P. 1
Wstęp do kulturoznawstwa - Baldwin, Longhurst, McCracken...

Wstęp do kulturoznawstwa - Baldwin, Longhurst, McCracken...

2.0

|Views: 2,310|Likes:
Wydawca: tanukimiku

More info:

Published by: tanukimiku on Oct 25, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/01/2015

pdf

text

original

Wstr;p

do kulturoznawstwa
Elaine BALDWIN
(University of Salford)

Brian LONGHURST
(Univeristy of Salford)

Scott McCRACKEN
(Sheffield Hallam University)

Miles OGBORN
(Queen Mary, University of London)

Greg SMITH
(University of Salford)

Przeklad Maciej Kaczynski jerzy Lozinski Tomasz Rosinski

Zysk i S-ka Wydawnictwo

Tytul oryginalu

Introducing Cultural Studies Revised First edition
Copyright © Pearson Education Limited 2004 This translation of Introducing Cultural Studies Revised edition is published by arrangement with Pearson Education Limited. All rights reserved Copyright © for the Polish translation Przekiadu dokonali: rozdz. 1,2,3,4,5), by Zysk i S-ka Wydawnictwo s.j., Poznan 2007

Spis tresci
Biogramy / 11 Definicje / 12 Od tlumaczy / 13 Przedmowa. Jak korzystac z podrecznika / 15 Podziekowania / 19

Maciej Kaczynski [rozdz. 8, 9; posiowie), Jerzy Lozinski (przedmowa; podziekowania: Tomasz Rosinski (rozdz. 6, 7). Redakcja Marta Dobrecka Redaktor techniczny

JacekGrzeskowiak

CZliSCI Teoria kultury / 21

1.
1.0
1.1

Kultura i badania nad kultura / 23
Wprowadzenie / 23 Co to takiego "kultura"? / 24 Kultura przez duze "K" / 24 Kultura jako "spos6b zycia" / 24 Proces rozwojowy / 27 Problemy badan nad kultura / 27 Jak ludzie staja sie czescia kultury / 28 W jaki spos6b kulturoznawstwo interpretuje znaczenie rzeczy / 30 Jak kulturozna wstwo rozumie przeszlosc / 31 Czy mozna zrozumiec inne kultury / 33 Jak mozemy rozumiec relacje miedzy kulturami / 36 Dlaczego niektore kultury i formy kulturowe sa cenione wyiej od innych / 36 W jakiej relacji do siebie pozostaja kultura i wladza / 38 Rozwiazywanie konfliktow i opor w kulturze / 39 W jaki spos6b kultura nas ksztaltuje / 40 Dwa sumaryczne przyklady / 41 Teorie kultury / 45 Kultura a struktura spoleczna / 47 Organizacja znaczeri / 53 Wiedza 0 kulturze / 63

1.1.1
1.1.2

1.1.3 1.2 1.2.1 1.2.2 1.2.3 1.2.4 1.2.5 1.2.6
Wydanie I

ISBN 978-83-7506-079-9

Zysk i S-ka Wydawnictwo ul. Wielka 10, 61-774 Poznan tel. (0-61) 853-27-51,853-27-67, sklep@zysk.com.pl www.zysk.com.pl faks 852-63-26 Dzial handlowy, tel.zfaks (0-61) 855-06-90

1.2.7 1.2.8 1.2.9 1.2.10 1.3 1.3.1 1.3.2 1.4

2.
2.0 2.1

Komunikacja i reprezentacja / 66
Wprowadzenie / 66 J~zyk, komunikacja, reprezentacja / 67

Spis tresci

Spis trescl

6
2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.1.4 2.2 2.2.1 2.2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 2.3.4 2.4 2.4.1 2.4.2 2.4.3 2.4.4 2.4.5 2.4.6 2.4.7 2.5 2.5.1 2.5.2 2.5.3 2.6 2.6.1 2.6.2 2.6.3 2.7 Cechy jezyka / 67 J~zyk, kultura i mysl / 68 Hipoteza Sapira-Whorfa / 71 Socjolingwistyka / 73 Znaki i semiotyka / 73 Semiotyczna analiza Iotografii / 74 Roland Barthes: semiotyka i mit / 75 Reklama i reprezentacja / 78 Rozne typy reklamy / 78 Analiza semiotyczna reklamy wyrafinowanej / 78 Reklama i plec / 82 Kultura promocji / 83 [ezyk, reprezentacja, wiadza i nierownosc / 84 Jezyk i wladza / 86 [ezyk i klasy spoleczne / 87 [ezyk, rasa, narodowosc / 90 [ezyk i plec / 96 [ezyk a kultura: jezyk a wladza / 97 Etnografia mowienia / 98 [ezyk a komunikacja i reprezentacja: podsumowanie / 101 Sztuka i reprezentacja / 102 John Berger: malarstwo olejne, realizm i kapitalizm / 102 Impresjonizm a modernizm / 104 Sztuka i piec / 105 Telewizja i reprezentacja / 107 [ezyk a spcr miedzy pracodawcami i pracownikami / 107 Stuart Hall: kodowanie, dekodowanie i ideologia / 112 Telewizja: ideologia, dyskurs i wladza / 115 Podsumowanie: reprezentacja i konstrukcja / 117

7

CzrgscII Wiedza

0

kulturze / 159

4.
4.0 4.1 4.1.1 4.2 4.2.1 4.2.2 4.2.3 4.3 4.3.1 4.3.2 4.3.3 4.3.4 4.3.5 4.4 4.4.1 4.4.2 4.4.3 4.4.4 4.4.5 4.4.6 4.4.7 4.5 4.5.1 4.5.2 4.5.3 4.5.4 4.6 4.6.1
4.6.2

Topografie kultury: geografia, wladza i reprezentacja / 161
Wprowadzenie / 161 Geografia kulturowa / 162 Geografia kulturowa "stara' i .nowa· / 162 Wladza miejsca: lokalnosc, jezyk i kultura / 168 Filozofie miejsca / 168 Krytyczne rozumienie miejsca / 170 Kultura, wladza i miejsce: Sztokholm 1880·1900 / 172 Wies i miasto / 176 Okolica wiejska i miejska / 176 Kulturowe obrazy wiejskosci / 177 Wies i miasto / 181 Kulturowe obrazy miasta: Los Angeles / 181 Konkluzje / 185 Kultura a tozsamosc narodowa / 185 Narody, tozsamosc narodowa i terytorialnosc / 185 Narody jako .wspolnoty wyobrazone" / 186 Tworzenie narodu / 190 Tworzenie obrazu narodu / 190 Nacjonalizm, krajobraz i kobiety / 192 Nacjonalizm: wykluczenie/ akceptacja / 194 Konluzje / 196 Orientalizm: dyskursy Wschodu / 196 Orientalizm / 198 Wladza i geograficzna reprezentacja / 210 Krytyczne zarzuty wobec Orientalizmu Saida / 201 Konkluzje / 203 Kultury wedrowne, diasporowe i globalne / 203 James Clifford i .kultury podrozne" / 204 Black Atlantic Paula Gilroya / 205 Doreen Massey i .globalne poczucie miejsca" / 206 Konkluzje / 207 Konkluzja: separacja i wiazanie / 208

3.
3.0 3.1 3.1.1 3.1.2 3.1.3 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.3 3.3.1 3.3.2 3.3.3 3.3.4 3.3.5 3.4

Kultura, wladza i nierownosc

/ 118

Wprowadzenie / 118 Teorie kultury, wladzy i nierownosci / 121 Marks i marksizm / 121 Weber: status i nierownosci / 127 Spoleczeiistwa kastowe / 129 Uzasadnianie nierownosci / 131 Ideologia jako zdrowy rozsadek: hegemonia / 131 Ideologia jako inkorporacja: szkola frankfurcka / 135 Habitus / 138 Kultura a produkcja i reprodukcja nierownosci / 139 Klasa / 139 "Rasa" i narodowosc / 145 Plee / 148 Wiek / 152 Rozne oblicza wladzy i nierownosci / 155 Konkluzja / 156

4.6.3 4.6.4 4.7

5.
5.0 5.1 5.1.1 5.1.2 5.1.3 5.1.4 5.1.5 5.1.6 5.1.7 5.1.8 5.2

Kultura, czas i historia / 210
Wprowadzenie / 210 Teraz: nowoczesnosc i chwila obecna / 211 Nowoczesnosc / 212 Czas zadaniowy i czas przemyslowy / 212 Czas przemyslowy / 213 Czas i roznice / 214 Paradoks czasu nowoczesnego / 215 Kobiety i czas / 217 Czas nowoczesny versus czas tradycyjny / 220 Konkluzja / 223 Wtedy: historia i przesztosc / 223

Spis tresci 8 5.2.1 5.2.2 5.2.3 5.2.4 5.2.5 5.2.6 5.2.7 5.2.8 5.2.9 5.3 5.3.1 5.3.2 5.3.3 5.4
Historia i fakty / 225 Marksizm i historia / 226 Historia jako narracja / 228 Michail Michajlowicz Bachtin / 230 Michel Foucault I 233 Historia i roznica / 235 Przyldad: .Kobiece ofiary wspolczesnego Przeszlosc i terazniejszosc / 242 Konkluzja / 243 [ezeli/to: przysztosc / 243 Utopia i dystopia / 244 Narracje przyszlosciowe / 245 Historia i przyszlosc / 249 Konkluzja / 250

r
7.5.1 7.5.2 7.5.3 7.5.4 7.5.5 7.6 7.7
Cialo emocjonalne / 344 Cialo wysportowane / 345 Cialo jako dzielo sztuki / 346 Zdrowe cialo / 347 Kulturystyka: meskosc rodem z komiksow i transgresyjna kobiecosc Cyborgizm i fragmentacja. Widma korica cielesnosci / 356 Podsumowanie / 360

Spis tresci

/ 352

Babilonu"

/ 239

8.
8.0 8.1 8.2 8.2.1 8.2.2 8.3 8.3.1 8.3.2 8.4 8.4.1 8.4.2 8.4.3 8.4.4 8.5 8.5.1 8.5.2 8.5.3 8.6 8.6.1 8.6.2 8.7 8.7.1 8.8 8.9 8.9.1 8.9.2 8.9.3 8.9.4 8.10 8.11 8.11.1 8.11.2 8.12

Subkultury: interpretacja, op6r i podzialy spoleczne / 362
Wprowadzenie / 362 Subkultury: wtadza, podzialy i interpretacja / 362 Dewianci i gangi / 364 Dewiacja i subkultura / 364 Mike Davis: gangi w Los Angeles / 366 Ludowe diabiy, panika moralna i subkultury / 369 Stanley Cohen: Folk Devils and Moral Panics / 370 Panika moralna dzisiaj / 372 Subkultury mlodzieiowe w brytyjskich badaniach nad kultura / 374 Resistance through Rituals: ogolne podejscie / 375 Phil Cohen: subkultury mlodziezowe z klasy robotniczej we wschodnim Londynie / 382 Ideologia i hegemonia / 383 Struktury, kultury i biografie / 386 Trzy prace z Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies / 387 Paul Willis: Learning to Labour / 387 Paul Willis: Profane Culture / 388 Dick Hebdige: Subculture: The Meaning of Style / 389 Subkultury mlodzieiowe i gender / 390 Nastoletnia kultura milosci / 392 Muzyka pop, kultura rave i gender / 393 Subkultury mlodzieiowe i rasa / 394 Black Culture, White Youth Simona Jonesa: nowe tozsamosci w miastach wielokulturowych / 395 Centre for Contemporary Cultural Studies i subkultury mlodziezowe: ogolna krytyka / 397 Aspekty wspolczesnej kultury miodzieiowej / 401 Tworczosc symboliczna / 401 Postmodemizm i kultura mlodziezowa / 402 Kultura taneczna i rave / 403 Wychodzenie na miasto i przedluzanie mlodosci / 405 Przemyslenie subkultur: interakcje i sieci / 406 Fani: stereotypy, .Star Trek' i opor / 408 Fani "Star Treka" / 409 Fani oper mydlanych / 411 Podsumowanie: od oporu do tozsamosci i dzialania / 412

6.
6.0 6.1 6.1.1 6.1.2 6.2 6.2.1 6.2.2 6.2.3 6.2.4 6.3 6.3.1 6.3.2 6.4

Kultura i polityka / 252
Wprowadzenie / 252 Polityka kulturalna i kultura polityczna / 253 Od polityki do polityki kulturalnej / 253 Legitymizacja, reprezentacja, manifestacja / 260 Kultura i wladza / 267 Brytyjska kultura polityczna w obliczu demokratycznych przemian w XIX wieku / 267 Manifestacja tozsamosci w konwencjonalnej polityce / 270 Biurokracja jako forma kultury / 277 Manifestacja wladzy panstwowej / 288 Kultura oporu / 296 Manifestacja tozsamosci w polityce niekonwencjonalnej / 296 Granice transgresji, czyli sprawa Szatatiskicti uiersetoiu / 302 Konkluzja / 305

7.
7.0 7.1 7.2 7.2.1 7.2.2 7.2.3 7.3 7.3.1 7.3.2 7.3.3 7.4 7.4.1 7.4.2 7.4.3 7.4.4 7.5

Kultura i cialo / 307
Wprowadzenie / 307 Cielesnosc jako wytwor spoleczny / 309 Techniki poslugiwania si~ cialem. Cialo jako narzedzie / 312 Mauss 0 technikach posiugiwania si~ cialem I 312 Kobiece ruchy, czyli .rzucasz jak dziewczyna' / 314 Idiom ciala / 316 Kultura jako forma kontroli. Regulacja i ujarzmianie cial / 319 Foucault - wladza, dyskurs, cialo / 320 Cywilizowanie ciala - Norbert Elias / 326 Jedzenie: dyscyplina czy cywilizacja / 328 Kulturowe obrazy cielesnosci / 332 Moda / 332 Kulturowe zrcznicowanie plci i reprezentacje kobiecosci / 336 Reprezentacje meskosci / 338 Reprezentacje cielesnosci: debata nad pornografia / 341 Cialo jako srodek ekspresji i transgresji: idiomy kulturowe / 344

Spis tresci

10

9.
9.0 9.1 9.2 9.2.1 9.2.2 9.2.3 9.3 9.3.1 9.3.2 9.3.3 9.3.4 9.4 9.5 9.5.1 9.5.2 9.6 9.7 9.7.1 9.7.2 9.8 9.8.1 9.8.2 9.8.3 9.8.4 9.8.5 9.9 9.9.1 9.9.2 9.9.3 9.10

Kultura wizualna / 414
Wprowadzenie / 414 Kultura wizualna i wizualne reprezentowanie / 415 Nowoczesnosc i kultura wizualna: klasyczni autorzy i gl6wne tematy / 417 Georg Simmel: kultura metropolii i interakcja wizualna / 418 Walter Benjamin: reprodukcja mechaniczna, aura i arkady Paryza / 422 Figura fltmeura / 426 Technologie realizmu: fotografia i film / 428 Rozw6j fotografii i filmu / 428 Tradycja dokumentalizmu / 430 Colin MacCabe: klasyczny tekst realistyczny / 433 Laura Mulvey: meskie spojrzenie / 434 Foucault: spojrzenie i nadz6r / 437 Turystyka: patrzenie i postmodernizm / 438 Spojrzenie turysty / 439 Postmodernizm i postturystyka / 440 Zerkanie, patrzenie, wpatrywanie sie i spogladanie / 443 Interakcja wizualna w miejscach publicznych / 444 Wiedza kategoryzujaca: porzadek wygladu i porzadek przestrzenny / 445 Interakcja rozproszona, nieuwaga cywilna i normalny wyglad / 447 Interpretacja terenu zabudowanego / 451 Marshall Berman: nowoczesnosc, modernizacja i modernizm / 451 Czytanie architektury / 454 Czytanie pejzazu smaku / 461 Czytanie miast: czytelnosc i obrazowosc / 462 Czytanie pejzazu i wl:adzy / 464 Kultura wizualna i ponowoczesnosc / 465 Postmodernizm i kapitalizm: Fredric Jameson i David Harvey / 465 Jean Baudrillard: symulakra i hiperrealnosc / 466 Digitalizacja i przyszlosc reprezentacji / 469 Podsumowanie / 470

Biogramy
Raymond Williams 1.2. Michel Foucault 1.3. Antonio Grarnsci 2.1. Roland Barthes 2.2. Stuart Hall 3.1. E.P.Thompson 3.2. Karol Marks 3.3. Szkofa frankfurcka 3.4. Richard Hoggart 4.1. David Harvey 4.2. Paul Gilroy 4.3. Edward W Said 5.1. C.L.R.James
1.1.

25 50 60 75 114 122 123 135 141 184 194 197 220

5.2. Michaif Michajfowicz Bachtin 231 6.1. bell hooks 254 6.2. Judith Butler 265 6.3. Julia Kristeva 266 6.4. Max Weber 279 7.1. Donna]. Haraway 357 8.1. Centre for Contemporary Cultural Studies 374 8.2. Angela McRobbie 391 9.1. Georg Simmel 419 9.2. Walter Benjamin 424

Poslowie / 472 Bibliografia pozycji polecanych przez polskiego wydawce / 475 Bibliografia / 478 Indeks / 507

1. Nowoczesnosc.reprezentacj~". Struktura i poststrukturalizm 1. tyle ze poprawnosc jezykowa lub jej brak ostatecznie zalezy miedzy innymi od przyjmowanych przez mowiacego zatozen filozoficznych. krajobraz Od tlumaczy 28 45 52 56 84 110 120 132 148 166 169 4.2. gdzie w polszczyznie raczej nalezaloby mowic 0 . Globalizacja-hybrydyzacja 5. ktore moga czytelnika nieco konfundowac.czy moze przede wszystkim . dokladniej rozwazona w tekscie w rozdziale 9. a wiec praktycznie rzecz biorac. Nie wnikajac teraz w relacje miedzy .za najlepszy ekwiwalent cultural studies uznalismy . ze autorzy ksiazki uzywaja terminu modernity takze w takich kontekstach.3.0 wspolne dzialania zwiazane z kultura i przeszkody. Wiadza 3. niemniej jednak wyrastajacych z roznicy w konstrukcji brytyjskiego (anglosaskiego) i polskiego zycia spolecznego. powodujac sie najczesciej wzgledami stylistycznymi.1. gdzie chodzi lub moze chodzic 0 wladze.2.1. Nierzadkie byly miejsca. 0 ile w Polsce polityka nadal jest traktowana jako dzialalnosc pewnej wydzielonej grupy spolecznej Iktora to wygodne dla niej przekonanie podsyca uzyciem terminow w rodzaju . Z przesianek rowniez filozoficznych. wywodzi si~ uzycie terminu . miejsce.1. wszystkie dziedziny zycia spolecznego.3. aczkolwiek w tekscie.2.badania nad kultura" i •wiedza 0 kulturze". Psychoanaliza 1. Przestrzeri. ze jestesmy skazani na poruszanie sie w kregu wtomosci odwzorowania.kulturoznawstwo'.mogloby sie wydawac -lepiej sprawilaby sie presentation.nowozytnosci".nowoczesnosc" i przymiotnik . Kiedy wiec jest tu mowa na przyklad 0 "polityce kulturalnej".4. Esencjalizm i roznica 4.jak widac juz z samej okladki .1.nowoczesny'. Tozsamosc 6. Kolonializm i postkolonializm 6. choc nie do koiica zgadzalo sie to z naszym poczuciem poprawnosci jezykowej. Dyskurs 1. a jako tylko tlumacze nie powinnismy na przekor autorom bronic swoich zalozefi. Feminizm 4. gdyz podzielaja postmodernistyczne przekonanie. jesli chodzi 0 zasieg. ze takie mniej czy bardziej uswiadamiane zalozenia sCj. postmodernizm 187 218 256 297 331 404 453 Oryginalny tytul ksiazki brzmiIntroducing Cultural Studies i . Kapital kulturowy i habitus 9. ktore dzialania te moga napotykac. odpowiedzialne za dokonujaca sie niezaleztez nie od naszego tlumaczenia kariere . ale takze .3. jako rownowaznikow uzywalismy okreslefi . ponowoczesnosc.nowoczesnoecia" a "modernizmem".1. Niezaleznie od . co odtwarzane. Op6r i transgresja 7. Rytualy i symbole 8. gdzie .polityka" w kontekstach. Sadzimy. to nie chodzi tylko i wylacznie 0 poczynania administracji paiistwowej. Ideologia 3.2. sarno jest odtworzeniem.klasa polityczna"). 0 tyle w Wielkiej Brytanii mianem "polityka' obdarza sie wszystkie sfery. trzeba tutaj powiedziec.2.1.reprezentacji" w tekstach humanistycznych. Hegemonia 3. Semiologia i semiotyka 2. Autorzy zas najwidoczniej uzywaja representation takze tam. w ktorym takze to. modernizm.Definicje 1.1. gdzie ulegle w slad za oryginalnym representation wstawialismy . Reprezentacja i realizm 2. Niezgodnie z polska tradycja uiywany jest niekiedy rzeczownik .1.

traktuje 0 teorii kultury.antropologii. przy czym i tam. Jest oczywiscie wiele ksiaiek poswieconych wiedzy 0 kulturze. gdzie sie ich naucza. geografii. ie moiemy wyczerpac wszystkie problemy i uwzglednic wszelkie ich aspekty. ie nie ma pracy. Cz~sc druga. Piszac ten podrecznik. ale kaida osoba z naszej piatki bez wahania przyzna. ie autorzy nie czynia takiego rozr6inienia. w ten sposob wskazujac na istotnosc kulturoznawstwa. i w og6le w calej ksiazce szczeg6lnie skupiamy sie na kulturowych podzialach dokonujacych sie wedlug kryteri6w klasowych.jako piec biologiczna gender oddajemy po prostu jako "plec". uloionych w dwie czesci. bardziej szczegolowo zglebia rozne wymiary kultury. prezentujac najwainiejsze kierunki badawcze. ktorego badania dostarczaja takiej wiedzy. podobnie bywa tei ze slowem sex. w rozdziale 3 zas zajmujemy sie roznymi wymiarami wladzy i nierownosci oraz ich teoriami. ktorzy w ramach programu studi6w zajmuja si~ kulturoznawstwem. a prowadzone na roznych poziomach wystepuja w programach studiow zupelnie odmiennych wydzialow uniwersyteckich. ostatecznie jednak prezentujemy swoje ich rozumienie. a takie wstepnie je charakteryzujac. pomyslana wiasnie jako podrecznik dla tych. Przedmowa Jak korzystac z podrecznika Naszym zdaniem badania nad kultura sa jedna z najbardziej atrakcyjnych sfer iycia intelektualnego. my zas . a zatem ujmujemy je z wlasnego punktu widzenia. socjologii. Brakowi temu usiluje zaradzic niniejsza ksiazka.Odtlumaczy 14 plynnosci granic miedzy "nowoiytnosciq" a "wspolczesnosciq". anglistyki wykladamy na wydzialach. W naukach humanistycznych i spolecznych [edna z najiywiej dyskutowanych kwestii jest natura i znaczenie czasu oraz przestrzeni. rasowych i plciowych. gdzie wyrainie sa od siebie odr6iniane gender i sex. a gdzie pierwszy termin tlumaczymy jako "plec spoleczna". Ksi'l. niemniej jednak z wlasnej praktyki dydaktycznej wiemy. ani przez chwile nie wyobrazalismy sobie. [estesmy reprezentantami roznych dziedzin . zlozona z trzech rozdzialow. drugi .preferencje seksualne" czy "seksualnosC". Mamy wprawdzie poczucie. w tym trudne problemy jezyka i znaczenia. ktora wprowadzalaby w te dziedzine. ie badania nad kultura w istotny spos6b wplynely na charakter naszego myslenia. W rozdziale 1 zajmujemy sie roznymi znaczeniami terminu "kultura". W sumie cz~sc pierwsza podejmuje podstawowe problemy kulturoznawstwa oraz zwiazane z nimi kontrowersje.ik~ podzielilismy na dziewiec rozdzialow. ie wzielismy pod uwage najwainiejsze elementy wiedzy 0 kulturze. na ktora sklada sie szesc rozdzialow. naszych badan i naszego nauczania. Cz~sc pierwsza. rozstrzygajace jest to. ii intencje auto row lepiej oddaja . jakiej nie daja inne dyscypliny. a takie piynacymi z nich konsekwencjami. chyba ie kontekst sugeruje. Z wyjatkiem kontekst6w. W rozdziale 2 rozwaiamy kilka istotnych aspektow komunikacji i reprezentacji.

Paul Gilroy czy Edward Said). jak juz wspomnielismy. I rozdzialy. Taka w ogolnym zarysie jest struktura tej ksiazki i jej tresc. Nie tylko stalismy sie bardzo swiadomi stanow naszego ciaia oraz mozliwosci roznych poczynari. Thompson. na przyklad Donna Haraway.L. Lyotard czy Jameson. godne podkreslenia jest naszym zdaniem to. W tekscie wystepuja tez trzy rodzaje wydzielonych pol problemowych. a takze. wyrozniane S. Niepodobna sie wypierac. Kolejnym wainym obszarem problemowym wspoiczesnego iycia jest cialo. gdzie krzyiuje sie ich problematyka. Niezaleznie od sugestii lekturowych. tymczasem w ramach kultur wystepuja roznicujace granice. z ktorych wielu dawno juz nie zyje. Michel Foucault.R.!: to. W znacznej mierze w efekcie nowych ruchow spolecznych z lat szescdziesiatych XX wieku polityka jako dzialalnosc zwiazana z wladza jest dzis odczuwana jako wszechobecna. ale mega tez stanowic sugestie. i wreszcie tych. Biogramy zawieraj. rasa. 0 ktorych decyduja rasa. Jedn. jakie zostaly nakreslone w czesci pierwszej. kt6re istotnie wpiynely na rozwoj kulturoznawstwa. sytuacja wygladalaby inaczej. i sekcje odsylaja do siebie wzajemnie tam. zarazem jednak zawsze stanowia one fragment prezentowanego w danym rozdziale wywodu. w ktorych umieszczamy biogramy. czy pojecie charakteryzowane w polu definicyjnym. ale pomocny powinien bye takze spis tresci i indeks przedmiotowy. James). Zasadniczo kazda z sekcji mozna czytac niezaleznie. jak plec. lecz takie toczymy istotne spory wokol nowych technik leczenia ciala i jego odmieniania. latwosc porozumiewania sie i przemieszczania. ze niepodobna zrozumiec kulture. Moina je podzielic na trzy grupy: tych. W rozdziale ostatnim powrocimy do niektorych problemow reprezentacji.!: lustym drukiem. To prawda. a przede wszystkim sprobujemyw kategoriach historycznych i przestrzennych okreslic rozne formy prezentacji wizualnej oraz wizualne aspekty zycia codziennego. ktorych nazwiska moze w tej chwili niewiele wam mowia ale z ktorymi spotkacie sie i w tej ksiazce.!:potem rozwijane w tekscie. ktorej (zwlaszcza subkulturze mtodziezowej) poswiecimy rozdziai 8. czy to rozwijane poznie] w badaniach nad kultura. 17 .P. ze bohaterami wiekszosci biogramow S. Informacje zawarte w polach oznaczonych A propos S. gdy nie funkcjonuje ono wlasciwie. Karol Marks. ze czytelnicy beda do niej podchodzic wybiorczo. i w innych. niemniej jednak wzmiankami biograficznymi uhonorowalismy te osoby. wiek. jako ze w ogromnym stopniu ksztaituje je tempo wspolczesnego zycia. Innym wainym wymiarem kultury jest redefinicja pojecia . definicje i roznego rodzaju materialy uzupelniajace tekst zasadniczy. jak Derrida. jesli nie potraktuje sie z odpowiednia uwaga problemow przestrzeni. zajmiemy sie waznymi zmianami w kulturze wizualnej. postkolonializm. koncepcji czasu i zmiany spolecznej.polityka'. N asze ujecia staramy sie ilustrowac roznymi elementami graficznymi: wykresami. pomnik6w czy obrazow. hybrydy kulturowe i tak dalej (np. tych. ktorzy w istotny sposob wplyneli na zmiane ukierunkowania owych badan. jesli chodzi 0 dalsze wlasne lektury. kwestie abstrakcyjne i akademickie. na n koncu kazdego rozdzialu umiescilismy spis literatury dodatkowej. rysunkami. Nie s. miejsca. zwracajac uwage na takie kwestie. ze moze sie wydawac. fotografiami omawianych budowli. rowniez niektore z pojawiajacych sie tu kwestii po raz pierwszy zostaly podjete w ramach badari nad kultura. gdyz to one ksztaituja nowe doswiadczenia czasu i przestrzeni. ze wielu owych bialych mezczyzn znajdowalo sie na uboczu glownego nurtu zycia akademickiego. Gdyby to od nas zalezalo. iz wlasciwie obejmuje ona wszystko. Tak wiele rzeczy i poczynan rozumie sie jako wchodzace w sklad kultury. ktore najbardziej wplynely na nasze rozumienie wiedzy 0 kulturze. W kaidym razie. Tymi sprawami zajmiemy sie w rozdzialach 4 i 5. Judith Butler. zatem w rozdziale 6 zastanowimy sie nad kwestiami. ktore pozwalaja charakteryzowac te roznice i je dyskutowac. jest subkultura. ktorzy sami byli wybitnymi badaczami kultury (np. rzecz jasna. E. odzwierciedla to jednak rozwoj kulturoznawstwa. Jak zobaczymy w rozdziale 7. ze nie znalazly sie w ksiazce informacje 0 takich autorach. Angela McRobbie. Zakladamy. Richard Hoggart. gdzie postaramy sie pokazac. Max Weber czy C. a takie uklad sil w jego obrebie. Raymond Williams). czy to je ksztaltujace (np. tabelami.!: z istotnych kategorii. Nawiazujac do kwestii przemian technologicznych i wielkich przemieszczeti dokonujacych sie w ramach kultur. zaglebiajac sie w partie najbardziej ich interesujace czy najpotrzebniejsze w danej chwili. Nazwisko osoby. jak waznego i mocnego bodzca dla tych dyskusji dostarczylo kulturoznawstwo. rozumienie czasu i przestrzeni. ktorej poswiecono biogram.!:podstawowe informacje 0 zyciu i dzielach osob.przedmowa ]ak korzystac z podrecznika 16 przedstawimy. plec. Aby ulatwic korzystanie z niej. t Pola definicyjne pomagaja wyiozyc i utrwalic znaczenie podstawowych pojec. rozdzialy podzielilismy na sekcje.!: a biezaco w tekscie.!: iali mezczyzb ni. ktore wyrastaja z ekspansji polityki oraz zmiany jej sensu. ktorzy tworzyli koncepcje. ktore podawane S.

a [asonowi Rutterowi za pomoc przy rozdziale 3. Straus & Giroux. A propos 2. ze wszystko cierpliwie przetrwali. A propos 2. Catherine Nash oraz studentom drugiego i trzeciego roku Cultural Geography w Queen Mary University of London. A propos 2. [amesowi Oxleyowi-Longhurstowi i Timowi Oxleyowi-Longhurstowi za to.7: reproduced by permission of British Sociological Association.4: reproduced by permission of Jackie Fleming. and Random House. ktora pozwolila na wykorzystanie jej znakomitych fotografii. Szczegolne podziekowania za pomoc naleza site Georginie Waylen. Greg Smith dziekuje Julie Jones za opinie 0 pierwszych szkicach rodzialu 7. Scott McCracken za pomoc i entuzjazm dziekuje studentom University of Salford. Ilustracja 2. Ponizej dziekujemy wlascicielom praw autorskich za pozwolenie na wykorzystanie wymienionych materialow w ksiazce.5: reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul. szczegolnie zas podreczniki. a division of Farrar.3: from . Inc. Ilustracja 2. ktorych krytyczne uwagi okazaly site dla nas wielka pomoca. Na samym poczatku chcielismy zloiy6 wyrazy podziekowania im wszystkim. Brain Longhurst dziekuje studentom.. ktorzy wraz z nim pracowali nad materialami. [ohnowi Gouldowi. Za opinie 0 wstepnych wersjach rozdzialu 4 Miles Ogborn dziekuje Philowi Crangowi. [ak zawsze wielkie podziekowania naleza site Bernadette Oxley. and Curtis Brown on behalf of David Lodge. translation copyright © 1972 by Jonathan Cape Ltd. Elaine Baldwin za pomoc przy pisaniu ksiazki dziekuje kolegom z uniwersytetu. a zwlaszcza tym z nich.Podziekowania Wszystkie ksiazki sa plodem niezliczonych inspiracji. jakie weszly w sklad tej ksiazki. Szczegolna wdziecznosc zywi wobec Julie Weir. ktorzy uczestniczyli w prowadzonych przez niego zajeciach w ramach kursow English and Cultural Studies i Sociology and Cultural Studies. Ilustracja 2.6: repro- .5: reproduced by permission of Marion Boyars Publishers. Do powstania niniejszej pracy przyczynialo siteprzez wiele lat bardzo wielu ludzi. reprinted by permission of Hill and Wang.4: reproduced by permission of Seeker & Warburg. Ilustracja 2. translated by Annette Lavers.Myth Today" from Mythoiogies by Roland Barthes.

Ilustracja 2.duced by courtesy of the Trustees. Ilustracja 4. Tabela 4. Ilustracja 6. Ilustracja 8.1: reproduced by permission of Arnold. Abby Aldrich Rockefeller Fund. A propos 9.4: reproduced by courtesy of the Trustees. wladza i nierownosc 2. Ilustracja 4. Lista na s.2 & 6. (fotografie) reproduced by permission of Getty Images.4: reproduced by permission of Blackwell Publishers. Ilustracja 6. New York.1: reproduced by permission of Verso.1: reproduced by permission of Penguin Books.3: reproduced by permission of Blackwell Publishers. 1991.3: extractfromIlliteracy spells miseryfor 2 million by Donald MacLeod.1: reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul. London. Tabela 9.2: reproduced by permission of Blackwell Publishers.7: reproduced by permission of The National Gallery of Ireland.2: © John Leighly. A propos 9.3: reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul.3: reproduced by permission of Sage Publications and J. A propos 3. The National Gallery. Cz¢. The Art Institute of Chicago. A propos 8.7: reproduced by permission of the Musee Carnavalet. reproduced by permission of Cambridge University Press.4: reproduced by permission of Blackwell Publishers. © Alan Sheridan.4: reproduced by permission of MIT Press. © "The Guardian". London.1. Ilustracja 4. Paris.4: reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul. Ilustracja 8.5: © "Good Housekeeping". 371: reproduced by permission of Blackwell Publishers. A propos 8.8: © 1998. reproduced by permission of The Hearst Corporation.2: (tekst) reproduced by permission of Routledge & Kegan Paul. 1 July 1997. . The National Gallery. Ilustracja 5. Ilustracja 4. pierusza Teoria kultury 1.6. Tabela 9. Urry. A propos 8. 454-455: © British Sociological Association. New York.3: reproduced by permission of Duke University Press. 1977. Kultura i badania nad kultura Komunikacja i reprezentacja Kultura. Ilustracja 9.6 & 4.2: reproduced by permission of Cambridge University Press. Ilustracja 8. A propos 8.1 & 4. Ilustracja 8.1: reproduced by permission of The Museum of Modern Art. 3. A propos 3. Ilustracja 4. 1997. reproduced by permission.8: reproduced by permission of the Musee du Louvre. © 1998 The Museum of Modern Art.3: reproduced by permission ofPA News. Lista na s.

kultura" rna zawila historie. Omdwienie zas niektorych stanowisk rozwazajacych te zagadnienia rna pomoc w okresleniu zakresu kulturoznawstwa. posrod ktorych przede wszystkim trzeba wymienic antropologie. Omowienie najwainiejszych de fin i c j i kultury. jakajest kultura. a takze naszkicowac mapejej najwainiejszych zagadniefi. Wyliczenie g 10 w nyc h s tan 0 w i sk. ktore rzuciiy nowe swiatlo na charakter ludzkiej kultury.4. Aby wytyczyc obszar zainteresowafi niniejszego podrecznika. a jest tak w duzej mierze z tej racji. w trakcie ktorej nadawano mu znaczenia 0 reinym zasiegu. podzielilismy ten rozdzial na cztery sekcje: 1. jakie wi'li'l sie z definicja kultury i jej badaniami. ktore dotad pojawily sie w zwiazku z powyiszymi problemami.2.3. Reine dyscypliny akademickie.Rozdziai pierwszy Kultura i badania nad kultura 1. 1. Mamy nadzieje. 1. iz stanowi ono odrebna i wazna dziedzine poszukiwafi.1. z cala pewnoscia nie do kofica jeszcze okreslony. ze sarno pojecie .Iiteraturoznawstwo. od dawna zajmowaly sie kultura. 1. przez co obejmowaio ono obszary skadinad stanowiace zakres dociekafi bardzo roznych dyscyplin. ze jego zakres wydaje sie niezmierzony. . 0 ile powszechnie juz chyba uznano. geografie humanistyczna i socjologie. Uksztaltowane w efekcie kulturoznawstwo okazalo sie terenem intrygujacych i fascynujacych poczynafi intelektualnych. Zarys n a s z ego po g 1q d u na charakter rozwijajacej si~ dziedziny kulturoznawstwa. ze taki poczatek ksiazki pozwoli zasygnalizowac ztozonosc sfery. Wskazanie pod s taw 0 w y c h pro b 1e mow. historie. 0 tyle kiopot polega na tym. niemniej jednak od okolo dwoch czy trzech dekad zainteresowanie badaniami nad kultura przekroczylo granice miedzy pojedynczymi dziedzinami.0 Wprowadzenie Kulturoznawstwo wyrasta z nowego podejscia do kultury.

3).S. czego efektem by!y ksiqikiMarksizm i literatura (1977) oraz Culture (1981).1).kultura"? Termin . opowiadajac sie za przemianami spolecznymi i demokratyczna kultura. wlasne kultury. teatr i film' (Williams.1. 1. ale kulture znajdziemy tei na drugim kraficu swiata. wysublimowane.pewnego szczegolnego sposobu ludzkiego iycia. Jeden z pionierow kulturoznawstwa w Wielkiej Brytanii. Moie obejmowac Szekspira.kuIturaIni'. ai dotarlo do swego obecnego szerokiego znaczenia. Czesto sie twierdzi. w ktorych oznacza: sztuke i dzialalnosc artystyczna (1. w drugiej wskazywal na demokratyczny potencjal .kultura' rozwijalo si~ w dziejach.2) oraz pewien proces rozwojowy (1. dorosli i emeryci . jaka Williams przywiazywal do kulturowej komunikacji i demokracji.dlugiej rewolucji" w kulturze. polityce lewicowej. podczas kt6rej by! dowodca czolgu. Moina to tei ujqC w ten sposob. W roku 1974 uzyskal tytul profesora dramatu. rozwojowi jezyka. a w 1961 roku zaczl\l wykladac na macierzystej uczelni. a przede wszystkim artystycznych'. a takze walijskosci.1 Raymond Williams kulturoznawstwa. czy bedzie tu chodzic 0 ludzkosc w ogole. podjql przerwane studia w Cambridge i uzyskal dyplom. Raymond Williams (s. Slowo . Poczawszy od lat szescdziesiatych. 1. inspiracje stanowily raczej szerokie spojrzenie i wyrainie eksponowany materializm kulturowy niz konkretne analizy. W pierwszej. po zakoficzeniu drugiej wojny swiatowej. przynoszace] takie jedna z pierwszych analiz medi6w informacyjnych. W latach piecdziesiatych nauczal w Workers' Educational Association. W imponujacym. literature. 90). jak kultura twojej ulicy. By! takie plodnym prozaikiem. ie ludziom wlasciwa jest zdolnosc symbolizowania. gdyi jego metodyczne go badania . 0921-1988) 1. opere. Wczesne teksty Williamsa prezentuja dose konwencjonalne podejscie do problem6w analizy tekstu literackiego i utworu dramatycznego. najczesciej symboliczne cechy okreslonego sposobu iycia (1. 90).Teoria kultury Kultura i badania nad kultura 24 25 Gloume cele rozdziaiu: • Zapoznanie z roznymi definicjami pojecia kultura. ale takie komiksowego Supermana. • Nakreslenie najwainiejszych teoretycznych perspektyw Bio ram 1. gdyi tworzymy symbole i ich uiywamy. przesledzil historie tego terminu. Pochodzil z rodziny robotniczej. zarazem jednak moga uczestniczyc w kulturze wspolnej. Praca The Country and the City (1973a) znacznie wplynela na p6iniejsze interdyscyplinarne badania nad przestrzenia i miejscem.1.od badan tekst6w literackich po studia styl6w iycia miejskiego. a obie te kwestie stanowia dwa gl6wne watki ksil\iki Communications (1962).1 Co to takiego . w dzisiejszych dyskusjach wystepuje tei w roznych zakresach znaczeniowych. ale takie strukture urzedu Prezydenta Stanow Zjednoczonych Ameryki. a takie posegregowal jego wspolczesne uiycia.trudnych". powiesci angielskiej. problem. malarstwo. ktora miedzyinnymi wprowadzila do obiegu pojecie .muzykc:).1. nastolatki. analizujac r6inych autor6w.1. natomiast uznanie zaskarbily mu przede wszystkim dwie ksil\iki: Culture and Society (1963) oraz The Long Revolution (1965). teorii kultury. co jest charakterystyczne dla .s grup~ spoleczna czy 0 jakis okres w dziejach grupy" (Williams. Z racji niewzruszonych sympatii socjalistycznych. Uwaia sic:) za jednego z pionier6w kulturoznawstwa. 1983b. a jestesmy w stanie to robic.dziela bedace efektem dzialan inteIektualnych. Williams zdecydowanie dystansowal sie od elitarystycznych i konserwatywnych stanowisk F.kultura' ma skomplikowana historie. 331). 25). ktora stanowi podstawe naszego istnienia kulturowego. 1983b. ie tylko ludzie Sq zdolni do tworzenia kultury i jej przekazywania. . gestych tresciowo i . s. [ego koncepcja struktury uczuc znalazla szerokie zastosowanie . Poza naukami przyrodniczymi uiywa sie tego pojecia w trzech zasadniczych znaczeniach. kt6re stanowity odpowiedi na rozw6j industrializmu. Przy tak szeroko stosowanym terminie trzeba na poczatek sprobowac go zdefiniowac. Williams staral sic:)okreslic charakter przeksztalcen kulturowych. • Wskazanie gtcwnych problemow badan nad kultura.1 Kultura przez duze "K" W jezyku potocznym przez kulture czesto rozumie sie .kultury dnia powszedniego" staly sie wainym bodicem dla badafi w tej dziedzinie.wyrafinowane' poczynania. a takie wagi. Eliota.1. Istnieje cos takiego.sposob iycia" W naukach humanistycznych terminu "kultura' szeroko uiywa sie w zwiazku z tworzeniem i uiyciem symboli (s.R. s. Dzieci. by! bardzo popularny posrod calej generacji lewicowc6w. zloionym z ponad trzydziestu ksiazek dorobku Williamsa znalazly sie prace poswiecone dramatowi. Leavisa i T. srodowisku. w tekstach Williamsa coraz wyrainiej zaznaczaly si" wplywy marksizmu. W jego tekstach. kt6rym to tematem zajl\l si" ze szczegolna pasja przed sama smiercia. termin ten oznacza wiec wtedy . Tak rozumiana kultura obejmuje .wszyscy oni maj'l. w ktore angazuja sie ludzie . jak'l. kraju. Telewizja byla gl6wnym tematem pracy Television: Technology and Cultural Form (1974).2 Kultura jako . kto zmywa naczynia w domu.przeplyw". Raymond Williams by! walijskim badaczem kultury i krytykiem literackim. twojego miasta. ale takie futbol amerykafiski. rzezbe.

2 (spos6b iycia). (1995). gdy czlonkowie jakiejs grupy zgodnie uznaja.~_T_e_or_ia_ku_l_tu_:ry:.3 Proces rozwojowy Pod koniec wiekow srednich terminu . Williams. ale moga w tej funkcji wystepowac bardzo r6ine przedmioty: flagi. 1979) 1 1. Nawet jednak jesli rozumie sie kulture szeroko. Kazda z tych dyscyplin sklonna byla ujmowac kulture w innej perspektywie i inaczej jq traktowac. czy pisany . Rock and roll mozna rozwazac od strony umiejetnosci muzyk6w (sens 1. pewien znak czy gest zastepuja okreslone pojecie (np. 1948. Ostatnia z podanych niiej pozycji to cykl rozm6w poswieconych jego iyciu i tworczosci.. jakich cztowiek nabywajako czlonek spoleczenstwa". by w tej kwestii panowala jakas zasadnicza zgoda. a takze traktowac go jako postac muzyki. jakie beda do niej nalezec przy rozumieniu 1. Artystami i tworczoscia artystyczna (sens 1. kt6re szczeg6lnie czesto sq formulowane z antropologicznego punktu widzenia. przekonanie.1. Politics and Letters: Interviews with New Left Review.jak gleboko kultura przenika iycie spoleczne. ze zalicza si~ do niej wszystko i mamy z nia do czynienia wszedzie. Kaide z om6wionych wyiej znaczen kultury najczesciej wiazalo si~ z okreslonym punktem widzenia.skomplikowanq calosd. kt6rzy uwazaja. w jakich uiywane jest slowo . (1994). kt6ra wyrosla z wczesniejszych styl6w i wptynela na style pozniejsze (sens 1. Wtedy uzgodnione slowo. jakim jest kraj. Trudno powiedziec.1 (sztuka i dzialania artystyczne). (Eliot. angielski poeta i eseista].kultura" uiywano na okreslenie hodowli (kultywacji) roslin i zwierzat. jako spos6b iycia. miejsce. 1) okreSlil kulture jako .. a zarazem podkresla. trzeba to poj~cie odroznic od blisko z nim spokrewnionego terminu . bilard mechaniczny. gotowana kapusta. London: New Left Books. rysunek odsylajacy do pudelka czy gest dajacy wyraz pogardzie. L. za odrebnoscia . ie pewne slowo..1). ie kiedy w badaniach kultury stosujemy te definicje. tlum.S. za: Hebdige. R.3). M6wiqc o spoleczeristwie. jezyk. uzgodniony znak czy gest staja si~ symbolami przekazujacymi jakas wspolna idee. mamy na mysli uklad oddzialywan i relacji pomiedzy jednostkami i grupami. system przekonafi. fryzury. kt6ra obejmuje wiedze. 90-91). London: Routledge. marynowane buraki. pogarde). nie zalicza do niej zjawisk i instytucji.2) reprezentuje okreslony etap rozwoju kulturalnego (sens 1. kt6re nakreslimy w dalszej czesci tego rozdzialu.. ie wspolistnieja w nich (nie zawsze harmonijnie) r6ine kultury.1. Raymond Williams. Na przyklad flaga moie symbolizowac obiekt materialny. W tej ksiazce bedziemy mowic 0 kulturze we wszystkich trzech znaczeniach. z kazda z nich wiqiq si~ specyficzne problemy. moina sie spotkae z takimi pogladami.1. Nawetjui te wstepne uwagi na temat kultury moga nasunac przypuszczenie. trzeba jednak bye swiadomym tego. (1979). sztuk~. niedtugo pozniej nazwa ta objeto kultywacje ludzkich umysi6w. ie na angielski styl iycia skladajq sie: derby. J~zyk . Podobne stanowisko prezentuje poeta i krytyk T.1. alba abstrakcyjna wartosc. muzyka Elgara [. kiedy powiada.. regatyw Henley.2 Problemy badan nad kultura 12 sierpnia - poczatek sezonu lowieckiego na baianty (przyp. 26 Dalsze lektury Williams znany by! przede wszystkim jako pisarz. Cowley IA.1. jakie ma styl ubioru.1.tej listy niepodobna wyczerpac.1. kt6rzy rozumieja kulture w sensie 1. Inglis.1.1.1.pilot"). ale jeden symbol moie miec wiele znaczen. Eliot. Sztuke Szekspira moina uznac za wainy element kultury (sens 1.1). ze niekt6re sfery iycia spolecznego sluszniej byloby uznac za polityczne czy gospodarcze i w jakis spos6b odroznic od kultury. korzystajacych z dokument6w i wyrafinowanych metod ich analizy.spoleczenstwo'.2). l. 12 sierpnia'. Takie uiycie owego slowa stopniowo sie rozbudowywalo wraz z tym. dziewietnastowieczne koscioly gotyckie. ktory jako wytwor pewnego (angielskiego) sposobu zycia (sens 1. obyczaje. styl architektoniczny i tak dalej.1. Bardzo czesto spoleczefistwo zajmuje okreslone terytorium. Owe wsp6lne idee S'l przekazywane czy wyraiane symbolicznie przez slowo . Definicja ta wskazuje.pilot'. garnitury biznesowe . s._ _ Kultura i badania nad kultura . prawo.. cyt.jest bardzo zasobnym zespolem symboli. moralnosc. usmiechy. Symbol okresla znaczenie symbolizowanego obiektu. J. Dlatego tei badanie kultury to pytanie 0 znaczenie. [ak jednak pokaiemy jeszcze w tym rozdziale. pudelko) czy uczucie (np. I to owe idee (czy znaczenia) skladaja si~ na kulture. Istotnie. od strony jego zwiazkow z kultura mlodziezowa lat piecdziesiatych i poczatku szescdziesiatych XX wieku (sens 1. Czym jednak jest symbol? Mamy z nim do czynienia wtedy. Eldridge. kodeks zachowan.3). norma postepowania. .r~. jednak w przypadku duiych spolecznosci [zwiaszcza wspoiczesnych] calkiem sensownie moina mowic. F. ie sama kultywacja jest procesem spoiecznym i historycznym (Williams 1983b. znaki drogowe. Eldridge.. 27 Sa jednak tacy. spr6bujemy zobrazowac w nastepujacy sposob. Raymond Williams: Making Connections. tarcza do rzutk6w. natomiast rozw6j kultury to przede wszystkim domena historyk6w. ser wensleydale. s. przedmiot (np.kultura'.czy to mowiony. jak wzrastala swiadomosc. I tak na przyklad dziewietnastowieczny antropolog Tylor (1871. wyscigi ps6w.2) analizowali zazwyczaj antropolodzy i socjolodzy.). Cowley (1618-1667). jak patriotyzm. ie jest produktem spolecznego wsp61iycia ludzi oraz ie jest przedmiotem nauki. 1. a takie wszystkie inne umiejetnosci i nawyki. jest zdolne do reprodukcji i ma wepolna kulture. samochody bmw. R6ine znaczenia.1) zajmowali sie najczesciej rzecznicy nauk humanistycznych. Tak wiec ci. co zreszta bedzie jednym z temat6w tej ksiazki. London: Routledge. sposoby zycia (sens 1.

Julii Kristevej (s. W antropologii problem ten jest okreslany jako akulturacja. poczucie braku utrwala sic. Dotychczasowe teorie przyjmowaly zasadnicza jednoznacznosc przeciwstawienia meskosci i kobiecosci. co si~ po prostu wchlania: kultury trzeba sie uczyc. ie to ojcu. jak "zbitki sensowe". Odkrycie. wyd. 148). U dziewczynki kompleks kastracyjny polega na niiszej pozycji w ramach porzadku symbolicznego. W kulturoznawstwie teoria nieswiadomosci pozwolila na subtelniejsze rozumienie relacji miedzy wtadza (s. "przemieszczenie" i "analiza »symptomatyczna-". zostaly pozniej wykorzystane do krytycznego dekodowania tekstow dotyczacych kultury. w psychologii . socjolodzy proces czyniacy nas istotami spolecznymi i kulturalnymi nazywaja socjalizacja. Sigmund Freud (poniiej) twierdzil. ktory rodzi si~ na podstawie pierwotnej identyflkacji chlopcow i dziewczynek z matka. w innym kentekscie nii meska. Same pojecia akulturacji. czyli nieswladomosc. w kt6rych przedstawil poglebione rozumienie popedu seksualnego. jak ludzie ucza sie znaczen. 123) i postmodernistyczna. plciowa tozsamcsc. a w wyborze obiektu seksualnego wazna role przyznaje fantazji. Pierwotna socjalizacja dokonuje sie w rodzinie lub w grupie pelniacej funkcje rodzinne i do niej si~ ogranicza od momentu narodzin do chwili. kt6rzy w swej analizie plci jako fenomenu spolecznego wykorzystali Freudowska koncepcje kompleksu Edypa. Freud przedstawil trzysktadnikowa teorie umyslu.poddane interpretacji . na wtorna skladaja si~ wszystkie dalsze oddzialywania. aby podwazyc przekonanie. Najwainiejsze chyba byly jego prace dotyczace seksualnosci. ie nieswiademosc rna strukture podobna do jezykowej. Po raz pierwszy Freudowska metoda interpretacji zostala przedstawiona w Objasnianiu marzeTi sennych (1900. pol. ktore w danym spoieczeristwie uznawane Sq. ale nie rna dla niej nadziei na poprawienie tej sytuacji. z rozwojem biologicznym. ktore] autor uiywal mi~dzy innymi do analizy tekstow literackich i dziel plastycznych. 2003) pokazywal. do relacji heteroseksualnych. Z plcia (rozumiana spolecznie. dyktowane tylko przez biologie. 266) oraz Judith Butler (s. (s.1 Psychoanaliza Mianem psychoanalizy okresla si~ metodeopracowana przez Sigmunda Freuda (1856-1939). o ile koncepcja Freuda silnie wiaze sic. jak obecnie ojciec. ktorym jednostka podlega w swoim iyciu. twierdzil.czq. s. kt6re przystosowuje sic. ktora wpiywaja na to. za to psychoanaliza nie zaklada. 1984. ie symbole w snach odsylaj'l do skondensowanych i przemieszczonych znaczefi. ie pomylki jezykowe czy niemoznosc przypomnienia sobie [akichs slow moga bye przejawami podswiadomych proces6w psychicznych. warunkowania i socjalizacji kieruja uwage na bardzo liczne i zroinicowane struktury spoleczne.jako warunkowanie. Pierwotna socjalizacja obejmuje opanowanie jezyka i uksztaltowanie plciowej tozsamosci (s. ktore wywarly wplyw na feministyczn/\ (s. przede wszystkim trzeba wspomniec 0 szkole frankfurckiej (s. autorytetu. a nie biologicznie) wiq. ktorzy korzystali z idei psycho- . pol. Feminisci wykorzystali koncepcje Freuda. gdzie autor tlumaczy. Definicja 1. 29 1. ktory zawiera w sobie i d.cia.Teoria kultury Kultura i badanla nad kultura 28 kulturoznawstwa przemawia to. 265). (s. ktorych zadna ze wspomnianych dyscyplin nie jest w stanie rozwiazac samodzielnie. ego. W Psychopatologii iycia codziennego (1901. 120) a ksztaltowaniem si~ osobowosci. lecz w wielkim stopniu sq. iywa jest w nim jednak nadzieja. a szczegolna populamosc psycho analiza zyskala sobie w krytyce filmowej.odslaniaja nieswiadome trwogi i pragnienia sniacego. wiec jako doswiadczenie wykluczenia (Mitchell. aczkolwiek sam Freud niezbyt przychylnie odnosil sie do feminizmu (s. 0 tyle jeden z najbardziej znanych krytyk6w psychoanalitycznych. w ktorym dzieki kontaktom z innymi ludzmi bezradne niemowle stopniowo staje sie samoswiadoma zdolna do uczenia si~ istota ktora jest wprowadzana w sposoby postepowania charakterystyczne dla danej kultury i srodowiska. postkolonialna (s. za meskie lub kobiece.co w spoleczefistwach Zachodu najczesciej jest zwiazane z rozpoczeciem nauki szkolnej. m~iczyzni i kobiety wchodza w odmienne relacje w ramach symbolicznego porzadku.2. ie z czasem zajmie rownie wladcza pozycje wobec kobiet. co znaczy. Paradoksalnie wlasnie matka pierwotnie zajmuje "falliczn'l" pozycjc. Chlopiec akceptuje swa "niisz'l pczycje falliczna" (co niekiedy jest okreslane jako "kompleks kastracyjny"). Wlasnie za sprawa kompleksu Edypa.1 Jak ludzie staj'l sle czescia kultury Kultura nie jest czyms. analizy. ie pozadanie seksualne ogranicza sic. do zewnetrznej rzeczywistosci. 1996). ie z jego punktu widzenia dominujacym czynnikiem jest kultura. marksistowska.si~ ostatecznie z problemem relacji miedzy osoba a kultura. a nie biologia. 218). natomiast podkresla jego plastyczny charakter. a wiec i jednoznacznie okreslony pociag mezczyzn do kobiet i kobiet do mezczyzn. Prace Lacana staly sic. wszystkie one iq. dowodzac. Takie pojc. prowadzi do kryzysu. Jacques Lacan. 256). Z biegiem czasu psychoanaliza rozdzielila si~ na konkurencyjne kierunki.iq. [ak dalej czytelnik zobaczy. ze pomaga one zidentyfikowac i okreslic zespol istotnych problemow. Psychologia i takie kierunki w jej obrebie jak psychoanaliza (poniiej) szczegolna wage przywiazuja do dziecinstwa i warunkowania. W ksiazce Socjoloqia (1998) Anthony Giddens opisuje socjalizacje jako proces. popularne posrod krytyk6w feministycznych. a nie matce. a takie wyb6r obiektow seksualnych nie sq. tei efektem warunkowania. Seksualnosc dotyczy pozadari erotycznych i orientacji seksualnej danej jednostki. ktore . 148). gdy dziecko zaczyna poza rodzina uczestniczyc w wiekszych i bardziej zroznicowanych grupach . Tworca psychoanalizy. 135). wyd. iz kobieca seksualnosc rozwija sic. a posrod je] autorow. przysluguje wainiejsza pozycja spoleczna. ktore laczy sie z ksztaltowaniem tozsamosci plciowej i seksualnosci. w trakcie ktorego chlopcy i dziewczynki uzyskujs. ze m~skosc i kobiecosc. oraz sup ere g 0 stanowiace moraIne poczucie spolecznych oczekiwaft. sie zespoly spolecznych rol. jakoby mezczyznom z natury przyslugiwala wyzszosc nad kobietami. 453) krytyk~ kultury. 230).

kt6re podaje drugie (Hart.1).p do psychoanalizy. 0 tyle relatywizm kulturowy akcentuje to. 1976). ze kultura angielska siega korzeniami ponad tysiac lat wstecz.prawdziwa·? Jesli spostrzeienia i przekonania zawsze sa uzaleznione od umiejscowienia spolecznego. w: S. Media. jak rozumiemy relacje miedzy przeszloscia i terazniejszoscia (patrz rozdzial 5). Hum. ze interpretacja znaczenia jest jednym z gl6wnych element6w kulturoznawstwa. wiedza ta jest wiec w spos6b niezbywalny ukierunkowana. kt6re dotycza pewnosci przekonaii i relatywizmu. to przeciei sama ta sugestia stala siC. A. War· szawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. Weedon.3 jak kulturoznawstwo rozumie przeszlosc Antropologia i socjologia w niekt6rych ze swych nurt6w uznaja. Dalsze lektury Mitchell. Zaniewicki. dla przykladu. Obecnie w programach nauczania wystepuja teksty niegdys lekcewaione i dyskwalifikowane. Gdansk: Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne. ocenic go. dlaczego mielibysmy wierzyc bardziej jednej niz drugiej? Szczeg61nie gdy owe interpretacje r6iniq sie w ocenach wartosciujacych.4) uznaje za silny argument na swoja korzysc.• Mort.2.iycie na miare epoki. (red. s. a co do charakteru . rozumienie. badaja. P. Niekt6rzy z socjolog6w. Freud . Funkcje i pole m6wienia i mowy w psychoanalizie. Jako przyklad takiej ukierunkowanej wiedzy moga posluzyc r6ine historie rozpadu malieiistwa przedstawiane przez uczestniczace w tym osoby: przyczyny podawane przez jedno z malionk6w rzadko pokrywaja si~ z tymi.wiecej uwagi poswieca sie literaturze populamej. majacym tez zwiazek z tym. to czy w og6le istnieje cos takiego jak wiedza . a tylko zasugerowala jego istnienie. wefekcie wiec osoby z klasy robotniczej inaczej mialyby spogladac na swiat nii osoby z klas wyiszych. ze na strukture naszego rozumienia wplywa pozycja spoleczna. Poznan: Zysk i S·ka Wydawnictwo. J. (1980). Eliota (1932. Od czas6w Eliota sporo sie jednak zmienilo i zaczeto kwestionowac wartosc tak zwanego kanonu literackiego. ze ich lektura jest obowiazkowa w szkolach i na uniwersytetach. to znaczy tekst6w uznanych za tak wartosciowe. odnosza do swoich zachowan.skoro na wszystko. da siee W Anglii wiele sieem6wi 0 tradycjonalnym charakterze kultury (patrz A propos 1. ze moina zredukowac czyjes przeswiadczenia do jego pozycji spolecznej czy wrecz z niej je wyczytac. wtedy nasze widzenie swiata jest fragmentaryczne. F. na czym interpretujacy opieraja swoje przekonania. . B. to dlaczego mielibysmy przyznawac slusznosc jakiejkolwiek osobie lacznie z osoba piszaca niniejsze zdanie . zaden w og6le artysta nie posiada pelnego znaczenia w oderwaniu. na przyklad Berger i Luckmann (1983). uznawane za oczywiste sposoby myslenia. podnoszac problemy spolecznych i historycznyeh ezynnik6w. London: Unwin Hyman. Gay. silnie podkreslaja. Stalo sie norma. Na przyklad dla T. (2000). co kulturowy relatywizm (patrz sekcja 3. ze obraz swiata jest zwiazany z pozycja klasowa danej osoby. ich auto rami bardzo czesto Sq kobiety. 0 ile jednak badacze tacy jak Berger i Luckmann koncentruja sie przede wszystkim na tym. ze naszym rozumieniem rzqdzq nawykowe. jak pojmujemy swiat. [esli to prawda. z jakim . (1984). 197) czy Gayatri Spivak. niekt6rzy twierdza.1. H.S. Hum. S.bodicem do fascynujacych badafi nad kultura. [ankowska. I tak na przyklad niekt6rzy sqdzq. (2003). [esli wiedza jest konstruktem spolecznym. trzeba sieezastanowic nad kwestia. Theories of language and subjectivity. czlonkowie mniejszosciowych grup spoleczeiistwa brytyjskiego. Hall. Women: The Longest Revolution. J. wplywa jej usytuowanie? Kiedy spotykamy sie z interpretacjami sposobu iycia innego spoleczeiistwa czy innej od naszej grupy spolecznej. W.• Tolson. by socjolodzy wiedzy twierdzili. ze ludzka wiedza 0 swiecie jest konstruktem spolecznym. ze znaczace dzialania.sugeruje. kulture zas zawsze trzeba badae w powiazaniu ze spoleczeiistwem. znaczy ocenic jego stosunek do poet6w i artyst6w niezyjacych". P. 1. Socjologia wiedzy .Kultura ibadania nad kultura 31 Chociai psychoanaliza nie okreslila charakteru zwiC\Zkumiedzy czynnikami spolecznymi i psychicznymi. Kempnerowna. mowiac inaczej: na to. Ubertowska. Zainteresowaniem ciesza sie. Hum.jak Edward Said (s. London: Virago. Przy takim podejsciu rozumie sieekulture jako wsp61ne dla skiadajacych sieena spoleczeiistwo jednostek i grup rozumienie (sens 1. Warszawa: Wydawnictwo KR. Kaidy z nas musi ujmowac rzeczywisty swiat z okreslonego punktu widzenia. W Grajewski. Rzadko sieezdarza. m6wiq natomiast. kt6re Sq wyraione w potocznym jeezyku. majq charakter kulturowy. Lektury polecane przez polskiego wydawcf! Freud. wplywa nasza pozycja spoleczna i relacje z innymi. Wsp6fczesna psychoanaliza. C. jak widzimy swiat.) (1984). 15) . Culture. Gorczyca. Literature and Psychoanalysis. Kutter.ludzie sic. Essays in Feminism.2.2).tak bowiem nazywa si~ dziedzine podchodzaca w opisany spos6b do naszego rozumienia swiata . Takie powiazanie nasuwa inne problemy. S. kt6re wplywaja na powstajace teksty. jak role i relacje spoleczne wplywaja na nasz spos6b widzenia swiata i nadawania mu sensu. mysli i uczuc. (1996). nie-Brytyjczycy. A. Hum. Language. Lacan. poezja Dereka Walcotta (pochodzacego z Saint Lucia na Karaibaeh) czy powiesci Chinui Achebe (Nigeria) lub Alice Walker (USA). Wst. ze poglady na swiat majq charakter kulturowy. Z kolei tacy krytycy. Angielscy literaturoznawey przestali koncentrowac si~ wyiacznie na zagadnieniu wplyw6w innych poet6w i prozaik6w.iaden poeta. jak odzwiereiedla sie w literaturze historia europejskiego imperializmu. Uchwycic to znaczenie. ze krytyey zajmujacy sie powiescia XIX wieku poruszaja problem roiejsea kobiety w 6wczesnym spoleczeiistwie.2 W jaki sposob kulturoznawstwo interpretuje znaczenie rzeczy 1. co ona glosi. (2004). ie to. w efekcie wiec liczne badania nad tq kultura skupiaja sieena problemach wplyw6w i tradycji. Widac przeto. wyjasnic poprzez analize naszego usytuowania spolecznego.

co tylko czeka na odkrycie. s. jest powszednia wersja trudnosci w porozumieniu miedzy odmiennymi kulturami.Kultura i badania nad kultura 32 A flrnflM 33 1. oddawac. takjak oni samije rozumieja. Spodniczka i kraciasta tkanina s1j.tradycja" pochodzi przymiotnik "tradycyjny". Bywa jednak. czy jestesmy w stanie rozumiec ich swiaty.1 Tradycja i tradycjonalizm Wywodzllcy si~ od lacinskiego czasownika tradere (przekazywac. Wspomniane tutaj kwestie spr6bujemy zilustrowac kolejnym przykladem. zdaniem wielu badaczy. podawac) termin "tradycja" jest uiywany w kulturoznawstwie na oznaczenie blldi tychjej element6w. badajac kultury nalezace do roznych epok. pojawiaja sie tez wtedy. przechodzac przez pryzmat naszego rozumienia? Z takimi trudnosciami zawsze borykali sie zachodni antropolodzy. Moze sie tu pojawiac wiele praktycznych problemow. gdyz nie tak latwo ustalic. wcale nie miala charakteru uniwersalnego. jakie rodza si~ miedzy mezczyznami i kobietami. Dla ludzi z zewnatrz to symbol szkockosci.konstruowane kulturowo. gdy przede wszystkim mieszkancy gescie] zaludnionych nizin odczuwali rosnaca potrzebe podkreslenia swej odrebnosci ekonomicznej. gdyz s1j. prowadzi to bowiem do uznania ich za gorsze pod jakimis wzgledami. Kobiety amerykanskie uzywaja jezyka zwiazkow i intymnosci. "Pod koniec XIX wieku. ze wszystkie spoleczenstwa musza sie modernizowac w taki sam spos6b i w tym samym kierunku.ze pewne role spoleczne S'l. a wszystkie z nich Sll istotne dla sposobu. a to z kolei prowadzi do tak zwanego . na przyklad pytajac. Od rzeczownika . i poza nia prezentowane jako tradycyjne elementy szkockiego ubioru. S4 pod pewnymi wzgledami podobne do tych. Do tradycji i tradycyjnych zachowaft mozna miec stosunek pozytywny lub negatywny. sugeruje. Kiedy uwaza si«. W takim przypadku okreslenie nieeuropejskich kultur czy spoleczenstw jako "trady. ze tradycje nie 54 niczym neutralnym i obiektywnym. ale wraz ze wzrostem patriotyzmu szkockiego kilt znowu stal si~ modny i dzisiaj czesto si~ go widzi jako stro] nowozenca. powszechnie zaakceptowana jako reprezentatywna. z jaka czlonkowie plemienia Azande (A propos 1. problemy bardzo podobne do tych. Moina przez "tradycj~" pojmowac wiedze i obyczaje przekazywane z pokolenia na pokolenie. b1j. Na przykladjedna z najpowazniejszych prac badawczych. co mysleli przedstawiciele szkockiej klasy sredniej. kto istotnie i kiedy dokladnie nosii kilt. gdy u~ilowali interpretowac spolecznosci nieeuropejskie. tak jak pojmowali je oni. ktory podobnie jest traktowany przez bardzo wielu mieszkaricow Szkocji.3) w tekstach przeznaczonych dla zachodnich odbiorcow. "slabo rozwiniete". Co wiecej. kt6rymi zajmiemy sie w tej sekcji.4 ezy mozna zrozumiec inne kultury Jui chociazby ten przyklad pokazuje. czy tez to pojmowanie musi bye znieksztalcone.i w Szkocji. a przeslanka jest tu przekonanie. na czym polega bycie ojcem czy matka. 1999). w poszukiwaniu jakiegos charakterystycznego emblematu zwr6cili uwage na styl ubioru i rodzaj tkaniny. ze przyczyna wielu nieporozumieri. Kulturoznawstwo zawsze bardzo krytycznie podchodzi do takiego narzucania standard6w jednej kultury innym.2. 0 kt6rych bedziemy p6iniej rnowic w zwiazku z relatywizmem kulturowym. ze znaczenie kraciastej sp6dniczki (kilt) w spoleczenstwie szkockim nieustannie sie zmienia. ie przymiotnik "tradycyjny" jest uiywanyw sensie negatywnym. socjolodzy i dziennikarze staja w obliczu tego same go problemu.przekazywane (np. kt6ry podkresla cillglose i trwalose. 184): W podanym wyzej przykladzie znowu dal 0 sobie znac problem zrodel i podstawy przekonari oraz opinii. gdy staraja si~ przedstawic zycie innych grup nalezacych do tego samego co oni spoleczenstwa. Przy takim rozumieniu pojecie "tradycja narodowa" ma sens pozytywny. czesto determinuje sie je jako "tradycyjne". ze spodniczce z rozmyslem nadano taki symboliczny charakter. a status taki nadala jej okreslona grupa w okreslonym czasie. Na przyklad w latach piecdziesiatych mlode pokolenie noszenie jej uwazalo za wyraz zniewiesciaiosci. spolecznej i kulturowej. wskazuje bowiem na dlugotrwatosc i gtebokie zakorzenienie kultury narodowej. gdy postanowili prezentowac stro] przy roznych okazjach noszony przez ich gorali jako uniwersalny? Kwestie. ludzie do niej przywiazani (zwani tradycjonalistami) upatruja w niej ir6dlo wartosci i wiarygodnosci: w okresach rewolucyjnych przeszlosc moze. Jest oczywiste. podczas kenstruowania zas jedne elementy S4 wfaczane. jednoznacznie i od dawna okreslone. z czego wynika. ze jako ludzie z pierwszej dekady XXI wieku zyjemy w swiecie na tyle odmiennym od swiata naszych przodkow.byc pogardliwie traktowana i uwazana za hamulec postepu. jezyk]. Czy mozna zrozumiec kultury innych ludzi. eksponowany przez Szkot6w przy najrozniejszych okazjach. jak sie okazuje.. gdy mamy do czynienia z kulturami uksztaltowanymi w innych czesciach swiata czy w obrebie innych niz nasza grup spolecznych. Czy jest mozliwe wiernie oddac powage. w jaki rozumie si~ kulture. podczas gdy mezczyzni . ksztaituja sie wzorce rozkladu wJ:adzy (s.relatywizmu historycznego". badacze kultury moga jednak kwestionowac takie przeswiadczenia. M6wi4C inaczej. Tymczasem okazuje sie. 120) w spoieczenstwie. ktorzy odmiennie rozumieja czas i zupelnie inaczej zapatruja sie na magie i czary? Prozaicy. blldi tego. kt6re uwazaja sie za nowoczesne. ktorej przedmiotem byla rozmowa (Tannen. ale bynajmniej wcale nie dominujaca i nie wszechobecna". co stanowi skladnik powszechnej wiedzy (opowiesci ludowe). szczeg61nie gdy opis formulowany jest z punktu widzenia Ameryki Pclnocnej czy Europy Zachodniej. ktore istotnie odgrywaly pewna role w zyciu szkockich gorali. Pojecie "tradycja" ma rozne znaczenia.eliminowane. inne . pewna forma kulturowa. Skad mozemy wiedziec.cyjne" najczesciej znaczy "zacofane". gdyz wymagaly tego potrzeby okreslonego momentu historycznego. 1. W ten spos6b. by miec watpliwosci. przed jakimi stajemy.di rozumienie czasu przez Trobriandczykow (A propos 1. Zwolennicy tradycji. kt6re S'l.2) traktuja przepowiednie wyroczni. David McCrone w ksiazce poswieconej Szkocji pisze (1992. stanowiac charakterystyczny element szkockiej kultury.

:. naukowe m6wiq 0 koincydencji w czasie i przestrzeni. a nie w czasie. sam zas czas nie jest dla nich linearnym nastepstwem chwil.~~~~~:>'. i kalendarze r6ini. kto rzuca na niego czary. Najwazniejszym wydarzeniem jest pojawienie sil( na trzy. ze dyskutujac jakis problem.":·.aby w ogole moe rozumiec. I .. Co gorsza.. odwoluja si~ tez do innych niz czary wyjasnien..wedlug Azande . kobieta bedzie sie starala wesprzee rozmowce. a w szczegolnosci nie mozna nimi tlumaczyc wystepkow moralnych. agnostycy mega si~ odwolywac do przypadku. We wszystkich tiumaczeniach obecna jest wiedza 0 tym.I. Osoba 0 dobrym charakterze nie staje sil( czarownikiem.~ . .1~"j~.I:' I. Azande widza w tym skutek czar6w. cztery noce owada. doszedi do wniosku. . w kt6rym to. Nawetjednak te osoby. antywsp61notowe uczucia.~.!:zaliczane do kalendarza. kt6rej dzialanie moze szkodzic innym. ze czary nie Sq gorszym od innych wyjasnieniem konkretnych zdarzefi jego zycia. do kt6rych Zande (czlonek plemienia Azande) moze si~ zwrocic.:ku=l::tu::ry:_ _ Kultura i badania nad kultura 34 l. 1999). dla kt6rych czas jest naturalnym i niedajacym sie odmienic ograniczeniem ich poczynail.RT. a jesli nawet rzucili urok. generalnie bedac znacznie gorszymi siuchaczami niz kobiety.Dlaczego teraz?". trzeba uznac. co Evans-Pritchard nazywa jednostkowoscia zdarzen •• Dlaczego ja?". ale i pytanie 0 ich pow6d: domy sil( wala.. J~zyk Trobriandczyk6w nie zna kategorii czas6w. Zdaniem Uwzglednienie tych wymiar6w problemowych sprawia. dostatecznie odrebnych. Tannen podkresla. ie trzeba tu pamietac 0 dw6ch wymiarach problemowych: po pierwsze.~ . na rok przypada dwanascie lub trzynascie cykli ksiezyca. w kt6rego wyjasnieniu czary Sq nieodzowne. 35 Tannen kobiety czesciej szukaja kontaktu wzrokowego i rzadziej przerywaja rozm6wcy niz mezczyzni.1. ~ 1 1 ri:1 . Imperia czasu: kalendarze.:ia:.. 1950).1.!: si~ pomiedzy poszczeg6lnymi wyspami.'!~!!t')I>:. nie musza wcale bye niebezpieczne dla innych os6b.:~. Azande to plemie afrykailskie zyj. Evans-Pritchard powiada. 0 stopniu relatywnosci spostrzegania czy percepcji. Kobiety angaiuj'l sie w dialog.~!'i"T1~~ mowia jezykiem statusu i niezaleznosci i tak tez interpretuja sryszane wypowiedzi (Tannen. gdyz do rzucania urok6w niezbedne Sll tez zte. Odpowiedzialna za nia jest .i.li'.dlaczego jednak ten wlasnie dom w tej wlasnie chwili zawalil si~ na tego wlasnie czlowieka? Owo "dlaczego' odnosi sie do tego. z kt6rych tylko dziesiec jest uwzglednianych w kalendarzu. 20. 11i. na przyklad scisle przyczynowych: ktos zostal zraniony. zyjqC posrod Azande. pozostale to "czas wolny". rozpoczynajace okres siew6w. . ze liczne ze spotykajacych ich nieszczesc powodowane Sll przez czary (mangu).!:ce miedzy Nilem a Kongo.'. ~ ~ ~ ~ ~ ~ :~ ~ ~ ~ :1 ~ ~ . Problem. Istnienie nie jest osadzone w czasie. sugerujac jednoczesnie. Trobriandczycy stosuja kalendarz ksiezycowy._~1l~:. Skoro uroki Sll wytworem zlych uczuc.~.'t'~.. nie zamierzali wyrzadzic zadnej szkody. • ~'" I u I. Evans-Pritchard w 1937 roku opublikowal klasycznajuz dzisiaj prace 0 ich systemie wienich przekonanie. 0 jego spowodowanie podejrzewa ludzijej niechetnych lub takich. Jest pi~e wyroczni. nie moze sil( "odstac": dla nich czas i chwile powracaja. ze odmienne style rozmowy zasluguja wrecz na miano dialekt6w plciowych (genderlects).czarna narosl we wnetrznosciach. i kulturowy relatywizm. Powiadaja..~!. Hollis i Lukes (1982) mianem . L " ~ ~ ' xe .~~1Dt.4).1. w efekcie wiec i pora uroczystosci.~II. Pierwszymi podejrzanymi stajll si~ wiec wrogowie. .m. Wyjasnienia religijne powiadaja. ~ ! ~ ~ ~ ~ ~ . gdyz zawalil si~ dom. Umiejetnos» rzucania urok6w jest dziedziczna.i . kt6ry wykluwa sie na powierzchni wody.. w jakim stopniu widzenie i rozumienie jest zalezne od jezyka. a kiedy trudno juz sobie poradzic z tymi rozbieznosciami. a wiec kiedy widzimy sama rzecz co inna spogladajaca na nia osoba. podczas gdy mezczyzni znacznie lepiej sie czuj 'I.. co si~ stalo. a siewy rzadea si~ wlasnymi prawami. gdyz przegnily drewniane belki .' I I' Azande .skad przychodzimy ijakie jest nasze "ulokowanie" . powiada Tannen. to jednak w kwestii ich poczucia czasu najbardziej instruktywne Sq teksty E. pozakalendarzowy. W sumie. podczas gdy mezczyzna bedzie probowal zasugerowac rozwiazanie. ze Azande nie sqdZIl bynajmniej. jak przebiegalo zdarzenie. Cykliczne pojecie czasu Trobriandczyk6w zwiazane jest z zajeciami rolniczymi: nielaczace sie z nimi cykle ksiezycowe nie s. aby konwersacje miedzy mezczyznami i kobietami uznac za form" komunikacji miedzykulturowej (patrz sekcja 2.. ze taka byia wola Boga. ~ !.QlJ. Evans-Pritchard podkresla.to "techniczny" aspekt wyjasnienia .'. instruujac i ttumaczac.4. oraz Anthony'ego Aveniego. kt6rzy majll powody zle jej zyczye. Osoby wskazane przez wyrocznie najczesciej bronia swej niewinnosci.R. po drugie. ktora spotyka jakies niepowodzenie..1. kogo i co badamy. Zaczynaja si~ uroczystosciMilamak.!:zdarzenia i rzeczy. kt6re odziedziczyly mangu. to nieumyslnie.E.. ~ ~ ~ ~ ~ ~ I j ~ t" ~ § ~ ~ ~ ~.'. aby ustalic. to dlaczego zawalil sie wiasnie ten dom. to osoba. kim sami jestesmy . nastepuje rewizja kalendarza. Leacha.i. Malinowski."'~"'t. E.relatywizm percepcji" opatrzyli i historyczny. i choc najslynniejsze prace poswiecone tubylcom napisal B. to w nich lokalizowane S. Obie strony stosuja odmienne praktyki konwersacyjne.~~~1~~""(I'itl::>~'T:. musimy nieustannie pamietac.~ ~ ~ ~ Trobriandczycy Wyspy Trobrianda naleza do Papui-Nowej Gwinei. zegary i kultury (2001).:eo::r.( l 'IU"'li _~T. Co wiecej. ze badajac kulture. lil. Primitive Calendars ("Oceania". lecz w regularnych wzorcach porzadku. owad wykluwa si~ na poludniowym skraju laricucha wysp i sarno przekazanie wiadomosci zabiera troche czasu. wiec niekiedy dochodzi do rozbieznosci pomiedzy obu zdarzeniami. Takie podejscie jest malo zrozumiale dla ludzi Zachodu. ze nigdy czary nie popchneiy nikogo do cudzoi6stwa. Poniewaz owad nie pojawia si~ zawsze w tym samym czasie. ze wszystkie niepowodzenia Sq efektem czar6w.

5 jak moiemy rozumiec relacje miedzy kulturami Kwestia . 7. 187) hamburgery McDonalda. tandeta. a podstawa diety S'l. opera stala sie bardzo popularna w Wielkiej Brytanii. wykorzystala jako sygnal rozpoczynajacy transmisje z finalow mistrzostw swiata w pilce noznej. We Wloszech jest to forma kulturowa bardzo popularna. Praca zbiorowa pod redakcjq Baxtera (1991). klase. produkty zwierzece. W kulturoznawstwie bardzo iywo dyskutowany jest problem granic pomiedzy roznymi poziomami kultury i zasadnosci ich kreslenia. niepomiernie tei zwiekszyla si~ sprzedaz tasm wideo i plyt kompaktowych. Po pierwsze. kiedy ludzie przemieszczaja sie wraz ze stadami. nie wyrastaja z "przedluienia" amerykaiiskiej kultury. relaeje miedzy kulturami to nie prosta proba sil.rozciagnieciem" znaczenia amerykanskiego.2. to racjonalny i efektywnie wykorzystujqcy zasoby tryb zycia.!:tylko konstruktami. w efekcie wiec nakreslona w ten sposob strefa bedzie obszarem wspoiistnienia wielu kultur i wielosc te trzeba uwzglednic w rozwaianiach. Stanowisko to majednak kilka slabych punktow. spoleczne i polityczne. jak mozna rozumiec relacje miedzy kulturami. a uwiklany w to osad wartosciujacy bywa traktowany jako zrozumialy sam przez sie. elementy zaliczane do kultury masowej maja taka sama tematyke jak te. solisci S. ze wierniej oddaje si~ relacje miedzy kulturami. co oczywiscie oznaczalo uznanie innych tekstow za mniej wartosciowe.termin przez niektorych uiywany rownie pogardliwie . ktore S. ze kultury roinicuj'l. ale uczynili zen element wlasnych obrzedow wojennych.1. Do zrozumienia jakiejs formy nie wystarczy samo tylko jej zlokalizowanie w obrebie danej kultury. Azji i Afryce. Pierre Bourdieu (1979. Niech to zilustruje przyklad opery. ie granice miedzy kultura populama i wysoka coraz bardziej si~ zacieraja. przybierajac odmienna postac i wartosc dla roznych konsumentow.Kultura i badania nad kultura 37 1.2. ktora kazalaby tym ludziom porzucic dawne zajecia i zostac alba osiadlymi farmerami. Nie tylko wzrosla liczba widzow w teatrach operowych. Wedlugjednego z uj~e stanowia one wzajemnie odgraniczone calosci.6 Dlaczego niekt6re kultury i formy kulturowe sa cenione wyiej od innych W Anglii literature tradycyjnie zalicza si~ do kultury wyiszej (w rozumieniu 1. Wszystkie inne poczynania i ich wytwory S'l. Domingo i Pavarottiego plyta In Concert znalazla sie w 1990 roku na szczytach brytyjskich list przebojow ("Cultural Trends". sie ze wzgledu na wiek. ale nawet jesli sie z tym nie zgadzac. szmira czy .zarazone" przez inne.! kompetentna i krytyczna publicznosc. Po drugie. ie wedrowne pasterstwo. a spektakle sci'l. status spoleczny.1. w jaki sposob dostosowala si~ do ukladow roznych sieci kulturowych.gaj. ze takie kanony czy tradycje same S. patrz Definicja 8. natomiast stala si~ kulturowa hybryda (s. a wczesniej ksiazka Rigby'ego (1985) pokazaly. W rezultacie ktos moze uznac. Na przyklad Trobriandczyey przejeli angielski krykiet. Te rozne znaczenia nie S'l. gdyi koncentruje si~ na procesach utrwalania granic i ich przemiany. a tego typu badanie relacji miedzykulturowych jest szczegolnie istotne dla trzeciego (1. Pomimo to planisei rzadowi domagaja si~ polityki agrarnej.1. a ponadto nobilitowalo pisarstwo w stosunku do nowszych form tworczosci. spiewana przez Pavarottiego. gdzie rolnictwo jest niemoiliwe. mowiac 0 nich jako 0 krzyzujacych sie sieciach niz wzajemnie odgraniczonych terytoriach (por. 1. Dlatego tei wydaje sie. ponadto. Pewne teksty literackie (powiesci Dickensa czy dramaty Szekspira) traktowano jako szczegolnie godne lektury. z piszacymi 0 nich antropologami) mozna traktowac jako element procesu kolonializmu (s. a plemiona potrafiace przetrwac na niegoscinnych terenach. Rzecznicy takiego stanowiska bardzo czesto opisuja relacje miedzy kulturami w kategoriach "niszczenia". 218). prowadza bogate iycie kulturalne.ulokowania" sklania do zastanowienia. gdyi trzeba uwzglednic tei to. w praktyce wcale nie jest latwo zakwalifikowac jakis utwor czy rodzaj tworczosci do starannie oddzielonych dziedzin. s. W ramach antropologii kulturowej czesto podejmowane sa proby wykazania wartosci i zywotnosci kultur uwaianych przez wladze za ubogie czy anachroniczne i dlatego domagajace sie interwencji. Poniewaz proees spolecznego formowania znaczeri nigdy nie zna przerwy ani kresu.z tego punktu widzenia traktowane jako grafomania. nagrana zas przez Carrerasa.1). Podobnie zajmujaca si~ Romami Judith Okely (1983) przedstawila bogactwo ich . plec. w ktorej kultura moeniejsza zwycieza slabsza. ie pewien typ tekstow literackich. coca-cola i dzinsy Levi's pojawiaja sie w calej Europie. Zwracalismy juz uwag~ na to. Mowilismy juz jednak. Na przyldad kontakty Trobriandczykow czy plemienia Azande z Europejczykami (lacznie. Przyldadem moze tu bye lek przed amerykanizacja ktory sie rodzi.zanikania" kultur. jak przekonujaco pokazal Hawkins (1990). .3) rozumienia kultury. rozdziai 8). rzecz jasna. Jak zatem widac. jest po prostu kultura. gdyi stanowia efekt oddzialywania relacji.! zakwalifikowane do kultury wysokiej. ktore w pewnych punktach sie krzyzuja oddzialuja na siebie i przeciwstawiaja sie sobie. tak wiec nowa gra weale nie wyparla staryeh. gdy w procesie globalizacji (s. alba pracownikami najemnymi. 404) twierdzi. Na przyldad coca-cola nabierala roznych znaczen w roznych miejscach swiata: przez jakis czas byla zakazana w Indiach jako symbol zniewolenia neokolonialnego.kultura masowa. Natomiast w Wielkiej Brytanii uczeszczanie do opery uwaia si~ za wyraz wyrafinowanego smaku. ze badanie takich granic i obszarow obrzeznych wiele mowi 0 wartosciach honorowanych w ich obrebie. wiec kultury nieustannie sie zmieniaja przeksztalcaja i dostosowuja do zmienionych warunkow. a konkretny utwor moie w zaleznosci od okolicznosci zaliczac si~ alba do jednej. nie da si~ podzielic swiata na wzajemnie od siebie odgraniczone strefy kulturowe. czy ogolniej tak zwana "wyisza kultura". a badania wskazuja ze publicznosc jest starsza i pochodzi z wyiszych klas niz w przypadku innych typow widowisk. to znaczy forma ktora nie jest juz ani angielska gra ani trobriandzkim obrzedem. 187). Kiedy jednak w 1990 roku BBC arie Nessun Dorma z Ksiezniczki Turandot. jak film czy telewizja. ktore zainicjuja zmiany. ale zaczeto tez organizowac liczne koncerty muzyki operowej w parkach i innych miejscach publicznych. 1990). prostym . to i tak nie ulega watpliwosci.! szeroko znani. podczas gdy w Londynie dla mlodych Brytyjczykow pochodzenia azjatyckiego oznaczala wolnosc i osobista autonomie. ktore zostaja "wyparte"lub . alba do drugiej.

1967.lwplywac na kulturowe przekonania i postawy w taki sposob. ze jest efektem walki 0 wladze toczonej miedzy mezczyznami i kobietami. W badaniach nad plcia spoleczna prym wioda autorki i autorzy feministyczni. co znaczy bye kobieta. aby indoktrynowac grupy podporzadkowane i urabiac ich swiadomosc. jego rzecznicy odrzucaja bowiem i prosta rownosc. ze wiadza i kultura scisle sie ze soba wiq. Wszelako dokladniejsze okreslenie zwiazkow miedzy formami kultury i wtadza wymaga dogiebnych studiow. Problem odrebnosci jest bardziej skomplikowany. 1. zajCj.lnaciski. Tak oto odslonily sie inne obszary. to plec. natomiast nacisk pada na badanie roinic. Tego typu ruchy polityczne czesto wchodza w konflikt z prawem oraz takimi organizacjami spolecznymi i politycznymi. a opor (s. moina powiedziec. ktore sq. Czynia to na wiele sposobow. 135) rzecznik teorii krytycznej i krytyk kultury wspolczesnej. obciazone napieciami. niepodobna uniknac konfliktu miedzy roznymi postawami kulturowymi. ktore organizuja iycie Romow i nadaja tresc ich poczynaniom. aby zagwarantowac sobie zgodny z ich interesami efekt. ze relacja miedzy liderem big-bandu ajego fanami odzwierciedla relacje miedzy przywodca totalitarnym ajego zwolennikami.lproces uzgadniania i lagodzenia tych konfliktow. -----~---Kultura i badania nad kultura 39 przekonafi i zwyczajow odwolujacych sif. spoleczne bowiem (a nie biologiczne) okreslenie. ze kobiety maja wspolne interesy z racji nalezenia do jednej plci. jak Koscioiy i partie polityczne. Przyklad ten dobrze ilustruje to. kt6re bronia sie przed naruszaniem i niszczeniem kulturowych pcdpor ich dominacji.7 W jakiej relacji do siebie pozostaja kultura i wladza ]1 We wszystkich dotychczasowych rozwaianiach miedzy wierszami obecny byl problem wladzy (s. wspolnoty lub uniwersalizmu i odrebnosci. a takze taka organizacjf. jestesmy nawet sklonni twierdzic. Wszystkie spoleczenstwa Sq. ze to one wtasnie stanowia wainy powod do traktowania kultury powainie i podejmowania nad nia badafi. wykorzystywane przez osrodki wladzy. gdyi napiecia zostaja rozladowane dzieki uczestnictwu w rytualnych aktach podporzadkowania i uleglosci (Adorno. Podobnie tradycja w literaturze angielskiej tlumi i marginalizuje inne glosy. Niekiedy dotyczy to w ogole rownego traktowania przez prawo osob. Nie neguje sie w ten sposob nierownosci. a na funkcjonujace w nim kultury wplywaja interesy dorninujacych grup. ktcre staraja sif. a co znaczy bye mezczyzna nigdy nie jest jednoznacznie i raz na zawsze zdefiniowane. Rzecznicy innego punktu widzenia twierdza ze w istocie to wlasnie owe masowe i popularne formy sq.1). oraz to. Gdy chodzi 0 rownosc. Tutaj dyskusja toczy sif. s. 1. Reguly te wyznaczaja ustroj danego spoleczenstwa. Relacje spoleczne w tych obszarach zawsze sq.iq" a badan nad kultura niepodobna oddzielic od problemu wladzy i stosunkow politycznych. rasa.1 i w rozdziale 3). jednym z nich jest konstruowanie tradycji i ich upowszechnianie w calej populacji. Krytycy podzialow dokonywanych wedle kryteriow pici spolecznej zabiegaja o przedefiniowanie samej tej kategorii. ze pojecie "plee spoleczna" nie zostalo wyabstrahowane z konkretnych sytuacji. spolecznych czy kulturowych nie powinna zakrywac tego. 297) wystepuje we wszystkich sferach zycia. Feministyczne dyskusje wokol problemu plci spoiecznej tocza sie w trzech giownych sferach: rownosci. Definicje kultury niskiej czy masowej deprecjonuja formy kultury.ldo zespolu zasad. ze roznice miedzy mezczyznami i kobietami. ze wielkoskalowa produkcja kulturalna rna na celu wspieranie pasywnosci i konformizmu masowych odbiorccw. Skoro kultura jest produktem interakcji. na ktorych skupily sie badania kulturoznawc'ze.lspoleczenstwa.l przede wszystkim wokol podporzadkowania kobiet we wszystkich spoleczenstwach. 119·132). na kt6rych kultura wiaze sif.luzasadnic i utrwalic swoje miejsce. Na przyklad Adorno. 120). Definicja przynaleznosci plciowej w wielu spoleczenstwach jest przedmiotem kontrowersji. podobnie jak na nomadow. niezaleznie od ich plci biologicznej. takie i na nich wywiera sif.8 Rozwiazywaniekonflikt6w i opor w kulturze 1. twierdzit. . i prosta uniwersalnosc. uznawane przez grupy uciskane. a takze uczestnicy kampanii o prawa lesbijek i gejow staraja sie inaczej wytyczyc linie odgraniczajace doswiadczenia kobiece od doswiadczen meskich. Cztery obszary konfliktow i uzgodnieri. dowodzac. jak na przyklad w sferze piac i zatrudnienia. frankfurcka (s. Tymczasem. klasa i wiek (wiecej 0 tych kategoriach w sekcji 1. Gdy chodzi 0 wspolnote (uniwersalnosc). ze tradycja brytyjskiej demokracji parlamentarnej wyklucza inne wizje demokracji. Niezaleinie od zajmowanego stanowiska kaidy chyba sie zgodzi. jak okresla sie meskose i kobiecosc (por. ktora nie bylaby korzystna dla grup majacych w nim najwieksza wiadze. i dowodzil. Oba te przyklady kaiq. tak duze. jak mezczyzni i kobiety odnosza sie do siebie. Ruchy kobiece. Skoro niezbywalnym aspektem zycia spolecznego jest wspolistnienie roznych punktow widzenia. ze przynaleznosc do roznych grup narodowych.3. a takze kobietami z roznych grup spolecznych s'l.esie teraz problemami wladzy i nierownosci w zyciu kulturalnym i spolecznym.------ ~~-------. W efekcie nieprzerwanie toczy sif. na plan pierwszy wysuwa sie kategoria praw politycznych. Moina chociazby dowodzic. niekiedy tego. iz trzeba uznac. jak rozleglejsze struktury spoleczne (zwiazane z wiadza i rzadzeniem) staraja sif.zorganizowane gospodarczo i politycznie: panuja w nich okreslone reguly podzialu wladzy i dominacji. powiada sie.)na rozne sposoby z relacjami i wzorcami wladzy. Po raz kolejny jako przykiad weimiemy problemy zwiazane z plcia a obejmujace to.. a wiec jest poddana oddzialywaniu podstawowych sii funkcjonujacych w swiecie spolecznym.2. zwiazany ze szkolq. aby sie osiedlili i przystosowali do funkcjonujacych w innych grupach spolecznych przekonan co do wtasciwego sposobu zycia.2. to stanowi czeec swiat a spolecznego. by abstrakcyjnie gwarantowana rownosc obu plci wobec prawa nie ulegaia szczegolowym ograniczeniom.2. a takie dysponowania ograniczonymi zasobami.

ot6i to bylo najgorsze ze wszystkiego . Oczywiste jest jednak.bylo krzewienie i ugruntowywanie dumy z Imperium Brytyjskiego. poczucia tego.. Mozemy czuc sie zwiazani z konkretnym miastem. ludzie nie byli nieludzcy.9 W jaki spos6b kultura nas ksztaltuje Jak pokazuja podane wyiej przyklady.lokalnie. co nas otaczalo. co wynika z faktu.rzecz jasna .10 Dwa sumaryczne przyldady Niekt6re z problem6w podniesionych w sekcji 1. Pateman. 256). to bylo dose brzydkie. 1989) wskazuja na to. z drugiej swiadomie bqdi nieswiadomie wykorzystywano pisarstwo do ksztaltowania okreslonego poczucia narodowej tozsamosci. ale tam . W ten spos6b formowanie si~ narodowej tozsamosci angielskiej obejmowalo zarazem konstruowanie tozsamosci afrykafiskiej jako "obcej": irracjonalnej i dzikiej. ze [qdro ciemnosci Josepha Conrada jest ciagle prezentowane jako jedno z wielkich osiqgnit<e kultury angielskiej. Takie podejscie prezentuje wiele autorek feministycznych. i ci pierwsi nie oczekuja od drugich. ze Conrad niewiele 0 niej wiedzial. bylo dla nas niemoiliwe. zasoby plynq. ze beda si~ przyczynialy do zamoznosci rodziny.mysl 0 mym odleglym powinowactwie z tym dzikim. jaki wnosza do prac dla domu.uczestniczysz. Nie. co Caldwell nazywa "wzajemnym przepiywem" d6br i uslug pomiedzy doroslymi a calkiem nawet malymi dziecmi. Nie moglismy tego pojac. z kim w danej chwili rozmawiamy.. Okres zaleznosci dziecijest inny w r6inych kulturach. Ashcroft i in. ze bogactwo plynie od rodzic6w do dzieci. oraz na stopien. jak m6wi. musial przyznac w duchu. rozciekawieni i pelni ukrytego leku. Przenikalo to z wolna do swiadomosci. ze w wiejskich spolecznosciach Indii panuje ugruntowane kulturowo przekonanie. a niekt6rzy z autor6w podkreslaja ie funkcjonujace obecnie na Zachodzie pojecie dziecinstwa jest dose niedawne (Aries. poniewai odeszlismy za daleko i nie umielismy jui sobie przypomniec.przynajmniej w czesci . konfliktyi uzgodnienia bardzo czesto rozgrywaja si~ wok6l kulturowej tossamosci (s. poniewai wedrowalismy przez mroki pierwszych wiek6w. Z jednej zatem strony badania nad angielska literatura byly traktowane jako samodzielna dziedzina akademicka. ze jest w nim jakis najniklejszy slad odzewu na przerazajaca szczerosc tego zgielku. inaczej sie tam bowiem spoglada na okres dojrzewania i nauki. Tymczasem w typowym spoleczeristwie zachodnim.2. 1989). niby ludzie normalni wobec jakiegos entuzjastycznego wybuchu w zakladzie dla oblakanych. ze owe terytorialne tozsamosci moga wchodzic ze soba w konflikt. Na przykladjuz male dzieciaki mega zbierac razem . a najbardziej z wszystkiego przejmowala mnie wiasnie mySl 0 ich czrowieczeilstwie takim samymjak moje ..Kultura i badania nad kultura 41 1.tak odlegly od mroku pierwszych wiek6w . Walvin. alba szeroko. a co wiecej. co to znaczy bye Brytyjczykiem. Wyli i skakali. zmienia sie historycznie i geograficznie. w jaki spos6b sit<one konstytuuja. ze lekcje angielskiego mialy ksztattowac podejscie uczni6w do narodowej kultury i w tej intencji dobierano teksty do lektury.2. albo pozostawiane poza granicami kanonu. poniewaz te przez dose dlugi czas sa od nich zaleine pod bardzo wieloma wzgledami. aby podkreslic skoncentrowanie w rekach mezczyzn kulturowej i materialnej wiadzy nad kobietami i dziecmi (Campbell. a w jakim nan wplywaja. w jakim odzwierciedlaja rozklad wladzy. ale zawarty w niej obraz kultury afrykanskiej jest bardzo wypaczony. 1982). tamtych wiek6w. jakies mgliste podejrzenie. Inna intencja takiego rozwiazania . ii to ma jakis sens. ze oni nie s~ nieludzcy. Conrad 0 Afryce Czy przedhistoryczny cziowiek nas przeklinal. Ziemia nie wydawala si~ ziemska. czy tei nas witalkt6i to m6g! wiedziec? Zrozumienie tego. nie zostawiajac prawie iadnego sladu i iadnych wspomnieil. kt6re wykorzystywaly pojecie patriarchatu.podejrzenie. ale i odwrotnie. w jednym kierunku: od rodzic6w do dzieci. Przywyklismy patrzec na spetany ksztalt pokonanego potwora. ale jesli czlowiek mial w sobie dosyc mestwa. cenione . i wykrzywiali straszliwie.. Przykiad 1: Rodsina W rodzinie dorosli maja znaczna wladze nad zyciem dzieci. Na przykiad nigeryjski pisarz i krytyk Chinua Achebe pietnuje to. ito okreslonym alba wasko. w wielu regionach swiata niepodobna zycia dzieci ujmowac jako "dziecinstwa" w rozumieniu Zachodu. Jednym ze sposob6w badania zycia rodzinnego jest analizowanie relacji i proces6w z punktu widzenia dominacji kulturowej i podporzadkowania. Powiesc przedstawia koszmame zetkniecie z Airykq.z racji wkladu. i krecili sie. a ludzie byli.4). 1995. Widzicie. kt6re minely. imperialistyczna wizj~ Airyki. Jako wz6r posluzy nam tutaj nauka jezyka angielskiego w ramach rozwijajacego si~ w XIX wieku powszechnego nauczania.A propos 1. 'Iozsamosc bardzo czesto wiaze sie z miejscem. namietnym wrzaskiem. Inne narodowe kultury czy tozsamosci byly alba bezkrytycznie traktowane jako czt<se kultury angielskiej.2 przesledzimy teraz na dw6ch kr6tkich przykladach: rodziny i Szekspira.z punktu widzenia Europejczyka (patrz. Tymczasem w wielu regionach swiata dzieci Sq. regionem lub krajem. W swej ksiazce 0 Indiach Caldwell (1982) zauwaza. przesuwalismy si~ jak widma. Brzydactwo. czy modlil sit<do nas. Tak. a istotnosc kazdego z tych odniesien moze zalezee od kontekstu. Ziemia nie byta ziemska. w kt6rym i ty . i dlatego w badaniach nad kultura trzeba zwracac uwage na to.jak wskazuja niekt6rzy autorzy . 1985. koszmarne . Liczni badacze (Batsleer i in. W efekcie lektura tej ksiazki jako dziela sztuki angielskiej czy wrecz europejskiej (Conrad byt z pochodzenia Polakiem) zapoznaje czytelnika ze spaczona.tam si~ ogladalo potwora na swobodzie. 1. 1988. na przyklad od tego.

Wszystkie kultury reprodukowane S(j. gdy rodziny byly wieksze nii dzis. i badania naukowe wskazuja jaki wplyw na iycie rodzinne maja przynaleinose klasowa i struktury wladzy. jak uczniowie odbieraja dziela Szekspira w zaleznosci od klasy. jakoby byly uniwersalne: to znaczy identycznie odbierane wszedzie i zawsze. interpretowane i pojmowane w swietle lokalnych sytuacji. ktory rozwinai si" w Stratfordzie. co jest istotne w gospodarstwie. bardzo interesujace jest bowiem to. Pojawiaja si" pytania 0 publicznosc w wiekach XVI i XVII oraz obecnie. Owe oczekiwania mega bye naznaczone uprzedzeniami zwiazanymi z piciq spoieczna: kiedy 0 nastolatkach powiada sie. Zreszta i spoleczenstwa zachodnie Sij. ie ai nazbyt czesto u podstaw takich programow leiij. wiek rodzicow w chwili ich narodzin. Tymczasem kulturoznawstwo stawia pytania zazwyczaj niemieszczace sie w tradycyjnym programie nauczania. czy tez wystepuja tu znacznie bardziej skomplikowane relacje. co czynilo z nich konstytutywne elementy homogenicznej i niezmiennej kultury. jesli chodzi 0 odslanianie nie tylko poszczegolnych problemow. gdyi te prezentuja wiasciwa klasie sredniej wizj" struktury rodziny i relacji w niej panujacych. ktore nie sa jedynie prostym odtworzeniem angielskich tresci. ale calych ich pol. ale takie. po badanie inscenizacji Szekspira w roznych czesciach swiata. Wyraine dowody na scisle powiazanie pisania dramatow z ich inscenizacja w innym swietle pokazuja "samotnego" geniusza. Rzekoma ponadczasowosc Szekspira rozplywa sie. Od mlodych mezczyzn oczekuje sie. Szczegolnie w szkole wysuwano argument. oddzielone od zagadnieri wladzy i polityki. w ten bowiem sposob moina zastanawiac sie nad tym. W podejsciu do tak codziennych i powszechnych instytucji jak rodzina kulturoznawstwo pokazuje swoja sile. 43 Przykiad 2: Szekspir Czy to w szkole. ze dzieci musza czytac Szekspira. lecz powstaja w efekcie skomplikowanych interakcji kulturowych.Teoria kultury Kultura i badania nad kultura 42 w lesie drewno.w specyficznych warunkach: idee i wartosci Sij. ie struktura i organizacja rodziny zmieniaja sie nie tylko w czasie historycznym. ale nie moina z tego wnioskowac. charakterystyczne jednak. tym mniejsza wladze nad nimi maja inni dorosli. Problemy rozumienia i wystawiania Szekspira wcale zatem nie Slj. a jego dramaty traca aure . uczuli nas to na zroznicowanie kultur i kulturowych znaczen oraz niebezpieczenstwo jego ignorowania.i jak te zmiany wplynely na to. a takie czy poznaja je w wersji teatralnej czy fiImowej. Zasadnie mozna mowic. gdyi lokuja go w szerszym kontekscie kulturowym i historycznym. w czasie strukturalnym. ze w wieku XVIII Szekspir zostaje na nowo odkryty jako poeta narodowy. a srednia iycia krotsza. bardzo zroznicowane kulturowo. a zauwaiymy tei rozne jej ksztalty i charaktery w innych czesciach swiata. Caldwell powiada. A kwestia dotyczy nie tylko odleglych wiekow. a takie historia Anglii sta waly sie czesciz. a jego sztuki przycmiewaly wartosc wszystkich innych dziel kultury.w powiazaniu z reszta swiata . za czym wyraznie stoi wizja "wlasciwych" relacji miedzy miodziericami a matkami. czy owe lokalne kultury po prostu sumuja sie w [edna kulture ogolnz. ze wszystkie rodziny angielskie maja t" sama kulture. chronologicznie. Wyrainie pokazala to Margot Heinemann (1985) w swoim esejuHow Brecht read Shakespeare. uznawanego za jedna z najwainiejszych postaci dla angielskiej tozsamosci (s. jak w wieku XVI i XVII pisano sztuki i je wystawiano. pobrzmiewa w tym przygana. Kiedy wie sie 0 takim podejsciu do dzieci. sie matczynego fartucha". Wynika to zarowno z przemian fizjologicznych (np. niektorzy rodzice przez cale zycie mieli zalezne od nich dzieci: nie starczalo czasu na to. W latach siedemdziesiatych zaczety sie nasilac krytyczne opinie 0 tradycyjnych lekturach dzieciecych. Kulturoznawstwo bada.wiecznych". Takie zmienne. Dalej zastanawia sif. jak i z kulturowych oczekiwan co do rol rodzicow i dzieci. ie lektura Szekspira. im bardziej dzieci zblizaja si" do doroslosci. Jest oczywiste. co znowu podwaia ujecie. a to ponownie kieruje nasza uwage na relacje miedzy stopiona z roznych watkow kultura ogclna a swoistymi kulturami lokalnymi. to znaczy wraz z tym. charakterystyczne dla kultury Zachodu przekonania 0 charakterze iycia rodzinnego i pozadanej wielkosci rodziny. I beletrystyka. aby nauczyc sie angielskiego i angielskosci. co sprawialo. jak plec dzieci. od francuskiej. ich Iiczba. Jego sztuki ijego jezyk tradycyjnie byiy prezentowane jako esencja angielskosci. a wizja ta odstaje od doswiadczenia wielu dzieci. czy na studiach zajmowanie sie jezykiem angielskim zawsze wiazalo sie ze studiowaniem Szekspira. gdy badania ujawniaja ze teksty jego sztuk ulegaly z czasem znacznym przerobkom i ze nie zawsze cieszyi sie takim powaianiemjak obecnie. jak zmieniaja si" wiek i mozliwosci jej czlonkow. ie najczesciej mowi si" tak 0 dojrzewajacych synach. Tego typu czynniki demograficzne i spoleczne siInie oddzialuja na tok iycia rodzinnego. 256). Kiedy nie bedziemy sie skupiac tylko na rodzinie angielskiej. na przyklad. w ktorym podala przyklad Nigela Law- . W rezultacie na przyklad dramaty historyczne Szekspira stawaly si" bodzcern do dyskusji na temat wladzy politycznej w ZSRR. wtedy iatwiej zrozumiec niechetne reakcje na programy planowania rodziny. co wskazuje nie tylko na heterogenicznosc kultury. 218) kulturowego. aby wszystkie z nich zdazyiy dorosnac. dla kogo owe utwory byly pisane ijak je przyjmowano. by tak rzec. co znowu odsyta nas do podniesionych wczesniej w tym rozdziale problemow relatywizmu w pojmowaniu praktyk kulturowych. na przyklad interesuje sie spoieczna pozycja teatru w czasach elzbietanskich. ze ktos nie potrafi wyzwolic si" spod wplywu matki. do ktorej naleza rasy i plci. Skala tych zainteresowan siega od studiowania roznych wersji utworow przez analizowanie calego przemysiu turystycznego. W Anglii wiktoriafiskiej. ze "trzymaj(j. We wszystkich spoleczeristwach. czy tez w zrekonstruowanym teatrze Globe przedstawiano w Londynie wersje Makbeta w epoce po apartheidzie stworzona przez Zulusow w Republice Poludniowej Airyki. w ktorym drewno jest jedynym irodlem ciepla potrzebnego do gotowania. ale i najej plastycznosc. ze nie beda podlegac oddziaiywaniu matki. kolonializmu (s. podczas gdy bliskie zwiazki miedzy dojrzalymi corkami i matkami nie budza nieufnosci.Jnad tym. maja istotny wplyw na iycie rodzinne. A wtedy pojawia si" trudny problem. jak zmienialo sifjJpojecie angielskosci . dzieci dose szybko nie trzeba jui karmic). ze kultura angielska rozna jest.ponadczasowych" i . Pojawily sie zarzuty 0 seksizm i rasizm w literaturze dzieciecej.

Ktore do wielkich czynow jest drabina. kiasa. kt6re bardzo silnie oddzialywaly na nauki spoleczne i sztuki w latach szescdziesiatych i siedemdziesiatych XX wieku. Marnieja wszystkie ludzkie przedsiewziecia.. Gdy si~ podstawy chwieje stopniowanie. ale ich ujecie kultury i znaczeiijest 0 wiele bardziej elastyczne i wielowarstwowe.Teoria kultury . ~.. ktcre wyjasniaja kulture. Ow system i powiazania miedzy roznymi skladowymi Sq wainiejsze od poszczegclnych elementow. Jaki jest stosunek miedzy kultura a "strukturq spoleczna"? 2. struktura klasowa.'. straszny naokolo rozdzwiekl Patrz. Strukturalizm i poststrukturalizm Strukturalizm jest nazwa postawy intelektuaJnej i ruchu. bractwa miast. Zmieniaja ziemie w jedno wielkie bagno. lecz szukaja powiazari w postaci ogolnych zasad czy koncepcji. sposobami produkcji) oraz konfliktem miedzy grupami 0 roznej pozycji spolecznej. ze Szekspir byl torysem. Maizenski poko] i jednosc panstw swieta.A propos 1. ~ Rozwazajac kolejno kaidy z tych problemow. 56). """" __ Definicja 1.por. czyli nauki badajacej znaki. a charakterystycznych dla badan nad kultura.. spusc [edna t~ strune. Jak stopnie szkolne. ". aby w ten sposob zrealizowac wlasne cele (por .. I ~ ~ ~ ~ ~ ~ i II a I . tu ziemia si~ trzesie. aby interpretowac utwory w ich historycznym kontekscie albo w kontekscie dzisiejszej szkoly? Tego typu zagadnienia wiqiq si~ z ogolnymi teoriami kultury. 123).. Groza i kleski burza._ . ktore uwazaja. Tam ryczy morze. i druzgocza.M kulture? I 1 _j! . ktore kwestie takie jak wspomniane wyiej wyjasniaja. Zarazem jednak odsylaja one do kwestii jeszcze bardziej podstawowych. Otoi kanclerz Exchequer w koricu lat osiemdziesiatych XIX wieku przytoczyl fragment ze sztuki Szekspira Troilus iKresyda na poparcie tezy.... Jakie pojecia i metody pozwalaja najskuteczniej interpretowac 3. Jak urodzenia i starszenstwa prawa. Za tworce strukturalizmu uwaia si~ szwajcarskiego jezykoznawce de Saussure'a.~~UR. berla.' '!Jl~ ' Lecz gdy planety grzesza mieszanina. stal si~ pionierem semiotyki (s.'. wojna wszedzie: zbuntowane fale Podnosza piersi nad brzegow zapory.. . . .. Troilus i Kresyda. 26-27) """" __ .~~~ Kultura i badania nad kultura 45 1. Sq to wszystko problemy istotne dla punktow widzenia odmiennych od konwencjonalnych. W nielad popadna. (s. zaczniemy od funkcjonalizmu i strukturalizmu [ponizej]. Najogolniej rzecz ujmujac. r '. Ogolne teorie kultury podnosza nastepujace problemy: 1. a odrozniajqc w znaku element oznaczany (pojecie) od znaczacego (slowo lub dzwiek}. Teoretycy nie zajmuja si~ konkretnymi zdarzeniami i sytuacjami. ie angielskosc (i jej zwiazek z Szekspirem) jest pojmowana jako odmienna od francuskosci? [akich poj~e i metod uzywac. ze dla rozumienia kultury i znaczen nieodzowne jest uwzglednienie ich zwiazkow z czynnikami ekonomicznymi (np. plec) do interpretacji tekstu? W jaki sposob dochodzi do tego. na przyklad: [ak ma si~ spoleczny status publicznosci (rasa. s.. co zawsze wymaga abstrahowania. I na koniec wspomnimy 0 podejsciach zwanych czesto poststrukturalistycznymi (ponizej) lub postmodernistycznymi (s. ie kaide badane zjawisko trzeba traktowac jako system struktur. rozdziat o). uwzgledniajac czynniki polityczne (a czasami ekonomiczne . Korony. L. . A sluchaj. Heinemann dowiodla jednak. ktory grozi niepokojami spolecznymi. Dalekie brzegi pokojem 11lczqcy.. a uiywany do ich wyraienia abstrakcyjny jezyk utrudnia natychmiastowe zrozumienie teorii. . Eksponowanie struktury ukrytej pod codziennymi interakcjami lub roznorodnoscia tekstow literackich stale si~ zasadniczym celem wielu (giownie francuskich) autorow zajmujqcych si~ bardzo roi- . poznamy rozne stanowiska teoretyczne. ktore proponuja jasne i czesto dose sztywne ujecie zwiazkow i relacji. 1958. 453). Zasadnicza idea strukturalizmu glosi. umieszczajac je w ramach rozleglejszych calosci.'. ~ ~ ~ :~ ~ ~~. Bezprawna przemoc slabosci jest pania. ie w sztuce kwestie te wypowiada Uiisses. tu szaleja wiatry. szczwany polityk.' ~_~..5).3 Teorie kultury W niniejszej sekcji zajmiemy si~ teoriami kultury. jak potworne kleskil Wokolo bunty. Potern zajmiemy si~ stanowiskami (majqcymi sporo cech strukturalistycznych i czesto inspirowanymi przez Karola Marksa. wieku przywileje Bez stopniowania. Dziki syn ojca wlasnego morduje. W swych badaniach nad j~zykiem koncentrowal si~ na strukturze (langue). .2 sona.. [ak Sq organizowane i powiazane znaczenia? ~ :(. ktora jest podstawa wszystkich konkretnych zroznicowari codziennego jezyka mowionego i pisanego (parole). 0 ktorych bedzie mowa w nastepnej sekcji.. jakieby zdolaly Kaide zatrzymac miejsce mu naleine? Znies stopniowanie. jak handel. (Szekspir.

kt6ry uwazal kulture . Dalsze lektury Hawkes. kt6re sa istotne dla iycia spolecznego. Lacana (psychoanaliza). staral sie odpowiedziec na pytanie.Teoriakultury Kulturai badanianad kultura 46 nymi sferami nauk spolecznych i humanistycznych. W Parsonsowskiej koncepcji spoleczenstwo. podstawe rna bowiem stanowic struktura. Funkcjonalizm [edno z najbardziej znanych sformulowan relacji miedzy spoleczna struktura a kultura mozna znalezc w dziele amerykanskiego socjologa Talcotta Parsonsa. 47 1.. co oznaczone. Chetnie uiywanym sposobem opisania struktury danego spoleczenstwa jest nakreslenie gl6wnych linii przebiegajacych w nim podzial6w. ktore konstytuuja spoieczenstwo. 1. Poststrukturalizm narodzii sic: z krytyki binarnych podzialow bardzo czestych u strukturalist6w. oraz norm. s. Baszniak. jak Kristeva (s. uczciwe dazenie do nich). (1975). Barthes'a (s. kt6ry badal mity mieszczafiskich spoleczeiistw i tekst6w. dlatego zasadnie mozna powiedziec. miedzy wartoscia uzytkowa a wymienna. czyli akceptowanych sposob6w osiagania tych cel6w (np. a kulture ujmuja w kategoriach strukturalnej relacji miedzy polityka i ekonomia [ekonomia polityczna). ze ich motywacje maj<j. gospodarka i ustr6j spoleczny. ale w licznych ujeciach obu tym dziedzinom przypisuje sie r6in'!. Dyskusje wok6l Lacana istotnie wplync:1y na tworczosc takich autorek feministycznych. . 123). co moze bye w ich granicach pomyslane. kt6ry przy uiyciu swej metody archeologicznej pokazal. (1995). Baudrillard atakuje klarowne rozroznienia miedzy znakiem a tym. Przyldadowo mozna . Lechte. oraz Althussera (fllozofia). normy i symbole . jak calosciowe epistemy okreslajq to. 75) (literaturoznawstwo). skad sie bierze spoleczny porzadek. historiach [amesa Benda (Eco). J. m6wil. a jego zasadnicze idee mozna znalezc w tworczosci Derridy i Baudrillarda. kt6ry zrein.A. nakladajac si~ na siebie.struktura spoieczna". mitami itotemizmem. ie nieswiadomosc ma taka strukture jak Jc:zyk. kultura i jednostki Sq ze soba powiazane. 198). tlum. Kwestionujac naukowe aspiracje strukturalizmu. plciowe i etniczne. materialny dostatek. W. Warszawa: Ksiazka i Wiedza. Karol Marks (s. oraz Max Weber (s. moe. w jaki sposob osiaga sie regularnosc. Tak jest na przyklad w przypadku funkcjonalizmu. w jaki sposob rozne wersje prawdy powstaja w tekscie w trakcie interpretacji. Panorama wsp6fczesnej mysli humanistycznej. jednym z istotnych watkow bylo kwestionowanie tego. tlum. Wplyw poststrukturalizmu bywa bardziej rozproszony. trwalosc. co sprawia. Zasadniczo uwaia sie wprawdzie. Strukturalizm i poststrukturalizm wywarl:y znaczny wplyw na kulturoznawstwo. ze dostarcza ona wartosci wsp6lnych pogladow na to. SO) (historia i filozofia). (1999). Dwa gtowne elementy spoleczenstwa. ze mozna dotrzec do prawdy czy rzeczywistej struktury. co pozadane (np.".1 Kultura a struktura spoleczna Socjolodzy bardzo czesto posluguja si" okresleniem . 266) czy Irigaray. wzgledna stabilnosc i przewidywalnosc iycia spoiecznego. jak teksty od wewnatrz kwestionujajeden drugi. aby u podstaw powierzchniowej roznorodnosci lezal dajacy sic: zidentyfikowac tekst czy struktura. Niehartezjanskie iaspotrsedne w dzisiejszej humanistyce. dzialajacy na przelomie XIX i XX wieku teoretyk spoteczenstwa. iz .jesli nie w efektaeh . podkreslajac role sposob6w produkcji w wytyczaniu kierunku dziej6w. a kultura rna bye tylko jej pochodna.terpretowai Freuda. niemniej centralne miejsce trzeba przyznac kulturze. Lektury polecane przez polskiego wydawcfl Grzegorczyk.instytucjonalizowana w stale wzorce dzialania. Berkeley CA: University of California Press. argumentujac. kt6ry zakiadal. uwaiali przekonania. Parsons twierdzil. 1984.zawsze ir6dla kulturowe. jednostkowa wolnosc i sprawiedliwosc spoleczna}.najog6lniej rzecz ujmujac: wartosci. Strukturalism i semiotyka. Warszawa: PWN. Struktura spoleczna a konflikt spoieczny: klasa. Derrida pokazuje. rozumiejac przez nie "trwale i uporzadkowane relacje miedzy elementami spoieczefistwa" (Abercrombie iin. kultura dostarcza jezyka i innych systemow symbolicznych. filmach zachodnieh (Wright) ezy romansach (Radway). wiekot we. (1988). T.o zazwyczaj podzialy klasowe.za niezbedna dla wiasciwego funkcjonowania spoteczenstwa: to poprzez wskazanie na ni<j. Sixguns and Society. 279). co zawsze dzieje sic: w nigdy nieustajacej dyskusji. dziewietnastowieczny filozof i rewolucjonista. a wyczuwalny jest przede wszystkim w kulturoznawczych badaniaeh literackich interpretujacych zawilosci i wieloznacznosci tekstow. Kultura. Wright. ple6 i "rasa" Nie tylko teorie funkcjonalne odrozniaja kulture od struktury spolecznej: robia to takie teoretycy. gdyi jest z jednej strony internalizowana przez jednostki. zreinterpretowal Marksa (s. Poznan: Wydawnictwo Naukowe UAM. z drugiej .3. .:wymienie sposr6d nich Levi-Straussa (antropologia) i jego badania nad wieza:':. 123).jest bardziej nieskrepowany od strukturalizmu. odtrzymywane p przez kulture. Co wiecej. nawiazujac do Lacanowskiej reinterpretacji Freuda. Strukturalistyezny charakter mialy poszukiwania ukrytego znaczenia w basniach ludowych (Propp). Poststrukturalizm przynajmniej w swej praktyee . W zachodnich spoteczenstwach s<j. wartosci i zachowania za produkty spolecznych i ekono- .". kt6ry.T.mi pokrewieiistwa. poststrukturalizm nastawia sic: na sledzenie. ze zasadnicza rola kultury w tworzeniu porzadku spolecznego polega na tym. ktorzy za sedno iycia spolecznego uwazaja konflikt. jest internalizowana przez jednostki. Sieradzki.oliwi ona tryby spoleczne". ie pomiedzy struktura spoleczna a kultura istnieja obustronne powiazania i oddzialywania. S<j. Foucaulta (s.

tak krytycy rasizmu dowodza....II i} 'i' 'i ~~""il. aby moglo w r6inych spolecznosciach. w ktdrej mfJiczyzni dysponuja wieksza wiadza polityczna i ekonomiczna niz kobiety.... odrzucajaca wieloznacznosc sredniowiecznej oceny pracy. Idee klasy panujacej bfJdq ideami dominujacymi w danym spoleczenstwie..".. Wprawdzie ludzi czesto okresla sie. 175) w historycznym rozwoju spoteczenstw. Kultura i konflikt wiazane Sq takze w badaniach nad . dajaca swiadectwo temu. a takze stosunkow wladzy. a pojecie meskosci jest wyrazem dominacji nad kobiecoscia w sferze idei. . Rzecznicy teorii feministycznych (s. ale niektorzy z jego nastepcow uwazali... 0 tyle dla feministow rownie istotne Sq konflikty miedzy plciami. ze wlasciciele srodkow produkcji w danym spoleczeristwie beda kontrolowac jego idee i wartosci....9pg. Bardzo podobny poglad na zwiazki miedzy kultura a struktura spoieczna znajdujemy w dzielach Mary Douglas i Michela Foucaulta (s. s. jaka role w uformowaniu sie wspolczesnego kapitalizmu odegrala etyka protestancka. a nasze idee pozostaja niezmienne. iz ufa sie w Boiy wybor. a wiec i calego tego ustroju. w kt6rej mezczyznomjako grupie przysluguje wiecej wladzy ekonomicznej i politycznej niz kobietom... pojawila siC. ze . a takze rozpoczal sifJ proces akumulacji kapitalu. z kolei jednak na wrazenia wplywa nasze wielorako uwarunkowane myslenie 0 przedmiotach. uzasadniajac istniejacy stan rzeczy. podbijali ich kraje i niszczyli ich kulture (Richards. To tutaj konstytuuje sie plec spoieczna. czy naleza do grona wybrancow. 1994. 1990). ze kulturowe role przypisywane kobietom (plec spoleczna) sluza utrwalaniu ich nierownosci. nie zas jednokierunkowym oddzialywaniem przyczynowym struktury na kulture. Koncepcja samego Marksa byia wprawdzie 0 wiele bardziej zlozona. jakimi zostaly obiozone konsumpcja i wszelkie uciechy. 1990. ktdrej podlegaja mlodsi m.I. 0 ile jednak dla marksistow te rozgrywaja sie pomiedzy klasami. ale liczne feministki wskazuja na koniecznosc badania kultury jako miejsca.._. pomagajac funkcjonowac niesprawiedliwemu systemowi nierownosci oraz utrwalajac go.¥.za odmiennych. Teoretycy feminizmu uwazaja. albowiem kompleks oczekiwan i pewnikow dotyczacych plci biologicznej utrwala przekonanie 0 naturalnej nierownosci plci spolecznych. 50).< prace Maksa Webera (s.rasowe".. natomiast zmiany Sq efektem dwukierunkowych relacji.. L::~:a~:. Wiele z nich przyjelo gtoszona przez [ana Kalwina koncepcje predestynacji. W ramach tej koncepcji kultura jest tylko wspornikiem struktury spolecznej. ze nasze rozumienie wszelkich obiekt6w w rownej mierze zalezne jest od naszego sposobu myslenia 0 nich.."""''''''''''''''' . jak od wlasciwych im cech. 97).. z czego jednak nie wynika.. natomiast chodzilo mu 0 pokazanie.~. Oboje klada silny nacisk na to. ze oparte na uprzedzeniach systemy wartosci i postawy rozwijaly sie w czasie..~"1.istotnym czynnikiem kontroli ekonomicznej i politycznej. gdy europejscy imperialisci mordowali kolonizowane narody... Kluczowego znaczenia nabieraja u nich dwa pojecia: podporzadkowanie i patriarchat (patrz .rasfJ· czesto ujmuje sie w cudzyslow. z jednej bowiem strony to wtasciwosci przedmiotow wywoluja w nas swoiste wrazenia.rasa" i rasizmem (. gdzie reprodukowane Sq nierownosci. Kultura (tutaj w postaci idei religijnych) rnoze zarowno ksztaltowac strukture spoleczna. W tym kontekScie bardzo czesto przytacza si. ze uprzedzenia rasowe maja charakter kulturowy w tym sensie. Z biegiem czasu koncepcja predestynacji odrobine zlagodniala.A propos l. Poglady najwczesniejszych odiamow protestanckich okazaly sie bardzo istotne dla uksztaltowania . •=« ~ Podporzadkowanie i patriarch at Pod po r z 'I: d k 0 wan i e k 0 b i e t: sformuiowanie uzywane na okreslenie sytuacji.. I ~ ...nowa postawa wobec dzialan gospodarczych.. gdyi oba opisuja sytuacje. gdyi (jak juz wspomnielismy) zarowno kultura moze wplywac na strukture.. wskazujac na okreslenia ._.. ie na uformowanie sifJ tak skomplikowanej calosci jak kapitaJizm istotny wplyw mialy takze inne nii kultura czynniki (Collins.. Mysl i przedmiot Sq w ten spos6b nierozerwalnie ze soba powiazane. iijest to zbyt ogolnikowe pojecie.podobnie jak plec .silami sprawczymi" (Weber. glOSZqC. ~ ._. ktorzy w zaden sposob nie mogli sie dowiedziec. aby w ten sposob podkreslic. ze Sq wyrazem potocznych przekonan iywionych na temat ludzi. 1992).Kultura i badania nad kultura 49 micznych nierownosci. 279).. sytuacje dreczacego leku byia wytezona praca zawodowa. Pomiedzy mysleniem a jego obiektami zachodzi dwustronna relacja. w jaki sposob idee mega bye . Fryer (1984) argumentuje. Weber swietnie zdawal sobie sprawe z tego.. Bylo to wielkim psychicznym brzemieniem dla wiernych. s..jest ona w znacznie wiekszym stopniu kategoria spoleczna niz biologiczna). W efekcie takich przekonan i rygorystycznych restrykcji... M~zczyini dominuja w spoleczenstwie.=_.. 1980)..~ ~ I Pat ria r c hat: termin antropologiczny na okreslenie ustroju spolecznego.. a w znacznej czesci jest to wladza nad kobietami (Pearson.. a proponowana przez protestantyzm recepta na tc._ ...""'~=. Wlasnie na politycznych i ekonomicznych nierownosciach miedzy mezczyznami i kobietami koncentruja sie teorie feministyczne.ducha" kapitalizmu (jego kultury].1lr.ie systematyczna praca i sukces Sq juz potwierdzeniem wybrania. [ak feministki twierdza.~..<r.<zczyini i kobiety. ale w ramach tak okreslonych grup wystepuje rownie wiele roznic._.:~~~::~e~~ominaCji Kulturajako sfera samodzielna i jako sila zmian Nie zawsze jednak kulturajest postrzeganajako zalezna od ekonomicznej skladowej struktury spolecznej. zgodnie z ktorq wieczne zbawienie kaidej osoby bylo juz przesadzone przez Boga w momencie jej narodzin i wyroku tego nie mogta zmienie zadna liczba dobrych uczynkow. ktorych uwaia siC. jak i bye przez nia ksztaltowana.{j"". w kt6rym wiadza przysluguje meskiej glowie rodziny (patriarsze) i meskiej starszyinie plemiennej...". 148) takie pojmuja kulture jako produkt spolecznych konfliktow.. jak miedzy grupami (Fields.. w efekcie czego kulturowa dominacja staje siC. jak i struktura na ..6). ze 0 tych samych przedmiotach zawsze myslimy w ten sam spos6b... w ktorej ukazywal on. rasizm natomiast elementem strukturalnych nierownosci czyni odmiennosci kulturowe._.

256). w jakie wiadza ksztaltuje instytucje i podmiotowosci. K. M.Warszawa:WydawnictwoKR Foucault. zanim . tlum. zrozumiale dopiero przy odniesieniu ich do zawilej siatki powiazan miedzy wyobraieniami dotyczacymi swiata. 1969). dodalo impetu walkom o prawa wiezniow i gejow. jak relacja wladzy. oryg.Narodziny kliniki. wyd.data potezny impuls do innego niz tradycyjny sposob ujmowania takich kwestii. Michel Foucault by! francuskim filozofem i historykiem . T. Zajmowal sie wieloma dyscyplinami . co mozna uznac za odpowiednie okreslenie dla jego prowadzonych przez ponad trzydziesci lat studi6w. (1995).D. I-III 1976-1984). War· szawa: PIW. t. uwyraznienie przez niego sposobow. 1975) i hermafrodyty Herculina Barbina (1978) oraz trzyczesciowej Historii seksualnosci (2000. Efektem skrupulatnych studiow nad zmieniajacymi si~ wzorcami i ukladami wiedzy byly Narodziny kliniki (1999. Sledzenie zwiazkow miedzy wiedza a wtadza. oryg.droga do badania kultury jako strefy w istotnym stopniu niezaleznej. produkujac podmiotowosci i tozsamosci (5. 52). co spowodowalo precyzyjniejsze okreslenie grupy homoseksualistow i dzieki temu pozwolilo czesci mezczyzn na pozytywne utozsamienie sie z tym terminem. (1994).kt6ry wywarl: ogromny wplyw na badania nad kultura dzieki swym pracom poswieconym relacji miedzy wladza (s. Zwiezle mozna powiedziec. wyd. M. Sfowa i rzecsu. a takze w biografiach mordercy Pierre'a Riviere'a Z kolei Foucault wskazuje na to. Znaczy to.jak klasy.rozumiane nie tylko w kategoriach zdrowia i choroby.w jego tekstach i dywagacjach trudno odr6inic jedno od drugiego .(1999). Warszawa: Spacja. P.Wroclaw:WydawnictwoNaukoweDSWE. Archeologia wiedzy.nie maja niezaleznego istnienia. jakie Sq i jak funkcjonuja. Komendant.2 Lektury polecane przez polskiego ioydaux» Michel Foucault (1926-1984) Zamieszczona w oryginalnym tekscie lista trzech anatologii. Levin. Pierwsze prace Foucaulta byiy poswiecone przemianom w potocznej i "profesjonalnej" wiedzy psychologicznej.Warszawa: Fundacja Aletheia. Szwecji. 1975). aby tropic zmieniajace si~ sposoby. sposoby myslenia. "Nie ma nic fundamentalnego . (2005). (1987). A. M. rasy czy seksualnosci . tlum B. 51 BiD am 1. (1977). Foucault.Komendant. od sredniowiecza przez oswiecenie siegajace w wiek XIX. ze 0 statusie zabrudzenia decyduja zarowno idee. jak iywione w spoieczeristwie przekonania na temat brudu i higieny zyskuja przemoiny wplyw na zachowaniajego czronkow nie tylko dlatego.T. 120). College de France. Matuszewski. ze oddzialywanie Foucaulta nie' ograniczyio si~ do swiata akademickiego. oryg. do materialnego swiata poprzez wyobraienia na temat zakazeri. Foucault zmienil sposob myslenia 0 zwiazkach miedzy wtadza. (2005).!.(2004). ktore zarysowaly sie w tym pierwszym dziele. ukazujac. zostala pominieta (przyp. ale siegnelo takie w dziedzine polityki.[e wyWoluj. Eribon. tlum.opr6cz wymienionych. ktore jednokierunkowo ksztaltowaloby kulturowe znaczenia. tlum.Warszawa:WydawnictwoKR.otwiera si«. ze spoleczne grupy. Owe dyskursy wyzwolily dzialania. T. takze psychologia . oryg. wiedza a podmiotowoscia. T. tium. wyd. a zachowania staja si«. Komendant. pojmowania siebie i innych. rozszerzylo si~ na inne zsuwane na margines grupy w Nadzoroiuas: i karac: narodziny ioiezienia (1998. W Historii szaletistuia (1987. plci. Banasiak. Okresleniem "archeologia" zbiorczo obejmowal wszystkie swe prace. Powstaja w ramach dyskursow. 1963). wyd. ktorzy uprawiali seks z mezczyznami. tlum. Postawa badawcza Foucaulta . Keszycka. psychologicznych i literackich.a nauczai i prowadzil badania we Francji.). jak i swiat materialny. Charakterystyczne. Tak wiec dla Foucaulta zawsze byli mezczyzni. tozsamosci i statusy . Foucault. oryg. Siemek. Polsce. H. na jakie wladza i wiedza si~ lqczq. M.i wiasnie dlatego analizowanie spoleczenstwa jest tak interesujace" .Michel Foucault: biograjia.Teoria kuitury Kuitura i badania nad kultura 50 ¥ultur«. ktore decyduja 0 tym. Tunezji i Niemczech. ze cdnosza si«. wyd. W ten sposob . wyd.G. W nastepnych dzieiach rozwijal i pogtebiat analize problemow. M. by uregulowac meska seksualnosc. tlum. wiedza a podmiotowoscia.: Kiedynatomiast jui sie uzna. zarazkow i choroby. w ktorych znajduja sie angielskie przeklady Foucaulta. ze kultura jest me tylko przedmiotem zmian. Brud ihigiena s'!. We wszystkich tych dzielach korzystal z koncepcji dyskursu (5. I tak na przyklad w Purity and Danger (1966) Mary Douglas pokazuje. ze zajego sugestia powolano go w Paryzu na profesora system6w myslowych. Slowa i rzeczy (2005. ale i:sil'!. Madze dyskursu: Michel Foucault w poszukiwaniu siebie. Foucault. oryg. tlum. tak wiec kulturoznawcza refleksja nad brudem i czystoscia nie moze sie ograniczyc do aspektow czysto medycznych. zmieniajace sill reakcje na szaleristwo i formy izolacji cbtakanych interpretujac jako wyraz przemian w pojmowaniu racjonalnosci. Pieniazek. Foucault. M. (2002. ale takze dlatego. M. Deleuze.Komendant.ktorq dobrze charakteryzuje jego wiasne sformulowanie. jakie ujawnily prace poswiecone szaleristwu i medycynie. Foucault.homoseksualizm" nie zostal pod koniec XIX wieku zdefiniowany w tekstach medycznych.!. jak starannie trzeba badac ich powiazania zmieniajace si~ od kontekstu do kontekstu. na przyklad czystosci moralnej i brudu moralnego. Historia seksualnosci. Warszawa: PIW Foucault. zanim w 1970 roku zostal czlonkiem najwainiejszej akademickiej instytucji we Francji. Historia szaletistuia w dobie klasycyzmu. ze stanowia skladowe szerszej wizji swiata. (1998).c.J. tlum. gdyi musi uwzglednic rowniez skomplikowane dzieje specyficznego kontekstu kulturowego. wyd. 1966) iArcheologia wiedzy (1977. jak tozsamosc homoseksualna i homoseksualny seks. nie bylo czegos takiego. Nadzorouiac i karac: narodziny uiiezienia. 1961) zajql si~ relacja miedzy szalefistwem a rozumem. ale takze w powiazaniu z ideami etycznymi. Warszawa: Czytelnik. Gusin..Gdansk:slowo/obrazterytoria. oryg.

Nie wynika z tego. kt6re wskazuje na istotnosc kultury we wzajemnych dynamicznych relacjach spolecznych struktur oraz spolecznych pozycji i tozsamosci. kt6re zostaly przemieszczone lub zapomniane. zdanie . c) tresowane. ideology. Foucault definiowal dyskurs jako "system okreslajacy mozliwosci wiedzy" albo . feminist6w i antyrasist6w. gdzie si\ one tworzone (klinika. (2002). policjant i wiezienie.].zwana "kryminologiq" tworzy . przestepca. Pelc. 120). opaski pielegniarek) (patrz Prior. Spr6bujemy okreslic te podejscia odrobine dokladniej. samob6jcy') jako obiekt wiedzy. aby uniknac klopot6w wiazacych sill z pojeciem ideologii (5. ideology . . to wiedza . e) syreny.pole wiedzy". aby w ten spos6b podwazyc przeswiadczenie 0 prawdziwosci i racjonalnosci naszych rzeczywistych system6w klasyfikacyjnych i dyskurs6w naukowych. Lektury zalecane przez polskiego wydawc'i Duszak. Aby to wyjasnic. j) niezliczone. Rzeczy- wistosc. tlum. kt6ra nie zaktada i nie tworzy relacji wladzy" (Foucault. Discourse. 0 kt6rych mozna sill wypowiadac. Kozlowski.czy sill przede wszystkim z francuskim filozofem i historykiem Michelem Foucaultem (5.. mozna jednak podchodzic na bardzo rozne . przygladajqc sill temu. 1. rodzaju obiekt6w. dokladnie okreslonej relacji miedzy kultura a struktura spoIeczna istnieje natomiast zmienny uklad relacji pomiedzy wladza (s. 53 Definicja 1. s. oraz ze stanowiskiem. (1998). gdzie sill ich wcale nie oczekiwalo.. moze jednak wystapic w dyskursie poetyckim). a to z kolei tlumaczy jego pasje. kt6ry przytacza wspomniana przez argentynskiego pisarza Jorge Luisa Borgesa fikcyjna chinska encyklopedie. (1993). g) bezpanskie psy. 1963. a w nastepnym kroku okresla sposoby obchodzenia sill z nim . oraz 0 tym. Zwierzeta dziela sill na. J~zyk. Porzqdek dyskursu. alba . ani tez wiedzy. co mozna 0 nich mowic. k) narysowane cienkim pedzelkiem z wielbladziego wiosia. W ujeciu Foucaulta nie ma jednej.• W dyskursie' wytworzeni zostaja. b) zabalsamowane.KsillzyC jest zrobiony z sera plesniowego" jest niedopuszczalne w dyskursie naukowym. 25) by! zdania. m) kt6re wlasnie rozbily wazon. Warszawa: Znak. 110). Gdansk: siowo/obraz teo rytoria.dyskurs . 1998.strukturll rozumienia swiata". ze swiat to tylko stowa i obrazy. ras i plci gtoszona przez marksistow. stetoskopy. 1988). Owe "reguIy" dyskursu przesadzaja 0 kryteriach prawdziwosci. dyskursem i skladnikami swiata. Pisze. co mowia 0 wzorcach znaczeniowych i organizacji znaczefi. Dyskurs istnieje jako zesp6l regul (formalnych lub nieformalnych. n) kt6re z daleka podobne sa do much. ich powiazania tam.przestIlPcll" (jak chociazby dawno zapomniana kategorie "maniakalnego Raymond Williams (s.I) et cetera. wiedza a jezykiem i przynajmniej po CZllscizostaio wprowadzone. komunikacja miedzqkulturoum. a) nalezace do Cesarza. ze tworzacych go form wiedzy i jezyka niepodobna oddzielic od miejsc..Nie ma relacji wladzy bez skorelowanego z nim pola wiedzy.. a gdy zaczynamy sie zastanawiac nad relacjami milldzy nimi.) (2000)J~zyk wsp6tczesnej hermeneutuki. 9) Dalsze lektury Foucault. akceptowanych lub nie). kryminolog. (Williams. oraz od wszystkich akcesoriow srodowiska medycznego (fartuchy lekarskie.Teoriakultury Kultura i badania nad kultura 52 . discourse. a takie zaskakujace nieciaglosci. Foucault z naciskiem podkresla. M. Iego zdaniem swiat mozna opisac i zdefiniowac na wiele sposob6w i nie ma podstaw. T. Termin dyskurs la.przestIlPca·. h) wtaczone do niniejszej klasyfikacji. Purvis. 2005. aby jednemu z nich dawac pierwszenstwo przed wszystkimi innymi. i) miotajace sill jak szalone. ze dla badari nad kultura podstawowe nie ma wstepne rozpoznanie uklad6w wzorc6w znaczeniowych. szpital.co stanowi sedno badari nad kultura . na przyklad nie polega przede wszystkim na chwytaniu przestepcow. A. 44.3 Dyskurs Pojecie to okresla relacje miedzy wtadza (5.. Hunt. kt6re maji\ zywotne znaczenie dla funkcjonowania dyskursu. ze wladzajest wytw6rcza. 473·499. 47) Do owych wzorc6w znaczeniowych sposoby. skorzystajmy z przykladu Foucaulta. Wszelka owocna analiza kultury musi sill zaczynac od rozpoznania charakterystycznych wzorc6w. J. aby odkrywac te rodzaje wiedzy. S. sala operacyjna).nieoczekiwane charaktery zachowari. s. Nawiazujac do naszego przykladu. ideology. A.British Journal of Sociology'.. Dyskurs to takze relacja miedzy wiadza i wiedza.homoseksualizm' stat si<:istotnym elementem struktury spolecznej. dyskurs. Warszawa: Wydaw· nictwo Naukowe PWN. d) prosieta. M. 50). (Foucault. lecz na tworzeniu pojecia . . discourse. (red. W tej czesci zapoznalismy sill ze sztywnym determinizmem funkcjonalist6w. 120).2 Organizacja znaczeri znacze- Zamiarem Foucaulta jest problematyzacja relacji miedzy slowami a rzeczami. Foucault z pasja tropi instytucje i praktyki. koncepcja silnego zwiazku miedzy walka klasowa a spolecznymi stosunkami klas. wtedy ujawniaja sie . Tekst. f) fantastyczne. 34). W przypadku dyskursu medycznego szybko dostrzegamy. kt6ry okresla rodzaj wypowiedzi mogacych sill pojawic w jego obrebie (np.

Wynika z tego. to poziom glebokiej struktury. dzwiekowych czy dotykowych (jak np. to nie to znaczenie bedzie najczesciej wystepowaio. gdyi kojarzy sie z krwawymi represjami. stroj. ktore S'l wyrazem konwencji wspolnie przez ludzi honorowanych w pewnym okresie. Levi-Strauss porownuje to do sluchania muzyki. 0 relacji miedzy nim a sluchaczami wiele moze "mowic" ton gtosu. Leach ilustruje to klasyfikacja barw. ze wszystkie powstajace w ten sposob formy kulturowe ujawniaja ten sam wzorzec binarnych opozycji. Malo prawdopodobne.fartuchem rzeznika". dla innej . te bowiem jego zdaniem naleza do najczystszych form. Cz~sc teorii lingwistycznych .naturalnego" znaczenia.te zas nalezy "czytac" czy interpretowaco Za przyklad niechaj posluzy nam flaga reprezentujaca okreslone panstwo. ze dla kazdego elementu kultury mozliwe Sq. a mowiac dokiadniej. 0 semiotyce i strukturalizmie bedzie tez mowa w rozdziale 2. Znaczenie rna charakter sytuacyjny i kontekstowy. niemniej operuja one na poziomie nizszym od swiadomosci. Strukturalisci pojmuja kulture jako uporzadkowany system struktur. a ktore znane sa czlonkom spolecznosci dzieki akulturacji. to i tak sklada sie ze znakow (patrz rozdzial 2) . poziom dostosowanych do srodowiska dzialari. bez trudu sa przywolywane. czyli interpretacji ich kodow.Teoria kultury Kultura i badania nad kulturq 54 55 Mowa. w jakich wyraia sie kulturowo wlasny obraz spolecznosci.czerwonych" okresla sie cztonkow partii komunistycznej. sila nadawanych komunikatow i ich ton. na przyldad: czarne i biale. W badaniach nad kultura i komunikacja znaczna uwage przywiazuje sie takze do innych konwencjonalnych system ow. . a okreslaja sie one w powiazaniu z innymi znakami. gdzie operuja kody binarne. wiaze sie takze z pornpa i okazaloscia jest barwa brytyjskiej Labour Party. w jaki sposob uczestnicy interakcji ucza sie i uzywaja kodow komunikowania. a kiedy zestawic je ze soba moga sifil okazac trudne do pogodzenia czy nawet sprzeczne.gtosi.na przyklad Ferdinanda de Saussure'a czy Noama Chomsky'ego . ze moze on ukrywac [rozmyslnie lub nie) znaczenia. ale w Irlandii nazywa sie j'l . Oboje uznawali. Kompetentny uiytkownik jezyka angielskiego zna przynajmniej niektore z tych znaczeri i slyszac . aczkolwiek nie nalezy ich rozumiec w potoczny sposob. ze kazdy czlowiek rozumie swiat jednoczesnie na dwoch poziomach: po pierwsze. sugestie co do intencji mowiacego. na przyldad. Levi-Strauss sadzil. Takie tropienie interpretacji z reguiy wykorzystuje w mniejszym lub wiekszym stopniu koncepcje strukturalistyczne. tak wiec flaga brytyjskajest w czesci Wielkiej Brytanii uzywana w intencji patriotycznej. niemniej jednak w aktach mowy zawarte sq. nie likwiduje innych. Nawet jesli cos nie jest napisane. ale tylko wspolnie tworza one muzyke. na ktorym znajomosc kodow kulturowych pozwala na porzadkowanie i klasyfikowanie i na ktorym pojawiaja si~ znaczenia. ktore.wysoki i niski. Binarna opozycja wystepuje miedzy dwoma prze- ciwstawnymi terminami. ze ludzkim jezykiem rzadzi uniwersalna zasada strukturalna: zasada binarnych opozycji. nazwai "biogramem" . a mianem . dobrze znane powiazania. jako system zakodowanych znaczeti. rozpoznajemy obecne w mowie odwolania do bardziej rozleglych wartosci kulturowych. ale uniwersalna i wrodzona jest zdolnosc ich interpretacji. Mary Douglas (1966) i Edmund Leach (1970) przyjeli podobna koncepcje rozumienia kultury i recepcji przekazu kulturowego. ktore z nich ma tu zastosowanie. Idee te Levi-Strauss wypracowal. ze znaczenia rodza sie w uporzadkowanym ukladzie wzorcow.wprawdzie rozne w roznych kulturach.wizualnych. Moina. nadajac w ten sposob tresc komunikatowi.bedzie symbolizowala ucisk i niesprawiedliwosc. dlatego tez nigdy nie nalezy si~ ograniczac do samej tylko tresci aktow mowy. ze wzgledu na kontekst zadecyduje. mezczyzna i kobieta. ktorej mozna dotknac) . takich jak gesty. Wychodzac z tego zalozenia. Kody Sq. Levi-Strauss (1969) twierdzi. niekiedy okreslanym jako gleboka struktura. wcale jednak z tego nie wynika. rzezba. Alokacja znaczen i ich uklad buduja sie w spoiecznych i kulturowych kontekstach. stanowiac trzon kulturowego repertuaru. Zaden znak nie rna jednego. 56) twierdza ze na wszystkie wytwory kultury naleiy spogladac jako na teksty. . ktore powstaja w starciu ludzkiego umyslu z konkretnym otoczeniem. Roznice w tresci wynikaja z roznicy srodowisk. W kulturze angielskiej zwyczajowo iaczy sie kolory z okreslonymi faktami i uczuciami. Dla badaczy przekazu kulturowego mowa ijezyk okazaty sie niezwykle plodnymi obszarami poszukiwafi. ustalajacych tresc wspolnych doswiadczen. co kaze szukac roznic i opozycji miedzy nimi. ze nigdy nie mamy do czynienia z doskonatym porozumieniem miedzy mowiacym i sluchajacymi juz chocby dlatego. ze takie opozycje S'l niedostepne bezposredniej obserwacji czy analizie. Semiolodzy (s. Semiotyka wykrywa standardowe. po drugie. wyglad fizyczny.bardzo rozne skojarzenia. Wychwytujemy melodie i harmonie. ale to.lecz w swiecie spolecznym. ale z punktu widzenia strukturalistow najbardziej istotny jest ow jednolity wzorzec form kulturowych. Strukturalizm i porzqdee znaczet. a przysiuchujac sie im. i podobnie to wspoldzialanie struktur powierzchniowych i giebokich pozwala nam rozumiec tresc kultury.czerwony". w przeciwienstwie jednak do Levi-Straussa irodla porzadku szukali nie w fizjologii. ktore S'l produkowane i reprodukowane w spolecznych interakcjach. czerwien jest kolorem niebezpieczenstwa. by dla pierwszej grupy miala ona znaczenie ucisku i niesprawiedliwosci i jesli jest to grupa dominujaca. W semiotyce trzeba nieustannie pamietac 0 tym. ze w danym kontekscie pewne znaczenia S'l dominujace. iilzyk i tekst Dwa najwainiejsze pojecia w teoriach znaczenia to intencja i recepcja. ze czlowiekowi jest wrodzona biologicznie zdolnosc ktorq. W przypadku reprezentujacej konkretny kraj flagi dla jednej grupy bedzie ona miala znaczenie patriotyczne i odsylala do wspolnej historii. Levi-Strauss sugerowal. wykazac. Wedlug strukturalistow badanie kultury pol ega na analizie form kulturowych. Interesuje ich to. analizujac mity.do "dekodowania" informacji kulturowych. iz w ogole one nie funkcjonuje.

fotografia czarnosk6rego zoinierza salutujqcego przed flag'l) . czy tez sekwencyjnych relacji miedzy znakami (np. margaryna czy wieza Eiffla. Owo "przedrozumienie" funkejonuje w calym procesie interpretacji.co stanowilo [edna z podstawowych zasad de Saussure'a . w ktorym . nie rna iadnego uprzywilejowanego stanowiska ezy punktu archimedesowego: wiedza 0 kulturze. decyduje konwencja kulturowa. to chociaz sztuka powstala okolo 1600-1601 roku. szwajcarski jezykoznawca. w tradycyjnym obiedzie angielskim przystawka poprzedza danie gtowne. iz niepodobna oddzielic znaezenia tekstu od kulturowego kontekstu jego interpretatora. jezykiem jako systemem wzorcow. z wnetrza kultury. ktore objely takie filozofiezne rozwaiania nad relacja miedzy znaezeniem i istnieniem. potem jednak daleko poszerzyla swe zainteresowania. Hermeneutyka i interpretacja Inna wazna w naukach spolecznych tradycja kt6ra zajmuje sill interpretacja jest hermeneutyka. gdzie ehodzi 0 interpretacje zjawisk kulturowyeh. W ten spos6b mozna odslonic ideologiczna funkcje znak6w. [edna z jego najwazniejszyeh konsekwencji jest okreslenie. na ktore wplynela hermeneutyka. uniwersalnych i odwiecznych. ktory . (2000). tlum. gotowi Sq za niego umierac) . ze interpretaeja nie jest prostym. Warszawa: Wydawnictwo Gottdeiner. pojecie. ktor'l nazwat semiologia. w jej trakcie potwierdzajac sill. kt6re s!UZq przedstawianiu okreslonych (czesto buriuazyjnych) wartosci jako naturalnych. W znaku trzeba wyroznie dwa elementy. R. co oznaczane. czyniaca to osoba nieuehronnie musi wprowadzic do niego gotowe juz przeslanki i struktury rozumienia. Pewne formy kulturowe mozna uznac za mity. zazdrosci. okreslajacych szczegolny uklad znakow (zatem w roli przystawki moze wystapic melon lub zupa. znaczenia traktowanego jako oczywiste (kolonializm nie jest ziy. Saussure mocno podkreslal. jak przewodnik. skoro ludzie. Peirce (1839-1914).kolo hermeneutyczne" (Gadamer. Badania nad jezykiem uwazal za cz~se rozleglejszej nauki. Rzeezniey tego pojecia dowodza. my wprowadzamy do niej nasze jak najbardziej wspolczesne kulturowe rozumienie obowiazkow syna. 1993). (1982). " 'Nauk~ 0 znakach nazywa sie w Europie semiologia (termin ten stworzy! de Saussure). Kiedy wiec na przyklad czytamy Ham leta Szekspira (ezy ogladamy przedstawienie). miedzy langue. a parole . b) paradygmatycznie . natomiast niewielkie znaczenie ma to. Ten podobny do rozmowy proees okresla sill niekiedy jako .S. Lektury polecane przez polskiego wydawc~ Pelc. przejdzie na poziom konotacji. Twierdzil. Najwazniejsze swe idee przedstawial w wykladach prowadzonych w latach 1907-1911. ktcrego niezaleznie budowany system filozoficzny ma wiele cech wspolnych z koncepcja de Saussure'a). Warszawa: Wiedza Powszechna. steak and chips. Postmodern Semiotics. Hermeneuci wychodza od tego.tez inne odroznienie de Saussure'a. (199S). Jesli znak jest arbitralny. czy tez okreslone struktury lub kody. Przykladem soejologieznego podejscia do interpretaeji. ulepszajac lub falsyfikujac. kontrast itd. M. jak rozwiazuje si~ sprawy w danej spolecznosci. ktore zaczerpneta ze swej kultury. Narodzila sill w niemieckojezycznych krajaeh w trakcie dyskusji nad interpretacja Biblii. obraz akustyczny. oczywistego znaczenia znaku (np. natomiast . ktore lez'l u podstaw wielorakosci doswiadczanego przez nas zycia kulturowego. Oxford: Blackwell. a rozumienie to rozwija sill i modyfikuje w trakcie lektury. to. Semiolodzy mowi'l 0 roznych pietrach sygnifikacji (ozna- Dalsze lektury Barthes. ktorych znaczenia s'l arbitralne. Mitoloqie. zawody zapasnicze. A. najogolniej rzecz biorac. do czego dany znak jest odnoszony gdzie indziej w swiecie lub by! odnoszony w historii. jest zawsze "wiedzq od srodka". iz 0 tym. KR. a w Ameryce Polnocne] semiotyka (t~ nazwe z kolei wprowadzil C.). aby sparafrazowac powiedzenie amerykafiskiego soejologa Harolda Garfinkela. Szczegolnie skutecznie rozwinal i rozbudowal idee de Saussure'a Roland Barthes (s. modyfikujac. a deser nastepuje po nim). leez jest procesem dwukierunkowym. Semiologia i semiotyka •. Znaczenia znakow trzeba szukac w ich relacji do innych znakow (np. Aby zinterpretowac jakikolwiek tekst. co znak zastepuje. majacej "sledzie zycie symboli w spoleczefistwie". ale nie szarlotka). co znaczace. fotografia wyborcza. zemsty.mity i kody . Bardzo inspirujace okazaio siC."nic nie kryje si~ w pojedynczym znaku". Znaczenia znakow maj'l zawi!'l strukture. to jego znaczenie mozna wykrye tylko w relacji do innych znakow. uwazal j~_ zyk za system znakow. ktore. stosownyeh zachowan erotyeznyeh i tak dalej. J. podobieiistwo.wedlug relacji "wertykalnych". Ferdinad de Saussure (1857-1913). l'lcz'lca si~ z tym. Wst~P do semiotuki. 75). mozna poklasyfikowac na dwa sposoby: a) syntagmatycznie: to znaczy wedle linearnych. ze znaki j~zykowe wi'lZ'l nie rzecz z nazwa. ze mozna wykryc okreslona logike. Dziadek. to znaczy sledz'lc ich reznice i opozycje. Sprawny semiolog od poziomu denotacji. ktory w swoich tekstach odslanial ukryte znaczenia . ktorych rzekomo uciska. ktore] odslcniecie wymaga czasami sporo wysilku.tak roznoroduych zjawisk kulturowych. moze bye dzielo wegierskiego socjologa wiedzy Karla Mannheima. Semiolodzy twierdza. a posmiertnie wydanych jako Kurs jr:zykoznawstwa ogolnego na podstawie notatek jego i studentow. ze tam. lecz poj~cie z obrazem akustycznym. oraz to.rzeczywistym mowieniem.TeoriaktJltury Kultura i badania nad kuhura 57 czania). Kategoria kola hermeneutyeznego zainspirowala wiele teorii kultury w naukaeh spoleeznyeh i humanistyeznyeh.przedrozumienie" ezytelnika jest warunkiem rozpoczecia proeesu interpretaeji ijego trwania. jednokierunkowym proeesem przemieszezania sie idei z tekstu do ezytelnika.

ie zwolnil z pracy wielu takich Iudzi.nie". ze dob6r wiadomosci mial zasadniczo charakter prokapitalistyczny i wspierajacy istniejace status quo. musimy znac szerszy kontekst. ekspresyina i dokumentalna. a na niiszych szczeblach Azjatow i Afrykanow. ta zatem.Teoria kultury Kultura i badania nad kultura 58 twierdzil. Co wiecej. a tym. zaliczajac do niej nie tylko tych. Rozerwanie czytelnika staje si~ . to zdrowy rozsadek. Dziewietnastowieczni antropolodzy poklasyfikowali . bardzo istotna dla Mannheima. tym gorzej". ze • im wiecej. by dostrzec jego kruchosc. na przyklad jego hipokryzje. znaczenia ekspresyjnego. pochodza z tej samej warstwy i majij. czy jest jakis zwiazek miedzy tym. lecz takze na przyklad dzialaczy zwiazkowych czy politycznych. Na drugim pietrze. jakiego typu wiadomosci sa drukowane. alba tez okreslenie spoleczenstwa jako . kt6ra odgrywa glowna role w zyciu spolecznym. radiostacji. Pewniki i wartosci zdrowego rozsadku stanowia istotna skiadowa codziennego zycia. a kiedy na pierwsze pytanie odpowiemy . Posrod krytyk6w kultury dose powszechne jest przekonanie. ze dominujaca role odgrywaja tu idee "zysku finansowego jako motoru poczynan" czy . Wszystkie te kwestie okazaly si~ niezwykle pomocne przy badaniu wzorc6w znaczeniowych w naukach spolecznych. jaimuzne iebrakowi. to zarazem problemy wladzy i nierownosci. klubach. Kiedy kulture wiaze sie z gospodarka i ekonomia polityczna wtedy nasuwaja sie miedzy innymi takie pytania: ]ak wlasnosc wiaze si~ z kontrola nad mediami i przekazem kulturowym? [aka role odgrywa infrastruktura ekonomiczna w rozpowszechnianiu idei? [ak wiaze si~ przeplyw technologii z przeplywem wiedzy? We wszystkich tych zagadnieniach trzeba szukac zwiazkow miedzy polityka gospodarka ekonomia polityczna i kultura. Wlasciciele gazet wsp61nie dokonuja innych inwestycji. ekonomii politycznej. Same w sobie Sel tylko jednostkowymi [prywatnymi] uprzedzeniami.dzq -ludzie oczekuja a wiec informacje 0 przestepstwach. sporcie. Drugim rodzajem ideologii Sq . 110) jest jednym z tych. pozostaje natomiast neutralna sieczka. Trzecia warstwa. kt6ry dorobii sie miedzy innymi na tym. na stadionach. czy poglady i interesy wiascicieli znajduja wyraz w tresci artyku16w. czego .pewnikiem". ksieza). Przykladem takiego podejscia bedzie analiza tresci czasopism. ze prasa popiera wolna przedsiebiorczosc i wlasnosc prywatna. Niekt6re z omawianych w rozdziale 2 koncepcji kulturoznawczych z niepokojem mowia 0 szkodliwym wplywie masowych medi6w na odbiorc6w. W nastepnej sekcji zajmiemy sie ekonomia i znaczeniem ideologii (s. ze nasza maksyma czerpie pewnosc z bardzo wyrainych uwarunkowan (patrz sekcja 7. istotniejsze od informacji 0 waznych wydarzeniach swiatowych i wychowywania go na odpowiedzialnego obywatela. kt6ry jest tym wiekszy. urodzonymi sportowcami". maja wsp6lne interesy ekonomiczne i wspolna kulture. 110) dla rozumienia wzorc6w znaczen. ujawniaja SWq powierzchownosc isprzecznosci. starajaca sie ustalie. Niech za przyklad posluzy maksyma: . mowiac kr6tko. w ktorych dochodza do glosu stereotypy. zimni" alba . Aby zapewnic sobie masowego czytelnika. tego typu obserwacje kaiq niepokoic sie 0 przysziosc. 60) wyr6inil ich trzy. Wspotdzialanie tych trzech rodzajow ideologii moina zademonstrowac na przykladzie ideologii rasizmu. jak ten konkretny iebrak. Im wiecej kanalow telewizyjnych. Wystarczy chwile zastanowic sie nad tym . Sq bowiem podstawa naszego rozumienia swiata. Ich sukces komercyjny zalezy od dochod6w z reklam. czasopism zabiega 0 masowego odbiorce. podobny styl iycia. ze kazde dzialanie kulturowe czy tekst rna trzy warstwy znaczenia: obiektywna. kto jest wlascicielem.Chlopcy lepiej graja w pilk~ nozna niz dziewczyny". [edno z wyjasniefi wskazuje na wielka koncentracje wladzy na brytyjskim rynku czasopismienniczym (w 1985 roku 85% znajdowalo si~ w reku siedmiu kompanii). Mogq bye r6ine rodzaje ideologii. zastanawiamy si~ nad tym.2. Wystarczy przeciez spytac.przetrwania najlepiej przystosowanych". na przyklad wsp6lczucie dla zebraka. funkcje (np. ideologia i znaczenie Problemy gospodarki i jej teorii. kiedy jednak przyjrzec sie im dokladniej. mowiac wprost. kt6re w wieloaspektowy i precyzyjny spos6b pozwalaja opisac zwiazki miedzy ekonomia a znaczeniami kulturowymi. ktorzy tradycyjnie pelnia taka. zwiazane z alokacja zasob6w i tworzeniem sie bogactwa. ekologiczne idee Greenpeace'u czy koncepcje "prawa do iycia" gloszone przez przeciwnikow aborcji.rasy"ludzkie. skandalach. okraszone duiij. umieszcza danie jalmuzny w szerszym kontekScie. czy. Grupe t~ okresla Gramsci mianem intelektualistow. tym nizsza jakose ich ofert (patrz sekcja 1. Pojecie ideologii (s. a w ten spos6b owa szersza wiedza taczy pewne konkretne zachowanie z ogolna sytuacja gospodarcza. W trakcie takich badari okazalo sie.1.jak sij. Obiektywnyrn znaczeniern tego czynu jest wspomoienie biedaka. Znikaja z gazet wiadomosci i artykuly akcentujace zr6inicowanie kulturowe i ideologiczne. co wyjasnil na przykladzie przyjaciela dajacego .indywidualne' filozofie: formulowane przez wyspecjalizowana grup~ spoleczna sp6jne konstrukcje pojeciowe. jesli jest multimilionerem. kt6rego pewniki traktowane sa jako oczywiste. co jui 59 Ekonomia polityczna.Murzyni sa. gazety publikuja to.tak". Inne z narzucajacych sie wyjasnien zwraca uwage na kolejna ceche wplywu ekonomii na prase.2). historii czy literaturoznawstwie. Kiedy jednak owe idee zdroworozsadkowe powiazac w spojny system. co przyjaciel zamierzal wyrazic przez takie zachowanie.6). Wreczenie datku dokumentuje osobowosc przyjaciela. Po pierwsze. na drugie zas . ie darczyrica jest bardzo bogata osoba. stanie sie oczywiste. im wiekszy jest naklad czasopisma. Aby jednak podac taka interpretacje. Trzecim typem jest u Gramsciego ideologia dominujaca lub hegemoniczna. powstaje zatem pytanie. czym wytlumaczyc owa koincydencjs tresci serwis6w informacyjnych i artyku16w z interesem wtascicieli. Na poziomie zdrowego rozsadku rasizm moie si~ wyrazac w takich formulach. czy aby chlopcy nie Sq bardziej zachecani do fizycznego wysilku i czy na pewno dziewczeta maja taki sam dostep do pilki noznej w szkolach. ]ej przykladem jest dominacja pogladow jednej osoby w ustrojach dyktatorskich. Antonio Gramsci (s. na szczycie rzekomej drabiny ewolucyjnej umieszczajac Europejczykow. Takze produkcja gazet podlega logice systemu rynkowego. wtedy przechodzimy na poziom filozofii. jak to. co sprawia. Przykladem ideologii w postaci filozoficznej moga bye nauki Kosciola rzymskokatolickiego. trudno si~ przeto dziwic. iloscia seksu. jak "Anglicy sa.z istoty" kapitalistycznego czy indywidualistycznego.

Juz jako przywodca PCI zostal skazany na dwadziescia lat wiezienia przez faszystowski rzad Mussoliniego.inspiracja dla koncepcji . Sieroszewska. B. poj~c i znaczen kulturowych.wyraione chociaiby w Kupcu weneckim . B. tlum. zespoiem krzyzujacych sie rczbieznosci i podobieiistw.!: poparcie spoieczne.sprowadzic kultury i jej znaczefi do nadbudowy determinowanej przez . [oll. w 1921 roku byl jednym z zaloiycieli Wloskiej Partii Komunistycznej (PCI). Szymanowska. 5.!:w swych poezynaniach organicznie zwiazani z interesami okreslonej klasy. ze klasy dominujace zyskuj. ze intelektualistami ezy inteligentami s. Idee Gramsciego staly sil.. sprzeciwil si~ sztywnosci strukturalistycznych uj~c. aby podkreslic. W ten sposob zdawkowa formula rasistowska odsyla do szerszego kontekstu rasistowskich filozofii i rasizmu jako hegemonicznej ideologii. Iedna z sit uczestniczacych w tej wojnie s.•wojnie manewrowej". Ich wladza nie jest jednak stabilna i raz na zawsze okrzepnieta. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. jak dochodzi do tego. artykul 0 Quaderni del carcere. Rasizm staje sie w danym sporeczeftstwie ideologia dominujaca czy hegemoniczna. Najbardziej znana jest jego koncepcja hegemonii (s.!: intelektualisci. DJa zwolennikow spojrzenia ekonomicznego wystepuje wieksza Iiczba slabszych powiazan miedzy grupami spolecznymi a obowiazujacymi w nich pojeciami i znaczeniami. Znaczenie Gramsciego dla badafi nad kultura polega przede wszystkim na jego analizach zwiazkow mil. 86) . (1991)' Zeszyty filozoficzne. t. a nie innej organizacji spoleczenstwa. London: Fontana. Rzeczy nie maja raz na zawsze przesadzonych znaczefi. s. lecz do posredniczacych kod6w kulturowych. w jakich byty pisane. ogladane i interpretowane. uczyi w Turynie. Dla strukturalistow znaczenia wystepuja w ukladach wyznaczonych przez okreslone struktury i systemy. Urodzil sil. (1977).. 374). ktore pozwolilyby na zrozumienie i przeksztalcanie dwudziestowiecznych struktur politycznych i gospodarczych oraz relacji miedzy iyciem spolecznym a kultura. ktorych zawilosc si~ gubi przez sprowadzanie jej do binarnych opozycji.!: idei. kultura a wtadza (s. kt6re S'l nie tyJko obiektami reprezentacji. (1961). Pisma wybrane..cie . Staral sie wypracowae pojecia. a po wizycie w ZSRR zostal wybrany do wloskiego parlamentu. filozofii. Bio ram 1.. Dalsze lektury Gramsci. a ktora ulega nieustannym zmianom.Trzeba na dwadziescia lat zabronic pracy tego mozgul". kiedy zaczyna sluiyc do uzasadnienia spolecznych podzialow i takiej. ze systemy znaczen maja skomplikowane uklady. A. (Greenblatt.na przyklad relacje harmonii i dysharmonii czy Iadu i bezladu w komediach . Znaczenia jego sztuk nie Sq wyznaczane przez sztywne uklady znakow .. Poststrukturalizm i uklad znaczeri W koncepcji ideologii wszystkie grupy spoieczne rozpatruje sie ze wzgledu na ich relacje do idei. w ktorych nie stara sil. twierdzac. Rasowe i ekonomiczne przekonania Szekspira . posmiertnie opublikowane jako Zeszyty jilozojiczne. opracowanej i rozwinietej w latach siedemdziesiatych XX wieku przez wspolpracownikow dzialajacego w Birminghamie Centre for Contemporary Cultural Studies (s.beda interpretowane w kategoriach wspolczesnych dyskursow ekonomicznych i etycznych.jak to okreslil Gramsci . ttum. w: Przewodnik po Iiteraturze jilozojicznej XX uiieku. Gramsci. Warszawa: Ksiazka i Wiedza. Umarl wkrotce po wypuszczeniu na wolnosc. a s. chociai wladzy politycznej i gospodarczej nie sprawuja w interesie klas podporzadkowanych. Poststrukturaiizm zakwestionowal nature powiazan opisywanych przez kaide z tych stanowisk. Sieroszewska. Wprowadzil pojl. te zas beda si~ odwolywac nie do wiedzy Szekspira. odgrywane. Gramsci. A. Po pierwsze. 1988. interesujaca mnie relacja miedzy praktyka medyczna a praktyka teatralna nie ma charakteru przyczynowo-skutkowego. polityeznej. rownoczesnie na rcznych arenach. historii i literatury.polityki kulturalnej".Kultura i badania nad kultura 61 jest ewidentna filozofia rasistowska. Lektury polecane przez polskiego toydauice Ochocki.na Sardynii. takie jak na przykiad binarne opozycje. gdzie wstapil do Wloskiej Partii Socjalistycznej. ale wtasnie w wiezieniu Gramsci napisai swoje najslynniejsze teksty na temat polityki. ktora toczy sil.dzy stosunkami klasowymi. Zacz'll pracowac jako dziennikarz.!:wszyscy..inteligencja organiczna". 1·2. czy tez stosunku pomiedzy zrodlem a literacka realizacja. ekonomicznej i kulturalnej. J. Mamy tu natomiast do czynienia ze wspolnym kodem. Zastanawiajac sie nad relacja miedzy tekstami medycznymi a tekstami Szekspira. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. na przyklad usprawiedliwiajac kolonizacje przez Europejczykow Indii czy Afryki lub niedopuszczanie czarnoskorych do pewnych zawodow alba do mieszkania wraz z biatymi. ekonomiczna". ktorzy uiywaj.. 132).!:atakowane w . Ten sam charakter majq nazistowskie i rasistowskie przekonania 0 wyzszosci rasy aryjskiej. J. W koneepcji hegemonii probowal wyjasnic. ktory wywarl znaczny wplyw na marksistowska teorie kultury. A. t. i idee klas dominujacych S. lecz takie jej warunkami. a ich zmiany sledzic trzeba w konkretnych kontekstach.3 Antonio Gramsci (1891-1937) Wloski dzialacz polityczny i pisarz. Znowu siegnijmy do Szekspira. (1997). Stephen Greenblatt pisal: Nie chodzi mi tutaj 0 stan medycznej wiedzy Szekspira. 120).lecz zaleza od kontekst6w. Podczas procesu prokurator powiedzial: .bazl.

c ani nadawca. ii wiedze moina uzyskac. gdyi. Po drugie. 75. Bada sie nie tyle formy kulturowe czy reprezentacje. jak i przetworzone w opowiesc majaca miejsce w przysztosci. pastisz czy cytat. co oddzialywalo na autora i z jakich czerpal zrodei (strategia interpretacyjna prowadzaca do nieustannych sporow). Chodzi 0 to. W pracy Marxism and the Philosophy oj Language (1973) Woloszynow argumentuje.4). lecz na sposobach. takich jak aluzja. Teorie Bachtina.a zwlaszcza W. ktory daje si~ "czytaC". status oraz kapital kulturowy (s. w rodzaju Lowey android6w. 0 ile dawniej sadzono. parodia. ze ukladow znaczen nie mozna wyprowadzic wprost ze struktur politycznych i ekonomicznych. niezaleinie od wysilkow autorow. ktory zyskuje istnienie oddzielne i autonomiczne. ktore ma wykrywac kulturoznawstwo. Metafora przestrzeni podkresla tei charakterystyczna dla badafi nad kultura elastycznosc: nie rna tu sztywnych granic ani stabilnych murow: teorie i tematy czerpane sa z wyodrebnionych dyscyplin i mega do nich powracac w postaci radykalnie odmienionej. 266) wykorzystala do budowy koncepcji .wielogtos" . watpliwosc i spor. Swiadomosc jest tu rozumiana w marksowskim sensie wiedzy.4 Wiedza 0 kulturze Czym zatem jest wiedza 0 kulturze? W niniejszym rozdziale pokazalismy liczne wiezi taczace wyrastajace z badari nad kultura kulturoznawstwo z takimi dyscyplinami. Richard Johnson (1986) wskazywal na zagroienie. jak twierdzi Kristeva. Dlatego tei zadaniem badacza powinno bye nie tworzenie wyjasnien. Intertekstualnosc obejmuje roznorodne formyzapoiyczen. a doszlo do tego w efekcie calego ciagu bat alii 0 edukacje. w jakie rozmyte uklady znaczen nakladaja sifi na siebie w konkretnych sytuacjach."przestrzeni interdyskursywnej". Widac przeto.Kultura i badania nad kultura 63 W rezultacie uwaga skupia sifi nie na systemach i strukturach znakow. Klasy. ze to konflikt klasowy warunkuje walke 0 znaki. sekcja 4.rozmycia": terminu tego uiywa sie tam. miejsca. Dzieje sie to w . Jacques Derrida) podwazaja sens poszukiwania znaczen i koherencji. [edna ze starszych wersji poststrukturalizmu probowaia wiazac tekstualnosc z czynnikami spotecznymi. a nastepnie same z nich korzystaja w swych walkach.jest rodzajem . ze znak jest miejscem spolecznej kontestacji. czesciowo konstytuowane przez traktujace 0 nich idee. przez jakis czas rozwoj akcji jest niejasny.3. by z ewolucyjnie rozwijajacych sie temat6w poszczeg6lnych dyscyplin wyodrebniac i splatac tematy bardziej ulotne i dorazne. plci. natury walki i jej historii. na interpretacje. z filmow detektywistycznych i "czarnych kryminalow" Sok6i maltatiski czy Wielki sen. Julia Kristeva (s. twierdzac. ktore zostaja absorbowane 1. co znaczy. bohater wykonuje zajecie bedace parodia dzialan prywatnego detektywa korzystajacego z wyrafinowanej techniki. bohaterka ubiera sie w stroje stylizowane na lata czterdzieste XX wieku. ktore wchlonal i przetworzyl. s.we wszystkich swoich formach . co sprawia. s. Sila kultury wyrasta wiasnie z jej .tekstualnosc". roznicuja j'l. Tak wiec Szekspir nie zawsze wspoldefiniowal angielskosc dla okreslonej klasy. ani odbiorca informacji. ie dzieki wsp6lpracy niepomiernie wzrosnie ich rozumienie problemow oraz zdolnosc ich wyjasniania. ktorych w calosci nie moze poj'l. Zdaniem Johnsona taki charakter badaii nad kultura odzwierciedla zlozonosc i polisemiczne wtasciwosci ich obiektu: kultury. jak film science fiction. Taka dekonstrukcja filmu pozwala uchwycic sens jednej z przeslanek poststrukturalizmu.e. ie kultura .dekonstrukcja" znaczen kulturowych. ie intencje autorskie uznaje sie za nieistotne dla interpretacji tekstu. gdzie istotna jest nieprecyzyjnosc. To przekonanie spowodowalo swoiste przeniesienie akcentu w badaniach nad kultura na . cech i powtorzefi. Wlasnie dzieki owym wspolnym zainteresowaniom i wspolnym tematom badacze przyporzadkowani roznym dziedzinom l'l. Wskazalismy kilka obszarow problemowych. Zwolennicy takiego podejscia argumentuj'l" ze rozumienie zawsze jest tylko czastkowe i subiektywne: na kulture sklada sie wiele rzeczywistosci. przy jednoczesnym podkresleniu jej tworczej aktywnosci. Podstawowym elementem koncepcji poststrukturalistycznych jest przekonanie.jak liczne i roznorodne czynniki wplywaja na nasze interpretacje kultury. poststrukturalizm kwestionuje trwalosc relacji miedzy stosunkami ekonomicznymi a znaczeniami kulturowymi. Miejsce wlasciwych klasom ideologii zajmuja przypadkowe i kontekstowe systemy relacji.jak to okreslono .twierdzila. Akcja dziejaca si~ w roku 2019 rozgrywa sie w mrocznych pomieszczeniach lub slabo oswietlonych po zmroku miejscach publicznych. z jakimi S'l. ie skiadajace sie na kulture teksty nigdy nie daja sie zidentyfikowac i zamiast dostarczac badaczowi kultury stabilnej wiedzy. 404).zwiazane na state podlegajacezmianie sposoby.ogniskowej" pozwala na to.tesktu". rasy S'l.mtertekstualnosci". Zamiast badac. struktur i ideologii. analizujac formy kulturowe. filologia czy antropologia. i wszystko to jest zaleine od chwili. Takie zorganizowanie perspektyw badawczych roznych dyscyplin wok6l wsp6lnego przedmiotu pozwala na odkrywanie i sledzenie r6inych jego aspekt6w przy uiyciu roznych metod. Woloszynow . ie ich sila wiaze sie wlasnie z otwartoscia i plynaca stad zdolnoscia do transformacji i rozbudowy.. Sprze- . Foucault. podmiotowosc wskazuje na konstytuowanie jednostek przez kulture. lecz tropic w tekstach luki. ie rozne grupy spoleczne walcza i spieraja sie 0 znaczenia roznych znakow. nieciaglosci. wskazujacej na wage odnoszenia sie danego tekstu do wielosci innych tekstow. ze w kaidym tekscie zawiera si~ . ideologie i dyskursy. skoro interesuja sie kultura. moina go analizowac z uwagi na teksty. Teksty zawsze zdane s'l.N. . Jacques Derrida dowodzil. 50.czyli wysilki w nadziei. nie naleiy szukac systemow. korzysta z lat czterdziestych. gdzie sztywnosc moglaby zniszczyc badany obiekt. jakim dla badan nad kultura bylaby ich akademicka kodyfikacja. jakimi musza si~ one zaj'l. 231) . 0 tyle teoretycy poststrukturalizmu (Barthes. aby zachowac nad nimi kontrole. ktora jest "smiere autora". lecz . gdzie plynnose nastawien i stala gotowosc do zmiany . ktora zaklada podejscie ekonomiczne. geografia. a w oryginalnej wersji Lowey android6w narracja bohatera jest Iacznikiem miedzy sekwencjami (por.Szkola Bachtina" (s. Przy takim podejsciu mozna dostrzec. W Johnsonowskim obrazie kulturoznawstwa centralna role odgrywaja pojecia swiadomosci i podmiotowosci. co sam tekst. niespojnosci. jak historia. interpretator powinien zajac si~ intertekstami wystepujacymi w danym tekscie.

i po bardziej elastyczne podejscia. bardziej jednak traktujac je jako sieci niz mozaiki. Practice (1995). Johnson wskazuje na istotna niekompletnosc tych przedsiewziec. a chodzi przede wszystkim 0 trzy dziela: Richarda Hoggarta The Uses of Literacy (1958). Marxism and the Interpretation of Culture pod redakcja Grossberga i Nelsona (1988).!: si~ z trzema sensami kultury. co przynosi twory nowe i stale sie zmieniajace. kt6re podkreslaja nieciagiosc. lecz raczej pradem obmywajacym ich brzegi. a takze pozniejsza antologia przygotowana przez niego we wspoipracy z Cary Nelson i Paula Treicher Cultural Studies (1992).!:c oba pojecia. jak i iycie codzienne w caiej jego roznorodnosci. . a s. siegajac i po strukturalizm. Theory. niestabilnosc i niejednoznacznosc w rozwoju kultur. Nie jest ona wyspa w archipelagu innych dyscyplin. dobrze pokazuje roznorodnosc i bogactwo badan nad kultura w polowie lat dziewiecdziesiatych XX wieku. Z najnowszymi efektami tych badan mozna sill zapoznac. Richard Johnson w artykule What is Cultural Studies Anyway (1986) rozwaza mozliwosci otwierajace sill przed trzema .!:i. w kt6rych ludzie »iyj. staj. • W kulturoznawstwie najskuteczniejsze jest podejscie interdyscyplinarne. c) badania iywych kultur. jednoczesnie je zasilajac. Rekapitulacja • Obowiazujace w kulturoznawstwie pojecie kultura ma wiele znaczen. Podsumujmy. Waznymi pozycjami dokonujacymi na biezaco podsumowan dotychczasowych osiagniec w badaniach nad kultura S<!. Johnson nastepujaco okresla zadanie badafi nad kultura: "W konkretnych badaniach abstrahowac.P. W kaidym z tych obszar6w badawczych inne kwestie znajduja sie w centrum uwagi.!:«. Kulturoznawstwo to obszar badawczy.Cultural Studies".!: sie swiadomi i trwaja jako podmiotowosci". Kazda z tych prac wywarla ogromny wplyw na dalsze badania nad kultura. Nietrudno zauwazyc.Social Text". Antologia przygotowana przez jessice Munns i Gite Rajan. gdzie wzajemne oddzialywanie i uzaleznienie poczynari daje efekty nowe i inspirujace. wspomnianymi wyiej modelami badan kulturowych. • Badania nad kultura eklektycznie wykorzystuja teorie. opisywac i rekonstruowac spoleczne formy. British Cultural Studies: An Introduction (1990) Graeme'a Turnera sledzi rozw6j kulturoznawstwa brytyjskiego od strony instytucjonalnej. Dzielo Studia kulturowe i badania kultury popularnej: teorie i metody [ohna Storeya (2003) wiaze problemy kulturoznawstwa z zagadnieniami kultury popularnej. Dalsze lektury Wprawdzie nie wszystkie z wymienionych tu tekst6w sa latwe w lekturze. Zadanie to realizuje si~ w ramach trzech zasadniczych modeli badawczych. A Cultural Studies Reader: History.Kultura i badania nad kultura 65 gaj.klasyczne" pozycje moga bye bardzo pomocne w studiowaniu kwestii podniesionych w niniejszym rozdziale. a szczeg6lnie faworyzuja takie. Raymonda Williamsa Culture and Society 1780-1950 (1963) oraz E. Thompsona The Making of the English Working Class (1968).New Formations' i . ie owe trzy modele blisko wi. 0 kt6rych mowilismy na poczatku tego rozdzialu. W pierwszym procesy i konflikty zwiazane z produkcja element6w kultury. w trzecim ich reprezentacja. w drugim formy owych element6w. siegajac po nastepujace czasopisma: . kt6re obejmuja zar6wno wyr6inione i szczeg6lnie cenione sfery iycia. niemniej te .!: to: a) badania zorientowane na produkcje: b) badania zorientowane na teksty. z kt6rych kaide czerpie od innych.

W sekcji 2. Pytania te zostana poglebione w sekcji 2. wieloma z nich zajmiemy sie tutaj. w sekcji 2. W jakims sensie moina powiedziec. 52). przydanie im znaczen i rozpoznawanie niektorych z tych wzorcow jako slow to procesy swoiste dla kazdej kultury. zwlaszcza gdy chodzi Gt6wne cele rozdzialu: • Zapoznanie z kluczowymi problemami jezyka. co znalazio si~ w kadrze. znakom i reklamie. jakie nie istnieja dla ludzi. a gdzie zajmiemy si~ tez pokrotce etnografia mowy. podobnie jak 5 Yn t a k 5 a jezyka: konwencje okreslajace tworzenie zdafi i fraz. reprezentacja a wtadza.4. zaczniemy od wskazania. ie trudno nawet sobie wyobrazic. komunikacja.2 skupimy si~ na semiotyce. ktora bada konstrukcje jezykowych znakow i znaczeri. 2. Samo pojecie reprezentacja natychmiast odsyla do licznych problemow. Na przyklad czesto si~ sadzi. ale jedna z moiliwych we r s j i takich kopii. [ezyk to nie jedyne wprawdzie. iz przez caly czas komunikacje i reprezentacje bedziemy rozwazac w relacjach do wiadzy.1 zajmiemy sie gtownymi cechami jezyka. • Ukazanie roznych wymiarow reprezentacji w mediach.onte~cie sztuki i raz jeszcze trzeba bedzie uwzglednic konteksty klasowe. W rozdziale tym bedzie moina zobaczyc zlozonosc wspolczesnych reprezentacji i dyskurs6w (5.1. Kulturowe przydawanie znaczen jest wynikiem zdarzen i procesow rozgrywajacych si~ w konkretnych warunkach spolecznych i chociaz znaczenia Sq zestandaryzowane i konwencjonalne. co istnieje niezaleznie od niego. w ktorym obraz reprezentuje calosc tego. relacjach nader skomplikowanych i niejednoznacznych. niemniej jednak wszelkie uiytkowanie jezyka i wszelkie znaczenia zmieniaja sie w czasie w efekcie zmian srodowiska. znamy chyba wszyscy w sensie nazwijmy to tak . Konsekwentnie. rozdzial 9). Nastepnie zagadnienia komunikacji i reprezentacji zostana postawione w k. jak moglaby egzystowac bez niego. ras i plci. ie jezyk nauk przyrodniczych uchwytuje w tym sensie nature swiata.Komunikacja i reprezentacja 67 Rozdzial drugi Komunikacja i reprezentacja o analize reklam. niekiedy zas rozgrywaja sie bardzo powoli. co zostaje zamkniete w iezyku. I wreszcie podejmiemy kwestie reprezentacji w najwainiejszym wspolczesnym medium kulturalnym: telewizji. gdyi to on poprzez swe pojecia okresla to. a z kolei wytworzenie wzorcow brzmieniowych. jak centralne miejsce w kulturze i spoleczeristwie zajmuje jezyk. Ale przyklad fotografii rodzi spore problemy. ie reprezentacja wspciuczestniczy w k 0 n s t r u 0 wan i u swiatao W radykalnej wersji tego stanowiska swiatem jest to. rasowe 1 plciowe. To. 2. ie cos sie wycina. gdzie beda odniesione do klas. co nazywamy swiatem przyrodniczym czy przyroda.fotograficznym (por. ale jedno z najwainiejszych sposrod tych narzedzi. a co on opisuje czy kopiuje. ktore od wiekow Sq przedmiotem filozoficznych dysput. [ezyk chociazby Chaucera czy Szekspira jest inny od jezyka uiywanego na pcczatku XXI wieku . bedac poswiecona semiotyce. Aby nieco dokladniej omowic zagadnienia ledwie tu napomkniete. stawia kilka bardzo waznych pytan dotyczacych relacji miedzy j~zykiem. 2. 0 co chodzi w pojeciu reprezentacji. bo przeciei kadrowanie wlasnie na tym polega. • Pokazanie roznych sposobow badania reprezentacji. co istnieje w pewnej innej formie. Niektorzy ida jeszcze 0 krok dalej i powiadaja. moiemy dostrzegac niebezpieczenstwa. ludzka spoiecznosc wymaga co najmniej wystepowania uporzadkowanych i odnawialnych relacji miedzy jednostkami.1 J~zyk. omawiana w sekcji 2. a to ostatnie pojecie podkresla. reprezentacja Wszystkie ludzkie spoleczenstwa maja jezyki. a takie dyskusjami wokol zaleznosci kultury odjezyka i mysli. ze podstawa wszystkich ludzkich j~zykow Sq kombinacje dzwiekow zwanych f 0 n e m ami. Aby istniec. ze jezyk jest reo prezentacja czegos. pomija. z tego punktu widzenia ich jezyk nie jest prosta reprezentacja w sensie opisywania swiata czy uchwytywania pewnychjego cech. ktore wiqiq sie z komunikacja i reprezentacja. Podejscie semiotyczne jest bardzo pomocne w kulturoznawstwie. a wymogi spolecznosci tak scisle wiqiq sie z cechami jezyka. ktorym brak tego pojecia. Z kolei spelnienie tych warunkow wymaga istnienia narzedzi do konstytuowania obiektow oraz zdarzen doswiadczanych przez ludzi oraz do efektywnego udostepniania znaczen. a samo reprezentowanie jest w y twa r zan i e m owych wersji. akceptacji wspolnych znaczefi oraz mozliwosci przekazywania miedzy jej czionkami wiedzy i informacji. jednak zmieniaja sie w czasie na skutek oddzialywania sil spolecznych i kulturowych. Poniewai dysponujemy w jezyku pojeciern "radioaktywnosci". ktorym si~ komunikujemy.0 Wprowadzenie W niniejszym rozdziale zajmiemy si~ kilkoma wainymi kwestiami. taka wiec reprezentacja swiata nie jest po prostu kopia swiata.3. w ktorym funkcjonuja. ale dobrze bedzie z gory wskazac pewne ich zasadnicze obszary. [esli znowu odwolac sie do nauk przyrodniczych. Zmiany te niekiedy dokonuja si~ gwaitownie. ktora. Obraz (zdjecie) uznaje sie za kopie czegos. komunikacji i znaczenia.1 Cechyj~zyka Badania jezykoznawcze ustalily.

. jezykiem prywatnym ijezykiem publicznym. cieletach i jagnietach.2. aby ujmowac ludzkie doswiadczenie i przydawae mu znaczenie. ja16wkach i buhajach. religia i duchowosc. ze wiekszosc ich spolecznych zachowan wiaze sil) z bydlem. Te ustalenia podobnie jak i inne sldanialy do pytania. i czasownika. Arystoteles (384-322 p. s... w efekcie czego powszechnie zaczeto uzywad litery . ypowiadanie sie w terazniejszosci na.=_. to zdarzenia. Bydlo... ze z m 0 ynn c opa ami nuers nn moge rozmawiac tylko 0 bydle i dziewczynach. Ich jezyk spoleczny to jl)zyk trzody. Nabywanie nagromadzonej we wspolnocie wiedzy bez koniecznosci przeiywania bezposrednich doswiadczeri..2..:2~_""'. :0 Wiedza i informacje komunikowane przez jezyk Sq jego artefaktem.e. ktore opisuja istotne aspekty spolecznego doswiadezenia.. moina stwierdzic..Weimy inny przyldad: na wspoiczesna angielszczyzne w wielkim wplynql wyspecjalizowany jezyk komputerowy.. ale takze z tego..2LJ___ I Umiejetnosci rozwijane przez semantycznq uniuiersalnosc ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ ~ . 1981). kt6rych obyczaje sledzil antropolog Evans-Pritchard w latach trzydziestych XX wieku w angloegipskim w6wczas Sudanie.. ktore trzeba tylko opatrzyc etykietkami nazw. jak pozycja rog6w na lbie.. Znajomosc znaczen oraz konwencji uiycia zaklada sie u czionkow wspolnoty jako oczywista. · 1 ~ ~ " ~ . dochodzac do wniosku. kultura i mysleniem ma bardzo dluga historie.. wielkosc i sldad stada... Tych zmienionych znaczen i zastosowafi czlonkowie wspolnoty jezykowej UCZq si~ za sprawa socjalizacji (akulturacji). milose i zdrada. osoby. ktorego uzywaja? Czy jezyk reprezentuje i komunikuje mysli? Pewne wstepne sugestie wtej kwestii mozna znalezc w A...• aczkolwiek uznaje sie.----~---~---'.. co ludzie mysla na podstawie jezyka. a gll)bsze stu.. tlum. propos 2. gdyi to jezyk i nadawane przezeii znaczenia konstytuuja owe elementy. bardzo szybko si~ zorientowalismy..) uwazal. sport i jezyk Nuerowie to plemie hodowcow bydla. dla Nuer6w bydlo stanowi jadro zycia spolecznego.~.. Dzieki konwencjonalnie zestandaryzowanym cechom jezyka . wynika nie tylko z wielkiej ekonomicznej wartosci bydla dla Nuer6w. A skoro jest kulturowym tworem ludzkich interakcji.. przy czym i ten drugi temat nieuchronnie prowadzil ostatecznie do pierwszego. czy moina go uznac za reprezentacje ludzkich mysli? Problem zwiazku miedzy jezykiem. propos 2. malieiistwo i rodzina.. "K" od kilo.(przyp...-- . ~ ffl """". jak w pojeeiach zwiazanych ze zwierzetami i ich hodowla ujmowane s'l poezja i piesni.~"lMll~.-~ -...1. Nuerowie wszystkie spoleczne procesy i relacje wyrazaja w kategoriach bydla.'-'-~.zwanym jego s e man t y c z n q u n i w e rsal nos c i q czlonkowie wspolnoty mega rozwinac zdolnosci wyliczone w A.K" jako skrotu dla tysiaca 1.... zycie i smierc. spor i morderstwo. .. Evans-Pritchard opisuje dalej w swej ksiazce. . ~ ~ • Dzielenie si~ informacjami. ie w kaidym z tych przypadkow jest to gie:l$z(.. [ezyk zatem zastepuje czy reprezentuje (s. gdyi istnieje on.2 jezyk. ~ ~ rJ . ---"""""" I i. a slowa input w funkcji i rzeczownika. Wl ac. przyswajajac sobie w dziecinstwie konwencjonalny jezyk. obiekty. _ _ . Niezwykle rozbudowane jest slownictwo opisujace masc zwierzat i ich cechy szczegolne.1 i rozdzia13).. To._ .4..1lJ:9AQj_. 1981) ~ ~ ~ I ~ w r: JJ(J"QRJ2j_. jego zdaniem zatem myslenie wyprzedza slowa w ujmowaniu swiata.inne kultury".~-~- Komunikacja i reprezentacja 69 :elllif!ljj:Bf>'tafiii .--_----.. antropolodzy ustalili istnienie niezwykle rozbudowanych i zroznicowanych slownikow.. z ktorych owa wiedza pochodzi..).. ich ksztalt i dlugosc.dia t~dzlkO je~zcze slilndiej PholtwiekrdZ~ly. ie siowa wyrazaja ludz1 ]ak widac. To sarno stwierdzono w przypadku wspotczesnych spoleezeiistw Zaehodu....zy<!:na. Austriacki filozof Ludwig Wittgenstein (1889-1951) zastanawial sie nad powiqzaniami miedzy jednostkowym mysleniem. co dla zewnetrznego obserwatora moglo wygladac na obsesje. •. temat zdarzen przeszlych przewidywania zdarzeti przyszlych. 18-19).. czakis~~i popadalem w ~e: speracje.. kozach i kczletach.. co nazywa.-~-~. 1997. kie doswiadczenie.... 64)..... Czy moina sie dowiedziec.. kultura i mysl Skoro jezyk reprezentuje swiat okreslany przez ludzi. Badajac ... a bardzo szybko mowilismy juz 0 krowach i wolach.l 2. ---'~--"--- ----.n. ze wiaze si~ one Z niezliczonymi relacjami spolecznymi.._ .. _"""".. 010" 0 nich pisze (l960.\ ~ '! i. ujmowane jezykowo nie sa wyodrebnionymi elementami ludzkiego doswiadczenia._. • Budowanie wypowiedzi szczegotowych i abstrakcyjnych. s.1. szczegolnie w zwiazku z subkulturami (patrz rozdzial B) i grupami zawodowymi (patrz sekcja 2. ze "granice mojego jezyka oznaczaja granice mojego swiat a " (Wittgenstein..--...1'&~'tii~:J<':~"*"'~ [Gaisford. ze topoprzez niego ludzie okreslaja siebie i swoj swiat (Gaisford. ezy to nie jezyk konstytuuje mysli i percepeje. 84) to. Obserwujac instytucje i obyczaje Nuer6w. . emocje itd. Moglismy zaczac od dowolnej kwestii i naswietlic j'l z dowolnego punktu widzenia. jesli tak. baranach i owcach.

ttum.dla Hopi zdarzenia zmieniaja s tan danego elementu swiata. To dobry lapacz. a okreslenia z nimi zwiazane Slj. Gra prostym kijem 4. ustawiony na polu zewnetrznym na lewo od bazy. To wiasnie owe swoiste wzorce myslowe Sapir i Whorf nazwali s w i a tam i my low y m i. Wylapal wszystkie pytania. charakterystyczne dla danej kultury. Moina to tez sformuiowac tak.to przede wszystkim tkwiace w naszych umyslach systemy jezykowe. czego niepodobna tak skategoryzowac. ground rules) . ze kazdemu obserwatorowi rzucaja sie w oczy. wrecz przeciwnie .leftfield) .czyc z kultura popu1 Patkowe (ang. Zadryblowac sie na smierc. Podkrecila mi pilk~. ze swiat jest filtrowany poprzez tworzone przez jezyk pryzmaty pojeciowe. 3 Lewy zewnetrzny (ang. . Tym nie ma sie co przejmowac. moga tez pewne partykularne interesy Ilj.termin. Na przyklad Hickerson (Ferraro i in. Szybko ise pod prysznic. bardzo czesto wystepuja zwroty za- lama.. a zwlaszcza pilki noznej. a rutynowe i regularne uiywanie jezyka rodzi wzorce zachowan j~zykowych. Obserwacje poczynione przez Whorfa wraz z sugestia Sapira staly sie podstawa wspomnianej hipotezy: j~zyk tworzy myslowe kategorie. nie zas ze wszystkimi innymi grupami jeden swiat. ktory byl z wyksztalcenia inzynierem. [edna z najbardziej znanych prob okreslenia relacji miedzy jezykiem a mysleniemjest hipoteza Sapira-Whorfa gloszaca. 296) podaje liste zwrotow. Dostac czerwona kartke. 1978).Komunikacja i reprezentacja 71 'li>. 2. kt6re wyznaczaja ludzkie rozumienie swiata. W przeciwieristwie do dominujacej kultury amerykafiskiej. powszechnie uzywanych przez Amerykanow. siega si~ po jezyk ze sfery zdominowanej przez m~zczyzn. ujawnia maskulinistyczne przekonania polityk6w co do charakteru swiata. ie mowiac 0 kwestiach waznych dla calego spoleczenstwa. o o o o Bye na spalonym. 4 Straight bat w krykiecie uderzenie kijem trzymanym pionowo (przyp.''''''fistWle ~W>>. Whorf ujlj. w trakcie swych prac zawodowych zainteresowal si~ tym. Gra z druzyna.. W latach dwudziestych XX wieku amerykanski antropolog Edward Sapir pisal. Benjamin Lee Whorf. Chce zaliczyc wszystkie bazy. tium. Zainspirowany tezami Sapira Whorf prowadzil obserwacje w plemieniu amerykanskich Indian Hopi.po d l u g i m czasie". Slownik utrwalaja waine zdarzenia kulturowe. w jakim we wspolczesnym spoamerykaftskim czy brytyjskim wszechobecny jest jezyk sportu. kt6re zamieszkuja oddzielne swiaty.). Nie tak szybko do tej bazy. tlum. w ktorym do zdarzeri i obiekt6w rozne jezyki przytwierdzaja rozne etykiety (Sapir. ktore pierwotnie pojawily si~ w zwiazku z baseball em: o o o o o o o o o Zagral pod widownie.zawodnik z druiyny przejmujacej pilke.rzeczywistosc jawi sie nam jako kalejdoskopowy strumien wrazen. Facet ma 100q palkowego (500. Gdy spojrzec na to z innej strony. s. 2 Boiskowe warunki (ang. gdzie jest stosunkowo najmniej szans na przejecie pilki (przyp. ktorych celem jest opis i zrozumienie istotnych cech zycia spoiecznego i kulturowego.. batting) . 0)1. to lewy zewnetrzny''. a takze najefektywniejszych sposob6w docierania do odbiorc6w.).). fakt.l to nastepujaco: s Wyodrebniamy pewne kategorie i typy w swiecie zjawisk nie dlatego. boiskowe warunki?z.1. 200. Na przyklad jezyk sportu. 1994. "po k rot k i e j chwili" . jak rozne grupy korzystaja z jezyka. tium. ze we wszystkich jezykach istnieja wyspecjalizowane i rozbudowane slowniki. ie rozw6j wyspecjalizowanych jezykow prowadzi do powstania wsp6lnot jezykowych. Boiskowa ocena. W ten sposob politycy moga tresciami politycznymi nasycac populame zwroty. kt6ry poczatkowo wiazai sie tylko ze swoistymi cechami konkretnego boiskabaseballowego (przyp. Odpalkowal za mnie. jak w gtownym nurcie amerykafiskiej kultury robi sie to przy uiyciu termin6w czasowych. strukture natomiast nadaja jej nasze umysly .3 Hipoteza Sapira-Whorfa o o o o Podobnie w brytyjskiej angielszczyinie czerpniete z pilki noinej i krykieta.'Pcjdot)IDe mozna wskazywac na stopiefi. znaczeniami kulturowymi a sposobem myslenia. ktorych jezyk funkcjonowalby tak jak w tym przykladzie sport. czesto jest uiywany w polityce.przecietna punkt6w uzyskiwana na stanowisku palkarza (przyp. co popchnelo go w kierunku bardziej abstrakcyjnego problemu relacji miedzy uiyciem jezyka. kt6re Sq.]. Nad takimi kwestiami bedziemy si~ zastanawiac w sekcji poswieconej jezykowi plci. Musi jeszcze odbic dwie pilki.poznie] idiomatycznie przenoszone na zupelnie inne obszary doswiadczen. kt6ra problemy czasu wyraia w metaforach przestrzennych . Jakie sq. Zachecamy czytelnika do poszukania przykladow innych sfer iycia. [ezyk taki narzuca na mysli i percepcje reguly oraz ograniczenia gramatyczne.

w jaki ukryte procesy rnyslowe oddzialuja na otoczenie. 1962. 0 ktorych regularnie i rutynowo wypowiadaja sie osoby mowiace i piszace. W tym kontekscie doszedl do pewnych wnioskow na temat jezyka. czy mozna odroznic myslenie od jezyka. ktore spotkaly si~ z krytykq ze strony innych badaczy. ktorym bylo zerwanie industrializmu z tradycja.. ze jezyk reprezentuje (s.. w ktorym od wiek6w mowiacy sie spotykali. osadzone w doswiadczeniach spolecznych i kulturowych.3 tlumaczy to angielski krytyk literatury i kultury F. gdyz wtedy Sq zestrojami dobrze znanych stow. wiekszosc wspolczesnych tekst6w na temat komunikacji i reprezentacji znaczefi jest pisana pod wplywem strukturalizmu (s.wyraione w jezyku.znaczeniem..kultury Komunikacja i reprezentacja 73 " . Jak przedstawic mysli innych ludzi. Chomsky..4 Socjolingwistyka Postulowana przez hipoteze Sapira-Whorfa kulturowa specyfika mysli. a kwestie te powierzyc trzeba naukom przyrodniezym. jesli .2. z ktorych iadnego nie mozna rozwazac w izolacji. czy tez istnieje rowniez oddziatywanie zwrotne? Poza tyro pojawiaja silt bardziej og6lne zastrzezenia. Na przyklad. bardzo waine w badaniach kulturowych. Leavis. J"zyk jest dla nich terazniejsza i iyw'l. s. . Foucault (s. jak widzielismy w rozdziale 1. W jezyku formuluje sie komunikaty zestandaryzowane. Moina zbadac. Uwazajq oni. Badacze spoleczefistwa i kultury zakladaja.2) utrzymuja. jezyka i dzialania w oczywisty sposob rodzi pytania 0 mozliwosc rozumienia i reprezentacji znaczen funkcjonujacyeh w innych kulturach. s. Z tego wzgledu jezyk jest wartosciowym obiektem badari spolecznych i kulturowych. jakie badani wiqiq ze swymi dziaIaniami i jakie wiaze z nimi badacz . Jednym z istotnych zrcdel strukturalizmu byly prace szwajcarskiego jezykoznawcy Ferdinanda de Saussure' a (1857-1913). nieswiadoms. (Whorf. 71) ~~~~'*"~":'~U'HI!r~~t~~. s. Sq to bowiem po prostu lokalne (charakterystyczne dla danej kultury) przejawy procesu oddzialywan miedzy umystern a srodowiskiem. Barthes (s. 56). W swych pismach zwracal uwage na organiczny rozwoj spoleczenstwa do przelomu.. poniewai [estesmy sygnatariuszami umowy. _ Leavis 0 j~zyku i I § ~ (Leavis. Sam sugerowany przez Sapira i Whorfa zwiazek pomiedzy j~zykiem a mysleniem pojeciowym zaakceptowata wi~kszose badaczy kultury..a wiec. W ten sposob jezyk reprezentuje istotne cechy doswiadczen spolecznych i kulturowych.1.ktory zawsze jest jakims konkretnym jezy~. Keat i Urry (1975. W A propos 2. na przyklad angielskim . 0 czym powiemy w sekcji 2. I I ~. podczas gdy e t n 0 g r a f i a mow y bada spoleczny kontekst aktow mowy. skoro S'l. a ich mozliwosc wynika z faktu. ze nie da silt oddzielic form mysli od mowionego ezy pisanego jezyka. 45) oraz semiotyki (albo semiologii.nie jestesmy w stanie mowic bez zaakceptowania ustanowionych przez niq klasyfikacji danych i ich uporzqdkowania. by czynic to tak wlasnie. a nie inaczej: umowy. ze jezyk w swej gramatyce (syntaksie) i slownictwie musi bye konwencjonalny.Dzielimy swiat na czesci. ktory nie ma takiej zlozonosci? Pytania 0 przeklad i interpretacjs kultury s'l. kt6ry ma wtasne (odmienne) kategorie mentalne? Podobnie. bye moze biochemii. Ludzie spotykaja sil<w jezyku . ktora obowiazuje w naszej spolecznosci jezykowej i ktora skodyfikowano we wzorcach naszego jezyka. jaka wystepuje tu relacja przyczynowa: Czy mamy do czynienia z jednokierunkowym oddziaiywaniem jezyka na myslenie. a jezyk traktuja jako lokalnie [kulturowo) uwarunkowana reprezentacje sposobu. porzadkujemy go za pomoca pojl<e. metafor oraz form mowienia i pisania. Przeslanke socjolingwistyki stanowi przekonanie.4. ze jezyki to zjawiska uwarunkowane kulturowo. Kaidy system naleiy traktowac jako zespol wspoloddzialujacych elementow.. wydaja si" zbyteczne.. ktorego idee w latach szescdziesiatych XX wieku rozwineli tacy glosni autorzy. przypisujemy mu sens w okreslony sposob. ale nie jak dziala umysl. z jedna z najwainiejszych kategorii kulturoznawstwa. ktory ~ jest dla nich czyms oczywistym. Lacan i Levi-Strauss.. Niektorzy z nich Sq zdania.IfWM:!IW1ViII!l~P!llI'6I111l"''''J~ 2.. obecnoscia organicznie zespolona z "ludzkim swiatem". 75). Istnieje pewien centralny obszar jezyka. 84) zycie spoleczne i kulturowe. Umowe t~ zawarliSmy implicite i nigdy nie zostala ona spisana.. 1981.. . 124-126) wyliczaja nastepujace podstawowe tezy strukturalizmu: 1. Dziedzina znana jako soc j 01 i n g w is t Yk a zajmuje si~ szeroko pojetymi zwiazkami miedzy uzyciem jezyka a stosunkami spolecznymi._. jesli ma bye efektywnym narzedziem komunikacji. ze dokladna obserwacja i analiza zjawisk ujawnia siiy ksztaltujace i zmieniajace zycie spoleczne. ze podstawowe zasady organizacji spoleczenstwa i kultury wyrazajq silt w jezyku i dlatego badanie zachowan jezykowych moze bye bardzo instruktywne i plodne. czy w og6le konwen~ cjami..1. 285) 2. Zwlaszcza niektorzy strukturalisci (patrz sekcja 2. W tym sensie mozna powiedziec. ze wszelkie M podziekowania za "spotkanie" zwiazane za znaczeniami. i w efekcie sam ow fakt spotkania wydaje sie tak nieuchronny i konieczny. 50). jak Althusser. jakie jest owo otoczenie.w znaczeniach. gdyi procesy te sa scisle zwiazans ze z n a c zen i e m . jak moina przelozyd ziozonq semantyczna dziedzine jednego jezyka (kultury) na inny jezyk.2 Znaki i semiotyka [ak wspomnielismy wyiej. tak calkowicie wen wrosli. kiem. ale jej warunki obowiazuja bezwzglednie . Analiza socjolingwistyczna odwoluje sie do analiz s e m i 0 t y c z nyc h. ze formy myslowe Sq utajone. s. natomiast juz znacznie mniej zgody jest w kwestii.'. i dlatego nigdy niedostepne bezposredniernu badaniu.R.

2. w prosty sposob.k 0 not a c j i . obaj zas pochodzili z Republiki Poludniowej Afryki. 56) i strukturalizmu. gdyi Sq one wzglednie . iz sport powinien wznosic sie ponad polityke i bye wolny od wplywow politycznych. na przyklad. co bezposrednio widzialne. Tresci takie moiemy rozumiec. wyd.1 Semiotycznaanaliza fotografii Semiotyka (czy semiologia) to systematyczne badanie znakow.2.2. Zmarl potracony przez ci~zarowk~ przed budynkiem College. oryg.2 Roland Barthes: semiotyka i mit BiD ram 2. Ktos moglby do tego dorzucic. gdyi w tej chwili najbardziej interesujace Sq dalsze warstwy owych znaczen . W rdznych aspektach struktur. czy dekodowac. ktore mozna odslonic dzieki tej glebszej wiedzy. az w 1962 roku zostal mianowany profesorem w Ecole Pratique des Hautes Etudes. 5. wyd.1. proajretycznego. 1957). symbolicznego i kulturowego (referencyjnego). Niektore z cech fotografii wychwytuje sie natychmiast. 7. Obejmuje si~ na niej dwoch mezczyzn. Nowatorskie i inspirujace bylo odroznienie kodow. 3. bestsellerze w zwiezty sposob poka- .zdjecia. ze swiatlo czerwone znaczy "stop". czarny i bialy. mimo to jednak ukonczyi studia.1 Roland Barthes 0915-1980) I1ustracja 2.i czarnoskorych reprezentantow RPA jest czyms naturalnym. ze zdjecie wspiera teze. 45) rozwiniete przez niego w kontekscie roznych aspektow i sfer zycia codziennego. 4. Aby objasnic niektore z pojec i koncepcji istotnych dla tego podejscia. Te krotkie analizy zostaly zebrane w Mitologiach (2000. i one sarno s4. produktami strukturalnych wlasciwosci umyslu. semicznego. a efekty tych badari moina znalezc w Le degre zero de l'ecriture (1953) i Elements de semioloqie (1964). Entuzjasta lekkiej atletyki rozpozna w obu mezczyznach biegaczy. We wszystkich naukach spolecznych i humanistycznych mozna i nalezy stosowac metody lingwistyki. Kulture nalezy analizowac dobry-zly. Na badania kulturowe w poczatkowym okresie ich rozwoju wielki wplyw wywarly idee strukturalizmu i poststrukturalizmu (s.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 74 chodzi 0 sygnalizacje uliczna. jak chociazby przedstawiona w S/Z (1999. W mlodosci Barthes mial problemy zdrowotne. ale w 1985 roku byio to zakazane i wystep obu biegaczy stat si~ przedmiotem ostrych kontrowersji. . Dzis wystepowanie w jednych zawodach biaio. ktora kryje sie pod czy poza tym. W jezyku semiotyki to. gdyi obaj biegacze dobrze si~ czuja w swoim towarzystwie. Barthes bardzo troszczyl sie 0 to. a wielka slawa cieszyly sie jego konkretne analizy.1. 2. ktore traktowaly 0 kwestiach tak odleglych. hermeneutycznego. a nastepnie nauczal w liceach we Francji i poza jej granicami. W latach piecdziesiatych pisal regularnie felietony. Naleiy wysledzic strukture. W roku 1976 obj'l. oryg. na przyklad odrozniac od diachronicznych Posiadanie dokladniejszej wiedzy pozwala na bardziej szczegolowe de k 0 d owan i e fotografii. zastanowimy sie nad fotografiq dwoch mezczyzn widoczna na ilustracji 2. co jest bezposrednio dostepne dla obserwacji. jak margaryna. ze pierwsi dotarli do mety w slynnym biegu z Londynu do Brighton. fotografia den 0 t u j e. 75 6. co powiedzielismy wyiej. Dwaj biegacze Roland Barthes byl francuskim krytykiem literackim i badaczem kultury. Moina twierdzic. 1970) analiza opowiadania Balzaca. w kategoriach naleiy binarnych opozycji. aby idee semiologii odnosic do zycia codziennego. mozg Einsteina czy wolna amerykanka.obiektywne '. ze Sq to chyba dwaj sportowcy. swiatlo zielone tylko dlatego znaczy "idi". Badania synchroniczne (statyczne) luchwytujacych zmiane). I struktura znajdujaca sie pod tym. najprawdopodobniej po ukonczeniu jakichs zawodOw. Uwainiejsze spojrzenie zasugeruje. W pierwszych pracach nature jezyka i reprezentacji Barthes badal ze stanowiska semiotyki (s. Zajmowal sie formalnymi cechami tekstow literackich. a jej znawca doda. Ich szczegolarni nie musimy si~ tu zajmowac. ze ludzie o bialej i czarnej barwie skory takie w RepubJice Poludniowej Afryki moga wspolnie uprawiac sport albo ze znaczenie roznic rasowych jest wyraznie przesadzone. ktory odbyi sie w 1985 roku.l katedre w paryskim College de France. ze reprodukowana fotografia sugeruje. i sferach iycia spolecznego nalezy szukac podobnych 2.

nii zapal tego czarnego. M. Warszawa: Wydawnictwo KR. Markowski. tlum. mamy siqnifie [jest nim tu zamierzone pomieszanie francuskosci z militaryzmem).3). 1973). tlum. ZNAK MIT I. aby znaczyi na r6ine sposoby. Imperium znak6w. SIGNIFIE III. z ktorych moie czerpac.3. podczas gdy inne nasycone Sq znaczeniami spolecznymi (dyskursami). czyli k 0 d y. wiernie sluiq pod jej sztandarem i ie nie ma lepszej odpowiedzi tym. w ktorym wystepuja. tlum. Kazdy znak ma dwie skladowe: siqnifiant i siqnifie. s. 110) dominacje klasy mieszczanskiej. W jezyku semiotyki obie omawiane fotografie nazwiemy znakami.Na okladce salutuje mlody Murzyn we francuskim mundurze. kt6remu poswiecil szczegolowa analize. czyli od otaczajacych warunkow. 247) i ciagnie: . Barthespisal (2000. Do tej grupy naleza. ze zawiera wiele warstw znaczeniowych. Dziadek. jak s<\one uwiklane w relacje wladzy (s. Warszawa: Wydawnictwo KR. ktdrzy zarzucaja jej rzekomy kolonializm. (2000). Przujemnosc tekstu (1997. J~zyk i mit (Barthes. 0 kaidym obrazie czy tekscie mozna powiedziec. bez wzgledu na kolor sk6ry.zaczyna Barthes (2000. Podejscie semiotyczne. R. jak powiazane Sq rozne poziomy znaczen (ilustracja 2. Barthes. signijie to pojecie mentalne. SIGNIFIANT Ilustracja 2. Warszawa: Wydawnictwo KR. "Jestem u fryzjera. R. R. byla moda (System mody. Lewanska.dobrze wiem. jesli jednak obciaze go jakims ostatecznym signijie (na przyklad wyrok smierci w tajnym glosowaniu). A. A. na czym polega kluczowe w badaniach nad kultura dekodowanie. Przytoczona semiotyki: wyiej analiza pozwala poczynic kilka istotnych uwag na temat 1. 246) . Golebiewska. Barthes. uksztaltowane juz samo przez uprzedni system (czarnoskory iolnierz oddaje francuski salut wojskowy). Trznadel. Niektore poziomy znaczeniowe. Strukture til przedstawia ilustracja 2. wyd. oryg. 4. A.P. 120) i struktury dominacji. w kt6rych wyrainie obecny jest element zabawy. [ednym z przyklad6w. (1999b). ajak zobaczymy. wywad istotny wplyw na nauki humanistyczne i spoleczne. (1999a). Swiatfo obrazu (1996. oryg. a w koncu mamy obecnose siqtiifie poprzez cwo siqnifiant (tamze). 244): . moze nie . tlum. mniej juz troszczyl sill 0 metodyczny opis kod6w i uklad6w znaczen. jest to proste W signifiant. to stanie Sif. a w tym uwiklaniu nawet najbardziej niewinne na pozor reprezentacje i poczynania wzmacniaja ideologiczna (s. eimy czarny kamien: moge sprawic. Przujemnosc tekstu. tlum. 1967). Lektury polecane przez polskiego toydaax»: Barthes. 1980) i Roland Barthes par Roland Barthes (1975). Sq wzglednie neutralne (obiektywne) . 2005. by sluiyc swoim rzekomym ciemiezycielom (2000. s. Slgnlfie II. skupiajac sill na kwestiach przyjemnosci i tozsamosci Ja. Siqnifiant to dzwiek.. Pod powierzchnia wydarzen iycia codziennego staral si~ wykrywac glebsze znaczenia i pokazywac. oczy uniesione i utkwione bez watpienia w powiewajqcym na wietrze tr6jkolorowym sztandarze. Taki jest sen s tego obrazu". ktore wyroslo z prowadzonych przez de Saussure'a badan nad jezykiem. 453) oraz badaniach nad tozsamoscia (s. J. Struktura znaku + Siqnifie = Znak [ednym z najbardziej znanych przykladow podejscia semiotycznego stala sill przeprowadzona przez Rolanda Barthes'a analiza fotografii zamieszczonej w "Paris-Match" (1976) wmomencie. Mitoloqie. Warszawa: Wydaw· nictwo KR. Dziadek.lon znakiem". ie wszyscy jej synowie. 247). 3. Barthes. (1997). M. Rozpoznanie i odsloniecie tych roznych znaczen wymaga analizy (d e k 0 d owan i a) zalezacej najczesciej od natury wiedzy i doswiadczenia. s. gdywe Francji trwala burzliwa dyskusja wokoi dekolonizacji. 1. wyd. Signifiant I 3 Znak 2. s. 2. Barthes tlumaczy.2. Charakter tych znaczen bedzie zalezai od kontekstu. I natychmiast przechodzi do komentarza specjalistycznego: 77 A wiec znowu stoje tu wobec systemu semiologicznego 0 podwyiszonej wartosci: mamy siqnifiani. To stwierdziwszy. Swiatio obrazu. Byl jedna z najwainiejszych postaci w powojennej mysli francuskiej. biore do reki numer »Paris-Match« .moze jestem naiwny. 256) i przyjemnoscia. S/Z. majacych charakter poststrukturalistyczny. oryg. Zainteresowanie Barthes'a iyciem codziennym i tekstami popularnymi odegralo znaczna role w ksztaltowaniu sill postmodernizmu (s. (1996). 6w kontekst sporujest bardzo wainy dla calej analizy.2. napisane slowo czy obraz. Barthes. R. co to dla mnie znaczy: ze Francja jest wielkim Imperium. Signijiant Ilustracja 2. znalazlo bardzo szerokie zastosowanie. 2000. a zwtaszcza warstwy den 0 t a c y j n e i k 0 not a c y j n e. Barthes kontynuuje: Ale . Znaczenie ma charakter reI a c y j n y. Warszawa: Wydawnictwo KR. W p6iniejszych tekstach. Oto denotacyjne znaczenie fotografii. wyd. R.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 76 zujacym.

w ktorych to.Reklama' odwolywala sill tak do zmyslowosci. Przedmiot czy usluga Sq wtopione w calosc sugerujaca wysoki status.sl~ sztuka purpurowego jedwabiu z jednym w.proste". aby . jak i sadystycznych sk.' 1k . . prawda? Plakat o~daJe tylk~ na~wfl. Mogio chodzic zar6wno 0 penetracie. ieby pokryc zaienowanie. na ktorych z~aJdow~la. przedstaWlalo pochw_t< ..].-~ 2. ie analiza Robyn podwaza cara jego fllozofie iyciow. . pOJawlaJ<\cySIt< ~~naml . ktora bedzie giownym tematem tej sekcji. Barthes . gdzie szczegolnie intensywnie studiuje sie owe kody. 59). 78 relacje miedzy warstwami denotacyjnymi i konotacyjnymi. Vic Wilcox wyszydzil j. i to do tego stopnia. -- Semiotyczna analiza reklamy Silk Cut .clflCI~ w jedwabiu _ i ie plakat jest ikonicznym odwzorowamem ich na~. ktore reprezenwynika tujq bohaterowie.Komunikacja i reprezentacja Ieona kultury 79 . Zasmial sit<z przymusem. do automatycznego formowania w rdzeniach.\ ze zloscia.sci ze zderzenia sie dwoch odr!i. chodzi w nich przede wszystkim 0 przekazanie pewnej zasadniczej informacji.. Palil ~o prawda inne papierosy... kt6ry wyroznii reklamy . ale czul. jakimi s.. kiedy mu 0 tym p.owledz~ala.zachecajace". przez wierzycieli i sprzedawanej teraz po kawalku. wykorzystujac zawile i gteboko siegajace skojarzenia. co w reklamach zachecajacych albo w ogole nie wystepuje.wj-c'z!i. ktore przekazuja-znaczenia. a wiec i dekolonizacji. ? _ Czy pana zdaniem przecieta na pol belajedwablU bylaby rowme dobra. ie z~skanie ~r~y~ Wilcoksa bedzie oznaczac nowe irodlo finanso.skomentowal. Czasami wystepuje w nich delikatny element zachety.. Taki charakter maja najczesciej dodatki.. do przemyslowca Vica Wilcoksa... ale . . ]ego zda. Czemu nie. Przede wszystkim nalezato go potraktowac jak zagadke. ~mlst:rstwa Zdro~ wia nie byto na nich iadnych slow. Mit wspcitworzony przez fotografie czarnego zoinierza bedzie usilowai tak przedstawic konflikt algierski.za samochodu w regularnych odstepach obraz zarow~o denerw~~al. .iyla temat. zapewne brzytwa. jak i okalecze._6~i"""_.lem.~ebY go ro~sz~frowac..\skim ~it<~iem Z~O~lOnymjakims ostrym narzfldziem. niem mity wspieraja istniejace struktury wladzy..\? _ Kogo ma pan na mysli? 2. Poza ostrzezen. zostaje w ideologiczny sposob przedstawione jako statyczne i stanowiace element natury.bnych SWlatow. Mianem . . uczelnia ma bowiem nadzieje. [ak I intrygowal Robyn.. jednoczesnie wskazuje..na dodatek do ukrytych uczuc i pragnieri odbiorcy.·. aby zapobiegac zmianie.. _ W koficu tak si!i. Pokazujac 2. _ Owszem. ze przekazywana informacja 0 produkcie czy usiudze jest bardziej rozbudowana.\. a zwiaszcza gdy towarzyszy temu zdjecie. tutaj wysuwa sie na plan pierwszy.1 R6zne typyreklamy Warto na poczatek zauwazyc. trzeba bylo wiedziec..' tki _ Ma pani zboczone poglady. Ten natarczywy. up~c ~aszyn!i. Reklamy informacyjne znajdujemy w kolumnach w przeznaczonych do tego sekcjach czasopism. 1978). Reklamywyrafinowane odwoluja si!i. s.zlozonych" okresla Dyer reklamy.\.me ~oblety . na czym polega roznica miedzy jezykiem a mitem. .nazywaja....W'''~''''''''''''''''_''' . Hartley.. glownie tym. W micie to. skoro dopatrzyla Sill pam tego wszys iego w kawalku materialu .. we wszystkim ukrytych znaczen. Sq najczesciej kr6tkie i niewyszukane. . Dlatego rnzpoczela semtotvczna analise glt<bokleJstruktury plakatu. Gdy staje sie on bardziej widoczny.2 Analiza semiotyczna reklamy wyrafinowanej Humorystyczna semiotyczna analize reklamy wyrafinowanej (papierosow marki Silk Cut) znajdziemy w powiesci Davida Lodge' a Fajna robota (1995).co/M. jest reklama (patrz zwlaszcza Williamson. _ Poniewaz wygl. dostaje polecenie.prostych" okreslil Dyer reklamy niewiele rozniace si!i.informacyjne". "". Robyn Penrose. '?" _ Dlaczego ludzie szukajll.. ktore uzupelniaja podstawowe wydanie czasopisma.3 RekIama i reprezentacja Znaki zestawiane Sq w systemy.. r I ~ ~ ~ .]. co wiasciwie jest reklamowane. ~ ~ i'i>i Typowy przyklad lekcewaienia stanowila plomienna dyskusja na te~at re. rt . . bogactwo i wtadze.okazalo ~Ifl' ze Je~t przestarzala. jest to jui dla Dyera reklama zachecajaca.zblizyc . Ale ikona byla jednoczesnie metaior.. wykladowczyni filologii angielskiej na uniwersytecie.~. po co to wszystko? Drll. ie we wsp6lczesnych spoleczeristwach funkcjonuja rozne typy reklam: jako dogodny punkt wyjscia moze posluzyc klasyfikacja podana przez G. Lsniacy. "zloione" i "wyrafInowane".:. kt6re ma zwiazac informacje 0 produkcie czy usludze z pewnym nastrojem..od informacyjnych.i1kCut .~.\dalaby jak przeciety na p61 penis. a kt6re zwolennicy podejse strukturalistycznego i semiotycznego nazywaja czesto kodami (Fiske.. zmyslowo powyginany jedwab symbolizowal kobiece cialo: zas e ip yczne CIIlcie przez kt6re przebijal nieco jasniejszy kolor. ~zyh 'odzaJ'u rebusu. ]ednym z obszarow.... -- . Mianem . WIlcox chcia . Po co uzywac je- I ~: dwabiu do reklamy papieros6w. albo stanowi najwyiej tlo.. co zmienne i historyczne. 1978.iPJl/P{2§".kla~ marki Silk Cut Wracali wlasnie z Derby z odlewni przejetej my papierosow . Czy me mozna brae rzeczy takimi. Dyera (1982).. ze istnieja papierosy 0 naz~e S.... czyms w r . _ Wobec tego.~ ~ . ktore faworyzuja mieszczanstwo. Cojakis czas mijali olbrzymie plakaty.a~a: Konu_zm pOWlescl 'w"'''d'''u'''ie.lonno~cl obserwatora.. ze nie zawsze moina odjednego wejrzenia ustalic. I fj '~ ~ ~ ~ .

Balbym sill wejsc na la.Jednak kiedy cos reprezentuja. Samodzielny.To prosta metonimiczna wskazowka.A co za rcznica? . za szperka.Tak sie sklada. Vic cbrzaknai.Skad mam wiedziec? To po prostu nazwa. na reklamach tych papierosow jest zawsze samotny kowboj. moze pociaga pana samotnosc kowboja . Dlatego agencja reklamowa postanowiia przypomniec pierwotne znaczenie nazwy. . . . Myslaiam. Po co to wszystko? Papieros to papieros. .k~..mruknal Wilcox.Nie rozumiem.Czemu nie? Mamy duio czasu. . Jakis pracujacy tam przytomniak wYmyslil ten plakat. skad ten upor. Mowii mi to wuj Walter. .Semiotyka.Wszystkie dziury. ze tak funkcjonuje jezyk. niezalezny.Potrzasneia glOWq. . a kaj walek jedwabiu to kawalek jedwabiu. wiem.. to dlaczego wybieraja je rowniez kobiety? . . Czy mam to panu wyjasnie? . szczeliny. . .Papierosy Marlboro nie naruszaja naiwnej wiary w niezmiennosc przedmiotu znaczonego.W wypadku marki Silk Cut jedwab wyobraia metaforycznie kobiece cialo. czy nie. a gorn1j. ktory pam papierosy marki Player's Navy Cut. Jednak w reklamach marlboro nie rna metafor.To pani powiedziala. czy postapiono tak w sposob swiadomy. . . na ktorym potraktowano doslownie pierwotna metafore. a ciecie jest takie jak pochwa. .Wobec tego dlaczego pala je rowniez kobiety? . tylko dlatego.Chyba robi sobie pani ze mnie jaja .Nie lubi pan metafor. . .Chodzi 0 to.Ale jedwab nie ma jui z tym nic wspolnego.zaczela Robyn. Przeciez pali pan cos innego.spytai w koncu. Mine miai rozradowana. To. nabieraja dodatkowych znaczefi . .odparia Robyn. Wywoluja one.Nauczyiy si~ juz swojej roli w patriarchalnym spoieczefistwie.Semio-co? . Nie powiedzial mi pan tylko.zgodzil sie.Metafora to figura stylistyczna oparta na podobienstwie. ieby to wszystko przetrawic. W~szycie za tymi zna0 '·J:IZ!i:·cllen.rzekia Robyn. . . jak stara si~ pani dowiesc. ze ciagto to metonimia. To metafora. dlaczego tak wtasnie nazwano te papierosy? Silk Cut? Ciecie w jedwabiu? . to. ie nienawidze wsi. a kopula metafora.Coi. ktora sugeruje. oczywiscie zludne.Meto-co? .Wskazal paczke. ale posiadajace pozory wiarygodnosci wraienie. . W ten sposob nabiera ona nowych znaczen 0 zabarwieniu seksualnym.Co dziwniejsze. . _ [esli palenie tych papierosow to rodzaj gwaitu..Nic z tego nie rozumiem. . Zreszta pewnie dlatego pan je wybral. na ktorej pasie sill krowa.kopula. jak to si~ rna do papierosow. .Sam to pani powiedzialem.0 ile dobrze pamietam. mozna sie stac zdrowym i peinym sily kowbojem przemierzajacym prerie. kupuje pan tez pelen rozmachu i wolnosci styl iycia.Ciecie rna cos wspclnego z tytoniem. . ze tytori tnie si~ na paski roinej grubosei. a metonimia na odpowiedzialnosci.Jak pan sadzi. W metaforze cos zastepuje cos innego. poniewai jest takie. jakqs ceche b1j. ~p~iliL . '" .Prosze to udowodnic.krzykna! Wilcox.Znakow nie mozna brae po prostu. jak dzialaja rozne rzeczy.Metonimiczna. tagodne jak jedwab.~ ~ .:!(". . Mdwi 0 tym semiotyka.Komunikacja i reprezentacja 81 1):!I'1itn<. nie ma najmniejszego znaczenia. . a slowo jedwab utracilo swoje pierwotne znaczenie.Wiele kobiet to masochistki .. ie interesuje pana. jajoglowych. . Co czyni ze mnie oczywistego niespeinionego homoseksuahste. ze tym pytaniem wytraci jej argumenty. Metafora.di efekt tej rzeczy.. a w konsekwencji raka. ze odpowiada mi ten smak.iazruak ot. ktora mowi "gladkie jak jedwab". weimy [edna z paiiskich form odlewniczych z dwiema skrzynkami fonnierskimi. . ze po tych papierosach nie boli gardlo i nie rna sie suchego kaszlu. . Wilcox potrzebowai czasu. Vic obruszyl sie na te slowa. .Zajmujaca si~ grzebaniem w swifistwaeh .powiedziata Robyn.Robie jaja! Bardzo ciekawy zwrot . . Tak swoja droga jest to znakomity przykiad ciagiego rozmijania sie elementow znaczonych i znaczacych. Jakis cziowiek z firmy wymyslil nazwe. Zdaje sie. .Marlboro.Zrobil to juz Freud w swojej analizie snow . Nie.spytal podejrzliwie.spytai ostroinie.Prosze! . Rownie dobrajak kaida inna.0. Jednym z fundamentow semiotyki jest rozroznienie miedzy metonimia i metafora. . jak ta rzecz.Byiem pewny. odrzucajac do tyiu gtowe. to -'. ie cos pani wymysli.' •. . byi pewny. Nauka zajmujaca si~ znakami. Dla pana papieros to papieros i nic wiecej.-.powiedzial Wilcox.No i co z tego? . . . Dolna nazywa sie ciagto.C6i.Co chce pani przez to powiedziec? . bardzo meski. .Bzdura . a w metonimii zastepuje si~ caiose przez przyczyne.'N was. .Nie rozumiem. To znaczy intelektualistow. faldy i puste przedmioty symbolizuja kobie- i ~i' ~ ~ ~ ~ ~ . Kupujac je.. i i ~ ~ ~ .mruknal Wilcox. co w jego ustach bylo mocnym wyraieniem.Tak. ze palac je. . . ~ ~ . . Jednak po jakims czasie ludzie przyzwyczaili si~ do nazwy.

sugerujaca. 1978.Pozwoli pani. . Chodzi tu przede wszystkim 0 to. pelna mocy. po wtore.l. ie kiedy spogladamy na konkretne obrazy. . Feminisci i feministki twierdza. Wykorzystujac sformulowanie Andrew Wernicka (1991). ale na dodatek wprowadzii tez wainy problem plci. wolna. lone przykiady nasycenia reklam elementami odwoiujqcymi sie do przesadzonych spoiecznie relacji miedzy plciami mozna znalezc w pracy Goffmana z 1979 roku. Wiekszosc uniwersytet6w wzorem wielkich miedzynarodowych korporacji rna dzis swoje logo. jak reklamy wykorzystuja rozne reprezentacje relacji miedzy plciami. jego natretna nieobecna obecnosc definiuje wszystko i okresla . wyraziste frazy. . narzuca sie z kaidej strony. s. nie! . 84).ilJli.! sytuacje) i odpowiada na pytanie . ze kultura wsp6lczesna jest w coraz wiekszym stopniu . 0 wyszukanych potrzebach intelektualnych. aby spogladac na siebie jego oczyma. po pierwsze. . Natomiast inna sprawa. 171-174) 83 Niewidoczny mezczyzna Kobieta spoglada na mezczyzne (kt6rym ewentualnie moie bye czytelnik: wtedy zostaje wciagniety w cal. nad ktor.j~kna. Bardzo wazna kwestia. ze reklamy czesto zawieraja karykaturalne lub stereotypowe reprezentacje kobiet. Jej sukienka jest prowokacyjnie rozpieta. intymny charakter spotkania.jak pokazuja wsp6lczesne badania . jej kobiecosc jest czysta. normalnego papierosa. szachownica. moze jego. ale mezczyzna jest wszechobecny. stanowcza. jak reklama i inne reprezentacje narzucaja obserwatorowi sposob.chlop z jajami". ktore ongis byiy zarezerwowane dla reklamy.4 Kultura promocji Wernick (1991) twierdzi.Kiedy mowi pan 0 kims . kt6rq teraz chcemy sie zaj. Kobieta znajduje si~ w domu."'i!~:~~~~. w kt6rej zreszta bardziej chodzi 0 prezentacje pici niz 0 reklame per se (Smith. Oto kobieta samotna.3 Reklama i ptec Wielu autor6w zwracalo uwage na to. w jakiej bedziemy je odczytywac. po trzecie. jest to. ie istnieje to. rnozna powiedziec.Jesli pozwoli pan w1'!czye Radio Three. w jaki ma je widziec.0. to on sprawia. li~~~~~~.reklama stala si~ tak poteznym elementem zycia spolecznego.J.3.4). podobne do slogan6w reklamowych (wiecej w tej kwestii w rozdziale 6). 2. Na zdjeciu mezczyzny nie ma.5 analiza reklamy pokazuje. najak wielorakie sposoby we wsp6lczesnych spoleczeristwach reaIizuje sie wiadza. Przyklad Robyn nie tylko pokazal nam sil~ analizy semiotycznej. 0 czym swiadczy rozpiecie sukienki.. 1996). ze niewidocznym rozmowca jest mezczyzna.!c. ii liczne instytucje spoleczne siegaja po formy reprezentacji (s. jest to. jak swoiste reprezentacje plci spolecznej si~ wykorzystuje.! zastanowimy sie w dalszym ciagu tego rozdzialu.3.robie z kogos jaja" to metafora. chociaz z drugiej strony kobieta jest seksowna w spos6b wcale nie pasywny. 80) 2. ze zapale. obecnosc drugiej osoby. ze staje si~ taki jak genitalia czy ich cz~se. opisywac siebie w jego jezyku.kultura promocji". Bardzo istotna role odgrywa znajdujaca si~ za nia. za ktorym przemawia tei rozeznanie w swych preferencjach. wplywajac miedzy innymi na ksztalt polityki kulturalnej (sprawe te rozwazymy w rozdziale 6). co istnieje. Dla funkcjonowania ideologii szczeg6lnie istotne jest to. 1995. a zarazem jest wszedzie. Kobiety w mediach sa. w kt6rym to mezczyzna oferuje drinka.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 82 . Z kolei . Jest skazana na to. Zamieszczona w A propos 2.i wtych kategoriach kobieta musi okreslac sama siebie. jest wieczyscie tworcza nieobecnoscia. ze . co dokumentuje na przyktadach dzialafi uniwersytet6w i cial politycznych. poziom intelektualny.Czego si~ napijesz?".~a~t~~t~~"~nfA~ (Williamson.warknal Vic. aby byly to perspektywy 0 swoistych znieksztalceniach. calkowicie konstytuowane przez milskie spojrzenie.Dluzej juz tego nie zniose . ale z pewnoscia jest to swiat. one dyktuja nam perspektywe. W pierwszym przypadku nadaje pan jadrom pewna wartosc. . twierdzac. s. ze wiele wsp61czesnych instytucji i przedsieweiec upodabnia sie do praktyk reklamowych. (Lodge. a w drugim degraduje pan czlowieka. Nie liczy si~ .3. polityka zas z ochota siega po kr6tkie. moze swoim. to metonimia. Po prostu zwyklego. z kt6rych nie zdajemy sobie sprawy (patrz takze sekcje 9. Takie podejscie do problem6w plci i reklamy pozwala pokazac. Tego typu analizy ujawniajace utrwalana na poziomie reprezentacji nierownosc plci stana sie skladnikiem walki z OWqnierownoscia. co nie pozostawia juz iadnych watpliwosci. aby oddziaiywac na mezczyzn.3 i 9.

Okreslenie. moze chodzic 0 obraz. Zwr6cenie na to uwagi eksponuje inny aspekt jezyka nii ten.takiemu stanowisku I tWle:dz'!:. T.dee i uczucia uznawane przez odbiorc6w subiektywnie za rzeczywiste I wazne. Popularna fraza powiada.].. aczkolwiek podobne watki pojawiaja sie w analizach podejmujacych problem plci. Lektury polecane przez polskiego wydawcf! Auerbach. Lukacsem I Brechtem. (1980). ich rozwoju historycznego. kt6ry podkreslil Leavis (A propos 2. wfadza i nierownosc J~zyk moze peinic funkcje reprezentacji i komunikowania znaczeri dzieki swej dwojakiej standaryzacji: jedna wiaze ze slowami zwyczajowe znaczenia.jak naprawde bylo".!:r. Politics and Pleasure.!:przez ruchy awangardowe. Takie stanowiska. powiadajq rzecznicy takiego po- Dalsze lektury Hill. W ten spos6b reklama staje sie nie tylko wszechobecna. ze jezyk trzeba analizowac w kontekscie zdarzen 1 stosunkow spolecznych. (1986). Moie zakr~wa~ ~a par~doks. kt6rY. narodowoscj i klas. Tam autor kor~yst:u ~ bardzo szerokiej definicji reaIizmu. przynaleznosci do danej wsp6lnoty jezykowe] decyduje to. symbol. Keywords: A Vocabulary of Culture and Society..jednak mniej prosto i problem realizmu budzi bardzo zywe kontrowersje. Watt (1973) pokazuje. Niezaleinie od trudnosci z samym pojeciem realizmu termin ten bardzo czesto pojawia sif. do tego. tlum. Sex. Pictures of Reality: Aesthetics. badajac reakcje widzow ameryka~s. kt6rego do. Ponizej zastanowimy sie. 4 J~zyk. . Raymond Williams (s. Bye moze niepodobna uchwycic zycia we wszystkich szczeg6lach.w dyskusji miedzy dwoma marksistowskimi krytykami. co reprezentowane. Realizm w innych postaciach stara sif. Istotne kwes~ie . ale i od niekiedy nie~al . T~c~a. kt6re podkreslaja cZqstkowy i konfliktowy charakter zycfa spoiecznego. co zostalo zainscenizowane przed obiektywem. jakie naprawds sa".. ie konwencjonalny realizm zatrzymuje sie na poziomie zjawisk. 453). (2004).reallz~em p.. 25) ujql to tak: W tej koncepcji nie znajdujemy zreifikowanych uj~c jezyka i spolec~enstwa: ale zywy spoleczny jezyk. jak bardzo wybi6rcze i deformujace moze bye umiejetne skadrowanie fotografowanej sytuacji.3). 2. Sprawa przedstawia sif... jak si~ to wiaze z problemami wiadzy. E. Nie . w kt6rej uiywano prawdziwych nazwisk.stanowczo podkreslal. tymczasem dobrze wiadomo.giebsza i bardziej istotna prawda. s.oJaWlly sif. ze Jest zbyt og6lnikowa. brym przykladem moga bye powiesci Zoli.. co znowu wskazuje. ale takie wplywa na charakter i dynamike tych sfer iycia spoiecznego. go serialu "Dallas". dose czesto ?OJ~Wl~y sie w literaturze krytycznej. London: Fontana. czy mowiacy zna oba systemy kenwencji. w wieku XIX podejscie takie nazwano naturaIizmem. Class and Realism: British Cinema. ze slowo "reprezentacja" moie wystepowac w dw6ch znaczeniach. Woloszynowa (197~) (patrz B~c. Nie jest ten jezyk (nawiazujac do pozytYWI~tyczneJ i ortodoksyjnej materialistycznej teorii) prostym odbiciem lub ekspresja mate- .cie nie klamie". "Opery mydlane" czesto krytykuje sie za niewlasciwe pr~~ent~v:ame rzeczywistosci. 2.w dyskusjach na temat fikcji. Komunikacja i reprezentacja 85 dejscia.s.w nich zbyt wiele. a kt6re czesto okresla si~ mianem postmodernistycznych (s. w duzej mierze inspirowane przez teksty rosyjskiego J~' zykoznawcy W. odcinajace si~ od ujecia Leavisa.3. London: BFI.1). po drugie . wygodnych domach. a stale si~ to za sprawa teorii spoteczeristwa i kultury. czas gdy na przyklad uznanie czegos za melodramatyczne ma charakter peJ?' ratywny. Reprezentacja odsyla do czegos innego. s. natomiast chodzi 0 to. ie jakas powiesc. od kt6rej sam p6iniej odszedl. akcje zas umieszczano w rozpoznawalnych rzeczywistych miejscach.Teoria kultury 84 sedno sprawy.iz bez zadnej inscenizacji zdaje ona sprawe z tego. sem jednak.1 Reprezentacja i realizm Raymond Williams (1983b. Fotografia odsyla zatem do tego. Szczeg6lnie istotne jest to pierwsze znaczenie. jak pokazala Ang (1985). jak wazne jest okreslenie samego termmu "realizm". a znacznie wazniejsze Sq zapadajace w pamiec slowa.. Warszawa: Proszynski i Svka.htin. R..N. uznajac.0 sam proces reprezentowania. Prosta formuie realizmu w sztuce i kulturze podaje Lovell (1980): "Pr6ba pokazania rzeczy takimi. Lovell.. 1956·1963. pomijaja etniczne mmeJSZOSCI. .!:autentyczne czy realistyczne. Moina by przeto powiedziec. jest najczesciej pozytywne. typu bon mot6w. kt6re nie Sq fragment em rynku towar6w.' ny w brytyjskiej Izbie Gmin na pytanie do premiera najczescie] wypelnia wymiana tego . Niekt6rzy z marksist6w sprzeciwiaja sif.os6~ i zdarzeri. Williams. jak rodziia sie powiesc realistyczna. pod kto~ ukrywa sif. 296) zwraca uwage na to. Po pierwsze. takie wlasnie reprezentacje moga przek~~ac I. Z. Berger (1997) zwraca uwage na to. czesto jednak uwaza sif. Realizm w niektorych swych wersjach chce uchwycic codzienne iycie we wszystkich jego aspektach. iabicki. London: BFI. ze realizm w sztukach plastycznych jest tyIko pewna fazlj. a DeJinicja 2. . bardziej 0 wychwycenie element6w typowych.~echanicznych" podejsc strukturalistycznych i semiotycznych. dzieje sif. aby przedstawic rozpoznawalne ~ypy. ze ezesto pr6by uchwycenia owej giebsze] prawdy rzeczYWIstos~1 podeJm~wa~e s.kle. skomentowanej w eseju MacCabe' a (1981). druga okresla zwyczajowe sposoby m6wienia w danej grupie spolecznej czy sytuacji. iz takze "opery mydlane" mega bye emocjonalnie realistyczne. p~d. Czas przeznaczo. Mimesis: rzeczinuistosc przedstauiiona w literatuxze Zachodu.zwi'!:zane z. ze "zdjf.. rasy. (1983b). akcja rozgrywa sie w duzych. film czy spektakl S.eal~styczne. reprezentacja.

ie jezyk . 120).Komunikacja i reprezentacja 87 rialnej rzeczywistosci. Takie ujecie rzeczywistosci w j~zyku rna charakter spoleczny i trwaly (jako odmienne od abstrakcyjnych kontaktow czlowieka i jego swiata alba swiadomosci i rzeczywistosci. ktory co do formy i slownictwa by! najbliiszy jezyka drukowanego (s. rasowej i plciowej. Poniewai jezyk drukowany uznawany byl za materializacje obowiazujacych konwencji. Jest to ujecie tej rzeczywistosci w jezyku. Wyspecjalizowany slownik i swoiste formy jezykowe charakterystyczne dla pewnej grupy spolecznej ulatwiaja komunikacje miedzy jej czlonkami. ze czlonkowie niiszych klas spoleczeristwa angielskiego posluguja si~ jezykiem 0 k r 0 jon y m w zestawieniu z r 0 z bud 0 wan y m kodem klas srednich. 2. Oto co pisal Pulgram: Po sposobie mowienia moiemy ocenic osobe niezaleznie od tresci wypowiedzi czy jej wagi. W takiej sytuacji ocene zachowan j~zykowych (np. ale "jak sie dzis czujemy?" w ustach lekarza brzmi protekcjonalnie (Street. Labov. ktorzy. Keywords (1983b). W przeszlosc odeszlo traktowanie jezyka jako neutralnego instrumentu. ie chodzi tu nie tylko 0 r6inic~ (s. ktorzy do niej nie naleza i nie operuja tym jezykiem. [ezykiem jako forma komunikacji. Iezyk drukowany. 2. Dobrze 0 tym wiedza aktorzy radiowi.2 J~zyk i k1asy spoleczne Basil Bernstein (ur. 1954) Idee te bardzo silnie wplynely na samego Williamsa. srodowisko. jednostki i dyskursy staraly si~ przechwytywac znaki i nadawac im wlasne znaczenia". jesli mamy mozliwosc oceny rowniez stylu mowienia. bardzo zrecznie potrafia scharakteryzowae odgrywana postac poprzez wymowe.4. argumentuje Anderson.4. nie mogac korzystac z efektow wizualnych. ktore czesto sq. w ktorych jezyk pisany jest wyiej ceniony od mowionego.jak bedzie 0 tym mowa niiej . ze takie w roznych formach kultury Sij.. czy tez jezyka i materialnej egzystencji).obecne nierownosci zwiazane z wradza i podporzadkowaniem. ktory . 1993. Benedict Anderson (1997) zwrocit uwage na to. Spory tocza si~ wokcl tego. zapewniajac dominacje jednych jezykdw nad innymi. Najwyiej ceniony by! jezyk mowiony.3 i 2. a wartosc komunikacji ustnej ocenia sie w zaleznosci od stopnia jej podobienstwa do jezyka drukowanego (Street. s.4. (Williams. a w istocie jest studium konfliktowych znaczen i spolecznej wagi terminow i poj~c. 1989) slownictwa. sill z tym. To.jako praktyczna swiadomosc . 1924) jestjednym z tych socjologow. tak wiec jezyk stawal sie reprezentacja w ogole sposobu iycia. Oczywiscie jeszcze lepiej. uiywanie jednego z dialektow) rozciagano tei na inne cechy mowiij. . "jak mowia". W mowie znajduja rowniez wyraz i trwaly temperament. ktora reprezentuje. Znakomitym tego przykladem jest jedna z jego poinych prac.coraz bardziej nasycal sill tresciami politycznymi i wlaczany byl w konflikty spoleczne. 1973). moina rowniez odniesc i do Williamsa. Badania kulturoznawcze uczulaja nas jednak na to. 1982). profesja i tak dalej. Uswiadomienie sobie tej sytuacji sprawilo. "Nie interesowaio go sarno proste pytanie »Co ten znak znaczy?«.iij. 1993. ktory sluzy obiektywnemu reprezentowaniu i komunikowaniu pogladow jednolitej grupy. Na amerykanska i brytyjska polityke w sferze szkolnictwa w latach szescdziesiatych XX wieku w duiym stopniu wplynely studia Bernsteina nad edukacyjnym uposledzeniem mlodzieiy. Jego badania wykazaly. klasy.jest niij. eliminuja jednak tych.4. gdy zabiegaja 0 spoleczne i ekonomiczne polepszenie swej sytuacji. Na sposob mowienia maja takie wplyw takie warunki spoleczne. w ktorej scierajace sie grupy spoleczne. same zas dzialania polityczne maja charakter konfliktowy. Street (1993) podkresla. wszystkie wypowiedzi byly oceniane i hierarchizowane poprzez porownywanie ich z nim co do wymowy. zajmiemy si~ w nastepnej sekcji. 1993. ktorzy z pasja zajmuja si~ wieziami miedzy jezykiem mowionym i pisanym a przynaleznoscia do klas spolecznych. co natychmiast stawia ich w gorszej sytuacji. gdyi staral sie dotrzec do zawilej historii. stal si~ nowym narzedziem wiadzy. co od innej strony wiaze jezyk z kwestiami dominacji klasowej. ktore autor uznal za kluczowe we wspolczesnych konfliktach spolecznych i politycznych. 2. lecz 0 hierarchie prestiiu.nasycony I syci nia cala spotecena dziaialnose z dziatalnoscla produkcyjna wlacznie. jak wyksztaicenie. Wystarcza do tego jui czysto fizyczne aspekty mowy. gramatyki (Street. konstruuje i reprodukuje spoleczne i kulturalne nierownosci.4). ktora poczatkowo robi wraienie slownika. 71). co Eagleton (1983) napisal 0 Woloszynowie.4. mozna jednak z pewnoscia klasyfikowac je z uwagi na stopien prestizu spolecznego: profesjonalne jezyki lekarzy i prawnikow stoja w tej hierarchii wyiej niz dialekty mlodzieiowe [patrz rozdzial S). jak dalece moina wyspecjalizowane slowniki (domeny semantyczne) klasyfikowac z uwagi na ich funkcjonalnosc (patrz sekcje 2. wystepuje wewnatrz aktywnego oraz zmieniajacego si~ spoleczenstwa.2. hierarchiami wladzy (s. gdyi . ze jui uzycie trybu bezosobowego lub osobowego konotacyjnie wskazuje na ocene relacji miedzy rozmawiajacymi: "jak dobrze wiadomo" wskazuje na nadrzedny status mcwiacego. w efekcie czego kaidy sluchacz dokonuje oceny innych osob na podstawie tego. (Pulgram. w jakim stopniu jezyk drukowany wptynal na ksztaltowanie si~ i szerzenie myslenia w kategoriach narodu. Takie i dzisiaj bywaja sytuacje.cego. w jakim ksztaltowaly sie i zmienialy poszczegolne pojecia. ktory duie partie swych ksiazek poswiecal historii spolecznego kontekstu. 47-48). Leech i in.wiemy dobrze" sugeruje solidarnosc.1 jezyk i wladza Problemy pol i t Y k i k u 1t u r a 1n e j (patrz rozdziai 6) wiq. teraz widzi sie go jako medium przesiakniete polityka i kultura 0 kontrole nad ktorym walcza rozne grupy spoleczne. 166). do czego potrzeba nieco dluzszej wypowiedzi. i chwilowe nastroje. co moie najwyrainiej widac w dyskusjach wokol "politycznej poprawnosci".

co nie?". ktore odwoluje sie do roznicowania i logiki. Niezgodnosc podmiotow w ciagu zdari czy nawet w pojedynczych zdaniach. dajac impuls do badan nad dominujacymi kulturami oraz strukturami ich trwalosci i reprodukcji. 0 ubogiej formie syntaktycznej (przewaga trybu czynnego). Obie hipotezy ktada znaczny nacisk na wplyw socjalizacji na powstawanie traktowanych jako oczywiste sposobow widzenia swiata. a nie z racji lingwistycznych. 6. Oceny mowiacego wyraiane przez strukture zdaii i ich szyk. ktorzy sprawnie posluguja sie dominujacym jezykiem. zmienny charakter. ze uczniom nie udaje sie spelniac wymogow szkoly. ktore. Ograniczone i malo elastyczne uiycie przyskiwkow i przymiotnikow. szczegolnie gdy charakteryzuje sie je w opozycjijednych do drugich. ktory okresla relacje znaczeniowe bez podkreslania dominujacych slow czy fraz. a Sq to cechy nieodzowne przy nauce. w ktorych racja i nastepstwo si~ zlewaja ci'!. co sarno przez si~ wskazuje na trudnosci zwiazane z ustaleniem cech immanentnych poszczegolnym kulturom. . jak i dla uzyskiwania pozytywnej oceny na-· uczyciela tam. Uzycie jezyka wskazujace na bogate zasoby pojeciowej hierarchizacji doswiadczenia (Bernstein. 10.zozumiesz" i tak dalej. 4. 3. podczas gdy Sapir i Whorf mowiq 0 wyraznie roznych i odgraniczonych grupach [ezykowych. Rzadkie uiycie zdari podrzednych. Sukces uzyskuja ci. lone roztozenie akcentow w pozniejszych teoriach spoleczenstwa i kultury. by na koniec w ogole z nich zrezygnowac. Z kolei kody rozbudowane charakteryzuja si~ nastepujacymi cechami: 1. Bernstein kilkakrotnie rewidowai obie listy w swietle nowych ustalen empirycznych i teoretycznych. badafi. .. mozna by w istocie ~znac. tak wiec zarowno reprezentuje (s.c w kierunku kategorycznego stwierdzenia. gdzie rna ona istotne znaczenie dla realizacji celow spolecznycht i politycznych. zwlaszcza w relacjach z matka. Ograniczona liczba czesto powtarzajacych si~ spojnikow (. J~zyk klas nizszych jest bardziej kontekstowy i nastawiony na wychwytywanie podobienstw ijednosci niz roznic. 4. W kontekscie naszych obecnych rozwazafi szczegolnie istotne jest powiazanie przez Bernsteina j~zyka z nierownosciami utrwalonymi w strukturze angielskiego ustroju klasowego. 1976). •bo"]. 7. Bernstein dowodzi. 7.jakigo konstytuuje. czesto niedokonczone zdania. ekonomii i polityce. Czeste uiycie partykul wzmacniajacych: . 8.i'!. Czeste uiycie zdari. 5. Wbudowanie ocen mowiacego w sama strukture zdania. 5. 8. a ich korzeni szuka sie w domu rodzinnym. ktory ~ec~duje 0 tym. proste gramatycznie.no i" . . skupiaja uwage na spolecznych i politycznych wymiarach form kulturowych.wymagaly uzywania wlasnie kodu rozbudowanego. Czeste uiycie swoistych fraz idiomatycznych. dlatego tez jego uiytkownicy mniej korzysci wynosza z ksztalcenia. te bowiem zawsze majq dynamiczny. jest to jezyk znaczefi implikowanych. A oto cechy charakterystyczne kodow okrojonych: . 1. 6. a takze czasowe i przestrzenne. brak wiec tych cech wynika z przywilejow pol i t y c z nyc h. Krotkie. gdyi odtwarza hierarchie owego ustroju. nosci . Rzadkie uzycie trybu bezosobowego w zdaniach podrzednych. ktore decydujq 0 strukturze charakterystycznego dla danego jezyka myslenia. Wprowadzono dodatkowe formy ksztalcenia dla dzieci uposledzonych jezykowo. zwlaszcza zroznicowane uiycie spojnikow oraz zdari zlozonych. Zroznicowane uiycie przymiotnikow i przyslowkow.wiesz". szukac trzeba w rzeczywistosci spolecznej. jakoby jezyk by! po prostu narzedziem reprezentacji i komunikacji tresci kulturowych. • wiec". Takie i inne rozwiqzania maja pomagac szkolom w tym. ii niektore jezyki dominuja spoiecznie i kulturowo. Obie hipotezy traktuja przeto sposob myslenia jako odpowiedz na warunki spoleczno-eko~omiczne.sWlatach myslowych'. szczegolnie ze badania empiryczne i teoretyczne dowiodly. ii jest on oparty na operacjach logicznych i abstrakcyjnych pojeciach. 9. 1961.Komunikacja i reprezentacja 89 szkofy uznawane przez Bernsteina za podstawowe narzedzie spolecznej mobilPodany przez Bernsteina opis relacji pomiedzy jezykiem a przynaleznoscia klasoW'!.e Be~stein zajmuje sie jezykiem funkcjonujqcym w ramach pozorme homogenicznej wspolnoty jezykowej. co sprzyja rozproszeniu przekazywanej tresci. aby efektow procesu dydaktycznego nie ograniczaly do uczniow reprezentujacych okreslone przewagi kulturowe. 3. Czeste uzycie przyimkow okreslajacych relacje logiczne. ze klasowa podstawa spoleczenstwa angielskiego jest utrwalana przez jezyk i w nim widoczna. Silny symbolizm. 84) on ustroj klasowy. Dla niego klasowo okreslony jezyk nie jest tylko jednym z dialektow. w: Dittmar. a takze zmiany w polityce spolecznej postawily pod znakiem zapytania niektore konkluzje Bernsteina. ze wyiszosc jezyka rozbudowanego nad okrojonym w duzej mierze polega na tym. ze j:go zdaniem angielskie klasy srednie i klasy nizsze iyj. Bernstein twierdzi.przywodzi na mysl hipoteze Sapira-Whorfa. ii wszystkie jezyki moga absorbowac logiczne rozumowanie i abstrakcyjne myslenie. Czeste uzycie zaimka pierwszej osoby liczby pojedynczej. Tutaj idee Bernsteina sie nie przedawnily. 2. Modalnosc wyrazajaca sie w skomplikowanych gramatycznie konstrukcjach zdan. ~yle i. irodel tego. Scisly szyk gramatyczny i skladnia reguluja przekaz tresci. By! on nieodzowny zarowno w procesie samego uczenia sie. zrywajac z przeswiadczeniem.!: w odmiennych . 2.

lznaleze w sytuacji. s. obcej kultury. b) pisanie 0 kolonialnych i postkoioniainych spoleczenstwach przez ich rodowitych cztonkow nie jest wiasciwym przedmiotem literatury..gdzies tam daleko". neutralnym narzedziem. gdyi w ten sposob korzystaja z jezyka na swoj sposob i . w: Dittmar. ie w obronie przed uciskiem grupy mniejszosciowe staraja sie odrodzic i ozywic swe lokalne jezyki.rzeczywistosci' (Ashcroft i in. 1966.. ie to inni b!.lod jezyka klas srednich. [ednym z przykiadow moie bye renesans hebrajskiego w swiezo utworzonym Izraelu. 1989). 1989. 1989). Labov wskazal na dwa zasadnicze bledy metodologiczne. . W takich sytuacjach trudno si!. ktorzy urodzili sie i iyj. nie sposob traktowac jezyka jako narzedzia sluzacego do przekazywania neutralnych politycznie informacji. ie wprawdzie angielski rodowitych czarnoskorych Anglikow (BEV . jak wielka jest sila jezyka w konstruowaniu obiektow. ktorzy maja za soba wiadze i sile. Zdajac sobie sprawe z kwestii takich jak wspomniane wyiej. a stad juz tylko krok. s. Owe metodologiczne uchybienia byly konsekwencja calkowicie apolitycznego potraktowania jezyka i jego uiycia.!:mowili w ich imieniu alba tei ich wypowiedzi o wtasnej sytuacji zostana uznane za nieprawdziwe lub niegodne uwagi. a pisane w jezyku metropoIii. nie zasluguja na miano Iiteratury (Ashcroft i in. ie utwory powstajace w dawnych krajach koionialnych. a nawet zajedyne narzedzie docierania do niej. aby dystansowali sie od kultury metropolii i jej zwiazkow znaczeniowych.obcych' powstaja metropolitalne wizje owych spolecznosci zgodne z wyobraieniami mieszkancow wielkich metropolii.Black English Vernacular) roini si!. w jaki sposob pisarze z krajow kolonizujacych przy uiyciu swego jezyka tworza obraz . co naturalne. narodowosc W 1966 roku Bereiter i Engelmann zastosowali koncepcje Bernsteina do jezyka czarnoskorych dzieci w USA. rasa. co pozwala . W obliczu imperialistycznej mocy kulturowej jezyka metropolii pisarz i w ogole uiytkownicy lokainych wariantow tego jezyka s.lwtasnie 0 jezyku. s.6). Engelmann.lLabov (1972b).sie ze soba pojecia jezyka i prawdy.prawdy". gdzie uznano. Konkluzjom tym sprzeciwil si!. s. Konstruowanie takiego obrazu. ie natura i to. Tak na przyklad sprawa sie miala w tych obszarach krytyki literackiej. Francji czy Walii. To dobry przyklad slusznosci tezy. 81). tak jakby przemawial on w ten sam sposob do kaidego i w kaidej sytuacji. . 38). Im bardziej pojmuje si!.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 90 2.ldziwic. s. dochodzac do wniosku. Niechaj to zilustruje fragment z wierszalnglan is a bitch czarnoskorego brytyjskiego poety Lintona KwesiJohnsona (patrz A. I tak obok lekcewaienia lokalnej kultury i kulturowych wytworow . innych dostarczaja konflikty jezykowe w Kanadzie. ktory prowadzii rozlegie badania nad niestandardowa angielszczyzna czarnoskorej mlodziezy i wykazal.ie niskie zdolnosci intelektualne czarnoskorych dzieci z niiszych klas znajduja odzwierciedlenie w ich niskich kompetencjach jezykowych" (Dittmar. ii jest czyms oczywistym i bezproblemowym. Szczegolnie grozne konsekwencje moie miec takie podejscie tam.. gdyi dzieci te . bedziemy sugerowac.obcych spoteczenstw". s.!:rzeczy".mowiacym.!:gwarantuje. Inglan is a bitch w'en mi jus' come to Landan toun mi use to work pan di andahgroun but workin' pan di andahgroun y'u don't get fi know your way aroun' Inglan dere's Inglan dere's is a bitch no escapin' it is a bitch no runnin' whey fram it Linton Kwesi Johnson aby traktowali go jako wlasny.porzadku" czy . przez mlodych Murzynow traktowany jako przedstawiciel dominujacej.ld.!: . 39. b) pytania zadawai w studio bialy ankieter.nie wlasny j!. Wyrok taki opiera sie na dwoch przeslankach: a) Iokalne odmiany jezyka metropolii nie nadaja sie na jezyk literacki. nie zas z iywym doswiadczeniem tych. jakie S. VII. 1976. pokazuje bowiem. propos 2. wtedy bowiem jednoczesnie ustanawia on prawde i j. w ktorym jezyk jest naturalnym. by uznac go za siedlisko prawdy. sprawia. z ktorym nie rozmawiali w sposob swobodny i otwarty. a w konsekwencji uiytkownicy niestandardowych odmian jezyka moga si!.!:cz'l. gdzie mowi si!. skoro swe znaczenia czerpie on ze spolecznych obszarow. I oto mamy kolejny przyklad tego.nakladaj. ie l. ze jezyk to medium. gdyi lokuja si!.l go jako neutralny i naturalny.l stawal srodkiem subtelnego ucisku wywieranego przez tych.l poza obszarem ludzkiej manipulacji. Hiszpanii.43 91 J~zyk. jakie popelnili w swych badaniach Bereiter i Engelmann: a) wbrew deklaracjom wcale nie zajeli sie naturalnym uiyciem jezyka. 39).!: nan »brzemie« wlasnego doswiadczenia kulturowego' (Ashcroft i in. aczkolwiek z innego punktu widzenia. 1938. Praca Edwarda Saida z roku 1993 takie podejmuje problem imperializmu kulturowego. 80). 1976. s. w ktorym jest utrwalana hierarchiczna struktura wladzy i za sprawa ktorego okreslone zostaja pojecia . Pojawiaja sie apele.!: same przez sie prawdziwe i wiarygodne. ale nazwac go ubogim moina tylko w kregu ideologii tychie klas. We wszyst- . 1989. w: Ashcroft i in..lzyk nasycic swoim duchem" [Rao. tym Iatwiej bedzie si!.wykazywaly calkowity brak umiejetnosci przyswojenia sobie jezyka jako narzedzia pozyskiwania i przetwarzania informacji (Bereiter. a podstawa ich wnioskow staly sie odpowiedzi na z gory przygotowane pytania. aby w ten sposob podkreslic swoja etniczna tozsamosc i zaakcentowac ambicje polityczne. gdy wiec jezyk scharakteryzujemy jako naturalny. a zarazem dekretowaniu prawdziwosci tych konstrukcji. W kulturze angielskiej szeroko rozpowszechnione jest przekonanie.!: zachecani przez swych ziomkow. w ktorych operuje. .

workhours . ana dodatek liczne rzeczowniki zakoticzcne Sol przyrostkiem -man. r "lJ2r. people. human beings men and women.zatrudnienie. running everyone.~mach. w jakiej skali i jakimi drogami umacniamy w naszej pracy niewlasciwe.zatrudnieni. without exception uiorkhours Waznym elementem polityki BSAjest to.Teoriakultury Komunikacja reprezentacja i 92 kich tych przypadkach chodzi 0 wyzbycie sie tozsamosci (s. foreman. formative man/mankind mankind person.f}PI9§. referat~ch wyglaszanych podczas organizowanych przez me konferencji oraz podczas ich obrad uiywany by! jezyk antyseksistowski. koncepcje czlowieka. manning . non expert .obsadzenie ludimi.prawajednostki. person . a true w jaki sposob je wykorzeniac. craftsperson/people .politycznej poprawnosci".bez wyjatku: manhours.personel.prawa czlowieka: peoples '/citizens . models of the person .jednomyslnie: without exception .kazdy: unanimously . working people models of the person one person show police officer/fire-fighter uzrcrs HE/MAN Nie nalezy uzywac man. human beings . man-made . Wytyczne BSA dla j~zyka antyseksistowskiego • I. . humanity. co stale sie jednym z kluczowych problemow w toczonych w latach dziewiecdziesiatych XX wieku dyskusjach wokol . staff.ojciec). publicise classical. lay person -laik. gdy ma si~ na mysli obie plci.sztuczne.praca.2b~-----""'-'~'O"·"""':"""""''''''-l'·. staffing .wytworzone przez czlowieka. Zilustrujemy to lista wskazowek sporzadzonych przez British Sociological Association (BSA). the working man. running . Dlatego tei trzeba uiywac nieseksistowskich alternatyw przykladowo wyliczonych poniiej: [the man in the street . W ich efekcie pojawilo si~ dazenie do takiego uzycia jezyka.ludzkosc: humankind .. people in general. worker . the rights of the individual Chair supervisor workforce. working people . humankind [man . wybiera si~ jednak formuly z man czy innymi meskimi ekwiwalentami (np. employees . people ludzie. wzorce. craftsman/men . 256) narzucanej przez cudzy jezyk. uczulajac na formy dla niego charakterystyczne i sugerujac antyseksistowskie alternatywy.syntetyczne. Chairman . supervisor . manpower.m~iczyini i kobiety. men and women . staff .. people lay person. Oto alternatywne rozwiazania. czlowiek.osoba.policjant."r~kodzielna" osoba/ "r~kodzielni" ludzie. unanimously. labour power . one person show ..godziny pracy. worker.robotnicy. police . manufactured peoples 'Zcitizens' rights.rzemieslnik/rzemieslnicy.siia robocza. the rights of the individual.co do jednego. non expert synthetic.niefachowiec.robotnik. J~ZYK SEKSISTOWSKI J~2YK ANTYSEKSISTOWSKI 93 the man in the street layman man-made the rights of man Chairman foreman manpower craftsman/men manning to a man manhours the working man models of man one man show policeman/fireman I I ~ .rod ludzki] Bardzo czesto w kontekstach. ze dla czytelnikow niniejszego opracowania bedzie to impuisem do za: stanowienia sie nad tym.mezczyzna. synthetic .przewodniczacy: Chair . obrazy.. people . broadcast seminal ancestors founders classic art/artists domineering. the rights of man . workforce. Mamy nadzieje. rightsprawa ludzi/obywateli. employees craftsperson/people staffing. obsadzenie personelem.ludzie: layman. eliminujac w ten sposob kobiety ze wspolbudowanego przez jezyk obrazu swiata. working. artificial. models of man. workinq. funkcjonowanie dzieki zapewnieniu obslugi. everyone .w zaleznosci od kontekstu.father . artificial.przewodnictwo. labour power.nadzorca. seksistowskie i heteroseksistowskie przeslanki.istoty ludzkie. very skilful top copy/original Dear Madams and Sirs inform. J~ZYK SEKSISTOWSKI ~2YK ANTYSEKSISTOWSKI forefathers founding fathers old masters masterful master copy Dear Sirs disseminate.szary (przecietny) czlowiek.wyprodukowane. aby w !ego czasopi. aby odbierac mu charakter narzedzia ucisku. mankind -ludzkosc. Niniejsze wytyczne maja pomoc czlonkom BSA w unikaniu jezyka seksistowskiego. humanity . gdy ma si~ na mysli czlowieka w ogole czy ludzkosc.. to a man . strazak. a majacych ulatwic poslugiwanie sie jezykiem antyseksistowskim. manufactured . one man show.solowy wystep: policeman/fireman (firefighter) .

jesli chodzi o ksztaltouianie i umacnianie przenaiadczeii oraz uprzedzeti. ze trzeba uszanowac roznice charakteryzujace osoby pochodzace z Pakistanu. czesto jest zastepowany przez meski zaimek i jego pochodne.klasyczny. czyja rodzina od kilku pokoleii.terminy te nadal nosza rasistowskie zabarwienie. Bangladeszu.sztuka klasyczna/klasyczni tw6rcy. neokolonializmu.funkcjonariusz policji. ani kompletny wykaz porod.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 94 officer . "brytyjski" moze sugerowac falszywa jednosc. pradziadowie). Walijczyk6w czy Irlandczyk6w. jego/jej i tak dalej.plodny. WERS]A ANTYSEKSISTOWSKA: Wszystkich uczestnik6w spytano. original. Dlatego tei peume terminy b~dq sie pojauruu: i znikac szybciej nii odpowiednie wytyczne iporady. ii ktos. 0 kt6re chodzi. kt6rzy doswiadczaja strukturalnej i instytucjonalnej dyskryminacji z racji koloru sk6ry.' 95 Poniiej podajemy przykfady uiycia przez badaczy spofecznych wfasciwych term inow ifraz.dawni ojcowie (dziadowie. sugerujac solidarnosc wobec rasizmu. czy zgadzaja sie odpowiedziec na pytania.przodkowie. a nie jednego. WERS]A ANTYSEKSISTOWSKA: Trzeba zapewnic uczniom odpowiedni czas na zapoznanie si~ z materialem. ale takie wielkq dynamike. imperializmu. W takich jednak kontekstach jak prace Norberta Eliasa cywilizacja nie ma rasistowskich konotacji. classical . ze slowa te wywodza sie od semen . Dear Sirs .bardzo utalentowany. kt6rzy z duma akceptowali je jako wyraz ich tozsamosci na przek6r negatywnym konotacjom.oryginal. dzieki temu bowiem nie unika sie sugestii.nasienie meskie]. ze osoby. Cywilizacja/cywilizowany . Tego naleiy unikac i w odpowiednich miejscach uzywac form on/ona. "czarna lista" itd. master copy.jednak sytuacje. ze samo okreslenie "Brytyjczyk". old masters . uwag i sugestii. Przy wszystkich tych niewatpliwych odmiennosciach uiycie jednego okreslenia akcentuje wsp61ne poddanie r6inych grup dzialaniom europejskiego kolonializmu. Pakistanu. Dear Madams and Sirs . b. ANTYRASISTOWSKI Jlj:ZYK BSA: UiYTECZNE PORADY tych dw6ch skladowych zaciemnia r6inice mi~dzy obiema grupami i dlatego nalezaloby tu uiywac dw6ch termin6w. uzywajac liczby mnogiej lub w og61e ornijajac formy trzeciej osoby liczby pojedynczej: ' a. z drugiej jednak strony moze si~ zdarzyc.rozpowszechniac: broadcast . gdy wypowiadajq si~ na tematy zwiqzane z narodouiosciq i etnicznosciq. classic art/artists . najlepiej wyrainie to podkreslic. ze dobrym sposobem na okreslanie mniejszosci etnicznych w Wielkiej Brytanii jest m6wienie o . rozstrzygajacy: very skilful . aby podkreslac owo zr6inicowanie. Azjata . a USA Sq tylko cz~sci'!. Bangladeszu i Kaszmiru. masterful . kt6rego nabraly w ramach kolonialistycznej wizji swiat a i bywaja wiazane z koncepcjami spoiecznego darwinizmu ignorujacymi dzieje swiata niezindustrializowanego.jorefathers . inspirujacy. W Zjednoczonym Kr61estwie pojawiiy sie jednak watpliwosci. Klopotliwych sytuacji mozna tei uniknac. trzeba pamietac 0 tym. S'!. a obejmuje Iacznie 050by 0 pochodzeniu afrykanskim. "Seksistowski" charakter disseminate i seminal polega na tym.nierzadko moina spotkac sie z pogladem. Gdy rzeczownika cztouiiek uzywa sie w sensie og61nym. Niekt6re z takich grup etnicznych w Wielkiej Brytanii protestuja przeciw okreslaniu ich tym mianem.c na mysli USA. ze generalnie laczenie . wydaje si~ jednak. a majace afrykanskich przodk6w.zaloiyciele. iyje w Wielkiej Brytanii. aby zapoznal sie z materialem. W naukaeh spoiecznych trzeba bye siuiadomoum tego.brytyjskich Azjatach" czy "chinskich Brytyjczykach".w Wielkiej Brytanii najczesciej okresla sie tak ludzi z subkontynentu azjatyckiego. formative . Amerykailski . gdy takie uzycie tego siowa bedzie uznane za lekcewaienie kulturalnej i etnicznej roznorodnosci grup zajmujacych inne miejsca w strukturze brytyjskiego spoleczefistwa. przeciw czemu wystepuje wielu Szkot6w. Afrykailsko-karaibski . Autorzy przedstawionego tu wykazu nie roszczq sobie pretensji do absolutnej slusznosci i majq nadzieje.informowac: publicise . WERS]A SEKSISTOWSKA: Kazdego uczestnika spytano. Niejest to ani wyczerpujqca lista. Trzeba jednak zauwazyc.stosujac ten termin. a wiec z Indii. dwie Arneryki. founders .drodzy panowie.. ie j~zyk ma nie tylko ogromnq site. karaibskim czy poludniowoazjatyckim.ojcowie zaloiyciele. aezkolwiek chciafoby bye 0 tym informouiane.mistrzowski. inne wyrazaja przekonanie.okreslenie to odnosi si~ do ludzi. staja przed koniecznosci'!.drodzy panstwo. poczuje sie uraiony nazwa nawiazujaca do "kraju jego przodk6w". WERS]A SEKSISTOWSKA: Kaidemu uczniowi trzeba dac czas. domineering . Poludniowa i Polnocna.publikowac: seminal.nadawac. glowna wersja (top copy). tej ostatniej.). wygrywajacy. wyboru swej tozsamosci. czy zgadza si~ odpowiedziec na pytania. ie s'!. Indii i tak dalej. ancestors . Czarny . Siowo to nabralo politycznych konotacji wraz z aktywizacja polityczna czarnosk6rych mieszkaficow USA.termin ten coraz bardziej wypiera a fro k a r a i bski jako przymiotnik okreslajacy osoby pochodzace z Karaib6w. BSA daje wolnq r~k~. jakie ma one w angielszczyinie ("czarna owca". Dlatego maj'!.jesli chodzi 0 powielanie tych pored. founding fathers . I. etnocentryzmu i rasizmu. czy naleiy tym terminem obejmowac ludzi z Azji Poludniowej z uwagi na znaczne jej zr6inicowanie kulturowe.dawni mistrzowie i arcydziela dawnych mistrz6w. disseminate . Pojawiaja si~ jednak giosy.zwycieski. inform . niezgadzajacych si~ na takie nazwy. "czarne wsp6lnoty". Brytyjczyk . ie zreczniejsze byioby uiywanie tutaj liczby mnogiej: "czarne narody". ie stanie si~ przedmiotem krytycznych ocen.

Znaczenie i sila jezyka zaleza od spolecznych uwarunkowan: mozliwe Sij.na wykluczenie i wsp61zawodnictwo. 2. gdyz chodzi jej 0 stworzenie miniwsp61noty porozumienia z osoba sluchajaca a . (Porady antyrasistowskie BSA. ze jest bardziej trywialny czy mniej funkcjonalny od meskiego. etnicznymi i plciowymi.mniej asertywne. Gdy rozwazamy jezyk jako system znaczeri. 1974. to jezyki tak odmienne. glosy mowiace. ze . komunikacja i reprezentaeja.Ladna dzis pogoda. Deborah Tannen (1999) dowodzi. Takie odmienne podejscie do jezyka. co wedlug niej odzwierciedla spoleczne podporzadkowanie kobiet mezczyznom. Pierwszy jest raczej nastawiony na akceptacje i kooperacje. a odmiennosc jezyka kobiecego nie oznacza.5 [ezyk a kultura: j~zyk a wladza Prace Deborah Tannen podnosza wazne kwestie zwiazane z jezykiem.kobiety Sij. Kolorowy . one nastawione na roznice. doszla do wniosku. ze kobiety rnusza walczyc o to. s. ze w jezyku kobiet jest wiecej .dodatki' rozumieLakoff na przyklad . W Stanach Zjednoczonych termin . a obowiazujacy na nich jezyk jest nasycony znaczeniami meskimi (Ardener. a przez owe .kolorowi" jest uiywany przez tych. konteksty.jest to okreslenie przestarzale i zastosowane do ludzi 0 czarnym kolorze skory. Tak jak w omawianych wczesniej w tym rozdziale kwestiach zwiazku jezyka z podzialami klasowymi problemy jezyka i plci przypominaja ze nawet gdy ktos m6wi swym rodzimym jezykiem.4 J~zyk i plec W rozdziale 1 wspomnielismy 0 tym. podobnie Labov (1966) w swych badaniach nad jezykiem i r6inicami klasowymi zauwaiyl r6inic~ w uzyciu jezyka przez mezczyzn i kobiety. majac na mysli. takie sytuacje. 166) niz hierarchie nadi podrzednosci. [ezyka kobiet i mezczyzn nie por6wnuje w kategoriach sily czy sprawnosci. kulturowe r6inice (s.4. a nie hierarchie. W kontekstach poludniowoafrykaIiskich winno bye uiywane ostroznie.4) Jacky Fleming. ze nauki spoleczne i ich rzecznicy w iadnym stopniu nie powinni promowac jednych grup etnicznych kosztem innych ani przyczyniac si~ do zaogniania konfliktow miedzy nimi. ze bardziej Sij. ze kobiety z niiszych klas znacznie rzadziej uzywaja zwrot6w obrailiwych nii mezczyzni z tej samej klasy. konkludowala Lakoff. Mowiaca jest tu mniej nastawiona na wymiane informacji. jak jezyk uiywany jest w roznych grupach wiekowych. drugi . w kt6rej. Zauwazyl na przyklad.4. W efekcie. W sumie Labov okreslal jezyk meski jako nastawiony na konkurencje i agresywny. iz rozmowy miedzy mezczyznami i kobietami trzeba rozumiec jako forme komunikacji miedzykulturowej. Edwin Ardener w rozprawie z 1974 roku zasugerowal.nieprawdaz" w zdaniu . traktowane jako obrailiwe. Owa formalna slabosc polega miedzy innymi na tym. a takze uczyc si~ meskiego jezyka. VIII). gdyi tam dotyka problemu radykalnego etnicznego odgraniczenia.czarny Brytyjczyk". Oto jak Tannen charakteryzuje jezyk meski i kobiecy: J~zyk meski Hierarchie J~zyk kobiecy Siec Niezaleznosc Informacja Uwaga Powazna rozmowa Wyiszose Wladza Intyrnnosc Wspoludzial Symetria Pogawedka 2. w ktorych okreslenie . bardziej »malomowne« od mezczyzn". musimy brae pod uwage intencje auto row . podczas gdy jezyk kobiet jako bardziej nastawiony na wspolprace. Liczne Sij. ze jezyk moze bye wyrazem postawy patriarchalnej. marzec 1997) 97 slabszy. .Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 96 Zarazem trzeba nieustannie pamietac 0 tym. Podobnie jak pisarze postkolonialni i uiytkownicy jezykow niestandardowych. akcentujace roznice. a bardziej na potwierdzenie. ie jezyk kobiecy jest formalnie (nie tresciowo) slabszy od jezyka mezczyzn. ie nierzadkie SCI. mozna zasadnie pytac 0 to. Wspominane tutaj analizy socjolingwistyczne klada nacisk na splecenie jezyka z hierarchiami wladzy i ujmuja go jako narzedzie dominacji lub podporzadkowania. Chociaz jednak ustalenia Tannen zasadniczo pokrywaja si~ z konstatacjami Ardenera i Lakoff.dodatek" pelni funkcje wezwania. ze taki wlasnie jest spoleczny los kobiet. wychodzac od obserwacji nad uzyciem jezyka przez siebie sama i przez swoje znajome. a w swych postawach . takze kobiety protestuja ze w sferze publicznej ich glos jest nieslyszalny albo dyskwalifikowany przez jezyk dominujacy. ze Sij.czarny' czy . przypomina nam.dodatkow" niz w jezyku meskim. nieprawdaz?". w kontekstach instrumentalnych jezyk kobiet jest Nizszosc Brak wladzy w swoim sa- Problem porozumienia miedzykulturowego zabawnie skomentowal tyrycznym rysunku (ilustracja 2. rasowymi. Dyskusje nadjezykiem odwolujace sie do pcdejscia socjolingwistycznego wskazuja jak bardzo jezyk jest osadzony w spolecznych jego uzyciach i w jakim stopniu nasycony jest ustrukturowanymi roznicami spolecznymi. ktorzy z powodu koloru skory doswiadczyli dyskryminacji ze strony stanowiacych wi~kszose bialosk6rych Anglosasow (WASP). a z kolei stosowanie kapitalizacji . gdyi dla niej tworza one rozne dyskursy (s. nie musi to bye jego czy jej jezyk. ie jako srodek ekspresji zawsze jest on poddawany interpretacji. Robin Lakoff jako jedna z pierwszych podjela problem kobiet i jezyka w ksiazce Language and Women's Place (1975). 52) 0 swiecie. ze areny publicznego dyskursu sa najczesciej zdominowane przez mezczyzn. aby je slyszano. gdy nawet uiytkownik rodzimego jezyka staje sie niemy lub gluchy. niemniej dla niej bardziej istotne sq. gdyi mniej w nim pewnosci i asertywnosci niz w meskich wypowiedziach. sugerujac.czarni' nabierze podzwieku rasistowskiego. Rozwazalismy zwiazki jezyka z podzialami klasowymi. apelu.czarny Azjata" jest rozwiazaniem 0 tyle ryzykownym. Znaczy to.

Labov. przepraszam. Kazda kolejna wypowiedz stanowi wybor na osi paradygmatycznej. s. i wyglaszane w sytuaejaeh eksperymentalnyeh (por. dla naszych celow wystarez~ jednak powiedziec. Model zwiazkow paradygmatycznych i syntagmatycznych w badaniach nad kultura zostal przejety ze strukturalnej lingwistyki i znalazl szerokie zastosowanie w roznych przedsiewzieciach strukturalist6w (s. 0 ktorych mowilismy w sekcji 2. umieszczajac je w szerokim kontekscie spolecznym.. 0 tym nie rozmawiac. (Zr6dlo: Fleming. Wymiar selekcji i asocjacji (paradygmatyczny) (metafora) 99 e) . ale wolalbym Wybacz. relacje miedzy uczestnikami itd. zainteresowaniach. ich graficznym wyrazemjest horyzontalna os diagramu (ilustracja 2. jesli sie natychmiast nie zakoriczy. nie moge sie doczekac.oraz sytuacji (eel i tresc rozmowy.5-) Rozmowa moze sie toczyc jeszcze jakis czas w tym duchu. wypowiedzi i ich odbiorcow. Kiedy na przyklad dwoch znajomych Anglikow spotyka sie na ulicy. aby ustalic zasady rzadzace ieh rodzeniem sie i formowaniem w okreslonych sytuaejaeh spoleeznych. Co siychac? [eden bilet powrotny prosze. checi do rozmow) . ideami i instytuejami jawnie lub niejawnie obeenymi w polu obserwaeji . W tym drugim przypadku paradygmatyczny wybor B ucina rozmowe. Ich metodami sq obserwacja i wywiad. prawda? Kiepska. ze sekwencja A:B:A:B to zwiazek syntagmatyczny. O~syntagmatyczna i os paradygmatyczna. a rozmowa. moze miec zupelnie niespodziewany przebieg. cechach spolecznych i osobowych. a wiec to. Kiepska pogoda. 45). a zebrane dane interpretuje sie. Co siychac? Mam klopoty. chociaz poprawna. W \~ (Pr. 1992) Kazdemu zdarzeniu na osi syntagmatycznej odpowiada pewna cecha na osi paradygmatycznej. na ternat.. zazwyczaj nie jest oczekiwana I m~ze ~rawie A_ w ~onste~acjt<. Przy tego typu podejsciu trzeba dysponowac bardzo wieloma informaejami 0 uezestnikaeh (0 ich pochodzeniu.). Etnografia mowienia to jedna z technik badania.5.6 Etnografia mowienia Badania etnograficzne staraja sie zrozumiec i ocenic spoleczne zachowania z punktu widzenia aktorow. 2. a nie biadolic. kiedy sit< poprawi.2. a zapewne takze inna forme. 1978. Hartley. Wymiar kombinacji (syntagmatyezny) (metonimia) ~~ ~ Ilustracja 2. a ciqg zdarzen jest efektem wzajemnego oddzialywania obu osi. .Etnografia mowienia bada wypowiedzi i naturalne. jej miejsce. jak akty wypowiedzi Sq przekazywane i odbierane. Gdyby byly one inne rozmowa mialaby inna tresc.4. to znaczy usilujac zidentyfikowac wiezi taczace spoleczne zaehowania ze zdarzeniami. Kazdemu punktowi na osi paradygmatycznej odpowiada zespol mozliwych wyborow: w standardowych rozmowach wystepuja konwencjonalne oczekiwania co do wyboru. Trzecia wersja pokazuje jeszcze inna mozliwosc: A: B: Dziefi dobry.4. W kulturze ~ngi~lskiej odpowiedz taka.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 98 frzeba odpowiadac. Co siychac? Wszystko w porzadku. au ciebie? Tez w porzadku. na przyklad: ' A: B: A: Dzieri dobry. 1972b). Komunikacja mi~dzy m~iczyznami i kobietami.. typowa rozmowa ma mniej wiecej taki przebieg: A: B: A: B: Dzieri dobry. Przez zwiazki syntagmatyczne rozumiemy wiezi rozwijajace sie w trakcie trwania rozmowy. w jaki sposob w aktach wypowiedzi znaczenia Sq tworzone i oceniane. [edna z metod badawczych stosowanych w jezykoznawczych badaniach etnograficznych jest ustalanie paradygmatycznych wyborow dokonywanych przez auto row wypowiedzi. (Zr6dlo: Fiske. 50) Ilustracja 2.

wszelkie wiec zamierzenia nowatorskie. ktorych szczegoly wspoiokreslaja znaczenie poszczegolnych slow i fraz. ~ ~ :~ ~ I L_. ze na jego oswiadczenie. badan etnograficznych i obejmuje skrupulatna rejestracje parametrow gramatycznych. wykorzystujac niezdeterminowanie jezyka: przykiadami moga bye poezja i humor. Poniewai jezyk jest konkretny.Zanim przem6wimy.. A zas... ale w rozwaianym kontekscie (spotkanie na ulicy dwoch znajomych) B z jakichs wzgledow dokonal niekonwencjonalnego wyboru paradygmatycznego. ze wypowiedzi rnaja bezposrednie konsekwencje dla autora i odbiorcy: kompetencja komunikacyjna wymaga. Zabieganie 0 scistosc znaczen moze skazac kogos na niemote: zwyczajowy jezyk ..jego powodzenie wyrasta z opcjonalnej natury: poniewai jest konwencjonalny. ta sytuacja zas odpowiedzialnajest za stala mozliwosc._"_. niepodobna jednak z gory przewidziec.. _. a nie ogolny. podczas gdy zadnych trudnosci z ich zrozumieniem nie maja osoby przy nich obecne. wspolnoty jezykowe moga z nim robic. Z jednej strony jest skutecznym narzedziem komunikacji i reprezentacji. ze w samym sercu jezyka kryje sill paradoks. chcial jak najszybciej przerwac rozmowe.. Parkin. Istotne jest tutaj to. -.. jest wyspeejalizowana gal~ziq. ale drugi aspekt jest zawsze obecny. Istnieja takie formy jezyka i style jezykowe. chyba ze niesie ze soba informacje 0 wzoreach jezykowych. To w akcie komunikacji ujawnia sill fragmentaryczny i negocjacyjny charakter jezyka. gdy do dyspozycji jest tylko jeden kanal komunikacyjny (jak w przypadku rozmowy telefonicznej).. tonie.l i .". jezyk jest czyms najbardziej oczywistym.znane...".. [ego elastycznosc wyrasta jednoczesnie z regularnosci i kreatywnosci. ze rzadko rozmowcy trzymaja sie wiernie regul gramatycznych i formalnych zasad jezyka.. Podczas gdy ty. W konkretnej wypowiedzi bardziej wyakcentowana moie bye wolnosc alba uregulowanie.:DZIA:Panie X.. moze tez bye gtuchy alba zupelnie blednie rozpoznal sytuacje... Dopoki tylko rnyslimy. przy nich potrzebne. gdyi chodzi jedynie 0 ich praktyczna skutecznosc (Ienkins. Sam zapis naturalnych wypowiedzi moze bye bardzo mylacy. .. jesli znaczenie ma bye przekazane odbiorcom. zone. gdyi widzielismy juz w tym rozdziale..J ~ . a takie reprezentacji idei i mysli. Zycie spoleczne... Przyczyny moga bye rozne: B chciai zbic A z pantalyku. iijego zdaniem zabil pan swojq. przesluchujacy pana oficer zanotowal... kt6rego jadro stanowia procesy wzajemnej interpretacji. ktore trudno jest przekazac w jezyku pisanym.". zdany [estes na odgadywanie. jak moiliwe sa akty wzajemnej interpretacji. To wlasnie w swej tworczej formie jezyk bada mozliwosci uzgodnienia znaczen w repre- ~~..~.. odrzeki pan: "Jajq... Rejestrowane przez etnografie mowienia przekaz i odbior znaczen zwracaja uwagil na szczegolne cechy jezyka. ie te charakteryzuja sill niekiedy bardzo wyspecjalizowanym i precyzyjnym jezykiem... 1994). aby obaj nalezycie je interpretowali.~ .. Nagrania naturalnych wypowiedzi Sq. jakie znaczenia zostana uzgodnione w rozmowie. ktore pozwalaja wychwycic wzorce jezykowe. alba wtedy... (ton pelen niewiary) zabilem (wyraznie zaakcentowany ton pytagcy)?"... Powiedzialem... gdyi moga je osadzic w kontekScie wydarzen i sytuacji... ktora z tych ewentualnosci jest najbardziej prawdopodobna. wiedzac. a istotna przyczyna takiej sytuacji jest to.... tworcze musza dokonywac sill W obrebie metafor owego konkretnego jezyka. gdy rozmowcy nie moga widziec sie nawzajem._. jak pokazuje Bourdieu.. Rezultaty tych badafi wskazuja na to. w bezposredniej rozmowie. Pomiar owej kompetencji. Ten negocjacyjny charakter jezyka jest wzmacniany przez jego pol i s e m i c z nos c: siowa maja wiele znaczen. ze porozumienie silt nie powiedzie..".. W poszukiwaniu teorii komunikacji bada sill wypowiedzi w bardzo roznych sytuacjach... sfera uzgodnieri: przewazajaca liczba spor6w prawnych dotyczy wiasnie znaczen jezykowych... go r 0 i n ice. ktore w ogcle umozliwiaja iycie spoleczne [jenkins.. Czy zatem przyznal sill pan do zarzucanego panu czynu? PAN X: Skadze. ktore odgrywaja istotna role przy przekazywaniu infarmacji. z drugiej . ii slowa nie sq. To dzieki obserwacji i ana1izie uiycia iezyka jestesmy w stanie zrozumiec.. a takie jej zakresu. Najczesciej ma to miejsce. czesto niezrozumiale dla siuchaczy. wiekszosc spolecznej aktywnosci dokonuje sill bez posrednictwa jezyka .. wcale nie jest zaskoczony jego odpowiedzia. na przyklad w trakcie rozmowy telefonicznej.. 1991). iz jezyk pozwala na uzgadnianie znaczen. Niech to zilustruje przyklad z sali sadowej.."..l ~ ~ ~ ... . a takie uzgadnianie znaczeri miedzy autorem wypowiedzi i jej odbiorca. ito wcale niebagatelna.'J. Zakres owych uzgodnien jest zaleiny od sytuacji spolecznych i domen semantycznych. jak powiada Weiner (1991): . czytelniku. A jest w stanie zinterpretowac uzyskana odpowiedi w sposob bardziej pelny (i zapewne bardziej adekwatnyl. 1994). zabilem". J~zyk a komunikacja i reprezentacja: podsumowanie Wydaje sill.. regularne i konwencjonalne. jak chociaiby jezyk prawniczy. aby w ten sposob zapewnic dokladny przekaz znaczenia.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 101 100 Tutaj pada wprawdzie odpowiedz. moiemy ustalie klarowny i logiczny ciag znaczen.. Naszym zdaniem ta pozorna sprzecznosc stanowi wrecz istote jezyka: k 0 n styt u uj q. gniewnie przy tym wymachujac r~kq" alba tez wypowiedzial je cicho i z lekkim usmiechem.= . 1991. ktore z pelna swiadomoscia staraja sill przekazywac znaczenia. W takich sytuacjach rozmowcy staraja si~ o formalna poprawnosc i logicznosc wypowiedzi. ze 0 ile jezyk jest linearny. gdyi ma dostep do informacji...~_.. "Ja (przeciagty gtos i wyraz zdumienia na twarz!) jq.. gdyi jego forma i zwiazki Sq. Na przyklad B mogt swoje slowa wykrzyczec. to dopiero wypowiedz czyni zen problem: problem kulturowy". glosnosci i szybkosci wypowiedzi i w ogole 0 zachowaniu mowiacych...... ze rozmowca nawiazuje do opowiedzianego wczoraj kawalu. zwlaszcza kiedy polegaja na grze slow.stanowi mimesis w dzialaniach tak oczywistych. co chca. SJ. 0 tyle myslenie ma charakter sieci (Bloch."~g".wystarcza" dla rutynowych interakcji i. Ale nawet w tym przypadku istnieje. jest moiliwe dzieki temu. jak w powyiszym przykladzie....

obrazy s'!. kulture. twierdzi Berger. Analizy Bergera posluza nam teraz za punkt wyjscia do refleksji nad zwiazkami miedzy malarska reprezentacja a wzorcami klas. ie wprawdzie techniki uiywane przy malowaniu ptocien olejnych znane byiy jui w czasach antycznych. Tradycyjne malarstwo olejne sku pia sie na elementach posiadanych przez osoby malowane i tych. aby mozna je bylo wymieniac.szczegolnej wizji zycia". mozna relacje miedzy sztuka a sposobern produkcji uj'!. Aby to wyjasnic. ktore potrafi bardzo wymowne. ktora rna wygladac jak rzeczywista. przedstawione na obrazie Holbeina Ambasadorowie [ilustracja 2. a dzis s'!. a na poczatek bedzie to sztuka. DJatego "okres tradycyjnego malarstwa olejnego mozna z grubsza ograniczyc datami 1500 i 1900" (tamie). same malowidla byly czescia dobytku. tak komponowane. dla kt6rego jest oczywiste. na przyklad miajac skojarzenia wi'!. realizm i kapitalizm W Sposobacli uiidzenia (1996) John Berger analizuje r6ine aspekty europejskiego rnalarstwa olejnego. lecz go nie kolonizuje. ze ludzi i rzeczy mozna posiadac. a obalil j'!. w jaki osoby i przedmioty s'!. gdy stala sie wyrazem . kapitalizmu. Klasa dominujaca przy takiej produkcji sa kapitalisci. rozdzial 7). Zdaniem Bergera z tradycyjnym malarstwem olejnym wiaze si~ realizm.c cal'!.by cos zataic. co nastapilo w wieku XVI. Ci z nas. ale jej nie definiuje. w kaidym razie silnym dla niej ciosem byl impresjonizm. niekiedy myslnie. nieprzyjaciela".6). jak gdy chlodnym i wyzbytym emocji jezykiem uzasadnia sie brutalne dzialania.5. Niektorzy korzystaja z jezyka. Kapitalizm konkurencyjny Dominujaca klasa kapitalist6w I I Reprezentacja I1ustracja 2. ktorzy zamawiali dzielo. kt6ry jest sposobem produkcji rzeczy dla kupna i sprzedaiy. kubizm. Inspirowany przez uwagi Waltera Benjamina na temat skutk6w upowszechnienia sie reprodukcji malarskich (patrz rozdzial 9). Zdaniem Bergera te aspekty malarstwa olejnego s'!. obiektami oiywionego handlu. ie obrazy staraja si~ tylko imitowac rzeczywiste przedmioty i sytuacje. Trudno precyzyjnie okreslic.1 John Berger: malarstwo olejne. 2. dobrym przykladem moie bye jezyk wojskowy. Sarna analiza jezyka nie ujawni nam prawdy rzeczy: z racji elastycznosci i niezdeterminowania jezyk moie maskowac znaczenia. nakazujacy iolnierzom . kiedy koficzy si~ ta tradycja. Realizm a kapitalizm konkurencyjny realistyczna . Berger przede wszystkim charakteryzuje malarstwo olejne historycznie. a takie nad zwiazkiem malarstwa olejnego z rozwojem kapitalizmu.ce si~ z intonacja i sil'!" a takie milczenie. przekazujac ""1<1""'. 2. Londyn) [ak dotad zajmowalismy si~ w tym rozdziale roznymi kwestiami zwiazanymi z j~zy' kiem i komunikacja skupiajac sie przede wszystkim na zwiazkach reprezentacji ze sprawowaniem i rozdzialem wiadzy.6."·:! nia. Nieco upraszczajac jego argumenty. dla takiego ich posiadania. J~zyk chce obj'!.i'!. Sarno spojrzeDie bierze w posiadanie. sama ta praktyka jednak upowszechnila sie dopiero wtedy. Twierdzi. nie w tym sensie. plci spoiecznej i seksualnosci.7. Berger analizuje sposob. uzupelniaja jezyk 0 pozawerbalne srodki (por. Po drugie. by klamac. Ale ta forma prezentacji zwiazana jest z posiadaniem takie na inne sposoby.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 103 102 zentowaniu i komunikowaniu. ktcrzy nie s'!. scisle splecione z rozwojem kapitalizmu. to zarazem klasyczny okres dominacji tej wtasnie klasy. ie malarz stara si~ stworzyc iluzje. Holbein Ambasadoroune (1533). zastanawia sie nad reprezentacja plci i konstruowaniem plci spolecznej.5 Sztuka i reprezentacja I1ustracja 2. Okres dominacji malarstwa olejnego. a wiec dobra przeznaczone na sprzedai. lecz dlatego. ktorzy sa wlascicielami srodkow produkcji wytwarzajacych towary. [ezyk wytycza spoleczny obszar wspolnoty mowienia.zneutralizowac sil~ iyw'!. ie wymuszaja widzenie. a wiec towarami zyskujacymi niekiedy bardzo wysokie ceny.7. Po pierwsze. inni . poetami. (Zr6dlo: The National Gallery. Teraz weimiemy pod uwage bardziej swoiste formy reprezentacji.c schematycznie w diagramie przedstawionym na ilustracji 2. czyli buriuazja.

Twierdzi on. podczas gdy akt jest gatunkiem artystycznym. Modernizm a kapitalizm monopolistyczny Moina wiec zaryzykowac sugestie. To tutaj rodzily si~ nowe formy sprzedazy i rozrywki (patrz rozdzia19). Clarka (1985). Berger twierdzi. Rozwiniecie i uzasadnienie tej tezy mozna znalezc w pracy T.9. nowymi stosunkami klasowymi i iyciem na przedmiesciach. twierdzi Clark. kt6ry an alizuje nurt impresjonistyczny w sztuce w kontekscie zmieniajacego si~ w drugiej polowie XIX stulecia charakteru Paryia. kt6re z niej wyrosly. charakterystyczne dla aktu pozy lub gesty.3 Sztuka i plec Berger (1997) pokazuje. zycia miejskiego i miejskiej przestrzeni. ze nagosc jest specyficzna forma sztuki Zachodu. Haussmannowi zalezalo na tym. Istnieja r6wniei akty fotograficzne. Kenneth Clarke stwierdza w swej ksiazce The Nude. 453) . ale sposobem widzenia osiagnietym przez obraz. opartym na wolnym wspolzawodnictwie znacznej liczby stosunkowo niewielkich kapitalist6w. Niedziela na La Grande Jatte (ilustracja 2. by w razie rewolty robotniczej mozna bylo szybko przerzucac duie oddzialy wojskowe z jednego sektora miasta do drugiego. w kt6rym ksztaltowaly sie wsp6lczesne stosunki spoieczne.J.aktowi" spos6b widzenia niekoniecznie ogranicza sie do sztuki. Przez wieksza cz~se XIX wieku Paryi znajdowal sie w stanie wrzenia. Obecnie zaczynamy dostrzegac roznice miedzy nagoscia a aktem w tradycji europejskiej. Paryz takie pod innymi wzgledami by! miejscem.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 104 Ten zwiazek miedzy kapitalizmem konkurencyjnym. Clr6dlo: The Art Institute of Chicago) (Berger.4). Do pewnego stopnia jest to prawda. co wiaze si~ z nowyrni sposobami spedzania czasu wolnego. Niedziela na La Grande jatte (1884). Co wiecej.5.3. Pojawiaja si~ nowe uklady relacji. kt6re dzieki temu stawaly si~ bardziej dostepne. Obrazy odmalowuja Kapitalizm monopolistyczny Nowa klasa srednia (menedierska) I I Reprezentacja modernistyczna I1ustracja 2. a tymczasem r6wnie istotne s'!. jakkolwiek wtasciwy . Na razie 0 stosunkach wladzy mowilismy w kontekscie klas. 2. powstawaly w tych wlasnie warunkach i stanowily subtelna reakcje na r6ine ich aspekty.sa zwiazane z wzorcami spolecznej zmiany i stosunk6w wladzy. czego oczywistym przyklademjest nagosc.2 Impresjonizm a modernizm Nie moiemy przedstawic tu analiz Clarka w caiej ich wielowatkowosci i musimy sie ograniczyc do kilku zasadniczych tez. ze przebudowa Paryza zgodnie z wielkirni planami barona Haussmanna. Wedlug niego akt me jest punktem wyjscia dla obrazu. byia elementem walki klasowej. Prawda jest natomiast.8. ie akt jest zawsze skonwencjonalizowany. zarazem jednak stworzenie systemu przejezdnych ulic polepszalo warunki dystrybucji kapitalistycznych d6br. Kobiety przedstawiane sa jako obiekty meskiego spojrzenia (patrz takze 9.5. 84) i modernizm (s. kt6re umieszczaly wielkie bulwary w dzielnicach dotad gesto zamieszkanych przez robotnik6w. Owe obrazy zaczynaja zrywac z opisanym przez Bergera realizmem. 1997) . Georges Seurat. ze bycie nagim oznacza po prostu bycie rozebranym. I1ustracja 2. wspierajac swoja konwencje autorytetem okreslonej tradycji artystycznej. a zasadniczo realistyczna reprezentacja malarska zalamuje si~ pod koniec XIX stulecia. one tam.8).9. gdzie chodzi 0 plec. ze rozne formy reprezentacji w sztuce realizm (s. w jaki spos6b w malarstwie kwestia plci wiaze sie z wiadza. prezentuja one obrzeza Paryiajako miejsce odpoczynku i rozrywki francuskiej klasy sredniej. kt6re znowu bardzo schematycznie przedstawimy w diagramie na ilustracji 2. czego dobrym przykladem moie bye praca Seurata. kt6re jednoczesnie i reprezentuja i ksztaltuja. czesciowo ukonstytuowana przez zachodnie malarstwo olejne. 105 2. Sztuka impresjonistyczna i style.

Badania objely spory pracownicze. mezczyzni Sq aktywni.3. w ktorych glownq role odgrywa posiadanie dobr. z samej swej istoty . 120). A zatem konwencjonalne i dobrze znane sposoby przedstawiania nasycone Sq elementem wiadzy. w czym znajduje wyraz fakt.jest kims obcym. (Tamze) 107 2. Wraz ze zmianami spoleczenstwa i kultury w skomplikowany sposob zmieniaja sie tez formy reprezentacji.czystej" informacji niesie w sobie sugestie. Berger jednak podkresla. 84). 116). Nasuwa si~ na przyklad sugestia. ze odejscie w kulturze wysokiej od form realistycznych (s. 1974). ze formy znane jako postmodernistyczne rowniez wiqzq si~ z przemianami w strukturach wladzy. 1980. (Glasgow University Media Group. tam.jak twierdzi . Pollock. wykazalismy. Wyglada na to.sprzeciwia sie konwencjonalnym ujeciom nagosci (patrz takze Clark. jest w istocie zaproszeniem dla meskiego spojrzenia. 1981.9 znajdziemy diagram przedstawiajacy pojeciowa strukture informacji w sporach pracowniczych wraz z komentarzem grupy badawczej z Glasgow University. Ina zakonczenie wtasnie na przykladzie telewizji chcemy pokazac. 84) do modernistycznych wiaze sie z powstaniem pod koniec XIX wieku nowych typow posiadania i reprezentacji towarow. ktory . My jako przyklad wezmiemy toczone w drugiej polowie lat siedemdziesiatych spory miedzy pracodawcami a robotnikami przemyslowymi. ze okreslone formy reprezentacji jak realizm (np. Oczywiscie nie przeczy to temu. Szczegotowo analizujac uzywane slownictwo. i nie wypady ich ani ataki feministyczne (s. proinose kobiet przejawia si~ w ich oczekiwaniu na spojrzenie i tak dalej. To dla niego postacie przyjmuja na siebie role aktu. ze stanowi nie tylko jeden z elementow przekazu kulturowego (jak tekst). do ogladania przez mezczyzn i podczas gdy one Sq pasywne.bedac ciagle ubrany . ze robotnicy stwarzaja problemy dyrekcji i krajowi.1 J~zyk a spor rniedzy pracodawcami i pracownikami Telewizja szczyci sill tym.3). W tym przypadku chodzi 0 spoleczenstwo i kulture. w Ambasadorach) dominuja i rozwijaja sie w sporeczenstwach 0 szczegolnych cechach. Mozna wysunac ogolna teze. Niemniej jednak zdaniem Bergera naga postac stala sie 0 wiele mniej wazna w sztuce modernistycznej. Przedstawiano je jako konflikt miedzy dwiema stronami. nie ulega jednak wqtpliwosci. 1996).widz przed obrazem .Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 106 Dalej zas Berger pisze: W wypadku przecietnych obrazow nalezacych do tradycji malarstwa europejskiego zasadniczy protagonista aktu .negatywne. Takie przedstawienie nagosci. 453) sposobow reprezentacji (s. s. ze jej serwisy informacyjne Sq budowane z troska 0 neutralnosc. strajk gornikow brytyjskich w roku 1984 i AIDS. Wszystko w obrazie adresowane jest do niego. Kobiety na tych obrazach Sq pasywne i bezbronne (Parker. Zaj~to si~ bardzo roznorodnymi aspektami funkcj. W A propos 2. 1985).4). W niniejszej sekcji niektore z konkretnych form reprezentacji w sztuce powiazalismy z problemami wiadzy (s. ze .6. patrz sekcja 9.rozsadnie". ze jest to mezczyzna. robotnikow .6 Telewizja i reprezentacja Wiele szczegotowych badan reprezentacji poswieconych zostalo telewizji. . przed obrazem. ktore postawily t~ teze pod znakiem zapytania.nigdy nie zostaje namalowany. wojne Ialklandzka. ie juz sam jezyk . Wszystko musi sie jawic jako konsekwencjajego istnienia. 401) Pracodawcy zatem wystepowali z ofertami i postepowali . Pollock. ze takie formy reprezentacji nie s'" zarezerwowane dla wybitnych dziel malarstwa olejnego. s. ze ogladanie telewizji staje sie zajeciem samym dla siebie. Oprocz generalnych studiow prowadzono tez analizy bardziej specjalistyczne. podczas gdy pracownicy wysuwali nierozsadne "iqdania". 148).ofertom" dyrekcji zawsze przeciwstawiaja sie "zqdania" robotnikow i ze w ogole rzeczowniki i czasowniki okreslajace poczynania pracodawcow byly pozytywne. lecz takze jest bardzo waznym skladnikiem iycia codziennego.onowania telewizji (patrz Abercrombie. jak splataja sill kwestie stanowiace dwoisty temat niniejszego rozdzialu: formy reprezentacji i sprawowania wiadzy. co w bardzo oczywisty sposob wynika z dorninujacej wspoiczesnie roli telewizji w sferze reprezentacji i komunikacji. na przyklad okazalo sie. 2. W badaniach kulturoznawczych silny nacisk polozono na "plywanie" w programach telewizyjnych (Williams. a przede wszystkim spotykamy je na okladkach tabloidow oraz w reklamach. Zakiada si~ przy tym. 1987). Takze feministyczne podejscie do sztuki zaowocowalo krytycznym i nowatorskim ujeciem reprezentacji ciala kobiecego (Parker. co ilustruje przykladem obrazu Maneta Olympia. Od polowy lat siedemdziesiatych XX wieku Glasgow University Media Group podjela systematyczne badania. a takze. reprodukujac gotowe juz wzorce kobiecosci i meskosci: kobiety Sq obiektami. 2. On jednak. ruchy pokojowe lat osiemdziesiatych. mowi Berger. ze nadal mozna ogladac tylko wybrane programy i ze telewizja moie bye tylko bodzcem do innych zaj~e i ich narzedziem. ze wiadomosci telewizyjne w jednej informacji wiqiq kilka roznych tematow. 1981. a w jego opisie korzystano z bardzo waskiego zbioru slow. a nie wyzwaniem (por. Mamy z nimi do czynienia wszedzie we wspolczesnej kulturze masowej. Sq biernymi obiektami meskiego spojrzenia (Mulvey 1981. ani rozwoj modernistycznych i postmodemistycznych (s.

UZywane kategorie umozliwiaja dokonanie tylko najprostszych rozroznien i nie pozwalaja przedstawic toczacego sie sporu jako procesu dochodzenia do korzystnego dla obu stron rozwiazania. ustepstwa groiba. [eszcze mniejsza jest mozliwosc wypowiedzenia zasadniczej roznicy wartosci wyrastajacej z odmiennosci interesow klasowych. szczeg6lnie status przedstawianej osoby decyduje 0 sposobie jej reprezentacji. ze nie wystepujac jawnie jako rzecznik rzadu czy pracodawc6w. s. podobnie s'!.W!XNfAI)T:i = klopoty i trudnosci ._~~!. ii powszechne jest przeswiadczenie 0 klasowej dyehotomii. ze naukowcy i akademicy sq.:. Rozmowy z robotnikami najczesciej przeprowadza sie wtedy. zarazem jednak konotacyjnie sugeruje autorytet i dominacje.c. co kaze podejrzewac. Z przeprowadzonyeh w maju 1974 roku badari Gallupa wynika._ ':'. profesora nigdy nie indaguje sie na uniwersyteckim parkingu.9gg ~j __ Badacze z Glasgow zwracaja r6wniei uwage na to. co grozne). 186-187) Pojeciowa struktura informacji Wszystkie te roznice. Moie to oznaczac (czy denotowac) ich uczonosc. gdyby wywiad z nauczycielem akademickim przeprowadzic w momencie.. (Glasgow University Media Group. ze takie wizualna strona informacji byla specyficznie spolaryzowana. ezy w Wielkiej Brytanii istniejewalka klas.otkanfa:"'f"o·zmo~ . Ten swoisty dobor pojec staje si'l tym bardziej znaczacy. Charakterystyczna rzecza jest r6wniei to.':'-:.. korzystna dla klasy dominujacej wizje rzeczywistosci. Uiywany [ezyk zaklada jednolite pole odniesien tak spolaryzowane. gdy oddaje sie ona czy on jakiemus innemu ze swych rutynowych zaj~c lub gdy znajduje sie w jakims innym ze swych codziennych miejsc. a pracodawcy stawiaja i'l.dania i upieraja sie.2) funkcjonowanie wiadomosci telewizyjnych na tym wlasnie by polegalo. polaryzujac..9_T.- PRACODAWCY I ·'-. zgoda porozumienie Poieciowa struktura informacji !. maja podobne logo. przy wszystkich roznicach miedzy kanalami i stacjami telewizyjnymi . gdyi w proeesie przekazu gdzies wyparowuje.. Wielokrotnie zwracano uwage.._R.:"~ L~~(.:~1_:p~".:. propozycja . ii walka ta nie pojawia si'l na ekranaeh telewizorow. odpowiadaja ze tak..\7''i "ROKOWANrAA "<:'0'-_.:Q~..:.g. ze robotnicy wystepuja z ofer- ROBOTNICY Dwie strony sporu F:F. Na diagramie widac. majacych konotacje tylei niejasne.. upor grozba. Dominujace tutaj przeslanki wartosciujace ograniczaja uiycie pojec przyczynowych i interpretujacych (takich np.h . umowa.:. kt6re tlumaczylyby postawy w kategoriach "opozycji klasowych". ama. W przeciwnym razie daloby si~ tez powiedziec. 1980. daj'!. dani z'l. ze okreslone typy wizualnej reprezentacji s'!. ze najnowsza praca Moorhouse'a o politycznej swiadomosci Brytyjczykow i ich pogladach na klasy ujawnia. systematycznie j'!. '.. ich zalamania i rozwiazania sporu. najczesciej pokazywani na tIe regalow z ksiazkami. iz w ten spos6b na przyklad wiadomosci telewizyjne konotacyjnie odwoluja sie do przekonania 0 ich neutralnosci. zorganizowane. gdy opuszczaja miejsce pracy. ze kontrola sprawowana przez pracodawcow jest zasadniczo dobra. a nie kategoriach "militarnych"."c''7"'.~~9.w podobny spos6b sygnalizowane.6~. propozycja dyskusje ---------r-------! I I I I I I I I I I I I I . . ii 60% respondentow uwazalo. przemilczenia i znieksztalcenia najlepiej moina oddac w diagramie charakteryzujacym pojeciowa organizacje informacji 0 sporach. a vi badaniaeh "Daily Telegraph" z tego samego roku odsetek badanyeh zgadzajacych sic< wynosil62.Teoria kultury 108 Komunikacja i reprezentacja 109 tami i ida na ustepstwa._<. f 0 erta. a wrecz podkreslajac swa neutralnosc. Tymezasem j'lzyk informaeji sprawia.r. Te skojarzenia mogtyby ucierpiec. ze toezy si~ walka klasowa.~ __ ~ t_::~':"'DiWANfA--'. jakie terminy najczesciej wystepowaly w fazach podjecia rozm6w. a obok ukladu czasowego moina tu tez dostrzec okreslona logike. Ideologiczne (patrz definicja 2.PAy. I ! chec przerwy w pracy kierowania strajk paraliz =? iadnych danych [ZAK01fCZENIE': nagroda. Ludzie spytani w kontekscie polityeznym.

funkcje pelnia np. do powiedzenia na temat grup okreslonych plciowo. to co tego typu analizy (czesto eksponujace przede wszystkim kwestie ekonomiczne) majl!.gl~biej": przez spoleczne (klasowe) relacje. ze poszczegolne grupy spoleczne (a zwlaszcza klasy spoleczne] maja charakterystyczne dIa nich systemy przekonafi.dkowe" czy przekonania "zrozumiale same przez sie". Ogolnie mozna wiec powiedziec. Po drugie. gdyi tworzone sa. ie ideologie zaczyna si~ rozwazac nie tylko w zwiazku z klasami. Poniewaz zaklada si~ tutaj. w sposob systematyczny zwiazane z konkretnymi. 4. tzn. ktora . 120). rasowo. co zarazem oznaczalo. zostali nabrani. formy spedzania wolnego czasu. rzeczywiste konsekwencje.cego w powietrzu" . Tyle ze taki sposob ujecia ideologii rodzi rozne trudnosci. jesli tak. Skoro jednak warunki te sa. one systemami idei wtasciwych danej klasie. Althusser. Ich rzeczywisty interes klasowy zostal przed nimi ukryty.faktu. podanego wyiej rozumienia ideologii. • ideologie jako system idei konkretnej grupy spolecznej • ideologie jako system iluzorycznych przeswiadczefi. ktorych z ignorancji moze wyprowadzic dopiero awangarda wizjonerskich teoretykow. w komunikacji. przez klasy w. idee ujmujac nie jako cos . Sklonni solcalol reszte ludzi (klasy) traktowac jako . jak powstaja one w jezyku. 25) podkresla w swej ksiazce. podobnie jak zroi- Ideologie jako system idei konkretnej grupy spoiecznej Marksizm twierdzi.lecz jako pisane i wymawiane slowa. ktore okreslaja znaczenia i je interpretuja. ktorzy mowia 0 "falszywej swiadomosci". proba ujecia idei w kategoriach wtadzy (5. 1989) teoria marksistowska (5.por. Idee i ich systemy.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 110 111 Definicja 2. a mniej dla innych. nigdy zas sobie. 1981. maja. odmienne.Mysli klasy panujacej sa. Althusser. 50). w kazdej epoce myslami panuja. bowiem jego uzasadnieniu (taka. ie ideologia (system idei) jest ksztaltowana przez cos lezacego . nia swiata wystarczy ujecie go w kategoriach klasowych? [esli nie. Fakt. np. sil~ duchowa" (Marks. gdyi odslania si~ ich pewna mnogosc. ie prawdziwa swiadomosc klasowa odpowiada obiektywnej materialnej podstawie. odsyla do drugiego skladnika znaczeniowego marksistowskiego rozumienia ideologii. W istocie te mysli czy idee stanowia wainy element panowania klasowego. Teza taka jest konsekwencja po pierwsze. w ktorych . zgodnie z ktorym 51!. w spoleczenstwie szwedzkim ideologie postepu i tradycji. aby ideologie mialy bardzo konkretne. 123). ze ta klasa. mat e ria Ina" stanowi zarazem jego panuja. gdyi zamiast tajemniczo jakos "wil!.3). s. ktorzy znajol Prawde. ie ideologia rownie dobrze moze bye jakas rozbudowana koncepcja polityczna. Ideologie jako system iluzctycznycb przesunadczen Skoro ideologie maja swe korzenie w stosunkach spolecznej nierownosci. Argumentacja za taka.zdroworozsa. ie maja . gtosili. 1984). 1975.2 Ideologia Teorie ideologii sa. powiedziec. ich wzajemnych spolecznych oddzialywaniach. a po drugie . ze jest to bardziej korzystne dIa jednych klas. sledzono teraz. sluia.bujajl!. Najpelniej rozwinieta zostala (patrz Williams. por. ci. Thompson. ze na iywione przez ludzi idee oddzialuja tez szkola. Poddajac radykalnej krytyce idealizm (zatem stanowisko uwazajace idee za glowny czynnik zycia spolecznego). klasy roinia. Mowiac bardziej kolokwialnie. jest forma falszywej swiadomosci klasy panujacej. Raymond Williams (5. si~ swym usytuowaniem w ustroju i zyciu spolecznym. Uwage skupiono w nich przede wszystkim najezyku. media. Jak to ujmuje Janet Wolff: "Zywione przez ludzi idee i przeswiadczenia sa. militarnym i ekonomicznym interesom klas panujacych. ie idee nie maja niezaleinego istnienia. ludzie iyjl!" a takie przez formujaca te stosunki ekonomiczna organizacje spoleczeristwa. ze w ujeciu marksistowskim mozna mowic 0 ideologii w dwoch znaczeniach. zawsze wytykajol jol innym. Willis. Nie przeszkadza to jednak. czy do zrozumie-. wiekowo. w reprezentacji. seksualnie? W odpowiedzi na takie i podobne watpliwosci w latach siedemdziesiatych i osiemdziesiatych XX wieku zaczely licznie powstawac coraz bardziej skomplikowane i trudne prace teoretyczne 0 relacjach miedzy ideami a wladza (por. jak<\ w reprodukcji istniejacego ukladu klas odgrywa edukacja. 1971.2. 1977).cymi.ca. to niepodobna jui mowic 0 jednej dominujacej ideologii. ktora jest w spoleczenstwie panujaca sila.powinna" nie bye podzielona. ideologie. ktorych beneficjantern jest klasa panujaca Uest wiele prac na temat roli.50). to w sposob znieksztalcony reprezentuja prawde. teza zostala przedstawiona miedzy innymi przez Karola Marksa i Fryderyka Engelsa w pracy Ideologia niemiecka. swe korzenie w materialnych warunkach iycia danej klasy (i jej stosunkach z innymi klasami). 5. podobnie jak ukryte zostaly rzeczywiste interesy klas wyzyskujacych Imozna np. w efekcie czego pewnym grupom idei przypada w udziale rola dominujaca.zac' idee z grupami spolecznymi i ewentualnie oceniac ich "prawdziwosc" lub . ktory sluzy politycznym.intelektualnych prostaczkow".falszywa swiadomosc". a okreslanych przez jej pozycje w stosunkach spolecznego wyzysku. materialnymi warunkami ich iycia" (Wolff. ze nacjonalizm. a takze reprodukcji nierownych stosunkow spolecznych.faiszywosc'. Engels. wiec 0 ludziach myslacych winny sposob powie sie. czy na pewno uda si~ tak latwo i prosto powiazac klasy z ideologiami? Po trzecie. 1971. Odslonii sie znacznie bardziej skomplikowany obraz. Marks zamyka to w slynnej frazier . lecz zjednoczona w skali miedzynarodowej}. a zarazem wskazuje. jak i na pol tylko uswiadamiane przeswiadczenia . gdyi przemawiaja one za koniecznoscia kapitalistycznej modernizacji . wyznaczaja one bowiem "mapy znaczeniowe". Po pierwsze.

ktore podejmuja problem zwiazku znaczeri z wtadza (por.lCOnej biezacym problemom traktuje wprost i doslownie. w zaleznosci od przypadku. [ako takie musza zostac zaszyfrowane przez tych. Miziftski. 1980. 136). (198Sl. Prawodawcy i tiumacze. J. Na przyklad szeroko rozpowszechniony system idei dotyczacych natury. ma zawil. utrzymaniu stosunkow dominaeji" (Thompson. a ktory Program jako dyskurs znaczacy ~ ( Pola wiedzy Kodowanie struktury znaezeniowe 1 Lektury poleeane przez polskiego wydawef( Bauman. a wszystkie teksty w ogole. J. ktorzy bronia tego pojecia. w jakim zostai zaszyfrowany. powiemy.negocjacyjny" i "opozycyjny" (tamze. E. ana dodatek moze bye roznie zdekodowany (odszyfrowany) przez odbiorcow.!:da- nia. Cambridge: Polity. rozszyfrowujac komunikat zgodnie z kodem znaczeri. ze pracodawcy skladaja oferty i wystepuja z propozycjami. Mannheim. ie programy telewizyjne w szczegolnosci. a ktore okresla jako "dominacyjno-hegemoniczny". W eseju Encoding/decoding (1980) Hall dowodzi. podczas gdy robotnicy tylko wysuwaja i. Hunt. 1980). Nawiazujac do wczesniejszego przykladu: odbiorca uzna. ze d z i a 1 a on w o b r e b i e kodu d o m i n u j a c e g o. 374). ktorzy uczestnicza w ich produkcji. w jakie znaczenia prezentuja swiat w spos6b korzystny lub niekorzystny dla konkretnych grup spolecznych oraz jak grupy te mega wplywac 113 (5. (Hall. ezy to nader ehwytJiwych sformulowaniach dojrzec narzedzia sprawowania wladzy i maskowania tego (Eagleton. 137) na utrwalanie i zmiane owych znaczen. na jakie znaezenia sluia. Hall dowodzi. (1998). Ideologia i utopia. dlatego pojawily si~ watpliwosci. ie tekst telewizyjny. Giebultowski. Szkice 0 ideoloqiach. aby ezy to w bardzo abstrakcyjnych. wskazuja. jak kaida calosc zbudowana ze znakow. 136-138). Dalsze lektury Eagleton. Thompson. Zwiazek ze stosunkami wladzy polega na sposobach.10. (1991). Kody s. 1980. 130) Infrastruktura teehniezna Kodowanie i dekodowanie. . (1984). Nie moina jednak na nie spogladac jedynie od strony teoretykow informacji. 0 ktore toczy sie walka i ktore podlegaja zmiaoie. \ Pola wiedzy Stosunki produkeji 2. zarazem jednak w sposob mniej lub bardziej efektywny. Taki sposob myslenia jest pokrewny innym teoretyeznym koncepcjom. London: Verso. Dekodowanle struktury ~ znaezeniowe 2 \. naleiy traktowac jako "znacz'!:ce dyskursy". (Zr6dlo: Hall.s. dekodowanie i ideologia Badania mediow zaowocowaly miedzy innymi dokladniejszym okresleniem i operacjonalizacja niektorych podstawowych pojec wiazacych sie z ideologia.!: budowe. Hall zebrai to w diagramie przedstawionym na ilustracji 2. 1984. W omowicnych wczesniej jezykach strukturalizmu (s. 52). Krakow: Krakowskie Towarzystwo Wydawnicze. [ak ujmuje to Thompson: "Moim zdaniem studiowanie ideologii to badanie sposobow. Przy stanowisku dominacyjno-hegemonicznym (s. s. War· szawa: IFiS PAN. Ideology: An Introduction. Znaczna role odegralo w tym dzialajace w Birmingham Centre for Contemporary Cultural Studies (s.!:zjawiskami spolecznymi. ezy pojecie ideologii nie stale si~ jui zbedne.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 112 nicowana wielosc spolecznych grup. A. "z ktorych moina przeprowadzac dekodowanie dyskursu telewizyjnego" (1980. Lublin: Test. s. Ci. Z. Chojnacki. a szczegolnie prace Stuarta Halla (s. (1992). ie taki jest dominujacy kod. Marksizm i literatura. a z drugiej ze sztywnym podzialem spoleezeiistwa ehociaiby na klasy (Foucault. 4).6. J.B. K. ie niesie one ze soba krytyeyzm. jako ze nazbyt wiaze si~ z uznaniem czegos za "prawd~" z jednej strony. s. maeierzyiistwa i iyeia domowego uzasadnial zaleznosc kobiet i jako korzystny dla mezczyzn by! przez nieh utrwalany. tlum. [esli widz znaczenie wiadomosci telewizyjnych czy audycji POSW1«. 1993).56) moina powiedziec. Hall mowi 0 trzech punktach widzenia. A. A. ktorego zawsze wiele potrzeba. 45) i semiotyki Stosunki produkcji Infrastruktura teehniezna Ilustracja 2. ii skladaja sie z kodow. Studies in the Theory of Ideology. s. T. Hertz. 132) akceptuje sie logike programu telewizyjnego. Kasperski. Purvis. tlum.10. wedlug ktorego buduje sie informacje na przyklad 0 sporach pracowniczych. (1989). a takie rozszyfrowane przez odbiorcow. Ceynowa.2 Stuart Hall: kodowanie. zostal zaatakowany i podwaiony przez kobiety. Praktyka dziennikarzy telewizyjnych dowodzi. Warsza· wa: PWN. . Williams. 114). tlum. R. dyskurs. 1991. s.

Zapal do pracy zespolowej wyrazil w licznych publikacjach. gdzie najbardziej inspirujace dla innych byly wskazywane przez Halla zwiazki l'lcz'!:ce ideologie (5.. Bio ram 2. W 1964 roku obj'll stanowisko zastepcy Richarda Hoggarta. (red. co znaczy. Zwiazki z ruchami lewicowymi zwrocily uwage Halla na kulture masowa.czy w sobie elementy adaptacji i opozycji: akceptuje najrozleglejsze (najbardziej abstrakcyjne) definicje. Informacje sa najczesciej tworzone i odbierane w ramach kodow: dominujacego i negocjacyjnego. analizowal go i krytykowal. London: Routledge. w ktorych podnosil takie kwestie zwiazane z mediami i komunikacja. 453). By! jednym z pierwszych dzialaczy lewicowych.) (1976). Zwiq. co stale si~ tei okazja do refleksji nad stanem wiedzy o kulturze. Hall pochodzi z klasy sredniej. analizowal kwestie "rasy" i "to:isamosci" (5. 137) 115 Thatcherism (1983) oraz New Times (1989). 137-138). Jefferson. Chen. inspiracja. Polemizujac w latach dziewiecdzieslatych XX wieku z postmodernizmem (5.-H. jakiej udzielal innym. T. (Hall. Odwolujac sie do koncepcji Halla oraz socjologa Franka Parkina (1973). (1978). Hall. s. 256). S. W 1968 roku zostal dyrektorem osrodka. Co wiecej. 1980. ze pojedyncze aspekty informacji nie s'!. a takze bedaca efektem zespolowego wysHku praca Resistance through Rituals (1976).tym polu. opuscil Jamajk~ w 1951 roku.) (1996).zal si~ z lewicowymi nurtami politycznymi i w roku 1960 zostal redaktorem naczelnym "New Left Review". Kod negocjacyjny moze sie pojawic juz w ramach takiego samego odszyfrowania informacji. Trescprzekazu medialnego jest skomplikowana. ktorej poswiecil napisana razem z Paddy Whannel ksi'l:ikc:: The Popular Arts (1964). Na przyklad. kt6re stanowia odstepstwa od owych og61nych regul. Temat ten rozwijal w wielu artykulach.. zarazemjednak Sol tak organizowane. D. potwierdzii istnienie roznych stanowisk interpretacyjnych w r6inych grupach spolecznych (patrz takie Abercrombie. Powstala w ten sposdb koncepcje "autorytarnego populizmu" zaprezentowal w pisanych we wsp6lpracy z Martinem Jakiem ksiazkach The Politics of Hall. London: Hutchinson. ktora zajmowala sic::subkulturami. Przekazy bynajmniej nie kopiuja po prostutych wzorc6w.. adekwatne. 1998). aby podjac studia w Oksfordzie. kt6rej by! wspotautorem (1978). w badaniu odbioru brytyjskiego programu komentujacego najnowsze wydarzenia "Nationwide". wiadomosci telewizyjne i biezace komentarze. Longhurst.zdrowego rozsadku". S. K. gdy wlasne doswiadczenie podszeptuje. a takie nieustannym sledzeniem zwiazkow miedzy polityka a powstawaniem wiedzy. 1980. gdy otrzymal katedre socjologii na Open University. czego efektem byla miedzy innymi ksiazki Policing the Crisis. Policing the Crisis: Mugging. z r6inych wzgledow uznawanym za niezmiernie wazna postac we wspolczesnych badaniach nad kultura do ktdrych przyczynil sie wlasnymi pracami. kt6rzy zdecydowanie wystapili przeciw thatcheryzmowi. co sie okresla mianem . 1932) Stuart Hall jest pochodzacym z Jamajki intelektualista i dzialaczem politycznym. s.2 Dalsze lektury Stuart Hall (ur. Morley. Owe teoretycznie opisane punkty widzenia Morley zbadal empirycznie (1980). Critcher. jak fotografia prasowa.. W dalszym ciagu pozostaje wazna postacia w badaniach nad kultura. w ktorych wystepuje jako wspolautor czy redaktor.. Przy opozycyjnym punkcie widzenia dominujacy uklad znaczen zostaje odczytany. the State and Law and Order. Trudno przecenic wplyw Halla w tej dziedzinie. Jefferson. Roberts. Takie hegemoniczne rozumienie swiata i jego reprezen- . 110) i wladza (s. 110) z tozsamoscia i kultura. jak tei rozpoznania sil decydujacych 0 ich przemianach. London: Macmillan. Resistance through Rituals: Youth Subcultures in Post-war Britain. wyrainie inspirowanych przez Althussera i Gramsciego (s. funkcjonowanie czasopisma "Picture Post". 374). podczas gdy na poziomie sytuacyjnych konkret6w trzyma sie wlasnych zasad. przede wszystkim subkultura hippisowska. ze odbiorca w szczegolowych kwestiach moze sie nie zgadzac z otrzymywana informacja natomiast akceptuje podstawowy uklad znaczen.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 114 w znacznym stopniu ksztaltuje we wspolczesnym spoleczenstwie to. Dekodowanie negocjacyjne l'!. B. aby ostatecznie reprezentowac swoista wizje swiata i jego konstrukcji. szczeg61nie w czasach dziaialnosci w Centre for Contemporary Cultural Studies w Birminghamie Hall wychowat generacje badaczy. i996. 60). T. Interesowal sie problemami rasowymi. kladac nacisk na znaczenie niedogmatycznego marksizmu dla zrozumienia struktury wspolczesnych spoieczenstw. a odszyfrowanie informacji dokonuje sie "na zupelnie niezgodny z nim sposob" (Hall. dyrektora nowo powstajacego w Birminghamie Centre for Contemporary Culturar'Studies (s.63 Telewizja: ideologia. odwolujac si~ do pomyslow i pojee Gramsciego. 120). (red. tyle ie wprowadza tez mozliwosc niezgody. Stuart Hall: Critical Dialogues in Cultural Studies. J. 2. dyskurs i wladza Hall i Morley stosuja nader wyrafinowane podejscie do zwiazku informacji prezentowanych przez media z ideologia (s. ale wiaze sili: z uksztaltowanymi wzorcami dystrybucji wladzy i wplyw6w. Abercrombie.• Clarke. C. Watki teoretyczne rozwijal w tekstach poswieconych ideologii. ktorym kierowal do roku 1979. ktorzy dzis naleza do najbardziej aktywnych na.

interpretacja. (2002). ktor. ktory nieideologiczny w kategoriach klasowych.]. niz przyjmuje to Hall i jego zwolennicy. Sytuacje te Hall wraz ze wspolpracownikami przesledzil w Policing the Crisis (Hall i in. Rekapitulacja W • • • rozdziale niniejszym zajelismy sie: znaczeniem jezyka i komunikacji oraz ich zwiazkiem z problemami wladzy. nie ehodzi 0 jakies uboczne. Klein. zwlaszcza w ujeciu strukturalistycznym i semiotycznym. pokazujac. jak panika moralna (por.. ze reprezentuje on ezy koduje swiat.zdroworozsadkowego podejscia do rasizmu. niz sklonny bylby przyznae nawet najmniej dogmatyczny marksista.!:one odbierane.zdrowo. A. a takze powstajace na tym tle konflikty. lecz konstrukcji. az po stanowiska.a wtedy natarczywie narzuea sie pytanie. Szuster. to zas otwiera perspektywe na wielka roznorodnosc form wiazania tekstow i dyskursow z poszezeg6lnymi aspektami wladzy (patrz rozdzial 6). M. I tak jest zupelnie mozliwe. Ogolnie rzeez ujmujac. Izabelin: "Swiat Literacki". Pustula. Ostatnie prace sugerujq.pewien prawdziwy stan. w pracach Morleya (1992) czy Halla (1996). To kwestionuja niektcrzy krytycy. Reklama: przekaz. ze tekst powstaje zawsze dyskursywnie i dlatego trzeba go oceniac w kategoriach nie reprezentacji (gdyi on wiasnie nie reo prezentuje). W konsekwencji wyeksponowania pojecia dyskursu uwaga przenosi si~ z reprezentaeji i problemu jej adekwatnosci ezy falszywosci na sposoby. 1992). kt6ra zaklada. ktory daje sie jakos ustalic niezaleznie od reprezentacji. a oddzialywanie tekstu na odbiorcow . 84). W ten sposob ukazane zostaje ideologiczne funkcjonowanie mediow. Warszawa-Wrodaw. zarazem bylby wysoce ideologiczny w kategoriach rasowych. natura reprezentacji w telewizji i sztukaeh plastycznyeh oraz jej zwiazkiem ze zmianami spoleeznymi i dystrybucja wladzy. ktore prezentuja obraz swiata dzialajacy na korzysc dominujacych grup.7 Podsumowanie: reprezentacja i konstrukcja Na poczatku rozdzialu wprowadzilismy pojecie »reprezentacja« i wspomnielismy o zwi'!:zanych z nim problemach. no choice. ze tak iywe i burzliwe tocza si~ dyskusje wokol uiycia jezyka i stosowanych klasyfikacji. ze w odpowiednio skomplikowanych tekstach niektore kody moga peinic funkcje ideologiczna ale mega w nim tei wystepowac kody nieideologiczne alba wypelniajace funkcje ideologii na odmienne. 2. no logo. H. a powiadajacy. gdy toczy si~ dyskusja nad uzyciem terminu "Miss" czy stosowaniem siowa "Murzyn". z drugiej . dla ktorego reprezentacjajest tylko czesciowa. ale w formie przekonan . Zgodnie z koncepcja dyskursu trzeba by powiedziec.!: tei teksty marksistowskie. najczesciej czerpiacy inspiracje od Foucaulta.jeszcze bardziej skomplikowane. to jednak sugeruje. w jakie teksty kenstruuja dyskursy oraz w jakie S. dla ktorych sarna kwestia reprezentaeji jest wq. Zwiazkami miedzy reprezentacja a wladza (zwlaszcza w kontekScie klas i ptci) zaja! sill John Berger w Sposobacli widzenia (1996).tpliwa. na czym polega komunikacja. (2004). jest praca Terence'a Hawkesa Strukturalizm i semiotyka (1988). ze zatem z jednej strony mamy gotowy tekst. . Nie nalezy przeto sie dziwic. 1978). Pratkanis. co widac np. Dalsze lektury Znakomitym wprowadzeniem do kwestii jezyka i reprezentacji. Barker. produkcja a odbiorem tekstu s. ie tekst jest bardziej zlozona caloscia. ii jezyk nie odzwiereiedla ani nie reprezentuje. Problematyka dyskursu poja'wia sie tez w najnowszych. a wtedy cz~sc formulowanych przeciw nim zarzutow traci na sile. To radykalna wersja tezy. Niektorzy z autorow postmodernistycznych czy poststrukturalistycznych posuwaj.zdroworozsadkowym" rasizmem angielskim (por. lecz 0 kluczowe kwestie spoleczne i polityczne (patrz rozdzial 6). ze istnieje rzeczywistosc. Takie marksistowskie podejscie ostatecznie zaklada. tlum.!: 0 wiele bardziej przypadkowe. K. odbior.Teoria kultury Komunikacja i reprezentacja 117 116 tacji jest korzystne ella uprzywilejowanych grup. kt6ra jest reprezentowana w mediach w sposob wypaczony. Przy takim podejsciu szczegolnego znaczenia nabiera koncepcja dyskursu. Radzicki.!: jednak przyjmuj. przez ujecie marksistowskie. W istocie. John Fiske ijohn Hartley semiotycznie analizuja telewizje w Reading Television (1978). leez konstruuje.na przyklad . a poczynione tam uwagi Fiske samodzielnie rozwinal w Television Cultu- re (1987). Istnieje niebezpieczeristwo. ze tekst bedzie konstruowal dyskurs. No space. ie zwiazki miedzy struktura. rozsadkowych" podziela je wiekszosc ludnosci. Na przyklad w nadawanym w BBe serialu "Our Friends in North" przedstawione zostaly problemy klas i nierownosci w Wielkiej Brytanii od lat szescdziesiatych XX wieku. natomiast zupelnie nie byly w nim obeene inne kwestie polityezne (a zwlaszcza rasowe). Wydawnictwo Naukowe PWN. trudne do porownania i wspolnego zaklasyfikowania sposoby. ze tyle uwagi przywiazuje si~ na przyklad do nazewnictwa. ktora moze zainspirowac do wlasnych analiz. Mamy nadzieje. tlum. Wiek propagandy. nojobs. ze swiat jest w istocie zbudowany z obrazow i dyskursow i to one maja stanowic rzeczywistosc. To jeden z najbardziej rozbudowanych efektow marksistowskiego stanowiska w teorii reprezentacji (s. ze staly sie one lepiej zrozumiaie w trakcie omawiania jezyka i innych konkretnyeh form reprezentacji. drugorzedne kwestie. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN. N. Klasyczna praca poswiecona reklamie jest ksiazka Judith Williamson Decoding Advertisements: Ideology and Meaning in Advertising (1978). (2004). ze samo to pojecie ulatwia zbyt szybkie przejscie od analizy struktury pojeciowej tekstu medialnego do jego implikacji w postaci . problem jednak z nim zwiazany polega na wykorzystywanym w nim pojeciu ideologii. semiotycznym podejsciem do interpretacji znakow i ich uiycia w reklamach.!: si~ do twierdzenia. rozdzial S] wzniecona w latach siedemdziesiatych przez diaboliczne informacje mediow wiaze si~ z przemianami w strukturze wladzy w spoleczefistwie brytyjskim i . naszkicowalismy przejscie od koncepcjijezyka. krytycznych wobec podejscia marksistowskiego badaniach z psyehologii spolecznej. Lektury polecane przez polskiego uydauce Albin.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->