykiad weimiemy problemy zwiazane z plcia a obejmujace to. aby zagwarantowac sobie zgodny z ich interesami efekt. oraz to. 1. ze pojecie "plee spoleczna" nie zostalo wyabstrahowane z konkretnych sytuacji.2. Wszelako dokladniejsze okreslenie zwiazkow miedzy formami kultury i wtadza wymaga dogiebnych studiow. Tutaj dyskusja toczy sif. Tego typu ruchy polityczne czesto wchodza w konflikt z prawem oraz takimi organizacjami spolecznymi i politycznymi. ze wiadza i kultura scisle sie ze soba wiq.zorganizowane gospodarczo i politycznie: panuja w nich okreslone reguly podzialu wladzy i dominacji. Podobnie tradycja w literaturze angielskiej tlumi i marginalizuje inne glosy. a takze uczestnicy kampanii o prawa lesbijek i gejow staraja sie inaczej wytyczyc linie odgraniczajace doswiadczenia kobiece od doswiadczen meskich. 1. 1967.l przede wszystkim wokol podporzadkowania kobiet we wszystkich spoleczenstwach. Tymczasem. by abstrakcyjnie gwarantowana rownosc obu plci wobec prawa nie ulegaia szczegolowym ograniczeniom. iz trzeba uznac. twierdzit. . aby sie osiedlili i przystosowali do funkcjonujacych w innych grupach spolecznych przekonan co do wtasciwego sposobu zycia. wykorzystywane przez osrodki wladzy. klasa i wiek (wiecej 0 tych kategoriach w sekcji 1. Gdy chodzi 0 wspolnote (uniwersalnosc). ze kobiety maja wspolne interesy z racji nalezenia do jednej plci. ze relacja miedzy liderem big-bandu ajego fanami odzwierciedla relacje miedzy przywodca totalitarnym ajego zwolennikami. niezaleznie od ich plci biologicznej. Nie neguje sie w ten sposob nierownosci. -----~---Kultura i badania nad kultura 39 przekonafi i zwyczajow odwolujacych sif. Ruchy kobiece. s. jak rozleglejsze struktury spoleczne (zwiazane z wiadza i rzadzeniem) staraja sif. a wiec jest poddana oddzialywaniu podstawowych sii funkcjonujacych w swiecie spolecznym. Tak oto odslonily sie inne obszary. ktcre staraja sif. Feministyczne dyskusje wokol problemu plci spoiecznej tocza sie w trzech giownych sferach: rownosci. dowodzac. 120). moina powiedziec. Rzecznicy innego punktu widzenia twierdza ze w istocie to wlasnie owe masowe i popularne formy sq. ze przynaleznosc do roznych grup narodowych. rasa. a opor (s.8 Rozwiazywaniekonflikt6w i opor w kulturze 1.lnaciski. co znaczy bye kobieta. Krytycy podzialow dokonywanych wedle kryteriow pici spolecznej zabiegaja o przedefiniowanie samej tej kategorii.luzasadnic i utrwalic swoje miejsce. Przyklad ten dobrze ilustruje to. jak na przyklad w sferze piac i zatrudnienia. Oba te przyklady kaiq. a na funkcjonujace w nim kultury wplywaja interesy dorninujacych grup. a takie dysponowania ograniczonymi zasobami. a takze kobietami z roznych grup spolecznych s'l. powiada sie. kt6re bronia sie przed naruszaniem i niszczeniem kulturowych pcdpor ich dominacji. jak Koscioiy i partie polityczne. jak mezczyzni i kobiety odnosza sie do siebie. to plec. Relacje spoleczne w tych obszarach zawsze sq. ze wielkoskalowa produkcja kulturalna rna na celu wspieranie pasywnosci i konformizmu masowych odbiorccw. na ktorych skupily sie badania kulturoznawc'ze. Niezaleinie od zajmowanego stanowiska kaidy chyba sie zgodzi.3. zwiazany ze szkolq. Skoro niezbywalnym aspektem zycia spolecznego jest wspolistnienie roznych punktow widzenia. ze tradycja brytyjskiej demokracji parlamentarnej wyklucza inne wizje demokracji. ze roznice miedzy mezczyznami i kobietami. aby indoktrynowac grupy podporzadkowane i urabiac ich swiadomosc. natomiast nacisk pada na badanie roinic.esie teraz problemami wladzy i nierownosci w zyciu kulturalnym i spolecznym. tak duze.1 i w rozdziale 3). jak okresla sie meskose i kobiecosc (por.. ze jest efektem walki 0 wladze toczonej miedzy mezczyznami i kobietami.2. jego rzecznicy odrzucaja bowiem i prosta rownosc.ldo zespolu zasad. ktora nie bylaby korzystna dla grup majacych w nim najwieksza wiadze. Na przyklad Adorno. 135) rzecznik teorii krytycznej i krytyk kultury wspolczesnej. Czynia to na wiele sposobow. jestesmy nawet sklonni twierdzic. uznawane przez grupy uciskane.)na rozne sposoby z relacjami i wzorcami wladzy. 119·132).7 W jakiej relacji do siebie pozostaja kultura i wladza ]1 We wszystkich dotychczasowych rozwaianiach miedzy wierszami obecny byl problem wladzy (s. Gdy chodzi 0 rownosc. frankfurcka (s.lspoleczenstwa. Definicje kultury niskiej czy masowej deprecjonuja formy kultury. niekiedy tego. Moina chociazby dowodzic. Wszystkie spoleczenstwa Sq.

. a niekt6rzy z autor6w podkreslaja ie funkcjonujace obecnie na Zachodzie pojecie dziecinstwa jest dose niedawne (Aries. Przenikalo to z wolna do swiadomosci. konfliktyi uzgodnienia bardzo czesto rozgrywaja si~ wok6l kulturowej tossamosci (s. 1988.podejrzenie. Mozemy czuc sie zwiazani z konkretnym miastem. 1985. poniewai wedrowalismy przez mroki pierwszych wiek6w. alba szeroko. a ludzie byli. ze bogactwo plynie od rodzic6w do dzieci. oraz na stopien. kt6re minely. nie zostawiajac prawie iadnego sladu i iadnych wspomnieil. Jako wz6r posluzy nam tutaj nauka jezyka angielskiego w ramach rozwijajacego si~ w XIX wieku powszechnego nauczania. Oczywiste jest jednak. W swej ksiazce 0 Indiach Caldwell (1982) zauwaza. a w jakim nan wplywaja. Liczni badacze (Batsleer i in. poniewaz te przez dose dlugi czas sa od nich zaleine pod bardzo wieloma wzgledami. Tymczasem w typowym spoleczeristwie zachodnim. co Caldwell nazywa "wzajemnym przepiywem" d6br i uslug pomiedzy doroslymi a calkiem nawet malymi dziecmi. ze owe terytorialne tozsamosci moga wchodzic ze soba w konflikt.. Inna intencja takiego rozwiazania .mysl 0 mym odleglym powinowactwie z tym dzikim. Walvin. regionem lub krajem.z punktu widzenia Europejczyka (patrz. Inne narodowe kultury czy tozsamosci byly alba bezkrytycznie traktowane jako czt<se kultury angielskiej. ale tam . w jednym kierunku: od rodzic6w do dzieci.2. imperialistyczna wizj~ Airyki. Takie podejscie prezentuje wiele autorek feministycznych. ale jesli czlowiek mial w sobie dosyc mestwa. poczucia tego. Przykiad 1: Rodsina W rodzinie dorosli maja znaczna wladze nad zyciem dzieci. Pateman. ze lekcje angielskiego mialy ksztattowac podejscie uczni6w do narodowej kultury i w tej intencji dobierano teksty do lektury. W ten spos6b formowanie si~ narodowej tozsamosci angielskiej obejmowalo zarazem konstruowanie tozsamosci afrykafiskiej jako "obcej": irracjonalnej i dzikiej. bylo dla nas niemoiliwe. ze oni nie s~ nieludzcy. Na przykiad nigeryjski pisarz i krytyk Chinua Achebe pietnuje to.jak wskazuja niekt6rzy autorzy . czy modlil sit<do nas. ito okreslonym alba wasko. w jakim odzwierciedlaja rozklad wladzy. Okres zaleznosci dziecijest inny w r6inych kulturach. z kim w danej chwili rozmawiamy. kt6re wykorzystywaly pojecie patriarchatu. na przyklad od tego.bylo krzewienie i ugruntowywanie dumy z Imperium Brytyjskiego. Widzicie. w jaki spos6b sit<one konstytuuja. i ci pierwsi nie oczekuja od drugich. rozciekawieni i pelni ukrytego leku. albo pozostawiane poza granicami kanonu. ii to ma jakis sens. Nie. a najbardziej z wszystkiego przejmowala mnie wiasnie mySl 0 ich czrowieczeilstwie takim samymjak moje . jakies mgliste podejrzenie. jak m6wi. 1989). Tymczasem w wielu regionach swiata dzieci Sq.z racji wkladu.uczestniczysz. i dlatego w badaniach nad kultura trzeba zwracac uwage na to. co wynika z faktu. ze Conrad niewiele 0 niej wiedzial. niby ludzie normalni wobec jakiegos entuzjastycznego wybuchu w zakladzie dla oblakanych. koszmarne . tamtych wiek6w. Conrad 0 Afryce Czy przedhistoryczny cziowiek nas przeklinal. musial przyznac w duchu.Kultura i badania nad kultura 41 1. Brzydactwo.4). Przywyklismy patrzec na spetany ksztalt pokonanego potwora. zasoby plynq.10 Dwa sumaryczne przyldady Niekt6re z problem6w podniesionych w sekcji 1. w kt6rym i ty . poniewai odeszlismy za daleko i nie umielismy jui sobie przypomniec. ze beda si~ przyczynialy do zamoznosci rodziny. i krecili sie. ze w wiejskich spolecznosciach Indii panuje ugruntowane kulturowo przekonanie. aby podkreslic skoncentrowanie w rekach mezczyzn kulturowej i materialnej wiadzy nad kobietami i dziecmi (Campbell. Z jednej zatem strony badania nad angielska literatura byly traktowane jako samodzielna dziedzina akademicka.9 W jaki spos6b kultura nas ksztaltuje Jak pokazuja podane wyiej przyklady.. to bylo dose brzydkie.A propos 1.rzecz jasna . ze [qdro ciemnosci Josepha Conrada jest ciagle prezentowane jako jedno z wielkich osiqgnit<e kultury angielskiej. jaki wnosza do prac dla domu.2. ze jest w nim jakis najniklejszy slad odzewu na przerazajaca szczerosc tego zgielku.. a istotnosc kazdego z tych odniesien moze zalezee od kontekstu. w wielu regionach swiata niepodobna zycia dzieci ujmowac jako "dziecinstwa" w rozumieniu Zachodu. czy tei nas witalkt6i to m6g! wiedziec? Zrozumienie tego. 1995. 256). a co wiecej. Wyli i skakali. Nie moglismy tego pojac.2 przesledzimy teraz na dw6ch kr6tkich przykladach: rodziny i Szekspira. Tak. Ziemia nie wydawala si~ ziemska.lokalnie. Powiesc przedstawia koszmame zetkniecie z Airykq. ale zawarty w niej obraz kultury afrykanskiej jest bardzo wypaczony. Ashcroft i in. 1982). co nas otaczalo. co to znaczy bye Brytyjczykiem.tam si~ ogladalo potwora na swobodzie. 'Iozsamosc bardzo czesto wiaze sie z miejscem. 1989) wskazuja na to. cenione . z drugiej swiadomie bqdi nieswiadomie wykorzystywano pisarstwo do ksztaltowania okreslonego poczucia narodowej tozsamosci. W efekcie lektura tej ksiazki jako dziela sztuki angielskiej czy wrecz europejskiej (Conrad byt z pochodzenia Polakiem) zapoznaje czytelnika ze spaczona. zmienia sie historycznie i geograficznie. Na przykladjuz male dzieciaki mega zbierac razem . ale i odwrotnie. inaczej sie tam bowiem spoglada na okres dojrzewania i nauki. Ziemia nie byta ziemska. i wykrzywiali straszliwie. ot6i to bylo najgorsze ze wszystkiego . namietnym wrzaskiem. Jednym ze sposob6w badania zycia rodzinnego jest analizowanie relacji i proces6w z punktu widzenia dominacji kulturowej i podporzadkowania.przynajmniej w czesci . przesuwalismy si~ jak widma.tak odlegly od mroku pierwszych wiek6w . ludzie nie byli nieludzcy. 1.

Jnad tym. jak zmienialo sifjJpojecie angielskosci . czy tez wystepuja tu znacznie bardziej skomplikowane relacje. Wyraine dowody na scisle powiazanie pisania dramatow z ich inscenizacja w innym swietle pokazuja "samotnego" geniusza. bardzo interesujace jest bowiem to. Caldwell powiada. wtedy iatwiej zrozumiec niechetne reakcje na programy planowania rodziny. W latach siedemdziesiatych zaczety sie nasilac krytyczne opinie 0 tradycyjnych lekturach dzieciecych. sie matczynego fartucha". tym mniejsza wladze nad nimi maja inni dorosli. po badanie inscenizacji Szekspira w roznych czesciach swiata. a takie historia Anglii sta waly sie czesciz.ponadczasowych" i . Tego typu czynniki demograficzne i spoleczne siInie oddzialuja na tok iycia rodzinnego. co wskazuje nie tylko na heterogenicznosc kultury. Tymczasem kulturoznawstwo stawia pytania zazwyczaj niemieszczace sie w tradycyjnym programie nauczania. Jego sztuki ijego jezyk tradycyjnie byiy prezentowane jako esencja angielskosci. w ktorym podala przyklad Nigela Law- . Problemy rozumienia i wystawiania Szekspira wcale zatem nie Slj. w ten bowiem sposob moina zastanawiac sie nad tym. Takie zmienne. uczuli nas to na zroznicowanie kultur i kulturowych znaczen oraz niebezpieczenstwo jego ignorowania. gdy badania ujawniaja ze teksty jego sztuk ulegaly z czasem znacznym przerobkom i ze nie zawsze cieszyi sie takim powaianiemjak obecnie. ale nie moina z tego wnioskowac. a zauwaiymy tei rozne jej ksztalty i charaktery w innych czesciach swiata. za czym wyraznie stoi wizja "wlasciwych" relacji miedzy miodziericami a matkami. ale takie. Zreszta i spoleczenstwa zachodnie Sij. W rezultacie na przyklad dramaty historyczne Szekspira stawaly si" bodzcern do dyskusji na temat wladzy politycznej w ZSRR. podczas gdy bliskie zwiazki miedzy dojrzalymi corkami i matkami nie budza nieufnosci. gdyi te prezentuja wiasciwa klasie sredniej wizj" struktury rodziny i relacji w niej panujacych. a wizja ta odstaje od doswiadczenia wielu dzieci. na przyklad. a jego dramaty traca aure . ze kultura angielska rozna jest. ktore nie sa jedynie prostym odtworzeniem angielskich tresci. Rzekoma ponadczasowosc Szekspira rozplywa sie. Pojawily sie zarzuty 0 seksizm i rasizm w literaturze dzieciecej. Owe oczekiwania mega bye naznaczone uprzedzeniami zwiazanymi z piciq spoieczna: kiedy 0 nastolatkach powiada sie. co znowu odsyta nas do podniesionych wczesniej w tym rozdziale problemow relatywizmu w pojmowaniu praktyk kulturowych. aby nauczyc sie angielskiego i angielskosci. Zasadnie mozna mowic. a jego sztuki przycmiewaly wartosc wszystkich innych dziel kultury. to znaczy wraz z tym. co czynilo z nich konstytutywne elementy homogenicznej i niezmiennej kultury. interpretowane i pojmowane w swietle lokalnych sytuacji. Wyrainie pokazala to Margot Heinemann (1985) w swoim esejuHow Brecht read Shakespeare.i jak te zmiany wplynely na to. ale i najej plastycznosc. na przyklad interesuje sie spoieczna pozycja teatru w czasach elzbietanskich. a takie czy poznaja je w wersji teatralnej czy fiImowej. lecz powstaja w efekcie skomplikowanych interakcji kulturowych. im bardziej dzieci zblizaja si" do doroslosci. ze wszystkie rodziny angielskie maja t" sama kulture. W Anglii wiktoriafiskiej. Dalej zastanawia sif. Skala tych zainteresowan siega od studiowania roznych wersji utworow przez analizowanie calego przemysiu turystycznego. A wtedy pojawia si" trudny problem. ze w wieku XVIII Szekspir zostaje na nowo odkryty jako poeta narodowy. Wynika to zarowno z przemian fizjologicznych (np. jesli chodzi 0 odslanianie nie tylko poszczegolnych problemow. A kwestia dotyczy nie tylko odleglych wiekow. pobrzmiewa w tym przygana. bardzo zroznicowane kulturowo. gdy rodziny byly wieksze nii dzis. jak w wieku XVI i XVII pisano sztuki i je wystawiano. Pojawiaja si" pytania 0 publicznosc w wiekach XVI i XVII oraz obecnie. ie najczesciej mowi si" tak 0 dojrzewajacych synach. co sprawialo. ze ktos nie potrafi wyzwolic si" spod wplywu matki. co jest istotne w gospodarstwie. ale calych ich pol. ze dzieci musza czytac Szekspira. a srednia iycia krotsza. uznawanego za jedna z najwainiejszych postaci dla angielskiej tozsamosci (s. w ktorym drewno jest jedynym irodlem ciepla potrzebnego do gotowania. charakterystyczne dla kultury Zachodu przekonania 0 charakterze iycia rodzinnego i pozadanej wielkosci rodziny. 256). i badania naukowe wskazuja jaki wplyw na iycie rodzinne maja przynaleinose klasowa i struktury wladzy. aby wszystkie z nich zdazyiy dorosnac. charakterystyczne jednak. Kulturoznawstwo bada. czy tez w zrekonstruowanym teatrze Globe przedstawiano w Londynie wersje Makbeta w epoce po apartheidzie stworzona przez Zulusow w Republice Poludniowej Airyki. by tak rzec. jak i z kulturowych oczekiwan co do rol rodzicow i dzieci. W podejsciu do tak codziennych i powszechnych instytucji jak rodzina kulturoznawstwo pokazuje swoja sile. co znowu podwaia ujecie. 218) kulturowego. chronologicznie. Wszystkie kultury reprodukowane S(j. ze nie beda podlegac oddziaiywaniu matki.w powiazaniu z reszta swiata . Szczegolnie w szkole wysuwano argument. dzieci dose szybko nie trzeba jui karmic). Od mlodych mezczyzn oczekuje sie. do ktorej naleza rasy i plci. kolonializmu (s. niektorzy rodzice przez cale zycie mieli zalezne od nich dzieci: nie starczalo czasu na to. ie struktura i organizacja rodziny zmieniaja sie nie tylko w czasie historycznym. jakoby byly uniwersalne: to znaczy identycznie odbierane wszedzie i zawsze. Jest oczywiste. 43 Przykiad 2: Szekspir Czy to w szkole. We wszystkich spoleczeristwach. jak plec dzieci. wiek rodzicow w chwili ich narodzin. I beletrystyka. ze "trzymaj(j. dla kogo owe utwory byly pisane ijak je przyjmowano. ich Iiczba.wiecznych". ie lektura Szekspira. gdyi lokuja go w szerszym kontekscie kulturowym i historycznym. ktory rozwinai si" w Stratfordzie. od francuskiej.w specyficznych warunkach: idee i wartosci Sij. Kiedy nie bedziemy sie skupiac tylko na rodzinie angielskiej. ie ai nazbyt czesto u podstaw takich programow leiij. czy owe lokalne kultury po prostu sumuja sie w [edna kulture ogolnz. oddzielone od zagadnieri wladzy i polityki. a to ponownie kieruje nasza uwage na relacje miedzy stopiona z roznych watkow kultura ogclna a swoistymi kulturami lokalnymi. maja istotny wplyw na iycie rodzinne. jak zmieniaja si" wiek i mozliwosci jej czlonkow.Teoria kultury Kultura i badania nad kultura 42 w lesie drewno. Kiedy wie sie 0 takim podejsciu do dzieci. w czasie strukturalnym. jak uczniowie odbieraja dziela Szekspira w zaleznosci od klasy. czy na studiach zajmowanie sie jezykiem angielskim zawsze wiazalo sie ze studiowaniem Szekspira.

a charakterystycznych dla badan nad kultura. lecz szukaja powiazari w postaci ogolnych zasad czy koncepcji.. I ~ ~ ~ ~ ~ ~ i II a I . wojna wszedzie: zbuntowane fale Podnosza piersi nad brzegow zapory. Korony. W swych badaniach nad j~zykiem koncentrowal si~ na strukturze (langue). 56). jak handel. (s. ~.' ~_~. ktcre wyjasniaja kulture. ktore uwazaja. Tam ryczy morze. plec) do interpretacji tekstu? W jaki sposob dochodzi do tego. .'. aby w ten sposob zrealizowac wlasne cele (por .. Ktore do wielkich czynow jest drabina. kt6re bardzo silnie oddzialywaly na nauki spoleczne i sztuki w latach szescdziesiatych i siedemdziesiatych XX wieku. stal si~ pionierem semiotyki (s.. (Szekspir. Zmieniaja ziemie w jedno wielkie bagno. """" __ Definicja 1._ . wieku przywileje Bez stopniowania. a uiywany do ich wyraienia abstrakcyjny jezyk utrudnia natychmiastowe zrozumienie teorii.3 Teorie kultury W niniejszej sekcji zajmiemy si~ teoriami kultury.. . Gdy si~ podstawy chwieje stopniowanie.~~UR. sposobami produkcji) oraz konfliktem miedzy grupami 0 roznej pozycji spolecznej. Ogolne teorie kultury podnosza nastepujace problemy: 1. ktora jest podstawa wszystkich konkretnych zroznicowari codziennego jezyka mowionego i pisanego (parole).. zaczniemy od funkcjonalizmu i strukturalizmu [ponizej]. struktura klasowa. Jak stopnie szkolne. Jak urodzenia i starszenstwa prawa.. Za tworce strukturalizmu uwaia si~ szwajcarskiego jezykoznawce de Saussure'a.A propos 1. straszny naokolo rozdzwiekl Patrz. Strukturalizm i poststrukturalizm Strukturalizm jest nazwa postawy intelektuaJnej i ruchu. berla. Sq to wszystko problemy istotne dla punktow widzenia odmiennych od konwencjonalnych.Teoria kultury . jak potworne kleskil Wokolo bunty. .. r '. uwzgledniajac czynniki polityczne (a czasami ekonomiczne . ie w sztuce kwestie te wypowiada Uiisses. Zasadnicza idea strukturalizmu glosi. tu ziemia si~ trzesie. ze Szekspir byl torysem.' '!Jl~ ' Lecz gdy planety grzesza mieszanina. A sluchaj. aby interpretowac utwory w ich historycznym kontekscie albo w kontekscie dzisiejszej szkoly? Tego typu zagadnienia wiqiq si~ z ogolnymi teoriami kultury. a odrozniajqc w znaku element oznaczany (pojecie) od znaczacego (slowo lub dzwiek}.. Zarazem jednak odsylaja one do kwestii jeszcze bardziej podstawowych.por.. Maizenski poko] i jednosc panstw swieta.. . 26-27) """" __ . spusc [edna t~ strune. Heinemann dowiodla jednak.~~~ Kultura i badania nad kultura 45 1. ~ Rozwazajac kolejno kaidy z tych problemow. ktore proponuja jasne i czesto dose sztywne ujecie zwiazkow i relacji. ale ich ujecie kultury i znaczeiijest 0 wiele bardziej elastyczne i wielowarstwowe. 453). i druzgocza.. szczwany polityk. czyli nauki badajacej znaki. tu szaleja wiatry. Troilus i Kresyda. kiasa. poznamy rozne stanowiska teoretyczne. Najogolniej rzecz ujmujac. ~ ~ ~ :~ ~ ~~. W nielad popadna. Jakie pojecia i metody pozwalaja najskuteczniej interpretowac 3. I na koniec wspomnimy 0 podejsciach zwanych czesto poststrukturalistycznymi (ponizej) lub postmodernistycznymi (s.2 sona. . Bezprawna przemoc slabosci jest pania. bractwa miast. ze dla rozumienia kultury i znaczen nieodzowne jest uwzglednienie ich zwiazkow z czynnikami ekonomicznymi (np. umieszczajac je w ramach rozleglejszych calosci. Teoretycy nie zajmuja si~ konkretnymi zdarzeniami i sytuacjami.. na przyklad: [ak ma si~ spoleczny status publicznosci (rasa. s. co zawsze wymaga abstrahowania. ". ie kaide badane zjawisko trzeba traktowac jako system struktur..'.M kulture? I 1 _j! . . 1958.'.5). 123). Marnieja wszystkie ludzkie przedsiewziecia. Groza i kleski burza. ie angielskosc (i jej zwiazek z Szekspirem) jest pojmowana jako odmienna od francuskosci? [akich poj~e i metod uzywac. 0 ktorych bedzie mowa w nastepnej sekcji. L. rozdziat o). Otoi kanclerz Exchequer w koricu lat osiemdziesiatych XIX wieku przytoczyl fragment ze sztuki Szekspira Troilus iKresyda na poparcie tezy. jakieby zdolaly Kaide zatrzymac miejsce mu naleine? Znies stopniowanie. Jaki jest stosunek miedzy kultura a "strukturq spoleczna"? 2. ktory grozi niepokojami spolecznymi. Potern zajmiemy si~ stanowiskami (majqcymi sporo cech strukturalistycznych i czesto inspirowanymi przez Karola Marksa. Dalekie brzegi pokojem 11lczqcy. Ow system i powiazania miedzy roznymi skladowymi Sq wainiejsze od poszczegclnych elementow. Dziki syn ojca wlasnego morduje.. [ak Sq organizowane i powiazane znaczenia? ~ :(.. Eksponowanie struktury ukrytej pod codziennymi interakcjami lub roznorodnoscia tekstow literackich stale si~ zasadniczym celem wielu (giownie francuskich) autorow zajmujqcych si~ bardzo roi- . ktore kwestie takie jak wspomniane wyiej wyjasniaja.

mitami itotemizmem. T. a kultura rna bye tylko jej pochodna.najog6lniej rzecz ujmujac: wartosci. niemniej centralne miejsce trzeba przyznac kulturze. nakladajac si~ na siebie. kultura dostarcza jezyka i innych systemow symbolicznych. Wplyw poststrukturalizmu bywa bardziej rozproszony. kt6ry badal mity mieszczafiskich spoleczeiistw i tekst6w. staral sie odpowiedziec na pytanie. Poststrukturalizm przynajmniej w swej praktyee . tlum. oraz Max Weber (s. kt6ry uwazal kulture . filmach zachodnieh (Wright) ezy romansach (Radway). co sprawia.jest bardziej nieskrepowany od strukturalizmu. poststrukturalizm nastawia sic: na sledzenie. (1988). 123). Baszniak. uwaiali przekonania. Struktura spoleczna a konflikt spoieczny: klasa. kt6ry. kt6re sa istotne dla iycia spolecznego. Lektury polecane przez polskiego wydawcfl Grzegorczyk. s. Karol Marks (s.terpretowai Freuda. Strukturalistyezny charakter mialy poszukiwania ukrytego znaczenia w basniach ludowych (Propp).za niezbedna dla wiasciwego funkcjonowania spoteczenstwa: to poprzez wskazanie na ni<j. Funkcjonalizm [edno z najbardziej znanych sformulowan relacji miedzy spoleczna struktura a kultura mozna znalezc w dziele amerykanskiego socjologa Talcotta Parsonsa. argumentujac. (1995). Tak jest na przyklad w przypadku funkcjonalizmu. Kultura. podkreslajac role sposob6w produkcji w wytyczaniu kierunku dziej6w. Zasadniczo uwaia sie wprawdzie. Chetnie uiywanym sposobem opisania struktury danego spoleczenstwa jest nakreslenie gl6wnych linii przebiegajacych w nim podzial6w. . plciowe i etniczne. kt6ry zrein. historiach [amesa Benda (Eco). jest internalizowana przez jednostki. rozumiejac przez nie "trwale i uporzadkowane relacje miedzy elementami spoieczefistwa" (Abercrombie iin. aby u podstaw powierzchniowej roznorodnosci lezal dajacy sic: zidentyfikowac tekst czy struktura. kt6ry zakiadal. oraz norm. trwalosc. Dyskusje wok6l Lacana istotnie wplync:1y na tworczosc takich autorek feministycznych. Sieradzki. nawiazujac do Lacanowskiej reinterpretacji Freuda. Niehartezjanskie iaspotrsedne w dzisiejszej humanistyce.T. ktore konstytuuja spoieczenstwo. Wright. dlatego zasadnie mozna powiedziec. a kulture ujmuja w kategoriach strukturalnej relacji miedzy polityka i ekonomia [ekonomia polityczna).o zazwyczaj podzialy klasowe. materialny dostatek. jak teksty od wewnatrz kwestionujajeden drugi. Warszawa: Ksiazka i Wiedza. J.:wymienie sposr6d nich Levi-Straussa (antropologia) i jego badania nad wieza:':. wiekot we. 1. 75) (literaturoznawstwo).1 Kultura a struktura spoleczna Socjolodzy bardzo czesto posluguja si" okresleniem .instytucjonalizowana w stale wzorce dzialania.jesli nie w efektaeh . ktorzy za sedno iycia spolecznego uwazaja konflikt. iz . ze dostarcza ona wartosci wsp6lnych pogladow na to. Dwa gtowne elementy spoleczenstwa. podstawe rna bowiem stanowic struktura. Warszawa: PWN. w jaki sposob osiaga sie regularnosc. zreinterpretowal Marksa (s. kt6ry przy uiyciu swej metody archeologicznej pokazal. Berkeley CA: University of California Press. Strukturalizm i poststrukturalizm wywarl:y znaczny wplyw na kulturoznawstwo. (1999).". 279). czyli akceptowanych sposob6w osiagania tych cel6w (np. Barthes'a (s. Kwestionujac naukowe aspiracje strukturalizmu. Panorama wsp6fczesnej mysli humanistycznej. co moze bye w ich granicach pomyslane. co zawsze dzieje sic: w nigdy nieustajacej dyskusji. ie pomiedzy struktura spoleczna a kultura istnieja obustronne powiazania i oddzialywania. 266) czy Irigaray. Foucaulta (s. Poststrukturalizm narodzii sic: z krytyki binarnych podzialow bardzo czestych u strukturalist6w. Lechte. SO) (historia i filozofia). a wyczuwalny jest przede wszystkim w kulturoznawczych badaniaeh literackich interpretujacych zawilosci i wieloznacznosci tekstow. 1984. ie nieswiadomosc ma taka strukture jak Jc:zyk.mi pokrewieiistwa. Dalsze lektury Hawkes. Przyldadowo mozna . dzialajacy na przelomie XIX i XX wieku teoretyk spoteczenstwa. ze ich motywacje maj<j.. W zachodnich spoteczenstwach s<j. Poznan: Wydawnictwo Naukowe UAM. gdyi jest z jednej strony internalizowana przez jednostki. Sixguns and Society. ze mozna dotrzec do prawdy czy rzeczywistej struktury. co pozadane (np. W Parsonsowskiej koncepcji spoleczenstwo. ale w licznych ujeciach obu tym dziedzinom przypisuje sie r6in'!. 198). ple6 i "rasa" Nie tylko teorie funkcjonalne odrozniaja kulture od struktury spolecznej: robia to takie teoretycy. normy i symbole . miedzy wartoscia uzytkowa a wymienna. jednym z istotnych watkow bylo kwestionowanie tego. uczciwe dazenie do nich).A. ze zasadnicza rola kultury w tworzeniu porzadku spolecznego polega na tym. Co wiecej. jak calosciowe epistemy okreslajq to. S<j. odtrzymywane p przez kulture. w jaki sposob rozne wersje prawdy powstaja w tekscie w trakcie interpretacji. a jego zasadnicze idee mozna znalezc w tworczosci Derridy i Baudrillarda. wartosci i zachowania za produkty spolecznych i ekono- .oliwi ona tryby spoleczne". z drugiej . tlum. jednostkowa wolnosc i sprawiedliwosc spoleczna}. kultura i jednostki Sq ze soba powiazane. m6wil.Teoriakultury Kulturai badanianad kultura 46 nymi sferami nauk spolecznych i humanistycznych. (1975).zawsze ir6dla kulturowe. . Parsons twierdzil. 123).". skad sie bierze spoleczny porzadek. Baudrillard atakuje klarowne rozroznienia miedzy znakiem a tym. W. jak Kristeva (s.3. oraz Althussera (fllozofia).struktura spoieczna". moe. Derrida pokazuje. 47 1. Lacana (psychoanaliza). wzgledna stabilnosc i przewidywalnosc iycia spoiecznego. dziewietnastowieczny filozof i rewolucjonista. gospodarka i ustr6j spoleczny. Strukturalism i semiotyka. co oznaczone.

_ . Kluczowego znaczenia nabieraja u nich dwa pojecia: podporzadkowanie i patriarchat (patrz . ze wlasciciele srodkow produkcji w danym spoleczeristwie beda kontrolowac jego idee i wartosci...~...II i} 'i' 'i ~~""il. Pomiedzy mysleniem a jego obiektami zachodzi dwustronna relacja.9pg. 1992).nowa postawa wobec dzialan gospodarczych.. jakimi zostaly obiozone konsumpcja i wszelkie uciechy.. ktorych uwaia siC.... rasizm natomiast elementem strukturalnych nierownosci czyni odmiennosci kulturowe.A propos l..< prace Maksa Webera (s. nie zas jednokierunkowym oddzialywaniem przyczynowym struktury na kulture. aby moglo w r6inych spolecznosciach. czy naleza do grona wybrancow.. w ktdrej mfJiczyzni dysponuja wieksza wiadza polityczna i ekonomiczna niz kobiety. w efekcie czego kulturowa dominacja staje siC. natomiast zmiany Sq efektem dwukierunkowych relacji..jest ona w znacznie wiekszym stopniu kategoria spoleczna niz biologiczna). a nasze idee pozostaja niezmienne..rasa" i rasizmem (. gdy europejscy imperialisci mordowali kolonizowane narody. ze nasze rozumienie wszelkich obiekt6w w rownej mierze zalezne jest od naszego sposobu myslenia 0 nich. zgodnie z ktorq wieczne zbawienie kaidej osoby bylo juz przesadzone przez Boga w momencie jej narodzin i wyroku tego nie mogta zmienie zadna liczba dobrych uczynkow. 148) takie pojmuja kulture jako produkt spolecznych konfliktow. ie na uformowanie sifJ tak skomplikowanej calosci jak kapitaJizm istotny wplyw mialy takze inne nii kultura czynniki (Collins. 175) w historycznym rozwoju spoteczenstw. ze kulturowe role przypisywane kobietom (plec spoleczna) sluza utrwalaniu ich nierownosci."""''''''''''''''' . jak od wlasciwych im cech. 0 tyle dla feministow rownie istotne Sq konflikty miedzy plciami. Z biegiem czasu koncepcja predestynacji odrobine zlagodniala. Wprawdzie ludzi czesto okresla sie.. natomiast chodzilo mu 0 pokazanie.. 1994..". uzasadniajac istniejacy stan rzeczy. z czego jednak nie wynika.. 1990. pojawila siC. ale niektorzy z jego nastepcow uwazali. Bardzo podobny poglad na zwiazki miedzy kultura a struktura spoieczna znajdujemy w dzielach Mary Douglas i Michela Foucaulta (s.. w jaki sposob idee mega bye ..~ ~ I Pat ria r c hat: termin antropologiczny na okreslenie ustroju spolecznego. odrzucajaca wieloznacznosc sredniowiecznej oceny pracy. albowiem kompleks oczekiwan i pewnikow dotyczacych plci biologicznej utrwala przekonanie 0 naturalnej nierownosci plci spolecznych._. Weber swietnie zdawal sobie sprawe z tego.. To tutaj konstytuuje sie plec spoieczna. .. jak miedzy grupami (Fields. ~ . Mysl i przedmiot Sq w ten spos6b nierozerwalnie ze soba powiazane.". ze . 50).¥. 0 ile jednak dla marksistow te rozgrywaja sie pomiedzy klasami._... Teoretycy feminizmu uwazaja.. ze Sq wyrazem potocznych przekonan iywionych na temat ludzi. dajaca swiadectwo temu. ktdrej podlegaja mlodsi m. aby w ten sposob podkreslic. gdyi (jak juz wspomnielismy) zarowno kultura moze wplywac na strukture.. •=« ~ Podporzadkowanie i patriarch at Pod po r z 'I: d k 0 wan i e k 0 b i e t: sformuiowanie uzywane na okreslenie sytuacji. a takze stosunkow wladzy. Bylo to wielkim psychicznym brzemieniem dla wiernych.<r.Kultura i badania nad kultura 49 micznych nierownosci. W efekcie takich przekonan i rygorystycznych restrykcji. w ktorej ukazywal on. Kultura i konflikt wiazane Sq takze w badaniach nad . a wiec i calego tego ustroju. a w znacznej czesci jest to wladza nad kobietami (Pearson. M~zczyini dominuja w spoleczenstwie. jaka role w uformowaniu sie wspolczesnego kapitalizmu odegrala etyka protestancka.. Idee klasy panujacej bfJdq ideami dominujacymi w danym spoleczenstwie. [ak feministki twierdza. ze uprzedzenia rasowe maja charakter kulturowy w tym sensie._.. 1990).1lr.. w kt6rym wiadza przysluguje meskiej glowie rodziny (patriarsze) i meskiej starszyinie plemiennej. glOSZqC. podbijali ich kraje i niszczyli ich kulture (Richards. s.podobnie jak plec . tak krytycy rasizmu dowodza. W tym kontekScie bardzo czesto przytacza si. s.. z kolei jednak na wrazenia wplywa nasze wielorako uwarunkowane myslenie 0 przedmiotach..... sytuacje dreczacego leku byia wytezona praca zawodowa.~.. 279).rasowe".. w kt6rej mezczyznomjako grupie przysluguje wiecej wladzy ekonomicznej i politycznej niz kobietom..za odmiennych. a takze rozpoczal sifJ proces akumulacji kapitalu.ducha" kapitalizmu (jego kultury]. Fryer (1984) argumentuje.=_...~"1. ale w ramach tak okreslonych grup wystepuje rownie wiele roznic. Rzecznicy teorii feministycznych (s. I ~ ._... a proponowana przez protestantyzm recepta na tc. wskazujac na okreslenia . a pojecie meskosci jest wyrazem dominacji nad kobiecoscia w sferze idei.. ze 0 tych samych przedmiotach zawsze myslimy w ten sam spos6b. L::~:a~:. jak i bye przez nia ksztaltowana. jak i struktura na . Poglady najwczesniejszych odiamow protestanckich okazaly sie bardzo istotne dla uksztaltowania .. pomagajac funkcjonowac niesprawiedliwemu systemowi nierownosci oraz utrwalajac go. Wiele z nich przyjelo gtoszona przez [ana Kalwina koncepcje predestynacji...rasfJ· czesto ujmuje sie w cudzyslow. ze oparte na uprzedzeniach systemy wartosci i postawy rozwijaly sie w czasie..{j""._.silami sprawczymi" (Weber. ktorzy w zaden sposob nie mogli sie dowiedziec..""'~=.istotnym czynnikiem kontroli ekonomicznej i politycznej... W ramach tej koncepcji kultura jest tylko wspornikiem struktury spolecznej.I. gdyi oba opisuja sytuacje. Kultura (tutaj w postaci idei religijnych) rnoze zarowno ksztaltowac strukture spoleczna. Oboje klada silny nacisk na to.6).. gdzie reprodukowane Sq nierownosci.. 97). iz ufa sie w Boiy wybor.ie systematyczna praca i sukces Sq juz potwierdzeniem wybrania. ale liczne feministki wskazuja na koniecznosc badania kultury jako miejsca. 1980). iijest to zbyt ogolnikowe pojecie. Koncepcja samego Marksa byia wprawdzie 0 wiele bardziej zlozona.<zczyini i kobiety.:~~~::~e~~ominaCji Kulturajako sfera samodzielna i jako sila zmian Nie zawsze jednak kulturajest postrzeganajako zalezna od ekonomicznej skladowej struktury spolecznej. z jednej bowiem strony to wtasciwosci przedmiotow wywoluja w nas swoiste wrazenia. Wlasnie na politycznych i ekonomicznych nierownosciach miedzy mezczyznami i kobietami koncentruja sie teorie feministyczne.

We wszystkich tych dzielach korzystal z koncepcji dyskursu (5. (1998). 256). tlum.J.Gdansk:slowo/obrazterytoria. zrozumiale dopiero przy odniesieniu ich do zawilej siatki powiazan miedzy wyobraieniami dotyczacymi swiata. Gusin. wyd.Warszawa: Fundacja Aletheia.c. ze cdnosza si«. ze 0 statusie zabrudzenia decyduja zarowno idee. M. ktorzy uprawiali seks z mezczyznami. Foucault. 1963). w jakie wiadza ksztaltuje instytucje i podmiotowosci.data potezny impuls do innego niz tradycyjny sposob ujmowania takich kwestii. aby tropic zmieniajace si~ sposoby.2 Lektury polecane przez polskiego ioydaux» Michel Foucault (1926-1984) Zamieszczona w oryginalnym tekscie lista trzech anatologii. zanim . Tunezji i Niemczech. plci. Pierwsze prace Foucaulta byiy poswiecone przemianom w potocznej i "profesjonalnej" wiedzy psychologicznej.G. (2005).i wiasnie dlatego analizowanie spoleczenstwa jest tak interesujace" . ale takze w powiazaniu z ideami etycznymi. psychologicznych i literackich. rasy czy seksualnosci .Warszawa:WydawnictwoKR. I-III 1976-1984).kt6ry wywarl: ogromny wplyw na badania nad kultura dzieki swym pracom poswieconym relacji miedzy wladza (s. jakie ujawnily prace poswiecone szaleristwu i medycynie. ale takze dlatego.a nauczai i prowadzil badania we Francji. M. jak i swiat materialny. ale i:sil'!. zmieniajace sill reakcje na szaleristwo i formy izolacji cbtakanych interpretujac jako wyraz przemian w pojmowaniu racjonalnosci. tium.!. tlum. (1995). 1975). uwyraznienie przez niego sposobow.otwiera si«. Efektem skrupulatnych studiow nad zmieniajacymi si~ wzorcami i ukladami wiedzy byly Narodziny kliniki (1999. ze oddzialywanie Foucaulta nie' ograniczyio si~ do swiata akademickiego. Owe dyskursy wyzwolily dzialania. ale siegnelo takie w dziedzine polityki.opr6cz wymienionych. ukazujac.Komendant. do materialnego swiata poprzez wyobraienia na temat zakazeri. 1966) iArcheologia wiedzy (1977. Madze dyskursu: Michel Foucault w poszukiwaniu siebie. Powstaja w ramach dyskursow. sposoby myslenia.rozumiane nie tylko w kategoriach zdrowia i choroby. Polsce.!. Szwecji.jak klasy. od sredniowiecza przez oswiecenie siegajace w wiek XIX. jak starannie trzeba badac ich powiazania zmieniajace si~ od kontekstu do kontekstu. A. tak wiec kulturoznawcza refleksja nad brudem i czystoscia nie moze sie ograniczyc do aspektow czysto medycznych.Warszawa:WydawnictwoKR Foucault. Brud ihigiena s'!.). tlum. 52). Foucault. w ktorych znajduja sie angielskie przeklady Foucaulta. jak tozsamosc homoseksualna i homoseksualny seks. (2002. Levin.[e wyWoluj. K.Michel Foucault: biograjia. wyd. rozszerzylo si~ na inne zsuwane na margines grupy w Nadzoroiuas: i karac: narodziny ioiezienia (1998.Narodziny kliniki. (1994).homoseksualizm" nie zostal pod koniec XIX wieku zdefiniowany w tekstach medycznych. Pieniazek. wiedza a podmiotowoscia. 1969). Okresleniem "archeologia" zbiorczo obejmowal wszystkie swe prace. dodalo impetu walkom o prawa wiezniow i gejow. 51 BiD am 1. Historia szaletistuia w dobie klasycyzmu. wyd. "Nie ma nic fundamentalnego . Archeologia wiedzy. College de France. jak relacja wladzy. 1975) i hermafrodyty Herculina Barbina (1978) oraz trzyczesciowej Historii seksualnosci (2000.(1999). M.D. Foucault zmienil sposob myslenia 0 zwiazkach miedzy wtadza. T. Znaczy to. Tak wiec dla Foucaulta zawsze byli mezczyzni.ktorq dobrze charakteryzuje jego wiasne sformulowanie. wyd. oryg. Charakterystyczne. W ten sposob . jak iywione w spoieczeristwie przekonania na temat brudu i higieny zyskuja przemoiny wplyw na zachowaniajego czronkow nie tylko dlatego. zostala pominieta (przyp. ktore zarysowaly sie w tym pierwszym dziele. by uregulowac meska seksualnosc. Foucault. War· szawa: PIW. tlum B. Banasiak. T. Siemek.T. Sfowa i rzecsu. Postawa badawcza Foucaulta . Zajmowal sie wieloma dyscyplinami . Komendant. oryg. tlum. (2005). wyd. oryg. oryg. zanim w 1970 roku zostal czlonkiem najwainiejszej akademickiej instytucji we Francji. Slowa i rzeczy (2005. Foucault. ze spoleczne grupy. wiedza a podmiotowoscia. produkujac podmiotowosci i tozsamosci (5.(2004). Matuszewski. ze zajego sugestia powolano go w Paryzu na profesora system6w myslowych. tlum. Warszawa: Czytelnik. Komendant. oryg. H. tozsamosci i statusy . ze kultura jest me tylko przedmiotem zmian. wyd. Historia seksualnosci. zarazkow i choroby. tlum. takze psychologia . (1987). oryg.w jego tekstach i dywagacjach trudno odr6inic jedno od drugiego .Komendant. gdyi musi uwzglednic rowniez skomplikowane dzieje specyficznego kontekstu kulturowego. 1961) zajql si~ relacja miedzy szalefistwem a rozumem. Nadzorouiac i karac: narodziny uiiezienia.nie maja niezaleznego istnienia. (1977). ktore decyduja 0 tym.Teoria kuitury Kuitura i badania nad kultura 50 ¥ultur«. nie bylo czegos takiego. M. T. Warszawa: Spacja. Eribon. W Historii szaletistuia (1987. M.Wroclaw:WydawnictwoNaukoweDSWE. pojmowania siebie i innych. co spowodowalo precyzyjniejsze okreslenie grupy homoseksualistow i dzieki temu pozwolilo czesci mezczyzn na pozytywne utozsamienie sie z tym terminem. oryg. ze stanowia skladowe szerszej wizji swiata. Keszycka. I tak na przyklad w Purity and Danger (1966) Mary Douglas pokazuje. Foucault. tlum. jakie Sq i jak funkcjonuja. Sledzenie zwiazkow miedzy wiedza a wtadza. co mozna uznac za odpowiednie okreslenie dla jego prowadzonych przez ponad trzydziesci lat studi6w. a takze w biografiach mordercy Pierre'a Riviere'a Z kolei Foucault wskazuje na to. Deleuze. wyd. na przyklad czystosci moralnej i brudu moralnego. ktore jednokierunkowo ksztaltowaloby kulturowe znaczenia. Michel Foucault by! francuskim filozofem i historykiem ..droga do badania kultury jako strefy w istotnym stopniu niezaleznej. 120). P. W nastepnych dzieiach rozwijal i pogtebiat analize problemow. M. M. na jakie wladza i wiedza si~ lqczq. a zachowania staja si«. Zwiezle mozna powiedziec. t. Warszawa: PIW Foucault.: Kiedynatomiast jui sie uzna.

strukturll rozumienia swiata". b) zabalsamowane. 120). 2005. M. 1998. 120). J~zyk. j) niezliczone. lecz na tworzeniu pojecia . . ras i plci gtoszona przez marksistow. 1. ideology . kt6ra nie zaktada i nie tworzy relacji wladzy" (Foucault. a takie zaskakujace nieciaglosci. aby uniknac klopot6w wiazacych sill z pojeciem ideologii (5. a w nastepnym kroku okresla sposoby obchodzenia sill z nim .co stanowi sedno badari nad kultura . A. 53 Definicja 1. oraz od wszystkich akcesoriow srodowiska medycznego (fartuchy lekarskie. 44. M. co mowia 0 wzorcach znaczeniowych i organizacji znaczefi. Warszawa: Znak.• W dyskursie' wytworzeni zostaja.) (2000)J~zyk wsp6tczesnej hermeneutuki. discourse.przestIlPcll" (jak chociazby dawno zapomniana kategorie "maniakalnego Raymond Williams (s.pole wiedzy".nieoczekiwane charaktery zachowari. Foucault definiowal dyskurs jako "system okreslajacy mozliwosci wiedzy" albo . g) bezpanskie psy. 9) Dalsze lektury Foucault. Zwierzeta dziela sill na. Wszelka owocna analiza kultury musi sill zaczynac od rozpoznania charakterystycznych wzorc6w. dyskurs. W przypadku dyskursu medycznego szybko dostrzegamy. komunikacja miedzqkulturoum.British Journal of Sociology'. opaski pielegniarek) (patrz Prior. 34).. T. Nie wynika z tego. Foucault z pasja tropi instytucje i praktyki. alba . (red. moze jednak wystapic w dyskursie poetyckim). aby odkrywac te rodzaje wiedzy. e) syreny. gdzie si\ one tworzone (klinika. d) prosieta. 1988).czy sill przede wszystkim z francuskim filozofem i historykiem Michelem Foucaultem (5. Lektury zalecane przez polskiego wydawc'i Duszak. ze tworzacych go form wiedzy i jezyka niepodobna oddzielic od miejsc. ze swiat to tylko stowa i obrazy.KsillzyC jest zrobiony z sera plesniowego" jest niedopuszczalne w dyskursie naukowym. dyskursem i skladnikami swiata. k) narysowane cienkim pedzelkiem z wielbladziego wiosia. na przyklad nie polega przede wszystkim na chwytaniu przestepcow. n) kt6re z daleka podobne sa do much. S.Nie ma relacji wladzy bez skorelowanego z nim pola wiedzy. ani tez wiedzy. przestepca. Spr6bujemy okreslic te podejscia odrobine dokladniej. Termin dyskurs la. Nawiazujac do naszego przykladu. gdzie sill ich wcale nie oczekiwalo. 110). A. 0 kt6rych mozna sill wypowiadac. przygladajqc sill temu. zdanie . Iego zdaniem swiat mozna opisac i zdefiniowac na wiele sposob6w i nie ma podstaw. policjant i wiezienie. f) fantastyczne. (1993). Discourse. to wiedza .3 Dyskurs Pojecie to okresla relacje miedzy wtadza (5. c) tresowane. kt6ry przytacza wspomniana przez argentynskiego pisarza Jorge Luisa Borgesa fikcyjna chinska encyklopedie. feminist6w i antyrasist6w.]. Dyskurs istnieje jako zesp6l regul (formalnych lub nieformalnych. stetoskopy. Rzeczy- wistosc. Pelc.dyskurs . kryminolog. 473·499. h) wtaczone do niniejszej klasyfikacji. 50). kt6re maji\ zywotne znaczenie dla funkcjonowania dyskursu. co mozna 0 nich mowic. wiedza a jezykiem i przynajmniej po CZllscizostaio wprowadzone. Warszawa: Wydaw· nictwo Naukowe PWN. (2002). (Foucault.Teoriakultury Kultura i badania nad kultura 52 . a) nalezace do Cesarza. wtedy ujawniaja sie .zwana "kryminologiq" tworzy . kt6ry okresla rodzaj wypowiedzi mogacych sill pojawic w jego obrebie (np. discourse.. Foucault z naciskiem podkresla. mozna jednak podchodzic na bardzo rozne . ideology. (Williams. tlum. Kozlowski. oraz 0 tym. W tej czesci zapoznalismy sill ze sztywnym determinizmem funkcjonalist6w. oraz ze stanowiskiem. Purvis. 1963. skorzystajmy z przykladu Foucaulta. a gdy zaczynamy sie zastanawiac nad relacjami milldzy nimi. Pisze... a to z kolei tlumaczy jego pasje. Owe "reguIy" dyskursu przesadzaja 0 kryteriach prawdziwosci. ideology... rodzaju obiekt6w. s. samob6jcy') jako obiekt wiedzy. 25) by! zdania.przestIlPca·. Dyskurs to takze relacja miedzy wiadza i wiedza. Aby to wyjasnic. . Tekst. Hunt.homoseksualizm' stat si<:istotnym elementem struktury spolecznej. 47) Do owych wzorc6w znaczeniowych sposoby. i) miotajace sill jak szalone. aby jednemu z nich dawac pierwszenstwo przed wszystkimi innymi. (1998). Gdansk: siowo/obraz teo rytoria. ze dla badari nad kultura podstawowe nie ma wstepne rozpoznanie uklad6w wzorc6w znaczeniowych. szpital.2 Organizacja znaczeri znacze- Zamiarem Foucaulta jest problematyzacja relacji miedzy slowami a rzeczami. ich powiazania tam. ze wladzajest wytw6rcza. aby w ten spos6b podwazyc przeswiadczenie 0 prawdziwosci i racjonalnosci naszych rzeczywistych system6w klasyfikacyjnych i dyskurs6w naukowych. kt6re zostaly przemieszczone lub zapomniane. J. W ujeciu Foucaulta nie ma jednej. Porzqdek dyskursu. koncepcja silnego zwiazku miedzy walka klasowa a spolecznymi stosunkami klas. dokladnie okreslonej relacji miedzy kultura a struktura spoIeczna istnieje natomiast zmienny uklad relacji pomiedzy wladza (s. akceptowanych lub nie). sala operacyjna). kt6re wskazuje na istotnosc kultury we wzajemnych dynamicznych relacjach spolecznych struktur oraz spolecznych pozycji i tozsamosci. s.I) et cetera. m) kt6re wlasnie rozbily wazon.

ale w Irlandii nazywa sie j'l . ze moze on ukrywac [rozmyslnie lub nie) znaczenia. ze takie opozycje S'l niedostepne bezposredniej obserwacji czy analizie. Moina. Takie tropienie interpretacji z reguiy wykorzystuje w mniejszym lub wiekszym stopniu koncepcje strukturalistyczne.bedzie symbolizowala ucisk i niesprawiedliwosc. ze nigdy nie mamy do czynienia z doskonatym porozumieniem miedzy mowiacym i sluchajacymi juz chocby dlatego. ze znaczenia rodza sie w uporzadkowanym ukladzie wzorcow. Cz~sc teorii lingwistycznych . ze w danym kontekscie pewne znaczenia S'l dominujace. dobrze znane powiazania. tak wiec flaga brytyjskajest w czesci Wielkiej Brytanii uzywana w intencji patriotycznej. ze kazdy czlowiek rozumie swiat jednoczesnie na dwoch poziomach: po pierwsze. ale uniwersalna i wrodzona jest zdolnosc ich interpretacji.wprawdzie rozne w roznych kulturach. ze ludzkim jezykiem rzadzi uniwersalna zasada strukturalna: zasada binarnych opozycji. nie likwiduje innych. ze czlowiekowi jest wrodzona biologicznie zdolnosc ktorq.bardzo rozne skojarzenia. wyglad fizyczny.naturalnego" znaczenia. Mary Douglas (1966) i Edmund Leach (1970) przyjeli podobna koncepcje rozumienia kultury i recepcji przekazu kulturowego. niekiedy okreslanym jako gleboka struktura. nazwai "biogramem" . stroj. jako system zakodowanych znaczeti. ze dla kazdego elementu kultury mozliwe Sq. Semiotyka wykrywa standardowe. wykazac. mezczyzna i kobieta. Semiolodzy (s. ktore. co kaze szukac roznic i opozycji miedzy nimi. Levi-Strauss porownuje to do sluchania muzyki. dzwiekowych czy dotykowych (jak np. wcale jednak z tego nie wynika. . na ktorym znajomosc kodow kulturowych pozwala na porzadkowanie i klasyfikowanie i na ktorym pojawiaja si~ znaczenia. 56) twierdza ze na wszystkie wytwory kultury naleiy spogladac jako na teksty.fartuchem rzeznika". wiaze sie takze z pornpa i okazaloscia jest barwa brytyjskiej Labour Party. a ktore znane sa czlonkom spolecznosci dzieki akulturacji. takich jak gesty. Nawet jesli cos nie jest napisane. a przysiuchujac sie im. na przyldad. Malo prawdopodobne. Kompetentny uiytkownik jezyka angielskiego zna przynajmniej niektore z tych znaczeri i slyszac . te bowiem jego zdaniem naleza do najczystszych form. Dla badaczy przekazu kulturowego mowa ijezyk okazaty sie niezwykle plodnymi obszarami poszukiwafi. ktore S'l wyrazem konwencji wspolnie przez ludzi honorowanych w pewnym okresie. Binarna opozycja wystepuje miedzy dwoma prze- ciwstawnymi terminami. sila nadawanych komunikatow i ich ton. nadajac w ten sposob tresc komunikatowi. rzezba.do "dekodowania" informacji kulturowych. po drugie. Levi-Strauss (1969) twierdzi. iilzyk i tekst Dwa najwainiejsze pojecia w teoriach znaczenia to intencja i recepcja. ze wzgledu na kontekst zadecyduje.czerwonych" okresla sie cztonkow partii komunistycznej. a mowiac dokiadniej. a mianem . Levi-Strauss sugerowal. dla innej . W semiotyce trzeba nieustannie pamietac 0 tym. Strukturalizm i porzqdee znaczet. analizujac mity. poziom dostosowanych do srodowiska dzialari. Roznice w tresci wynikaja z roznicy srodowisk. w przeciwienstwie jednak do Levi-Straussa irodla porzadku szukali nie w fizjologii. Wynika z tego.gtosi.czerwony". Interesuje ich to.Teoria kultury Kultura i badania nad kulturq 54 55 Mowa. ale tylko wspolnie tworza one muzyke. Znaczenie rna charakter sytuacyjny i kontekstowy. ktorej mozna dotknac) . w jakich wyraia sie kulturowo wlasny obraz spolecznosci. Wychodzac z tego zalozenia.te zas nalezy "czytac" czy interpretowaco Za przyklad niechaj posluzy nam flaga reprezentujaca okreslone panstwo. czerwien jest kolorem niebezpieczenstwa. Wedlug strukturalistow badanie kultury pol ega na analizie form kulturowych. ktore S'l produkowane i reprodukowane w spolecznych interakcjach. Idee te Levi-Strauss wypracowal. ktore powstaja w starciu ludzkiego umyslu z konkretnym otoczeniem. rozpoznajemy obecne w mowie odwolania do bardziej rozleglych wartosci kulturowych. 0 relacji miedzy nim a sluchaczami wiele moze "mowic" ton gtosu. W badaniach nad kultura i komunikacja znaczna uwage przywiazuje sie takze do innych konwencjonalnych system ow. aczkolwiek nie nalezy ich rozumiec w potoczny sposob. a okreslaja sie one w powiazaniu z innymi znakami. niemniej jednak w aktach mowy zawarte sq. ze wszystkie powstajace w ten sposob formy kulturowe ujawniaja ten sam wzorzec binarnych opozycji. to i tak sklada sie ze znakow (patrz rozdzial 2) . ustalajacych tresc wspolnych doswiadczen. . Zaden znak nie rna jednego. w jaki sposob uczestnicy interakcji ucza sie i uzywaja kodow komunikowania. iz w ogole one nie funkcjonuje. Strukturalisci pojmuja kulture jako uporzadkowany system struktur. ktore z nich ma tu zastosowanie. a kiedy zestawic je ze soba moga sifil okazac trudne do pogodzenia czy nawet sprzeczne. Leach ilustruje to klasyfikacja barw.lecz w swiecie spolecznym. Kody Sq. dlatego tez nigdy nie nalezy si~ ograniczac do samej tylko tresci aktow mowy. by dla pierwszej grupy miala ona znaczenie ucisku i niesprawiedliwosci i jesli jest to grupa dominujaca. i podobnie to wspoldzialanie struktur powierzchniowych i giebokich pozwala nam rozumiec tresc kultury. czyli interpretacji ich kodow.na przyklad Ferdinanda de Saussure'a czy Noama Chomsky'ego . to poziom glebokiej struktury. Wychwytujemy melodie i harmonie. bez trudu sa przywolywane. niemniej operuja one na poziomie nizszym od swiadomosci. gdyi kojarzy sie z krwawymi represjami. na przyldad: czarne i biale. Oboje uznawali.wizualnych. sugestie co do intencji mowiacego. ale to.wysoki i niski. to nie to znaczenie bedzie najczesciej wystepowaio. W kulturze angielskiej zwyczajowo iaczy sie kolory z okreslonymi faktami i uczuciami. W przypadku reprezentujacej konkretny kraj flagi dla jednej grupy bedzie ona miala znaczenie patriotyczne i odsylala do wspolnej historii. 0 semiotyce i strukturalizmie bedzie tez mowa w rozdziale 2. Alokacja znaczen i ich uklad buduja sie w spoiecznych i kulturowych kontekstach. ale z punktu widzenia strukturalistow najbardziej istotny jest ow jednolity wzorzec form kulturowych. Levi-Strauss sadzil. stanowiac trzon kulturowego repertuaru. gdzie operuja kody binarne.

ktore lez'l u podstaw wielorakosci doswiadczanego przez nas zycia kulturowego. natomiast niewielkie znaczenie ma to. najogolniej rzecz biorac. margaryna czy wieza Eiffla.tak roznoroduych zjawisk kulturowych. zemsty. uniwersalnych i odwiecznych. M. jak przewodnik. to. z wnetrza kultury. oczywistego znaczenia znaku (np.wedlug relacji "wertykalnych". co oznaczane. ze tam. ze mozna wykryc okreslona logike. b) paradygmatycznie . czy tez okreslone struktury lub kody. Warszawa: Wydawnictwo Gottdeiner. ktcrego niezaleznie budowany system filozoficzny ma wiele cech wspolnych z koncepcja de Saussure'a). 1993). Jesli znak jest arbitralny. ktore] odslcniecie wymaga czasami sporo wysilku. a rozumienie to rozwija sill i modyfikuje w trakcie lektury. Znaczenia znakow maj'l zawi!'l strukture. ktory w swoich tekstach odslanial ukryte znaczenia . ze interpretaeja nie jest prostym. w ktorym . Hermeneutyka i interpretacja Inna wazna w naukach spolecznych tradycja kt6ra zajmuje sill interpretacja jest hermeneutyka. fotografia czarnosk6rego zoinierza salutujqcego przed flag'l) . ze znaki j~zykowe wi'lZ'l nie rzecz z nazwa. czy tez sekwencyjnych relacji miedzy znakami (np. ktore objely takie filozofiezne rozwaiania nad relacja miedzy znaezeniem i istnieniem. Szczegolnie skutecznie rozwinal i rozbudowal idee de Saussure'a Roland Barthes (s.rzeczywistym mowieniem. zawody zapasnicze. (1982). Hermeneuci wychodza od tego.S. mozna poklasyfikowac na dwa sposoby: a) syntagmatycznie: to znaczy wedle linearnych.kolo hermeneutyczne" (Gadamer. gdzie ehodzi 0 interpretacje zjawisk kulturowyeh. iz 0 tym. przejdzie na poziom konotacji. Semiologia i semiotyka •. Badania nad jezykiem uwazal za cz~se rozleglejszej nauki. obraz akustyczny. to jego znaczenie mozna wykrye tylko w relacji do innych znakow. Peirce (1839-1914). jest zawsze "wiedzq od srodka". w jej trakcie potwierdzajac sill. Aby zinterpretowac jakikolwiek tekst. Twierdzil. to chociaz sztuka powstala okolo 1600-1601 roku. leez jest procesem dwukierunkowym. nie rna iadnego uprzywilejowanego stanowiska ezy punktu archimedesowego: wiedza 0 kulturze. Znaczenia znakow trzeba szukac w ich relacji do innych znakow (np. tlum. Najwazniejsze swe idee przedstawial w wykladach prowadzonych w latach 1907-1911. Semiolodzy twierdza. modyfikujac. znaczenia traktowanego jako oczywiste (kolonializm nie jest ziy. natomiast . stosownyeh zachowan erotyeznyeh i tak dalej. skoro ludzie. W znaku trzeba wyroznie dwa elementy.tez inne odroznienie de Saussure'a. a posmiertnie wydanych jako Kurs jr:zykoznawstwa ogolnego na podstawie notatek jego i studentow. l'lcz'lca si~ z tym. Semiolodzy mowi'l 0 roznych pietrach sygnifikacji (ozna- Dalsze lektury Barthes. Owo "przedrozumienie" funkejonuje w calym procesie interpretacji. 75). Sprawny semiolog od poziomu denotacji. decyduje konwencja kulturowa. Bardzo inspirujace okazaio siC. A. gotowi Sq za niego umierac) . co znaczace. Kategoria kola hermeneutyeznego zainspirowala wiele teorii kultury w naukaeh spoleeznyeh i humanistyeznyeh. miedzy langue. co znak zastepuje. Postmodern Semiotics. Oxford: Blackwell. oraz to. majacej "sledzie zycie symboli w spoleczefistwie". ale nie szarlotka). Narodzila sill w niemieckojezycznych krajaeh w trakcie dyskusji nad interpretacja Biblii. " 'Nauk~ 0 znakach nazywa sie w Europie semiologia (termin ten stworzy! de Saussure). Rzeezniey tego pojecia dowodza. ktorych rzekomo uciska. a deser nastepuje po nim). a parole . ktore zaczerpneta ze swej kultury. Pewne formy kulturowe mozna uznac za mity. Ten podobny do rozmowy proees okresla sill niekiedy jako . jezykiem jako systemem wzorcow. jednokierunkowym proeesem przemieszezania sie idei z tekstu do ezytelnika. uwazal j~_ zyk za system znakow. Mitoloqie.TeoriaktJltury Kultura i badania nad kuhura 57 czania). czyniaca to osoba nieuehronnie musi wprowadzic do niego gotowe juz przeslanki i struktury rozumienia. kontrast itd. a w Ameryce Polnocne] semiotyka (t~ nazwe z kolei wprowadzil C. kt6re s!UZq przedstawianiu okreslonych (czesto buriuazyjnych) wartosci jako naturalnych. Przykladem soejologieznego podejscia do interpretaeji. W ten spos6b mozna odslonic ideologiczna funkcje znak6w. steak and chips. Saussure mocno podkreslal. jak rozwiazuje si~ sprawy w danej spolecznosci. zazdrosci. ulepszajac lub falsyfikujac. moze bye dzielo wegierskiego socjologa wiedzy Karla Mannheima. Warszawa: Wiedza Powszechna. Dziadek. (199S). okreslajacych szczegolny uklad znakow (zatem w roli przystawki moze wystapic melon lub zupa. fotografia wyborcza. iz niepodobna oddzielic znaezenia tekstu od kulturowego kontekstu jego interpretatora.przedrozumienie" ezytelnika jest warunkiem rozpoczecia proeesu interpretaeji ijego trwania. Kiedy wiec na przyklad czytamy Ham leta Szekspira (ezy ogladamy przedstawienie). szwajcarski jezykoznawca. ktory . Ferdinad de Saussure (1857-1913). ktore. to znaczy sledz'lc ich reznice i opozycje. my wprowadzamy do niej nasze jak najbardziej wspolczesne kulturowe rozumienie obowiazkow syna. aby sparafrazowac powiedzenie amerykafiskiego soejologa Harolda Garfinkela. w tradycyjnym obiedzie angielskim przystawka poprzedza danie gtowne. na ktore wplynela hermeneutyka. (2000).mity i kody .co stanowilo [edna z podstawowych zasad de Saussure'a . podobieiistwo. [edna z jego najwazniejszyeh konsekwencji jest okreslenie. pojecie.). KR."nic nie kryje si~ w pojedynczym znaku". do czego dany znak jest odnoszony gdzie indziej w swiecie lub by! odnoszony w historii. lecz poj~cie z obrazem akustycznym. J. ktorych znaczenia s'l arbitralne. R. potem jednak daleko poszerzyla swe zainteresowania. Lektury polecane przez polskiego wydawc~ Pelc. Wst~P do semiotuki. ktor'l nazwat semiologia.

Teoria kultury Kultura i badania nad kultura 58 twierdzil. ze • im wiecej.indywidualne' filozofie: formulowane przez wyspecjalizowana grup~ spoleczna sp6jne konstrukcje pojeciowe. czy. Wystarczy przeciez spytac. a w ten spos6b owa szersza wiedza taczy pewne konkretne zachowanie z ogolna sytuacja gospodarcza. zwiazane z alokacja zasob6w i tworzeniem sie bogactwa. maja wsp6lne interesy ekonomiczne i wspolna kulture. tym gorzej". funkcje (np. bardzo istotna dla Mannheima. pochodza z tej samej warstwy i majij. kt6rego pewniki traktowane sa jako oczywiste. W trakcie takich badari okazalo sie. ta zatem. na przyklad jego hipokryzje. pozostaje natomiast neutralna sieczka. Na drugim pietrze. czy poglady i interesy wiascicieli znajduja wyraz w tresci artyku16w. Trzecim typem jest u Gramsciego ideologia dominujaca lub hegemoniczna. ekspresyina i dokumentalna.2. podobny styl iycia. to zdrowy rozsadek. ktorzy tradycyjnie pelnia taka. alba tez okreslenie spoleczenstwa jako .przetrwania najlepiej przystosowanych". ekonomii politycznej. ze dob6r wiadomosci mial zasadniczo charakter prokapitalistyczny i wspierajacy istniejace status quo. historii czy literaturoznawstwie.dzq -ludzie oczekuja a wiec informacje 0 przestepstwach.jak sij. na drugie zas . Po pierwsze. istotniejsze od informacji 0 waznych wydarzeniach swiatowych i wychowywania go na odpowiedzialnego obywatela. zastanawiamy si~ nad tym. czym wytlumaczyc owa koincydencjs tresci serwis6w informacyjnych i artyku16w z interesem wtascicieli. zimni" alba . Przykladem ideologii w postaci filozoficznej moga bye nauki Kosciola rzymskokatolickiego. ekologiczne idee Greenpeace'u czy koncepcje "prawa do iycia" gloszone przez przeciwnikow aborcji. Im wiecej kanalow telewizyjnych. a tym. kt6ry dorobii sie miedzy innymi na tym.Chlopcy lepiej graja w pilk~ nozna niz dziewczyny". 110) jest jednym z tych. Niekt6re z omawianych w rozdziale 2 koncepcji kulturoznawczych z niepokojem mowia 0 szkodliwym wplywie masowych medi6w na odbiorc6w. sporcie. urodzonymi sportowcami". stanie sie oczywiste. czy jest jakis zwiazek miedzy tym. Przykladem takiego podejscia bedzie analiza tresci czasopism. skandalach. Znikaja z gazet wiadomosci i artykuly akcentujace zr6inicowanie kulturowe i ideologiczne. im wiekszy jest naklad czasopisma. Dziewietnastowieczni antropolodzy poklasyfikowali . Ich sukces komercyjny zalezy od dochod6w z reklam. ]ej przykladem jest dominacja pogladow jednej osoby w ustrojach dyktatorskich. Sq bowiem podstawa naszego rozumienia swiata. czasopism zabiega 0 masowego odbiorce. ie darczyrica jest bardzo bogata osoba. [edno z wyjasniefi wskazuje na wielka koncentracje wladzy na brytyjskim rynku czasopismienniczym (w 1985 roku 85% znajdowalo si~ w reku siedmiu kompanii). zaliczajac do niej nie tylko tych. ideologia i znaczenie Problemy gospodarki i jej teorii.nie". a na niiszych szczeblach Azjatow i Afrykanow. Pojecie ideologii (s. Inne z narzucajacych sie wyjasnien zwraca uwage na kolejna ceche wplywu ekonomii na prase. Aby jednak podac taka interpretacje. Posrod krytyk6w kultury dose powszechne jest przekonanie. jak to. w ktorych dochodza do glosu stereotypy. starajaca sie ustalie. 60) wyr6inil ich trzy. Obiektywnyrn znaczeniern tego czynu jest wspomoienie biedaka. kt6ry jest tym wiekszy. kto jest wlascicielem. to zarazem problemy wladzy i nierownosci. Wlasciciele gazet wsp61nie dokonuja innych inwestycji.2). ze prasa popiera wolna przedsiebiorczosc i wlasnosc prywatna. jak "Anglicy sa.1.tak". Wystarczy chwile zastanowic sie nad tym . mowiac wprost. kt6re w wieloaspektowy i precyzyjny spos6b pozwalaja opisac zwiazki miedzy ekonomia a znaczeniami kulturowymi. ze dominujaca role odgrywaja tu idee "zysku finansowego jako motoru poczynan" czy . kiedy jednak przyjrzec sie im dokladniej. powstaje zatem pytanie. co sprawia. znaczenia ekspresyjnego. Wszystkie te kwestie okazaly si~ niezwykle pomocne przy badaniu wzorc6w znaczeniowych w naukach spolecznych. tego typu obserwacje kaiq niepokoic sie 0 przysziosc. a kiedy na pierwsze pytanie odpowiemy . by dostrzec jego kruchosc. ze nasza maksyma czerpie pewnosc z bardzo wyrainych uwarunkowan (patrz sekcja 7. W nastepnej sekcji zajmiemy sie ekonomia i znaczeniem ideologii (s. co przyjaciel zamierzal wyrazic przez takie zachowanie. czego . umieszcza danie jalmuzny w szerszym kontekScie.pewnikiem". jakiego typu wiadomosci sa drukowane. iloscia seksu.rasy"ludzkie.z istoty" kapitalistycznego czy indywidualistycznego. Wspotdzialanie tych trzech rodzajow ideologii moina zademonstrowac na przykladzie ideologii rasizmu. Antonio Gramsci (s. co jui 59 Ekonomia polityczna. Rozerwanie czytelnika staje si~ . gazety publikuja to. Wreczenie datku dokumentuje osobowosc przyjaciela. ie zwolnil z pracy wielu takich Iudzi. czy aby chlopcy nie Sq bardziej zachecani do fizycznego wysilku i czy na pewno dziewczeta maja taki sam dostep do pilki noznej w szkolach. Takze produkcja gazet podlega logice systemu rynkowego. Aby zapewnic sobie masowego czytelnika. Co wiecej. Mogq bye r6ine rodzaje ideologii. kt6ra odgrywa glowna role w zyciu spolecznym. na stadionach. 110) dla rozumienia wzorc6w znaczen. Grupe t~ okresla Gramsci mianem intelektualistow.6). Kiedy jednak owe idee zdroworozsadkowe powiazac w spojny system. radiostacji. mowiac kr6tko. ze kazde dzialanie kulturowe czy tekst rna trzy warstwy znaczenia: obiektywna. Na poziomie zdrowego rozsadku rasizm moie si~ wyrazac w takich formulach. klubach. Pewniki i wartosci zdrowego rozsadku stanowia istotna skiadowa codziennego zycia. tym nizsza jakose ich ofert (patrz sekcja 1. okraszone duiij. Kiedy kulture wiaze sie z gospodarka i ekonomia polityczna wtedy nasuwaja sie miedzy innymi takie pytania: ]ak wlasnosc wiaze si~ z kontrola nad mediami i przekazem kulturowym? [aka role odgrywa infrastruktura ekonomiczna w rozpowszechnianiu idei? [ak wiaze si~ przeplyw technologii z przeplywem wiedzy? We wszystkich tych zagadnieniach trzeba szukac zwiazkow miedzy polityka gospodarka ekonomia polityczna i kultura. Same w sobie Sel tylko jednostkowymi [prywatnymi] uprzedzeniami. trudno si~ przeto dziwic.Murzyni sa. lecz takze na przyklad dzialaczy zwiazkowych czy politycznych. na szczycie rzekomej drabiny ewolucyjnej umieszczajac Europejczykow. na przyklad wsp6lczucie dla zebraka. jak ten konkretny iebrak. ujawniaja SWq powierzchownosc isprzecznosci. ksieza). jaimuzne iebrakowi. wtedy przechodzimy na poziom filozofii. Drugim rodzajem ideologii Sq . Niech za przyklad posluzy maksyma: . musimy znac szerszy kontekst. Trzecia warstwa. co wyjasnil na przykladzie przyjaciela dajacego . jesli jest multimilionerem.

Pisma wybrane. Rzeczy nie maja raz na zawsze przesadzonych znaczefi. aby podkreslic. Sieroszewska.. sprzeciwil si~ sztywnosci strukturalistycznych uj~c.jak to okreslil Gramsci . opracowanej i rozwinietej w latach siedemdziesiatych XX wieku przez wspolpracownikow dzialajacego w Birminghamie Centre for Contemporary Cultural Studies (s. Urodzil sil. a po wizycie w ZSRR zostal wybrany do wloskiego parlamentu. Bio ram 1.Kultura i badania nad kultura 61 jest ewidentna filozofia rasistowska. ekonomicznej i kulturalnej. Juz jako przywodca PCI zostal skazany na dwadziescia lat wiezienia przez faszystowski rzad Mussoliniego. (1991)' Zeszyty filozoficzne. poj~c i znaczen kulturowych. uczyi w Turynie. ttum. gdzie wstapil do Wloskiej Partii Socjalistycznej. historii i literatury. Znaczenia jego sztuk nie Sq wyznaczane przez sztywne uklady znakow . ekonomiczna". A. (1997). t. kt6re S'l nie tyJko obiektami reprezentacji. 5. jak dochodzi do tego.. W koneepcji hegemonii probowal wyjasnic. a nie innej organizacji spoleczenstwa.bazl. Idee Gramsciego staly sil. ktory wywarl znaczny wplyw na marksistowska teorie kultury. interesujaca mnie relacja miedzy praktyka medyczna a praktyka teatralna nie ma charakteru przyczynowo-skutkowego. chociai wladzy politycznej i gospodarczej nie sprawuja w interesie klas podporzadkowanych. B. posmiertnie opublikowane jako Zeszyty jilozojiczne.wyraione chociaiby w Kupcu weneckim . polityeznej.beda interpretowane w kategoriach wspolczesnych dyskursow ekonomicznych i etycznych. Stephen Greenblatt pisal: Nie chodzi mi tutaj 0 stan medycznej wiedzy Szekspira.cie .Trzeba na dwadziescia lat zabronic pracy tego mozgul". kiedy zaczyna sluiyc do uzasadnienia spolecznych podzialow i takiej.!: intelektualisci. na przyklad usprawiedliwiajac kolonizacje przez Europejczykow Indii czy Afryki lub niedopuszczanie czarnoskorych do pewnych zawodow alba do mieszkania wraz z biatymi. t.. ktora toczy sil. Mamy tu natomiast do czynienia ze wspolnym kodem. J. Podczas procesu prokurator powiedzial: .. Najbardziej znana jest jego koncepcja hegemonii (s. Sieroszewska. twierdzac. Poststrukturaiizm zakwestionowal nature powiazan opisywanych przez kaide z tych stanowisk..!:atakowane w .na przyklad relacje harmonii i dysharmonii czy Iadu i bezladu w komediach . J. 86) .. ze systemy znaczen maja skomplikowane uklady. ktorych zawilosc si~ gubi przez sprowadzanie jej do binarnych opozycji. rownoczesnie na rcznych arenach. s.inteligencja organiczna". Staral sie wypracowae pojecia. Rasowe i ekonomiczne przekonania Szekspira . w ktorych nie stara sil.polityki kulturalnej". London: Fontana.inspiracja dla koncepcji . ze intelektualistami ezy inteligentami s.!: idei. ogladane i interpretowane. W ten sposob zdawkowa formula rasistowska odsyla do szerszego kontekstu rasistowskich filozofii i rasizmu jako hegemonicznej ideologii.na Sardynii. Gramsci.!:wszyscy. Ten sam charakter majq nazistowskie i rasistowskie przekonania 0 wyzszosci rasy aryjskiej. Gramsci. 374). Umarl wkrotce po wypuszczeniu na wolnosc. B. Zastanawiajac sie nad relacja miedzy tekstami medycznymi a tekstami Szekspira. Wprowadzil pojl. lecz do posredniczacych kod6w kulturowych. Warszawa: Ksiazka i Wiedza. 1988. w: Przewodnik po Iiteraturze jilozojicznej XX uiieku. Iedna z sit uczestniczacych w tej wojnie s. Zacz'll pracowac jako dziennikarz.3 Antonio Gramsci (1891-1937) Wloski dzialacz polityczny i pisarz. Znowu siegnijmy do Szekspira..!:w swych poezynaniach organicznie zwiazani z interesami okreslonej klasy. takie jak na przykiad binarne opozycje. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. artykul 0 Quaderni del carcere. [oll.lecz zaleza od kontekst6w. Po pierwsze. 132). w jakich byty pisane.!: poparcie spoieczne. a ich zmiany sledzic trzeba w konkretnych kontekstach.sprowadzic kultury i jej znaczefi do nadbudowy determinowanej przez . Dalsze lektury Gramsci.•wojnie manewrowej". Dla strukturalistow znaczenia wystepuja w ukladach wyznaczonych przez okreslone struktury i systemy. A. (1961). Znaczenie Gramsciego dla badafi nad kultura polega przede wszystkim na jego analizach zwiazkow mil. ktore pozwolilyby na zrozumienie i przeksztalcanie dwudziestowiecznych struktur politycznych i gospodarczych oraz relacji miedzy iyciem spolecznym a kultura. Ich wladza nie jest jednak stabilna i raz na zawsze okrzepnieta. tlum. odgrywane. 1·2. kultura a wtadza (s. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. filozofii. ale wtasnie w wiezieniu Gramsci napisai swoje najslynniejsze teksty na temat polityki. (Greenblatt. a ktora ulega nieustannym zmianom. w 1921 roku byl jednym z zaloiycieli Wloskiej Partii Komunistycznej (PCI). zespoiem krzyzujacych sie rczbieznosci i podobieiistw. ktorzy uiywaj. ze klasy dominujace zyskuj. (1977). Poststrukturalizm i uklad znaczeri W koncepcji ideologii wszystkie grupy spoieczne rozpatruje sie ze wzgledu na ich relacje do idei. te zas beda si~ odwolywac nie do wiedzy Szekspira. a s. lecz takie jej warunkami. Szymanowska. DJa zwolennikow spojrzenia ekonomicznego wystepuje wieksza Iiczba slabszych powiazan miedzy grupami spolecznymi a obowiazujacymi w nich pojeciami i znaczeniami.dzy stosunkami klasowymi. i idee klas dominujacych S. A. czy tez stosunku pomiedzy zrodlem a literacka realizacja. 120). Lektury polecane przez polskiego toydauice Ochocki. Rasizm staje sie w danym sporeczeftstwie ideologia dominujaca czy hegemoniczna.

Teorie Bachtina. 404). z filmow detektywistycznych i "czarnych kryminalow" Sok6i maltatiski czy Wielki sen. lecz . ze w kaidym tekscie zawiera si~ . co oddzialywalo na autora i z jakich czerpal zrodei (strategia interpretacyjna prowadzaca do nieustannych sporow). co znaczy. interpretator powinien zajac si~ intertekstami wystepujacymi w danym tekscie. aby zachowac nad nimi kontrole. ii wiedze moina uzyskac. pastisz czy cytat. Miejsce wlasciwych klasom ideologii zajmuja przypadkowe i kontekstowe systemy relacji. skoro interesuja sie kultura. ie rozne grupy spoleczne walcza i spieraja sie 0 znaczenia roznych znakow. twierdzac. Dzieje sie to w . Taka dekonstrukcja filmu pozwala uchwycic sens jednej z przeslanek poststrukturalizmu. co sprawia. Widac przeto.a zwlaszcza W. filologia czy antropologia.jest rodzajem .dekonstrukcja" znaczen kulturowych.wielogtos" . Richard Johnson (1986) wskazywal na zagroienie. Jacques Derrida) podwazaja sens poszukiwania znaczen i koherencji. na interpretacje. moina go analizowac z uwagi na teksty. Zamiast badac. niezaleinie od wysilkow autorow. Dlatego tei zadaniem badacza powinno bye nie tworzenie wyjasnien. takich jak aluzja. Wlasnie dzieki owym wspolnym zainteresowaniom i wspolnym tematom badacze przyporzadkowani roznym dziedzinom l'l. W Johnsonowskim obrazie kulturoznawstwa centralna role odgrywaja pojecia swiadomosci i podmiotowosci. watpliwosc i spor. co sam tekst. ktore ma wykrywac kulturoznawstwo. analizujac formy kulturowe. z jakimi S'l. ie ich sila wiaze sie wlasnie z otwartoscia i plynaca stad zdolnoscia do transformacji i rozbudowy.tekstualnosc". 0 tyle teoretycy poststrukturalizmu (Barthes. nie naleiy szukac systemow. Sila kultury wyrasta wiasnie z jej .jak to okreslono . 266) wykorzystala do budowy koncepcji . ktore zostaja absorbowane 1. natury walki i jej historii. bohaterka ubiera sie w stroje stylizowane na lata czterdzieste XX wieku. wskazujacej na wage odnoszenia sie danego tekstu do wielosci innych tekstow. w jakie rozmyte uklady znaczen nakladaja sifi na siebie w konkretnych sytuacjach. status oraz kapital kulturowy (s. plci. 0 ile dawniej sadzono. gdzie plynnose nastawien i stala gotowosc do zmiany .zwiazane na state podlegajacezmianie sposoby. ktory zyskuje istnienie oddzielne i autonomiczne.we wszystkich swoich formach . Julia Kristeva (s. Wskazalismy kilka obszarow problemowych. ie skiadajace sie na kulture teksty nigdy nie daja sie zidentyfikowac i zamiast dostarczac badaczowi kultury stabilnej wiedzy. ie intencje autorskie uznaje sie za nieistotne dla interpretacji tekstu. Bada sie nie tyle formy kulturowe czy reprezentacje. struktur i ideologii. a doszlo do tego w efekcie calego ciagu bat alii 0 edukacje. przy jednoczesnym podkresleniu jej tworczej aktywnosci. i wszystko to jest zaleine od chwili. ideologie i dyskursy.czyli wysilki w nadziei. a w oryginalnej wersji Lowey android6w narracja bohatera jest Iacznikiem miedzy sekwencjami (por. To przekonanie spowodowalo swoiste przeniesienie akcentu w badaniach nad kultura na . Teksty zawsze zdane s'l.N. jak i przetworzone w opowiesc majaca miejsce w przysztosci. w rodzaju Lowey android6w. Woloszynow . Chodzi 0 to. 231) .Kultura i badania nad kultura 63 W rezultacie uwaga skupia sifi nie na systemach i strukturach znakow. podmiotowosc wskazuje na konstytuowanie jednostek przez kulture. jak twierdzi Kristeva.4)."przestrzeni interdyskursywnej". Sprze- . lecz na sposobach. ktora zaklada podejscie ekonomiczne. W pracy Marxism and the Philosophy oj Language (1973) Woloszynow argumentuje. jakimi musza si~ one zaj'l. jak historia. ktore wchlonal i przetworzyl. czesciowo konstytuowane przez traktujace 0 nich idee. Po drugie. parodia. [edna ze starszych wersji poststrukturalizmu probowaia wiazac tekstualnosc z czynnikami spotecznymi. a nastepnie same z nich korzystaja w swych walkach. s. cech i powtorzefi. ani odbiorca informacji.. bohater wykonuje zajecie bedace parodia dzialan prywatnego detektywa korzystajacego z wyrafinowanej techniki. miejsca. rasy S'l. geografia. ie kultura . jak film science fiction. Zwolennicy takiego podejscia argumentuj'l" ze rozumienie zawsze jest tylko czastkowe i subiektywne: na kulture sklada sie wiele rzeczywistosci. ktorych w calosci nie moze poj'l. sekcja 4. gdzie istotna jest nieprecyzyjnosc. lecz tropic w tekstach luki. ktory daje si~ "czytaC".e. gdyi. Klasy. . ktora jest "smiere autora". Metafora przestrzeni podkresla tei charakterystyczna dla badafi nad kultura elastycznosc: nie rna tu sztywnych granic ani stabilnych murow: teorie i tematy czerpane sa z wyodrebnionych dyscyplin i mega do nich powracac w postaci radykalnie odmienionej.c ani nadawca. Przy takim podejsciu mozna dostrzec. gdzie sztywnosc moglaby zniszczyc badany obiekt.tesktu". przez jakis czas rozwoj akcji jest niejasny. jakim dla badan nad kultura bylaby ich akademicka kodyfikacja. Tak wiec Szekspir nie zawsze wspoldefiniowal angielskosc dla okreslonej klasy. ie dzieki wsp6lpracy niepomiernie wzrosnie ich rozumienie problemow oraz zdolnosc ich wyjasniania. ze ukladow znaczen nie mozna wyprowadzic wprost ze struktur politycznych i ekonomicznych.mtertekstualnosci". Podstawowym elementem koncepcji poststrukturalistycznych jest przekonanie. Takie zorganizowanie perspektyw badawczych roznych dyscyplin wok6l wsp6lnego przedmiotu pozwala na odkrywanie i sledzenie r6inych jego aspekt6w przy uiyciu roznych metod.twierdzila. ze to konflikt klasowy warunkuje walke 0 znaki. 50. poststrukturalizm kwestionuje trwalosc relacji miedzy stosunkami ekonomicznymi a znaczeniami kulturowymi.rozmycia": terminu tego uiywa sie tam. s. ze znak jest miejscem spolecznej kontestacji. roznicuja j'l. Foucault. Swiadomosc jest tu rozumiana w marksowskim sensie wiedzy.Szkola Bachtina" (s. niespojnosci. Zdaniem Johnsona taki charakter badaii nad kultura odzwierciedla zlozonosc i polisemiczne wtasciwosci ich obiektu: kultury. Intertekstualnosc obejmuje roznorodne formyzapoiyczen. by z ewolucyjnie rozwijajacych sie temat6w poszczeg6lnych dyscyplin wyodrebniac i splatac tematy bardziej ulotne i dorazne.jak liczne i roznorodne czynniki wplywaja na nasze interpretacje kultury. 75. nieciaglosci.3.4 Wiedza 0 kulturze Czym zatem jest wiedza 0 kulturze? W niniejszym rozdziale pokazalismy liczne wiezi taczace wyrastajace z badari nad kultura kulturoznawstwo z takimi dyscyplinami. Jacques Derrida dowodzil. korzysta z lat czterdziestych. Akcja dziejaca si~ w roku 2019 rozgrywa sie w mrocznych pomieszczeniach lub slabo oswietlonych po zmroku miejscach publicznych.ogniskowej" pozwala na to.

Social Text". Marxism and the Interpretation of Culture pod redakcja Grossberga i Nelsona (1988). ie owe trzy modele blisko wi. Johnson nastepujaco okresla zadanie badafi nad kultura: "W konkretnych badaniach abstrahowac.!: to: a) badania zorientowane na produkcje: b) badania zorientowane na teksty. Nie jest ona wyspa w archipelagu innych dyscyplin. Raymonda Williamsa Culture and Society 1780-1950 (1963) oraz E. jak i iycie codzienne w caiej jego roznorodnosci. opisywac i rekonstruowac spoleczne formy. Kulturoznawstwo to obszar badawczy.New Formations' i . bardziej jednak traktujac je jako sieci niz mozaiki.!: sie swiadomi i trwaja jako podmiotowosci". lecz raczej pradem obmywajacym ich brzegi. Dzielo Studia kulturowe i badania kultury popularnej: teorie i metody [ohna Storeya (2003) wiaze problemy kulturoznawstwa z zagadnieniami kultury popularnej.!:c oba pojecia. c) badania iywych kultur.P. Z najnowszymi efektami tych badan mozna sill zapoznac. Rekapitulacja • Obowiazujace w kulturoznawstwie pojecie kultura ma wiele znaczen.!: si~ z trzema sensami kultury. 0 kt6rych mowilismy na poczatku tego rozdzialu. Richard Johnson w artykule What is Cultural Studies Anyway (1986) rozwaza mozliwosci otwierajace sill przed trzema . • W kulturoznawstwie najskuteczniejsze jest podejscie interdyscyplinarne. • Badania nad kultura eklektycznie wykorzystuja teorie. Dalsze lektury Wprawdzie nie wszystkie z wymienionych tu tekst6w sa latwe w lekturze. Kazda z tych prac wywarla ogromny wplyw na dalsze badania nad kultura. dobrze pokazuje roznorodnosc i bogactwo badan nad kultura w polowie lat dziewiecdziesiatych XX wieku. jednoczesnie je zasilajac. siegajac po nastepujace czasopisma: . a szczeg6lnie faworyzuja takie. W pierwszym procesy i konflikty zwiazane z produkcja element6w kultury. Thompsona The Making of the English Working Class (1968). staj. British Cultural Studies: An Introduction (1990) Graeme'a Turnera sledzi rozw6j kulturoznawstwa brytyjskiego od strony instytucjonalnej.!:«. siegajac i po strukturalizm. niestabilnosc i niejednoznacznosc w rozwoju kultur. z kt6rych kaide czerpie od innych. w kt6rych ludzie »iyj. co przynosi twory nowe i stale sie zmieniajace.!:i. kt6re podkreslaja nieciagiosc.Cultural Studies". .Kultura i badania nad kultura 65 gaj.klasyczne" pozycje moga bye bardzo pomocne w studiowaniu kwestii podniesionych w niniejszym rozdziale. a s. Johnson wskazuje na istotna niekompletnosc tych przedsiewziec. Podsumujmy. i po bardziej elastyczne podejscia. a chodzi przede wszystkim 0 trzy dziela: Richarda Hoggarta The Uses of Literacy (1958). Theory. niemniej te . w trzecim ich reprezentacja. W kaidym z tych obszar6w badawczych inne kwestie znajduja sie w centrum uwagi. w drugim formy owych element6w. A Cultural Studies Reader: History. gdzie wzajemne oddzialywanie i uzaleznienie poczynari daje efekty nowe i inspirujace. Nietrudno zauwazyc. a takze pozniejsza antologia przygotowana przez niego we wspoipracy z Cary Nelson i Paula Treicher Cultural Studies (1992). Antologia przygotowana przez jessice Munns i Gite Rajan. wspomnianymi wyiej modelami badan kulturowych. Waznymi pozycjami dokonujacymi na biezaco podsumowan dotychczasowych osiagniec w badaniach nad kultura S<!. Practice (1995). kt6re obejmuja zar6wno wyr6inione i szczeg6lnie cenione sfery iycia. Zadanie to realizuje si~ w ramach trzech zasadniczych modeli badawczych.

iz przez caly czas komunikacje i reprezentacje bedziemy rozwazac w relacjach do wiadzy. ras i plci. komunikacja.0 Wprowadzenie W niniejszym rozdziale zajmiemy si~ kilkoma wainymi kwestiami. w ktorym obraz reprezentuje calosc tego. • Ukazanie roznych wymiarow reprezentacji w mediach. co istnieje w pewnej innej formie. taka wiec reprezentacja swiata nie jest po prostu kopia swiata. ie reprezentacja wspciuczestniczy w k 0 n s t r u 0 wan i u swiatao W radykalnej wersji tego stanowiska swiatem jest to. 2.3. Nastepnie zagadnienia komunikacji i reprezentacji zostana postawione w k.2 skupimy si~ na semiotyce. komunikacji i znaczenia. Poniewai dysponujemy w jezyku pojeciern "radioaktywnosci". ktore wiqiq sie z komunikacja i reprezentacja. w sekcji 2. Niektorzy ida jeszcze 0 krok dalej i powiadaja. Na przyklad czesto si~ sadzi. zwlaszcza gdy chodzi Gt6wne cele rozdzialu: • Zapoznanie z kluczowymi problemami jezyka. co znalazio si~ w kadrze. znakom i reklamie. reprezentacja Wszystkie ludzkie spoleczenstwa maja jezyki. Zmiany te niekiedy dokonuja si~ gwaitownie. a z kolei wytworzenie wzorcow brzmieniowych. gdyi to on poprzez swe pojecia okresla to. a wymogi spolecznosci tak scisle wiqiq sie z cechami jezyka. moiemy dostrzegac niebezpieczenstwa. [ezyk to nie jedyne wprawdzie. W jakims sensie moina powiedziec. I wreszcie podejmiemy kwestie reprezentacji w najwainiejszym wspolczesnym medium kulturalnym: telewizji. a to ostatnie pojecie podkresla. co nazywamy swiatem przyrodniczym czy przyroda. Konsekwentnie. 2. Aby nieco dokladniej omowic zagadnienia ledwie tu napomkniete. ie cos sie wycina.1 zajmiemy sie gtownymi cechami jezyka.1 J~zyk. reprezentacja a wtadza. omawiana w sekcji 2. Z kolei spelnienie tych warunkow wymaga istnienia narzedzi do konstytuowania obiektow oraz zdarzen doswiadczanych przez ludzi oraz do efektywnego udostepniania znaczen. ludzka spoiecznosc wymaga co najmniej wystepowania uporzadkowanych i odnawialnych relacji miedzy jednostkami. niemniej jednak wszelkie uiytkowanie jezyka i wszelkie znaczenia zmieniaja sie w czasie w efekcie zmian srodowiska. jednak zmieniaja sie w czasie na skutek oddzialywania sil spolecznych i kulturowych. Kulturowe przydawanie znaczen jest wynikiem zdarzen i procesow rozgrywajacych si~ w konkretnych warunkach spolecznych i chociaz znaczenia Sq zestandaryzowane i konwencjonalne.1 Cechyj~zyka Badania jezykoznawcze ustalily. a gdzie zajmiemy si~ tez pokrotce etnografia mowy. ze jezyk jest reo prezentacja czegos. ktorym brak tego pojecia. ze podstawa wszystkich ludzkich j~zykow Sq kombinacje dzwiekow zwanych f 0 n e m ami. a takie dyskusjami wokol zaleznosci kultury odjezyka i mysli. To.fotograficznym (por. Podejscie semiotyczne jest bardzo pomocne w kulturoznawstwie. ale jedno z najwainiejszych sposrod tych narzedzi. podobnie jak 5 Yn t a k 5 a jezyka: konwencje okreslajace tworzenie zdafi i fraz. co zostaje zamkniete w iezyku. [esli znowu odwolac sie do nauk przyrodniczych.onte~cie sztuki i raz jeszcze trzeba bedzie uwzglednic konteksty klasowe. ale dobrze bedzie z gory wskazac pewne ich zasadnicze obszary. pomija.1. [ezyk chociazby Chaucera czy Szekspira jest inny od jezyka uiywanego na pcczatku XXI wieku . stawia kilka bardzo waznych pytan dotyczacych relacji miedzy j~zykiem.Komunikacja i reprezentacja 67 Rozdzial drugi Komunikacja i reprezentacja o analize reklam. 2. Samo pojecie reprezentacja natychmiast odsyla do licznych problemow. bedac poswiecona semiotyce. jak centralne miejsce w kulturze i spoleczeristwie zajmuje jezyk. ie trudno nawet sobie wyobrazic. przydanie im znaczen i rozpoznawanie niektorych z tych wzorcow jako slow to procesy swoiste dla kazdej kultury. relacjach nader skomplikowanych i niejednoznacznych. wieloma z nich zajmiemy sie tutaj. z tego punktu widzenia ich jezyk nie jest prosta reprezentacja w sensie opisywania swiata czy uchwytywania pewnychjego cech. Obraz (zdjecie) uznaje sie za kopie czegos. akceptacji wspolnych znaczefi oraz mozliwosci przekazywania miedzy jej czionkami wiedzy i informacji. W rozdziale tym bedzie moina zobaczyc zlozonosc wspolczesnych reprezentacji i dyskurs6w (5. 52). ktorym si~ komunikujemy.4. ktora. jakie nie istnieja dla ludzi. ie jezyk nauk przyrodniczych uchwytuje w tym sensie nature swiata. Aby istniec. Ale przyklad fotografii rodzi spore problemy. W sekcji 2. a co on opisuje czy kopiuje. jak moglaby egzystowac bez niego. w ktorym funkcjonuja. znamy chyba wszyscy w sensie nazwijmy to tak . niekiedy zas rozgrywaja sie bardzo powoli. a samo reprezentowanie jest w y twa r zan i e m owych wersji. rasowe 1 plciowe. rozdzial 9). ktore od wiekow Sq przedmiotem filozoficznych dysput. 0 co chodzi w pojeciu reprezentacji. • Pokazanie roznych sposobow badania reprezentacji. ktora bada konstrukcje jezykowych znakow i znaczeri. ale jedna z moiliwych we r s j i takich kopii. zaczniemy od wskazania. bo przeciei kadrowanie wlasnie na tym polega. co istnieje niezaleznie od niego. gdzie beda odniesione do klas. Pytania te zostana poglebione w sekcji 2.

.K" jako skrotu dla tysiaca 1. Czy moina sie dowiedziec..zy<!:na.1.. _ _ . co ludzie mysla na podstawie jezyka..dia t~dzlkO je~zcze slilndiej PholtwiekrdZ~ly. milose i zdrada. Evans-Pritchard opisuje dalej w swej ksiazce. Te ustalenia podobnie jak i inne sldanialy do pytania. 1981). aby ujmowac ludzkie doswiadczenie i przydawae mu znaczenie.) uwazal. ie siowa wyrazaja ludz1 ]ak widac. czakis~~i popadalem w ~e: speracje. ze wiaze si~ one Z niezliczonymi relacjami spolecznymi.'-'-~. ktore trzeba tylko opatrzyc etykietkami nazw..zwanym jego s e man t y c z n q u n i w e rsal nos c i q czlonkowie wspolnoty mega rozwinac zdolnosci wyliczone w A. w efekcie czego powszechnie zaczeto uzywad litery . ~ ~ • Dzielenie si~ informacjami. temat zdarzen przeszlych przewidywania zdarzeti przyszlych.. obiekty.. spor i morderstwo..._. Ich jezyk spoleczny to jl)zyk trzody. sport i jezyk Nuerowie to plemie hodowcow bydla. moina stwierdzic. przy czym i ten drugi temat nieuchronnie prowadzil ostatecznie do pierwszego.4.). 18-19).1lJ:9AQj_. 1981) ~ ~ ~ I ~ w r: JJ(J"QRJ2j_. _""""..• aczkolwiek uznaje sie. dochodzac do wniosku. Arystoteles (384-322 p..-~ -. baranach i owcach..:2~_""'...----~---~---'. to zdarzenia.-- . ja16wkach i buhajach.l 2. ---"""""" I i._ . osoby. ujmowane jezykowo nie sa wyodrebnionymi elementami ludzkiego doswiadczenia. gdyi to jezyk i nadawane przezeii znaczenia konstytuuja owe elementy. ze z m 0 ynn c opa ami nuers nn moge rozmawiac tylko 0 bydle i dziewczynach.(przyp. emocje itd. a gll)bsze stu.. cieletach i jagnietach. :0 Wiedza i informacje komunikowane przez jezyk Sq jego artefaktem. propos 2.... z ktorych owa wiedza pochodzi. Moglismy zaczac od dowolnej kwestii i naswietlic j'l z dowolnego punktu widzenia.1'&~'tii~:J<':~"*"'~ [Gaisford.~. · 1 ~ ~ " ~ . kultura i mysl Skoro jezyk reprezentuje swiat okreslany przez ludzi..-~-~. •.. Tych zmienionych znaczen i zastosowafi czlonkowie wspolnoty jezykowej UCZq si~ za sprawa socjalizacji (akulturacji). zycie i smierc. ze "granice mojego jezyka oznaczaja granice mojego swiat a " (Wittgenstein.~"lMll~. religia i duchowosc. jak w pojeeiach zwiazanych ze zwierzetami i ich hodowla ujmowane s'l poezja i piesni.....n. ~ ~ rJ . jego zdaniem zatem myslenie wyprzedza slowa w ujmowaniu swiata.~-~- Komunikacja i reprezentacja 69 :elllif!ljj:Bf>'tafiii . kt6rych obyczaje sledzil antropolog Evans-Pritchard w latach trzydziestych XX wieku w angloegipskim w6wczas Sudanie. jesli tak..2LJ___ I Umiejetnosci rozwijane przez semantycznq uniuiersalnosc ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ . . Austriacki filozof Ludwig Wittgenstein (1889-1951) zastanawial sie nad powiqzaniami miedzy jednostkowym mysleniem. antropolodzy ustalili istnienie niezwykle rozbudowanych i zroznicowanych slownikow.. ~ ffl """".--... ich ksztalt i dlugosc. i czasownika. jak pozycja rog6w na lbie.2. ezy to nie jezyk konstytuuje mysli i percepeje...... ze topoprzez niego ludzie okreslaja siebie i swoj swiat (Gaisford. ktorego uzywaja? Czy jezyk reprezentuje i komunikuje mysli? Pewne wstepne sugestie wtej kwestii mozna znalezc w A. A skoro jest kulturowym tworem ludzkich interakcji...... Obserwujac instytucje i obyczaje Nuer6w.. ypowiadanie sie w terazniejszosci na. Bydlo. Badajac . wynika nie tylko z wielkiej ekonomicznej wartosci bydla dla Nuer6w. Nuerowie wszystkie spoleczne procesy i relacje wyrazaja w kategoriach bydla. przyswajajac sobie w dziecinstwie konwencjonalny jezyk.2 jezyk..1 i rozdzia13)..\ ~ '! i. czy moina go uznac za reprezentacje ludzkich mysli? Problem zwiazku miedzy jezykiem.. ale takze z tego. 84) to. ze wiekszosc ich spolecznych zachowan wiaze sil) z bydlem... 1997. tlum._ . ---'~--"--- ----.. s... Znajomosc znaczen oraz konwencji uiycia zaklada sie u czionkow wspolnoty jako oczywista.Weimy inny przyldad: na wspoiczesna angielszczyzne w wielkim wplynql wyspecjalizowany jezyk komputerowy.. kie doswiadczenie. 010" 0 nich pisze (l960.. co dla zewnetrznego obserwatora moglo wygladac na obsesje. • Budowanie wypowiedzi szczegotowych i abstrakcyjnych.e..1. ktore opisuja istotne aspekty spolecznego doswiadezenia.. Wl ac. ie w kaidym z tych przypadkow jest to gie:l$z(.. Nabywanie nagromadzonej we wspolnocie wiedzy bez koniecznosci przeiywania bezposrednich doswiadczeri.. dla Nuer6w bydlo stanowi jadro zycia spolecznego. "K" od kilo. a slowa input w funkcji i rzeczownika.. kozach i kczletach. jezykiem prywatnym ijezykiem publicznym.. . a bardzo szybko mowilismy juz 0 krowach i wolach.--_----. [ezyk zatem zastepuje czy reprezentuje (s. To sarno stwierdzono w przypadku wspotczesnych spoleezeiistw Zaehodu. Dzieki konwencjonalnie zestandaryzowanym cechom jezyka . szczegolnie w zwiazku z subkulturami (patrz rozdzial B) i grupami zawodowymi (patrz sekcja 2. bardzo szybko si~ zorientowalismy. s.2.. gdyi istnieje on. kultura i mysleniem ma bardzo dluga historie. malieiistwo i rodzina... propos 2.inne kultury". . To.. Niezwykle rozbudowane jest slownictwo opisujace masc zwierzat i ich cechy szczegolne. 64). co nazywa... wielkosc i sldad stada.=_.

Facet ma 100q palkowego (500. Zadryblowac sie na smierc. ie rozw6j wyspecjalizowanych jezykow prowadzi do powstania wsp6lnot jezykowych. a takze najefektywniejszych sposob6w docierania do odbiorc6w. boiskowe warunki?z.dla Hopi zdarzenia zmieniaja s tan danego elementu swiata.przecietna punkt6w uzyskiwana na stanowisku palkarza (przyp. gdzie jest stosunkowo najmniej szans na przejecie pilki (przyp.). ktorych celem jest opis i zrozumienie istotnych cech zycia spoiecznego i kulturowego. [ezyk taki narzuca na mysli i percepcje reguly oraz ograniczenia gramatyczne. 296) podaje liste zwrotow.termin. tlum. s. ktory byl z wyksztalcenia inzynierem. batting) . [edna z najbardziej znanych prob okreslenia relacji miedzy jezykiem a mysleniemjest hipoteza Sapira-Whorfa gloszaca. Gdy spojrzec na to z innej strony. moga tez pewne partykularne interesy Ilj. kt6ra problemy czasu wyraia w metaforach przestrzennych . bardzo czesto wystepuja zwroty za- lama.l to nastepujaco: s Wyodrebniamy pewne kategorie i typy w swiecie zjawisk nie dlatego. Zainspirowany tezami Sapira Whorf prowadzil obserwacje w plemieniu amerykanskich Indian Hopi. 200. Benjamin Lee Whorf.). czego niepodobna tak skategoryzowac. "po k rot k i e j chwili" ..). Wylapal wszystkie pytania.rzeczywistosc jawi sie nam jako kalejdoskopowy strumien wrazen. tium. ze we wszystkich jezykach istnieja wyspecjalizowane i rozbudowane slowniki. ktore pierwotnie pojawily si~ w zwiazku z baseball em: o o o o o o o o o Zagral pod widownie. Whorf ujlj. o o o o Bye na spalonym.zawodnik z druiyny przejmujacej pilke. Jakie sq. W latach dwudziestych XX wieku amerykanski antropolog Edward Sapir pisal.po d l u g i m czasie". Chce zaliczyc wszystkie bazy. ground rules) . Na przyklad jezyk sportu. kt6ry poczatkowo wiazai sie tylko ze swoistymi cechami konkretnego boiskabaseballowego (przyp. W przeciwieristwie do dominujacej kultury amerykafiskiej. charakterystyczne dla danej kultury. ie mowiac 0 kwestiach waznych dla calego spoleczenstwa. to lewy zewnetrzny''.Komunikacja i reprezentacja 71 'li>. Nad takimi kwestiami bedziemy si~ zastanawiac w sekcji poswieconej jezykowi plci. a rutynowe i regularne uiywanie jezyka rodzi wzorce zachowan j~zykowych. Podkrecila mi pilk~. tium.3 Hipoteza Sapira-Whorfa o o o o Podobnie w brytyjskiej angielszczyinie czerpniete z pilki noinej i krykieta. Gra z druzyna. czesto jest uiywany w polityce. Szybko ise pod prysznic. ttum. 4 Straight bat w krykiecie uderzenie kijem trzymanym pionowo (przyp. a okreslenia z nimi zwiazane Slj. Gra prostym kijem 4. Odpalkowal za mnie. Dostac czerwona kartke. 3 Lewy zewnetrzny (ang. Zachecamy czytelnika do poszukania przykladow innych sfer iycia. w trakcie swych prac zawodowych zainteresowal si~ tym.''''''fistWle ~W>>. a zwlaszcza pilki noznej. jak w gtownym nurcie amerykafiskiej kultury robi sie to przy uiyciu termin6w czasowych. powszechnie uzywanych przez Amerykanow. 2. jak rozne grupy korzystaja z jezyka. W ten sposob politycy moga tresciami politycznymi nasycac populame zwroty. ze kazdemu obserwatorowi rzucaja sie w oczy. To wiasnie owe swoiste wzorce myslowe Sapir i Whorf nazwali s w i a tam i my low y m i. ktorych jezyk funkcjonowalby tak jak w tym przykladzie sport. Musi jeszcze odbic dwie pilki.to przede wszystkim tkwiace w naszych umyslach systemy jezykowe. kt6re zamieszkuja oddzielne swiaty.leftfield) . kt6re wyznaczaja ludzkie rozumienie swiata. nie zas ze wszystkimi innymi grupami jeden swiat.. Obserwacje poczynione przez Whorfa wraz z sugestia Sapira staly sie podstawa wspomnianej hipotezy: j~zyk tworzy myslowe kategorie. Na przyklad Hickerson (Ferraro i in. fakt.1.]. co popchnelo go w kierunku bardziej abstrakcyjnego problemu relacji miedzy uiyciem jezyka. ze swiat jest filtrowany poprzez tworzone przez jezyk pryzmaty pojeciowe. znaczeniami kulturowymi a sposobem myslenia. Boiskowa ocena. ustawiony na polu zewnetrznym na lewo od bazy. wrecz przeciwnie . siega si~ po jezyk ze sfery zdominowanej przez m~zczyzn. strukture natomiast nadaja jej nasze umysly . 1994. 0)1.'Pcjdot)IDe mozna wskazywac na stopiefi. Slownik utrwalaja waine zdarzenia kulturowe. ujawnia maskulinistyczne przekonania polityk6w co do charakteru swiata. Moina to tez sformuiowac tak. w jakim we wspolczesnym spoamerykaftskim czy brytyjskim wszechobecny jest jezyk sportu. Tym nie ma sie co przejmowac.poznie] idiomatycznie przenoszone na zupelnie inne obszary doswiadczen.czyc z kultura popu1 Patkowe (ang. 1978). To dobry lapacz. 2 Boiskowe warunki (ang. kt6re Sq.. Nie tak szybko do tej bazy. . w ktorym do zdarzeri i obiekt6w rozne jezyki przytwierdzaja rozne etykiety (Sapir.

ze dokladna obserwacja i analiza zjawisk ujawnia siiy ksztaltujace i zmieniajace zycie spoleczne. jak widzielismy w rozdziale 1.. ze wszelkie M podziekowania za "spotkanie" zwiazane za znaczeniami. Ludzie spotykaja sil<w jezyku .w znaczeniach. 0 czym powiemy w sekcji 2. jak Althusser. jak moina przelozyd ziozonq semantyczna dziedzine jednego jezyka (kultury) na inny jezyk. Barthes (s. metafor oraz form mowienia i pisania. obecnoscia organicznie zespolona z "ludzkim swiatem".kultury Komunikacja i reprezentacja 73 " . 71) ~~~~'*"~":'~U'HI!r~~t~~. Analiza socjolingwistyczna odwoluje sie do analiz s e m i 0 t y c z nyc h. 56). Przeslanke socjolingwistyki stanowi przekonanie. kt6ry ma wtasne (odmienne) kategorie mentalne? Podobnie. Na przyklad. ktorym bylo zerwanie industrializmu z tradycja. Sq to bowiem po prostu lokalne (charakterystyczne dla danej kultury) przejawy procesu oddzialywan miedzy umystern a srodowiskiem. Badacze spoleczefistwa i kultury zakladaja.. czy tez istnieje rowniez oddziatywanie zwrotne? Poza tyro pojawiaja silt bardziej og6lne zastrzezenia.. Sam sugerowany przez Sapira i Whorfa zwiazek pomiedzy j~zykiem a mysleniem pojeciowym zaakceptowata wi~kszose badaczy kultury. W swych pismach zwracal uwage na organiczny rozwoj spoleczenstwa do przelomu. wiekszosc wspolczesnych tekst6w na temat komunikacji i reprezentacji znaczefi jest pisana pod wplywem strukturalizmu (s.R.Dzielimy swiat na czesci.4. Dziedzina znana jako soc j 01 i n g w is t Yk a zajmuje si~ szeroko pojetymi zwiazkami miedzy uzyciem jezyka a stosunkami spolecznymi. ze jezyk reprezentuje (s. 75)..ktory zawsze jest jakims konkretnym jezy~. przypisujemy mu sens w okreslony sposob. wydaja si" zbyteczne. s.. porzadkujemy go za pomoca pojl<e.4 Socjolingwistyka Postulowana przez hipoteze Sapira-Whorfa kulturowa specyfika mysli. jezyka i dzialania w oczywisty sposob rodzi pytania 0 mozliwosc rozumienia i reprezentacji znaczen funkcjonujacyeh w innych kulturach. ktory ~ jest dla nich czyms oczywistym. Chomsky. Jednym z istotnych zrcdel strukturalizmu byly prace szwajcarskiego jezykoznawcy Ferdinanda de Saussure' a (1857-1913). ze jezyki to zjawiska uwarunkowane kulturowo. 50). nieswiadoms. Niektorzy z nich Sq zdania.3 tlumaczy to angielski krytyk literatury i kultury F. Leavis. 1962. I I ~. czy mozna odroznic myslenie od jezyka.1. natomiast juz znacznie mniej zgody jest w kwestii. W A propos 2. bye moze biochemii. a nie inaczej: umowy. skoro S'l. 124-126) wyliczaja nastepujace podstawowe tezy strukturalizmu: 1. a kwestie te powierzyc trzeba naukom przyrodniezym. 0 ktorych regularnie i rutynowo wypowiadaja sie osoby mowiace i piszace. Kaidy system naleiy traktowac jako zespol wspoloddzialujacych elementow. czy w og6le konwen~ cjami. .. Z tego wzgledu jezyk jest wartosciowym obiektem badari spolecznych i kulturowych. a ich mozliwosc wynika z faktu.a wiec. Zwlaszcza niektorzy strukturalisci (patrz sekcja 2. jaka wystepuje tu relacja przyczynowa: Czy mamy do czynienia z jednokierunkowym oddziaiywaniem jezyka na myslenie. ktorego idee w latach szescdziesiatych XX wieku rozwineli tacy glosni autorzy.2. by czynic to tak wlasnie. gdyz wtedy Sq zestrojami dobrze znanych stow. ze podstawowe zasady organizacji spoleczenstwa i kultury wyrazajq silt w jezyku i dlatego badanie zachowan jezykowych moze bye bardzo instruktywne i plodne. Istnieje pewien centralny obszar jezyka. z jedna z najwainiejszych kategorii kulturoznawstwa. (Whorf. Foucault (s. ktore spotkaly si~ z krytykq ze strony innych badaczy.. 84) zycie spoleczne i kulturowe. i dlatego nigdy niedostepne bezposredniernu badaniu. w ktorym od wiek6w mowiacy sie spotykali.znaczeniem. W tym kontekscie doszedl do pewnych wnioskow na temat jezyka.nie jestesmy w stanie mowic bez zaakceptowania ustanowionych przez niq klasyfikacji danych i ich uporzqdkowania. Moina zbadac. s.1. Uwazajq oni. .wyraione w jezyku._. a jezyk traktuja jako lokalnie [kulturowo) uwarunkowana reprezentacje sposobu. _ Leavis 0 j~zyku i I § ~ (Leavis. kiem.2) utrzymuja. ktory nie ma takiej zlozonosci? Pytania 0 przeklad i interpretacjs kultury s'l. na przyklad angielskim .'. osadzone w doswiadczeniach spolecznych i kulturowych. ale nie jak dziala umysl. s. Umowe t~ zawarliSmy implicite i nigdy nie zostala ona spisana. J"zyk jest dla nich terazniejsza i iyw'l. 1981. W jezyku formuluje sie komunikaty zestandaryzowane. w jaki ukryte procesy rnyslowe oddzialuja na otoczenie. 285) 2. jesli .. ze nie da silt oddzielic form mysli od mowionego ezy pisanego jezyka. Jak przedstawic mysli innych ludzi. tak calkowicie wen wrosli. gdyi procesy te sa scisle zwiazans ze z n a c zen i e m .. W tym sensie mozna powiedziec.IfWM:!IW1ViII!l~P!llI'6I111l"''''J~ 2. s. ze formy myslowe Sq utajone. Lacan i Levi-Strauss.. 45) oraz semiotyki (albo semiologii. ze jezyk w swej gramatyce (syntaksie) i slownictwie musi bye konwencjonalny. ale jej warunki obowiazuja bezwzglednie . i w efekcie sam ow fakt spotkania wydaje sie tak nieuchronny i konieczny. ktora obowiazuje w naszej spolecznosci jezykowej i ktora skodyfikowano we wzorcach naszego jezyka. podczas gdy e t n 0 g r a f i a mow y bada spoleczny kontekst aktow mowy.. jesli ma bye efektywnym narzedziem komunikacji.. Keat i Urry (1975.2 Znaki i semiotyka [ak wspomnielismy wyiej. z ktorych iadnego nie mozna rozwazac w izolacji. poniewai [estesmy sygnatariuszami umowy. jakie jest owo otoczenie. jakie badani wiqiq ze swymi dziaIaniami i jakie wiaze z nimi badacz . bardzo waine w badaniach kulturowych.. W ten sposob jezyk reprezentuje istotne cechy doswiadczen spolecznych i kulturowych.

iz sport powinien wznosic sie ponad polityke i bye wolny od wplywow politycznych. mimo to jednak ukonczyi studia. aby idee semiologii odnosic do zycia codziennego. semicznego. Naleiy wysledzic strukture. oryg. Aby objasnic niektore z pojec i koncepcji istotnych dla tego podejscia. i sferach iycia spolecznego nalezy szukac podobnych 2. 1957). W roku 1976 obj'l.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 74 chodzi 0 sygnalizacje uliczna. symbolicznego i kulturowego (referencyjnego). jak margaryna. ktore mozna odslonic dzieki tej glebszej wiedzy. czy dekodowac.zdjecia. gdyi Sq one wzglednie . hermeneutycznego. oryg. Badania synchroniczne (statyczne) luchwytujacych zmiane). i one sarno s4. w kategoriach naleiy binarnych opozycji. wyd. Moina twierdzic. ze zdjecie wspiera teze.2. obaj zas pochodzili z Republiki Poludniowej Afryki. czarny i bialy. Ktos moglby do tego dorzucic. gdyi obaj biegacze dobrze si~ czuja w swoim towarzystwie. 2. Te krotkie analizy zostaly zebrane w Mitologiach (2000.obiektywne '. na przyklad odrozniac od diachronicznych Posiadanie dokladniejszej wiedzy pozwala na bardziej szczegolowe de k 0 d owan i e fotografii. 45) rozwiniete przez niego w kontekscie roznych aspektow i sfer zycia codziennego. az w 1962 roku zostal mianowany profesorem w Ecole Pratique des Hautes Etudes. proajretycznego. W mlodosci Barthes mial problemy zdrowotne. Barthes bardzo troszczyl sie 0 to. 56) i strukturalizmu. ze reprodukowana fotografia sugeruje. ze swiatlo czerwone znaczy "stop". Kulture nalezy analizowac dobry-zly. 3. Entuzjasta lekkiej atletyki rozpozna w obu mezczyznach biegaczy. 7.1. fotografia den 0 t u j e.1 Roland Barthes 0915-1980) I1ustracja 2. 4. swiatlo zielone tylko dlatego znaczy "idi". co jest bezposrednio dostepne dla obserwacji. .i czarnoskorych reprezentantow RPA jest czyms naturalnym. ze pierwsi dotarli do mety w slynnym biegu z Londynu do Brighton. a nastepnie nauczal w liceach we Francji i poza jej granicami. zastanowimy sie nad fotografiq dwoch mezczyzn widoczna na ilustracji 2. wyd. a efekty tych badari moina znalezc w Le degre zero de l'ecriture (1953) i Elements de semioloqie (1964).1 Semiotycznaanaliza fotografii Semiotyka (czy semiologia) to systematyczne badanie znakow. a wielka slawa cieszyly sie jego konkretne analizy. ktore traktowaly 0 kwestiach tak odleglych.2 Roland Barthes: semiotyka i mit BiD ram 2.k 0 not a c j i . Ich szczegolarni nie musimy si~ tu zajmowac. ze ludzie o bialej i czarnej barwie skory takie w RepubJice Poludniowej Afryki moga wspolnie uprawiac sport albo ze znaczenie roznic rasowych jest wyraznie przesadzone. W latach piecdziesiatych pisal regularnie felietony. Tresci takie moiemy rozumiec. Uwainiejsze spojrzenie zasugeruje. Dzis wystepowanie w jednych zawodach biaio.1. co powiedzielismy wyiej. gdyi w tej chwili najbardziej interesujace Sq dalsze warstwy owych znaczen . bestsellerze w zwiezty sposob poka- . Zmarl potracony przez ci~zarowk~ przed budynkiem College. w prosty sposob. Dwaj biegacze Roland Barthes byl francuskim krytykiem literackim i badaczem kultury. produktami strukturalnych wlasciwosci umyslu. co bezposrednio widzialne. ktora kryje sie pod czy poza tym. mozg Einsteina czy wolna amerykanka. 2. I struktura znajdujaca sie pod tym. ze Sq to chyba dwaj sportowcy.l katedre w paryskim College de France. Obejmuje si~ na niej dwoch mezczyzn. najprawdopodobniej po ukonczeniu jakichs zawodOw. Nowatorskie i inspirujace bylo odroznienie kodow. Na badania kulturowe w poczatkowym okresie ich rozwoju wielki wplyw wywarly idee strukturalizmu i poststrukturalizmu (s. ktory odbyi sie w 1985 roku. 75 6. W pierwszych pracach nature jezyka i reprezentacji Barthes badal ze stanowiska semiotyki (s. na przyklad. We wszystkich naukach spolecznych i humanistycznych mozna i nalezy stosowac metody lingwistyki. W rdznych aspektach struktur. jak chociazby przedstawiona w S/Z (1999. Zajmowal sie formalnymi cechami tekstow literackich. 5. W jezyku semiotyki to. 1970) analiza opowiadania Balzaca.2. Niektore z cech fotografii wychwytuje sie natychmiast. ale w 1985 roku byio to zakazane i wystep obu biegaczy stat si~ przedmiotem ostrych kontrowersji. a jej znawca doda.

Markowski. znalazlo bardzo szerokie zastosowanie. biore do reki numer »Paris-Match« . to stanie Sif. Swiatfo obrazu (1996. oryg. W jezyku semiotyki obie omawiane fotografie nazwiemy znakami. wyd. Warszawa: Wydawnictwo KR. czyli od otaczajacych warunkow. Dziadek.3). 1980) i Roland Barthes par Roland Barthes (1975). Signijiant Ilustracja 2. 1967). bez wzgledu na kolor sk6ry. 2005.Na okladce salutuje mlody Murzyn we francuskim mundurze. jest to proste W signifiant. Barthespisal (2000. Barthes.P. a w koncu mamy obecnose siqtiifie poprzez cwo siqnifiant (tamze). by sluiyc swoim rzekomym ciemiezycielom (2000. z ktorych moie czerpac. Taki jest sen s tego obrazu". 0 kaidym obrazie czy tekscie mozna powiedziec. Lektury polecane przez polskiego toydaax»: Barthes.2. ZNAK MIT I. moze nie . Zainteresowanie Barthes'a iyciem codziennym i tekstami popularnymi odegralo znaczna role w ksztaltowaniu sill postmodernizmu (s. 120) i struktury dominacji.moze jestem naiwny. wyd. Rozpoznanie i odsloniecie tych roznych znaczen wymaga analizy (d e k 0 d owan i a) zalezacej najczesciej od natury wiedzy i doswiadczenia. R. ie wszyscy jej synowie. 3.3. [ednym z przyklad6w. Strukture til przedstawia ilustracja 2. A. ktdrzy zarzucaja jej rzekomy kolonializm. Signifiant I 3 Znak 2. 247). SIGNIFIE III. Trznadel. nii zapal tego czarnego. M.2. Przujemnosc tekstu. jesli jednak obciaze go jakims ostatecznym signijie (na przyklad wyrok smierci w tajnym glosowaniu). jak s<\one uwiklane w relacje wladzy (s. s. ktore wyroslo z prowadzonych przez de Saussure'a badan nad jezykiem. M. Barthes. SIGNIFIANT Ilustracja 2. I natychmiast przechodzi do komentarza specjalistycznego: 77 A wiec znowu stoje tu wobec systemu semiologicznego 0 podwyiszonej wartosci: mamy siqnifiani. wyd. Warszawa: Wydaw· nictwo KR. R. (1996). tlum. 256) i przyjemnoscia. R. 244): . tlum. tlum. mamy siqnifie [jest nim tu zamierzone pomieszanie francuskosci z militaryzmem).lon znakiem". oryg. majacych charakter poststrukturalistyczny. Niektore poziomy znaczeniowe. 453) oraz badaniach nad tozsamoscia (s. 1. J~zyk i mit (Barthes. Slgnlfie II. Warszawa: Wydawnictwo KR. Warszawa: Wydawnictwo KR. R. Swiatio obrazu. 2. a w tym uwiklaniu nawet najbardziej niewinne na pozor reprezentacje i poczynania wzmacniaja ideologiczna (s. napisane slowo czy obraz. Charakter tych znaczen bedzie zalezai od kontekstu. 110) dominacje klasy mieszczanskiej. Barthes tlumaczy. gdywe Francji trwala burzliwa dyskusja wokoi dekolonizacji. Przujemnosc tekstu (1997. co to dla mnie znaczy: ze Francja jest wielkim Imperium. na czym polega kluczowe w badaniach nad kultura dekodowanie.. Struktura znaku + Siqnifie = Znak [ednym z najbardziej znanych przykladow podejscia semiotycznego stala sill przeprowadzona przez Rolanda Barthes'a analiza fotografii zamieszczonej w "Paris-Match" (1976) wmomencie. A. Sq wzglednie neutralne (obiektywne) . wiernie sluiq pod jej sztandarem i ie nie ma lepszej odpowiedzi tym. s. skupiajac sill na kwestiach przyjemnosci i tozsamosci Ja. To stwierdziwszy. czyli k 0 d y. (1999a). Znaczenie ma charakter reI a c y j n y. ajak zobaczymy. 4. signijie to pojecie mentalne. Mitoloqie. eimy czarny kamien: moge sprawic. J. (1997). Golebiewska. Byl jedna z najwainiejszych postaci w powojennej mysli francuskiej.dobrze wiem. Warszawa: Wydawnictwo KR. (1999b). s. wywad istotny wplyw na nauki humanistyczne i spoleczne. (2000). mniej juz troszczyl sill 0 metodyczny opis kod6w i uklad6w znaczen. a zwtaszcza warstwy den 0 t a c y j n e i k 0 not a c y j n e. uksztaltowane juz samo przez uprzedni system (czarnoskory iolnierz oddaje francuski salut wojskowy). podczas gdy inne nasycone Sq znaczeniami spolecznymi (dyskursami). Kazdy znak ma dwie skladowe: siqnifiant i siqnifie. Pod powierzchnia wydarzen iycia codziennego staral si~ wykrywac glebsze znaczenia i pokazywac. byla moda (System mody. oczy uniesione i utkwione bez watpienia w powiewajqcym na wietrze tr6jkolorowym sztandarze. oryg. tlum. Barthes kontynuuje: Ale . Podejscie semiotyczne. R. 6w kontekst sporujest bardzo wainy dla calej analizy. 247) i ciagnie: . w kt6rych wyrainie obecny jest element zabawy. tlum. Do tej grupy naleza.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 76 zujacym. 2000. w ktorym wystepuja. S/Z. aby znaczyi na r6ine sposoby. A. Barthes. s. ze zawiera wiele warstw znaczeniowych. Dziadek. jak powiazane Sq rozne poziomy znaczen (ilustracja 2. "Jestem u fryzjera. Lewanska. 246) . Imperium znak6w. W p6iniejszych tekstach. Oto denotacyjne znaczenie fotografii. 1973). Przytoczona semiotyki: wyiej analiza pozwala poczynic kilka istotnych uwag na temat 1. Barthes. Siqnifiant to dzwiek.zaczyna Barthes (2000. kt6remu poswiecil szczegolowa analize.

Cojakis czas mijali olbrzymie plakaty.. Poza ostrzezen. skoro dopatrzyla Sill pam tego wszys iego w kawalku materialu . . -- . Przedmiot czy usluga Sq wtopione w calosc sugerujaca wysoki status. Mianem ._6~i"""_..owledz~ala. kt6re ma zwiazac informacje 0 produkcie czy usludze z pewnym nastrojem. na ktorych z~aJdow~la.okazalo ~Ifl' ze Je~t przestarzala..za samochodu w regularnych odstepach obraz zarow~o denerw~~al.iyla temat.. ze przekazywana informacja 0 produkcie czy usiudze jest bardziej rozbudowana. Zasmial sit<z przymusem. ie we wsp6lczesnych spoleczeristwach funkcjonuja rozne typy reklam: jako dogodny punkt wyjscia moze posluzyc klasyfikacja podana przez G.nazywaja. dostaje polecenie. ie z~skanie ~r~y~ Wilcoksa bedzie oznaczac nowe irodlo finanso. do automatycznego formowania w rdzeniach. _ Owszem.\ ze zloscia. ktore przekazuja-znaczenia..wj-c'z!i. przez wierzycieli i sprzedawanej teraz po kawalku... jak i sadystycznych sk. up~c ~aszyn!i.~ebY go ro~sz~frowac.sl~ sztuka purpurowego jedwabiu z jednym w. glownie tym. ~ ~ i'i>i Typowy przyklad lekcewaienia stanowila plomienna dyskusja na te~at re. Barthes . Po co uzywac je- I ~: dwabiu do reklamy papieros6w. i to do tego stopnia.' 1k . jest to jui dla Dyera reklama zachecajaca. Czasami wystepuje w nich delikatny element zachety.. jak i okalecze.Reklama' odwolywala sill tak do zmyslowosci. Dlatego rnzpoczela semtotvczna analise glt<bokleJstruktury plakatu..... we wszystkim ukrytych znaczen.\. a zwiaszcza gdy towarzyszy temu zdjecie.co/M..bnych SWlatow. Hartley.. ale .~.]. Mianem . zmyslowo powyginany jedwab symbolizowal kobiece cialo: zas e ip yczne CIIlcie przez kt6re przebijal nieco jasniejszy kolor. w ktorych to.. . 59). _ W koficu tak si!i. ..\dalaby jak przeciety na p61 penis. . kiedy mu 0 tym p. ktore uzupelniaja podstawowe wydanie czasopisma.. wykorzystujac zawile i gteboko siegajace skojarzenia. ze istnieja papierosy 0 naz~e S..W'''~''''''''''''''''_''' . ..a~a: Konu_zm pOWlescl 'w"'''d'''u'''ie. jakimi s. Robyn Penrose. ? _ Czy pana zdaniem przecieta na pol belajedwablU bylaby rowme dobra. _ Wobec tego. 78 relacje miedzy warstwami denotacyjnymi i konotacyjnymi. bogactwo i wtadze. . _ Poniewaz wygl. zapewne brzytwa..\. Reklamy informacyjne znajdujemy w kolumnach w przeznaczonych do tego sekcjach czasopism. Czemu nie.]. ale czul.iPJl/P{2§". gdzie szczegolnie intensywnie studiuje sie owe kody.informacyjne".zlozonych" okresla Dyer reklamy..:. co w reklamach zachecajacych albo w ogole nie wystepuje.\skim ~it<~iem Z~O~lOnymjakims ostrym narzfldziem. W micie to... -- Semiotyczna analiza reklamy Silk Cut . Ale ikona byla jednoczesnie metaior. 1978. Palil ~o prawda inne papierosy. prawda? Plakat o~daJe tylk~ na~wfl. Czy me mozna brae rzeczy takimi.lonno~cl obserwatora. jest reklama (patrz zwlaszcza Williamson.' tki _ Ma pani zboczone poglady. a kt6re zwolennicy podejse strukturalistycznego i semiotycznego nazywaja czesto kodami (Fiske. Lsniacy. a wiec i dekolonizacji.lem. po co to wszystko? Drll..i1kCut . uczelnia ma bowiem nadzieje.skomentowal. jednoczesnie wskazuje.me ~oblety . Taki charakter maja najczesciej dodatki. r I ~ ~ ~ . aby zapobiegac zmianie. ktora bedzie giownym tematem tej sekcji. . s. pOJawlaJ<\cySIt< ~~naml .na dodatek do ukrytych uczuc i pragnieri odbiorcy. ie analiza Robyn podwaza cara jego fllozofie iyciow.2 Analiza semiotyczna reklamy wyrafinowanej Humorystyczna semiotyczna analize reklamy wyrafinowanej (papierosow marki Silk Cut) znajdziemy w powiesci Davida Lodge' a Fajna robota (1995). czyms w r ... trzeba bylo wiedziec. "". Sq najczesciej kr6tkie i niewyszukane.1 R6zne typyreklamy Warto na poczatek zauwazyc. ktore faworyzuja mieszczanstwo.od informacyjnych. przedstaWlalo pochw_t< .\? _ Kogo ma pan na mysli? 2.. ieby pokryc zaienowanie. '?" _ Dlaczego ludzie szukajll.prostych" okreslil Dyer reklamy niewiele rozniace si!i.. ]ego zda. Vic Wilcox wyszydzil j.. kt6ry wyroznii reklamy . zostaje w ideologiczny sposob przedstawione jako statyczne i stanowiace element natury.. wykladowczyni filologii angielskiej na uniwersytecie. na czym polega roznica miedzy jezykiem a mitem. ze nie zawsze moina odjednego wejrzenia ustalic.~ ~ . co wiasciwie jest reklamowane.. Reklamywyrafinowane odwoluja si!i. niem mity wspieraja istniejace struktury wladzy.zachecajace". Mogio chodzic zar6wno 0 penetracie. [ak I intrygowal Robyn.-~ 2. do przemyslowca Vica Wilcoksa. Pokazujac 2. .·.. "zloione" i "wyrafInowane".sci ze zderzenia sie dwoch odr!i.Komunikacja i reprezentacja Ieona kultury 79 .~. Gdy staje sie on bardziej widoczny. ]ednym z obszarow. chodzi w nich przede wszystkim 0 przekazanie pewnej zasadniczej informacji.. Ten natarczywy.3 RekIama i reprezentacja Znaki zestawiane Sq w systemy. WIlcox chcia ..zblizyc . tutaj wysuwa sie na plan pierwszy. ~mlst:rstwa Zdro~ wia nie byto na nich iadnych slow.proste". aby . ktore reprezenwynika tujq bohaterowie. rt . 1978). Dyera (1982). I fj '~ ~ ~ ~ . Mit wspcitworzony przez fotografie czarnego zoinierza bedzie usilowai tak przedstawic konflikt algierski.clflCI~ w jedwabiu _ i ie plakat jest ikonicznym odwzorowamem ich na~. albo stanowi najwyiej tlo. co zmienne i historyczne.kla~ marki Silk Cut Wracali wlasnie z Derby z odlewni przejetej my papierosow . Przede wszystkim nalezato go potraktowac jak zagadke. ~zyh 'odzaJ'u rebusu.

W metaforze cos zastepuje cos innego. poniewai jest takie. . oczywiscie zludne.A co za rcznica? .Robie jaja! Bardzo ciekawy zwrot .Nie rozumiem. . To metafora. .0 ile dobrze pamietam.No i co z tego? .. ie interesuje pana. Samodzielny. Jednym z fundamentow semiotyki jest rozroznienie miedzy metonimia i metafora.di efekt tej rzeczy.Chyba robi sobie pani ze mnie jaja .Tak.Potrzasneia glOWq. nie ma najmniejszego znaczenia. ze tytori tnie si~ na paski roinej grubosei.Jak pan sadzi. Przeciez pali pan cos innego. . .Papierosy Marlboro nie naruszaja naiwnej wiary w niezmiennosc przedmiotu znaczonego. a gorn1j.Czemu nie? Mamy duio czasu. ktory pam papierosy marki Player's Navy Cut. czy nie.Zajmujaca si~ grzebaniem w swifistwaeh .Chodzi 0 to. Dlatego agencja reklamowa postanowiia przypomniec pierwotne znaczenie nazwy.Semio-co? . . jakqs ceche b1j. a kaj walek jedwabiu to kawalek jedwabiu. faldy i puste przedmioty symbolizuja kobie- i ~i' ~ ~ ~ ~ ~ . . Nie. . kupuje pan tez pelen rozmachu i wolnosci styl iycia. .Co dziwniejsze. ~p~iliL . jak dzialaja rozne rzeczy. . ie nienawidze wsi.Ciecie rna cos wspclnego z tytoniem.Wiele kobiet to masochistki . ..Wobec tego dlaczego pala je rowniez kobiety? . . skad ten upor. Zdaje sie. weimy [edna z paiiskich form odlewniczych z dwiema skrzynkami fonnierskimi. To znaczy intelektualistow. odrzucajac do tyiu gtowe. Nie powiedzial mi pan tylko.zgodzil sie. .spytai w koncu.'N was. na reklamach tych papierosow jest zawsze samotny kowboj. wiem.Metonimiczna. Nauka zajmujaca si~ znakami.Byiem pewny. .Zrobil to juz Freud w swojej analizie snow . moze pociaga pana samotnosc kowboja . byi pewny. _ [esli palenie tych papierosow to rodzaj gwaitu. a ciecie jest takie jak pochwa.Coi.~ ~ . . jak ta rzecz. . a w konsekwencji raka.zaczela Robyn.Semiotyka.Metafora to figura stylistyczna oparta na podobienstwie.kopula. niezalezny.. Zreszta pewnie dlatego pan je wybral. Tak swoja droga jest to znakomity przykiad ciagiego rozmijania sie elementow znaczonych i znaczacych.. . Balbym sill wejsc na la. na ktorym potraktowano doslownie pierwotna metafore.rzekia Robyn. Po co to wszystko? Papieros to papieros. Dolna nazywa sie ciagto.' •.Marlboro. . . . a w metonimii zastepuje si~ caiose przez przyczyne. .To prosta metonimiczna wskazowka. ktora mowi "gladkie jak jedwab". bardzo meski.To pani powiedziala.0. .powiedziata Robyn. czy postapiono tak w sposob swiadomy.Co chce pani przez to powiedziec? . . Jednak w reklamach marlboro nie rna metafor. Rownie dobrajak kaida inna. ze po tych papierosach nie boli gardlo i nie rna sie suchego kaszlu.Meto-co? . jak to si~ rna do papierosow. ze odpowiada mi ten smak. . i i ~ ~ ~ . to dlaczego wybieraja je rowniez kobiety? . ale posiadajace pozory wiarygodnosci wraienie.Sam to pani powiedzialem.Skad mam wiedziec? To po prostu nazwa. . . ze ciagto to metonimia. a slowo jedwab utracilo swoje pierwotne znaczenie. Myslaiam.Nauczyiy si~ juz swojej roli w patriarchalnym spoieczefistwie.C6i.spytai ostroinie. mozna sie stac zdrowym i peinym sily kowbojem przemierzajacym prerie. ie cos pani wymysli. . Metafora. za szperka. jak stara si~ pani dowiesc.Znakow nie mozna brae po prostu. Mowii mi to wuj Walter. tylko dlatego. Mdwi 0 tym semiotyka. W ten sposob nabiera ona nowych znaczen 0 zabarwieniu seksualnym. Czy mam to panu wyjasnie? .Nie rozumiem. a metonimia na odpowiedzialnosci. . ze tym pytaniem wytraci jej argumenty. . Jakis pracujacy tam przytomniak wYmyslil ten plakat. .W wypadku marki Silk Cut jedwab wyobraia metaforycznie kobiece cialo. . nabieraja dodatkowych znaczefi .Tak sie sklada. Wywoluja one. tagodne jak jedwab.mruknal Wilcox. . . ieby to wszystko przetrawic. dlaczego tak wtasnie nazwano te papierosy? Silk Cut? Ciecie w jedwabiu? . Vic obruszyl sie na te slowa. .-.powiedzial Wilcox. . . co w jego ustach bylo mocnym wyraieniem. .Wszystkie dziury. Mine miai rozradowana. Jednak po jakims czasie ludzie przyzwyczaili si~ do nazwy. szczeliny.krzykna! Wilcox. ktora sugeruje. Vic cbrzaknai. jajoglowych. Kupujac je. To. a kopula metafora.Nie lubi pan metafor.iazruak ot.k~.Komunikacja i reprezentacja 81 1):!I'1itn<. ze tak funkcjonuje jezyk.Prosze to udowodnic.spytal podejrzliwie.Wskazal paczke.Nic z tego nie rozumiem..odparia Robyn. to.Jednak kiedy cos reprezentuja. '" . na ktorej pasie sill krowa.Bzdura . ze palac je..:!(". Wilcox potrzebowai czasu. Jakis cziowiek z firmy wymyslil nazwe.mruknal Wilcox. . Dla pana papieros to papieros i nic wiecej. ~ ~ .Prosze! . to -'. .Ale jedwab nie ma jui z tym nic wspolnego. Co czyni ze mnie oczywistego niespeinionego homoseksuahste. . W~szycie za tymi zna0 '·J:IZ!i:·cllen.

Takie podejscie do problem6w plci i reklamy pozwala pokazac. . za ktorym przemawia tei rozeznanie w swych preferencjach. calkowicie konstytuowane przez milskie spojrzenie. jego natretna nieobecna obecnosc definiuje wszystko i okresla .5 analiza reklamy pokazuje. po trzecie. jest to. Na zdjeciu mezczyzny nie ma. 171-174) 83 Niewidoczny mezczyzna Kobieta spoglada na mezczyzne (kt6rym ewentualnie moie bye czytelnik: wtedy zostaje wciagniety w cal. li~~~~~~. po pierwsze.3. 84). s. nad ktor. ale z pewnoscia jest to swiat. intymny charakter spotkania. wplywajac miedzy innymi na ksztalt polityki kulturalnej (sprawe te rozwazymy w rozdziale 6).~a~t~~t~~"~nfA~ (Williamson. wyraziste frazy.warknal Vic. 1978. moze jego.Jesli pozwoli pan w1'!czye Radio Three. ktore ongis byiy zarezerwowane dla reklamy. co nie pozostawia juz iadnych watpliwosci. 0 czym swiadczy rozpiecie sukienki. twierdzac. 0 wyszukanych potrzebach intelektualnych. sugerujaca. Bardzo wazna kwestia. ale mezczyzna jest wszechobecny. jak reklamy wykorzystuja rozne reprezentacje relacji miedzy plciami. Tego typu analizy ujawniajace utrwalana na poziomie reprezentacji nierownosc plci stana sie skladnikiem walki z OWqnierownoscia. chociaz z drugiej strony kobieta jest seksowna w spos6b wcale nie pasywny.chlop z jajami". opisywac siebie w jego jezyku.. wolna. to metonimia. Bardzo istotna role odgrywa znajdujaca si~ za nia.!c. jest to. narzuca sie z kaidej strony. ze niewidocznym rozmowca jest mezczyzna.J. ze zapale. Kobieta znajduje si~ w domu.3.robie z kogos jaja" to metafora.3. najak wielorakie sposoby we wsp6lczesnych spoleczeristwach reaIizuje sie wiadza. z kt6rych nie zdajemy sobie sprawy (patrz takze sekcje 9. ze reklamy czesto zawieraja karykaturalne lub stereotypowe reprezentacje kobiet. jest wieczyscie tworcza nieobecnoscia.Kiedy mowi pan 0 kims . ale na dodatek wprowadzii tez wainy problem plci. szachownica.kultura promocji". podobne do slogan6w reklamowych (wiecej w tej kwestii w rozdziale 6). a zarazem jest wszedzie. Natomiast inna sprawa. aby byly to perspektywy 0 swoistych znieksztalceniach. ze kultura wsp6lczesna jest w coraz wiekszym stopniu . aby spogladac na siebie jego oczyma. aby oddziaiywac na mezczyzn. ze wiele wsp61czesnych instytucji i przedsieweiec upodabnia sie do praktyk reklamowych. lone przykiady nasycenia reklam elementami odwoiujqcymi sie do przesadzonych spoiecznie relacji miedzy plciami mozna znalezc w pracy Goffmana z 1979 roku. Po prostu zwyklego. . obecnosc drugiej osoby. (Lodge. Kobiety w mediach sa.! zastanowimy sie w dalszym ciagu tego rozdzialu. . ii liczne instytucje spoleczne siegaja po formy reprezentacji (s. s. .Dluzej juz tego nie zniose . Chodzi tu przede wszystkim 0 to. 2. rnozna powiedziec.! sytuacje) i odpowiada na pytanie . Przyklad Robyn nie tylko pokazal nam sil~ analizy semiotycznej. w kt6rej zreszta bardziej chodzi 0 prezentacje pici niz 0 reklame per se (Smith. polityka zas z ochota siega po kr6tkie. W pierwszym przypadku nadaje pan jadrom pewna wartosc. a w drugim degraduje pan czlowieka. pelna mocy. w jaki ma je widziec. jak reklama i inne reprezentacje narzucaja obserwatorowi sposob.i wtych kategoriach kobieta musi okreslac sama siebie. jej kobiecosc jest czysta. w kt6rym to mezczyzna oferuje drinka. Zamieszczona w A propos 2.reklama stala si~ tak poteznym elementem zycia spolecznego.3 Reklama i ptec Wielu autor6w zwracalo uwage na to. 1996). Jest skazana na to. moze swoim. ie kiedy spogladamy na konkretne obrazy.4 Kultura promocji Wernick (1991) twierdzi. Oto kobieta samotna."'i!~:~~~~. ze . Nie liczy si~ . normalnego papierosa. one dyktuja nam perspektywe. . po wtore. Feminisci i feministki twierdza.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 82 . kt6rq teraz chcemy sie zaj.Czego si~ napijesz?".Pozwoli pani.j~kna. ze staje si~ taki jak genitalia czy ich cz~se. co istnieje. co dokumentuje na przyktadach dzialafi uniwersytet6w i cial politycznych. Wiekszosc uniwersytet6w wzorem wielkich miedzynarodowych korporacji rna dzis swoje logo. 1995. poziom intelektualny.4). nie! .l. Dla funkcjonowania ideologii szczeg6lnie istotne jest to.ilJli.jak pokazuja wsp6lczesne badania . stanowcza. Wykorzystujac sformulowanie Andrew Wernicka (1991). Jej sukienka jest prowokacyjnie rozpieta. to on sprawia. ie istnieje to.0.3 i 9. jak swoiste reprezentacje plci spolecznej si~ wykorzystuje. w jakiej bedziemy je odczytywac. Z kolei . 80) 2.

zwi'!:zane z.reallz~em p.].3. . aby przedstawic rozpoznawalne ~ypy.3). symbol. 4 J~zyk. ze jezyk trzeba analizowac w kontekscie zdarzen 1 stosunkow spolecznych. a znacznie wazniejsze Sq zapadajace w pamiec slowa.' ny w brytyjskiej Izbie Gmin na pytanie do premiera najczescie] wypelnia wymiana tego . kt6re nie Sq fragment em rynku towar6w. jakie naprawds sa". (2004). Nie .. ie jakas powiesc. Nie jest ten jezyk (nawiazujac do pozytYWI~tyczneJ i ortodoksyjnej materialistycznej teorii) prostym odbiciem lub ekspresja mate- . Zwr6cenie na to uwagi eksponuje inny aspekt jezyka nii ten. kt6rego do. ale i od niekiedy nie~al .N. moze chodzic 0 obraz. a DeJinicja 2. W ten spos6b reklama staje sie nie tylko wszechobecna. London: BFI. London: BFI. E. w wieku XIX podejscie takie nazwano naturaIizmem. Okreslenie. ze realizm w sztukach plastycznych jest tyIko pewna fazlj. wygodnych domach. Ponizej zastanowimy sie. uznajac. T. powiadajq rzecznicy takiego po- Dalsze lektury Hill.kle. Tam autor kor~yst:u ~ bardzo szerokiej definicji reaIizmu. a stale si~ to za sprawa teorii spoteczeristwa i kultury. Lovell. czy mowiacy zna oba systemy kenwencji. 1956·1963. p~d. typu bon mot6w. jak si~ to wiaze z problemami wiadzy. Moie zakr~wa~ ~a par~doks. dose czesto ?OJ~Wl~y sie w literaturze krytycznej.jak naprawde bylo".. po drugie . do tego. Realizm w innych postaciach stara sif.Teoria kultury 84 sedno sprawy. iabicki.w dyskusjach na temat fikcji. 25) ujql to tak: W tej koncepcji nie znajdujemy zreifikowanych uj~c jezyka i spolec~enstwa: ale zywy spoleczny jezyk. ze "zdjf.. ich rozwoju historycznego. Woloszynowa (197~) (patrz B~c. tlum. Raymond Williams (s. rasy. Sprawa przedstawia sif.0 sam proces reprezentowania. jak rodziia sie powiesc realistyczna. Czas przeznaczo. odcinajace si~ od ujecia Leavisa. aczkolwiek podobne watki pojawiaja sie w analizach podejmujacych problem plci. Class and Realism: British Cinema. Moina by przeto powiedziec.takiemu stanowisku I tWle:dz'!:. Politics and Pleasure. od kt6rej sam p6iniej odszedl. ie konwencjonalny realizm zatrzymuje sie na poziomie zjawisk. Mimesis: rzeczinuistosc przedstauiiona w literatuxze Zachodu. Berger (1997) zwraca uwage na to. natomiast chodzi 0 to.. a kt6re czesto okresla si~ mianem postmodernistycznych (s. Fotografia odsyla zatem do tego.jednak mniej prosto i problem realizmu budzi bardzo zywe kontrowersje. sem jednak. Niezaleinie od trudnosci z samym pojeciem realizmu termin ten bardzo czesto pojawia sif.. T~c~a. R. 2. Keywords: A Vocabulary of Culture and Society. (1986). ze Jest zbyt og6lnikowa. akcja rozgrywa sie w duzych.cie nie klamie". London: Fontana. jak wazne jest okreslenie samego termmu "realizm". co zostalo zainscenizowane przed obiektywem.. co znowu wskazuje. . ze ezesto pr6by uchwycenia owej giebsze] prawdy rzeczYWIstos~1 podeJm~wa~e s. 453). Lukacsem I Brechtem.dee i uczucia uznawane przez odbiorc6w subiektywnie za rzeczywiste I wazne. ale takie wplywa na charakter i dynamike tych sfer iycia spoiecznego.iz bez zadnej inscenizacji zdaje ona sprawe z tego. w kt6rej uiywano prawdziwych nazwisk. Realizm w niektorych swych wersjach chce uchwycic codzienne iycie we wszystkich jego aspektach. go serialu "Dallas". 296) zwraca uwage na to.1). wfadza i nierownosc J~zyk moze peinic funkcje reprezentacji i komunikowania znaczeri dzieki swej dwojakiej standaryzacji: jedna wiaze ze slowami zwyczajowe znaczenia. Prosta formuie realizmu w sztuce i kulturze podaje Lovell (1980): "Pr6ba pokazania rzeczy takimi. Niekt6rzy z marksist6w sprzeciwiaja sif. reprezentacja. Reprezentacja odsyla do czegos innego. przynaleznosci do danej wsp6lnoty jezykowe] decyduje to. . Bye moze niepodobna uchwycic zycia we wszystkich szczeg6lach. Komunikacja i reprezentacja 85 dejscia. Po pierwsze.giebsza i bardziej istotna prawda. iz takze "opery mydlane" mega bye emocjonalnie realistyczne.. skomentowanej w eseju MacCabe' a (1981). Sex. narodowoscj i klas.oJaWlly sif.!:r. kt6ry podkreslil Leavis (A propos 2. kt6rY. jest najczesciej pozytywne. Istotne kwes~ie . druga okresla zwyczajowe sposoby m6wienia w danej grupie spolecznej czy sytuacji. w duzej mierze inspirowane przez teksty rosyjskiego J~' zykoznawcy W.!:przez ruchy awangardowe. Warszawa: Proszynski i Svka. badajac reakcje widzow ameryka~s. s. pomijaja etniczne mmeJSZOSCI.eal~styczne. akcje zas umieszczano w rozpoznawalnych rzeczywistych miejscach. tymczasem dobrze wiadomo.os6~ i zdarzeri. "Opery mydlane" czesto krytykuje sie za niewlasciwe pr~~ent~v:ame rzeczywistosci. Pictures of Reality: Aesthetics.w dyskusji miedzy dwoma marksistowskimi krytykami.s. bardziej 0 wychwycenie element6w typowych. co reprezentowane. dzieje sif. takie wlasnie reprezentacje moga przek~~ac I.stanowczo podkreslal. Z.1 Reprezentacja i realizm Raymond Williams (1983b.. pod kto~ ukrywa sif.htin. kt6re podkreslaja cZqstkowy i konfliktowy charakter zycfa spoiecznego. Williams. Watt (1973) pokazuje. jak pokazala Ang (1985). (1980).w nich zbyt wiele. Szczeg6lnie istotne jest to pierwsze znaczenie. jak bardzo wybi6rcze i deformujace moze bye umiejetne skadrowanie fotografowanej sytuacji. czesto jednak uwaza sif.. brym przykladem moga bye powiesci Zoli. Takie stanowiska. film czy spektakl S. czas gdy na przyklad uznanie czegos za melodramatyczne ma charakter peJ?' ratywny. (1983b). s.!:autentyczne czy realistyczne. 2.. Lektury polecane przez polskiego wydawcf! Auerbach.~echanicznych" podejsc strukturalistycznych i semiotycznych.. ze slowo "reprezentacja" moie wystepowac w dw6ch znaczeniach. Popularna fraza powiada.

gdy zabiegaja 0 spoleczne i ekonomiczne polepszenie swej sytuacji. tak wiec jezyk stawal sie reprezentacja w ogole sposobu iycia. w jakim ksztaltowaly sie i zmienialy poszczegolne pojecia. co od innej strony wiaze jezyk z kwestiami dominacji klasowej. Labov. 2. W przeszlosc odeszlo traktowanie jezyka jako neutralnego instrumentu. 166). mozna jednak z pewnoscia klasyfikowac je z uwagi na stopien prestizu spolecznego: profesjonalne jezyki lekarzy i prawnikow stoja w tej hierarchii wyiej niz dialekty mlodzieiowe [patrz rozdzial S). czy tez jezyka i materialnej egzystencji). w ktorej scierajace sie grupy spoleczne. 1993. do czego potrzeba nieco dluzszej wypowiedzi. Benedict Anderson (1997) zwrocit uwage na to. Leech i in. bardzo zrecznie potrafia scharakteryzowae odgrywana postac poprzez wymowe. zapewniajac dominacje jednych jezykdw nad innymi. s. Keywords (1983b). co Eagleton (1983) napisal 0 Woloszynowie. "Nie interesowaio go sarno proste pytanie »Co ten znak znaczy?«. ktory sluzy obiektywnemu reprezentowaniu i komunikowaniu pogladow jednolitej grupy. ktory . ktora reprezentuje. ktore autor uznal za kluczowe we wspolczesnych konfliktach spolecznych i politycznych. zajmiemy si~ w nastepnej sekcji. Uswiadomienie sobie tej sytuacji sprawilo. 1989) slownictwa. ze takie w roznych formach kultury Sij.. ze czlonkowie niiszych klas spoleczeristwa angielskiego posluguja si~ jezykiem 0 k r 0 jon y m w zestawieniu z r 0 z bud 0 wan y m kodem klas srednich. ale "jak sie dzis czujemy?" w ustach lekarza brzmi protekcjonalnie (Street. a wartosc komunikacji ustnej ocenia sie w zaleznosci od stopnia jej podobienstwa do jezyka drukowanego (Street. jesli mamy mozliwosc oceny rowniez stylu mowienia. Oto co pisal Pulgram: Po sposobie mowienia moiemy ocenic osobe niezaleznie od tresci wypowiedzi czy jej wagi.obecne nierownosci zwiazane z wradza i podporzadkowaniem.4. ktory duie partie swych ksiazek poswiecal historii spolecznego kontekstu. Badania kulturoznawcze uczulaja nas jednak na to. jak wyksztaicenie. Oczywiscie jeszcze lepiej. 1993. Na amerykanska i brytyjska polityke w sferze szkolnictwa w latach szescdziesiatych XX wieku w duiym stopniu wplynely studia Bernsteina nad edukacyjnym uposledzeniem mlodzieiy. Spory tocza si~ wokcl tego. (Pulgram. 1954) Idee te bardzo silnie wplynely na samego Williamsa. Street (1993) podkresla. klasy. wszystkie wypowiedzi byly oceniane i hierarchizowane poprzez porownywanie ich z nim co do wymowy.jest niij. 47-48). Na sposob mowienia maja takie wplyw takie warunki spoleczne.1 jezyk i wladza Problemy pol i t Y k i k u 1t u r a 1n e j (patrz rozdziai 6) wiq. co moie najwyrainiej widac w dyskusjach wokol "politycznej poprawnosci". 1982). nie mogac korzystac z efektow wizualnych. profesja i tak dalej.4. 1973). . Jest to ujecie tej rzeczywistosci w jezyku. 2. Takie ujecie rzeczywistosci w j~zyku rna charakter spoleczny i trwaly (jako odmienne od abstrakcyjnych kontaktow czlowieka i jego swiata alba swiadomosci i rzeczywistosci. Najwyiej ceniony by! jezyk mowiony. w jakim stopniu jezyk drukowany wptynal na ksztaltowanie si~ i szerzenie myslenia w kategoriach narodu.cego. moina rowniez odniesc i do Williamsa. w ktorych jezyk pisany jest wyiej ceniony od mowionego. [ezykiem jako forma komunikacji.iij. ie jezyk .2. Iezyk drukowany. w efekcie czego kaidy sluchacz dokonuje oceny innych osob na podstawie tego. teraz widzi sie go jako medium przesiakniete polityka i kultura 0 kontrole nad ktorym walcza rozne grupy spoleczne.jak bedzie 0 tym mowa niiej .2 J~zyk i k1asy spoleczne Basil Bernstein (ur.4. Dobrze 0 tym wiedza aktorzy radiowi. co natychmiast stawia ich w gorszej sytuacji. 1993. ie chodzi tu nie tylko 0 r6inic~ (s. jednostki i dyskursy staraly si~ przechwytywac znaki i nadawac im wlasne znaczenia". hierarchiami wladzy (s. konstruuje i reprodukuje spoleczne i kulturalne nierownosci.3 i 2.nasycony I syci nia cala spotecena dziaialnose z dziatalnoscla produkcyjna wlacznie. wystepuje wewnatrz aktywnego oraz zmieniajacego si~ spoleczenstwa. ktorzy do niej nie naleza i nie operuja tym jezykiem. Wystarcza do tego jui czysto fizyczne aspekty mowy. Jego badania wykazaly. ktory co do formy i slownictwa by! najbliiszy jezyka drukowanego (s. gramatyki (Street.4. Takie i dzisiaj bywaja sytuacje. rasowej i plciowej. sill z tym.coraz bardziej nasycal sill tresciami politycznymi i wlaczany byl w konflikty spoleczne. 2. argumentuje Anderson.4). "jak mowia". W takiej sytuacji ocene zachowan j~zykowych (np. ktore czesto sq. ktora poczatkowo robi wraienie slownika.wiemy dobrze" sugeruje solidarnosc. ktorzy. 120).jako praktyczna swiadomosc . 71).4. Znakomitym tego przykladem jest jedna z jego poinych prac. gdyi staral sie dotrzec do zawilej historii. uiywanie jednego z dialektow) rozciagano tei na inne cechy mowiij. ktorzy z pasja zajmuja si~ wieziami miedzy jezykiem mowionym i pisanym a przynaleznoscia do klas spolecznych. stal si~ nowym narzedziem wiadzy. W mowie znajduja rowniez wyraz i trwaly temperament. a w istocie jest studium konfliktowych znaczen i spolecznej wagi terminow i poj~c. gdyi . (Williams. srodowisko. i chwilowe nastroje. Poniewai jezyk drukowany uznawany byl za materializacje obowiazujacych konwencji. same zas dzialania polityczne maja charakter konfliktowy. jak dalece moina wyspecjalizowane slowniki (domeny semantyczne) klasyfikowac z uwagi na ich funkcjonalnosc (patrz sekcje 2. lecz 0 hierarchie prestiiu. eliminuja jednak tych.Komunikacja i reprezentacja 87 rialnej rzeczywistosci. Wyspecjalizowany slownik i swoiste formy jezykowe charakterystyczne dla pewnej grupy spolecznej ulatwiaja komunikacje miedzy jej czlonkami. To. ze jui uzycie trybu bezosobowego lub osobowego konotacyjnie wskazuje na ocene relacji miedzy rozmawiajacymi: "jak dobrze wiadomo" wskazuje na nadrzedny status mcwiacego. 1924) jestjednym z tych socjologow.

Krotkie. dajac impuls do badan nad dominujacymi kulturami oraz strukturami ich trwalosci i reprodukcji. a takze czasowe i przestrzenne. 7. gdzie rna ona istotne znaczenie dla realizacji celow spolecznycht i politycznych.e Be~stein zajmuje sie jezykiem funkcjonujqcym w ramach pozorme homogenicznej wspolnoty jezykowej. gdyi odtwarza hierarchie owego ustroju. Rzadkie uiycie zdari podrzednych. ze uczniom nie udaje sie spelniac wymogow szkoly. a takze zmiany w polityce spolecznej postawily pod znakiem zapytania niektore konkluzje Bernsteina. 3. 0 ubogiej formie syntaktycznej (przewaga trybu czynnego). zrywajac z przeswiadczeniem.i'!. co sprzyja rozproszeniu przekazywanej tresci.. Modalnosc wyrazajaca sie w skomplikowanych gramatycznie konstrukcjach zdan. ii wszystkie jezyki moga absorbowac logiczne rozumowanie i abstrakcyjne myslenie. zmienny charakter. 8. . irodel tego. nosci . 9. ze j:go zdaniem angielskie klasy srednie i klasy nizsze iyj. Obie hipotezy traktuja przeto sposob myslenia jako odpowiedz na warunki spoleczno-eko~omiczne. 4. • wiec". ktore decydujq 0 strukturze charakterystycznego dla danego jezyka myslenia. 84) on ustroj klasowy. proste gramatycznie. ktory ~ec~duje 0 tym. 1976).c w kierunku kategorycznego stwierdzenia. w ktorych racja i nastepstwo si~ zlewaja ci'!. Ograniczona liczba czesto powtarzajacych si~ spojnikow (. te bowiem zawsze majq dynamiczny. aby efektow procesu dydaktycznego nie ograniczaly do uczniow reprezentujacych okreslone przewagi kulturowe. 3.Komunikacja i reprezentacja 89 szkofy uznawane przez Bernsteina za podstawowe narzedzie spolecznej mobilPodany przez Bernsteina opis relacji pomiedzy jezykiem a przynaleznoscia klasoW'!. 5. 8. tak wiec zarowno reprezentuje (s. Bernstein twierdzi. zwlaszcza w relacjach z matka. Czeste uzycie przyimkow okreslajacych relacje logiczne. Tutaj idee Bernsteina sie nie przedawnily.przywodzi na mysl hipoteze Sapira-Whorfa. ktore. ktore odwoluje sie do roznicowania i logiki. w: Dittmar. Zroznicowane uiycie przymiotnikow i przyslowkow. 1961. Czeste uiycie swoistych fraz idiomatycznych. skupiaja uwage na spolecznych i politycznych wymiarach form kulturowych. 6. szukac trzeba w rzeczywistosci spolecznej. lone roztozenie akcentow w pozniejszych teoriach spoleczenstwa i kultury. Czeste uiycie zdari. a nie z racji lingwistycznych. jak i dla uzyskiwania pozytywnej oceny na-· uczyciela tam. badafi. Rzadkie uzycie trybu bezosobowego w zdaniach podrzednych. Sukces uzyskuja ci. zwlaszcza zroznicowane uiycie spojnikow oraz zdari zlozonych. By! on nieodzowny zarowno w procesie samego uczenia sie. co sarno przez si~ wskazuje na trudnosci zwiazane z ustaleniem cech immanentnych poszczegolnym kulturom. Bernstein kilkakrotnie rewidowai obie listy w swietle nowych ustalen empirycznych i teoretycznych. ekonomii i polityce. brak wiec tych cech wynika z przywilejow pol i t y c z nyc h. ~yle i. dlatego tez jego uiytkownicy mniej korzysci wynosza z ksztalcenia. W kontekscie naszych obecnych rozwazafi szczegolnie istotne jest powiazanie przez Bernsteina j~zyka z nierownosciami utrwalonymi w strukturze angielskiego ustroju klasowego. 2. Niezgodnosc podmiotow w ciagu zdari czy nawet w pojedynczych zdaniach. . szczegolnie gdy charakteryzuje sie je w opozycjijednych do drugich. ii niektore jezyki dominuja spoiecznie i kulturowo. Czeste uzycie zaimka pierwszej osoby liczby pojedynczej. ktory okresla relacje znaczeniowe bez podkreslania dominujacych slow czy fraz. A oto cechy charakterystyczne kodow okrojonych: . 4. . 6. 5. Obie hipotezy ktada znaczny nacisk na wplyw socjalizacji na powstawanie traktowanych jako oczywiste sposobow widzenia swiata. ze klasowa podstawa spoleczenstwa angielskiego jest utrwalana przez jezyk i w nim widoczna.sWlatach myslowych'. a ich korzeni szuka sie w domu rodzinnym. Silny symbolizm. 2. podczas gdy Sapir i Whorf mowiq 0 wyraznie roznych i odgraniczonych grupach [ezykowych. by na koniec w ogole z nich zrezygnowac. Wbudowanie ocen mowiacego w sama strukture zdania. J~zyk klas nizszych jest bardziej kontekstowy i nastawiony na wychwytywanie podobienstw ijednosci niz roznic. 10. Bernstein dowodzi. •bo"].co nie?".wiesz".no i" . mozna by w istocie ~znac. jakoby jezyk by! po prostu narzedziem reprezentacji i komunikacji tresci kulturowych. Ograniczone i malo elastyczne uiycie przyskiwkow i przymiotnikow. ii jest on oparty na operacjach logicznych i abstrakcyjnych pojeciach. Wprowadzono dodatkowe formy ksztalcenia dla dzieci uposledzonych jezykowo.jakigo konstytuuje. Uzycie jezyka wskazujace na bogate zasoby pojeciowej hierarchizacji doswiadczenia (Bernstein. szczegolnie ze badania empiryczne i teoretyczne dowiodly. Dla niego klasowo okreslony jezyk nie jest tylko jednym z dialektow.zozumiesz" i tak dalej. a Sq to cechy nieodzowne przy nauce. 1. ze wyiszosc jezyka rozbudowanego nad okrojonym w duzej mierze polega na tym.wymagaly uzywania wlasnie kodu rozbudowanego. Takie i inne rozwiqzania maja pomagac szkolom w tym. czesto niedokonczone zdania. Oceny mowiacego wyraiane przez strukture zdaii i ich szyk. Scisly szyk gramatyczny i skladnia reguluja przekaz tresci. 7. Czeste uiycie partykul wzmacniajacych: . ktorzy sprawnie posluguja sie dominujacym jezykiem. Z kolei kody rozbudowane charakteryzuja si~ nastepujacymi cechami: 1. jest to jezyk znaczefi implikowanych.!: w odmiennych .

Niechaj to zilustruje fragment z wierszalnglan is a bitch czarnoskorego brytyjskiego poety Lintona KwesiJohnsona (patrz A. nie zasluguja na miano Iiteratury (Ashcroft i in. przez mlodych Murzynow traktowany jako przedstawiciel dominujacej. Im bardziej pojmuje si!. wtedy bowiem jednoczesnie ustanawia on prawde i j. a podstawa ich wnioskow staly sie odpowiedzi na z gory przygotowane pytania. I tak obok lekcewaienia lokalnej kultury i kulturowych wytworow . pokazuje bowiem.obcych' powstaja metropolitalne wizje owych spolecznosci zgodne z wyobraieniami mieszkancow wielkich metropolii.!: zachecani przez swych ziomkow. Tak na przyklad sprawa sie miala w tych obszarach krytyki literackiej. gdyi lokuja si!. b) pisanie 0 kolonialnych i postkoioniainych spoleczenstwach przez ich rodowitych cztonkow nie jest wiasciwym przedmiotem literatury. 38). a w konsekwencji uiytkownicy niestandardowych odmian jezyka moga si!. ktorzy urodzili sie i iyj. Hiszpanii.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 90 2. s. b) pytania zadawai w studio bialy ankieter. 1938. w: Dittmar.nakladaj.. narodowosc W 1966 roku Bereiter i Engelmann zastosowali koncepcje Bernsteina do jezyka czarnoskorych dzieci w USA. nie sposob traktowac jezyka jako narzedzia sluzacego do przekazywania neutralnych politycznie informacji. rasa. ze jezyk to medium. 81). aby w ten sposob podkreslic swoja etniczna tozsamosc i zaakcentowac ambicje polityczne. Francji czy Walii.ld. s. jak wielka jest sila jezyka w konstruowaniu obiektow. Zdajac sobie sprawe z kwestii takich jak wspomniane wyiej. ie to inni b!.!:rzeczy". w ktorych operuje. aby dystansowali sie od kultury metropolii i jej zwiazkow znaczeniowych. obcej kultury..!:cz'l. 1989). by uznac go za siedlisko prawdy.prawdy". Konstruowanie takiego obrazu.!: nan »brzemie« wlasnego doswiadczenia kulturowego' (Ashcroft i in.rzeczywistosci' (Ashcroft i in.wykazywaly calkowity brak umiejetnosci przyswojenia sobie jezyka jako narzedzia pozyskiwania i przetwarzania informacji (Bereiter.l go jako neutralny i naturalny.l stawal srodkiem subtelnego ucisku wywieranego przez tych. innych dostarczaja konflikty jezykowe w Kanadzie. ktorzy maja za soba wiadze i sile. 39. .ldziwic.!: . 1976. 1989. neutralnym narzedziem. s. Owe metodologiczne uchybienia byly konsekwencja calkowicie apolitycznego potraktowania jezyka i jego uiycia. s. w ktorym jezyk jest naturalnym. jakie popelnili w swych badaniach Bereiter i Engelmann: a) wbrew deklaracjom wcale nie zajeli sie naturalnym uiyciem jezyka. gdy wiec jezyk scharakteryzujemy jako naturalny.. s. 1976.gdzies tam daleko". W takich sytuacjach trudno si!. VII. skoro swe znaczenia czerpie on ze spolecznych obszarow. ii jest czyms oczywistym i bezproblemowym. propos 2. s.lod jezyka klas srednich.!:gwarantuje.l poza obszarem ludzkiej manipulacji. W kulturze angielskiej szeroko rozpowszechnione jest przekonanie. ale nazwac go ubogim moina tylko w kregu ideologii tychie klas.porzadku" czy . co pozwala . We wszyst- .lLabov (1972b). ie l. w jaki sposob pisarze z krajow kolonizujacych przy uiyciu swego jezyka tworza obraz .ie niskie zdolnosci intelektualne czarnoskorych dzieci z niiszych klas znajduja odzwierciedlenie w ich niskich kompetencjach jezykowych" (Dittmar. Pojawiaja sie apele. a zarazem dekretowaniu prawdziwosci tych konstrukcji. w ktorym jest utrwalana hierarchiczna struktura wladzy i za sprawa ktorego okreslone zostaja pojecia . Konkluzjom tym sprzeciwil si!. ie utwory powstajace w dawnych krajach koionialnych. Szczegolnie grozne konsekwencje moie miec takie podejscie tam. . ie wprawdzie angielski rodowitych czarnoskorych Anglikow (BEV . dochodzac do wniosku. ie natura i to.!:mowili w ich imieniu alba tei ich wypowiedzi o wtasnej sytuacji zostana uznane za nieprawdziwe lub niegodne uwagi. aczkolwiek z innego punktu widzenia. ie w obronie przed uciskiem grupy mniejszosciowe staraja sie odrodzic i ozywic swe lokalne jezyki. 80). 1989.lwtasnie 0 jezyku.mowiacym. Inglan is a bitch w'en mi jus' come to Landan toun mi use to work pan di andahgroun but workin' pan di andahgroun y'u don't get fi know your way aroun' Inglan dere's Inglan dere's is a bitch no escapin' it is a bitch no runnin' whey fram it Linton Kwesi Johnson aby traktowali go jako wlasny.sie ze soba pojecia jezyka i prawdy. jakie S. Engelmann. 39). Wyrok taki opiera sie na dwoch przeslankach: a) Iokalne odmiany jezyka metropolii nie nadaja sie na jezyk literacki. w: Ashcroft i in. ktory prowadzii rozlegie badania nad niestandardowa angielszczyzna czarnoskorej mlodziezy i wykazal.nie wlasny j!. a pisane w jezyku metropoIii. I oto mamy kolejny przyklad tego. [ednym z przykiadow moie bye renesans hebrajskiego w swiezo utworzonym Izraelu. 1989). 1966.obcych spoteczenstw". Labov wskazal na dwa zasadnicze bledy metodologiczne. gdzie mowi si!. W obliczu imperialistycznej mocy kulturowej jezyka metropolii pisarz i w ogole uiytkownicy lokainych wariantow tego jezyka s. To dobry przyklad slusznosci tezy. z ktorym nie rozmawiali w sposob swobodny i otwarty. sprawia. a nawet zajedyne narzedzie docierania do niej. gdyi w ten sposob korzystaja z jezyka na swoj sposob i .!: same przez sie prawdziwe i wiarygodne. tym Iatwiej bedzie si!.lzyk nasycic swoim duchem" [Rao.. co naturalne.6). . gdzie uznano. tak jakby przemawial on w ten sam sposob do kaidego i w kaidej sytuacji.43 91 J~zyk.lznaleze w sytuacji. Praca Edwarda Saida z roku 1993 takie podejmuje problem imperializmu kulturowego. s.Black English Vernacular) roini si!. bedziemy sugerowac. nie zas z iywym doswiadczeniem tych. gdyi dzieci te . a stad juz tylko krok.

Dlatego tei trzeba uiywac nieseksistowskich alternatyw przykladowo wyliczonych poniiej: [the man in the street .prawa czlowieka: peoples '/citizens .godziny pracy. the rights of the individual. mankind -ludzkosc.co do jednego.f}PI9§. workinq. Zilustrujemy to lista wskazowek sporzadzonych przez British Sociological Association (BSA). running . to a man . humanity . manpower. funkcjonowanie dzieki zapewnieniu obslugi. a true w jaki sposob je wykorzeniac. formative man/mankind mankind person.m~iczyini i kobiety. working people . a majacych ulatwic poslugiwanie sie jezykiem antyseksistowskim. manning .~mach..zatrudnieni.kazdy: unanimously .sztuczne.. Wytyczne BSA dla j~zyka antyseksistowskiego • I. eliminujac w ten sposob kobiety ze wspolbudowanego przez jezyk obrazu swiata.Teoriakultury Komunikacja reprezentacja i 92 kich tych przypadkach chodzi 0 wyzbycie sie tozsamosci (s. people . broadcast seminal ancestors founders classic art/artists domineering. worker . models of man. the rights of the individual Chair supervisor workforce.rzemieslnik/rzemieslnicy.wyprodukowane. synthetic . manufactured peoples 'Zcitizens' rights.father .ojciec). artificial. human beings . staff. working. ze dla czytelnikow niniejszego opracowania bedzie to impuisem do za: stanowienia sie nad tym. aby w !ego czasopi.. Oto alternatywne rozwiazania. everyone . people lay person. w jakiej skali i jakimi drogami umacniamy w naszej pracy niewlasciwe. obrazy. labour power . publicise classical. 256) narzucanej przez cudzy jezyk.siia robocza. people. labour power. gdy ma si~ na mysli obie plci. person . ana dodatek liczne rzeczowniki zakoticzcne Sol przyrostkiem -man. supervisor . unanimously.w zaleznosci od kontekstu. workforce. human beings men and women.personel. gdy ma si~ na mysli czlowieka w ogole czy ludzkosc.praca. craftsman/men . models of the person . manufactured . czlowiek. men and women .prawajednostki.istoty ludzkie. workhours . Chairman . Mamy nadzieje. wzorce.syntetyczne. co stale sie jednym z kluczowych problemow w toczonych w latach dziewiecdziesiatych XX wieku dyskusjach wokol . foreman. the rights of man . man-made .nadzorca. non expert . J~ZYK SEKSISTOWSKI J~2YK ANTYSEKSISTOWSKI 93 the man in the street layman man-made the rights of man Chairman foreman manpower craftsman/men manning to a man manhours the working man models of man one man show policeman/fireman I I ~ . non expert synthetic. people in general. aby odbierac mu charakter narzedzia ucisku.rod ludzki] Bardzo czesto w kontekstach. strazak. without exception uiorkhours Waznym elementem polityki BSAjest to. humanity. referat~ch wyglaszanych podczas organizowanych przez me konferencji oraz podczas ich obrad uiywany by! jezyk antyseksistowski.2b~-----""'-'~'O"·"""':"""""''''''-l'·. staffing . obsadzenie personelem.osoba.niefachowiec.zatrudnienie. very skilful top copy/original Dear Madams and Sirs inform.solowy wystep: policeman/fireman (firefighter) . staff . craftsperson/people . seksistowskie i heteroseksistowskie przeslanki.robotnicy.wytworzone przez czlowieka. the working man. worker.policjant. running everyone. police . rightsprawa ludzi/obywateli. lay person -laik.mezczyzna. r "lJ2r. people ludzie.jednomyslnie: without exception .ludzie: layman. uczulajac na formy dla niego charakterystyczne i sugerujac antyseksistowskie alternatywy.obsadzenie ludimi. working people models of the person one person show police officer/fire-fighter uzrcrs HE/MAN Nie nalezy uzywac man. one person show .ludzkosc: humankind .. wybiera si~ jednak formuly z man czy innymi meskimi ekwiwalentami (np. Niniejsze wytyczne maja pomoc czlonkom BSA w unikaniu jezyka seksistowskiego. employees craftsperson/people staffing. W ich efekcie pojawilo si~ dazenie do takiego uzycia jezyka. .politycznej poprawnosci". employees . J~ZYK SEKSISTOWSKI ~2YK ANTYSEKSISTOWSKI forefathers founding fathers old masters masterful master copy Dear Sirs disseminate."r~kodzielna" osoba/ "r~kodzielni" ludzie. artificial.bez wyjatku: manhours.. koncepcje czlowieka.szary (przecietny) czlowiek.robotnik. one man show.przewodniczacy: Chair . humankind [man .przewodnictwo.

b. trzeba pamietac 0 tym. z drugiej jednak strony moze si~ zdarzyc. old masters . WERS]A ANTYSEKSISTOWSKA: Wszystkich uczestnik6w spytano. a USA Sq tylko cz~sci'!. ani kompletny wykaz porod. founding fathers . neokolonializmu. dzieki temu bowiem nie unika sie sugestii.oryginal.klasyczny. original. ie stanie si~ przedmiotem krytycznych ocen. ie j~zyk ma nie tylko ogromnq site.funkcjonariusz policji. kt6rego nabraly w ramach kolonialistycznej wizji swiat a i bywaja wiazane z koncepcjami spoiecznego darwinizmu ignorujacymi dzieje swiata niezindustrializowanego.zaloiyciele. wyboru swej tozsamosci. jesli chodzi o ksztaltouianie i umacnianie przenaiadczeii oraz uprzedzeti. a obejmuje Iacznie 050by 0 pochodzeniu afrykanskim. sugerujac solidarnosc wobec rasizmu.przodkowie. formative . disseminate . 0 kt6re chodzi. etnocentryzmu i rasizmu. uzywajac liczby mnogiej lub w og61e ornijajac formy trzeciej osoby liczby pojedynczej: ' a. glowna wersja (top copy). ze trzeba uszanowac roznice charakteryzujace osoby pochodzace z Pakistanu. W Zjednoczonym Kr61estwie pojawiiy sie jednak watpliwosci.nasienie meskie]. ii ktos. W takich jednak kontekstach jak prace Norberta Eliasa cywilizacja nie ma rasistowskich konotacji. gdy wypowiadajq si~ na tematy zwiqzane z narodouiosciq i etnicznosciq. Niejest to ani wyczerpujqca lista. poczuje sie uraiony nazwa nawiazujaca do "kraju jego przodk6w". a majace afrykanskich przodk6w. inne wyrazaja przekonanie. Poludniowa i Polnocna. uwag i sugestii. Walijczyk6w czy Irlandczyk6w. Azjata . karaibskim czy poludniowoazjatyckim.. "Seksistowski" charakter disseminate i seminal polega na tym. dwie Arneryki.dawni ojcowie (dziadowie.jesli chodzi 0 powielanie tych pored. Autorzy przedstawionego tu wykazu nie roszczq sobie pretensji do absolutnej slusznosci i majq nadzieje. I.brytyjskich Azjatach" czy "chinskich Brytyjczykach". Indii i tak dalej. Czarny . W naukaeh spoiecznych trzeba bye siuiadomoum tego. pradziadowie). przeciw czemu wystepuje wielu Szkot6w.stosujac ten termin. classic art/artists . aby podkreslac owo zr6inicowanie. Klopotliwych sytuacji mozna tei uniknac. ze slowa te wywodza sie od semen . Dlatego tei peume terminy b~dq sie pojauruu: i znikac szybciej nii odpowiednie wytyczne iporady. najlepiej wyrainie to podkreslic. jakie ma one w angielszczyinie ("czarna owca".ojcowie zaloiyciele. "brytyjski" moze sugerowac falszywa jednosc. aezkolwiek chciafoby bye 0 tym informouiane. master copy. ANTYRASISTOWSKI Jlj:ZYK BSA: UiYTECZNE PORADY tych dw6ch skladowych zaciemnia r6inice mi~dzy obiema grupami i dlatego nalezaloby tu uiywac dw6ch termin6w.). ze dobrym sposobem na okreslanie mniejszosci etnicznych w Wielkiej Brytanii jest m6wienie o . Dear Madams and Sirs . ale takie wielkq dynamike. "czarna lista" itd.rozpowszechniac: broadcast . S'!. Cywilizacja/cywilizowany .publikowac: seminal. Siowo to nabralo politycznych konotacji wraz z aktywizacja polityczna czarnosk6rych mieszkaficow USA. niezgadzajacych si~ na takie nazwy. classical . ancestors .informowac: publicise . "czarne wsp6lnoty". WERS]A SEKSISTOWSKA: Kaidemu uczniowi trzeba dac czas. Pojawiaja si~ jednak giosy.' 95 Poniiej podajemy przykfady uiycia przez badaczy spofecznych wfasciwych term inow ifraz. kt6rzy doswiadczaja strukturalnej i instytucjonalnej dyskryminacji z racji koloru sk6ry. kt6rzy z duma akceptowali je jako wyraz ich tozsamosci na przek6r negatywnym konotacjom. Pakistanu. gdy takie uzycie tego siowa bedzie uznane za lekcewaienie kulturalnej i etnicznej roznorodnosci grup zajmujacych inne miejsca w strukturze brytyjskiego spoleczefistwa.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 94 officer . Amerykailski . czy zgadzaja sie odpowiedziec na pytania.drodzy panowie. Brytyjczyk . Tego naleiy unikac i w odpowiednich miejscach uzywac form on/ona. staja przed koniecznosci'!.terminy te nadal nosza rasistowskie zabarwienie. domineering .okreslenie to odnosi si~ do ludzi.mistrzowski. BSA daje wolnq r~k~. a wiec z Indii.w Wielkiej Brytanii najczesciej okresla sie tak ludzi z subkontynentu azjatyckiego.jorefathers .jednak sytuacje. czy naleiy tym terminem obejmowac ludzi z Azji Poludniowej z uwagi na znaczne jej zr6inicowanie kulturowe. inspirujacy. Dlatego maj'!. Trzeba jednak zauwazyc. ze osoby. wydaje si~ jednak. iyje w Wielkiej Brytanii.termin ten coraz bardziej wypiera a fro k a r a i bski jako przymiotnik okreslajacy osoby pochodzace z Karaib6w.drodzy panstwo. tej ostatniej.nadawac. ze generalnie laczenie . inform .bardzo utalentowany. czesto jest zastepowany przez meski zaimek i jego pochodne. aby zapoznal sie z materialem.zwycieski. Bangladeszu. Gdy rzeczownika cztouiiek uzywa sie w sensie og61nym. Niekt6re z takich grup etnicznych w Wielkiej Brytanii protestuja przeciw okreslaniu ich tym mianem. Dear Sirs . czy zgadza si~ odpowiedziec na pytania. wygrywajacy. ze samo okreslenie "Brytyjczyk". imperializmu.nierzadko moina spotkac sie z pogladem. czyja rodzina od kilku pokoleii. ie s'!. Przy wszystkich tych niewatpliwych odmiennosciach uiycie jednego okreslenia akcentuje wsp61ne poddanie r6inych grup dzialaniom europejskiego kolonializmu. a nie jednego. masterful . founders . WERS]A ANTYSEKSISTOWSKA: Trzeba zapewnic uczniom odpowiedni czas na zapoznanie si~ z materialem. rozstrzygajacy: very skilful . Bangladeszu i Kaszmiru.dawni mistrzowie i arcydziela dawnych mistrz6w.plodny. jego/jej i tak dalej. WERS]A SEKSISTOWSKA: Kazdego uczestnika spytano. Afrykailsko-karaibski . ie zreczniejsze byioby uiywanie tutaj liczby mnogiej: "czarne narody".sztuka klasyczna/klasyczni tw6rcy.c na mysli USA.

ze nauki spoleczne i ich rzecznicy w iadnym stopniu nie powinni promowac jednych grup etnicznych kosztem innych ani przyczyniac si~ do zaogniania konfliktow miedzy nimi. Deborah Tannen (1999) dowodzi. mozna zasadnie pytac 0 to.dodatkow" niz w jezyku meskim. konteksty. ze . Liczne Sij. ze jezyk moze bye wyrazem postawy patriarchalnej. ie jako srodek ekspresji zawsze jest on poddawany interpretacji. podczas gdy jezyk kobiet jako bardziej nastawiony na wspolprace. co wedlug niej odzwierciedla spoleczne podporzadkowanie kobiet mezczyznom.jest to okreslenie przestarzale i zastosowane do ludzi 0 czarnym kolorze skory.czarny Azjata" jest rozwiazaniem 0 tyle ryzykownym. wychodzac od obserwacji nad uzyciem jezyka przez siebie sama i przez swoje znajome. Chociaz jednak ustalenia Tannen zasadniczo pokrywaja si~ z konstatacjami Ardenera i Lakoff. Dyskusje nadjezykiem odwolujace sie do pcdejscia socjolingwistycznego wskazuja jak bardzo jezyk jest osadzony w spolecznych jego uzyciach i w jakim stopniu nasycony jest ustrukturowanymi roznicami spolecznymi. przypomina nam. nie musi to bye jego czy jej jezyk. ze kobiety z niiszych klas znacznie rzadziej uzywaja zwrot6w obrailiwych nii mezczyzni z tej samej klasy. W Stanach Zjednoczonych termin . akcentujace roznice. aby je slyszano. ze w jezyku kobiet jest wiecej . Zauwazyl na przyklad. takie sytuacje. gdyi mniej w nim pewnosci i asertywnosci niz w meskich wypowiedziach. iz rozmowy miedzy mezczyznami i kobietami trzeba rozumiec jako forme komunikacji miedzykulturowej. ze bardziej Sij. sugerujac. gdyz chodzi jej 0 stworzenie miniwsp61noty porozumienia z osoba sluchajaca a . ie jezyk kobiecy jest formalnie (nie tresciowo) slabszy od jezyka mezczyzn. Kolorowy .czarni' nabierze podzwieku rasistowskiego. musimy brae pod uwage intencje auto row . jak jezyk uiywany jest w roznych grupach wiekowych.4 J~zyk i plec W rozdziale 1 wspomnielismy 0 tym. komunikacja i reprezentaeja. doszla do wniosku. gdyi dla niej tworza one rozne dyskursy (s. (Porady antyrasistowskie BSA.dodatek" pelni funkcje wezwania. w ktorych okreslenie . a takze uczyc si~ meskiego jezyka.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 96 Zarazem trzeba nieustannie pamietac 0 tym. nieprawdaz?". drugi .czarny Brytyjczyk".4.nieprawdaz" w zdaniu . a w swych postawach . a nie hierarchie. glosy mowiace. gdy nawet uiytkownik rodzimego jezyka staje sie niemy lub gluchy. 166) niz hierarchie nadi podrzednosci. bardziej »malomowne« od mezczyzn". s. Tak jak w omawianych wczesniej w tym rozdziale kwestiach zwiazku jezyka z podzialami klasowymi problemy jezyka i plci przypominaja ze nawet gdy ktos m6wi swym rodzimym jezykiem. Oto jak Tannen charakteryzuje jezyk meski i kobiecy: J~zyk meski Hierarchie J~zyk kobiecy Siec Niezaleznosc Informacja Uwaga Powazna rozmowa Wyiszose Wladza Intyrnnosc Wspoludzial Symetria Pogawedka 2.kobiety Sij. ie nierzadkie SCI. ze jest bardziej trywialny czy mniej funkcjonalny od meskiego. konkludowala Lakoff. Znaczy to. w kt6rej. majac na mysli. traktowane jako obrailiwe.5 [ezyk a kultura: j~zyk a wladza Prace Deborah Tannen podnosza wazne kwestie zwiazane z jezykiem. Takie odmienne podejscie do jezyka. etnicznymi i plciowymi. to jezyki tak odmienne.na wykluczenie i wsp61zawodnictwo.czarny' czy .mniej asertywne. Rozwazalismy zwiazki jezyka z podzialami klasowymi.4. podobnie Labov (1966) w swych badaniach nad jezykiem i r6inicami klasowymi zauwaiyl r6inic~ w uzyciu jezyka przez mezczyzn i kobiety. Mowiaca jest tu mniej nastawiona na wymiane informacji. takze kobiety protestuja ze w sferze publicznej ich glos jest nieslyszalny albo dyskwalifikowany przez jezyk dominujacy. niemniej dla niej bardziej istotne sq. a obowiazujacy na nich jezyk jest nasycony znaczeniami meskimi (Ardener. gdyi tam dotyka problemu radykalnego etnicznego odgraniczenia. a bardziej na potwierdzenie. rasowymi. a przez owe . Pierwszy jest raczej nastawiony na akceptacje i kooperacje. Gdy rozwazamy jezyk jako system znaczeri. a z kolei stosowanie kapitalizacji . Owa formalna slabosc polega miedzy innymi na tym. Podobnie jak pisarze postkolonialni i uiytkownicy jezykow niestandardowych. ktorzy z powodu koloru skory doswiadczyli dyskryminacji ze strony stanowiacych wi~kszose bialosk6rych Anglosasow (WASP). w kontekstach instrumentalnych jezyk kobiet jest Nizszosc Brak wladzy w swoim sa- Problem porozumienia miedzykulturowego zabawnie skomentowal tyrycznym rysunku (ilustracja 2.4) Jacky Fleming. kulturowe r6inice (s.Ladna dzis pogoda.kolorowi" jest uiywany przez tych.dodatki' rozumieLakoff na przyklad . ze taki wlasnie jest spoleczny los kobiet. one nastawione na roznice. apelu. ze kobiety rnusza walczyc o to. . W efekcie. 52) 0 swiecie. 1974. Znaczenie i sila jezyka zaleza od spolecznych uwarunkowan: mozliwe Sij. VIII). [ezyka kobiet i mezczyzn nie por6wnuje w kategoriach sily czy sprawnosci. ze areny publicznego dyskursu sa najczesciej zdominowane przez mezczyzn. Wspominane tutaj analizy socjolingwistyczne klada nacisk na splecenie jezyka z hierarchiami wladzy i ujmuja go jako narzedzie dominacji lub podporzadkowania. marzec 1997) 97 slabszy. ze Sij. Robin Lakoff jako jedna z pierwszych podjela problem kobiet i jezyka w ksiazce Language and Women's Place (1975). W sumie Labov okreslal jezyk meski jako nastawiony na konkurencje i agresywny. W kontekstach poludniowoafrykaIiskich winno bye uiywane ostroznie. a odmiennosc jezyka kobiecego nie oznacza. 2. Edwin Ardener w rozprawie z 1974 roku zasugerowal.

przepraszam. Kazda kolejna wypowiedz stanowi wybor na osi paradygmatycznej. dla naszych celow wystarez~ jednak powiedziec. Przy tego typu podejsciu trzeba dysponowac bardzo wieloma informaejami 0 uezestnikaeh (0 ich pochodzeniu. Labov. 0 ktorych mowilismy w sekcji 2.2. (Zr6dlo: Fleming. a zapewne takze inna forme. a nie biadolic. 45). Trzecia wersja pokazuje jeszcze inna mozliwosc: A: B: Dziefi dobry.5. Kazdemu punktowi na osi paradygmatycznej odpowiada zespol mozliwych wyborow: w standardowych rozmowach wystepuja konwencjonalne oczekiwania co do wyboru. Komunikacja mi~dzy m~iczyznami i kobietami. nie moge sie doczekac. Kiedy na przyklad dwoch znajomych Anglikow spotyka sie na ulicy.).. kiedy sit< poprawi.6 Etnografia mowienia Badania etnograficzne staraja sie zrozumiec i ocenic spoleczne zachowania z punktu widzenia aktorow. a rozmowa. Przez zwiazki syntagmatyczne rozumiemy wiezi rozwijajace sie w trakcie trwania rozmowy. zainteresowaniach. Kiepska pogoda. 1972b). cechach spolecznych i osobowych. 50) Ilustracja 2.oraz sytuacji (eel i tresc rozmowy. 1992) Kazdemu zdarzeniu na osi syntagmatycznej odpowiada pewna cecha na osi paradygmatycznej. a zebrane dane interpretuje sie. checi do rozmow) . W \~ (Pr. a ciqg zdarzen jest efektem wzajemnego oddzialywania obu osi.4. O~syntagmatyczna i os paradygmatyczna. umieszczajac je w szerokim kontekscie spolecznym. au ciebie? Tez w porzadku. w jaki sposob w aktach wypowiedzi znaczenia Sq tworzone i oceniane. Wymiar kombinacji (syntagmatyezny) (metonimia) ~~ ~ Ilustracja 2. jej miejsce. chociaz poprawna. Model zwiazkow paradygmatycznych i syntagmatycznych w badaniach nad kultura zostal przejety ze strukturalnej lingwistyki i znalazl szerokie zastosowanie w roznych przedsiewzieciach strukturalist6w (s. typowa rozmowa ma mniej wiecej taki przebieg: A: B: A: B: Dzieri dobry. to znaczy usilujac zidentyfikowac wiezi taczace spoleczne zaehowania ze zdarzeniami. ideami i instytuejami jawnie lub niejawnie obeenymi w polu obserwaeji .5-) Rozmowa moze sie toczyc jeszcze jakis czas w tym duchu. na ternat. relacje miedzy uczestnikami itd. W tym drugim przypadku paradygmatyczny wybor B ucina rozmowe. jak akty wypowiedzi Sq przekazywane i odbierane. Ich metodami sq obserwacja i wywiad. ze sekwencja A:B:A:B to zwiazek syntagmatyczny.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 98 frzeba odpowiadac. W kulturze ~ngi~lskiej odpowiedz taka. Hartley. Co siychac? [eden bilet powrotny prosze. ich graficznym wyrazemjest horyzontalna os diagramu (ilustracja 2. [edna z metod badawczych stosowanych w jezykoznawczych badaniach etnograficznych jest ustalanie paradygmatycznych wyborow dokonywanych przez auto row wypowiedzi. 1978. moze miec zupelnie niespodziewany przebieg. Etnografia mowienia to jedna z technik badania. Co siychac? Mam klopoty.. jesli sie natychmiast nie zakoriczy. a wiec to. Wymiar selekcji i asocjacji (paradygmatyczny) (metafora) 99 e) . Gdyby byly one inne rozmowa mialaby inna tresc. . prawda? Kiepska. 2. Co siychac? Wszystko w porzadku.4. wypowiedzi i ich odbiorcow. aby ustalic zasady rzadzace ieh rodzeniem sie i formowaniem w okreslonych sytuaejaeh spoleeznych. i wyglaszane w sytuaejaeh eksperymentalnyeh (por. zazwyczaj nie jest oczekiwana I m~ze ~rawie A_ w ~onste~acjt<.. 0 tym nie rozmawiac. s.Etnografia mowienia bada wypowiedzi i naturalne. (Zr6dlo: Fiske. ale wolalbym Wybacz. na przyklad: ' A: B: A: Dzieri dobry.

. Dopoki tylko rnyslimy. ktore z pelna swiadomoscia staraja sill przekazywac znaczenia. zabilem". A jest w stanie zinterpretowac uzyskana odpowiedi w sposob bardziej pelny (i zapewne bardziej adekwatnyl. wspolnoty jezykowe moga z nim robic. gdyi jego forma i zwiazki Sq.. [ego elastycznosc wyrasta jednoczesnie z regularnosci i kreatywnosci. "Ja (przeciagty gtos i wyraz zdumienia na twarz!) jq. .. Zycie spoleczne. J~zyk a komunikacja i reprezentacja: podsumowanie Wydaje sill. jezyk jest czyms najbardziej oczywistym. moiemy ustalie klarowny i logiczny ciag znaczen.._"_.. jest wyspeejalizowana gal~ziq. co chca.. jak pokazuje Bourdieu... 1994). Zakres owych uzgodnien jest zaleiny od sytuacji spolecznych i domen semantycznych.. a takie reprezentacji idei i mysli. zwlaszcza kiedy polegaja na grze slow.. jak chociaiby jezyk prawniczy. Istotne jest tutaj to..= .. Zabieganie 0 scistosc znaczen moze skazac kogos na niemote: zwyczajowy jezyk . To dzieki obserwacji i ana1izie uiycia iezyka jestesmy w stanie zrozumiec.. a nie ogolny.". zone.". wszelkie wiec zamierzenia nowatorskie. ktore trudno jest przekazac w jezyku pisanym.. z drugiej ... _. Przyczyny moga bye rozne: B chciai zbic A z pantalyku. podczas gdy zadnych trudnosci z ich zrozumieniem nie maja osoby przy nich obecne. Rejestrowane przez etnografie mowienia przekaz i odbior znaczen zwracaja uwagil na szczegolne cechy jezyka. Ale nawet w tym przypadku istnieje.'J.. gdyi ma dostep do informacji. a istotna przyczyna takiej sytuacji jest to. ktore pozwalaja wychwycic wzorce jezykowe. jak moiliwe sa akty wzajemnej interpretacji.. aby obaj nalezycie je interpretowali.stanowi mimesis w dzialaniach tak oczywistych. Na przyklad B mogt swoje slowa wykrzyczec.Zanim przem6wimy. badan etnograficznych i obejmuje skrupulatna rejestracje parametrow gramatycznych. 1991. ze porozumienie silt nie powiedzie.. Poniewai jezyk jest konkretny. Powiedzialem.. 0 tyle myslenie ma charakter sieci (Bloch. to dopiero wypowiedz czyni zen problem: problem kulturowy".. Niech to zilustruje przyklad z sali sadowej. chcial jak najszybciej przerwac rozmowe.. ze na jego oswiadczenie. (ton pelen niewiary) zabilem (wyraznie zaakcentowany ton pytagcy)?"..". moze tez bye gtuchy alba zupelnie blednie rozpoznal sytuacje. regularne i konwencjonalne.. czytelniku. tonie. wiedzac.". zdany [estes na odgadywanie. To wlasnie w swej tworczej formie jezyk bada mozliwosci uzgodnienia znaczen w repre- ~~. alba wtedy... Rezultaty tych badafi wskazuja na to... 1994)... A zas.. kt6rego jadro stanowia procesy wzajemnej interpretacji. ktora z tych ewentualnosci jest najbardziej prawdopodobna. sfera uzgodnieri: przewazajaca liczba spor6w prawnych dotyczy wiasnie znaczen jezykowych. aby w ten sposob zapewnic dokladny przekaz znaczenia.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 101 100 Tutaj pada wprawdzie odpowiedz. . 1991)... Naszym zdaniem ta pozorna sprzecznosc stanowi wrecz istote jezyka: k 0 n styt u uj q.."~g".:DZIA:Panie X.. ktorych szczegoly wspoiokreslaja znaczenie poszczegolnych slow i fraz. Z jednej strony jest skutecznym narzedziem komunikacji i reprezentacji. ie te charakteryzuja sill niekiedy bardzo wyspecjalizowanym i precyzyjnym jezykiem. SJ. ~ ~ :~ ~ I L_. ito wcale niebagatelna... na przyklad w trakcie rozmowy telefonicznej.l ~ ~ ~ .. jak w powyiszym przykladzie. Nagrania naturalnych wypowiedzi Sq. przesluchujacy pana oficer zanotowal. W takich sytuacjach rozmowcy staraja si~ o formalna poprawnosc i logicznosc wypowiedzi. ze w samym sercu jezyka kryje sill paradoks.~_.. niepodobna jednak z gory przewidziec.J ~ ....l i .... tworcze musza dokonywac sill W obrebie metafor owego konkretnego jezyka. Podczas gdy ty. Istnieja takie formy jezyka i style jezykowe. jesli znaczenie ma bye przekazane odbiorcom. ze rzadko rozmowcy trzymaja sie wiernie regul gramatycznych i formalnych zasad jezyka. Najczesciej ma to miejsce. przy nich potrzebne. gdyi chodzi jedynie 0 ich praktyczna skutecznosc (Ienkins. wiekszosc spolecznej aktywnosci dokonuje sill bez posrednictwa jezyka . gdy do dyspozycji jest tylko jeden kanal komunikacyjny (jak w przypadku rozmowy telefonicznej)..jego powodzenie wyrasta z opcjonalnej natury: poniewai jest konwencjonalny.. iz jezyk pozwala na uzgadnianie znaczen. ale w rozwaianym kontekscie (spotkanie na ulicy dwoch znajomych) B z jakichs wzgledow dokonal niekonwencjonalnego wyboru paradygmatycznego.~. gdyi moga je osadzic w kontekScie wydarzen i sytuacji. a takie uzgadnianie znaczeri miedzy autorem wypowiedzi i jej odbiorca... W poszukiwaniu teorii komunikacji bada sill wypowiedzi w bardzo roznych sytuacjach.. chyba ze niesie ze soba informacje 0 wzoreach jezykowych. glosnosci i szybkosci wypowiedzi i w ogole 0 zachowaniu mowiacych._... Czy zatem przyznal sill pan do zarzucanego panu czynu? PAN X: Skadze. -.. ktore odgrywaja istotna role przy przekazywaniu infarmacji..... wykorzystujac niezdeterminowanie jezyka: przykiadami moga bye poezja i humor. a takie jej zakresu. gniewnie przy tym wymachujac r~kq" alba tez wypowiedzial je cicho i z lekkim usmiechem.. Pomiar owej kompetencji. W konkretnej wypowiedzi bardziej wyakcentowana moie bye wolnosc alba uregulowanie. ze rozmowca nawiazuje do opowiedzianego wczoraj kawalu. ktore w ogcle umozliwiaja iycie spoleczne [jenkins.. odrzeki pan: "Jajq... ta sytuacja zas odpowiedzialnajest za stala mozliwosc.~ . Parkin. gdy rozmowcy nie moga widziec sie nawzajem. gdyi widzielismy juz w tym rozdziale.. ze 0 ile jezyk jest linearny.. w bezposredniej rozmowie.. Sam zapis naturalnych wypowiedzi moze bye bardzo mylacy. jakie znaczenia zostana uzgodnione w rozmowie. Ten negocjacyjny charakter jezyka jest wzmacniany przez jego pol i s e m i c z nos c: siowa maja wiele znaczen. ze wypowiedzi rnaja bezposrednie konsekwencje dla autora i odbiorcy: kompetencja komunikacyjna wymaga. wcale nie jest zaskoczony jego odpowiedzia.. To w akcie komunikacji ujawnia sill fragmentaryczny i negocjacyjny charakter jezyka.wystarcza" dla rutynowych interakcji i. ale drugi aspekt jest zawsze obecny. iijego zdaniem zabil pan swojq. jest moiliwe dzieki temu.. jak powiada Weiner (1991): .znane. czesto niezrozumiale dla siuchaczy. ii slowa nie sq. go r 0 i n ice."...

Analizy Bergera posluza nam teraz za punkt wyjscia do refleksji nad zwiazkami miedzy malarska reprezentacja a wzorcami klas. Po drugie. a na poczatek bedzie to sztuka. lecz go nie kolonizuje. w jaki osoby i przedmioty s'!. Londyn) [ak dotad zajmowalismy si~ w tym rozdziale roznymi kwestiami zwiazanymi z j~zy' kiem i komunikacja skupiajac sie przede wszystkim na zwiazkach reprezentacji ze sprawowaniem i rozdzialem wiadzy. dla kt6rego jest oczywiste. ktorzy zamawiali dzielo. dla takiego ich posiadania. [ezyk wytycza spoleczny obszar wspolnoty mowienia. jak gdy chlodnym i wyzbytym emocji jezykiem uzasadnia sie brutalne dzialania. nieprzyjaciela". ktora rna wygladac jak rzeczywista. gdy stala sie wyrazem . Ale ta forma prezentacji zwiazana jest z posiadaniem takie na inne sposoby. Po pierwsze. Realizm a kapitalizm konkurencyjny realistyczna .i'!. Teraz weimiemy pod uwage bardziej swoiste formy reprezentacji. Sarna analiza jezyka nie ujawni nam prawdy rzeczy: z racji elastycznosci i niezdeterminowania jezyk moie maskowac znaczenia.ce si~ z intonacja i sil'!" a takie milczenie. Klasa dominujaca przy takiej produkcji sa kapitalisci. aby mozna je bylo wymieniac.zneutralizowac sil~ iyw'!. kiedy koficzy si~ ta tradycja. przedstawione na obrazie Holbeina Ambasadorowie [ilustracja 2.5 Sztuka i reprezentacja I1ustracja 2. ktcrzy nie s'!.c cal'!. a obalil j'!. ie malarz stara si~ stworzyc iluzje.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 103 102 zentowaniu i komunikowaniu. (Zr6dlo: The National Gallery. kapitalizmu. dobrym przykladem moie bye jezyk wojskowy.c schematycznie w diagramie przedstawionym na ilustracji 2. Niektorzy korzystaja z jezyka. Twierdzi. mozna relacje miedzy sztuka a sposobern produkcji uj'!.1 John Berger: malarstwo olejne. Zdaniem Bergera z tradycyjnym malarstwem olejnym wiaze si~ realizm. by klamac. realizm i kapitalizm W Sposobacli uiidzenia (1996) John Berger analizuje r6ine aspekty europejskiego rnalarstwa olejnego. Trudno precyzyjnie okreslic. na przyklad miajac skojarzenia wi'!. co nastapilo w wieku XVI. 2. ie wprawdzie techniki uiywane przy malowaniu ptocien olejnych znane byiy jui w czasach antycznych. nakazujacy iolnierzom . inni . poetami. ze ludzi i rzeczy mozna posiadac. Kapitalizm konkurencyjny Dominujaca klasa kapitalist6w I I Reprezentacja I1ustracja 2.7. Berger przede wszystkim charakteryzuje malarstwo olejne historycznie. scisle splecione z rozwojem kapitalizmu. ktore potrafi bardzo wymowne. a dzis s'!.7. obrazy s'!. sama ta praktyka jednak upowszechnila sie dopiero wtedy.6). Sarno spojrzeDie bierze w posiadanie. J~zyk chce obj'!. a wiec towarami zyskujacymi niekiedy bardzo wysokie ceny. Tradycyjne malarstwo olejne sku pia sie na elementach posiadanych przez osoby malowane i tych. twierdzi Berger. obiektami oiywionego handlu.by cos zataic. nie w tym sensie. a takie nad zwiazkiem malarstwa olejnego z rozwojem kapitalizmu. w kaidym razie silnym dla niej ciosem byl impresjonizm. same malowidla byly czescia dobytku. ie wymuszaja widzenie. Okres dominacji malarstwa olejnego. ktorzy sa wlascicielami srodkow produkcji wytwarzajacych towary. Holbein Ambasadoroune (1533). plci spoiecznej i seksualnosci. Inspirowany przez uwagi Waltera Benjamina na temat skutk6w upowszechnienia sie reprodukcji malarskich (patrz rozdzial 9). przekazujac ""1<1""'. ale jej nie definiuje. tak komponowane. kulture.5.6. czyli buriuazja."·:! nia. Aby to wyjasnic. lecz dlatego. uzupelniaja jezyk 0 pozawerbalne srodki (por. ie obrazy staraja si~ tylko imitowac rzeczywiste przedmioty i sytuacje. Berger analizuje sposob. kt6ry jest sposobem produkcji rzeczy dla kupna i sprzedaiy. kubizm. zastanawia sie nad reprezentacja plci i konstruowaniem plci spolecznej. DJatego "okres tradycyjnego malarstwa olejnego mozna z grubsza ograniczyc datami 1500 i 1900" (tamie). 2. a wiec dobra przeznaczone na sprzedai. niekiedy myslnie. Zdaniem Bergera te aspekty malarstwa olejnego s'!. to zarazem klasyczny okres dominacji tej wtasnie klasy. Nieco upraszczajac jego argumenty. Ci z nas. rozdzial 7).szczegolnej wizji zycia".

w kt6rym ksztaltowaly sie wsp6lczesne stosunki spoieczne. Obrazy odmalowuja Kapitalizm monopolistyczny Nowa klasa srednia (menedierska) I I Reprezentacja modernistyczna I1ustracja 2.5. a zasadniczo realistyczna reprezentacja malarska zalamuje si~ pod koniec XIX stulecia. zarazem jednak stworzenie systemu przejezdnych ulic polepszalo warunki dystrybucji kapitalistycznych d6br. Georges Seurat.2 Impresjonizm a modernizm Nie moiemy przedstawic tu analiz Clarka w caiej ich wielowatkowosci i musimy sie ograniczyc do kilku zasadniczych tez. opartym na wolnym wspolzawodnictwie znacznej liczby stosunkowo niewielkich kapitalist6w. Owe obrazy zaczynaja zrywac z opisanym przez Bergera realizmem. kt6ry an alizuje nurt impresjonistyczny w sztuce w kontekscie zmieniajacego si~ w drugiej polowie XIX stulecia charakteru Paryia.aktowi" spos6b widzenia niekoniecznie ogranicza sie do sztuki.4). Kenneth Clarke stwierdza w swej ksiazce The Nude. gdzie chodzi 0 plec. podczas gdy akt jest gatunkiem artystycznym. ze przebudowa Paryza zgodnie z wielkirni planami barona Haussmanna.J. Kobiety przedstawiane sa jako obiekty meskiego spojrzenia (patrz takze 9. Berger twierdzi. To tutaj rodzily si~ nowe formy sprzedazy i rozrywki (patrz rozdzia19). kt6re z niej wyrosly. zycia miejskiego i miejskiej przestrzeni. 2. 84) i modernizm (s. Do pewnego stopnia jest to prawda. Clr6dlo: The Art Institute of Chicago) (Berger. Prawda jest natomiast. Clarka (1985). a tymczasem r6wnie istotne s'!. 453) . Modernizm a kapitalizm monopolistyczny Moina wiec zaryzykowac sugestie. by w razie rewolty robotniczej mozna bylo szybko przerzucac duie oddzialy wojskowe z jednego sektora miasta do drugiego. co wiaze si~ z nowyrni sposobami spedzania czasu wolnego.3 Sztuka i plec Berger (1997) pokazuje.9. Istnieja r6wniei akty fotograficzne. Przez wieksza cz~se XIX wieku Paryi znajdowal sie w stanie wrzenia. Wedlug niego akt me jest punktem wyjscia dla obrazu. charakterystyczne dla aktu pozy lub gesty. Co wiecej. czego dobrym przykladem moie bye praca Seurata. Sztuka impresjonistyczna i style. Rozwiniecie i uzasadnienie tej tezy mozna znalezc w pracy T. w jaki spos6b w malarstwie kwestia plci wiaze sie z wiadza. Na razie 0 stosunkach wladzy mowilismy w kontekscie klas. kt6re znowu bardzo schematycznie przedstawimy w diagramie na ilustracji 2. czego oczywistym przyklademjest nagosc. prezentuja one obrzeza Paryiajako miejsce odpoczynku i rozrywki francuskiej klasy sredniej. Niedziela na La Grande jatte (1884). one tam.sa zwiazane z wzorcami spolecznej zmiany i stosunk6w wladzy. kt6re jednoczesnie i reprezentuja i ksztaltuja. nowymi stosunkami klasowymi i iyciem na przedmiesciach. kt6re dzieki temu stawaly si~ bardziej dostepne. I1ustracja 2.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 104 Ten zwiazek miedzy kapitalizmem konkurencyjnym. Twierdzi on. ze nagosc jest specyficzna forma sztuki Zachodu. ie akt jest zawsze skonwencjonalizowany. byia elementem walki klasowej. Pojawiaja si~ nowe uklady relacji. ze rozne formy reprezentacji w sztuce realizm (s. powstawaly w tych wlasnie warunkach i stanowily subtelna reakcje na r6ine ich aspekty. Niedziela na La Grande Jatte (ilustracja 2. Paryz takie pod innymi wzgledami by! miejscem. Obecnie zaczynamy dostrzegac roznice miedzy nagoscia a aktem w tradycji europejskiej. ze bycie nagim oznacza po prostu bycie rozebranym.3.8). ale sposobem widzenia osiagnietym przez obraz.9. twierdzi Clark. wspierajac swoja konwencje autorytetem okreslonej tradycji artystycznej. jakkolwiek wtasciwy . kt6re umieszczaly wielkie bulwary w dzielnicach dotad gesto zamieszkanych przez robotnik6w. 105 2.5. Haussmannowi zalezalo na tym.8. czesciowo ukonstytuowana przez zachodnie malarstwo olejne. 1997) .

ktory . nie ulega jednak wqtpliwosci. Szczegotowo analizujac uzywane slownictwo. Pollock.4). tam. W tym przypadku chodzi 0 spoleczenstwo i kulture. To dla niego postacie przyjmuja na siebie role aktu. ze formy znane jako postmodernistyczne rowniez wiqzq si~ z przemianami w strukturach wladzy. ruchy pokojowe lat osiemdziesiatych. 2. w czym znajduje wyraz fakt. co w bardzo oczywisty sposob wynika z dorninujacej wspoiczesnie roli telewizji w sferze reprezentacji i komunikacji. ze jest to mezczyzna. ani rozwoj modernistycznych i postmodemistycznych (s.czystej" informacji niesie w sobie sugestie. przed obrazem. 148). Oczywiscie nie przeczy to temu. ze nadal mozna ogladac tylko wybrane programy i ze telewizja moie bye tylko bodzcem do innych zaj~e i ich narzedziem. Od polowy lat siedemdziesiatych XX wieku Glasgow University Media Group podjela systematyczne badania. Wyglada na to. 1985). Badania objely spory pracownicze. ze takie formy reprezentacji nie s'" zarezerwowane dla wybitnych dziel malarstwa olejnego. a takze.ofertom" dyrekcji zawsze przeciwstawiaja sie "zqdania" robotnikow i ze w ogole rzeczowniki i czasowniki okreslajace poczynania pracodawcow byly pozytywne. s. Oprocz generalnych studiow prowadzono tez analizy bardziej specjalistyczne. Mozna wysunac ogolna teze. 2. (Tamze) 107 2. na przyklad okazalo sie. ktore postawily t~ teze pod znakiem zapytania. 401) Pracodawcy zatem wystepowali z ofertami i postepowali . a przede wszystkim spotykamy je na okladkach tabloidow oraz w reklamach. 453) sposobow reprezentacji (s. wykazalismy. wojne Ialklandzka.1 J~zyk a spor rniedzy pracodawcami i pracownikami Telewizja szczyci sill tym. ze stanowi nie tylko jeden z elementow przekazu kulturowego (jak tekst). W badaniach kulturoznawczych silny nacisk polozono na "plywanie" w programach telewizyjnych (Williams. Wraz ze zmianami spoleczenstwa i kultury w skomplikowany sposob zmieniaja sie tez formy reprezentacji. Wszystko musi sie jawic jako konsekwencjajego istnienia. Mamy z nimi do czynienia wszedzie we wspolczesnej kulturze masowej. Takze feministyczne podejscie do sztuki zaowocowalo krytycznym i nowatorskim ujeciem reprezentacji ciala kobiecego (Parker. reprodukujac gotowe juz wzorce kobiecosci i meskosci: kobiety Sq obiektami. ze ogladanie telewizji staje sie zajeciem samym dla siebie.rozsadnie".6 Telewizja i reprezentacja Wiele szczegotowych badan reprezentacji poswieconych zostalo telewizji.3. . robotnikow . Wszystko w obrazie adresowane jest do niego. 84). lecz takze jest bardzo waznym skladnikiem iycia codziennego. ze . 120). proinose kobiet przejawia si~ w ich oczekiwaniu na spojrzenie i tak dalej.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 106 Dalej zas Berger pisze: W wypadku przecietnych obrazow nalezacych do tradycji malarstwa europejskiego zasadniczy protagonista aktu . a nie wyzwaniem (por. i nie wypady ich ani ataki feministyczne (s. My jako przyklad wezmiemy toczone w drugiej polowie lat siedemdziesiatych spory miedzy pracodawcami a robotnikami przemyslowymi. patrz sekcja 9. 84) do modernistycznych wiaze sie z powstaniem pod koniec XIX wieku nowych typow posiadania i reprezentacji towarow. 1974). jest w istocie zaproszeniem dla meskiego spojrzenia. Takie przedstawienie nagosci. W A propos 2. 1981. a w jego opisie korzystano z bardzo waskiego zbioru slow. On jednak. w Ambasadorach) dominuja i rozwijaja sie w sporeczenstwach 0 szczegolnych cechach.bedac ciagle ubrany . Pollock. ze robotnicy stwarzaja problemy dyrekcji i krajowi. Nasuwa si~ na przyklad sugestia. 1980.jest kims obcym. strajk gornikow brytyjskich w roku 1984 i AIDS.nigdy nie zostaje namalowany. Zakiada si~ przy tym. ze wiadomosci telewizyjne w jednej informacji wiqiq kilka roznych tematow.negatywne.6.jak twierdzi . podczas gdy pracownicy wysuwali nierozsadne "iqdania". ie juz sam jezyk . 1981. 1996). do ogladania przez mezczyzn i podczas gdy one Sq pasywne. (Glasgow University Media Group. Kobiety na tych obrazach Sq pasywne i bezbronne (Parker. Sq biernymi obiektami meskiego spojrzenia (Mulvey 1981. Przedstawiano je jako konflikt miedzy dwiema stronami. jak splataja sill kwestie stanowiace dwoisty temat niniejszego rozdzialu: formy reprezentacji i sprawowania wiadzy.9 znajdziemy diagram przedstawiajacy pojeciowa strukture informacji w sporach pracowniczych wraz z komentarzem grupy badawczej z Glasgow University. W niniejszej sekcji niektore z konkretnych form reprezentacji w sztuce powiazalismy z problemami wiadzy (s. w ktorych glownq role odgrywa posiadanie dobr. Niemniej jednak zdaniem Bergera naga postac stala sie 0 wiele mniej wazna w sztuce modernistycznej. s. co ilustruje przykladem obrazu Maneta Olympia.3). 116). Berger jednak podkresla. Zaj~to si~ bardzo roznorodnymi aspektami funkcj. A zatem konwencjonalne i dobrze znane sposoby przedstawiania nasycone Sq elementem wiadzy. ze jej serwisy informacyjne Sq budowane z troska 0 neutralnosc. mowi Berger. ze okreslone formy reprezentacji jak realizm (np.sprzeciwia sie konwencjonalnym ujeciom nagosci (patrz takze Clark.widz przed obrazem .onowania telewizji (patrz Abercrombie. 1987). Ina zakonczenie wtasnie na przykladzie telewizji chcemy pokazac. mezczyzni Sq aktywni. z samej swej istoty . ze odejscie w kulturze wysokiej od form realistycznych (s.

- PRACODAWCY I ·'-. ii powszechne jest przeswiadczenie 0 klasowej dyehotomii. gdy opuszczaja miejsce pracy. polaryzujac. '. Dominujace tutaj przeslanki wartosciujace ograniczaja uiycie pojec przyczynowych i interpretujacych (takich np. ze robotnicy wystepuja z ofer- ROBOTNICY Dwie strony sporu F:F. Moie to oznaczac (czy denotowac) ich uczonosc."c''7"'. ama.dania i upieraja sie. jakie terminy najczesciej wystepowaly w fazach podjecia rozm6w. przemilczenia i znieksztalcenia najlepiej moina oddac w diagramie charakteryzujacym pojeciowa organizacje informacji 0 sporach.. maja podobne logo._~~!. 186-187) Pojeciowa struktura informacji Wszystkie te roznice.:.9gg ~j __ Badacze z Glasgow zwracaja r6wniei uwage na to.\7''i "ROKOWANrAA "<:'0'-_.6~. korzystna dla klasy dominujacej wizje rzeczywistosci. ich zalamania i rozwiazania sporu.W!XNfAI)T:i = klopoty i trudnosci . profesora nigdy nie indaguje sie na uniwersyteckim parkingu..r. ze nie wystepujac jawnie jako rzecznik rzadu czy pracodawc6w. f 0 erta._ ':'.2) funkcjonowanie wiadomosci telewizyjnych na tym wlasnie by polegalo. a obok ukladu czasowego moina tu tez dostrzec okreslona logike. UZywane kategorie umozliwiaja dokonanie tylko najprostszych rozroznien i nie pozwalaja przedstawic toczacego sie sporu jako procesu dochodzenia do korzystnego dla obu stron rozwiazania. a wrecz podkreslajac swa neutralnosc._<. propozycja . Te skojarzenia mogtyby ucierpiec.:. iz w ten spos6b na przyklad wiadomosci telewizyjne konotacyjnie odwoluja sie do przekonania 0 ich neutralnosci. systematycznie j'!.9_T. kt6re tlumaczylyby postawy w kategoriach "opozycji klasowych"..~~9. daj'!. Charakterystyczna rzecza jest r6wniei to. gdyi w proeesie przekazu gdzies wyparowuje. W przeciwnym razie daloby si~ tez powiedziec. ze takie wizualna strona informacji byla specyficznie spolaryzowana. ze toezy si~ walka klasowa. Ideologiczne (patrz definicja 2.Teoria kultury 108 Komunikacja i reprezentacja 109 tami i ida na ustepstwa. Z przeprowadzonyeh w maju 1974 roku badari Gallupa wynika. szczeg6lnie status przedstawianej osoby decyduje 0 sposobie jej reprezentacji. upor grozba. gdy oddaje sie ona czy on jakiemus innemu ze swych rutynowych zaj~c lub gdy znajduje sie w jakims innym ze swych codziennych miejsc. zarazem jednak konotacyjnie sugeruje autorytet i dominacje. . majacych konotacje tylei niejasne.:"~ L~~(. (Glasgow University Media Group. ii walka ta nie pojawia si'l na ekranaeh telewizorow. ustepstwa groiba. co kaze podejrzewac..':'-:.w podobny spos6b sygnalizowane. Uiywany [ezyk zaklada jednolite pole odniesien tak spolaryzowane. a nie kategoriach "militarnych".~ __ ~ t_::~':"'DiWANfA--'. Na diagramie widac. podobnie s'!. zgoda porozumienie Poieciowa struktura informacji !. ze kontrola sprawowana przez pracodawcow jest zasadniczo dobra. s. Ludzie spytani w kontekscie polityeznym. umowa. co grozne). ezy w Wielkiej Brytanii istniejewalka klas.h . przy wszystkich roznicach miedzy kanalami i stacjami telewizyjnymi . a vi badaniaeh "Daily Telegraph" z tego samego roku odsetek badanyeh zgadzajacych sic< wynosil62. Tymezasem j'lzyk informaeji sprawia.. [eszcze mniejsza jest mozliwosc wypowiedzenia zasadniczej roznicy wartosci wyrastajacej z odmiennosci interesow klasowych.:.g.:Q~.. ze naukowcy i akademicy sq. ze najnowsza praca Moorhouse'a o politycznej swiadomosci Brytyjczykow i ich pogladach na klasy ujawnia.. najczesciej pokazywani na tIe regalow z ksiazkami. propozycja dyskusje ---------r-------! I I I I I I I I I I I I I . odpowiadaja ze tak.:. ii 60% respondentow uwazalo.c..otkanfa:"'f"o·zmo~ . dani z'l.._R. gdyby wywiad z nauczycielem akademickim przeprowadzic w momencie. Ten swoisty dobor pojec staje si'l tym bardziej znaczacy. Wielokrotnie zwracano uwage. zorganizowane.PAy. Rozmowy z robotnikami najczesciej przeprowadza sie wtedy. 1980. I ! chec przerwy w pracy kierowania strajk paraliz =? iadnych danych [ZAK01fCZENIE': nagroda. ze okreslone typy wizualnej reprezentacji s'!. a pracodawcy stawiaja i'l.:~1_:p~".

gdyi przemawiaja one za koniecznoscia kapitalistycznej modernizacji . Nie przeszkadza to jednak. w ktorych .intelektualnych prostaczkow". funkcje pelnia np. Ogolnie mozna wiec powiedziec. zostali nabrani. ktora jest w spoleczenstwie panujaca sila. aby ideologie mialy bardzo konkretne. 50). a takze reprodukcji nierownych stosunkow spolecznych. Ich rzeczywisty interes klasowy zostal przed nimi ukryty.por. w kazdej epoce myslami panuja. ze nacjonalizm. to w sposob znieksztalcony reprezentuja prawde.falszywa swiadomosc". ktorzy znajol Prawde. ie ideologia rownie dobrze moze bye jakas rozbudowana koncepcja polityczna. w reprezentacji. Mowiac bardziej kolokwialnie. gtosili. ktorzy mowia 0 "falszywej swiadomosci". idee ujmujac nie jako cos . Skoro jednak warunki te sa. w efekcie czego pewnym grupom idei przypada w udziale rola dominujaca. w sposob systematyczny zwiazane z konkretnymi. ich wzajemnych spolecznych oddzialywaniach. 1989) teoria marksistowska (5.zac' idee z grupami spolecznymi i ewentualnie oceniac ich "prawdziwosc" lub . jak<\ w reprodukcji istniejacego ukladu klas odgrywa edukacja. jest forma falszywej swiadomosci klasy panujacej. maja. Raymond Williams (5. ktory sluzy politycznym. a mniej dla innych. gdyi odslania si~ ich pewna mnogosc. Odslonii sie znacznie bardziej skomplikowany obraz. ie prawdziwa swiadomosc klasowa odpowiada obiektywnej materialnej podstawie. Sklonni solcalol reszte ludzi (klasy) traktowac jako . Jak to ujmuje Janet Wolff: "Zywione przez ludzi idee i przeswiadczenia sa. nia swiata wystarczy ujecie go w kategoriach klasowych? [esli nie.cymi. gdyi zamiast tajemniczo jakos "wil!. 123). Idee i ich systemy.ca. ze poszczegolne grupy spoleczne (a zwlaszcza klasy spoleczne] maja charakterystyczne dIa nich systemy przekonafi. ze w ujeciu marksistowskim mozna mowic 0 ideologii w dwoch znaczeniach.zdroworozsa. teza zostala przedstawiona miedzy innymi przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa w pracy Ideologia niemiecka. 1971. zgodnie z ktorym 51!. lecz zjednoczona w skali miedzynarodowej}. to niepodobna jui mowic 0 jednej dominujacej ideologii. ie ideologie zaczyna si~ rozwazac nie tylko w zwiazku z klasami.cego w powietrzu" . w spoleczenstwie szwedzkim ideologie postepu i tradycji. ze ta klasa. a po drugie . a okreslanych przez jej pozycje w stosunkach spolecznego wyzysku.2. czy na pewno uda si~ tak latwo i prosto powiazac klasy z ideologiami? Po trzecie. bowiem jego uzasadnieniu (taka.dkowe" czy przekonania "zrozumiale same przez sie". powiedziec. 5. 1977). swe korzenie w materialnych warunkach iycia danej klasy (i jej stosunkach z innymi klasami). rzeczywiste konsekwencje.50). ktora . s. co zarazem oznaczalo. militarnym i ekonomicznym interesom klas panujacych. odmienne. Engels. jak powstaja one w jezyku. Tyle ze taki sposob ujecia ideologii rodzi rozne trudnosci. por.2 Ideologia Teorie ideologii sa.lecz jako pisane i wymawiane slowa. seksualnie? W odpowiedzi na takie i podobne watpliwosci w latach siedemdziesiatych i osiemdziesiatych XX wieku zaczely licznie powstawac coraz bardziej skomplikowane i trudne prace teoretyczne 0 relacjach miedzy ideami a wladza (por. one systemami idei wtasciwych danej klasie. Althusser. sledzono teraz. Fakt. si~ swym usytuowaniem w ustroju i zyciu spolecznym. tzn. ktorych z ignorancji moze wyprowadzic dopiero awangarda wizjonerskich teoretykow.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 110 111 Definicja 2. 1975. ktorych beneficjantern jest klasa panujaca Uest wiele prac na temat roli. wiec 0 ludziach myslacych winny sposob powie sie. ci. wiekowo. przez klasy w. 1981. wyznaczaja one bowiem "mapy znaczeniowe". mat e ria Ina" stanowi zarazem jego panuja. media. sil~ duchowa" (Marks. w komunikacji. czy do zrozumie-. Najpelniej rozwinieta zostala (patrz Williams. ie ideologia (system idei) jest ksztaltowana przez cos lezacego . a zarazem wskazuje. podobnie jak ukryte zostaly rzeczywiste interesy klas wyzyskujacych Imozna np. zawsze wytykajol jol innym. 1971.powinna" nie bye podzielona. ie maja .3). nigdy zas sobie.gl~biej": przez spoleczne (klasowe) relacje. Uwage skupiono w nich przede wszystkim najezyku. to co tego typu analizy (czesto eksponujace przede wszystkim kwestie ekonomiczne) majl!.faktu. Argumentacja za taka. gdyi tworzone sa. ideologie. odsyla do drugiego skladnika znaczeniowego marksistowskiego rozumienia ideologii. ie idee nie maja niezaleinego istnienia. 25) podkresla w swej ksiazce.Mysli klasy panujacej sa. do powiedzenia na temat grup okreslonych plciowo. Willis. 120). formy spedzania wolnego czasu. Thompson.faiszywosc'. W istocie te mysli czy idee stanowia wainy element panowania klasowego. podanego wyiej rozumienia ideologii. np. proba ujecia idei w kategoriach wtadzy (5. Marks zamyka to w slynnej frazier . ze na iywione przez ludzi idee oddzialuja tez szkola. ktore okreslaja znaczenia i je interpretuja. Teza taka jest konsekwencja po pierwsze. ludzie iyjl!" a takie przez formujaca te stosunki ekonomiczna organizacje spoleczeristwa. 1984). rasowo. Po pierwsze. ze jest to bardziej korzystne dIa jednych klas. podobnie jak zroi- Ideologie jako system idei konkretnej grupy spoiecznej Marksizm twierdzi. • ideologie jako system idei konkretnej grupy spolecznej • ideologie jako system iluzorycznych przeswiadczefi. Poddajac radykalnej krytyce idealizm (zatem stanowisko uwazajace idee za glowny czynnik zycia spolecznego). jak i na pol tylko uswiadamiane przeswiadczenia . 4. Poniewaz zaklada si~ tutaj. klasy roinia. sluia. Po drugie. Ideologie jako system iluzctycznycb przesunadczen Skoro ideologie maja swe korzenie w stosunkach spolecznej nierownosci. materialnymi warunkami ich iycia" (Wolff. jesli tak. Althusser.bujajl!.

naleiy traktowac jako "znacz'!:ce dyskursy". wskazuja. ie programy telewizyjne w szczegolnosci. [ako takie musza zostac zaszyfrowane przez tych. ana dodatek moze bye roznie zdekodowany (odszyfrowany) przez odbiorcow.10. J. Ci. na jakie znaezenia sluia.10. s. ktorzy uczestnicza w ich produkcji. ii skladaja sie z kodow. 132) akceptuje sie logike programu telewizyjnego. Nie moina jednak na nie spogladac jedynie od strony teoretykow informacji. Praktyka dziennikarzy telewizyjnych dowodzi. . E. a ktory Program jako dyskurs znaczacy ~ ( Pola wiedzy Kodowanie struktury znaezeniowe 1 Lektury poleeane przez polskiego wydawef( Bauman. Purvis. ma zawil. A. Hunt. (1984). ie tekst telewizyjny. ktorzy bronia tego pojecia. W omowicnych wczesniej jezykach strukturalizmu (s. Mannheim. w jakie znaczenia prezentuja swiat w spos6b korzystny lub niekorzystny dla konkretnych grup spolecznych oraz jak grupy te mega wplywac 113 (5. jako ze nazbyt wiaze si~ z uznaniem czegos za "prawd~" z jednej strony. R. Przy stanowisku dominacyjno-hegemonicznym (s. 374).B. 0 ktore toczy sie walka i ktore podlegaja zmiaoie. Znaczna role odegralo w tym dzialajace w Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies (s. [esli widz znaczenie wiadomosci telewizyjnych czy audycji POSW1«. 130) Infrastruktura teehniezna Kodowanie i dekodowanie. (1992). J.lCOnej biezacym problemom traktuje wprost i doslownie. (1998). 1980). 1984. maeierzyiistwa i iyeia domowego uzasadnial zaleznosc kobiet i jako korzystny dla mezczyzn by! przez nieh utrwalany. ktore podejmuja problem zwiazku znaczeri z wtadza (por. tlum. utrzymaniu stosunkow dominaeji" (Thompson. (1989). Kody s. zarazem jednak w sposob mniej lub bardziej efektywny.s. ezy to nader ehwytJiwych sformulowaniach dojrzec narzedzia sprawowania wladzy i maskowania tego (Eagleton. J. 4). Thompson. Warsza· wa: PWN. Marksizm i literatura. [ak ujmuje to Thompson: "Moim zdaniem studiowanie ideologii to badanie sposobow. Kasperski. T. ie taki jest dominujacy kod. ezy pojecie ideologii nie stale si~ jui zbedne. Hall dowodzi. Chojnacki. (Hall. 1993). W eseju Encoding/decoding (1980) Hall dowodzi. 136-138). a wszystkie teksty w ogole.!: budowe. (198Sl. ktorego zawsze wiele potrzeba. dyskurs. Taki sposob myslenia jest pokrewny innym teoretyeznym koncepcjom.!:zjawiskami spolecznymi. jak kaida calosc zbudowana ze znakow. Dalsze lektury Eagleton. "z ktorych moina przeprowadzac dekodowanie dyskursu telewizyjnego" (1980. 1980. Lublin: Test. Hall mowi 0 trzech punktach widzenia. \ Pola wiedzy Stosunki produkeji 2. 1980. 114). s. dekodowanie i ideologia Badania mediow zaowocowaly miedzy innymi dokladniejszym okresleniem i operacjonalizacja niektorych podstawowych pojec wiazacych sie z ideologia. ie niesie one ze soba krytyeyzm. Krakow: Krakowskie Towarzystwo Wydawnicze. Studies in the Theory of Ideology.2 Stuart Hall: kodowanie. Hall zebrai to w diagramie przedstawionym na ilustracji 2. aby ezy to w bardzo abstrakcyjnych. podczas gdy robotnicy tylko wysuwaja i.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 112 nicowana wielosc spolecznych grup. K. ze d z i a 1 a on w o b r e b i e kodu d o m i n u j a c e g o. Z. a z drugiej ze sztywnym podzialem spoleezeiistwa ehociaiby na klasy (Foucault. rozszyfrowujac komunikat zgodnie z kodem znaczeri. London: Verso. tlum. Zwiazek ze stosunkami wladzy polega na sposobach. (Zr6dlo: Hall. s. (1991). Williams. .!:da- nia. Dekodowanle struktury ~ znaezeniowe 2 \.56) moina powiedziec. Cambridge: Polity. w zaleznosci od przypadku. a ktore okresla jako "dominacyjno-hegemoniczny". tlum. Hertz. zostal zaatakowany i podwaiony przez kobiety. powiemy. Na przyklad szeroko rozpowszechniony system idei dotyczacych natury. Szkice 0 ideoloqiach. Ceynowa. Miziftski. Ideologia i utopia. A. ze pracodawcy skladaja oferty i wystepuja z propozycjami. a takie rozszyfrowane przez odbiorcow. w jakim zostai zaszyfrowany. dlatego pojawily si~ watpliwosci. s. 52). Nawiazujac do wczesniejszego przykladu: odbiorca uzna. 45) i semiotyki Stosunki produkcji Infrastruktura teehniezna Ilustracja 2. 137) na utrwalanie i zmiane owych znaczen. 1991. a szczegolnie prace Stuarta Halla (s.negocjacyjny" i "opozycyjny" (tamze. A. 136).6. Giebultowski. Ideology: An Introduction. s. War· szawa: IFiS PAN. wedlug ktorego buduje sie informacje na przyklad 0 sporach pracowniczych. Prawodawcy i tiumacze.

s. co stale si~ tei okazja do refleksji nad stanem wiedzy o kulturze. tyle ie wprowadza tez mozliwosc niezgody. Przekazy bynajmniej nie kopiuja po prostutych wzorc6w. szczeg61nie w czasach dziaialnosci w Centre for Contemporary Cultural Studies w Birminghamie Hall wychowat generacje badaczy. (Hall. analizowal kwestie "rasy" i "to:isamosci" (5. Zwiazki z ruchami lewicowymi zwrocily uwage Halla na kulture masowa. zarazemjednak Sol tak organizowane. Interesowal sie problemami rasowymi. kt6rzy zdecydowanie wystapili przeciw thatcheryzmowi. w badaniu odbioru brytyjskiego programu komentujacego najnowsze wydarzenia "Nationwide". ktorym kierowal do roku 1979. dyrektora nowo powstajacego w Birminghamie Centre for Contemporary Culturar'Studies (s. Przy opozycyjnym punkcie widzenia dominujacy uklad znaczen zostaje odczytany.zal si~ z lewicowymi nurtami politycznymi i w roku 1960 zostal redaktorem naczelnym "New Left Review".) (1996). ktora zajmowala sic::subkulturami. 1932) Stuart Hall jest pochodzacym z Jamajki intelektualista i dzialaczem politycznym. Zapal do pracy zespolowej wyrazil w licznych publikacjach. Stuart Hall: Critical Dialogues in Cultural Studies. Trudno przecenic wplyw Halla w tej dziedzinie. Hall. S. i996. (1978). S. Na przyklad. Takie hegemoniczne rozumienie swiata i jego reprezen- . potwierdzii istnienie roznych stanowisk interpretacyjnych w r6inych grupach spolecznych (patrz takie Abercrombie. Critcher. odwolujac si~ do pomyslow i pojee Gramsciego. Resistance through Rituals: Youth Subcultures in Post-war Britain. B. analizowal go i krytykowal. Jefferson.) (1976). Co wiecej.. a takze bedaca efektem zespolowego wysHku praca Resistance through Rituals (1976). W dalszym ciagu pozostaje wazna postacia w badaniach nad kultura. inspiracja.zdrowego rozsadku". By! jednym z pierwszych dzialaczy lewicowych. (red. Owe teoretycznie opisane punkty widzenia Morley zbadal empirycznie (1980). ale wiaze sili: z uksztaltowanymi wzorcami dystrybucji wladzy i wplyw6w. 1980. Polemizujac w latach dziewiecdzieslatych XX wieku z postmodernizmem (5.-H. 256).tym polu. the State and Law and Order. C. podczas gdy na poziomie sytuacyjnych konkret6w trzyma sie wlasnych zasad.2 Dalsze lektury Stuart Hall (ur. kt6re stanowia odstepstwa od owych og61nych regul. z r6inych wzgledow uznawanym za niezmiernie wazna postac we wspolczesnych badaniach nad kultura do ktdrych przyczynil sie wlasnymi pracami. wyrainie inspirowanych przez Althussera i Gramsciego (s. aby ostatecznie reprezentowac swoista wizje swiata i jego konstrukcji. a odszyfrowanie informacji dokonuje sie "na zupelnie niezgodny z nim sposob" (Hall. ktorej poswiecil napisana razem z Paddy Whannel ksi'l:ikc:: The Popular Arts (1964). J. Roberts. (red. 374). Kod negocjacyjny moze sie pojawic juz w ramach takiego samego odszyfrowania informacji. Policing the Crisis: Mugging. przede wszystkim subkultura hippisowska. jakiej udzielal innym. 137-138). s. W 1964 roku obj'll stanowisko zastepcy Richarda Hoggarta. dyskurs i wladza Hall i Morley stosuja nader wyrafinowane podejscie do zwiazku informacji prezentowanych przez media z ideologia (s.. London: Hutchinson. kt6rej by! wspotautorem (1978)..• Clarke. wiadomosci telewizyjne i biezace komentarze. kladac nacisk na znaczenie niedogmatycznego marksizmu dla zrozumienia struktury wspolczesnych spoieczenstw. Hall pochodzi z klasy sredniej. a takie nieustannym sledzeniem zwiazkow miedzy polityka a powstawaniem wiedzy. Trescprzekazu medialnego jest skomplikowana. gdzie najbardziej inspirujace dla innych byly wskazywane przez Halla zwiazki l'lcz'!:ce ideologie (5. London: Routledge. London: Macmillan. K. Dekodowanie negocjacyjne l'!. 453).63 Telewizja: ideologia. Longhurst. T.czy w sobie elementy adaptacji i opozycji: akceptuje najrozleglejsze (najbardziej abstrakcyjne) definicje. opuscil Jamajk~ w 1951 roku. Zwiq. gdy wlasne doswiadczenie podszeptuje. Morley. w ktorych wystepuje jako wspolautor czy redaktor. 2. D. Jefferson. 1980. 110) i wladza (s. 137) 115 Thatcherism (1983) oraz New Times (1989). gdy otrzymal katedre socjologii na Open University. 60). Odwolujac sie do koncepcji Halla oraz socjologa Franka Parkina (1973). ze pojedyncze aspekty informacji nie s'!. Watki teoretyczne rozwijal w tekstach poswieconych ideologii.. Powstala w ten sposdb koncepcje "autorytarnego populizmu" zaprezentowal w pisanych we wsp6lpracy z Martinem Jakiem ksiazkach The Politics of Hall. 120). aby podjac studia w Oksfordzie. T..Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 114 w znacznym stopniu ksztaltuje we wspolczesnym spoleczenstwie to. ze odbiorca w szczegolowych kwestiach moze sie nie zgadzac z otrzymywana informacja natomiast akceptuje podstawowy uklad znaczen. Abercrombie. Bio ram 2. co znaczy. funkcjonowanie czasopisma "Picture Post". jak fotografia prasowa. ktorzy dzis naleza do najbardziej aktywnych na. czego efektem byla miedzy innymi ksiazki Policing the Crisis. Temat ten rozwijal w wielu artykulach. Chen. co sie okresla mianem . jak tei rozpoznania sil decydujacych 0 ich przemianach. adekwatne. W 1968 roku zostal dyrektorem osrodka. w ktorych podnosil takie kwestie zwiazane z mediami i komunikacja. 1998). 110) z tozsamoscia i kultura. Informacje sa najczesciej tworzone i odbierane w ramach kodow: dominujacego i negocjacyjnego.

pewien prawdziwy stan. krytycznych wobec podejscia marksistowskiego badaniach z psyehologii spolecznej. ze istnieje rzeczywistosc. rozsadkowych" podziela je wiekszosc ludnosci. ktore prezentuja obraz swiata dzialajacy na korzysc dominujacych grup. z drugiej . W istocie. ze zatem z jednej strony mamy gotowy tekst.na przyklad . kt6ra zaklada. niz przyjmuje to Hall i jego zwolennicy. Takie marksistowskie podejscie ostatecznie zaklada. To jeden z najbardziej rozbudowanych efektow marksistowskiego stanowiska w teorii reprezentacji (s. 1978). tlum. na czym polega komunikacja. to jednak sugeruje. Warszawa-Wrodaw. ze tyle uwagi przywiazuje si~ na przyklad do nazewnictwa.!: jednak przyjmuj. ii jezyk nie odzwiereiedla ani nie reprezentuje.].. Istnieje niebezpieczeristwo. K. Dalsze lektury Znakomitym wprowadzeniem do kwestii jezyka i reprezentacji. Nie nalezy przeto sie dziwic. niz sklonny bylby przyznae nawet najmniej dogmatyczny marksista. ze w odpowiednio skomplikowanych tekstach niektore kody moga peinic funkcje ideologiczna ale mega w nim tei wystepowac kody nieideologiczne alba wypelniajace funkcje ideologii na odmienne. Pratkanis. ie zwiazki miedzy struktura. Problematyka dyskursu poja'wia sie tez w najnowszych. John Fiske ijohn Hartley semiotycznie analizuja telewizje w Reading Television (1978). naszkicowalismy przejscie od koncepcjijezyka.tpliwa. produkcja a odbiorem tekstu s. Sytuacje te Hall wraz ze wspolpracownikami przesledzil w Policing the Crisis (Hall i in.!: si~ do twierdzenia. najczesciej czerpiacy inspiracje od Foucaulta. ie tekst jest bardziej zlozona caloscia. Reklama: przekaz. Wiek propagandy. ze swiat jest w istocie zbudowany z obrazow i dyskursow i to one maja stanowic rzeczywistosc. ze samo to pojecie ulatwia zbyt szybkie przejscie od analizy struktury pojeciowej tekstu medialnego do jego implikacji w postaci . No space.!:one odbierane.!: tei teksty marksistowskie. odbior. (2004). co widac np. M. . Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Izabelin: "Swiat Literacki". az po stanowiska. ktora moze zainspirowac do wlasnych analiz. (2002).jeszcze bardziej skomplikowane. dla ktorych sarna kwestia reprezentaeji jest wq. a powiadajacy. To kwestionuja niektcrzy krytycy. ktor. przez ujecie marksistowskie. no choice. Klein. Wydawnictwo Naukowe PWN. A. Pustula. ale w formie przekonan . a oddzialywanie tekstu na odbiorcow . zarazem bylby wysoce ideologiczny w kategoriach rasowych. H. interpretacja.a wtedy natarczywie narzuea sie pytanie. natomiast zupelnie nie byly w nim obeene inne kwestie polityezne (a zwlaszcza rasowe). Szuster. (2004). Radzicki.zdroworozsadkowym" rasizmem angielskim (por. ze tak iywe i burzliwe tocza si~ dyskusje wokol uiycia jezyka i stosowanych klasyfikacji. Zgodnie z koncepcja dyskursu trzeba by powiedziec. Klasyczna praca poswiecona reklamie jest ksiazka Judith Williamson Decoding Advertisements: Ideology and Meaning in Advertising (1978). To radykalna wersja tezy. nie ehodzi 0 jakies uboczne. I tak jest zupelnie mozliwe. w jakie teksty kenstruuja dyskursy oraz w jakie S. no logo. Lektury polecane przez polskiego uydauce Albin. W ten sposob ukazane zostaje ideologiczne funkcjonowanie mediow. Niektorzy z autorow postmodernistycznych czy poststrukturalistycznych posuwaj. pokazujac. w pracach Morleya (1992) czy Halla (1996). Ogolnie rzeez ujmujac. jak panika moralna (por. Rekapitulacja W • • • rozdziale niniejszym zajelismy sie: znaczeniem jezyka i komunikacji oraz ich zwiazkiem z problemami wladzy.zdrowo. 1992). ze tekst bedzie konstruowal dyskurs. a takze powstajace na tym tle konflikty. kt6ra jest reprezentowana w mediach w sposob wypaczony. a wtedy cz~sc formulowanych przeciw nim zarzutow traci na sile. lecz konstrukcji. to zas otwiera perspektywe na wielka roznorodnosc form wiazania tekstow i dyskursow z poszezeg6lnymi aspektami wladzy (patrz rozdzial 6). lecz 0 kluczowe kwestie spoleczne i polityczne (patrz rozdzial 6). ktory nieideologiczny w kategoriach klasowych. Zwiazkami miedzy reprezentacja a wladza (zwlaszcza w kontekScie klas i ptci) zaja! sill John Berger w Sposobacli widzenia (1996). ktory daje sie jakos ustalic niezaleznie od reprezentacji. Przy takim podejsciu szczegolnego znaczenia nabiera koncepcja dyskursu.7 Podsumowanie: reprezentacja i konstrukcja Na poczatku rozdzialu wprowadzilismy pojecie »reprezentacja« i wspomnielismy o zwi'!:zanych z nim problemach. Ostatnie prace sugerujq. ze staly sie one lepiej zrozumiaie w trakcie omawiania jezyka i innych konkretnyeh form reprezentacji. 84). zwlaszcza w ujeciu strukturalistycznym i semiotycznym.zdroworozsadkowego podejscia do rasizmu. jest praca Terence'a Hawkesa Strukturalizm i semiotyka (1988). natura reprezentacji w telewizji i sztukaeh plastycznyeh oraz jej zwiazkiem ze zmianami spoleeznymi i dystrybucja wladzy. nojobs. drugorzedne kwestie. Na przyklad w nadawanym w BBe serialu "Our Friends in North" przedstawione zostaly problemy klas i nierownosci w Wielkiej Brytanii od lat szescdziesiatych XX wieku. 2. dla ktorego reprezentacjajest tylko czesciowa. leez konstruuje. problem jednak z nim zwiazany polega na wykorzystywanym w nim pojeciu ideologii. Barker. Mamy nadzieje. N. tlum. rozdzial S] wzniecona w latach siedemdziesiatych przez diaboliczne informacje mediow wiaze si~ z przemianami w strukturze wladzy w spoleczefistwie brytyjskim i . ze tekst powstaje zawsze dyskursywnie i dlatego trzeba go oceniac w kategoriach nie reprezentacji (gdyi on wiasnie nie reo prezentuje).!: 0 wiele bardziej przypadkowe. a poczynione tam uwagi Fiske samodzielnie rozwinal w Television Cultu- re (1987). semiotycznym podejsciem do interpretacji znakow i ich uiycia w reklamach. gdy toczy si~ dyskusja nad uzyciem terminu "Miss" czy stosowaniem siowa "Murzyn". ze reprezentuje on ezy koduje swiat. W konsekwencji wyeksponowania pojecia dyskursu uwaga przenosi si~ z reprezentaeji i problemu jej adekwatnosci ezy falszywosci na sposoby. trudne do porownania i wspolnego zaklasyfikowania sposoby.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 117 116 tacji jest korzystne ella uprzywilejowanych grup.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful