BOG NIE JEST UROJENIEM

Zt.UDZENIA DAWKINSA
Autor Alister McGrath i Joanna Collicutt McGrath Wydawnictwo WAM

SPISTRESCI WPROWADZENIE DO POLSKIEGO WYDANIA WPROWADZENIE Z ODPOWIEDZ DAWKINSOWI 13 1. UROJENIAW SPRAWIE BOGA? 17 1. WIARAJEST INFANTYLNA 19 2. WIARA JEST IRRACJONALNA 23 3. ARGUMENTY NA ISTNIENIE BOGA? 25 4. SKRAJNE NIEPRAWDOPODOBIENS1WO BOGA 28 5. BOGLUK 31 2. CZVNAUKAZADALAKLAM ISTNIENIUBOGA? 35 1. GRANICE NAUKI? 38 2. NOMA I POMA 43 3. WOJNA NAUKI Z RELIGIA? 45 4. ZDERZENIE FUNDAMENTALIZMOW 53 3. JAKAJESTGENEZARELIGII? 59 1. DEFINIOWANIE RELIGIl 66 2. WIARAWBOGAARELIGIA 71 3. WIRUS UMYStU 77 4. NIECHzYJE MEM! 80 4. CZVRELIGIAJESTZLA? 87 1. RELIGIA PROWADZI DO PRZEMOCY 88 2. NADUzYwANIE IDEAt.OW 92 3. JEZUS I MJt..05CNIEPRZY JACIOt. 98 4. CHRZESCIJANS1WO I KRYTYKA RELIGIl 102 5. ODCZVTYWANIE STARE GO TESTAMENTU 103 6. RELiGIAAJAKOSCzYCIA 107 7. KONKLUZJA 112 ABP JOZEF zYCINSKI- BOG NIEPOJ~TY 115 1. NIEZGODAFILOZOFOW 116 2. ROZUM I TAJEMNICA 119 3. PRZYRODNICZV SZLAK PRAWDY 120 4. ODSZUKAC RZECZVWISTEGOBOGA 123

WPROWADZENIE DO POLSKIEGO WYDANIA To dla mnie wielka przyjernnosc i zaszczyt moe osobiscie przedstawic rnoja ksiazke polskiemu czytelnikowi. Oto w swej pracy zatytutowanej 86g urojony Richard Dawkins najbardziej znany wspolczesny ateista brytyjski - usituje wykazac, ze wszyscy wierzqcy w Boqa padli ofiara niebezpiecznego urojenia. Dawkins kieruje ostrze zjadliwej krytyki

przeciwko religii w og6le, w szczeqolnosci zas - przeciw chrzescjanstwu, Na kartach niniejszej ksiazki podejrnuie wraz z zona drobiazgowq krytyke antyreligijnych argument6w Dawkinsa, zwracajqc szczeg61nq uwaqe na ich podstawy naukowe, kt6re okazujq si~ bye zaskakujqco stabe. Naszym zdaniem zwykta niernoznosc intelektualnego podbudowania wysuwanych hipotez zmusza Dawkinsa do przyjecia wysoce agresywnego tonu, lekcewazaca zas argumentacja rnaskowac ma rozliczne luki w logice jego rozumowania. Mamy nadzieje, ze lektura naszej pracy dostarczy Panstwu radosci, a zawarta w niej analiza okaze si~ przydatna. Warto zauwazyc, ze argumenty Dawkinsa spotkaty si~ z ostra krytykq zar6wno w Wielkiej Brytanii, jak i Stanach Zjednoczonych, zwtaszcza ze strony innych ateist6w. Ateizmowi coraz powazniej zaqraza opinia nietolerancyjnosci, intelektualnej arogancji oraz niernoznosci wlasciweqo i po-

wazneqo podiecia zagadnien religijnych. Nie dziwi wiec chyba, ze wielu ateist6w wyraza powazne zaniepokojenie z powodu szk6d wyrzqdzanych ich reputacji przez Boqe urojonego - pr6bujq zatem zdystansowac si~ do owego dogmatycznego manifestu ateistycznego fundamentalizmu. Bye rnoze niepokoi ich fakt uswiadarniania sobie przez opinie publiczna, ze ateizm rnoze bye r6wnie dogmatyczny, cenzorski i nietolerancyjny, jak najgorsze oblicze religii. Polskich czytelnik6w wzburzy zapewne nieurniejetnosc dostrzezenia przez Dawkinsa dogmatyzmu i negacji wolnosci charakteryzujqcych t~ forme ateizmu, kt6ra przez dtugi czas przesladowala Polske, a kt6rej poteqa ostatecznie ztamana zostala po czesci dzieki oddziatywaniu Kosciola katolickiego i jego charyzmatycznego przyw6dcy Karola Wojtyty. Ciekawe zatem, czy 86g urojony rnoze okazac si~ samob6jczym golem ateizmu i w ostatecznosci przekonac wielu, iz ateizm sam opiera si~ na urojeniu? Alister McGrath Oxford University

7
WPROWADZENIE

Publikacjq Samolubnego genu w roku 1976 Richard Dawkins zdobyt sobie pozyqe jednego z najsprawniejszych i najciekawszych popularyzator6w nauki. Wraz ze swym arnerykanskirn kolegq po fachu, Stephenem Jay Gouldem, udato mu si~ uczynic bioloqie ewolucyjnq dostepna i zajrnujaca dla nowego pokolenia czytelnik6w. Zar6wno ja, jak i inni wielbiciele jego prac popularnonaukowych zazdroscilisrny mu klarownosci wyktadu, znakomitego wykorzystania pomocnych analogii oraz lekkosci stylu. Ostatnia jednak praca Dawkinsa wyznacza zupetnie nowy kierunek. 86g urojony czyni swego autora czotowym polernista ateistycznym, kt6ry kieruje totalna krytyke pod adresem wszelkich form religii1, a co wiecej, zamierza swych czytelnik6w nawracac, .Zalozony przeze mnie cel tej ksiazki zostanie osiaqniety, jesli kazdy religijny czytelnik, przeczytawszy jq pilnie od deski do deski, stanie si~ ateista'". Rzecz jasna, autor zdaje sobie sprawe, ze nie bedzie to zadanie tatwe; sam wszak zauwaza, iz .zatwardziali teisci" sa odporni na argumenty.

1 Richard Dawkins, B6g urojony, Hum. Piotr Szwajcer, Wydawnictwo CiS, Warszawa 2007. 2 Tamze, s. 17.

Jednakze fakt sptodzenia czterystustronicowej ksiazki oznajrniajacej, ze B6g to ztudzenie, sam w sobie jest niezwykle znaczqcy. Do czego taka ksiqzka jest jeszcze dzis potrzebna? Religia miata przeciez zaniknac cate lata temu. Od ponad stulecia czotowi socjologowie, antropologowie i psychologowie gtoszq, ze ich dzieci ujrza swit nowej ery, kt6ra na dobre porzuci .zludzenie Boga". W latach szescdziesiatych ubiegtego stulecia wyraznie nam powiedziano, iz religia odchodzi w nicosc, by zrobic miejsce swiatu catkowicie swieckiernu. Dla niekt6rych z nas deklaracje takie brzmiaty wspaniale. W poznych latach szescdziesiatych sam bytem ateista i doskonale parnietarn dziwny rodzaj ponurej przyjernnosci, jaki towarzyszyt mym oczekiwaniom upadku religii. Dorastajqc w Irlandii P6tnocnej, z pierwszej reki znatem napiecia 0 podlozu religijnym i towarzyszaca im przemoc. M6j wolnornyslicielski rozum podsuwat oczywiste rozwiqzanie problemu: pozbadzrny si~ religii, a napiecia i przemoc zostana w ten spos6b wykorzenione. Przyszlosc jawita si~ swietlana- i bezbozna, Od tamtego czasu zmianie ulegty dwie rzeczy. Przede wszystkim religia zademonstrowata udany comeback i stanowi tak istotny element wsp6tczesnego swiata, ze dziwne wydaje si~ samo rnyslenie, iz zaledwie 0 pokolenie wczesniej z tak wielkim przekonaniem gtoszono jej srnierc, Pisarz-humanista, Michael Shermer, najlepiej chyba znany jako przewodniczqcy Stowarzyszenia Sceptyk6w (Skeptics Society) i wydawca magazynu "Skeptic", zauwazyl to juz w roku 20003, z naciskiem wskazujqc, ze nigdy w catej historii tak wielki procent Amerykan6w nie wierzyt w Boga. B6g nie tylko nie umart - jak to
3 Michael Shermer, How We Believe: Science, Skepticism and the Search for God, Freeman, New York 2000, s. 16-31.

przedwczesnie ogtosit niemiecki filozof Nietzsche - ale wrecz nigdy dotad nie wydawat si~ tak zywy. Po drugie, choc to juz nie jest tak wazne, zmianie ulegta rowniez moja wtasna postawa. Chociaz w rnlodosci zywilern absolutne, narnietne przekonanie 0 prawdziwosci i ogromnym znaczeniu ateizmu, stopniowo zaczalern si~ przekonywac, ze chrzesciianstwo jest 0 wiele ciekawszym i znacznie bardziej fascynujqcym intelektualnie swiatopoqladern niz ateizm. Zawsze cenitem sobie wolnosc rnysli i zdolnosc do buntu przeciwko panujqcym ortodoksjom. Nigdy jednak nie przypuszczatem, dokad mnie moje wol nornysl icielstwo doprowadzi. Tak wiec, podazalisrny z Dawkinsem w diametralnie roznych kierunkach, choc w istocie z tych samych powod6w. Obaj [estesrny oksfordzkimi profesorami, kt6rzy pasjonujq si~ naukami przyrodniczymi. Obaj gorqco wierzymy w rnyslenie oparte na dowodach i jednakowo krytycznie podchodzimy do wiary, kt6rej brakuje wyraznych podstaw. Obaj pragniemy sadzic, iz zmienilibysmy zdanie w kwestii Boga, gdyby wskazywaty na to dowody. Jednakze na podstawie doswiadczenia i analizy tego samego swiata doszlisrny do radykalnie odmiennych wniosk6w na temat Boga. Por6wnanie

SWq intelektualnq podroz odbytem w kierunku doktadnie przeciwnym niz Dawkins. Innej odpowiedzi rnoze dostarczyc odniesienie tego samego srnieszneqo nonsensu tym razem do Dawkinsa. iz jego umyst zostal zawladniety przez wirus .a zalozenie takie Gould stusznie odrzucit jako nonsens.jednego z najprzystepniej szych pisarzy. pracujqc w oksfordzkim laboratorium. lstnieja dwie rnozliwosci. dlaczego pewni ludzie . jestem oblakany. kt6rym kierowat profesor George Radda. Obie rnozliwosci .wirus Boga" . ze nauki przyrodnicze . Powyzsze wnioskowanie rnoze bye [akas odpowiedziq na ten problem. jednak odkrycie chrzesciianstwa powiodto mnie ku gt~bokim studiom nad jego dziejami i rnysla.riiemaBoga"). Zrobitem doktorat z biofizyki molekularnej. Moze przernawiac do zatwardziatego ateisty. a co wiece].wirus Boga". jak przypuszczam. otumaniony i oszukuje samego siebie. jak i konwencjonalnymi wierzeniami religijnymi.lacznie z teoria ewolucji . Richard Dawkins. dlaczego miatbym obrazac inteliqencje moich czytelnik6w? 11 Poczqtki prawdziwej odpowiedzi leza w rnadrych stowach Stephena Jay Goulda. a moje rnozliwosci intelektualne ulegty wypaczeniu z powodu ich zawtaszczenia przez zarazliwy a zlosliwy . by stac si~ chrzesciianinern . Dlaczego miatbym obrazac Dawkinsa. ze stusznie uwazarn takich bezrnyslnych dogmatyk6w za niereprezentatywnych dla ateizmu. obecnie profesor Oksfordu kierujqcy katedra Spotecznego Rozumienia Nauki utrzymuje. ale z pewnoscia niespecjalnie przekonujaca. pozniej jednak zarzucitem aktywnq dzialalnosc na polu nauk scislych na rzecz studiowania teologii. Pierwsza: poniewaz wierze w Boga. Jezeli chodzi 0 mnie. obojetnie do kt6rej polowy miatoby si~ ono stosowac nie rnoze bye innego odpowiedzialnego sposobu oqarniecia rozrnaitosci reakcji na otaczajaca rzeczywistosc ze strony znanych mu inteligentnych i wyksztatconych ludzi". Ale rnoze bye stuszna a przynajmniej wskazuje wlasciwy kierunek. otumaniony i oszukuje samego siebie. kt6remu nieztomna wiara nie pozwala dzialac poza dzialka z etykietq .obawiam si~ stanowia istote odpowiedzi zawartej na kartach Boqe urojonego. a dzietu popularyzacji nauki . Choc ateista. Druga: poniewaz jestern oblakany.bez Boga". Mam jednak nadzieje. Poczqtkowo zamierzatem poswiecic zycie naukom scislyrn. Gould byt absolutnie przekonany. Czesto zastanawiam si~ nad sposobem. taka role odegraty one w jego rnlodosci. a moje rnozliwosci intelektualne ulegty wypaczeniu z powodu ich zawtaszczenia przez zarazliwy a zlosliwy . to zaczynatem jako ateista. Pomaga zrozurniec. w tym przypadku musimy przyjac.pozostaia w zgodzie zar6wno z ateizmem. Nie mam jednak najmniejszego zamiaru wypisywae podobnie niewiarygodnych bzdur. iz nauki przyrodnicze . kt6rego napawajqca smutkiem srnierc z powodu raka w roku 2002 skradta Uniwersytetowi Harvarda jednego z najlepszych nauczycieli.naszych postaw jest pouczajqce. Nie jest to szybka i tatwa odpowiedz.zwtaszcza biologia ewolucyjna stanowia intelektualnq autostrade do ateizmu. jakiej wielu by praqnelo.wierze w Boga. Jesli potowa z jego uniwersyteckich koleg6w nie jest skonczonymi durniami . (Chociaz. niemniej przed Dawkinsem stawia kilka trudnych pytan. w jaki Dawkins i ja rnoqlisrny doisc do tak diametralnie przeciwnych wniosk6w na podstawie jednakowo dtugiej i gt~bokiej refleksji nad tym samym swiatern.

86g urojony triumfalnie ogtasza. Nie ja jeden czuje rozczarowanie. Religia dziata na Dawkinsa jak czerwona ptachta na byka . Przypomina ponadto 0 koniecznosci traktowania os6b niezgadzajqcych si~ z nami w tych sprawach z petnym szacunkiem intelektualnym. 0 tyle Dawkins po prostu proponuje ateistyczny odpowiednik zreczneqo kazania 0 ogniu piekielnym . jak i zwykla uczciwosc. nr 1 (1992). Co natomiast sadzi "Prospect" 0 samej ksiazce? Jego recenzent wyraza naiwyzsze zdumienie ta . iz jego autor znalazt si~ w gronie trzech czolo- wych intelektualist6w wybranych w listopadzie 2005 roku w soridazu ogtoszonym wsrod czytelnik6w magazynu "Prospect". w Bcqu urojonym znajdziemy zadziwiajqco malo analizy naukowej. nie zas odsadzania ich od czci i wiary jako ktamc6w. jednak ostrosc wywod6w sluzy tu jedynie ukrywaniu slabosci mizernych. Podobnie jak wielu moich koleg6w-ateist6w. zapozyczona ze starszych pism ateistycznych. nie rnoqe po prostu zrozurniec prezentowanej przezen zdumiewajqcej wroqosci w stosunku do religii. 118-121. kulturowq krytykq religii. dogmatycznq. poparte dowodami przernyslenia turbonakrecona retorykq i w wysokim stopniu wybi6rczq manipulacjq faktami. ze biologicznq ewoluqe da si~ poqodzic z religiq. wyraznie oczekujqc od nich delektowania si~ jego retorycznymi fajerwerkami i przypochlebnego unoszenia rak w qore: "Wszyscy uwazajacy. Jak to si~ stale zastanawiatem si~ .nie tylko wywotuje aqresje. Dawkins gtosi kazanie do nienawidzqcych Boga ch6r6w.zastepuiac skrupulatne. wyraznie lekcewazaceqo dowody. zamienit si~ w agresywnego antyreligijnego propaqandyste. kt6ry tak wielka waqe przyktadat nieqdys do obiektywnej analizy dowod6w. polaczone] z szersza. o 12 we. ze pytania owe ostatecznie nie doczekajq si~ godnej zaufania odpowiedzi. A jak brzmi tytut recenzji? Dawkins dogmatyk. totr6w i szarlatan6w. "Scientific American". ODPOWIEDZ DAWKINSOWI . rozwlekla i pelna wewnetrznych sprzecznosci" publikacjq. to psychotyczny pedofil!" Amen! Slusznie prawi! Czytajqc Boqe urojonego.ze tak utalentowany popularyzator nauk przyrodniczych. Co cieka-4 Stephen Jay Gould.Naleza do szkoty ewolucjonist6w Neville'a Chamberlaina! To zwolennicy ugtaskiwania!" Amen! "Prawdziwi uczeni odrzucajq wiare w Boga!" Alle/uja! "B6g. s. wt6rnych argument6w. t. 267.zywia tak fundamentalnie rozne przekonania na temat tychze spraw oraz dlaczego inni konsekwentnie uwazaia. sa nieuczciwi!" Amen! . ale wrecz kaze mu odrzucac zar6wno naukowa scislosc. a co wiece]. Impeaching a SelfAppointed Judge. Ta petna rozgoryczenia ksiazka kipi retorycznq pasja. w kt6rego wierzyli starotestamentowi Zydzi. kt6re nie pasuia do jego tez? Dlaczego brutalnie wykorzystuje nauki przyrodnicze do szerzenia ateistycznego fundamentalizmu? Nie znajduje na to zadowalajqcego wyttumaczenia. poczutem zarazem smutek i zaktopotanie.riieciekawa. ile Gould przynajmniej pr6buje wazyc dowody. Mn6stwo tam pseudonaukowej spekulacji.

Szczeg61nym niepokojem napawa fakt.traktuje dowody jako material sluzacy do wUaczania w ramy jego z g6ry przyjetych zalozen teoretycznych. na wskros przenikajqce niekt6re odtamy zachodniego ateizmu . To niezwykle powazny i ktopotliwy punkt spojrzenia. by krytykowac .racjonalnych" ateist6w. postrzegajqc [a jako swietlana prawde. Dawkinsa niespecjalnie interesuje dotarcie do ludzi wierzqcych.stronnicze" religijnie . ani poddac ich badaniu. chocby dlatego. Dawkins opiera si~ jakiemukolwiek wyskalowaniu swej pewnosci. Pr6ba obalenia tak selektywnego podejscia do zrodel bytaby niewymownie rneczaca i zaowocowataby ksiazka wyjqtkowo nieciekawq. luzno przy tym powiqzanych po to. Co i jak zatem nalezy odpowiedziec? Oczywistym sposobem wydaje si~ napisanie r6wnie agresywnej.staje w jednym szeregu z fundamentalizmem religijnym niepozwalajqcym ani kwestionowac swych idei.jednak nie z powodu zawartej w niej trafnej argumentacji czy niepodwazalnosci zgromadzonego w niej materiatu dowodowego. odpowiednio wyolbrzymionych w celu wywarcia maksymalnego wrazenia. Ksiazka oferujqca jedynie 14 tego typu litanie poprawek bytaby srniertelnie nudna. Reliqie uparcie i konsekwentnie przedstawia w najgorszy z rnozliwych sposob6w. Kiedy [acys wybitni uczeni pisza . Czy doprawdy pozycja ateizmu jest tak staba.wydarzonych absurd6w? Dawkins obdarza swych czytelnik6w wysoce wqtpliwym komplementem. Totalnie dogmatyczne przekonanie 0 wtasnej slusznosci. a wszelka krytyka pod adresem jego analizy spotka si~ z odpowiedziq: "To ty tak twierdzisz. pozwalajqc czytelnikowi wyciaqnac wtasne wnioski co do og61nej wiaryqodnosci dostarczonych przezen dowod6w i sadow. Zakladajac wiec. nieprawdaz?" Wszelkie przejawy sprzeciwu wobec tez Dawkinsa najprawdopodobniej z g6ry zostana odrzucone i zdyskredytowane. wysrniewaiace] ateizm poprzez bledna interpretaqe jego zalozen i ukazanie szarlatan6w nauki jako swietych ateizmu. nieprecyzyjnej ksiazki.znakomicie zilustrowane w Bogu urojonym . iz nie bytby w stanie zrnusic si~ do uwierzenia. w dodatku sprawiajaca wrazenie zqryzliwej i reakcyjnej. iz zadna sensowna odpowiedz nie istnieje. kt6ra nie potrzebuje zadnej obrony. W rzeczy samej trudno nakreslic odpowiedz dla ksiazki Dawkinsa . zakladajac.intelektualnie nieuczciwe. Do tego stopnia jest przekonany 0 slusznosci wtasnych przekonan. jako czynione przez osoby . Trzeba bytoby podwazyc i sprostowac kazda bledna interpretaqe ze strony Dawkinsa i kazdy przypadek przesady. ze dowody rnoqa legitymizowac inne stanowiska.Jasne jest. nade wszystko zas stanowiska religijne. iz podziela jego uprzedzenia i religijnq iqnoranqe.zbyt gtupie i niedouczone. iz Dawkins poktada jednakowq ufnosc we wszystkich czesciach swego dzieta. naslacuiac najpaskudniejsze metody portretowania ateizmu przez religijnych fundamentalist6w.obiektywnych" i .chyba nawet nie zdajqc sobie z tego sprawy . przede wszystkim zas . ze wymaga wsparcia ze strony podobnie nie. Bytoby to jednak bezcelowe i bezproduktywne. by przypominaty linie argumentacyjnq. Ksiazka ta bowiem jest miejscami niczym wiece] jak zbiorem wygodnych faktoid6w. kt6rych niewqtpliwie zbulwersuje razace przeinaczanie ich wiary i stylu zycia. ze jej brak m6gtby koqos przekonac. zaatakuje go tylko w punktach najbardziej reprezentatywnych. iz Bogu urojonemu nalezy si~ [akas odpowiedz. ze Dawkins .

slepa ufnosc przy braku dowod6w. kt6rzy zywia ztudzenia na temat Boga . Jej celem jest Jedna jedyna rzecz . 5 Kwestie te podejmujq. do kt6rych mogliby poczuc syrnpatie. przel Piotr Szymczak. dlatego bezsprzecznie nie rnoze pozostac bez oceny i odpowiedzi. UROJENIA W SPRAWIE BOGA? B6g jest . Lewis. zdegenerowani i bezrnyslni. Simply Christian. Jej podstawowy cel prosty i niezmienny . Oxford 2004. 17 1. Praca ta oferuje zyczliwe acz krytyczne studium poqladow Dawkinsa na nauke i reliqie do roku 2004. 6 Czytelnicy zYCZqcy sobie rozszerzonego naukowo i analitycznie starcia z . Ta jednak .podejrzewam . ze posrod czytelnik6w znajda si~ rowniez ateisci. Wszystkie powyzsze wzqledy wydajq si~ czynic pisanie podobnej ksiazki nieco bezcelowym.urojenia".z przypisami ogranicza si~ do minimum. przedstawia poglqdy i argumenty obojga autor6w. London 2006. kt6re od dowod6w ucieka. Memes and the Meaning of Life. kt6re rzucily wyzwanie memu gwaltownie kamieniejqcemu swiatopoglqdowi. czy . a nawet na przek6r dowodorn'". czy wierzqcy sa naprawde tak skrzywieni. Blackwell. C. Zajmijmy si~ samymi tezami Boqe urojonego.takie. S. Takie ksiazki powstana w swoim czasie. Chociaz ze wzqledow historycznostylistycznych zostala napisana w pierwszej osobie liczby pojedynczej. czy . Takie oto podstawowe definicje wiary tkwia mocno w swiatopoqladzie Dawkinsa i obsesyjnie powtarzajq si~ w catym jego pisarstwie. Media Rodzina. Chrzescijanstwo po prostu. 80g urojony przynosi rozwiniecie owej argumentacji. kt6rych umysty nie zarnknely si~ jeszcze w schemacie dawkinsowskich odruch6w. SPCK. Mam jednak nadzieje. Wiara oznacza . Dawkins' God: Genes.sam bytem jednym z nich. Takie jest przestanie Boqe urojonego. Niniejsza praca jest kr6tka . co powiedziec znajomym. Poznan 2002. Jest wielu takich.jeszcze gorzej . Brak w niej dygresji i odwracania uwagi. Nie jest to chrzescjanski spos6b definiowania .prosta i kr6tka-jest wytqcznie na jeden temat. ze nie wymaga uzasadnien i nie toleruje sprzeciwu'". iz z pewnoscia w gt~bi duszy tak nie mysla. Dose jednak tych wstepow.naukowyrn ateizmem" Dawkinsa powinni sieqnac po: Alister E.psychopatycznym zbrodniarzem" wyrnyslonyrn przez szalonych. jakimi przedstawia ich praca Dawkinsa.szacunek. otumanionych ludzi'. Niniejszq ksiazke . Wiara. i uznac je (ich) za godne (godnych) powazne] uwagi. T.krytyczne starcie z argumentacjq nakreslona na kartach Boqe urojonego. ze sam kiedys bylem ateistq i zostalem zbudzony z dogmatycznego snu za pomoce lektury ksiqzek. Dawkins ripostuje. czy N. Najwyrazniej czuje si~ on gt~boko zaqrozony rnozliwoscia napotkania przez jego czytelnik6w jakichs zwiqzanych z religiq idei badz ludzi.ocena wiaryqodnosci Dawkinsowskiej krytyki wiary w Boga. Chociaz Dawkins nie dostarcza scisle] definicji . McGrath. kt6rzy przeczytali Boqe urojonego i teraz zastanawiajq si~. jak na przyktad zqlebienie i pochwa- la preznosci intelektualnej i duchowej sity chrzescjanstwa". jest ztem przez to i doktadnie przez to.jeszcze gorzej . na przyklad. by zostata rozszerzona 0 inne tematy. Tyle tylko. Wright. wyraznie ma na rnysli przekonanie niepoparte dowodami. Czytelnicy mogliby sobie zyczye.czytac beda gt6wnie chrzesciianie pragnqcy dowiedziec si~.pozytywnie 0 religii.

to i tak ktoreqos dnia musiatby sobie uswiadornic. 3 Dawkins. scisle trzymajqc si~ argumentacji czerpanej z nauk przyrodniczych. przel. Wyd. kt6rzy utracili kontakt z rzeczywistoscia. krytycznemu badaniu. To. Richard Dawkins. Proszynki i S-ka. punkt po punkcie je obalam. 2nd edn. Tym wazniejsze jestm6wi . Od czasu publikacji mojej ksiazki zatytutowanej Dawkins' God (86g Dawkinsa) w roku 2004 jestem regularnie proszony 0 wygtaszanie na ten temat wyktad6w na catym swiecie. ba! wrecz wsciekly. 2 Definicja ta pojawifa sie w roku 1976 na kartach Samolubnego genu. Oxford 1989. zwtaszcza jezeli okazujemy si~ bye na tyle naiwni. lecz wyrnyslony przez Dawkinsa w celu wspierania jego polemicznych zamiar6w. po jednym z takich wyktad6w. Opieramy na niej cate zycie. Dawkins ma slusznosc . 67. Dlaczego? Poniewaz . 413.wiary. jak bardzo wiara jest dla ludzi wazna.gdy zada od nas. wywiera niezwykle istotny wptyw na nasze zycie i nasze rnyslenie. s. podszedt do mnie bardzo zagniewany mtodzieniec. Spowodowatem wszak zamieszanie w jego ustalonych zalozeniach zyciowych. ja zas skutecznie t~ wiare podkopatem. a nastepnie . W wyktadach tych przedstawiam poglqdy Dawkinsa na temat religii i. bysrny nie opierali swego zycia na urojeniach. czyli jako dotkni?tych urojeniami. Warszawa 1996. Z g6ry okresla on wszystkich wierzqcych w Boga jako ludzi. Jak smietem mu to zrobic?' Gdy po drodze do domu zastanawiatem si~ nad tym wydarzeniem. czutem pewne rozdarcie. 1 Dawkins. 80g urojony. Catkowicie si~ z tym zgadzam.jak powiedziat. by opierac swe zycie na tak jawnie niewystarczajqcym swiatopoqladzie. Dawkins ma racje . Kazdy element umeblowania mojego umystu musiat zostac przeniesiony winne miejsce. jak gt~boko tkwiq w nas nasze przekonania i jak wielki wptyw na wszystko wywierajq. s. Marek Skoneczny. Wyktad nie byt szczeg61nie niezwykty . 198. JednakZe inna czesc mnie poczela zdawac sobie sprawe. iz opiera si~ ono na nader chwiejnych podsta- wach. historii i filozofii. 80g urojony. by uwa- .wiara ma znaczenie decydujqce. Pocieszatem si~ jednak rnysla. Do dzis parnietarn niepokoje. The Selfish Gene. wspierajqc si~ materiatem dowodowym. kt6ry spowodowat to w danym miejscu i czasie. jaki proponuje Dawkins. s.. polskie: Samolubny gen. w co wierzymy. Po czesci byto mi przykro z powodu ogromnego dyskomfortu.poddanie wiary scislernu. 0 jaki przyprawitem tamtego chtopaka.niekwestionowanq slusznose .po prostu zademonstrowatem. Jego ateizm opierat si~ na fundamencie autorytetu Richarda Dawkinsa. we wzburzeniu kiwajac mi palcem przed nosem . Urojenia nalezy ujawnic. Kiedys. s.usunac. Dawkins stusznie zauwaza. Oxford University Press. ksztattuje ona nasze decyzje w kwestiach najbardziej fundamentalnych. ze sprawa wytoczona Bogu przez Dawkinsa nie wytrzymuje naukowej krytyki. Ztudzenia musiaty kiedys zostac rozwiane.zniszczylern jego wiare''. Ja spetnitem jedynie role czynnika historycznego. Mtody cztowiek byt jednakZe rozgniewany. jakich sam doswiadczalern na drodze bolesnego (choc dajqcego wielkq satysfakqe) przechodzenia od ateizmu do chrzescjanstwa. Bedzie teraz musiat poise i wszystko na nowo przernyslec. ze jesli bytbyon na tyle niemqdry. Zob. Wszyscy musimy poddac nasza wiare badaniu. 274.

basniowa postac. swiadorn korzysci. charakteryzujqcy sie pewnym podobienstwern do tego. 21 Ale 86g urojony ma z pewnoscia racie. co proponuje Dawkins. ludzkosc . ze biologiczny proces selekcji naturalnej wytwarza w dzieciecyrn m6zgu tendenqe do wierzenia we wszystko. Nie wierzytem w Boga. Tak samo jest z Bogiem. ze wierzenia religijne sa infantylne . WIARAJEST INFANTYLNA Kazdy obznajomiony z antyreligijnq polernika zna powtarzajqce si~ w nieskonczonosc uwagi ateist6w. Wptyw ten nalezy postrzegac . ze biore go na powaznie).w tym przypadku chodzi 0 osrnieszenie religii.Infantylne wyjasnienie" nalezy do wczesniejszej ery w dziejach ludzkosci . znajdujemy w pismach Zygmunta Freuda.. . To zas sugeruje dalej .rnoze juz wyjsc ze stadium niernowleceqo i osiaqnac wiek dojrzaty". S 0 wiele bardziej wyrafinowany opis pochodzenia wiary.ery zabobonu. nieprawdaz? Jak to Dawkins wykazat w swej audycji pt. co m6wiq im rodzice: dlatego. Juz z niej wyroslisrny''. Dawkins jednak nie wykazuje najmniejszej tego swiadornosci i w Bogu urojonym nie czyni Zadnego odwolania do Freuda. Dobrego przyktadu w tej mierze dostarczyt niedawno Anthony Flew (urodzony w roku 1932). wrozka dsjaca dzieciom podarki w zamian za ich mleczne zeby schowane pod poduszka lub wrzucone pod szafe .. iz wiara w Boga podobna jest do wiary w Swieteqo Mikotaja czy Wr6zk~ Zebuszke". na przyktad. wyrazejac zaniepokojenie z powodu indoktrynacji dzieci przez rodzicow". Ale ta analogia powaznie kuleje. perwersje czy deqeneracie. dlaczego tak wielu ludzi odkrywa Boga w pozniejszych stadiach zycia i bynajmniej nie uwaza tego za zadna reqresje. Hmmm . Jak wiele Dawkinsowskich analogii rowniez i ta zostala zbudowana z konkretnym zamiarem .przyp. co powiedza im ich rodzice badz starsi.. iz zadnej wiary w nas nie ma. gdy tylko stajemy si~ zdolni do rnyslenia opartego na dowodach. To oczywiste. jeszcze przez jakis czas pozwolitem rodzicom rnyslec. jakie z tego plynely. znany ateistyczny filozof.. Hum. W przeciqgu catej swej kariery Dawkins rozwijat podobna krytyke. Na kartach swych wczesniejszych prac podkreslal. Zastanawiam si~. 1. popularna w krajach anglosaskich - my owe dzieciece wierzenia. Dorosli kalecza niewinne dzieciece umysty. wttaczajqc im do gtowy wtasne. Jak wielu ze znanych nam ludzi zaczelo wierzyc w Swi~tego Mikotaja w wieku dojrzatym? Albo kto uwaza wiare we Wr6zk~ Zebuszke za pocieszenie na starosc? Wierzytem w Swi~tego Mikotaja do wieku mniej wiece] pieciu lat (choc. kt6ry zaczal wierzyc w Boga w wieku lat osierndziesieciu. szkicujac trwala ateistycznq analoqie. Thoughtfor the day emitowanej w roku 2003 na falach BBG. Porzuca 4 Ang. dop6ki nie zaczalern uczeszczac na uniwersytet. kto tak naprawde ma ztudzenia w sprawie Boga .zac.czyni je podatnymi na poktadanie zaufania we wszystkim. kt6re powinny zniknac. r6wnie szkodliwe co srnieszne wierzenia.to dzieciece ztudzenia. Dawkins twierdzi. gdy ludzkosc osiqgnie petni~ dojrzalosci. Tooth Fairy . wierza w Swieteqo Mikotaja. Wszyscy uzywajacy argumentu 0 infantylnosci religii powinni wyjasnic.

za jedyne zrodlo wiedzy rnaiac Ptaki Wie/kiej 8rytanii. mispunching: A review of Richard Dawkins' The God Delusion. wazne jest. Przez wiele lat wygtaszatem w Oksfordzie seri~ wyktad6w zatytutowanq Wprowadzenie do te%gii chrzescijafJskiej. 86g urojony.jako jeden z najwazniejszych czynnik6w podtrzymujqcych trwanie na swiecie wierzen religijnych. Nie potrafie si~ oprzec wrazeniu. "London Review of Books. r6w7 Terry Eagleton. ze rodzicom nie bardziej wolno uczyc dzieci odczytywac dostownie Biblie niz wybijac im zeby". kto peroruje na tematy biologiczne. ukazuje potrzebe zaistnienia na arenie publicznej wysokiej pr6by edukacji religijnej. z nauka chrzescjanska. Gdyby Humphrey kierowat si~ logikq.jak stusznie zauwaza Dawkins . bardziej za sprawa swoich wad niz zalet. wprowadzane do edukacji dzieci sowieckich w latach piecdziesiatych. flailing. Wyczytawszy wszystkie groteskowo bledne interpretacje religii stanowiace przygn~biajqcq ceche Boqe urojonego. niezbednej do oceny napotykanych idei.brak zdolnosci rozeznania. kt6rzy czytajq na gtos swym dzieciom 80ga urojonego. czy zaprzeczytby stwierdzeniu. 19 pazdziernika 2006. 86g urojony. kt6ry twierdzi. Wychowywanie dzieci w tradycji religijnej jestwedle Dawkinsa . by polozyc kres catemu temu nonsensowi. agresywnie propagowanym przez ateistyczny fundamentalizm. rowniez dopuszczajq si~ ich .Nauka zadata ktam religii!" czy . by spoleczenstwo zastanowito si~. jakie mniej wiece] odczucia powoduje lektura tego.Reliqia to zabobon!" i tym podobnych. Jak zauwazyl krytyk literacki Terry Eagleton w swej miazdzacej recenzji Boqe urojonego: "Wyobrazmy sobie koqos. a zrozumiemy. co Richard Dawkins pisze 0 teoloqii'". Jest w tym pewna doza rozsadku. Nie chciatbym bye niemity. Jednak w zadnym wypadku nie wolno przymusowo karmic ich chorymi dogmatami Dawkinsa. kt6rych pelno w propagandowym elaboracie Dawkinsa. 321-322. Nicolasa Humphreya. Wystarczy przerwac rniedzypokoleniowy cykl transmisji religijnego rnyslenia. nie mocno powinno oburzac go wciskanie dzieciom blednych interpretacji religii. 86g urojony. 8 Dawkins. W rzeczy samej. oparte na mantrach w ro6 Dawkins. ale takie podejscie do sprawy nieprzyjemnie przywodzi na rnysl programy antyreligijne. kt6ra jednak ginie w hatasie czynionym przez nadpobudliwq retoryke oraz w og61nej niernoznosci dostrzezenia jej konsekwencji. s. 22 dzaju: . szkodliwym stereotypom i bezczelnym naduzyciorn w interpretacji chrzescjanstwa. Dawkins z aprobata cytuje poglqdy swego przyjaciela. 435-450. uczciwie i doktadnie. Lunging. ze mogtyby si~ one przydac Dawkinsowi podczas pisania jego ksiazki. Ciekawe. iz sekularysci wttaczaliby wtasne dogmaty do gt6w tychze samych tatwowiernych dzieci. powaznie si~ obawiam. iz rodzice.rodzajem molestowania nieletnich. s. jak gdyby byty one prawdq. kt6rym . w jaki spos6b wychowuje swoje dzieci. kt6ra przeciwdziatataby prostackim karykaturom. Nalezy je zapoznac. podczas gdy juz wieki temu powinny byty one zostac zen wymazane. nie zas .poddawac dziataniu wypaczonych szyderstwem interpretacji teologii chrzescijanskiej.

11 Dawkins. Luther's Theology of the Cross: Martin Luther's Theological Breakthrough. . co Luter miat na rnysli. kt6rych rnusze okreslic mianem nieco dziwacznych. kt6rzy .rozurn''. s. I z pewnoscia nienaukowe. co Dawkins przyjmuje za oczywiste znaczenie tego stowa12. iz rozum ludzki nigdy nie bedzie w stanie w petni objac centralnego zagadnienia chrze-to Richard Dawkins.0 czym z przyjernnoscia inforrnuje wykazatem mu. Tertulian wyrzekt kilka szczeg61nych gtupot.po obu stronach sporu Boga z ateizmem. Na poparcie owej tezy Dawkins wyszukat chrzescijanskich teolog6w. Blackwell. JednakZe Dawkins znalazt nowy przyktad irracjonalizmu wiary . s. skrajnosci jako centrum. Jedna z charakterystycznych cech Dawkinsowskiej polemiki antyreligijnej stanowi prezentacja patologii jako normy. gdy . 139. Problem em jawi si~ przekonanie do slusznosci ateizmu . do tego stopnia otumanionych przez reliqie.Oto gdzie lezy szalenstwo"!". Wiara jest zatem w istocie swojej nieod-9 Tarnze.falszywyrn przekonaniem utrzymujqcym si~ mimo silnych przeciwnych cowodow". Dawkins uparcie twierdzi. qdyz to jest absurdalne". a jeszcze mniej [a ona obchodzi. WIARAJEST IRRACJONALNA W kazdyrn ruchu . A Oevil's Chaplain: Selected Writings. McGrath. lecz prostego powtarzania st6w wczesniejszych pisarzy-ateist6w.przynajmniej dla niego nowy.jak mi si~ wydaje . ukazujqce jego niepokoje 0 miejsce rozumu w zyciu wiara 11. nierzadko przepetnionych zdecydowanie egzotycznymi ideami .zatwardzialych teist6w". iz Tertulian nigdy niczego podobnego nie powiedziat.jak mu si~ wydaje . jakze charakterystycznego dla ateizmu ostatnich czas6w. W istocie Luter wskazywat. kt6ra 0 religii wie malo. zdobytem bogate doswiadczenie kontaktu z ludzrni. s. ze wiara chrzesciiariska jest . B6g urojony. 16 24 wracalnie irracjonalna. Dawkins przestal uzywac tego cytatu. a antyreligijnych juz nie? 2. Biorac udziat w wielu publicznych debatach na temat pytania. 12 Wi~cej na ten temat w: Alister E. czy nauka zadata ktam istnieniu Boga. Tak oto Dawkins wpadt w pulapke niesprawdzania wtasnych zrodel. ze odporni sa na wszelka racjonalnq arqurnentacje. W swych wczesniejszych pracach utrzymywat. ze chrzescjanski pisarz z III wieku. Brak tu jakiejkolwiek pr6by wyjasnienia. Weidenfield & Nicholson. co przytaczat jako typowy przyktad religijnego nonsensu. Ale to niedopuszczalne. Oxford 1985. W Bogu urojonym cytuje zaczerpniete z internetu wyrywkowe strzepki rnysli szesnastowiecznego niemieckiego pisarza protestanckiego Marcina Lutra. 263. To generalnie dobrze dziata na upatrzona przezen publicznosc. oraz w jaki spos6b rozni si~ ono od tego. London 2003.maltretowania? A rnoze w kategorii maltretowania rniesci si~ wytqcznie narzucanie dogmat6w i urojen religijnych. Mamy tu wiec kolejny nuzacy przyktad niekonczaceqo si~ cyklu wt6rnego przetwarzania przestarzatych argument6w. ekscentryk6w jako gt6wnego nurtu. uzywajac stowa . .potwierdzajq 6w do szpiku kosci zdegenerowany aspekt wiary.istnieje odtam wariacki. w rodzaju zdania: "W to jak najbardziej nalezy wierzyc.

ze chce powledziec: . W pracy swej Dawkins odrzuca precz zasady akademickiej pracy naukowej. iz rnysl Paleya jest typowa dla jego czas6w. przel. 0 tyle niczego nie rozwiqzujq. [aka praqnalbyrn wysunac wobec tej ksiazki. otwartq na naukowe dowodzenie.sciianstwa. Ta nieprzyjemna cecha. Pozostawiony samemu sobie ludzki rozum dojdzie do wniosku. ktora to rnysl Luter uwazal za sprzeniewierzenie sie Ewangelii 0 Bozej Iasce i uczynienie ze zbawienia nagrody. dotyczy faktu. 3.arqurnentorn" opartym na filozofii religii. tradycyjnie okreslanyrn mianem . Warszawa 1994. kt6re nierzadko nie znajdujq empirycznych rozwiazan 14. Dowody zastepu]e anegdota.wybi6rcze przetrzqsanie internetu. The Blind Watchmaker: Why Evidence of Evolution Reveals a Universe without Design. co m6wi. W. podobnie nie watpie. Nie mam najmniejszych watpliwosci. ze przedstawiona przez Dawkinsa rozbudowana krytyka jego rnysli jest uczciwa. Antoni Hoffman. Wydaje sie. a rygorystyczne i wyczerpujqce zanurzenie sle w pierwotne zrodla . tu wie. efektywnq krytyke dokonanej przez dzlewietnastowleczneqo pisarza Williama Paleya argumentacji na rzecz istnienia Boga. New York 1986. Choc tradycja nazywa je "do13 Richard Dawkins. S/epy zegarmistrz pozostaje najlepszq opublikowanq proba krytyki takiej arqurnentacji". wlacza go do grona fundamentalist6w. iz nalezy cos robic. iz 0 ile argumenty te rzucaja ciekawe swiatlo na zagadnienie. widzqc w nim niezawodnq recepte na triumf ateizmu. Niestosowne odwolanie do Lutra wskazuje. ze swiat nie zostal zaplanowany. charakterystyczna dla stylu ostatniej jego ksiazki. ARGUMENTY NA ISTNIENIE BOGA? Dawkins utrzymuje. czy to z jego strony calkiern madre.Oto jak specjalista w dziedzinie nauk sclslych zrobi wreszcie porzadek w tych filozoficznych bzdurach!" Dawkins na przyklad nie zgadza sie z podejsciern do problemu zaproponowanym w trzynastym stuleciu przez Sw. by zasluzyc na laske Boga. Paristwowy Instytut Wydawniczy. na ktora rnozna zarobic badz zasluzyc. iz Dawkins porzucil nawet pozory sclsle].pieciu droq"!". iz Paley postrzeqal siebie jako w pewien spos6b . pragnie tworzyc propaqande i w konsekwencji traktuje dokladna interpretacje religii jako wielce niewygodne utrudnienie w realizacji zalozoneqo przez siebie programu -intelektualnego i kulturowego zniszczenia religii. Wyd.dowodzaceqo" istnienia Boga. ze kwestia istnienia badz nieistnienia Boga jest hipoteza naukowq. polskie: Slepy zegarmistrz. milosierna i precyzyjna. czyli jak ewolucja dowodzi. Jedyna uwaga krytyczna.tego mianowicie. Norton. opartej na fundamentach biologicznych. Tu Dawkins czuje sie jak w domu. dluqotrwalyrni debatami. . Posrod filozof6w religii panuje powszechna zgoda. Nie jestem pewien. Tu wyraznie brakuje mu gf~bi i niewiele jest w stanie osiaqnac w kr6tkich i powierzchownych zetknieclach z wielkimi. nie zas dla chrzescljaristwa w og61e . W Bogu urojonym [ednakowoz Dawkins kieruje SWq uwaqe ku . Tomasza z Akwinu.wielu 6wczesnych pisarzy chrzescijartskich wyrazalo zaniepokojenie takim podejsclern. W swej pracy zatytulowane] S/epy zegarmistrz przedstawil podparta dowodami. nie zadajac w zamian nic dla siebie. ze B6g dal ludzkosci cudowny dar zbawienia. W. opartej na dowodach pracy naukowej.

nie jest to nazwa dokladna. wiara. nie wykazujqc tym samym. t. iz istniejqca wiara w Boga lepiej .niernal na pewno nie ma Boqa"!". Podstawowa linia rozumowania Akwinaty zasadza sie na twierdzeniu. wiekszosc z nas ma swiadornosc. Ludwiga Feuerbacha . nie zas . na przyklad. da sie wykazac. po czym ukazuje on. nalezy je raczej postrzeqac jako dernonstracje wewnetrzne] spojnosci wiary w Boga. przyczynowosci i tym podobnych. s. iz nasze wierzenia sa uzasadnione. Swiety Tomasz z Akwinu w zadnyrn miejscu nie okresla swych tez mianem . niemniej jednak . 86g urojony.dowodu jej istnienia. ze teoria ewolucji Darwina dostarcza obecnie najlepszego wyjasnienia dostepneqo materialu dowodowego.niemal dokladnie tak samo. nie zas -fundamentalne dowody. uwagi Davida O'Connora. w kt6rych prawdziwosc obecnie wierzymy. ze zywlrny rozliczne niedajqce sie udowodnic wierzenia. trudno nadazyc za podstawowq linia argumentacji. Dawkins sam uzywa tej samej metody. s. a kt6re w przyszlosci mogq zostac odrzucone z powodu pojawienia sie czy to dodatkowych dowod6w. s. ze istnieje wiele teorii naukowych. Podejscle takie jest wciaz szeroko spotykane w pisarstwie chrzescijanskirn jako argument na poparcie tezy. jak klasyczne argumenty na rzecz ateizmu (na przyklad slynna koncepcja . Tomasza interesuje zqlebianie racjonalnych implikacji wiary w kategoriach ludzkiego doswiadczenia piekna.14 Zob. rnozna wyjasnic na przyklad oznaki uporzqdkowania wszechswiata. 26 (1990).pasule empirycznie" do swiata nlz jej alternatywy. Ow rozwlekly eklektyczny elaborat jest kiepsko zbudowany. iz wiara owa sensownie wyjasnia rzeczy dostrzegane w otaczajqcym nas swiecie. Uzywajac zarqonu. "Religious 27 wodami na istnienie Boga". 91-103. 60) ukazuja jego wewnetrzna konsekwencje. iz jest ona poprawna 17. Nie sprawia nam trudnosci. Wiara w Boga zostala przezen w rzeczy samej zalozona. dokonujqc apologii ateizmu. . kt6re zdaniem Tomasza wspolbrzrni z tym.projekc]l" Boga. nie znaczy to jednak. kt6rych utrzymywanie jest [ednakze calkowicle racjonalne i zrozurniale". On failing to resohe theism-versus-atheism Studies". empirical/y. ze zostaly one udowodnione. Przejawy zarnyslu czy planu dostarczaja przeswiadczenia 0 istnieniu we wszechswiecie Boskiej mocy stw6rczej. SKRAJNE NIEPRAWDOPODOBIENSTWO BOGA Dawkins poswieca caly rozdzial na dowodzenie .czy dokladniej: na luzno zestawionq serie zapewnien .swego Stworce. nie widze zatem z jego strony powod6w do narzekania w tej kwestii. Choc Dawkins postrzega wiare jako intelektualny nonsens. 321-322. ze swiat odzwierciedla Boga . Nie jest to nadmiernie trudne czy niejasne. Uznajqc istnienie Boskiego Stw6rcy.por. Dawkins myli dokonana« posteriori dernonstracje spojnosci wiary i obserwacji swiata z apriorycznym dowodem wiary: blad to calkowicie zrozurnialy u nowicjusza w omawianej dziedzinie.dowodow" na istnienie Boga.iz . 4. czy nowych interpretacji teoretycznych. Pokazujq one jedynie wewnetrzna konsekwencje wiary w Boga .powazny. 15 Dawkins. co obserwujemy w swiecie. Jest to wyprowadzone z wiary zalozenie. Filozofowie nauki od dawna zauwazaja.

do zaprojektowania czegokolwiek rnuslalby sam bye wystarczajqco zlozonyrn bytem. 17 Jak sam Dawkins pisze w Devil's Chaplain (s.Teoria Wszystkiego. London 1997. Mielibysrny wiec klasyczny nleskoriczony regres. Basic Books.Jakikolwiek 16 Wazny wklad wnosza tu Samuel P. Zdaniem Dawkinsa nie istnieje rnozliwosc logicznego zakoriczenla tego nleskoriczoneqo ciqgu wyjasnieri. The Fabric of Reality. zadne] wady koncepcyjnej.teoria wielkiej unifikacji" . posplesznyrn stwierdzeniu na kartach Boga urojonego. sama nie potrzebujqc i nie wymagajqc wyiasnienia". 81): "Musimy uznac rnozliwosc wyjscia na jaw nowych fakt6w. krzykliwe argumenty Dawkinsa rnialy jakqkolwiek waqe. New York 2000. Przeciez analogiczne poszukiwanie nieredukowalnego wyjasnienia lezy u samego sedna naukowych poszukiwari.).zmieniajqc nieco rnetafore . kt6rej istnienie . samo powinno zostac wyjasnione .kto zatem stworzyl Boga?". Dlaczego uwaza sle podobna teorie za tak wazna? Dlatego. . 20 Tarnze. kt6rzy pozwalajq sobie na .zasady antropicznej" zwraca uwaqe na czyste nleprawdopodobleristwo naszej egzystencji. wodu przypuszczac. 86g urojony. ze wyjasnia ona wszystko. czy w jego rozszerzonej wersji zaprezentowanej w innych publikacjach. zadne] wewnetrzne] sprzecznosci.kto zaprojektowal projektanta? Nalezy [ednakze wskazac. A co wyjasnia wyjasnienie? Albo . W poszukiwaniu wyjasnienia nie zachodzi nieskonczony regres. London 2000. Nie ma tu zadne] niespojnosci logicznej. 160. . jakim jest wyciaqniecie. Brian Greene. 21 Sposrod najlepszych przyklad6w wprowadzenia w temat zob. Ze szczeg61nym szyderstwem traktuje Dawkins teolog6w.watpliwy dose luksus. 118. Hidden Dimensions and the Quest for the Ultimate Theory. s.a wyjasnienie tego rowniez wymaga wyjasnienia. od kt6rego nie ma ucleczki"!". Huntington i Lawrence E. Vintage. s. a jednak w rzeczy samej banalnym pytaniem: co wyjasnia wyiasniajaceqo? Moze nie istnieje taka ostateczna teoria? Moze Teoria Wszystkiego okaze sle . ze swietyrn Graalem nauk przyrodniczych jest tzw. kt6re zrnusza naszych nastepcow z dwudziestego pierwszego stulecia do porzucenia darwinizmu badz tez jego mody fikacji wprost nie do poznania". czy to w skr6towym. co dostarcza wyjasnienia. 18 Dawkins. Rozpedzony byk interpretacji zatrzymuje sie w tym miejscu jak wryty.teoria niczego"? Nie ma jednak po19 Tarnze. Culture Matters: How Values Shape Human Progress.przekonuje dalej .oznacza wiare w istote. ze oznacza zakonczenie procesu wyjasniania. W nieco niesp6jnym a szyderczym opisie . 321-322. Gdyby uproszczone. Wiara w Boga . niczym z kapelusza. iz podobne poszukiwanie od poczatku skazane jest na niepowodzenie tylko dlatego. The Elegant Universe: Superstrings. Wszystko. David Deutsch. Dalej Dawkins przedstawia r6wnie malo sensowny argument. Allen Lane.kt6ra wydaje sie bye rozwinleclem bowiem B6g zdolny pytania: . pewnego bytu zdolnego do przerwania regressus ad lntiniium=". by jego istnienie wymagafo analogicznego wyjasnienia. Harrison (red. cwo wielkie naukowe poszukiwanie daloby sie zbyc na poz6r gf~bokim. s.

od kt6rego nie ma ucieczki. jest trafna i wciaz pozostaje w mocy. skad si~ wzielisrny. Bye rnoze powinnisrny uswiadornic sobie. Viking. BOG LUK W Bogu urojonym Dawkins krytykuje . uzywajac trafnego okreslenia "B6g luk".musi bye jeszcze bardziej zlozone.bardziej nieprawdopodobne. Sam Dawkins nie ma watpliwosci . kt6ry osiaqnal znaczaca pozy~~ w osiemnastym i dziewietnastyrn stuleciu . London 1996. iz uporanie si~ z owymi lukami w naukowym pojmowaniu swiata wymaga przyjecia istnienia Boga. Pierwszy oksfordzki profesor chemii teoretycznej. Jedynym w swiecie faktem. uzalezniony jest od faktu. Winnismy mu wdziecznosc za pomoc w wyplenieniu z chrzesciianskiej apologetyki przestarzatego i fatszywego stanowiska.kultu luk".nieistnienie. ze [estesrny i ze [estesrny zdolni zastanawiac si~ nad prawdopodobienstwem tej rzeczywistosci. Nie chodzi zatem 0 to. 80g urojony. czerpujqcy opis rzeczywistosci. Charles A.Juki". nak istniejemy. Fakt. czy istnieje. pomimo przesady. A jed-22 Richard Dawkins. 179-192. W swej najprostszej formie nurt ten twierdzit. ze w naturalistycznym czy naukowym pojmowaniu rzeczywistosci sila rzeczy wystepuja . Stynna praca Williama Paleya Natural Theology (1801) w niekt6rych punktach wykorzystuje t~ wlasnie arqumentacje. Dlaczego cos zlozoneqo ma bye nieprawdopodobnym? Teoria Wszystkiego rnoze bye bardziej zlozona od pomniejszych teorii. Odnosi si~ tu do jednego z nurt6w chrzesciianskiej apologetyki. polskie: Wspinaczka na szczyt nieprawdopodobieflstwa.Boqa-zapchajdzfury'" . Choc nasze istnienie wydaje si~ wielce nieprawdopodobne. Dawkinsowska krytyka .ze stopien 6w jest ogromnj2. a zarazem faktem wielce nieprawdopodobnym jest fakt istnienia nas rnyslacych istot ludzkich. Tylko ze taki przeskok od uznania zlozonosci do zapewnienia 0 nieprawdopodobienstwie jest wysoce problematyczny. kt6re wyjasnia . kt6ry podkresli zdolnosc chrzescjanstwa do wyjasniania zagadnien og61nych bez koniecznosci uciekania si~ do nieustannie malejqcych luk24. Okreslenie stopnia nieprawdopodobienstwa istnienia ludzkosci jest praktycznie niernozliwe. a co za tym idzie .zwtaszcza we Wspinaczce na szczyt nieprawdopodobienstwa . Oto znakomity . Wyd.tak zwany nurt . znamienity swiecki kaznodzieja metodystyczny. czy B6g jest prawdopodobny. W jego miejsce usilnie zalecat wy23 Dawkins. Byt to niemqdry ruch i jako taki zostal w dwudziestym wieku ostatecznie porzucony. Climbing Mount Improbable. Dawkins sku pia sie tu na arnerykanskirn ruchu lansujqcym . Warszawa 1998. 5. ze choc wiele rzeczy wydaje si~ nieprawdopodobnymi. jednak istniejemy. tylko czy 0 to. to z nieprawdopodobienstwa wcale nie wynika . Coulson. s. Argumentowano w niej. Proszynski i S-ka.kult luk". potepil go.inteliqentny projekt".ale co to ma wsp61nego z nieprawdopodobienstwem? Zatrzymajmy si~ jednak na chwile. iz gtowimy si~ nad tym.i nigdy nie wynikato .

Ale stanowisko zakladajace . kt6ry rozwinal si~. z cala pewnoscia zas nie stanowi cechy charakterystycznej chrzesciianstwa w og6le. a zarazem petnego dobrych intencji chrzesciianskieqo apoloqete. jak gdyby miat sobie radzic z obiektami srednie] wielkosci poruszajqcymi si~ ze srednia predkoscia po Afryce26. Takie prostackie uog61nienie niweczy najbardziej interesuiaca dyskusje. 27 Richard Swinburne. W mojej opinii wszyscy. Ostatecznie nie ma przeciez nic ztego w uznaniu ograniczen naszego pojmowania. A. jest to podejscie zwodnicze . Chrzesciianscy teologowie i filozofowie religii przyjmowali 6w punkt widzenia przez caty wiek dwudziesty. David J. Czy istnieje Bog?. do ukrytych zakamark6w wszechswiata . ze: Wsp6tczesna fizyka uczy. 24 Zob. Moim zdaniem. po czesci zas . dlatego najkr6tszy i najbardziej wiarygodny opis owej zdolnosci do wyjasniania lezy w pojeciu Boqa-Stworzyciela'".tajemnlcy". obecnie jednak powracajq do starszych i bardziej trafnych sposob6w zajmowania si~ zagadnieniem. zar6wno na gruncie nauk scislych. 25 Dawkins. Tak jest z nauka: tak jest rowniez z religiq. Nie akceptuie tego podejscia. bazujac na lukach istniejqcych w naukowym wyttumaczeniu rzeczywistosci. s.przyktad pozyteczneqo rezultatu dialogu chrzescijanskiej teologii z naukami przyrod niczym i. Niestety.Boqa luk" jest zaledwie jednym z wielu chrzesciianskich sposob6w wyjasniania sensu rzeczy hipoteza Boga. Nie dziwi zatem. ze wszyscy wyznawcy religii usitujq powstrzyrnac uczonych przed badaniem owych luk: Jedna ze ztych stron religii jest wlasnie to. iz cnota jest trwanie w niewiedzy. 180. kt6rzy 6w punkt widzenia przyjmujq. "W drodze". 19.poza sfer~ ocen i badan.bardzo ograniczony" ludzki umyst napotyka powazne trudnosci w zetknieciu z czymkolwiek. The Word of Science: The Religious and Social Thought of C. Epworth. zupetnie niepotrzebnie czynia chrzescjanstwo catkowicie bezbronnym wobec rozwoju nauki. 26 Dawkins. ze prawda to cos daleko wiece] niz to. ze uczy nas ona. Oevil's Chaplain. jak i teologii. ze . kt6ry dowodzi.. Moze to bye prawda w odniesieniu do niekt6rych bardziej egzotycznych form teologii chrzescjanskiej. Poznan 1999. po czesci wynikajqcych z ograniczen samej nauki. zakorzeniony gt6wnie w Ameryce P6tnocnej. Usitowaniu oqarniecia niekt6rych idei nieustannie towarzyszy pojecie . Coulson. London 1989. Bog urojony. poczyniwszy tak stuszne uwagi. Dawkins ostabia SWq arqurnentaqe sugestiq. Jednym z nich jest oksfordzki filozof Richard Swinburne. dowodzi istnienia Inteligentnego Projektanta. CO wykracza poza swiat codziennego doswiadczenia. obecnie uznawana za zdezaktualizowanq. Oto prawdziwe zmartwienie. Prawdziwy problem jednakZe stanowi wymuszone przeniesienie Boga przez pozbawionego watpliwosci.25.nieudana strategia apologetyczna z dawniejszej historii. Strateqie t~ wciaz stosuje ruch na rzecz .Inteliqentneqo projektu". Dawkins osobiscie zauwazyl w innym miejscu. ze zdolnosc nauki do wyjasniania sama wymaga wyjasnienia. co jawi si~ ludzkiemu oku czy tez bardzo przeciez ograniczonemu ludzkiemu rozumowi.z ograniczonych rnozliwosci ludzkich. Ruch ten. s. . Hawkin i Eileen Hawkin.

w kt6rym (najzupetniej racjonalnie) autor wskazuje. ze wyjasnienia wymaga sama zrozumialosc wszechswiata. zabobonni reakqonisci. jak i innych sposob6w rozumienia rzeczywistosci. Ludzie wciaz w Boga wierzqcy to po prostu obskuranci.znajdujemy w godnym podziwu dziele Martina Reesa zatytutowanym Cosmic Habitat. Nie jest to jednak takie proste . iz oswiadczenie takie wygtasza czotowy biolog-ewolucjonista.AM ISTNIENIU BOGA? U podstaw programu. postepowych i myslacych pozostat ateizm. Impeaching a Self-Appointed Judge.Ja po prostu nie wierze. albo darwinizm da si~ w petni poqodzic zar6wno z konwencjonalnymi wierzeniami religijnymi. nie zas usituje ich zakazywac. Komentarze Reesa . Fakt. Kr6tko rnowiac.i niemal kazdy specjalista w dziedzinie nauk przyrodniczych. w jaki spos6b Stephen Jay Gould odrzucit wszelkie pr6by aroganckiego r6wnania profesjonalizmu na polu nauki z wyznawanym ateizmem. Takie oto . co napisat w Skalach wiek6w. to wie. kt6re wyeliminowaty Boga z najmniejszych nawet luk w naszym pojmowaniu wszechswiata.a stac: tym wieksza potrzeba wyjasnienia osiaqnieteqo sukcesu. Ale to nie wystarczy. stwierdzit on: .Albo potowa z moich koleg6w jest bezdennie gtupia.Jeza poza kompetencjami nauk przyrodniczych'". tym lepsze bedzie nasze rozumienie wszechswiata . jak i z ateizrnern'". Wspomniatem juz. Ten sam poglqd. ze nauka ma swoje granice. iz niekt6re ostateczne pytania . Oba dostarczajq nauce jednakowo powaznych rnozliwosci intelektualnych.Argumenty Swinburne'a wykazujq. Jedynym wyborem dla ludzi powaznych. lezy wszechogarniajqce przekonanie.prezesa Kr61ewskiego . ze on naprawde rnysli to. Ale co z og61niejszq relacjq nauki i religii? Dawkins ma na ten temat wiele do powiedzenia. kt6re pochwala badania naukowe i zacheca do nich. Oto podejscie. Gould bowiem wyrazit po prostu szeroko uznawany poglqd.wyznanie wierzen" z jego strony zastepuie odpowiedz. wytlumaczenia wymaga sama wytlumaczalnosc.l2. przejdzrny wiec do analizy owej kwestii. Jak on m6gt cos podobnego powiedziec' Dawkins odrzuca spos6b rnyslenia Goulda bez chwili gt~bszego namystu. Rozszerzone om6wienie zagadnienia znajdujemyw: Stephen Jay Gould. oburza Dawkinsa.ku wielkiej irytacji Dawkinsa . jednak zadneqo z nich nie wymaga ona jako jedynie stusznego. CZV NAUKAZADALA Kt. lecz raczej sama pojmowalnosc zar6wno naukowych. z kt6rym na ten temat rozmawiatem. catkowicie negujqcy zwycieski postep nauk. Rock of Ages: Science and Religion kins' God postawa taka jest uczciwa i szeroko uznawana: nature rnozna tlurnaczyc w spos6b teistyczny badz ateistyczny. Wyjasnienia wymagajq nie luki w naszym pojmowaniu swiata rnajace wskazywac na istnienie Boga. ze nauka zadata ktam istnieniu Boga. kt6ry realizowac ma 86g urojony. 2. . Jak juz wczesniej napisatem w Oaw-1 Gould. 1mwyzszy poziom nauki osiqgniemy. Opierajqc si~ na religijnym swiatopoqladzie czotowych biolog6w-ewolucjonist6w.

na przyktad. 5. Taki oto poglqd. 2nd edn. Myslenie takie nie jest bynajmniej charakterystyczne wytqcznie dla Dawkinsa . Odpowiedzi na nie albo nie umiemy udzielic.lacznie z tym. 2 Dawkins. Vintage.braku dowod6w" dla takich spraw. Podstawowq kwestia stojaca przed naukami przyrodniczymi jest sensowne ogarn i~cie wysoce zlozonej. albo musimy to uczynic na gruncie innym niz nauka. kt6ry znajdujemy we wszystkich pismach Dawkinsa. Bog urojony.ernpiryczna"? Kryteri6w prostoty? Piekna? Debata trwa .pytan ostatecznych". Oznacza to. BOg urojony. 1. Sprawa jest prosta: nie istniejq .dowodow" czy . wieloaspektowej i wielowarstwowej rzeczywistosci. Jacek Bieron. 91.odzwierciedla on wszak jedynie i rozszerza reduktywne podejscie do rzeczywistosci.od szczeg6t6w mechaniki kwantowej.Iuki''. zob. Nasuwa si~ zatem pytanie: jakich kryteri6w nalezy uzyc do dokonania wyboru sporniedzy nich. w kt6rych m6gtby si~ schowac B6g. Konkurencyjne rozwiqzania stanowia oczywistosc na kazdyrn poziomie ludzkich pr6b i wysitk6w .zaciekta. Nauki przyrodnicze opieraja si~ na indukcyjnym wnioskowaniu. 3 Nadasana odpowiedz Dawkinsa. Nie rnoze bye mowy 0 dostarczeniu naukowego dowodu w kwestii pytan ostatecznych. Francis Cricks. Nauka wyjasni wszystko . . s. London 2002. jakie znajdujemy u autor6w wczesniejszych. Kazdy zestaw obserwacji rnozna wyjasnic za pornoca wielu teorii. w: Dawkins. przel. czesto zas ignorujq go ci.zastugujq na wnikliwq i krytycznq uwaqe. Wyd. Zysk i S-ka. Uzywajac zarqonu charakterystycznego dla filozofii nauki: teorie sa niedookreslone przez dane empiryczne. Inference to the best explanation. GRANICE NAUKI? Nauka jest jedynym posiadanym przez nas wiarygodnym narzedziern do pojmowania swiata. bedzierny to jednak wiedziec w przyszlosci. co Karl Popper okreslil mianem . jak znaczenie zycia czy istnienie Boga.Towarzystwa Astronomicznego skupiajqcego czolowke brytyjskiego srodowiska naukowego . a nie dowodu'". s. az po to. ze szczeg61nym naciskiem prezentuje 86g urojony. Ow fundamentalny dylemat ludzkiej wiedzy od dawna podlega intensywnej dyskusji filozof6w nauki. Nauka i religia w pelni zycie. a nieznajdujqca rozwiqzania. wtasnych racji pragnq ukazac nauki przyrodnicze jako jedynq realna droqe do autentycznej wiedzy. takich jak. zwtaszcza jezeli rnaja one taka sarna wartosc . s. Routledge. Dzis rnozerny czeqos nie wiedziec. 93. Poznan 2002. kt6re polega na . ze na wielkie pytania 0 zycie (posrod kt6rych znajduja si~ rowniez pytania naukowe) nie da si~ odpowiedziec z jakimkolwiek stopniem pewnosci. Przynosi tez absolutnie spodziewany rezultat: wielkie pytania wciaz pozostaia bez odpowiedzi. Przede wszystkim owa zlozonosc rzeczywistosci nie pozwala w uproszczony spos6b przernawiac na temat . kt6rzy dla in the Fullness of Life. To tylko kwestia czasu. London 2004. Nie zna granic. polskie: Skaly wiekow. ledwo muskajaca zagadnienie. zarliwie broniac uniwersalnego zakresu i poieciowe] elegancji nauk przyrodniczych.wazeniu uzasadnien i ocenie prawdopodobienstwa. 4 Zaczerpnalern to z jednego z najlepszych studiow zagadnienia: Peter Lipton.

innymi stowy: zbadane w celu okreslenia warunk6w. [Geny] roja si~ w wielkich koloniach. [Geny] sa uwiezione w wielkich koloniach. Sa w tobie i we mnie. Tymczasem kwestia jest powazna. Sa w tobie i we mnie. ani jako w spos6b oczywisty poprawnego. kierujq nim za pornoca zdalnego sterowania. Denisa Noble'a. co owo srodowisko na jego temat sadzi. Pytanie 0 istnienie granic nauki z cala pewnoscianie jest niestosowne. kto pr6buje kwestionowa6 zakres nauk przyrodniczych. ze nauka rnoze rniec swe gran ice. zadna rniara nie jest krytykq czy oszczerstwem w stosunku do metody naukowej. zatytutowanej Samolubny gen. jakby za sprawa mag ii. s. komunikujq si~ z nim przedziwnymi. My [estesrny prawdziwym sensem ich istnienia" . dane przez nas narzedzie intelektualne musi zostac wyskalowane . Odizolowane od zewnetrzneqo swiata. zarnkniete wewnqtrz istot odznaczajqcych si~ wysoka inteligencjq. Jest to po prostu uprawnione zadanie okreslenia intelektualnej precyzji. podobnie jak twierdzqca na nie odpowiedz w zaden spos6b nie oznacza popadniecia w zabobon. komunikujq si~ z nim za pornoca zlozonych proces6w. JednakZe podejscia takiego po prostu nie da si~ obronic. 122-132. Nature's Imagination: The Frontiers of Scientific Vision.ujawnia tendencje do ukazywania kazdeqo. stanowimy system. Zachowat on wszystkie udowodnione empirycznie fakty. Dawkins . interpretacje zas zmienit na wtasne. odczytanie ich kodu. W celu zbadania tego zagadnienia rozwazrny stowa Dawkinsa z pierwszej jego ksiazki. kt6re na oslep. W celu unikniecia nieporozurnien powiedzmy zupetnie wyraznie. Kazde posia5 Szczeg61nie srniale wyrazenie teqoz podejscia znajdziemy w: Peter Atkins. kt6ry pozwala na 6 Dawkins. a ochranianie ich catkowicie zalezy od radosci. a ochranianie ich jest prawdziwym sensem naszego istnienia". w jakich jest ono wiarygodne. w: John Cornwell (red.dlaczego niekt6rzy wciaz wierza w rzecz tak absurdalna jak 86g. Czy jednak owe mocno naznaczone interpretacyinoscia zdania sa w istocie naukowe? Aby w petni to zrozurniec.rnusze z zalern zauwazyc . stworzyty nas. Uformowane przez zewnetrzny swiat. bezpieczne wewnqtrz gigantycznych. s. jako nienawidzqcego nauki idioty. The Limitless Power of Science. ociezalych robot6w. skutkujq funkcjonalnoscia. bez wzqledu na to. iz twierdzenie.). Samolubny gen. posrednirni drogami. nasze ciata i umysty. Oxford University Press. przyjrzyjmy si~ przer6bce owego akapitu dokonanej przez stawnego oksfordzkiego fizjologa zajmujqcego si~ systemami biologicznymi. ani jako reprezentatywnego dla srodowiska naukowego. Oxford 1995. jakiej doswiadczarny reprodukujqc si~. Widzimy tu wywierajqcq silne wrazenie interpretaqe podstawowego poiecia naukowego. 41.

polskie: Fenotyp rozszerzony. Oxford 2003. s. ekonornie.celu jego istnienia. iz jedynyrni formami wyjasnienia sa formy naukowe". 41 wiska. 15-16. Hacker. Joanna Gliwicz. obie sa jednakowo dobrze uzasadnione obserwacjami i wynikami doswiadczeri. Na kartach znaczacej publikacji zatytutowanej The Limits of Science rozwaza on problem ograniczen narzucanych nauce przez nature rzeczywistosci. Proszynski i S-ka. s. 374. s. iz lezy ono poza zasieqiern metody naukowej. 11 -15. Obaj przemycajq szereg catkowicie si~ od siebie rozniacych ocen wartosciuiacych i wyrazen metafizycznych. Innymi stowy. po prostu uznaje si~. ze nauki przyrodnicze . Oalekosif?zny gen.a Dawkins przyznat . kt6ry to poglqd z uporem lansuje rowniez Dawkins". istnieje wiele kwestii.bynajmniej nie uwazaiac ich za gorsze badz zalezne od nauk przyrod niczych.. 1. Oxford University Press.stosowane w spos6b uprawnionynie sa w stanie niczego w tej mierze wyjasnic'". Warszawa 2003. rozroznia on pornie10 Tarnze. kt6re z samej swej natury. Na uwaqe zasfuguje cala czesc zajrnujaca sie redukcjonizmem (s.rnoqa one jedynie tlurnaczyc obserwowane w swiecie zja-7 Denis Noble.. Podkreslaiac. Sprawe t~ wielokrotnie poruszal Peter Medawar. by obaj mieli raqe.. Blackwell. Max Bennett i Peter Hacker kierujq jej ostrze szczeg61nie przeciwko naiwnemu poglqdowi. Ponadto. ze otrzyma na nie odpowiedz. 355-374). rnusza zostac uznane za pozostajqce poza uzasadnionym zakresem normalnie rozumianych metod badawczych nauk scislych. Co jednak najwazniejsze.wszystkieqo.) nie jest bardziej prawidtowy. ze .nauka jest bez por6wnania najbardziej udanym przedsiewzieciern. zadaniem nauk przyrodniczych nie jest wyjasnianie . jak rowniez nadziei.nauka wyjasnia wszystko". Jesli da si~ udzieli6 na nie odpowiedzi. The Music of Life: Biology Beyond the Genome. Trudno jednakZe odm6wi6 ludzkosci prawa zadawania tego wlasnie pytania. Bennett i Hacker stwierdzajq. Zob. Oba sa poprawne. przel. co dotyczy swiata''. na jakie kiedykolwiek porwat si~ rodzaj ludzki". . jak na przyktad . Philosophical Foundations of Neuroscience. M. Mozna tu cytowa6 prawo. Niemozliwe.)Nie da si~ jednak tego udowodni6 eksperymental nie"s.372-376. Oxford 1982. ze nie rnozna zywic przekonania. 13. 8 Tamze. immunolog z Oksfordu uhonorowany nagrodq Nobla w dziedzinie medycyny za odkrycie nabytej tolerancji immunologicznej. Oxford University Press. . R. nalezy to uczyni6 na innym polu. s.ernpirycznie rownowazne". (. Pisza oni. Oxford 2006. jakoby naukowe teorie "ttumaczyty swiat" . tez Richard Dawkins. Na przyktad: czy w przyrodzie istnieje jakis cel? Dawkins uwaza takie pytanie za fatszywe. Kt6ra z nich jest wiec stuszna? Kt6ra bardziej naukowa? Jak zdecydowa6. Extended Phenotype: The Gene as the Unit of Selection.. kt6ra powinna bye preferowana na polu nauki? Jak zauwazyl Noble . s.. A jednak ich wypowiedzi sa .Dawkins i Noble postrzegajq t~ sarna rzecz w spos6b diametralnie odmienny (w celu petnego dostrzezenia roznic zalecam powolna i uwazna lekture obu akapit6w). Bennett i P. S. W dokonanej ostatnio erudycyjnej krytyce filozoficznej ptycizny wiekszosci wsp6tczesnego pisarstwa naukowego. Wyd.jako przyktady dyscyplin zajmujqcych si~ specyficznymi dla siebie zjawiskami .zaden ze sposob6w postrzegania (. s. zwtaszcza w dziedzinie neurobiologii. socioloqie . 9 M. ze . Powyzszeqo pytania nie rnozna lekcewazyc jako nieuprawnionego badz bezsensownego.Bledern jest sadzic.

Aldershot 2001. Ethics and Religion. Fragilities of scientism: Richard Dawkins and the paranoid idealization of science. a pytaniami 0 orqanizaqe i strukture materialnego wszechswiata. 11 Peter B. Ostatnio pojawit si~ dosyc paskudny termin . co nazywa pytaniami . by uczeni zachowali ostroznosc w wypowiedziach na tego typu tematy. Krakow 2005. (. Oxford 1985.na oznaczenie tych przyrodoznawc6w. Scientism: Science. w tej kwestii Medawar wyraza si~ jasno: Granice przyrodoznawstwa staia si~ wyrazne dzieki pytaniom. Wiara a nauki przyrodnicze. vol.transcendentnyrni". 66. W ten spos6b zgadza si~ z Dawkinsem. Do dzis najlepszego ornowienia zjawiska dostarcza Mi. zwtaszcza gdy Dawkins poddaje krytyce zaproponowane przez Stephena Jay Goulda pojecie "Nie Obejmujqcych si~ MAgisteri6w.pozytywizrnu doktrynalnego".bledne" lub . pouczajace ornowienie w Luke Davidson. 36 przyp.odrzucat tego typu pytania. jednak definiuje i ogranicza obszar. choc w tym wlasnie gronie wielu go nie podziela. 80g i biolog. Zagadnienie pojawia si~ w kilku miejscach 80g8 urojonego. . np. Oxford University Press. jak: Jak zaczelo si~ wszystko? Po co tu [estesrny? Jaki jest sens zycia? Pozytywizm doktrynalny . Praca ukazuje Dawkinsa i E. Dawkins nie uwaza sie za .nie istniejq granice rnozliwosci naukowych dokonan. okreslaiac je jako . (Cyt. s. Ashgate. Medawar.. religia i literatura . jak i w wielu konkretnych srodowiskach naukowych. Berry. obecnie ani w przyszlosci (zaktadajqc jego dalszy rozw6j). dogmatycznych i petnych przesady wypowiedzi. tlurn. NOMA I POMA Nasze kr6tkie om6wienie ograniczen nauk przyrodniczych wskazuje.pseudopytania". 220). 86g urojony pewnie zaskoczytby Petera Medawara powracajqcym rozkwitem doktadnie tego samego . Jerzy Kochanowicz. s.).znajdujq uprawnione miejsce w poszukiwaniu przez ludzkosc prawdy i sensu.kael Stenmark.42 dzy tym. ze wszystkie dziedziny ludzkiej rnysli . W przypadku tego ostatniego . acz przedwczesnie.) Mam tu na rnysli takie pytania. 167-199. kt6re lepiej zostawic religii i metafizyce. czy istnieje [akas celowosc we wszechswiecie? Jak gdyby uprzedzajqc krzykliwe i upraszczajqce podejscie Dawkinsa do nauk przyrodniczych. uznal on za wymarty. kt6re mogli zadawac tylko prostacy. kt6ry z radoscia. zar6wno og61nie w zachodniej kulturze. A co z innymi pytaniami? A co z Bogiem? Albo z pytaniem. J. filozofia.dowodzi . 9 (2000). Wilsona jako czolowych reprezentantow ruchu. na kt6re nie rnoze ono udzielic odpowiedzi. Poglqd 6w jest szeroko rozpowszechniony. jezeli nie chca utracic zaufania opinii publicznej z powodu pewnych siebie. kt6rzy (jak Dawkins) odmawiajq uznania dla nauk przyrodniczych jakichkolwiek qranic".13. s.wasko scjentystycznego" (80g urojony. na kt6rym nauki przyrodnicze posiadaja takie kompetencje.. Choc sam jest zdeklarowanym racjonalistq. WAM.przyrodoznawstwo. a szarlatani roznej rnasci twierdzic. O.NOMA (non-overlapping 12 Zob. The Limits of Science.scjentyzrn" . przel.. 2. za: R. ze potrafia na nie odpowiedziec'". Medawar sugeruje. "Science as Culture".obecnie juz przestarzaty . s.

W istocie zas. (Termin magisterium rozurniec nalezy jako . Zdaniem Dawkinsa. Skaly wiek6w.obszar autorytetu" albo "sfer~ kompetencji"). Niedoskonalosci jednego i drugiego wskazujq.Zasady wiary i zasady nauki -pisze Collins .wielce satysfakcjonujqcej harmonii rniedzy swiatopoqladern naukowym a duchowym'i". . Poznan 2002.myli si~. Wedle Goulda .Dlaczeqo uczeni tak tch6rzliwie akceptujq ambicje teolog6w.krytyczneqo realizmu" wywierajqcej obecnie przernozny wptyw na rozjasnienie relacji rniedzy naukami przyrodniczymi a naukami spolecznym!". Sama rnysl 0 tym. w takiej jednak formie poznal go polski czytelnik na kartach wprowadzajqcej zagadnienie pracy Stephena Jay Goulda.niepokrywajace sie magisteria"). Dawkins niekiedy zdaje si~ uwazac. 91. Mozna by tu tatwo zacytowac rowniez wielu innych uczonych reprezentujqcych 14 Dawkins. Jedyna istniejqca rzeczywistosc. rzecz jasna. . jak i Dawkins reprezentujq jedynie dwa fragmenty szerokiego spektrum rnozliwosci dobrze juz nauce znanych. jak i religia oferujq rnozliwosc wzajemnej inspiracji. iz oba stanowiska powinny podlegac dalszemu wnikliwemu badaniu.rzeczywistosc empiryczna. Podejscie .14 Interesujqcy kawatek retoryki. New York 2006. M6wi on 0 .pokrywajacych si~ magisteri6w" kryje si~ w filozofii .rnaqisteriurn religii" zajmuje si~ .naukowej teologii" bada. 6. Hum. rozmaite dyscypliny wiedzy. by pozwolic teologii rnowic 0 czymkolwiek jest dla niego oburzajaca. Istnieje bowiem. jaka nauke w zakresie wtasnych odkryc teologia rnoze zaczerpnac z metodologii nauk przyrodniczych 16.kt6ra zaktada uswiadornienie sobie.. s. 44 magisteria). kt6rzy zasadniczo ten poglqd podzielajq. . Dawkins tez tak uwaza. 3. ze zar6wno nauka. 15 Francis S. s. kt6ry Gould stusznie postawit. Nauka i religia w pelni zycte (przel Jacek Bieron. Bog urojony. by wypowiadac si~ w kwestiach. Collins. jednak nawet nie zaczyna poruszac problemu. ze oba te magisteria wzajemnie na siebie nie zachodza. M6j wtasny projekt . s. istnieje tylko jedno magisterium . The Language of God: A Scientist Presents Evidence for Belief Basic Books. WOJNA NAUKI Z RELIGIA? . natomiast .czesciowo pokrywajqcych si~ magisteri6w" . Jednym z gt6wnych wyrazicieli tego poglqdu jest Francis Collins. Jednakze przeciwstawne stanowiska Goulda i Dawkinsa nie stanowiq bynajmniej jedynych dostepnych nam dr6g intelektualnych. w kt6rych kompetencje ich na pewno nie sa wieksze niz wiedza naukowc6W?.pytaniarni 0 ostateczny sens".przyp.wzajemnie si~ dopetniajq".rnaqisteriurn nauki" zajmuje si~ . z uwagi na przenikanie si~ przedmiot6w i metod ich badan.13 Niezbyt szczesliwy przeklad (Iepiej brzmialoby. Moim zdaniem . biolog-ewolucjonista stojqcy na czele stynnego Human Genome Project. Zysk i S-ka.sfera em piryczna" . zar6wno Gould. chociaz z innego powodu. 10) .by tak rzec: POMA (Partially Overlapping MAgisteria) . trzecia opcja: . Gould utrzymuje. choc zaproponowat bledne rozwiqzanie. ze dyskredytowanie Goulda automatycznie oznacza potwierdzenie jego wtasnego stanowiska.

doktadnie w takiego Boga. Nie podpisujqc si~ pod tradycyjnym chrzescjanskirn pojmowaniem Boga. Routledge.55 procent wszak albo w Boga wierzy. 86g urojony ukazat si~ drukiem w roku 2006. ze prawdziwi uczeni sa ateistami.oczekujac odpowiedzi". 17 Zob. Son-18 Owen Gingerich. Davies gtosi irma ide~. Harvard University Press. ze wszechswiat zostal . w kt6rym stwierdza. ze deisci nie wierza w Boga odpowiadajqcego takiej definicji. Liczba wierzqcych natomiast pozostata bez zmian. Parnietajrny. Oto Owen Gingerich. ze wspanialosc i uporzqdkowanie przyrody wskazuje na Boskiego Stworce zgodnie z tradycyjnym chrzescjanskirn nauczaniem. 3rd edn.nieznacznie wzrosta jedynie liczba niewierzqcych (do 45 procent). W roku 1916 zapytano czynnych ludzi nauki. a wiara w to nie koliduje z zadnyrn naukowym przedslewzleclern''". Dobrze znamy wynik sondazu: rnniej-wiecej 40 procent wierzyto w Boga. Na kartach swej pracy Collins opisuje wtasne nawr6cenie z ateizmu na wiare chrzesciianska. Interpretujqcy je ateisci wolaja: "Wi~kszosc uczonych nie wierzy w Boga". gdzie dowodzi. czy wierza w Boga . Albo rnoze . 47 daz taki powt6rzono w roku 1997. The Possibility of Naturalism: A Philosophical Critique of the Contemporary Human Sciences. ze . Cod's Universe. stawiajqc doktadnie takie samo pytanie i uzyskano niemal doktadnie taki sam model . Mozna wszak r6wnie dobrze odczytac je tak: "Wi~kszosc uczonych nie twierdzi. znakomity astronom z Harvardu. W tym samym roku opublikowane zostaty rowniez trzy inne prace wiodqcych uczonych. Wynikami tymi rnozna zonqlowac we wszystkie strony. spychajqc Boga na margines kultury. uwaza. ze nie wierzy w Boga" . wydat God's Universe. Nieszczeg61nie to wsp6tbrzmi z powtarzana uparcie opinia Dawkinsa. Kilka rniesiecy pozniej kosmolog Paul Davies wydat Goldilocks Enigma .wszechswiat zostal stworzony z okreslonyrn zamiarem i celem. Wedle Daviesa "przyjazna zyciu postawa" wszechswiata wskazuje na nadrzedna zasade w jakis spos6b kieruiaca go w strone rozwoju zycia i rozumu.Zdaniem Dawkinsa nauka doprowadzita reliqie do ruiny. 16 W celu wprowadzenia do zagadnienia zob. London 1998. T&T Clark. Nieco swiatla na sprawe pomogq rzucic wyniki dw6ch ankiet. The Science of God. MA 2006.mianowicie: wielu uczonych wierzy w Boga. Alister E. kt6ry aktywnie komunikuje si~ z ludzkoscia i do kt6rego rnozna si~ rnodlic . zwlaszcza Roy Bhaskar.prace dowodzaca. albo jest agnostykami. Cambridge. ze cos boskiego jest qdzies "tam". London 2004. Nie takie to jednak proste.tu''. Pojawia si~ jednak powazny problem . Francis Collins opublikowat Language of God. Nalezy jednak wziac pod uwaqe dwie rzeczy: .znakornicie nastrojony". 40 procent nie wierzyto. gdzie wpadt w objecia otumanionych fanatyk6w. McGrath. a wiec na poziomie 40 procent. Dawkins z miejsca odrzuca wszelka ide~ istnienia jakiegokolwiek dowodu na celowosc badz plan we wszechswiecie. a 20 procent nie miato zdania.

James Leuba. przepowiadat znaczny . Odbierajqc przyznanq mu w roku 2000 Naqrode Templetona. Jezeli jednak nie wystarczajq moje osobiste rozmowy z uczonymi. tylko udaje wierzqcego! "ezy to nie jest . jako "wyraz poparcia dla religii ze strony jednego z najwybitniejszych wsp6tczesnych tlzykow"!". autor pierwotnego sondazu z roku 1916. Przyjrzyjmy si~ chociazby jego cenzorskim uwagom na temat Freemana Dysona.wedtug niego .Adolf Hitler i J6zef Stalin . kt6rzy . liczba zas wierzqcych nie ulegta pomniejszeniu. doktadna tresc pytania czesto umyka uwadze komentujqcych wyniki obu sondazy. Tymczasem wzrost liczby niewierzqcych i odpowiadajqcy mu spadek liczby agnostyk6w okazal si~ niewielki. co miato stanowic wynik og61nej poprawy poziomu edukacji. Dawkins odebrat to jako tch6rzliwy akt apostazji i zdrady. 2. kt6rym Dawkins przypisuje ateizm. fizyka powszechnie typowanego do Nagrody Nobla za przetomowe dokonania w dziedzinie elektrodynamiki kwantowej.1. Wyklucza to wszystkich. Daje si~ bowiem zauwazyc ogromna rozbieznosc ilosciowa porniedzy grupq uczonych. ze czesc znajdujqcych si~ w ich gronie najgtosniejszych krytyk6w Dawkinsa stanowia ateisci. Dawkins orzekl. od kt6rego rnoqa oczekiwac odpowiedzi na swe modlitwy. to warto zauwazyc. bez wzqledu na ich poglqdy religijne. kt6rych znam. Ale miato bye jeszcze gorzej. Dawkins podchodzi do problemu w spos6b catkowicie nie do przyjecia. Nadqsane. jakoby nauki przyrodnicze stanowity intelektualnq autostrade prowadzaca wprost do ateizmu. kt6re . 216. iz znaczy to. kt6rego niespecjalnie interesuje doktryna Tr6jcy Swietej. odrzuca wiekszosc uczonych. Dawkins musi si~ zrnierzyc z bardzo dian niewygodnym fa ktem. wprowadzajq oni raczej sw6j swiatopoqlad do nauki. dogmatyczne obstawanie Dawkinsa przy tezie. Nalezy jeszcze raz podkreslic. zauwazaiac. ze Dyson wcale nie jest chrzescijaninem. ze jest on chrzescjaninern. Gdyby pytanie zostalo skonstruowane w spos6b bardziej og6lny. ze uczonym zadano pytanie bardzo skonkretyzowane. Wi~kszose niewierzqcych uczonych. a grupq rzeczywistych wsrod nich ateist6w. niz go z niej wyprowadzajq.byty zaprzysieqlyrni ateistami". Dyson wygtosit rnowe chwalaca osiaqniecia religii. ze jego poglqd. w przypadku obu ankiet rnozna by oczekiwac wiekszej liczby odpowiedzi twierdzqcych. stanowia ateisci z powod6w innych niz naukowe.powinno dostarczyc mu najzagorzalszych i najwierniejszych zwolennik6w. s. R6wnie jasno wypowiedziat si~ 0 ztych stronach ateizmu.podobnie jak Paul Davies dostrzegajq ze istnieja racje wskazujqce na istnienie jakiegos rodzaju boskiej sity badz najwyzszej duchowej zasady.prawdziwi" uczeni powinni bye ateistami spotyka si~ z gwattownym oporem doktadnie tego srodowiska.dwie jednostki uosabiajqce cate zlo naszego wieku . 86g urojony. a zarazem wytykajqcq (i krytykujaca) jej zle strony. Oto po stwierdzeniu Dysona.wraz z uptywem czasu . Zupetnie nic nie upowaznia Dawkinsa do przemawiania w tej kwestii w imieniu srodowiska naukowego.wzrost liczby uczonych niewierzqcych w Boga. Niestety. 19 Dawkins. mianowicie: czy wierza w osobowego Boga. ze . iz wszyscy . Ale dobre wyniki podobnych ankiet w istocie nie rnaja wiele do rzeczy.

lacznie z takimi. Mogq si~ z takim spojrzeniem nie zqadzac. kt6ry stwarza i doglqda. W przeciwienstwie do ateist6w dogmatycznych potrafia oni w petni zrozurniec. kt6rzy sami siebie okreslaia mianem ateist6w.odczytuja" nature na spos6b ateistyczny. Dawkins jednakZe prezentuje poglqd skrajnie odmienny. s. nie holduiac zadnernu konkretnemu swiatopoqladowi duchowemu. Routledge.i musi to bye nauka. ze Dyson chciat tylko "wyglqdae na" chrzescjanina. Zar6wno tu. Dobrze wiemy.zadneqo z nich jednak nie wymaga jako jedynego stusznego. Jeszcze inni przyjmujq chrzescjanski punkt widzenia.einsteinowskirn panteizmie" (ktory z pewnoscia stanowi jeden z aspektow religijnych koncepcji Einsteina). ze Dyson pozoruje zainteresowanie religiq dla korzysci finansowych? Czy Dawkins chce powiedziec. A sa i zwolennicy bardziej .zwierajq si~ w walce na srnierc i zycie22. Dawkins rnowi tam 0 . 21 Zob. Inni . gdyby chciat zabrzrniec po chrzescijansku?. Oto triumf dogmatu nad doswiadczeniern. ze prawdziwi uczeni musze bye ateistami. Levine. Pantheism: A Non-theistic Concept of Deity.odczytuia" [a teistycznie . m6wiqcego niejasno 0 [akiejs .20 Czy nalezy to rozurniec jako insynuacje. po prostu nie rnoqa rnowic prawdy. kt6ry czesto do opisu zjawisk naukowych uzywal jezyka i sposobu obrazowania charakterystycznych dla religii. w rzeczywistosci bedac ateista? To samo rnozna powiedziec 0 Einsteinie21. nie tra-20 Tarnze. Moqe tylko dodac. wierzac w Boga. kt6ry juz nie ingeruje w jej sprawy. teistycznym i wieloma innymi . B6g nakrecil zegarek i zostawit go wtasnemu losowi. rozczarowujaco powierzchownq analiza w Bogu urojonym. Nauka i religia . Dosyc tatwo udzielic oczywistego Jak juz zauwazylisrny. Dawkinsowski oglqd rzeczywistosci to lustrzane odbicie swiatopoqladu spotykanego u niekt6rych co bardziej egzotycznych odtam6w amerykanskiego fundamentalizmu. ale gotowi sa je szanowac. Niekt6rzy interpretujq czy . religijnemu czy antyreligijnemu. z kt6rymi rozmawiatem. ze pan. Przyznajqc si~ do wiary. jak i w innych miejscach Dawkins kieruje si~ podstawowym zalozeniern.zyciowej sile". Dobrej analizy dostarcza tu Michael P. CqC przy tym wcale uczciwosci intelektualnej. i teologiczne. s.doktadnie to. Trudno mi pojac. London 1994. Sprawa jest prosta: natura jest otwarta na wiele jednakowo uprawnionych interpretacji.dostrzeqajac.wedtug niego . deistycznym. Niedawno zmarty Henry Morris. lvloze bye Uumaczona zgodnie ze swiatopoqladern ateistycznym. co powiedziatby kazdy naukowiec-ateista. rnozna go interpretowac na wiele rozmaitych sposob6w. 377-385. dlaczego niekt6rzy ich koledzy przyjmujq chrzescjanskie spojrzenie na swiat. postrzegat swiat w spos6b absolutnie spola22 Dawkins. i najbardziej satysfakcjonujqcego intelektualnie wyjasnienia w tej materii. Mozna bye . 38-45. kogo Dawkins ma nadzieje przekonac odrnowa dania wiary stowu swych koleg6wuczonych. . Bog urojony. ze wskazuje ona na istnienie Boskiego Stw6rcy.teizm to pojecie i religijne..prawdziwyrn" uczonym. Dlaczego jest tylu wierzqcych ze swiat natury jest pojeciowo uczonych? plastyczny. ze rnysli w ten spos6b wielu uczonych. z kt6rej tylko jedna strona rnoze wyjse zwyciesko . nie zauwazajac.uduchowioneqo" poglqdu. zainteresowania religiq czy zaanqazowania w nia. znamienity kreacjonista.

To beznadziejnie zagmatwane odczytanie rzeczywlstosci ostatecznie opiera sle na przestarzalyrn i obecnie [uz porzuconym historycznym odczytaniu relacji nauka .ryzowany: z jednej strony swiecl. polityki laqodzenla. 105-109. w nadziei unikniecia wojny totalnej w Europie. iz Dawkins odwolu]e sle tu do 23 Tarnze.wybitnego fllozofa-ateiste. ludzi wierzqcych zas .obecnie postrzega sle 6w poglqd jako beznadziejnie staroswiecki stereotyp historyczny. by rnozna go ukazywac jako stan wojny. ze . kt6re zakonczy sie triumfem prawdy i dobra! Dawkins kopiuje 6w fundamentalistyczny scenariusz. kt6ry znaczaco przyczynil sie do wyjasnienia filozoficznych korzeni i konsekwencji darwinizmu.nie ma jednak mowy.jeszcze odwaznle] . religia natomiast najpowszechniejszq forma przesadu?".szkoly Neville'a Charnberlalna'f".imperium zla.nie mniej obrazliwie . calkowicie przez nauke skompromitowany.Jerry'ego Coyne'a. odwracajqc jedynie punkt widzenia. obawiam sie. iz nauka i religia tOCZq ze soba nieustannq wojne. Stosunek nauki do religii jest zlozony i zroznicowany . Chodzi wszak 0 zmaganie prawdy z falszern. ale sposrod wielu wybiera Michaela Ruse'a . Blaka sle on jeszcze tylko po zasciankach zycia intelektualnego. co fanatycy. Dlaczego? Argumenty Dawkinsa sa w tej kwestii tak zagmatwane. badz w jakis spos6b sle do niej przyczyniajq. nie wspominajqc [uz. s. czyli wierni religii. Por6wnanie takie to intelektualny nonsens. rzucajqc wyzwanie religijnemu fundamentalizrnowr". wyjasniarn.religia.zaproponowal poglqd. mianem . ze uczeni uznajqcy istotne znaczenie religii powinni zostac napletnowani jako .przyr6wnuje ona do Hitlera. Morris kreslil apokaliptycznq wizje bitwy rnledzy nimi.w jego mniemaniu znaczenie kosmiczne. ze jest obrazliwe. ze nauka oraz religia mogq sle nawzajem od siebie uczyc. dobra ze zlern zmaganie. Kogo Dawkins ma na rnysli? Trudno w to uwierzyc. ze trudno okreslic pow6d. z drugiej .uspokalacze". kt6ry gfosi. Nauka jest chyba jedynq postacla racjonalizmu. Kledys. kt6rzy nie rozpoznali aluzji. Jednakze . uznaja za akt zdrady? Dawkins cytuje z aprobata genetyka z Chicago . Dawkins jednak jest tak nlezlornnle przywiqzany do owego przestarzaleqo modelu . Tak wiec swiat dzieli sle na dwa obozy . ze prowadzi go to do bardzo nieroztropnych i niedajqcych sie obronic sqd6w. jak religie rozroz- . Ta niesmaczna analogia wydaje sie suqerowac. jeszcze w drugiej polowle dzlewietnasteqo stulecia bylo najzupelnie] rnozllwyrn wlerzyc. Spos6b ekspresji Dawkinsa ujawnia alarmujqcy ogrom uprzedzen oraz ub6stwo wiedzy na temat relacji nauki i religii. przyjetej w roku 1938 przez brytyjskiego premiera Neville'a Chamberlaina w stosunku do Adolfa Hitlera. do kt6rych do tej pory nie przebllo sie swiatlo naukowej metody. czyli uczeniateisci.prewdziw« wojna toczy sle rnledzy racjonalizmem a przesqdami. Czy Ruse osrnielll sie skrytykowac Dawkinsa dopuszczajac sle swoistej tese-meieste?" A rnoze . majqcej . Najbardziej niedorzeczny z nich okresla uczonych.wojny". kt6rzy wierzq w pozytywnq relacje rniedzy nauka a religiq. Dokladnie tak. Czytelnikom.jak mi ostatnio powiedzlal jeden z czolowych arnerykariskich historyk6w .racjonalizmu i zabobonu.

intelektualny architekt ruchu nieustannie dziekuje Inteligentnemu Projektantowi za Dawkinsa29. kt6ry charakteryzuje zwalczany przezen religijny fundamentalizm. kt6rego pomysty rowniez zostaty zmieszane z btotem na kartach Bcqe urojonegd8. Czuja si~ kompromitowani w oczach szerokiej opinii publicznej nierozwaznie i niepotrzebnie. Jak to dose sarkastycznie ujqt w niedawnym e-mailu do Dawkinsa: "Stale powtarzam moim kolegom. 4. Dlaczego? Poniewaz jego histeryczno-dogmatyczne uporczywe obstawanie przy ateistycznych implikacjach darwinizmu zraza wielu potencjalnych zwolennik6w teorii ewolucji. Jak na ironie jednak. absolutnie dychotomicznym sposobem rnyslenia. r6wnie wykrzywiony i gt~boko skazony bledarni.24 Jego najlepsza praca to . Czy istnieje lepszy spos6b zagwarantowania. Cambridge. ze zar6wno pan. zwtaszcza gdy na catym swiecie odradza si~ zainteresowanie religiq i religijne zaangazowanie? Nic dziwnego. Wcale takimi nie sa. Bardzo to dyskusyjne! stantyzmu p6tnocnoamerykanskiego. 106. obraza majestatu . albo biate . jak i panska praca to jeden z najwiekszych dar6w Boga dla . 26 Dawkins. s. s. Istniejq lepsze sposoby poradzenia sobie z religijnym fundamentalizmem. Dawkins wydaje si~ postrzeqac rzeczy przez pryzmat swiatopoqladu w wysokim stopniu spolaryzowanego oraz nie mniej apokaliptycznego i wypaczonego niz ten. ruch 6w uwaza Dawkinsa za niezwykle dla siebie uzyteczneqo. ze nie jest ateistycznym fundamentalistq: B6g urojony. Dawkins jest wiec czescia problemu. Po zaatakowaniu jednej grupy fundamentalist6w. zostal potepiony przez drugq . B6g urojony. jakie Dawkins wyrzqdzit naukom przyrodniczym jest ukazywanie ich jako nieustepliwie i zajadle ateistycznych.Monad to Man: The Concept of Progress in Evolutionary Biology.antyewolucjonistyczny nurt w chrzescjanstwie. ze przydatby si~ tu jakis sprawdzian wiaryqodnosci. jak jego religijne odpowlednlkf .Jnteliqentny projekt" .moim zdaniem .intelektualnie . niaja zbawionych i potepionych.nieczystyrn" ogtosili go jego wczesniejsi koledzy. Harvard University Press. ZDERZENIE FUNDAMENTALIZMOW Jedna z najwiekszych szk6d. Dawkins postuguje si~ tym samym. William Dembski . nie jego rozwiqzaniem.przyp. MA 1996. 25 Fr. Wielu jednak uwaza. Dawkins jest najwyrazniej silnie umocniony w swym osobliwym dualistycznym fundamentalizmie. Czy neprevaie sposobem na religijny fundamentalizm jest kopiowanie przez ateist6w jego wad? Proponuje si~ nam fundamentalizm ateistyczn¥. ze wielu darwinist6w wyrazito zaniepokojenie z powodu pr6b przyczepiania im etykietki ateist6w. by nauki przyrodnicze postrzegano w tym srodowisku w swietle negatywnym. Hum.brak jakiegokolwiek odcienia szarosci' Biedny Michael Ruse. Albo czarne. jednak petna wigoru krucjata Dawkinsa doprowadzita do wzrostu wroqosci w postrzeganiu ich przez liczne odtamy konserwatywnego prote27 Dawkins twardo utrzymuje. 0 ile juz nie jest na to za pozno. Krytykowatem juz ruch wspierajqcy . 381.

a wreszcie. Stowa Ruse'a z miejsca pomagajq nam zrozurniec. z radoscia przyjqtby on oswiadczenie papieza.se'a w czarna dziure. jakze charakterystycznych dla konserwatywnego protestantyzmu). ze papiez 31 Zob. Nie przejmuj si~ Michael-jestes w dobrym towarzystwie! Ale zanim jeszcze Ruse zostal wyrzucony z dawkinsowskiego ogrodu Eden. s. poniewaz jest totalnie niezdolny do przyjecia .zadnernu z was nie chce si~ powaznie badac chrzescjaristwa i na serio zajac si~ jego rnysla.twardoqloweoo darwinisty") w korespondencji 28 Dawkins. Kosciol katolicki nigdy nie miat najmniejszych trudnosci z zagadnieniem ewolucji. Znajdujemy tu odwofanie do Michaela Behe. dlaczego Dawkins wyrzucit Ru. Intelligent Design: The Bridge between Science and Theology. 391-395. and Darwin: A Critique of Intelligent Design Theory. Szersze podejscie do ruchu znajdujemy w: Niall Shanks. Dembski. Co wiece]. B6g urojony.inteligentnego projektu i naszego ruchu. do Daniela Dennetta. jesli chodzi 0 nauke. God. ze nie rnoze on bye szczery. wolatby rniec juz do czynienia z uczciwym fundarnentalista'". Nie zrobil tego. Oxford University Press. InterVarsity Press. the Devil. 30 Zob. Oto komentarz Ruse'a na temat dalszych wydarzeri: Kiedy Jan Pawet II oficjalnie udzielit poparcia darwinizmowi. 72 (1997). 22 pazdziernika 1996 roku papiez Jan Pawet II w oswiadczeniu skierowanym do Papieskiej Akademii Nauk poparl og61ne poJ~cie ewolucji biologicznej. "Guardian". Richard Dawkins zdobyt si~ jedynie na to. "Quarterly Review of Biology". New York 1998. John Paull/and evolution. ale powazneqo zmagania si~ z zagadnieniem . iz chrzescjanstwo to po prostu mroczna sita zla jak to czyni Richard Dawkins . s. Taking Darwin Seriously: a Naturalistic Approach to Philosophy. 19 lutego 2006 i zostala szeroko rozpowszechniona. (A tak przy okazji. 29 Zob. wnikliwy artykul Madeleine Bunting. Jednak nie przez Richarda Dawkinsa. 186-192. to jest Dawkins. 32 Ocene tego oswiadczenia ze strony Ruse'a zawiera: Michael Ruse. New York 2004. Wymiana e-maili rniedzy Ruse'em a Dennettem rniala miejsce w niedziele. Why the Intelligent Design Lobby thanks God for Richard Dawkins. Prosze tak dalej!" Mysle. Papieskie oswiadczenie zostalo zyczliwie przyjete przez wielu uczonych. a nie zrazac do siebie wszystkich ludzi dobrej woli. Nie potrzebujemy odruchowego ateizmu. toczymy walke i musimy w tym celu pozyskiwac sojusznik6w. jest hipokryta. iz on (Dennett) i Dawkins okazali si~ . William Dembski nie zostal wspomniany. Nie dziwi zatem uwaga Ruse'a (kt6ry okresla samego siebie mianem . by oswiadczyc. ze jest zachwycony Bogiem urojonyrii". vol.zupelna katastrofa w walce z inteligentnym projektem?". poniedzialek 27 marca 2006. ze on. krytykujqc zarazem pewne materialistyczne jej interpretacje 2. Prometheus Books. Michael Ruse. uczynit irma wielce wymownq uwaqe. Twierdzenie. Downers Grove. Aha! Teraz juz wiemy. William A. Gdyby plan Dawkinsa zakladal zachecenie chrzesciian do uznania ewolucji biologicznej.jest zwyczajnie gtupie i groteskowo niemoralne. IL 1999. 0 co chodzi.

Dawkins pragnie jednak. Zaproponowany zas przezen wniosek brzmiat: religia prowadzi do przemocy i jest wrogiem nauki.a raczej wysoce kontrowersyjnego i niereprezentatywnego opisu naukowego . Ale 80g urojony ciqgnie dalej owo skandalicznie tendencyjne podejscie do materiatu dowodowego oraz niepozostawiajqce suchej nitki wyszydzanie alternatyw i odrnowe ich powazneqo traktowania.ze wiara w Boga stoi na poziomie wiary w . Zapozyczone od Bertranda Russella. Zadna ze znanych mi os6b nie wierzy w podobne bzdury. ze papiez . Dlaczego wiec ludzie w Boga wierzq? Dla Dawkinsa wiara taka jest absolutnie irracjonalna . by jego czytelnicy tak wlasnie rnysleli . w lekcewazaceqo dowody prymitywnego propaqandyste antyreligijnego. JAKA JEST GENEZA RELiGII? Jadrern ateizmu jest nieodwracalne. kt6re zawsze ukazuje si~ w rnozliwie najbardziej naiwnym swietle. Sprawa sieqa wstecz.m6gtby zaakceptowac teorie ewolucji. ze B6g stanowi wymyst powstaty z ludzkich pragnien w celu 1 Dawkins. lvloze nadszedt juz czas zgodnego protestu catego srodowiska naukowego przeciw naduzywaniu jego rnysli i autorytetu w sluzbie ateistycznego fundamentalizmu? 3. Przemiana owa wyszta na jaw w telewizyjnym serialu The Root of All Evil? (Zrodlo wszelkiego zla).jak wiara w orbitujqcy wok6t Stonca czajniczek". Papiez nie m6wi wiec prawdy. Ale to kulawa analogia. za: Dawkins. pelniacym wobec 80ga urojonego role pilota. Nic dziwnego. Jednym z najsmutniejszych aspekt6w 80ga urojonego jest obraz przemiany autora tejze ksiazki z uczonego. 86g urojony. Oto kolejna wt6rna analogia .a prawdopodobnie i kazdy inny chrzescjanin .do wiadomosci. nieprawdaz? Nie rnoze papiez wszak to cztowiek zabobonny.niebianskie czajniczki". Po obejrzeniu go jeden ze starszych koleg6w-ateist6w powiedziat mi: "Nie osadzai reszty nas na pOd-33 Cyt. 85-89.czesc og61nej strategii systematycznego wyszydzania. zarliwie zatroskanego 0 prawde. ze serial zostal przez krytyk6w odebrany jako srniechu wart. Dawkins pokazat w nim ekstremist6w religijnych oreduiacych za uzywaniern przemocy w irnie religii albo reprezentujqcych stanowisko agresywnie antynaukowe.w charakterze broni do niszczenia religii. s. ze przejmuje on tradycyjny ateistyczny dow6d na nieistnienie Boga i rozwija go na nowa rnodle. ze Boga nie ma. gdy dostrzeze si~. Ale dzieki polemicznemu wykorzystywaniu przez Dawkinsa nauki w prowadzonym przezen epickim zmaganiu z religiq ich liczba bedzie tylko rosnac. Jakie zatem nowe spojrzenie ma do zaproponowania Dawkins? Jego podejscie do pochodzenia religii najtatwiej zrozurniec. fundamentalne zalozenie. istnieja wyznawcy religii reprezentujqcy stanowisko skrajnie wrogie nauce. stawie tych pseudointelektualnych bzdur". kt6ry w roku 1841 dowodzit. To prawda. kt6ry tylko udaje racjonalnego. ze nie naduzywa si~ tu nauki . 86g urojony. zaktamywania i demonizowania konkurencyjnych swiatopoqladow. s. Trudno nie uwierzyc. do wrogiego religii niemieckiego filozofa. 106. . Ludwiga Feuerbacha.

nie bedzie zadnej potrzeby istnienia religii. Harmondsworth 1938. wsrod nich: wiedzy. Jak zobaczymy. nic wiec dziwnego. iz B6g jest .w czynnikach psychologicznych. stanowi wszak powazna przeszkode na drodze postepu ludzkosci. Argument ten nasuwa rowniez rnysl. czyli . wiara w Boga rnoze stanowic produkt uboczny jakieqos mechanizmu ewolucyjnego. Daniela Dennetta na kartach jego ostatniej pracy zatytutowanej Breaking the Spelf. Pierwszy lokuje pochodzenie wiary w Boga w czynnikach socjologicznych. Penguin Books. doswiadczenia. Ale zar6wno Dawkins. I bardzo 2 Zob. Cambridge 1995. To jednak z cala pewnoscia nie jedyny aspekt religii .spelnieniern zyczen" wyczarowanym przez ludzka projekcje. jak i Dennett przyjmujq scisle kognitywne spojrzenie na reliqie.gdy wiec nadejdzie rewolucja socjalistyczna. Feuerbach and the Interpretation of Religion. ze wywart tak gt~boki wptyw na kulture Zachodu. motywacji i konsekwencji behawioralnych''.projekcji". ze powodem. Wedtug niego. definiujqc [a na dobra sprawe wytqcznie w kategoriach . Cambridge University Press. dla kt6rego ludzie potrzebowali ztudzenia Boga byto ich spoteczne i ekonomiczne wyobcowanie . Ot. Dlatego dokonujq . To fascynujqcy argument. kt6ry postrzegac rnozna jako odpowiedz na ludzkie pozadanie moralnej autonomii. ze wyznaczniki wiary w Boga mogty ewoluowac z roz3 Sigmund Freud. iz to cos nie istnieje.dostarczenia metafizycznej i duchowej pociechy". Po prostu umrze ona srniercia naturalna. Tak wiec nieistniejqcy B6g stanowi jedynie proiekcje ludzkich pragnien.wiary w Boga".uprzedmiotowiaja" swe tesknoty i nazywajq je . z ateizmem. Dennett wykazuje.nawet niekoniecznie najbardziej fundamentalny. kazdy z nich gt~boko zwiqzany z omawianq tu sprawa. Jego argumentacja brzmiata nastepuiaco: Boga nie ma. Ma on jednakowoz swoje stabe strony. Pomimo rozmytego nieco opisu religii. chocby pragnienie wskazuje na koniecznosc istnienia wody. Wchodzi tu Dawkins na terytorium eksplorowane przez innego ateiste. ze odczuwanie potrzeby czeqos nie oznacza bynajmniej. drugi . Wielu ludzi jednak w Boga wierzy. wierzen. Zacznijmy od tego. Skoro wiec przyjeto. dobrze. .w wysokim stopniu sztuczne i nieprzekonujqce. Dlaczego? Poniewaz pragnq pocieszenia. praktyk rytualnych. Wiarygodny opis religii odwotywatby si~ do wielu jej aspekt6w. ze u poczqtk6w wiary w Boga lezy tesknota za figurq ojca.lacznie. Harvey. Van A. Zygmunt Freud dowodzit natomiast. afiliacji spotecznych. Karol Marks dowodzit. Sp6jrzmy na dwa warianty. rzecz jasna. rnozna wyjsc poza t~ infantylnq iluzje i dorosnac".Boqiern". Totem and Taboo: Resemblances between the Psychic Lives of Savages and Neurotics. ze odpowiedz na ludzkie potrzeby i pragnienia stanowia wszystkie swiatopoqlady . Dawkins rowniez oferuje naturalistyczne wyjasnienie religii .

s. Rzeczy rnoqa stwarzac pozory jakiegos projektu .rnistyczneqo genu" obdarzonego wzqledarni przez selekcj~ naturalna. River out of Eden: A Darwinian View of Life.celowe''.przypadkoweqo''. Gdzie tu nauka? Gdzie material dowodowy? W miejsce scislych. kt6rych mamy prawo si~ spodziewac. ze jej elementy skladowe oraz relacje rniedzy nimi sa scisle okreslone historycznie. MD 1993. Albo tez "idee religijne mogty wyrosnac i rozprzestrzenic si~ z indywidualnych przesqd6w poprzez szamanizm oraz wczesne. 7 Richard Dawkins. wystrzegajqcego si~ wszelkiego pojecia celowosci: poglqdu streszczonego w stawnym zdaniu Dawkinsa m6wiqcym. iz brak solidnych dowod6w na wqtlutkie. jako ze ludziom nim obdarzonym tatwiej przetrwac. Wydawnictwo CiS i Oficyna Wydawnicza MOST.uniwersalneqo darwinizmu". polskie: Rzeka genow.stownych drogowskaz6w wyraznie pokazujqcych. Jak Dawkins rnoze okreslac religi~ mianem czeqos . kt6ra pozwalataby mu suqerowac. ze taka definicja sama stanowi rezultat dyskursywnego procesu". bo oparte wytqcznie na przypuszczeniach idee. London 1995. inne zas . 260. Osrodek taki rnoze zalezec od . Dawkins rozbudowuje te spekulacje. 29. nie zas ochoczo prowadzony powagq dowod6w i urniejetnoscia ich prezentacji zjego strony. Zgodnie z zalozeniarni darwinizmu wszystko jest bowiem przypadkowe. Marek Jannasz. s. Breaking the Spell: Religion as a Natural Phenomenon. Jego argumenty na temat psychologicznego pochodzenia religii roja si~ od "bye rnoze" i . Argumentacja zaczyna . Religion and Society in Tension. To przeciez sedno dokonanej przez Dawkinsa krytyki Paleya na kartach Slepego zegarmistrza. sugerujqc. Baltimore. maitych powod6w. ani taskawe. rnusza zostac uznane za wysoce spekulatywne. Genealogies of Religion. znajdujemy tu spekulacje i przypuszczenia. opartych na dowodach i tyrniz dowodami si~ kierujqcych argument6w. Ale to mniej istotna sprawa. kt6rymi karmi swych czytelnik6w. wych zdarzen. s. iz .4 Daniel C. ze zasadniczo naturalne tendencje mogty zostac mylnie ukierunkowane. Rand McNally. oryginalne studium Charlesa Y.boski osrodek" w m6zgu. dzikie odmiany religii". ze" . Phoenix. ze niekt6re jego rezultaty sa . 133. ani okrutne.rnoze nie bye ani zle. lecz zwyczajnie oboietne. 5 Zob. Podstawowq slabosc teorii 0 .i to niernala. ani dobre.przypadkowyrn produktem ubocznym" lub . Wyd. przel. jakkolwiek bardzo interesujqce. Warszawa 1995. Glocka i Rodney'a Starka. tak by skonczyc jako cos fundamentalnie religijnego. Johns Hopkins University Press.przypadkowym produkcie ubocznym" stanowi brak powaznych dowod6w na jej poparcie.nie rnoze istniec uniwersalna definicja religii nie tylko dlatego.2006. ale tez dlatego. Talal Asad.ale owe pozory planu badz celowosci wynikajq z przypadko6 Dawkins. New York. Viking Penguin.efektern bledneqo zastosowania mechanizm6w z innych wzqledow korzystnych'". Antropolog Talal Asad dowodzi. co . Czytajqc t~ czesc ksiazki Dawkinsa poczutem si~ wrecz palka zmuszany do poddania si~ owym ideom za pornoca nagiej sity zapewnien autora. ze wszechswiat to cos. skoro jego rozumienie procesu ewolucyjnego wyklucza wszelka podbudowe teo retyczn a. Chicago 1965. Bog urojony. Wyglqda to jednak na niekonsekwencje. Religia jest wiec . s. Teorie Dawkinsa dotyczqce biologicznego pochodzenia religii. Dennett.rnozliwe. bezduszne i bezcelowe'". Mozerny na przyktad rniec .wobec jego wtasnego .przypadkowe"? Jest to niezgodne z darwinowskim postrzeganiem swiata. 142.

w zgodzie z postmodernistycznym etosem . 9-11. czyli wiary w jednego tylko Boga.szerokoekranowa" wizje swiata.przejsc do monoteizmu. 57-68.przyplywu i odplywu" politeizmu i monoteizmu Davida Hume'a. by z czasem . kt6rej Dawkins nawet nie spr6bowat poruszyc. Cambridge University Press. Po prostu brak dowod6w.stanowi naturalna czesc doswiadczenia ludzkosci.postepie". sa religijne.do ateizmu". iz rnozna wytlumaczyc Jego istnienie.dowiesc" swej slusznosci. Tomasza z Akwinu. 86g urojony. islam. inne zas . W rzeczy samej wiec. Zaczyna si~ od zalozenia. kt6re nagle staia si~ stwierdzeniami typu . rzeczywistosc religijna rodzi si~ catkowicie wewnqtrz ludzkich umyst6w. jakie korzysci rnoqa plynac z religii.pociqga to za soba wiare w 0 jednego boga mniej niz poprzednio. np. ze zostala ona zarysowana przez ludzi majqcych w tej materii zywotny inte8 Dawkins.si~ od ostroznych wypowiedzi typu . Ateizm posuwa ten proces 0 krok dalej. za kt6rymi jednak nie stoja niezbite dowody powszechnie wymagane od scislych argument6w naukowych. Jednak historia religii nakazuje nam rnowic raczej 0 . Na poczatku Boqe urojonego Dawkins ukazuje ateizm jako koncowy wynik procesu redukcji irracjonalnych wierzen w nad. To bezsprzecznie kolejny stopien religijnego postepu.pieciu dr6g" Sw. iz bez wzqledu na to. Ostatecznie jest to argument bledneqo kola. Czym si? roini religia od swiatopog/qdu? Linia podziatu jest wyraznie nieprecyzyjna i niejeden rnoze odniesc wrazenie. egzystencjalizm. buddyzm. Jak zartobliwie zauwaza Dawkins .naturalneqo postepu" od politeizmu do monoteizmu. wiele jednak takimi nie jest. Niekt6re swiatopoqlady. Dawkinsa (oraz Denneta) umiejscowitbym w szerokiej tradycji naturalistycznego wyjasniania religii.wskazac. s.wszystkie rnieszcza si~ w kategorii swiatopoqladu. ateizm i marksizm . kt6ry z g6ry zaktada wniosek. Pojawia si~ tu jednak znacznie powazniejsza kwestia. Muslim Society. by ostatecznie najzupetniej konsekwentnie . a ich fundamentalne cele leza poza sfera ostatecznego dowodzenia.uwazaja si~ za ograniczone w swym zasiequ. usitujqca dowodzic. gdzie rozszerzone zostaje pojecie . kt6re pozwalatyby wskazywac na jakikolwiek rodzaj . jest to zasadniczo ateistyczna przer6bka .i z powrotem . ze rnozna dostarczyc sp6jnego opisu rzeczy bez koniecznosci sugerowania istnienia Boga.rnoze tak bye" przedktadajqcych pod rozwaqe niesrniale hipotezy. Mysliciele ci wierzyli. ze nie ma Boga. by zasuqerowac. s. . Proces ten zaczyna si~ od politeizmu.przyrodzonosc". res. Czesc swiatopoqladow rosci sobie prawo do posiadania prawdy uniwersalnej. 9 Zob.gdy ludzka rnysl osiqgnie wyzszy poziom zaawansowania . Ernest Gellner.twierdzeniami.zroznicowaniu" religii niz ojej . ze cykliczny ruch od politeizmu do monoteizmu . czyli wiary w wielu bog6w. Pochodzenie wiary w Boga znajduje zatem naturalne wyttumaczenie. wszechogarniajqcej wizji. Chrzescjanstwo. oczywiscie. a starntad .tak jest" . ladna rzeczywistosc duchowa nie istnieje poza nasza jaznia. Marksem i Freudem. "Swiatopoglqd" to szeroki spos6b patrzenia na rzeczywistosc i usilujacy zrozurniec poszczeg61ne jej elementy w obrebie jednej. Cambridge 1981. Ukazujq bowiem . laden nie rnoze . w jednym szeregu z Feuerbachem.

Jezeli chodzi 0 istote antyreligijnej krucjaty intelektualnej Dawkinsa . np. 'Religion' and Religions in the English Enlightenment. New Haven. Chicago 1993. musi pokonac wiele przeszk6d. 11 Zob. Nieuqiecie twierdzi. Pals. za to czesto tworzone sa w celu wspierania przychylnych danej religii wierzen czy instytucji.skopaly" uprzednie pr6by uog61nien na temat korzeni . 10 Dawkins. DEFINIOWANIE RELIGIl Powazne.to najwazniejszy rozdzial jego ksiazki. definicje religii rzadko bywajq neutralne. kt6re tak stawetnie . 12 Peter B. stawianym przez nauki przyrod nicze. Yale University Press. Ponadto. jak i ja rnozerny wyrzec si~ przemocy i naklaniac wszystkich cztonk6w naszych grup swiatopoglqdowych do uczynienia tego samego.I tu znajduje si~ sedno sprawy: swiatopoqlady rnoqa w tatwy spos6b pobudzac fanatyzm. ze przypadki przemocy motywowanej zar6wno czynnikami religijnymi. I bardzo dobrze. wymazujqc ze swego. Ale w obu reprezentowanych przez nas srodowiskach sa tacy. naukowe studia nad jakimkolwiek obiektem czy zjawiskiem niezbednie wymagajq jasnej i precyzyjnej definicji przedmiotu owych studi6w. Cambridge 1990. Samuel J.unlwersalneqo darwinlzrnu?". B6g urojony. Seven Theories of Religion. In Search of Dreamtime: The Quest for the Origin of Religion. Dawkins mierzy si~ z tym powaznyrn problemem uciekajqc oden. ani nie popelnil zadneqo innego aktu przemocy czy ucisku. czy jego podejscie odpowiada rygorystycznym wymaganiom w kwestii dowod6w. Dawkins traktuje fanatyzm jako definitywnq ceche charakterystycznq religii. 3-27. St Martin's Press. Podobnie jak wczesniej Freud. Tomoko Masuzawa. Dawkins za- rnierza wykazac. ze rnoze ona stanowic wynik fanatyzmu politycznego . potepiania zas tych. 225-286. zdarzajq i najprawdopodobniej beda si~ zdarzac nadal.partykularne cele i uprzedzenia konkretnych uczonych'". wolac nie dotykac kwestii. Zadna sposrod proponowanych w ciqgu ostatnich stu piecdziesieciu lat definicji pretendujqcych do miana . nigdy nie uderzytby samolotem w wiezowiec. iz jako dobry ateista. Zar6wno Dawkins. W ponizszym rozdziale rozwazyrny. s. zdarzaty si~.czy wrecz ateizmu. Peter Harrison. ze wszystkie aspekty religii da si~ wytlurnaczyc za pornoca jednej teorii -w tym przypadku: .obiektywnej" nie okazata si~ na tyle zywotna. New York 1996. Daniel L. London 1993. s. University of Chicago Press. 1. Clarke. Podejmujqc tak ambitny projekt. kusego nieco opisu przemocy wszelka suqestie. Oxford University Press. CT 1987. Explaining Religion: Criticism and Theory from Bodin to Freud. Kwestia ta jest niezwykle wazna. dlatego bardziej szczeg6towo zajmiemy si~ nia dalej. jak i antyreligijnymi. Peter Byrne. Religion Defined and Explained. Dawkins wpisuje si~ w naturalistycznq tradycje tlurnaczaca pochodzenie religii bez przywotywania obecnosci badz dziatania Boqa. Przykra rzeczywistosc pokazuje jednak.naukowej" badz . kt6rzy popetniliby podobne czyny. Ja tez nie.reliqii". Preus. by cieszyc si~ trwatym uznaniem 11. powszechnie akceptowanej definicji . czesto tez wyrazaja niewiele ponad . Cambridge University Press. Obszerna literatura naukowa przyznaje si~ do fiaska podejmowanych w przeszlosci pr6b sformutowania wiarygodnej. kt6re sa jej wrogie.

zawsze i wszedzie" prowadzi Dawkinsa do zaproponowania opisu pochodzenia religii opartego na rzekomo . uog61niajqce twierdzenia na temat natury religii. do jakich nalezy na przyktad zasada koszernosci).wewnqtrz kazdej z nich istnieje znaczne zroznicowanie (por6wnajmy chociazby chrzescjanstwo w wydaniu rzymskokatolickim. kt6rych wymaga wybrane przez Dawkinsa podejscie. 14 Zob. a kt6re poznowiktoriariska antropologia religii blednie uznawata za aksjomat. ze stanowi ona fe-13 Dawkins. ogromnie si~ rniedzy soba roznia (podajmy jeden oczywisty przyktad: chrzescjanstwo nie wymaga rytualnych praktyk zywieniowych.impresjonistycznego dzieta z okresu wczesnej antropologii. Niezwykle zagadkowa to strategia. to jeszcze mocno zdyskredytowanej? Powstanie nowoczesnej antropologii rnozna postrzegae jako bezposrednia reakcie na oczywiste braki Zlotej gal?zi Frazera. Dlaczego. w celu stworzenia og61nych koncepcji objasniajacych. s. ze religia nie wykazuje . . s. Dawkins wierzy. opiera si~ na dawno zarzuconych dziewietnastowiecznych zalozeniach. Po drugie. w kt6rych 86g urojony wytaczajqc religii sprawe na rniare dwudziestego pierwszego wieku. catkowicie zabrakto w niej powaznej bazy systematycznych badan empirycznych.religii. u licha.uniwersalnej tendencji zabarwiania wiary pragnieniem". ze strategiczne frazerowskie zalozenie . praca ta przyjela wobec kulturowego kontekstu religii pozycje. Oto jedno z licznych miejsc. Jeszcze bardziej niepokoi to. ze reliqie rnozna bedzie analizowac w ramach . Na czym one polegaty? Po pierwsze. Dawkins wydaje si~ powtarzac oba powyzsze bt~dy.oqolnych ponadkulturowych prawidlowosciach" religii13. kt6rej nie da si~ okreslic inaczej niz mianem . Blackwell Publishing. wreszcie . ogtoszonego drukiem w roku 189014. Jednakze doktadnie tu lezy problem: obecnie juz wiemy.Jrnperialistyczne]". "Wszelkie og61ne cechy [akieqos gatunku wymagajq darwinowskiego uzasadnlenla?". Dlaczego Dawkins chce nasladowac Frazera w dziele redukowania religii do roli pojedynczej. ewangelickim i zielonoswiatkowym ).uniwersalneqo darwinizmu" stanowiqcego [adro systemu jego przekonan. kt6re znajduje w Zlotej gaJ?zi Jamesa Frazera . Tylko ze wybrane przezen przyktady reprezentujq jedynie trzy z wielu paradygmat6w religijnych na swiecie. B6g urojony. Theories of Mythology. lekcewazac ogrom badan wskazujqcych. nomen 0 wiele bardziej zlozony i zroznicowany. zarysowujac ambitne teorie dotyczqce pochodzenia wiary bez powaznej pr6by odpowiedniego zejecia si~ obszerna literatura naukowq relacjonujqcq i oceniajaca empiryczny material dowodowy od czas6w Frazera.zasadniczeqo podobienstwa gt6wnych ludzkich praqnien.cech uniwersalnych". kierujqc ostrze krytyki w strone trzech wielkich religii monoteistycznych. 230. niezdatny do wttoczenia w prosty zestaw uniwersalnych wierzen czy postaw? Odpowiedz jest jasna: poniewaz czyniac tak. ze z g6rq stuletniej. Bog urojony. 260. uniwersalnej cechy. a ponadto. Eric Csapo. Dawkinsowska teoria pochodzenia religii tak mocno opiera si~ na zalozeniach pracy nie dose. 36-43. Dawkins wydaje si~ uciekac od tej kwestii. Oxford 2005. Jego analiza opiera si~ na . i wysuwajqc wysoce wqtpliwe. s. 15 Dawkins.

spelnlanie zyczen". Spos6b. laden z owych nowatorskich rnysllclell. na przyklad. 392-414. Jedna z nich jest badanie naukowe. nie m6wiqc nawet 0 tym. w kt6rych wazne jest minimalizowanie jej efekt6w.likwidacje owej stronniczosci. robimy tak. 86g urojony dostarcza znakomitego studium przypadku dokladnie takiego rodzaju nieswiadornej inklinacji. nawet [esli jest to zmiana na lepsze. lecz rnyslenie konserwatywne. ma pozytywny obraz samych siebie oraz odczucie. ile utrzymywaniem status quo naszej wiary.poznawcza stronniczosc" 16 Zob. Jednak og61nie owo nieswiadorne odchylenie manifestuje sle nie tyle naszym wierzeniem w to. . ani zaden z ich licznych krytyk6w nie zostal wspomniany. kt6ry pasuje do jego wlasnych poglqd6w. Park. czyli rnyslenie utrwalajqce istniejqcy swiatopoqlad. poniewaz to dzlala . a inni ludzie ich lubla. Znacznie mniej istotna role odgrywa ona w pojmowaniu pochodzenia religii i nowych ruch6w religijnych. w istocie zabarwiony jest ich zamiarami i oczekiwaniami. Inni ludzie (na przyklad poqrazeni w depresji czy obclazeni trauma) postrzegajq samych siebie jako bezwartosciowych: wszechswiat jest wrogi. ani u Freuda. by zostali wykorzystani do obrony tak ambitnej propozycji.op6r podpierany przez . a gdzie to tylko rnozliwe . vol. Mimo ze stronniczosc poznawcza pomaga nam radzic sobie ze zlozonoscia swiata.Poznawcza stronniczosc" (cognitwe bias) to fundamentalna cecha ludzkiej psycholoqii". jak by ich dorwac. 130 (2004). kt6re sa niezgodne. predysponujqcq nas do niezauwazania badz lekcewazenia danych niezgodnych z naszymi poglqdami. "Psychological Bulletin". za to lekcewazy badz znieksztalca dane do nich nie pasujqce. kt6re nie odpowiadajq ich wizji. W analizie tej znajduje sie ziarnko prawdy.zmiana zdania wymaga wszak wysHku i zakloca porzadek. zwracajqc uwaqe na dane zgodne z nim. Tak wiec mamy wrodzony op6r wobec zmian naszego stanowiska . S. Dawkins nie do korica swiadornie wysuwa na pierwszy plan material. Na kim zatem opiera sle w tej kwestii Dawkins? Na Szekspirze. The Costly Pursuit of Self-Esteem. aby bylo prawdziwe. Czy stronniczosc poznawcza odgrywa [akas role w wierzeniach religijnych? lstnieja dowody potwierdzajqce jej wplyw na te sfere zycla. Utrzymujq ten poglqd. ostatnie studium dotyczace zagadnienia stronniczosci poznawczej w relacji do poczucia wlasnej wartosci: Jennifer Crocker i Lora E. Zrozumienie owego aspektu procesu poznawczego rnoze rowniez rzucic swiatlo na konserwatyzm religijny w obliczu zaqrozenia 17. istniejq jednak sytuacje. Wielu ludzi. kt6re charakteryzuje raczej opozycja wobec status quo niz konserwatyzm. bagatelizujqc zas te.Teorii tej nie znajdziemy ani u Feuerbacha. ze swiat jest zyczliwy. Dawkins jednak do swych rozwazan 0 religii metody tej nie stosuje. by dostarczyc rnozllwie najbardziej obiektywnego i najuczciwszego opisu rzeczywlstosci. SHq napedowa nie jest rnyslenle zyczeniowe. Og61nie biorac. . a inni tylko patrza. w jaki istoty ludzkie postrzegajq swiat. W metodzie naukowej chodzi przede wszystkim 0 redukcje. Ci rowniez pomijajq i bagatelizujq znaczenie danych. Dawkins za og61nq ceche religii uznaje . co chclellbysrny.

nie catkiem teistyczny.reliqie" i .wierzen". 71 2. Mozliwe tez jest prezentowanie "religijnych" postaw bez towarzyszqcej temu wiary w Boga . dokonywanego przez nia bezczeszczenia nieskazitelnosci ludzkiego rozumu i skazenia czystosci ludzkiego serca.tu przyktadu dostarcza buddyzm. np. ze . Berkeley. wyrazaiace odczucia . Fundamentalnym argumentem jest tu stwierdzenie. Glock. Takie nieudolne podejscie nawet nie pr6buje dotknac zagadnienia religii nieteistycznych.pozniej zapomnianego . doswiadczenia. niz to si~ rnoze wydawac przy powierzchownym oglqdzie. 86g urojony sktania si~ ku ograniczeniu swego zainteresowania religiq do wykazania jej srniesznosci badz szkodliwosci. a jednak bez przesady rnozna okreslic go mianem "religijnego". Dawkins chce nam zaoferowac darwinowskie wyttumaczenie religii.akty strzeliste" typu: "B6g mnie kocha" czy.twierdzenia w rodzaju "B6g jest dobrem" albo . motywacji i swiadornosci konsekwencji etycznych 18. kt6rzy zarliwie wierza w Boga. nie zas . CA 1968.wiare w Boga" jedynie jako dwie strony tej samej monety. Carroll. Powyzsze dwa typy wypowiedzi wiaza si~ z catkowicie odmiennymi systemami proces6w psychologicznych spetniajqcymi odrebne funkcje psycholoqiczne". American Piety: The Nature of Religious Commitment. przynaleznosci grupowej. New York 1979. kt6re wydaje si~ utozsarniac z prawdami wiary w rodzaju . niezdolnym do oddania sprawiedliwosci wielu jej poziomom znaczeniowym. ale wystrzegajq si~ "religijnych" zachowan . jaki aspekt religii rozwazarny. postrzegajqc .cokolwiek ograniczonym przedstawieniem religii.z kt6rego mamy niewiele pozytku. Kazde przedstawienie i kazdy opis religii musi ponadto zawierac przynajmniej minimum wiedzy. Jednak nacisk polozony wytqcznie na idee i rytuaty skutkuje -jak widzimy .reliqia" (choc Dawkins nie uzywa tego terminu) jest epifenomenem . Czy jednak ttumaczy wiare w Boga. 72 tury . Zobowiazujaca natura wiary religijnej niemal na pewno wiaze si~ z procesami. sa rozmaite. University of California Press. Jest to jednak uproszczone podejscie do sfery 0 wiele bardziej zlozonej.twierdzenioweqo" .Matka Jezusa byta dziewicq". Dawkins m6wi 0 przekonaniach religijnych.uznania ich istnienia. Rodney Stark i Charles Y. ograniczajqc si~ do lakonicznego . kt6re John Teasdale i Philip Barnard okreslaia mianem subsystemu . jestem grzesznikiem".Jrnplikacyineqo" ('imp/icaflOna/j raczej niz . Niejeden tez cztowiek wykazuje peten szacunku stosunek do na18 Zob. Seabury Press. When Prophecy Failed: Cognitive Dissonance in the Prophetic Traditions of the Old Testament. Rodzajem . czy reliqjnosc? A rnoze jedno i drugie? Wielu jest takich.przyktadu na to dostarczajq ewangelicy. WIARA W BOGA A RELIGIA Na czym polega wzajemny stosunek wiary i religii? Dawkins zaniedbuje dokonania tego decydujqcego rozroznienia. Jednak w celu podazenia tym tropem niezbedne jest okreslenie.wiary w istnienie Tr6jcy Swietej".17 Klasycznego studium na ten temat dostarcza Robert P. kt6re datoby si~ podporzadkowac wspomnianemu darwinowskiemu wyttumaczeniu.przypadkowym produktem ubocznym przy powstawaniu czeqos innego .

Czy charakteryzuje nas psychologiczna sklonnosc do religii? To wazne pytanie bezsprzecznie wymaga psychologicznej odpowiedzi. okreslaja przyjete zgodnie przez wspolnote . skupiajqc sie jedynie na twierdzeniowym charakterze dogmat6w jako zbioru wierzen religijnych. Religia sama w sobie nie determinuje takich korzysci. konsensualne konstrukcje spoleczne usilujace systematyzowae doswiadczenle religijne oraz wierzenia indywidualne. Oxford 1990. niespecjalnie podatnym na przedstawianie w kategoriach twierdzeniowych. religia zas to . Affect.akty strzeliste" od afiliatywnych twlerdzeri wsp6lnotowych. wyplywajace z dfugiego okresu refleksji nad podstawowymi zasobami i doswiadczenlarni chrzescijanskie] spotecznoscr". Na przyklad. lecz prawdzlwosci ich nie GZucP. Dawkins twierdzi. Niezdolnosc zaproponowania dajace] sle obronic definicji religii ostatecznie przeczy podejmowanym przez Dawkinsa pr6bom wypracowania darwinowskiego uiecia jej genezy. Ludzie mogq bye gotowi zqodzic sie na twierdzeniowe sprzecznosci (nazywajqc je . Psychologowie religii zaczynajq dopiero "brae sle za bary" z tym istotnym rozroznlenlern. 21 Ciekawq eksperymentalnq praca w tej dziedzinie jest nieopublikowana praca doktorska experimental investigation of religious cognition. kt6ra wymaga uwazne] analizy. The warto odnotowac jedno z zaqadnieri podnoszonych przezen w tym obszarze'". Zaraz jednak wychodzi na jaw.tajernnlcarnl") dokladnie dlatego. po czesci jednak dlatego. ze istoty ludzkie charakteryzujq sie psychologicznq sklonnoscla do religii. na przyklad.zblorern narzqd6w (rnodulow)" pelniacych rozmaite funkcje kognitywne. Alister McGrath. Mozna je uwazac za zespol wskaznikow tozsarnosci. University of Cambridge 2006. ze Dawkins za malo poswlecil jej miejsca. Depressive Thought. Niemniej jednak 20 Zob. z kt6rymi rnozna sie zqadzac. N. Barnard.('propositional). jego radosne stwierdzenia. Cognition and Change: Re-modelling Erlbaum. pomimo decydujqcej roli tychze nauk w jego argumentacji. ze Dawkinsowi brak kompetencji.definlc]e wiary". pojawiajq sle one w kontekscle spolecznym i spelnlaja 19 John Teasdale i Philip J. usiluiac odrozniac osobiste . Jest epifenomenem do tego spolecznie psychologicznie dysfunkcjonalnym. iz m6zg jest . Na gruncie psychologii i neurobiologii czuje sle on nieswojo.paradoksaml") oraz kontrfaktualne oswiadczenia dotyczace wiary (nazywajqc je . Dogmaty nie rnaja charakteru wylacznie twierdzeniowego. Sa one nieustannie podtrzymywane. Jest to sfera. po czesci z powodu przynaleznosci i konserwatyzmu os6b wierzqcych. J. Gibsona.produkt uboczny . Chrzescijanskie dogmaty. Definiowanie i opisywanie natury wierzen religijnych najwyraznie] wymaga jeszcze mn6stwa pracy. Blackwell. spoleczne funkcje. by takowej udzlelic. ze posrednio wyrazaja sprawy 0 fundamentalnym znaczeniu. ze proces poznawczy zwiqzany z ich wiara nie zachodzi bynajmniej na tym poziomie. The Genesis of Doctrine. Wydaje sle jednak. Hove 1993. lecz na poziomie intuicyjnym. qdyz procesy psychologiczne predysponujqce nas do religii (obojetnie jak definiowanej) powodujq dajqce sle wyroznic korzysci w innych sferach zycia.

). naturalne wyjasnienie w kategoriach ludzkich proces6w rnyslowych badz innych proces6w m6zgu. Persinger. Problem. 24 Bennett and Hacker. s. Fraser Watts . Saver i J. Bog urojony. s.niewlasciweqo funkcjonowania kilku sposrod tych modut6w. 22 Dawkins. nieznacznie implikujqc.w tym rowniez jego wtasnych. The neurophysiology of religious experiences. Czesc uczonych nabrata zwyczaju pytac: "Co powoduje A? X czy Y?" JednakZe w naukach. Nie proponuje tez zadnej krytycznej oceny wartosci owej hipotezy. New York 1987. jak i procesy zachodzace w ludzkim m6zgu czy procesy psychologiczne rnoqa bye czynnikami sprawczymi ludzkiego doswiadczenia religijnego. 498-510. Rabin.29. Dawkins sam uzywa przyktadu romantycznej . Krytyk~ przedstawionych tu kwestii znajdujemy w: Bennett i Hacker. w: D. iz religia sama w sobie jest patologiq. 9 (1997). s. vol.nalezy koniecznie dostrzec w tym obszarze rnnoqosc przyczyn. Routledge. 167-177. 23 Tamze.243. Bog urojony. mnoqosc przyczyn stanowi norrne. s. czy raczej znajduje ono [akies inne. Philosophical Foundations. Jak wskazuje Watts . 248. Omawiajqc aktywnosc m6zgu jako rnozliwej przyczyny powstania religii. jakie znamy z Samolubnego genu .jak zauwaza psycholog. Dawkins m6gt si~ postarac uswiadornic sobie. Neuropsychological Bases of God Beliefs. To nie btyskotliwe uprzystepnienie trudnych kwestii naukowych.M6wiqc bezceremonialnie. M6wiqc jednak powaznie: Dawkins zwraca uwaqe na hipoteze Michaela Persin~era mowiaca. s.23. rnozna przedstawic nastepuiaco: bezsprzecznie rnozliwe jest twierdzenie. The neural substrates of religious experience. Journal of Neuropsychiatry and Clinical Neuroscience". zar6wno B6g. na przyktad.to tylko zagmatwane i mylqce sprawozdanie z obszar6w specjalizacji nalezacych do innych. 68-107 (mereologia jest teoria stosunku czesci do calosci). Dawkins nie wydaje sie znac tej pracy z pierwszej reki. przed kt6rym staje Dawkins proponujac psychologiczne wyjasnienie pochodzenia religii.powodujq zamieszanie z racji uzywania jezyka z dziedziny przetwarzania informacji do opisu fizjologii m6zgu24. W innym miejscu Dawkins miesza mechanizmy dziatania m6zgu z konstruktami psycholoqicznyrni/". 127. ze eksperymenty Persingera zostaty ostro skrytykowane za swe ograniczenia pojeciowe i konstrukcyjne. London 1996. Philosophical Foundations. odsyla bowiem do jej ornowienia w How We Believe Michaela Shermera (Bog urojony. s. nad pytaniem: "Czy depresie powodujq czynniki fizyczne. ze aktywnosc ta stanowi w rzecz~ samej przyczyne (i niezbedny warunek) wszystkich ludzkich doswiadczen i zachowarr' . stan6wmy si~. czy spoteczne?" Odpowiedz brzmi: oba rodzaje czynnik6w. Consensus and Controversies.powinna nauczyc nas ostroznosci w zadawaniu pytania. 28 Peter Fenwick. 25 Dawkins.zob. Psychiatry and Religion: Context. Praeger. s. jednakowoz . czy objawienie Boga jest rzeczywistym objawieniem. Bhugra (red. Za-26 J. ze niekt6re aspekty ludzkich proces6w poznawczych rnoqa dopom6c w wyjasnianiu sposobu tworzenia si~ i trwania idei religijnych.. 235). Czytelnicy powinni wiedziec (Dawkins bowiem nie wspomina 0 tym ani stowem). SzczegOfowe studium "bf~du mereologicznego" . 419-427. kt6rych przedmiotem badan jest cztowiek.. 27 Michael A. a jego teorii nie uwaza si~ za wiarygodnq28. 251 -255. ze doswiadczenie religijne wiaze si~ z patologicznym dziataniem m6zgu 7. s.historia tego typu poszukiwan . 232-235. s.

Jest zupetnie niejasne. Vatican City 1999.mitosci30. s. 80g urojony. Inne .rnernu''. WIRUS UMYSt.prawdziwosci wierzen religijnych nie da si~ ani udowodnic. jaki si~ w nich dostrzega. ze generuje ide~ Boga. jakie w ostatnich latach pojawity si~ w dyskusji na temat korzeni religii . ktory Dawkins zechcial przedstawic. "International Journal for the Psychology of Religion". 73-86.zakochiwania sie''. 30 Dawkins. a doswiadczeniu romantycznej rnilosci rnozna powiedziec. 255-257. Cognitive neuroscience and religious consciousness.jak. i umierajq. lepiej ich zdaniem . Freud stusznie widziat w religii . s. kt6re nie uzyskaty aprobaty srodowiska naukowego. acz niesktadne i w ostatecznosci nieudane pr6by wyjasnienia problemu religii w kategoriach psychopatologii 29 Fraser Watts.wiedna 31 Antoine Vergote. Niekt6re z takich pojec . sktada po prostu na czole i tak juz chwiejnej argumentacji pocatunek srnierci. oraz aktywnoscia obszar6w m6zgu szczeg61nie odpowiedzialnych za procesy emocjonalne.tlurnaczace obserwowane zjawiska. sensem. w: R. elektron czy gen .U ad czasu do czasu przedsiebiorcze jednostki rozwijajq nowe idee czy koncepcje. Sp6jrzmy jednak na obydwie wspomniane koncepcje. niz wyjasnienia proponowane przez innych. zbedne w procesie wyjasniania zjawisk lub niewystarczajqco poparte doswiadczeniern. Heroiczne. na przyktad.wirusa umystu" oraz pojecie . qdyz okazuja si~ malo przydatne. "Czy zatem irracjonalnosc religii rnoze bye efektem ubocznym pewnych irracjonalnych rnechanizmow odpowiadajqcych za sklonnosc do zakochiwania sie. s. 327-346. dlaczego rozwazajac psychologiczne pochodzenie religii. J. Ostateczna przyczynq jest jednak ukochana osoba. ostateczna przyczyne doswiadczenia religijnego stanowi B6g. Murphy et al. ktore za sprawa doboru naturalnego zostaly wbudowane w nasze rnozqi?" To ciekawa sugestia.). ze zostaje spowodowane stowami i czynami zakochanych. (red. a zadnyrn pojedynczym procesie psychologicznym nie rnozna powiedziec. JednakZe dokonana przez Vergote'a analiza usfowan Freuda wykazuje jasno. 3. Dawkins nie zainteresowat si~ Freudem.mianowicie: koncepqe Boga jako . Wt6rna obr6bka owych niewiarygodnych wymyst6w. What the psychology of religion is and what it is not. vol. z czego rnozna wnosic. ani obalic rozumowaniem naukowym'':". ze bez wzqledu na nature przyczyn blizszych. pseudonaukowych pomyst6w.jak zauwazyl belgijski psycholog Antoine Vergote. Neuroscience and the Person. i nie bioraca pod uwaqe kulturowych uwarunkowan pojecia . Przyktadami takich wymartych koncept6w . Vatican Observatory. bynajmniej jednak nie podparta ograniczonq iloscia rnateriafu dowodowego. 3 (1993). Ale do tej interesujqcej i potencjalnie waznej argumentacji Dawkins na powr6t wprowadza dwa z najbardziej nieprzekonujqcych.naibardziej zlozone zagadnienie cywilizacji" niernozliwe do wyjasnienia za pornoca pojedynczego czynnika. iz . 77 oswietlaia niekt6re z trudnosci stojqcych na tej drodze .spotykajq si~ z akceptacjq ze strony srodowiska ludzi nauki i wchodza w sktad naszej wiedzy 0 swiecie.

wirus umystu" i . Skoro wiara w Boga jest absolutnie irracjonalna (to wszak samo sedno przekonan Dawkinsa).Jrnploduie". ze brakuje jej jakiegokolwiek oparcia na dowodach.floqiston" czy .z powodu oparcia na materiale dowodowym.systernu wierzen''.czynic to z zupelna uczciwoscia intelektualnq. Tak wlasnie nalezy pojrnowac oba pojecia. ze wlasnie on potrafi bez trudnosci klasyfikowac idee i oddzielac ziarno od plew.jak wierzenia religijne. musi istniec jakis spos6b wyttumaczenia. Tylko ze wirusy biologiczne nie sa jedynie hipoteza. Surowo. Nie przeszkadza to jednak nikomu holdowac jakiernus swiatopoqladowi. Wyobrazenie okazato si~ niezwykle potezne . Tylko ze to wszystko okazuje si~ okropnie skomplikowane.przemawiato bowiem do wzrastajqcej powszechnie swiadornosci niebezpieczenstwa ptynqcego z zarazenia si~ HIV-em czy rnozliwosci unicestwienia komputera przez wirus w oprogramowaniu. ze nie da si~ go udowodnic. Bardziej nieprzekonujqcym z powyzszych pojec jest . co jest . W Bogu urojonym odgrywa ona role czysto epizodycznq - . przez co traci prostote i eleqancie charakteryzujqce kazda wielkq rnysl. Wirusami umystu sa te drugie.riaukowe''? Dawkins nie widzi tu problemu. wyrnyslona w celu dyskredytowania koncepcji. dlaczego tak wielu ludzi . padajqc ofiara wtasnego subiektywnego osadu na temat tego. acz nie bez slusznosci krytykowatem t~ pseudonaukowq koncepqe zawarta w Dawkins' God wskazujqc.sa chocby .doktadnie taki komunikat na temat wiary w Boga praqnal przekazac Dawkins.cieplik" . Wirusy sa paskudne i niszczycielskie . kt6re nie podobaja si~ Dawkinsowi. Koncepcja Dawkinsa po prostu .czy to religijny. a co nie jese2.konczy. Taka jest po prostu natura swiatopoqladow i kazdy to wie. naukowymi i opartymi na dowodach.pada ofiara teqoz urojenia. obserwo- wac oraz okreslic ich strukture i spos6b dziatania. a pojeciarni ztudnymi i irracjonalnymi .wirus umystu". wpadajqc w kateqorie . wspiera si~ bowiem jedynie na wysoce subiektywnym osobistym sadzie Dawkinsa okreslaiacyrn.rnozna je zidentyfikowac. obydwa kraza po obrzezach nauki. Kazdy swiatopoqlad . dlatego tylko. kt6rymi si~ za chwile zajmiemy . Jednak analogia . Zadne z nich nie weszto do annat6w naukowej ortodoksji. a co wiece] .wydaje si~ przyjmowac nastepnie tresc ontologicznq: wiara w Boga jest wirusem umystu. kt6ry zaraza zdrowe skadinad umysty.dzis odestane juz do podrecznikow historii nauki w charakterze ciekawych pomytek. co jest racjonalne i prawdziwe.wiara w Boga jest jak wirus .racionalne". czy swiecki . ze przypomina to infekqe za pornoca zakazneqo wirusa rozprzestrzeniajqcego si~ wsrod catej ludzkosci.w istocie przyUaczajqca wiekszosc ludzkiej populacji .raqonalne" i ..rnern''. Dawkins dowodzi. W latach dziewiecdziesiatych ubiegtego stulecia Dawkins wprowadzit wyobrazenie Boga jako swoistego rodzaju mentalnego wirusa. Natomiast hipotetyczny . zatem spokojnie rnozna [a zlekcewazyc.wirus umystu" stanowi w istocie konstrukcje polerniczna. Czyzby zatem wszystkie idee byty wirusami umystu? Dawkins wytycza bezwzqledna qranice porniedzy ideami racjonalnymi. zywiac gt~bokie przekonanie. co jest . Kto jednak decyduje. nie te pierwsze. Srodowisko naukowe nie traktuje jej powaznie. bronione gt6wnie z powodu ich antyreligijnego potencjatu (kt6ry tatwo ulega wyolbrzymieniu) nie zas .

czy to skaczace od m6zgu do m6zgu.nie ma nic wsp61nego z religiq. gdy brak zar6wno jego definicji operacyjnej. jak przystato na dobrego wlasciciela .35. antyreligijnej tyrady 80ga urojonego dziela [a mile. w kt6rym nazwat Boga .oczywista. .mocno trzymane w karbach.slepym zaufaniem" niepodatnym na argumenty i dowody naukowe.rnemern".. W obrazowym fragmencie swej ksiazki Dawkins pisze 0 memach . czy spedzaiace czas gdzie indziej? Gata sprawa . 135-138. ze religia jest . w: McGrath. w sytuacji. kt6ry .Mern Boga" spisuje si~ znakomicie. Jak juz zauwazylisrny.przeskakujacych z jednego m6zgu do drugiego". ze rozpaczliwie potrzebuje [akieqos wybawienia. bowiem steoesz po moich memach.Najwyrazniej jej czas dobiegt konca. Od nienaukowej. Dawkins dogmatycznie upiera si~ przy twierdzeniu. a ujawniajqce si~ dopiero antyreligijne nastawienie . Dawkins dzielnie broni swej idei. 80g urojony. Dla Dawkinsa B6g zapewne stanowi najznakomitszy przyktad takieqoz memu. Brak rowniez odpowiedzi na pytanie. lecz dlatego.wskoczyl'' im do rnozqow". Pewnie dlatego podrozdziat omawiajqcy to zagadnienie zatytutowat: StEJpajostroznie. W moim przekonaniu to jedna z najlepszych jego ksiazek: zawarta w niej analiza naukowa jest srniala i oryginalna.32 Moj komentarz zob. W przypadku ewolucji biologicznej replikatorem jest gen. jak i sprawdzalnego modelu wptywu mem6w na kulture. Ghodzi 0 to. w przypadku zas ewolucji kulturowej .33. Dawkins wprowadzit poiecie memu juz w roku 1976. gdy jego argumentacja staje si~ tak . Nikt po niej plakac nie bedzie. 260. dlaczego nie wystarczq standardowe modele selekcji. Dlaczego zatem ludzie wierza w Boga. 264-279. Prezentuje teze istnienia fundamentalnej analogii porniedzy ewolucjq biologicznq a kulturowq . s. albowiem posiada "wielkq stabilnosc i zdolnosc do penetrowania srodowiska kulturowego.wirusern umystu. Gzy jednak ktos te memy widziat . ze zostali zainfekowani poteznyrn memem. s. jesli zadneqo Boga nie ma i nie ma w co wierzy6? Proponowana przez Dawkinsa odpowiedz lezy w zdolnosci . Dawkins' God..obie wymagajq istnienia replikatora. 4. 33 Dawkins. w koncowych czesciach swej pracy zatytutowanej Samolubny gen.jest nim hipotetyczna jednostka.przekornbinowana" i nieprzekonujqca.w koncu sam [a wymyslil. Odwotanie si~ z jego strony do memu nastepuie w Boqu urojonym stosunkowo p6zn034wtedy. nazwana przez Dawkinsa .rnernu Boga" do samoreplikacji w ludzkim urnysle. 34 Tarnze. Dawkins odwotuje si~ jedynie do swego artykutu z roku 1993. Widoczna jest natomiast zar6wno og61na .nalezy stwierdzi6 . s. 257. czy mem rnoze zostac uznany za dopuszczalna hipoteze naukowq. Ludzie wierza w Boga nie z powodu dtugiego i doqlebneqo przernyslenia sprawy. NIECH tvJE MEM! Mem jest pojeciern 0 wiele ciekawszym i odgrywa znaczaca role w usitowaniach Dawkinsa zmierzajqcych do wynalezienia wiarygodnego opisu pochodzenia religii. urniejetnosc przyblizania trudnych tresci ze strony autora .

s. Polichak. s. . Memes . ze zanim podejmiemy dyskusje na temat. 189-203. Dawkins' God. kt6ra po prostu lekcewazy i dyskredytuje powazne sukcesy antropologii w dziele ttumaczenia kulturowego rozwoju . Dlaczego jednak biologia ma bye zdolna do ttumaczenia zjawisk ze sfery kultury? Czyz nie jest to pole dziatania historyk6w kultury i idei. czy owe rzekome . w: Robert Aunger (red. 45-54.rnernu?". 38 Maurice Bloch. vol. 431-435.Mern" zostal tu ukazany jako jednostka rzeczywiscie istniejqca i cieszaca si~ ogromnym potencjatem w kwestii wyjasnienia pochodzenia religii. kt6rzy pragnq rozszerzyc kompetencje swej dyscypliny 0 sfer~ kultury. Samolubnygen. Dawkins potrafi nawet rozwinac skomplikowane stownictwo oparte na wtasnych przekonaniach . Oxford University Press. 6 (1998).rnernetycznyrn" pochodzeniu religii brakuje uzasadnienia. Darwinizing Culture: The Status of Memetisc as a Science.rnernepleks''. ze gt6wny nurt nauki postrzega jqjako zdecydowanie rnialka. przy ewidentnych przejawach rozu35 Dawkins. 39 Przykfad6w wspomnianych modeli dostarcza Michael Carrithers. nie wspominajqc nawet 0 specjalistach w dziedzinie antropologii spotecznej? Maurice Bloch. 37 Stanowczo wypowiada sie na ten temat James W. nalezy wpierw wykazac ich naukowq niezbednosc. s. rnowan 0 charakterze bledneqo kola w procesie wyjasniania sity oddziatywania rnernow". 36 Obszernej analizy Dawkinsowskiego pojecia memu dostarcza McGrath. bez najmniejszego problemu pomijajq milczeniem alternatywne modele ewolucji kulturowej. Oxford University Press. wiodqcy go ku lekcewazeniu ekonomicznych. ze jego srnialym twierdzeniom 0 . s. punkt po punkcie nie stawia czola ich wielce istotnym uwagom? Poniewaz okazatoby si~. stowem nie wspominajqc 0 niewygodnym fakcie. Niepokoju Polichaka nie podziela Susan J. 119-135. rozwijane przez dysc¥r'iny nauki powotane specjalnie do zajmowania si~ tym wlasnie obszarem badan . s. . Zob. Blackmore.uniwersalny darwinizm". kulturowych czy poznawczych przedstawien religii.rnerny" rnaja [akas waqe dla ttumaczenia pochodzenia religii. Mem jest biologicznq odpowiedziq na problem antropologiczny.what are they good for?. Oxford 2000. Dlaczego Dawkins nie dostrzega argument6w wysuwanych przez czotowych krytyk6w memetyki. A well-disposed social anthropologist's problem with memes. dlaczego uczciwie i wprost. "Skeptic".na przyktad termin . Mem jest koncepcyjnie zbedny. Oxford 1999. Why Humans Have Cultures: Explaining Anthropology and Social Diversity. nadajaca si~ jedynie do odsuniecia na margines.). tez Bennett and Hacker.kt6ry zachodzi bez najmniejszej potrzeby zawracania sobie gtowy bezpodstawnq koncepcjq . Tymczasem koncepcji memu po prostu brakuje naukowych podstaw. To jasne. Mem jest zasadniczo poieciern biologicznym wyptywajqcym z nieztomnej wiary Dawkinsa w . Philosophical Foundations. Oxford W Bogu urojonym Dawkins przedstawia koncepqe mem6w jako og61nie przyj~tq naukowa ortodoksje.tendencja do ignorowania wysoko rozwinietych modeli przekazu informacji przyjmowanych w naukach spotecznych. 267. profesor antropologii z London School of Economics. Jednak ci biolodzy-ewolucionisci. reprezentuje "gniewnq reakqe wielu antropolog6w na og61nq koncepqe mem6w". The Meme Machine.

dajqcy sie zdyskwalifikowac za pornoca prostych cwiczen umysfowych. 80g urojony. "Cultural Dynamics". How We Think They Think: Anthropological Approaches to Cognition. Nawet biolodzy rnaja problemy z ta koncepcja. The 'Meme'Meme. Dawkins zjadliwie krytykuje chrzesciian wypowiadajqcych zdania typu: . Oxford 1996.m6w sa w istocie 0 wiele stabsze niz historyczne dowody istnienia Jezusa . CO 1998.86g jest wierny". Kogo w przypadku rnernow tego typu procesow samoregulacji prowadzacej do wysokiej wiernosci" .ktora tu wprost ukazuje jako fakt . 324. 0 kt6ry oskarza innych. ze idee rnoqa bye przekazywane od jednej jednostki. [ednoczesnie zawziecie broniac wtasnego snu 0 memie. kt6re zamierza na nowo poqrazyc cywilizaqe w Ciemnych Wiekach. Boulder. (Tfumaczenie blizsze oryginafowi.wyznanie wierzen" University Press. W kazdyrn szerszym kontekscie stanowia one beznadziejne . bez kt6rej w procesie pojmowania tego.Merny rnoqa niekiedy wykazywac si~ wysokim stopniem wiernoscr'". 4 (1991).co Dawkins odkrywczo uwaza za sprawe nierozstrzyqnieta'". s. 339.Wezmy jedno z charakterystycznych dla Dawkinsa odwaznych twierdzen: . s.zeby nie powiedziec wrecz: komiczne . iz rzekome fiasko jego sledztwa w celu wykazania czysto naturalnego pochodzenia religii ma w rzeczywistosci niewielkie znaczenie. . Memory and Literacy. jak nalezy tlurnaczyc pochodzenie religii.. dla rnernow nie ma miejsca w powaznej refleksji naukowej. tlurn. vol.Merny to lichy wymysf.przyp. . bez kt6rej w zupelnosei rnozerny si~ obejsc? Dowody naukowe na poparcie istnienia me. Simon Conway Morris.ze 86g jest niedajaca si~ zaobserwowac hipoteza. bowiem obchodzi.) 41 Tamze. czy rzeczywiscie . Dawkins uzaleznia SWq krytyke religii od hipotetycznej. s.uproszczenie". w rzeczy samej. 42 Zob. Czyz jednak. Jak zauwazyl Simon Conway Morris. 40 Dawkins. Moze w obliczu takiej watlosci dowod6w w sprawie mem6w powinnisrny zaczac od wysuniecia propozycji memu wiary w memy?42 Dawkins jednak m6gtby odpowiedziec. Obserwacja wskazuje. 321-335.jak usituje nam to wrnowic Dawkins . Cambridge 2003. 271. grupy czy pokolenia do innych. Przektada obserwacie na wtasny jezyk teoretyczny. dokonana przez Dawkinsa teoretyczna interpretacja tejze obserwacji . s. skoro jest ona tak jawnie zla w praktyce? Musimy zatem zastanowic si~. W polskim wydaniu pracy Dawkinsa czytamy w tym miejscu: "Wyst~powanie przybierajqce poze stwierdzenia naukowego faktu. nigdzie indziej w srodowisku naukowym nieuzywany. co obserwujemy. profesor paleobiologii ewolucyjnej Uniwersytetu w Cambridge. Maurice Bloch. samemu popetniajqc doktadnie ten sam blad.religia jest osia zla.zaktada przypisanie wiernosci czernus. nie tego dotyczy podstawowa ateistyczna krytyka Boqa . To wszak . Cambridge University Press. w zupelnosci rnozna si~ obejsc. Alan Costall. co wiekszosc uwaza za rzecz nieistniejaca. Westview Press. Life's Solution: Inevitable Humans in a Lonely Universe. niedajqcej si~ zaobserwowac jednostki.

Wag~ takiej etyki ujrzelisrny w tragicznym wydarzeniu. ze wagi tego fragmentu 80g8 urojonego nie przycrni niedorzecznosc i niescislosc wiekszosci pozostatej czesci ksiazki. 57. rnsciwy i zadny krwi zwolennik czystek etnicznych. kt6re miato miejsce w Stanach Zjednoczonych tydzien po ukazaniu si~ 80g8 urojonego. dzieciob6jca 0 sklonnosciach ludob6jczych (i morderca wtasnych dzieci przy okazji). A jak Dawkins z pewnoscia wie.moim zdaniem . wsp61nota amisz6w praqnela pojednania. zwtaszcza w jego dzihadystycznej forrnie". Chodzi 0 wyeliminowanie korzeni przemocy. to . s. by zdac sobie z tego sprawe. Oto do szkoty amisz6w w Pensylwanii wdart si~ uzbrojony bandyta dotkniety jakirns rodzajem religijnej urazy (byt . w kt6rego Dawkins nie wierzy. kt6rego znam i kocham. bedzierny wreszcie mogli zyc w pokoju! To znana spiewka. bysrny porzucili przestarzate przekonanie. z mania na punkcie kontrolowania innych i niezdolny do wybaczania.riadstawiac drugi policzek" i nie pozwolic. mizogin. 1 Dawkins.wsciekly na 2 Tarnze. 406-414. 88 1. wola i charakter Boga zostaty w pelni objawione w Jezusie z Nazaretu. I nie znam nikogo. Co ciekawe. ze gniew Dawkinsa kieruje si~ gt6wnie przeciw islamskiemu fundamentalizmowi. Jest jasne. gdy ukazuje motywowanq religijnie przemoc i rzuca jej wyzwanie. chrzesciianie mala . Zamiast odpowiadania przernoca na przemoc. kto by wierzyt. nie jej sprawca. Choc niekt6rych czytelnik6w opis ten obrazi. B6g. Zdecydowanie nie! Pisze to jako chrzescjanin .slonce zachodzito nad ich gniewem".pewny.zawistny (i dumny z tego). Wszyscy musimy pracowac nad tym. Piec sposrod owych dziewczqt zmarto. to jest on chyba najtagodniejszym przyktadem krytycznego ataku na reliqie. B6g. Boga") i postrzelit kilka uczennic. CZV RELIGIAJEST ZLA? Religia jest ztem! Gdy zetrzemy [a z oblicza ziemi. Jezus z Nazaretu nie stosowat przemocy wobec nikogo. Byt obiektem przemocy. by oczyscic swiat ze ztowrogiego wptywu religijnej przemocy. W tym punkcie si~ z Dawkinsem zgadzamy. ba! nawet wiece] . zostal przezen okreslony jako . jak i pozytywnq strone religii. Amisze to protestancka wsp61nota odrzucajqca wszelkie formy przemocy z powodu zrozumienia i uznania autorytetu moralnego osoby i nauczania Jezusa z Nazaretu. matostkowy i niesprawiedliwy typ.slodkieqo Jezuska".ckliwej i na wymiotnej" postaci . RELIGIA PROWADZI DO PRZEMOCY Dawkins ma . epizod ten ilustruje zar6wno negatywnq.4. W petni opowiadam si~ tu po jego stronie i mam nadzieje. gniewem na gniew.rndly" . Dawkins wykazuje przynajmniej tyle laskawosci. dokonanego na kartach ksiazki Dawkinsa. ze oblicze. kaprysny i zlosliwy tyran'". streszczony w . 86g urojony. s. by . homofob i rasista. nieznosny megaloman. Gdy wiec owe nieszczesne dziewczeta zostaty zamordowane.calkowita racje. Po zastanowieniu sam rowniez nie wierze w takiego Boga.0 jej przeobratenie. ze wszystkie religie gtoszq mniej wiece] to samo. Ale czy przemoc jest koniecznq cecha religii? Tu rnusze naleqac. .

Dawkins traktuje amisz6w z rndla protekqonalnoscia. Podejmowana przezen obrona ateizmu jako wolnego od przemocy i przesladowari. Szczeg61ne znaczenie miato w tym wzqledzie powstanie Zwiqzku Sowieckiego. Historia Zwiqzku Sowieckiego obfituje w podpalenia badz wysadzenia ogromnej liczby swiatyn. . MG). ze . si~gnqt wiec po srodki rnajace wykorzenic wierzenia religijne za pornoca .zniknely" w rezultacie okrutnych kampanii przemocy ze strony prawicowych polityk6w i ich boj6wek. kt6re Dawkins kojarzy wytqcznie z religiq.A. s. Lenin uwazal likwidacje religii za kluczowe zadanie rewolucji socjalistycznej. s. Lion. Nie wydaje si~ to jednak odpowiedziq. kt6rzy praqneli wyeliminowae wierzenia religijne przy uzyciu przemocy i ucisku. Najwyzszym autorytetem byto dla nich panstwo. Gdyby swiat bardziej upodobnit si~ do Jezusa z Nazaretu. oderwanym od rzeczywistego. swiecie wierzyli. Nie ulega watpliwosci. W Karnbodzy z kolei Pol Pot zlikwidowat miliony w irnie socjalizrnu". brutalnego swiata dwudziestego wieku. Keith Ward. Niezbyt si~ to zgadza z innym wyznaniem wiary Dawkinsa: "Nie wierze. Stwierdzenie to zdumiewajqce. Dawkins jest najwyrazniej ateista mieszkajqcym w wiezy z kosci stoniowej. vol. W Ameryce Lacinskiej miliony ludzi . to szlachetne uczucie wyraza jedynie osobista latwowiernosc Dawkinsa. luzoneqo uzycia przemocy". 4 Zob. ze w og61nym lekcewazeniu ich znaczenia. W jednym z najdziwaczniejszych ze swych ateistycznych wyznan wiary Dawkins utrzymuje. wiem az za duzo 0 religijnej przemocy. "Religion. Wdowa po owym bandycie poruszaiaco. jak wielkie przyniosto to . iz ich dziatania sa usprawiedliwione. 5 Anna Dickinson.przed3 Tarnze. Quantifying religious oppression: Russian Orthodox Church closures and repression of priests 1917-41. by jakikolwiek wsp6tczesny ateista kazat zrownac z ziernia Mekk~ albo katedry w Chartres. przemoc rzeczywiscie zaczelaby nalezec do przeszlosci. 338 (podkreslenie moje . kt6rego ona i troje jej dzieci .riie ma dostownie zadnych dowod6w" na to. 86g urojony. wtadze sowieckie zniszczyty przytlaczajaca wiekszosc cerkwi i zamordowaty r6wnie wielka liczbe duchownych".tylko przebaczenia. umyka mu cos wazneqo". zadnej zemsty .Zadnej przemocy. Wprowadzajqc ateistycznq ideoloqie w latach 1918-1941. Fakty bowiem m6wiq co innego. Jedna z najwiekszych tragedii owej ciemnej ery ludzkich dziej6w byt fakt. Ale nie ona jedna.rozpaczliwie potrzebowali". Is Religion Oangerous?. ze z rowna skutecznoscia powoduje [a polityczny ekstremizm. naiwne idose smutne. nie zas rzeczywistosc. Jako osoba wychowana w Irlandii P6tnocnej. s. Przemoc i przesladowania podejmowano w celu realizacji ateistycznego programu likwidacji religii. ze religia rnoze powodowac przemoc. w Yorku czy katedre Notre Darne'".uzdrowienie''. iz ateizm systematycznie zmusza ludzi do czynienia zla. 6 Dawkins. Ja jednak nie rnoqe si~ oprzec wrazeniu. z ktora Dawkins czutby si~ swobodnie. Oxford 2006. Historia dwudziestego wieku obdarzyta nas przerazajaca swiadornoscia. State and Society". 327-335. z wielkq wdziecznoscia m6wita. 28 (2000). Te statystyki czyta si~ z przerazeniern. Niestety. ze ci. 440-442.

wykazuje bowiem liczne slabosci. w kt6rych istnienie Dawkins nie wierzy. Moze tylko ulatwic poszukiwanie kozta ofiarnego.przyczynic si~ do rozwoju cywilizacji. analizujqc motywacje takich atak6w w oparciu 0 krytyczny przeglqd wszystkich tego typu przypadk6w od roku 1980. ze swiatopoqlad religijny rodzi motywacje dla uzycia przemocy nieznajdujqce por6wnania w innych sferach .. Stwierdzenie takie rnoze nie niesie ze soba ukojenia. kt6ry musi si~ poddac r6wnie dociekliwej samokrytyce intelektualnej i moralnej. czy to religijne. ale ostrzega nas przed wadami i zaqrozeniami ptynqcymi z uznawania [akiejs grupy za zrodlo przemocy czy innych bolaczek ludzkosci. Jak wykazat Robert Pape. Poglqdowi temu przyklasnq mniej krytyczni z jego laickich czytelnik6w. bezwzqledna wiare w uniwersalnq dobroc ateizmu. rozbija si~ 0 twarde skaty rzeczywistosci. Free Press. Wystarczy jeden przyktad. jakoby ateisci nigdy nie popetniali zbrodni w irnie ateizmu. Dawkins po prostu neguje ciernna strone ateizmu. Dziecieco naiwny poglqd Dawkinsa.to czesc systematycznego przesladowania reli~ii w Rumunii w okresie komunistycznym az do upadku i egzekucji Nicolae Ceausescu . jakiej systemy religijne nie wahajq si~ kierowac w stosunku do siebie. Dla Dawkinsa jest oczywiste. Terror and the Future of Reason. ze to wierzenia religijne prowadza do zamach6w bombowych. czy wrecz przeciwnie.na przyktad nadzieje wstqpienia do raju po samob6jczym ataku". Breaking the Spell oraz Sam Harris.9/11" samob6jczego ataku na budynki Waszyngtonu i Nowego Jorku". 2. zadne wierzenie religijne nie jest 8 Dawkins. . nigdy zas . Ale to wniosek nieco pochopny i kiepsko uzasadniony. Daniel Dennett. Dzieje jego zycia stanowia niezwykle pouczaiaca histone dla wszystkich pragnqcych zrozurniec pocieszaiaca i podtrzyrnujaca osobista tozsarnosc moc wiary religijnej w warunkach doktadnie tych form przesladowania. dlaczego ludzi w og61e pociaqaja samob6jcze ataki. 9 Inne tego typu ksiazki to np. Ashgate. jakie musiat znosic Tutea . kt6rego nie zamierza poddawac krytycznemu badaniu.jest po prostu nie do utrzymania. 408-411. New York 2006. Rzeczywistosc wyglqda zas nastepuiaco: istoty ludzkie zdolne sa zar6wno do przemocy. Owszem.OW W tym miejscu Dawkins pewnie zaoponowatby stwierdzeniem. jest wiele zla we wsp6tczesnej religii i wiele musi zostac poprawione. co czyni zen niewiarygodnego krytyka religii. nastepne zas dwadziescia osiem lat . 0 ile nie czytali wczesniej empirycznych studi6w wyiasniajacych w pierwszym rzedzie. The End of Faith: Religion. Zywi on narnietna. NADUzYwANIE IDEAt.w areszcie domowym. s. W owym czasie Tutea spedzil trzynascie lat w wiezieniu.oba te zjawiska rnoqa bye wywotane przez swiatopoqlady 7 A1exandru D. A1dershot 2004. W znakomitej pracy na temat rurnunskieqo dysydenta chrzesciianskieqo Petre'a Tutei (1902-1991) oksfordzki uczony Alexandru Popescu dokumentuje fizyczne i mentalne upodlenie. B6g urojony. Ta sama prawda dotyczy jednak rowniez ateizmu. Popescu. Petre Tutea: Between Sacrifice and Suicide. 80g8 urojonego nalezy odbierac jako [edna z ksiazek wyrastajqcych z wydarzen powszechnie dzis okreslanych jako . jak i moralnej doskonalosci .

kt6re zapewnity jej niesrniertelnosc: "Wolnosci.stworzona przez nar6d Tamil6w organizacja (polityczna. kt6rego nikomu nie wolno kwestionowac). ze fundamentalnej motywacji dostarczajq tu wzqledy polityczne: chec zmuszenia obcych sit do wycofania si~ z okupowanych przez nie ziem.wbrew beztroskim uproszczeniom Dawkinsa. New York 2005. jej mandat przeniesiony na sprawy ziemskie. Pojawienie si~ takiej sytuacji przebija wszelkie zwykle ograniczenia i kompromisy pozwalajqce ludzkosci rozwiazywac potencjalnie wybuchowe sytuacje 12. i zastapione stranscendentalizowanymi wartosciarni ludzkimi.). 11 Tamilskie Tygrysy . wykonata szyderczy ukton w strone Statuy Wolnosci stojqcej na Placu Rewolucji i wyrzekta stowa. Tamilskie Tygrysy usifujq realizowac postulaty niepodleqlosciowe na drodze przemocy. kiedy tradycyjne wyobrazenia Boga zostaty odrzucone jako przestarzate. Random House. Oying to Win: The Strategie Logic of Suicide Terrorism. Hum. Przyqotowuiac si~ do srnierci. ze stynny "pas samob6jc6w" wynalazty w roku 1991 Tamilskie Tyqrysy'"). Dawkins jednakowoz daje irma odpowiedz. nie religijna) domagajqca sie stworzenia w polnocnej czesci Sri Lanki niepodlegfego panstwa tamilskiego.. Oxford 2005. Oxford University Press. Uzasadniona krytyka poglqd6w religijnych nazbyt tatwo otwiera droqe do 0 wiele bardziej niepokojqcego i niebezpiecznego oczerniania narodu. Pape dowodzi. Boska wojna zostaje sprowadzona na ziernie. jakiez zbrodnie popetnia si~ w twoje irnie!" Wszystkich ideat6w . stad USA oraz UE uznaly je za orqanizacje terrorystyczna . Nie wykazuje si~ przy tym nadrnierna niesmialoscia w proponowaniu sposob6w jej usuniecia. Najbardziej znany przyktad tego typu zachowan pochodzi z czas6w rewolucji francuskiej. ze krytyka religii wyznawanej przez jakis nar6d rnoze zostac blednie zinterpretowana jako wyrazanie (i zacheta do) wroqosci ku niemu jako grupie spolecznej. kt6rych rnieszkancy posiadajq powaznie ograniczone srodki militarne. . Do Dawkinsa jednak nie dociera. Skoro problem stanowi religia.boskich. przeksztalcajac je w kosrniczna wojne dobra i zla. transcendentnych. ludzkich badz wyrnyslonych . Making Sense of Suicide Missions. Zob.ani konieczne.jak na przyktad ideat6w wolnosci czy rownosci (obecnie cieszqcych si~ wrecz quasi boskim autorytetem.rnozna naduzyc. W roku 1792 Madame Roland zostala skazana na qilotyne na podstawie sfabrykowanych zarzut6w. tez Diego Gambetta (red. ze religia posiada zdolnosc do transcendentalizowania zwyktych ludzkich konflikt6w i nieporozurnien. Taka juz ludzka natura. jej znikniecie przyniesie og61ny pozytek cywilizacji. co z tym zrobic. ani wystarczajqce do formowania terrorysto w-samobojcow'". Choc nie to pragnqtby uslyszec Dawkins. powinnisrny raczej zastanawiac si~. ze gdy spoleczenstwo odrzuca pojecie Boga. nie zas bezkrytycznie chlostac reliqie. (Parnietajrny. mamy tu wazny element refleksji na temat pojawienia si~ omawianego zjawiska i rnozliwosci polozenia mu kresu. w ktora wciqga si~ autorytet i wole transcendent10 Robert A. Pape. Wiedzqc to. to sktania si~ do transcendentalizowania rozmaitych alternatyw . Istnieje powazne ryzyko. nej rzeczywistosci.przyp. Prawdziwy problem polega na tym.

ze zachodnia rnysl uksztattowat caty szereg znaczqcych . wiek.Czy spetnienie rnarzen Dawkinsa . oraz identyfikacji tych. Waga . wazne studium Malise Ruthven. bogactwo. Jak doskonale wiemy.przynajmniej w teorii . Nie jest ona zjawiskiem specyficznie re/igijnym. 28 (2005). kt6ry zdominowat t~ konkretna sytuaqe. jak kolor sk6ry..-zenski. .na przyktad: katolik-protestant. wartosei etyczne czy poglqdy polityczne". Jednoczesnie Dawkins czyni powazne ustepstwo. czy biaty-czarny. Opozycja binarna pojawia si~ rowniez niekiedy w terminach religijnych . Cambridge 2006. orientacja seksualna.Jnnosci" nierzadko sprzyja identyfikacji grupowej . binarna opozycje . przynaleznosc plemienna. W innych sytuacjach czynniki takie rodza si~ w sferze etnicznej badz kulturowej . czy wierzqcy-niewierny. kt6rzy do nich naleza oraz tych. plec. Wszystko to wskazuje . vol. waty zlozone czynniki spoteczne. kt6rzy znajduja si~ poza ich obrebern . odzwierciedlajqcymi fundamentalnie socjologicznq potrzebe sarnookreslenia spoleczenstw 12 Zob.Reliqia petni funkqe etykietki w sytuacjach rniedzyqrupowej wroqosci badz vendetty. Obie strony postrzegajq przeciwnika jako . 14 Jak zauwaza Michael Wheeler.rnoqa bye nimi: jezyk. Uwaza si~.mniej wartosciowe] potowy powyzszeqo uktadu. Ale nawet wtedy nienawisc wobec religii . rowniez z powodu wielkiej debaty rozmaitych szk6t rnysli krytycznej. Cambridge University Press.znikniecie religii z powierzchni Ziemi .nie! Podziaty takowe sa konstruktami wytqcznie spotecznymi. uznajac socjologiczne korzenie podziat6w i dyskryminacji.polozyloby kres wewnetrznyrn podziatom ludzkosci? Z pewnoscia .katolik-protestant" w Irlandii P6tnocnej uznaje si~ za norme. Oxford 2004. Religia petni tu jedynie funkqe spotecznego czynnika rozgraniczajqcego. Opozycja binarna zastosowana do stosunk6w ludzkich prowadzi do wytworzenia kategorii . ale czesto bywa wykorzystywana w6wczas. gdy innych brak''".przyjaciol" i "wrog6w".opozyqi binarnych" takich jak: rneski. klasa spoteczna. jezyk czy ulubiony klub pitkarski. uksztattowaty [a i zdetermino-13 Znaczenie tej koncepcji ilustruje Kathy Mills. s. "Australian Journal of Language and Literacy".ze w niekt6rych kontekstach religia rnoze odegrae role potencjalnego katalizatora gniewu i przemocy.przyktadu na to dostarcza stosowana w III Rzeszy opozycja: Aryjczyk-Zyd. Jednak istniejqca tam opozycja znajduje swe gt~bokie uzasadnienie w warunkach historycznych.opozycja" determinuje i ksztattuje ludzka rnysl. Fundamentalism: The Search for Meaning" Oxford University Press. The Old Enemies: Catholic and Protestant in Nineteen-century English Culture.Jnneqo". 67-82. nie jest w tym sensie ani gorsza. szukajqcej odpowiedzi na pytanie: czy owa . Media relacjonujqce niepokoje spoteczne w P6tnocnej Irlandii od roku 1970 do 1995 wzmacniajq tylko wiaryqodnosc takiej opinii.opozycj binarnej" w procesach ksztattowania percepcji tozsarnosci zostala ostatnimi laty powaznie naswietlona. ani lepsza niz inne funkcjonujqce w takich warunkach etykiety. Okreslenie . kt6ry to spos6b percepcji bezlitosnie wyzyskujq pisarze oraz inne osoby zdolne wplywac na opinie publiczna 14. czy tez stanowi jej produkt".Jnneqo" . Oeconstructing binary oppositions in literacy discourse and pedagogy.

jest zbyt wazna. Prospect Heights. a z czasem niekt6re z nich ulegtyby transcendentalizacji. Uumacz Dawkinsa nie uzyl bowiem kluczowego w tym fragmencie slowa "vendetta" . Gdyby zniknela religia. Hum. Co jednak . Dawkinsa . Religia miesza si~ tu z mn6stwem innych czynnik6w. zatem socjologicznie naiwna. CA 1998. jedynie likwidacja religii rnoze przelarnac tego typu spoteczne podziaty i rozroznienia. a co za tym idzie . ze uprzedzenia i dyskryrninaqe ksztattuje spos6b postrzegania oraz tozsarnosc grupowa 18. wytwarzajqc gt~bokie poczucie osobistej tozsarnosci i wartosci oraz wprowadzajqc do spoleczenstwa ducha [ednoscl". rnoze powodowac problemy. Baltimore 1998. decydujqcymi okazatyby si~ inne czynniki rozgraniczajqce. Wedle Dawkinsa. jak i otoczenia. Stephen E. Potrafi jednak rowniez przeksztalcac. Nie bierze pod uwaqe sposobu tworzenia przez ludzi wartosci i norm czy pojmowania tozsarnosci zar6wno wtasnej.obcych". Razace uproszczenia dotyczqce religii. Mayfield. Prezentuje si~ ona znacznie mniej prosto niz stereotypy Dawkinsa .jak nalezaloby si~ tego spodziewac . The Psychology of Diversify: Perceiving and Experimenting Social Difference. Mad Blood Stirring: Vendetta in Renaissance Italy.. 18 Bruce E.z Jezusem z Nazaretu? Czyz podstawa Jego nauczania nie byto zapewnienie. Podajmy oczywisty przyktad: vendetty rzadko miewajq swe korzenie w kwestiach religijnych 17. Ethnicity and Race: Making Identities in a Changing World. London 1915. JEZUS I MJt. Disability and Social Exclusion: The Archeology and Anthropology of 'Difference'. The Elementary Forms of the Religious Life.swoich" i . ze eliminacja religii polozylaby kres przemocy.OSC NIEPRZY JACIOt. Madness. jest 15 Zob. Waveland. Routledge. Jednak badania na temat funkcjonowania jednostek i spoleczenstw podwazaja podstawo we tezy jego analizy. Zostawmy zatem retoryke i przejdzrny do rzeczywistosci.przyp.ale rnoze istotnie pom6c nam zajac si~ realnymi problemami wsp6tczesnej kultury Zachodu. Pine Forge. 98 3. Blaine.spyta wielu .prowadzi go do problematycznych sadow. Mountain View. 19 Temat ten podkresla szczeqolnie Emile Durkheim. Thousand Oaks. 17 Zob. 352. London 2000. nie tylko w Wielkiej Brytanii. Ethnic Croups and Boundaries: The Social Organization of Culture Difference. Tak. dyskryminacji i przemocy jedynie oddalajq i opozniaja rozwiqzanie prawdziwych problem6w ludzkosci.nie interesuje socjologia. Przekfad poprawiony. 16 Dawkins. ze rnilosc Boga przewyzsza. Fredrik Barth. Bog urojony. Cornell i Douglas Hartmann. IL 1998. Zostato dobrze udokumentowane. wszelkie podziaty spoteczne? . Jane Hubert. s. Allen & Unwin. CA 2000. Kwestia przysztej roli religii. Krytyka wysuwana czesto pod adresem religii oskarza [a 0 sprzyjanie tworzeniu i utrzymywaniu podziatu grupowego na . znakornita prace Edwarda Muira. napieciorn spotecznym czy dyskryminacji. Johns Hopkins University Press. Istnieje realna potrzeba zajecia si~ podstawowymi przyczynami podziat6w spotecznych i dyskryminacji. Uproszczona wiara. by [a pozostawic fanatykom i fundamentalistom.znosi.

Dowodzenie Dawkinsa w tej kwestii jest nie do przyjecia, Znajdujemy w nim miejsca, w kt6rych jego religijna ignorancja przestaje bye zabawna, a staje si~ po prostu zenujaca, Zajmujqc si~ ta kwestia, Dawkins czerpie obficie z tekstu opublikowanego w roku 1995 przez Johna Hartunga na tamach magazynu "Skeptic", kt6rego autor twierdzi, ze - tu cytuje dokonane przez Dawkinsa streszczenie Jezus byt bardzo lojalnym zydern, to dopiero Pawet wpadt na to, by zydowskieqo Boga zaoferowac poganom. Nawet ja nie osmielilbyrn si~ sforrnulowac tego tak mocno jak Hartung: .Jezus przewr6citby si~ w grobie, gdyby wiedziat, ze Pawet zani6st jego nauki rniedzy swinie"20. Wielu czytajqcych to chrzesciian wprawi w zdumienie r6wnie dziwaczne, co fatszywe przedstawienie sprawy, dodatkowo zaprezentowane w taki spos6b, jakby byto ewangelicznq prawdq. Z przykroscia jednak stwierdzam, ze jest to metoda charakterystyczna dla Dawkinsa: metoda wysrniewania, wypaczania, umniejszania i demonizowania. Czytajqcym to
20 Dawkins, 86g urojony, s. 349-350.

chrzescjanorn da ona jednak poglqd na brak jakiegokolwiek naukowego obiektywizmu oraz podstawowej ludzkiej uczciwosci, kt6ry przepaja ateistyczny fundamentalizm. Nie ma sensu spierac si~ z tak fundamentalistycznymi bzdurami. Zda si~ to na tyle, co przekonywanie zwolennika plaskosci Ziemi, ze jest ona okrqgta. Dawkins wydaje si~ bye tak gt~boko uwieziony we wtasnym swiatopoqladzie, ze nie jest w stanie ocenic alternatyw. Wielu czytelnik6w jednak wolatoby odpowiedz rzetelniejszq i bogatszq w wiedze, niz ze strony na strone coraz nudniejszq tyrade Dawkinsa. Sp6jrzmy wiec, jak si~ rzeczy rnaja naprawde, Przede wszystkim, Jezus wyraznie rozszerza starotestamentowe przykazanie rnilosci bliznieqo az do nakazu rnilosci nieprzyjaciol (Mt 5, 44). Daleki od popierania .wroqosci zewnqtrzgrupowej" zarazem poleca i nakazuje etyke .wewnatrz- grupowej afirmacji". Ta cecha nauczania Jezusa z Nazaretu jest tak dobrze znana i charakterystyczna, ze brak jakiejkolwiek wzmianki 0 niej ze strony Dawkinsa jest nie do usprawiedliwienia. Bezsprzecznie rnozna oskarzac chrzescjan 0 niedorastanie do wymagan tego nauczania, niemniej ono istnieje - w samym sercu chrzesciianskiej etyki21. Dalej, wielu czytelnik6w wskaze, ze znana przypowiesc 0 dobrym Samarytaninie (tk 10) nie pozostawia watpliwosci, iz przykazanie rnilosci bliznieqo rozciqga si~ daleko poza judaizm. (W rzeczy samej, ten aspekt nauczania Jezusa z Nazaretu sciqga na Niego podejrzenie, ze sam jest Samarytaninem - por. J 8, 48.) Niezaprzeczalnq prawda jest, iz Jezus 21 Dawkins cytuje zydowska rnodlitwe wyrazajaca dziekczynienie Bogu za to, ze nie uczynil wypowiadajqcego jq poganinem, kobieta czy niewolnikiem - 86g urojony, s. 351 - nie dodaje jednak, iz Jezus odrzucal podobne zapatrywania (tk 18, 9-14).

palestyriski Zyd - dawat pierwszenstwo Zydom, jako narodowi wybranemu przez Boga, jednak jego definicja .prawdziweqo Zyda" byta radykalnie szeroka. Obejmowata wszyst-

kich, kt6rzy sami si~ wykluczyli z zydowskiej wsp61noty poprzez kolaboraqe z rzymskim okupantem. W Nowym Testamencie czesto okresla si~ t~ qrupe mianem: "grzesznik6w", .celnikow" i .riierzadnic" (Mt, 21, 31-32; tk 15, 1-2). Jednym z gt6wnych zarzut6w wysuwanych przeciwko Jezusowi przez Jego judaistycznych krytyk6w byta otwarta akceptacja .obcych", Faktycznie, pokazna czesc nauczania Jezusa rnozna odczytywa6 jako obrone Jego zachowania wobec nich22. Zyczliwe przyjmowanie przez Jezusa marginalizowanych grup zajmujqcych dwuznacznq pozycje ni to .swoich", ni .obcych" r6wnie mocno zaswiadczaja przyktady gotowosci z Jego strony do dotykania os6b uznawanych przez kulture zydowska za rytualnie nieczyste (np. Mt 8, 3; 9, 20-25). Stosunek Jezusa do grecko-rzymskich pogan byt - wedle relacji biblijnych ostrozniejszy i bardziej ambiwalentny. W obu opisach uzdrowien takich ludzi (Mt 8, 513; 15, 22- 28) zostal On przedstawiony jako otwarty na perswazje i jakby zdziwiony czerpiqcy nauke z tych spotkari. (Tak jest - przeciwnie do tego, co zaktada Dawkins23, ortodoksyjne chrzesciianstwo pojmuje Jezusa jako w petni ludzkiego, nie zas wszechwiedzqcego.) Prawdq jest, ze masowe przystepowanie pogan do nowej .sekty" wewnqtrz judaizmu zaczelo si~ juz po srnierc: Jezusa, nie jest nia jednak twierdzenie, iz dziato si~ to wytqcznie za sprawa aktywnosci Pawta. Miat w tym
22 Zob. Jeremy Duff i Joanna Callicutt McGrath, Meeting Jesus: Human Responses to Yearning Cod, SPCK,
London 2006, s. 20-25, 58-62.

23 Teologicznie czujni czytelnicy zauwaza, ze Dawkins wydaje sie tu doketystyczny w swym pojmowaniu
Chrystusa - 86g urojony, s. 343-344.

udziat rowniez najblizszy krqg uczni6w Galilejczyka: Piotr, Jan i Filip. Kontrowersja , kt6ra narosta wewnqtrz pierwotnego Kosciola, dotyczyta rodzaju inicjacji i rytuat6w wymaganych od nawracajqcych si~ pogan, a nie kwestii samego ich nawracania si~. Dawkinsowska krytyka Jezusa za promowanie .podejrzanych wartosci rodzinnych" jest chyba bardziej zrozurniala". Dawkins ma racje, uznajac redefinicie rodzinnych priorytet6w za jedno z radykalniejszych zadan kierowanych przez Jezusa do swych wyznawc6w. Jezus w praktyce dokonuje relokacji i redefinicji rodziny w relacji do wtasnej Osoby, a przy okazji - otwierajq na przyjecie .obcych", Nalezy jednakowoz podkreslic, ze znaczaca czesc Jezusowego nauczania utrzymywata w mocy rodzinne wartosci i zwiazki, a Jego uzdrowicielska postuga odbudowywata rodzinne relacje. Zilustrujmy t~ kwestie garsciq przyktad6w. Nauka Jezusa na temat .korban" (Mk 7, 11) reprezentuje zar6wno krytyke tradycji religijnej, kt6ra zeszla na manowce, jak i afirmacje wewnqtrzrodzinnej odpowiedzialnosci. Naduzywanie zasady .korban" (ofiary na swiatynie) pozwalato synowi czuc si~ usprawiedliwionym, ze nie wspiera rodzic6w w ich starosci, poniewaz mienie swe (albo jego czesc) ztozyt w darze swiatyni, Swiadczy to dobitnie 0 wielkiej wadze troski 0 rodzic6w - kwestie wzmocnionq dodatkowo zatroskaniem Jezusa 0 zapewnienie opieki wtasnej Matce po Jego srnierci na krzyzu (J 19, 26-27). Zainteresowanie zyciern rodzinnym odbija si~ rowniez w nacisku ktadzionym przez Jezusa na waqe rnalzenstwa oraz koniecznosc docenienia dzieci (Mk 10, 1-16). Liczni czytelnicy zapewne wskaza jeszcze przypowiesc 0 synu marnotrawnym (tk 15, 11-24), w kt6rej Jezus uzywa od24 Dawkins, 86g urojony, s. 340.

budowanej relacji rodzinnej rniedzy ojcem a synem jako pozytywnej analogii do tematu aktualnego nauczania. Co ciekawe, Dawkins uwaza, ze zachodnia kultura nie powinna usuwac Biblii z program6w nauczania. .Mozna porzucic wiare w Boga, nie tracac nic z catego skarbu kulturowego dziedzictwa'r". Dlaczego zatem on sam fatszywie przedstawia [edna z kluczowych, wptywowych i etycznie najistotniejszych czesci owego .kulturoweqo dziedzictwa" - nauczanie Jezusa z Nazaretu? Zaledwie podstawowa znajornosc Ewangelii wystarczy, by dostrzec, ze spos6b przedstawienia teqoz nauczania przez Dawkinsa nalezy zakwestionowac. Chodzi tu nie 0 to, czy stowa Jezusa m6wiq prawde, lecz 0 to, by rnowic prawde 0 Jego stowach. 4. CHRZESCIJANS1WO I KRYTYKA RELIGIl

Nieurniejetnosc odroznienia .wiary w Boga" od .reliqii" utrudnia Dawkinsowi zrozumienie jednego z najwazniejszych temat6w zar6wno Starego Testamentu, jak i Ewangelii - mianowicie: krytyki religii. Jednym z najwazniejszych temat6w prorockiej tradycji hebrajskiego Pisma (notabene nawet nie- dotknietyrn w Dawkinsowskim slizqaniu si~ po powierzchni Biblii) jest zepsucie religii Izraela, jej odejscie od wierne~o posluszenstwa Bogu, kt6ry mituje sprawiedliwosc, mitosierdzie i osobista uczciwosc 6. Natura Boga stanowi punkt widzenia poza .reliqia", wedle kt6rego osadzac rnozna "religijne" praktyki.
25 Tamze, s. 459. 26 Kwestiq ta zajmujq sie wszystkie standardowe historie religii rnojzeszowej, Zob. np. Patrick D. Miller,
The Religion of Ancient Israel, SPCK, London 2000.

Temat ten znajdujemy w pismach profetycznych poczawszy od 6smego wieku przed narodzeniem Chrystusa, jako zasadniczy sktadnik religii Starego Testamentu. Tradycja prorocka stoi gt6wnie (choc nie wytqcznie) w konflikcie z kultem, zwtaszcza gdy kaptani i krolowie traca ducha Prawa, a rnozni uciskajq stabych. W znaczacej krytyce kultu prorok Micheasz por6wnuje kultyczne wymagania .ofiar catopalnych" czy .tysiecy baran6w" z prawdziwymi wymaganiami Boga: .czynienia sprawiedliwosci, umitowania wiernosci i pokornego obcowania z Bogiem" (Mi 6, 6-8). Prorok Izajasz krytykuje Iud Izraela za przejecie si~ rytuatami do tego stopnia, ze zaprzestat on .wspornaqac ucisnioneqo, oddawac slusznosc sierocie, w obronie wdowy stawac" (por. Iz 1, 12-17). Dawkins ma slusznosc dowodzqc koniecznosci krytyki religii; wydaje si~ jednakowoz nieswiadorn posiadania przez nia wewnetrznych srodkow do reformy i odnowy. Widac to szczeg61nie wyraznie w postudze Jezusa z Nazaretu, nierzadko przybierajqcej forme krytyki czy wrecz razaceqo naruszania regut kultu badz praktyk rytualnych, gdy te staia porniedzy Bogiem a Jego ludem. Znakomicie ilustruje to przyktad tamania przepis6w szabatu. Zjawisko religii jest tymczasowq, ludzka instytucjq, otwarta na reforme i odnowe, Misja Jezusa polegata na rzuceniu wyzwania 6wczesnym formom religijnym to wlasnie zawiodto Go na krzyz. 5. ODCZVTYWANIE STAREGO TESTAMENTU

Dawkins nie rozumie ponadto apokalipsy jako gatunku literackiego. (Dawkins twierdzi. tymczasem dowody wskazujq. W teologii chrzescilanskiej jednak sto czterdziesci cztery tysiace . Jana. 343. uswiadarniarny sobie.przyp. Wysoce selektywne" om6wienie zwtaszcza Starego Testamentu okraszone zostalo oburzeniem i obraza.Dawkins sie nie odwofuje. 27 Dawkins. wszystkich pokolen. czy w pisrnie . Mozna zrozurniec oszotomienie. 9. 80g urojony. Jezus rzadko wsporninal 0 grzechu i z pewnoscia nie fqczyf go z Adamem. 14. Jego zamiarem jest wyrownanie szans rniedzy zydern a poganinem.czy to ustnie. rnoze nawet przerazaiace.implikujq rnizoqinie i rnsciwosc w stosunku do wrog6w oraz niepojety nacisk na dziwaczne obsesje w rodzaju krwawej ofiary badz rytualnej czystosci. Jezusowe pojecie wybaczenia dotyczylo wyzwolenia z wiezow. co dotychczas powiedziano. Pawet napisat List do Hebrajczyk6w. Dawkins lekcewazy jq jako .sarno sedno doktryny chrzesciianskiej''. Kpt .jak utrzymuje .6).) Fragmenty tak szokujqce Dawkinsa pojawiajq si~ w Piecioksiequ obok innego materiatu . kiedy rodzit si~ .wojownicy". Od kilku wiekow uwaza sie.Na podstawie wszystkiego. Pomimo tego sw. 340 przeklad poprawiony: tlurnacz Dawkinsa uzyl zwrotu . ze wszyscy zqrzeszylisrny. Gdy m6wi. ludow i jezykow (Ap 7.sarno sedno teologii Nowego Testamentu" (s. oparty 0 og6lne. wydaje si~ jasne. czyli Tory. 1719). 350). oraz 0 przyqnebiajaco niedo- stateczna znejornosc samego tekstu. tlurn. w oryginale: Jies at the heart of New Testament theology" . Z historycznego punktu widzenia waznyrn jest uznanie. obok praw nakazujqcych goscinnosc wobec cudzoziemc6w (Pwt 10. ile raczej 0 to. walki duchowej i innych pokojowych srodkow stawiaja opor ateistycznym silorn tego swiata i kosmicznym silorn zla. iz byty one catymi latami pieczotowicie redagowane i uktadane. poniewaz zbawienia dostapia ludzie z kazdeqo narodu. s. Wsrod innych bledow czy przykladow niezrozumienia znajdziemy bezceremonialne stwierdzenie. ustanawiajqcych gran ice zemsty (por. o kt6rego naturze rnyslal w spos6b coraz bardziej dojrzaty na przestrzeni tysiaca lat. wielu wsp6tczesnych zydow oraz niezydowskich czytelnik6w uzna liczne fragmenty Starego Testamentu za zagadkowe. ze wszyscy zgrzeszylismy. jakiego doswiadcza Dawkins przy lekturze fragment6w Tory. zakazujqcych niewolnictwa (por. Nieprawda! Grzech pierworodny jest koncepqa auqustynska. ze sw. 28 Dwanascie z czternastu odwolan czyni Dawkins do Piecioksiequ Mojzeszoweqo. Oczywiscie. nie zas moralnego oczyszczenia. Pawef sporo rnowi 0 grzechu w pierwszej polowie Listu do Rzymian. ze owe starozytne teksty powstaty wsrod ludu walczqcego 0 zachowanie swej grupowej czy narodowej tozsarnosci w obliczu qrozacych mu ze wszystkich stron atak6w i usitujqcego odnalezc sens ludzkiej sytuacji w relacji do Boga. jak zle sprawy stojq27.). ktorzy za pornoca ascezy. Jednak chodzi mu nie tyle 0 to. Do reszty .trzydziestu szesciu ksiqg Starego Testamentu . iz grzech pierworodny stanowi . ze ksieqi biblijne stanowia . Wj 21). Pawef. kt6re .m6wiqcego 0 przebaczeniu i wsp6tczuciu.najdziwniejsza z biblijnych ksiaq". Pozostale dwa odnosza sie do Ksi~gi Sedziow. Owe sto czterdziesci cztery tysiace to prawdopodobnie chrzescijanscy .opieczetowanych" nie sa synonimem zbawionych (s. Jej interpretacje kojarzona z nauka Swiadkow Jehowy ukazuje jako normatywnq dla chrzescijanstwa.kt6ry Dawkins konsekwentnie ignoruje . ze autorem Listu do Hebrajczykow nie jest sw. ze stosunek Dawkinsa do Biblii jest silnie negatywny.przypadkowa antoloqie niepowiqzanych te kst6w" 29 . z powodu kulturowego dystansu do dawno minionej ery.material tworzqcy Biblie. powierzchowne obznajomienie z jej gt6wnymi tematami i ideami. ktory znajdujemy w Apokalipsie sw. ktora wielu czytelnik6w Dawkinsa rnoze podzielac. pozniejsza 0 kilka wiekow.

107 6.by je zniesc (Mt 5. Dawkins wie. ze naprawde oczekuje on od czytelnik6w wiary. pozbawic zycia". stow".intuicje. Sprawdzian wiaryqodnosci jest rzeczywiscle nlezbedny. wznoszaca na wyzyny zydowska intuicje rnoralna.2). s. kt6ry widzial siebie jako tego. Dawkins przyjmuje poglqd. s. s. The Way of the Lord: Christalagical Exegesis of the Old Testament in the Gospel of Mark. by kazdeqo. (A jak by mogfo?) Niemniej. RELIGIA A JAKOSC zYCIA Jeszcze do niedawna Dawkins uparcie utrzyrnywal. ze religia jest dla nas zla. ze zachowala dziewictwcv". 339. wskazuje to na wzrastajqce znaczenie badania relacji duchowosci do [akosci zycia jednostek. Stary Testament odczytujemy i interpretujemy przez pryzmat chrystologiczny. Joel Marcus. 20. 31 Zob.dowodu" na . Ignoruje rowniez prorok6w oraz literature rnadrosciowa. niekrepowaneqo ideologicznymi .wskazuje jedynie. iz uzycle mocniejszego slowa byloby nieroztropne . Jezus nie stworzyl wina Ewangelii de novo. a ponadto . aby . 30 Tarnze.zycia i nauczania Jezusa z Nazaretu. Kpl 25) oraz niezezwalajqcych na skladanie dzieci w ofierze (Kpl 18. ze to nieprawda . Jezus jednakowoz postrzeqal siebie jako wypefniajqcego Stary Testament i w ten spos6b go przeksztalcajaceqo. Albo: bysrny . oqlaszajacych jubileusz uwolnieniem od dluqow (por.kazdy z nas scisle dzien swiety swiecil i uwazal za rzecz sluszna i sprawiedliwq. T& T Clark. kt6ry przychodzi. ze wiele jeszcze zostalo do zrobienia na tym polu. kto postepule inaczej. Z tego powodu chrzescllanle nigdy nie wdrozyli przepis6w kultu nakreslonych na kartach Starego Testarnentu". 21. Wydaje sie jednak nleswiadorn faktycznego istnienia takiego kryterium . Przede wszystkim nalezy podkreslic.slusznosc" religii.25). 17). Jak zatem mamy rozurniec Stary Testament? Dawkins slusznie domaga sie niezalezneqo kryterium interpretacji owych tek29 Dawkins.ze religijna wiara i religijne zaanqazowanie wywierajq og61nie pozytywny wplyw na ludzkie samopoczucie i dluqowlecznosc. 329-330. 321-322.bez skrupulow ukamienowali kazda panne mloda. 32 Dawkins. lecz wzial wode zydowskieqo Prawa i zarnienil jq w cos lepszego.wystarczajqco wielu chrzescllan mu to m6wi. 86g urojany. W ostatniej dekadzie nagromadzHo sie wiele obserwacyjnego rnaterialu dowodowego wskazujqcego wydaje mi sie. Edinburgh 1993. kt6ra nie potrafi dowiesc.ani przez [edna chwile nie dostarcza to . ze powazne traktowanie Biblii wymaga. twierdzqc uparcie. Powtarzanie podobnych bzdur niewiele przydaje mu wiaryqodnosci . nie zas . iz chrzescijanie majq zwyczaj kamienowania ludzi. kt6ra wciaz ksztaltu]e i karmi ludzkie poszukiwanie wartosci moralnych. jakoby Jezus uwazal Stary Testament za bledny i wymagajqcy poprawy. Chrzescijanie opleraja takie podejscle na nauce samego Jezusa. 86g urojany. by zydowskie Prawo wypelnlc. Uzywajac znanego obrazu nowotestamentowego. Dawkins jak zwykle ignoruje te niedoqodnosc.

Research. mamy prawo oczekiwac obszernego zestawu literatury naukowej na temat szkodliwych i zdrowych aspekt6w religii . Cohen. s. Oxford 2005. friends and faith of happy people. Prawde determinuje jednak nie to. Obecnie m6wi mniej wiece] tak: . kt6re mu si~ podobajq. s. Narasta tez material dowodowy laczacy ludzki komfort i poczucie szczescia z duchowoscia. by ciqgle poczucie winy (kt6re nieuchronnie musi towarzyszyc kazdernu rzymskiemu katolikowi 0 nieco nizszej od przecietnej inteligencji. . zwracajqc uwaqe na rosnaca liczbe opartych na materiale dowodowym rozpraw 33 Zob. kt6rych nie akceptuje. Marc Galanter. New York 1997. czy si~ to Dawkinsowi podoba i czy zechce w to uwierzyc. Koenig.nawet jesli religia nie zawsze jest zla. Pargament. na co wskazuja naukowe. vol. I. Guilford Press. w co Dawkinsowi trudno uwierzyc. Spirituality and the Healthy Mind: Science. skoro sprawy duchowe tyle znacza dla pacjent6w? W przypadku kazdej sytuacji nastawionej na konkretny cel. The funds. We wszystkich miejscach 80ga urojonego. Jednak jego opisowi wptywu wywieranego przez reliqie na zdrowie psychiczne brak oparcia na obiektywnej analizie naukowej . s. ale 0 normalnej ludzkiej slabosci w obliczu pokus) znaczaco poprawiato czyjes zdrowie'r". Sp6jrzmy tylko na takie oto typowe dian zdanie: . Smith. Oxford 2002. David Myers. . ze nic z tych rzeczy. lstnieja tu oczywiste implikacje dla polityki i praktyki publicznej opieki zdrowotnej.reliqia nie jest dla nas dobra" propagowanego w Dawkins' God. Bog urojony. "American Psychologist".opiera si~ ona na anegdocie. Oxford University Press. Oto charakterystyczny dla Dawkinsa spos6b patrzenia: nie rozumiem czeqos. I. Kwestionowatem trafnosc sloganu: . 56-67.ko-religijnej polemiki.Trudno na przyktad uwierzyc. Oxford University Press.akcentowania dowod6w. ze jest prawdziwa". przy jednoczesnym przymykaniu oczu na te.dalej nie wykazuje sklonnosci do zmiany swej antyreligijnej argumentacji. B. Journal for the Scientific Study of Religion". W. K. polaczenie takie wydaje si~ korzystne. vol. dominujqcej w pracach Dawkinsa tendencji . zlosliwej. pokazujqcych.jaki na przyktad znajdujemy w szeroko zakrojonej pracy badawczej Kennetha Pargamenta i jego koleg6w35. jednak taka wlasnie drogq wioda nas dowody" . Practice. wcale to nie oznacza. Dawkins wciaz uparcie trwa przy sposobie ukazywania religii jako typowo. 35 Kenneth I.ograniczeniami swiec. 37(1998).niezaleznie. Dawkins . 232.wyznaniu wiary" i dyskryminujqcym stereotypie. G. empirycznie zebrane dowody . w kt6rych toczy si~ szeroka dyskusja. Therapy and the Need for Personal Meaning. Nie jest to cos. Pattems of positive and negative religious coping with major life stressors. jesli nie powszechnie. pogtosce. Koenig i Harvey J. Pargament. Dlaczego duchowosc miataby zostac usunieta ze sfery opieki zdrowotnej.710-724. Harold G. The Link between Religion and Health: Psvchoneuroimmunology and the Faith Sector. 55 (2000). H. Oto kolejny przyktad 34 Dawkins.choc teraz najwyrazniej w tym punkcie ustepuie . Perez. czy nie. czego zrczyliby sobie nieokietznani sekularysci. ale to. np. The Psychology of Religion and Coping: Theory. wiec musi to bye zle.

na przyktad: swietych wojnach. kofeiny i alkoholu. uznawanego za korzystne. Ponadto. lub ze osiaqniece badz zblizenie si~ do jakiegos celu duchowego rnoze przynosic osobista satysfakcje i sprzyjac dobremu samopoczuciu.niereliqiinym" lezy nie w samym zachowaniu. W kazdyrn tez przypadku rnozna wyroznic dwa sposoby zastosowania tejze praktyki . czy innych. bez wzqledu na to. depresja. zywnosci przetworzonej. Osiqganie religijnego doswiadczenia badz zrozumienia. uwazaiac je za ekscentryczne. brak mieslaczki. BOg urojony. Dawkins rnoze dowodzic. Krancowa utrata wagi. ktora zaaprobowatoby wielu znanych mi ateist6w. pomocna i wazna. zauwazyl on. taki sad wynika jednakZe z fundamentalnej niecheci z jego strony do przyznania. skupionym na wizerunku cielesnym. Pobudki religijne . ze prawdziwa roznica rniedzy podejsciern "religijnym" a . brak miesiqczki.iste przyktad6w owych budzacych sprzeciw praktyk rozpoczyna od postu". lecz w przypisywanym mu znaczeniu oraz celu. iz rnozna uwazac. prezesa Skeptic Society.zdrowy" i . skupionym na wizerunku cielesnym.niezdrowy" . . ze religie miaty sw6j udziat w wielkich tragediach ludzkosci . Pozwole sobie zakonczyc t~ czesc rnadryrn komentarzem autorstwa Michaela Shermera. Badajqc wspOtczesne odradzanie si~ religii. Stusznie je potepiaiac .Niezdrowy" Radykalne ograniczenie spozywania pokarm6w wysokokalorycznych wraz z r6wnoczesnym uczuciem obrzydzenia dla samego siebie. iz religia rnoze bye uzasadniona.. dobre samopoczucie. poparte wiara badz doswiadczeniem boskiego zalecenia. M6wi on. niewydolnose serca.jak to ilustruje ponizsza tabela. Poprawa sprawnosci fizycznej.Niezwykle krytycznie odnosi si~ tez Dawkins do rozmaitych praktyk religijnych.tu z radoscia mu wtoruje . Krancowa utrata wagi. niewydolnosc serca. l. nasyconych Uuszcz6w. ani wewnetrznie nlezdrowe'".Shermer czyni jednak uwaqe. Jednakze urnyslne samopozbawianie si~ pozywienia stanowi powszechnq ceche ludzkiego zycia. Radykalne ograniczenie spozywania pokarm6w wysokokalorycznych wraz z r6wnoczesnym uczuciem obrzydzenia dla samego siebie. 230 Widzimy tu.Zdrowy" Post wedle uznanej praktyki grupowej. s. 36 Dawkins. depresja. czy podejmuje si~ je z pobudek religijnych. bezcelowe badz szkodliwe. ze wedtug niego post nie sluzy zadnernu pozytecznernu celowi. ze bezsprzecznie istnieje znaczaca pozytywna strona religii: . zachowanie religijne nie jest ani wewnetrznie zd rowe . spadek cisnienia. Pobudki niereligijne Ograniczanie cukru. ku kt6remu zmierza.

Zob. 150-151. w optakanym stanie musi bye wsp6tczesny ateizm. New York 2005. Dlaczego tak wielu myslacych ateist6w popiera opinie Shermera? Poniewaz wyraza ona doktadnie to. 38 Shermer. ze w ksiazce liczqcej z g6rq piecset stron nie rnoze si~ on zrnusic do przyznania. skoro jego czotowy obronca zmuszony jest tak mocno i tak jawnie podbudowywae swoja sprawe nieprawdopodobienstwem i fatszem. flailing. Terry Eagleton pisze na temat Boqe urojonego z sarkazmem odbijajqcym oczywistq irytaqe z powodu srniechu wartej karykatury religii: Bezstronnosc naukowa Dawkinsa jest do tego stopnia niewzruszona. Lunging. by choc jedna korzysc dla ludzkosci wyptywata z religijnej wiary . w: Terry Eagleton. 111 Jednak w pejoratywnym i wrogim wizerunku bezlitosnie malowanym przez Dawkinsa religia jest powszechnym. 39 Dawkins. Ta wlasnie cecha 80ga urojonego doprowadzita do totalnej krytyki ksiazki ze strony znajqcych si~ na rzeczy krytyk6w reprezentujqcych obie strony debaty. gdy zadneqo Boga ma nie bye. Holy Terror. sadzac po odwotaniach don uczynionych w Boqu urojonym39. London 1988.Jednakze. zwlaszcza Nicholas Lash. Dlaczego? Odpowiedz . Daleka od . tak jak wszystkich innych instytucji spotecznych 0 podobnej gt~bi historycznej i podobnym wptywie kulturowym. tez s.obawiam si~ . Jeszcze do niedawna zachodni ateizm cierpliwie czekat wierzac. Wnikliwe i krytyczne komentarze Eagletona w tej istotnej kwestii zob. 71. W przypadku ateizmu jest nim uporczywe utrzymywanie si~ wiary w Boga. Autor cytuje tu z aprobata prace Michaela Shermera pt.. s.jest prosta: poniewaz nie zmierza ona ku tatwym.. s. nie wolno redukowac do niedwuznacznego dobra czy zta38. How We Believe. 37 Zob. (. tworzonym ku pokrzepieniu serc jego wiernych bezboznikow. Oxford University Press. SCM Press. 112 7. ze wiara w Boga po prostu wymrze. Easier in Ordinary: Reflections on Human Experience and the Knowledge of God. mispunching. 182 i 233. powierzchownym sloganom. o tyle nie okazuje ochoty przyjecia jego wywazone] i rozsqdnej analizy.ma sw6j wrazliwy punkt.) Religii. Zaprawde. B6g urojony. How We Believe. 40 Eagleton. 0 ile Dawkins uwaza Shermera za kompetentnego i przychylnego sobie autora. na kazda z owych wielkich tragedii przypada dziesiec tysiecy niezauwazonych akt6w osobistej dobroci i spotecznego dobra.religijny badz inny . W przypadku chrzescjanstwa wielu lokuje ten punkt w istnieniu na swiecie cierpienia. na co wskazujq dowody. albowiem empirycznie talszywy'". Obecnie jednak wyraznie wyczuwa si~ powiew paniki. KONKLUZJA Kazdy swiatopoqlad . Porniedzy teoria a doswiadczeniern istnieje napiecie rodzace pytania 0 jego spojnosc i solidnosc. stanowiqcym powazne zaqrozenie dla cywilizacji. niedwuznacznym ztem.poglqd to a priori nieprawdopodobny.

aqresywny styl retoryki" tego nowego swieckiego fundarnentallzrnu". pokladajac nadzieje w takiej strategii. czy przypadkiem nie jest tak dlatego. Czy 86g urojony przyniesie odwrotny skutek i ostatecznie przekona ludzi. Czyzby nieoczekiwane odrodzenie religii mogto przekonac wielu. religia jest "be"). uzywanie osobistych . ze ksiazka Dawkinsa spotka si~ z instynktownym wzieciern posrod swieckiej publicznosci. ze moralnym obowiqzkiem krytyka religii jest obiektywne traktowanie tego zjawiska. Wielu swiadornych. Fundamentalizm pojawia si~ w6wczas. Niestety. kt6rych wiara w ateizm si~ chwieje.wskazujq. Mozna bye pewnym. przy jednoczesnym ignorowa-41 Zob.to wsciekla retoryczna napasc na reliqie. co czesto umyka w ferworze debaty. 114 niu czy banalizowaniu kontrargument6w przekona ludzi 0 otwartych umystach. Niepok6j wynika z faktu. kt6rzy szczerze jej nienawidzq. badania socjologiczne dotyczace charyzmatycznych przyw6dc6w . doktrynerski i przykry. to ptomienny apel 0 wygnanie jej na oblakany margines spoleczeristwa. bardziej od dowod6w na poparcie danej opinii liczy si~ pewnosc. gdy swiatopoqlad czuje si~ zaqrozony. ze ateizm jest r6wnie nietolerancyj ny. Poszukujqcych prawdy. Prezentowany w niej lekcewazacy stosunek do religii bez wqtpienia wywota zachwyt wszystkich. jak i publiczna. ze swiatopoqlad ateistyczny nosi w sobie srniertelna skaze? 86g urojony wydaje si~ bye bardziej nastawiony na umocnienie chwiejnych ateist6w. gdy obawia si~ 0 wlasna przyszlosc. zbytnio uproszczone opozycje binarne (nauka jest . iz wiara religijna to rodzaj urojenia. by w kazdej religii znajdowac same wady. 86g urojony to dzieto bardziej teatralne niz naukowe . Jest jednak w tej ksiazce cos wiece] cos.wysoki stopien dogmatyzacji" oraz .wyznan wiary" w miejsce obiektywnego materiatu dowodowego.zatwardzialych teist6w" i krancowa determinacja. jak najgorsza strona religii? Dawkins wydaje si~ uwazac. Kristof. niz na ostre a uczciwe starcie z wierzqcymi czy poszukujqcymi prawdy. ze Dawkins rnoze rniec raqe. "New York Times". ostro atakuje swych wrog6w. czy swieckich . Dla naiwnych i tatwowiernych.srnierci wiara w Boqa powraca i wydaje si~ wywierae coraz wiekszy wptyw na sfer~ zar6wno prywatnq.czy to religijnych. poruszyty prymitywne stereotypy Dawkinsa. na- pastliwy ton wobec . ze m6wienie czeqos gtosniej i z wieksza pewnoscia siebie. stowa-wytrychy oraz jawnie patologiczna wroqosc do religii. a oczywisty brak naukowej uczciwosci w istotnej mierze zniecheci ich do powazneqo traktowania zawartych w ksiazce argument6w i obaw.cacy".) Wierzqcy poczuja konsternaqe na widok stereotyp6w dotyczqcych religii. A Modest Proposal for a Truce on Religion. iz zaqrozona jest wewnetrzna spoinosc ateizmu. Nicholas D. (Nasuwa si~ pytanie. 3 grudnia 2006. gdzie nie bedzie w stanie nikomu wyrzadzic krzywdy. Jedynie gt~bokq i rodzaca niepok6j obawa 0 przyszlosc ateizmu rnozna tlurnaczyc . rnoze zaszokowac agresywna retoryka Dawkinsa. kt6rzy nie uwazaja si~ za wierzqcych. Inni jednakze sa ostrozniejsi. 86g urojony wyraza gt~boki niepok6j czesciowo odzwierciedlajqcy ogromny niesmak wobec religii. Jednak fakt tak . z jaka zostaje wyrazona. zatrwozonej politycznym znaczeniem przypisywanym ostatnio religii oraz jej wzrastajqcym wptywem i obecnoscia na arenie publicznej. ze sam autor nalezy do owych ateist6w.

Recenzenci publikujqcy na tamach odlegtych od prasy wyznaniowej pisali rzeczywiscie z konsternacjq 0 poziomie Dawkinsowskiej obrony ateizmu. nadajqc rnocna postac tezie 0 konflikcie chrzescjanstwa z nauka wspolczesna oraz przyjmujqc z satysfakcjq komentarze przedstawiajqce go jako osobistego przeciwnika Pana Boga. W ramach programu poswieconeqo zastugom o. kt6rej pierwsze wydanie ukazato si~ w 2006 roku. Jego apologia ateizmu przyj~ta skrajny wyraz w Bcqu urojonym. Jest to wazne. ze aby zostac ateista wystarczy przeczyta6 [edna ksiazke. Rzeczowy tenor dyskusji powt6rzonej potem przez media odbiegat bardzo daleko od stylu zademonstrowanego w ksiazce 86g urojony. w kt6rych z pasja przeciwstawia si~ religii. iz 86g urojony miat znacznie lepsze oceny w komentarzach internaut6w niz w recenzjach prasowych. 1. Dawkins natomiast dat si~ poznac jako autor kilku bestseller6w. qdyz we wstepie do drugiego wydania swej ksiazki Dawkins ubolewa. Alister McGrath przeczytat t~ ksiazke i zareagowat gniewnq pasja. R6znica przejawia si~ w tym. dwaj znani przyrodnicy podjeli sp6r 0 to. Nie byta to odosobniona reakcja. ze w . niezbyt fortunnie sugeruje. qdyz juz kilkanascie lat temu zostala zapoczqtkowana tradycja polskich polemik z Dawkinsem. NIEZGODA FILOZOFOW Dzieki sprawnosci wydawnictw CiS i WAM polski czytelnik otrzymuje obydwie ksiazki w rekordowo kr6tkim czasie od ukazania si~ angielskich oryginat6w. ze internauci byli w swych ocenach tagodniejsi. wyraznie wskazuje. Ksiqdz Heller stwierdzit. najwieksza zasluqa 80ga urojonego dla wsp6tczesnego ateizmu rnoze okazac si~ sugestia. W swych koncowych wnioskach obaj dyskutanci podkreslfi. iz oddawane do druku recenzje rnusza spelniac wyzsze wymagania niz spontaniczny komentarz wpisywany na znany portal. ze McGrath rozstat si~ szybko z ateizmem i podjqt studia z historii teologii. McGrath The Dawkins Delusion. ze cos z nim jest nie tak. jak i Dawkins zaczynali swojq naukowq przyqode od doktoratu z nauk przyrodniczych i zwiqzania si~ z osrodkiern akademickim w Oxfordzie. Grzegorza Mendla w dziedzinie podstaw genetyki. jak pojmowa6 role Boga w przyrodzie i wzajemnq wiez rniedzy prawda wiary a odkryciami nauk przyrodniczych.prawo". w bibliotece. Deklaracja ta. BBC zaprosita przed laty do Brna na dyskusje ks. niezaleznie od intencji autora. prof. Zar6wno Alister McGrath. piszac wsp61nie z Joanna C. z kt6rej nieqdys korzystat o. Jak na ironie. Powszechnie wiadomo.mocnego opierania si~ przez Dawkinsa na retoryce. W pomieszczeniach dawnego klasztoru augustian6w. nie zas na dowodach. ze ten wlasnie cesarz jest nagi. kt6re raczej powinny stanowi6 jego naturalny atut. Michata Hellera. Trudno si~ natomiast dziwi6. Hellera i Richarda Dawkinsa. Autor zadeklarowat. Mendel. podieta przez ks. ze religijny czytelnik si~gajqcy po t~ ksiazke zostanie po jej lekturze ateista. Czy ateizm jest urojeniem na temat Boga? 115 ABP JOZEF zYCINSKI BOG NIEPOJ~TY Niniejsza ksiazka jest wynikiem reakcji na prace Richarda Dawkinsa 86g urojony. ze rozni ich przede wszystkim pojmowanie terminu .

Problem w tym. Pretensje takie pozostaia jednak uzasadnione. kt6ry w swych poczqtkowych pracach z zakresu filozofii biologii krytykowat reliqie z ta sarna pasja. 394. 16). 128) stanowia wyraz intelektualnego folkloru. Nie nalezy zqlaszac pretensji do Dawkinsa. ze Johnson nie jest ani biologiem. niesktonny do fascynacji chrzescjanstwern. qdyz kazdy dow6d 0 . redakcja kwartalnika "The Quarterly Review of Biology" poswiecila caty najblizszy numer dyskusji nad papieskim uieciern. przeciwstawiajqc je wnikliwym opracowaniom pisanym z pozycji agnostycyzmu chocby przez Stephena Jay Goulda2. Darwin bytby moim sprzymierzencern'". Jego gtos mocno kontrastowat z opiniami Michaela Ruse'a. ze "B6g urojony" ma bardzo niewiele wsp61nego z Bogiem klasycznego teizmu. gdy autor nie wychodzi poza przeglqd uproszczen.Ponad trzysta dowod6w istnienia Boga" (s. Wniosku tego nie chciat przyjqc Daw117 kins. napisat jednak po zapoznaniu si~ z papieskim przestaniem: . dochodzimy do Boga Stw6rcy. Radykalizm rozwiazan proponowanych przez Dawkinsa w istotny spos6b wptywa na jego oceny dotyczqce zwiqzk6w chrzescjanstwa i ewolucjonizmu. filozof6w i teolog6w. w kt6rym upatruje 1 "The Quarterly Review of Biology". Bogate w metafory i analogie argumenty Dawkinsa rnozna by przyiac. Jedynq osoba kt6ra ocenita negatywnie wystqpienie Jana Pawta II. fundament tadu spotecznego.Gdybyrn byt katolikiem. co McGrath ocene innych prac Dawkinsa. pozbawionego zwiazku z racjonalnym dziedzictwem chrzescjanstwa. Cambridge 2001. Swe sympatie do chrzescijanstwa deklaruje on przede wszystkim w ramach konserwatyzmu. podobne poglqdy wyrazal Ruse rowniez w swej pracy Can a Darwinian be a Christian. Krytykowane z pasja publikacje typu . Jak kazdy fundamentalizm. zapraszajqc do wsp6tpracy przyrodnik6w. dla kt6rego prawo jest tylko prawem i nie ma sensu pytac 0 jego gt~bszq nature. Okazuje si~ wtedy. qdyz pytajac 0 istote praw przyrody. w kt6rym prawnik konserwatysta ma stanowic wazniejszy niz papiez autorytet wyrazajacy nauczanie Koscola. ze nie podziela on poglqd6w papieza i zachowuje dystans do filozoficznej interpretacji uznawanej przez wielu biolog6w. w6wczas do rozwiqzania problemu wystarcza jeden dow6d i odwotywanie si~ do drugiego stanowitoby strate czasu. Gorzej. jaka wspolczesnie demonstruje autor Boqe urojonego. 72 (1997). byt Dawkins. Cambridge University Press. To Ruse. Dlatego tez Alister McGrath uznaje podejscie Dawkinsa za wyraz ateistycznego fundamentalizmu. agnostyka. lecz wyktadowcq prawa w Berkeley. gdy uderzajq one w braki uproszczonych wariant6w stanowiska chrzescjanskleqo. Jesli bowiem w qre wchodzi dow6d w sensie logicznym. ani filozofem. ukazywanym w wielu tradycjach chrzescjanskich. unika on poqlebione] analizy podejmowanych problem6w.pisowni tego terminu (angielskie law) uzylby wielkiej litery. by jako reprezentatywne dla chrzescjanskiej oceny ewolucjonizmu przytaczac poglqdy Philipa E. Trudno zaakceptowac stanowisko. kt6ry poprzez prawa ukazuje SWqobecnosc w naturze. gdy lekcewazy on elementarne zasady metodologii. Osobiscie wyrazalern wczesniej t~ sarna. Johnsona (s. Kiedy w pazdzierniku 1996 roku Jan Pawet II podjqt t~ problernatyke w swym stynnym przestaniu do Papieskiej Akademii Nauk. laczac w dodatku polityke z najbardziej naiwnymi formami argumentu z celowosci (design argument). s.

ze rnozliwosc stosowania [ezyka matematyki do opisu zlozonych struktur przyrody wskazuje na istnienie Bozeqo Logosu. i pornnozone przez urojony czynnik . qdyz wystepowanie w jednym r6wnaniu liczb e. Pojawia sle to chocby w paternalistycznym karceniu . iz kr6tka formula eTT=_1 daje nam poczucie tajemnlczosci matematyki. DC 2006.71812818284 .pobozneqo Eulera" za jego uwagi teologiczne wprowadzane na marginesach rozwazan nad trescla forrnul matematyki (s. s. Na poziomie anegdot rnozna zaqubic te gf~bi~ tresci. i. s. '-+1 Nie jest to zwyczajna banalna rownosc. TN KUL 2002. Wynik ten odbiega daleko od naszych intuicji. W dyskusjach dotyczqcych istnienia Boga najczesciej odwolujerny sle do argumentacji charakterze prawdopodob- 0 2 Pisze 0 tym m. gdy wewnetrzna logika argumentacji pozwala na przyjecle roznorodnych wniosk6w. 0 ile tylko przyjeto w nim prawdziwe przeslanki. kt6re gfosi. w kt6rej autor przytacza [akas naiwnq forme argumentu z periodyku fundamentalist6w i przedstawia jq jako jeden z dowod6w za istnieniem Boga albo tez stawia na tym samym poziomie Ewanqelie i Kod Leonardo da Vinci. TT. czy jest . Z kolei w kreqach fizyk6w teoretyk6w sympatyzujqcych z przeciwstawnq wizjq Einsteinowskiej mistyki przyrody czesto powtarzana jest sugestia. Washington.. nym. Dawkins natomiast przemienia podobne problemy w plaska aneqdote. ze dla niego najwieksza trudnosc w przyjeciu religijnej wizji swiata stanowi istnienie b61u i cierpienia w przyrodzie". Problem w tym. Wbrew podstawowym intuicjom. The Catholic University of America Press. Fundamental Questions of Christian Evolutionism.in. qdyz naturalne jest oczekiwanie. 51. w pracy 86g i ewolucja.1415926535897 . otrzymujemy wtedy ujemnq liczbe calkowita w wyniku skomplikowanych operacji. przywofywany przez Dawkinsa jako postac pozytywna Peter Medawar w uzasadnieniu swego ateizmu twierdzi. podnosi sle do poteqi TT r6wne 3. Stanowi wiec [ezykowe naduzycle sytuacja. 1. 2. W wyniku wystepujacych roznic bedzie utrzyrnywac sie niezgoda filozof6w w Uumaczeniu tych samych zjawisk. ze formuly te narzucaja wiele pytan bliskich metafizyce i wychodzq daleko poza dziedzine rachunku.. Wielu komentator6w upatruje w tych zwiqzkach doniosly filozoficznie wymiar matematyki.. znaku rownosci oraz operacji dodawania sprawia. 45 oraz w jej angielskiej we rsj i God and Evolution. w kt6rej liczbe rzeczywistq e r6wnq 2. ze n pornnozone przez w wyniku liczbe urojona z nieskonczenie dluqlrn rozwlnleclern dziesietnyrn. ze eTT =0. ROZUM I TAJEMNICA Pretensjonalnego charakteru nabiera mentorski ton wywod6w Dawkinsa. W irnie scislosci logicznej nalezy je nazywac argumentami. nie zas dowodami. Zdroworozsqdkowe sprzeciwy pojawiajq sle jako czesta reakcja na slynne r6wnanie Eulera.dedukcyjnej strukturze prowadzi do wniosk6w pewnych.. 127). zaleznych w duzyrn stopniu od naszego sposobu ujmowania i Uumaczenia swiata. 0 kt6rym nie potrafimy wprawdzie rozstrzyqnac. kt6ra pojawia sie. Tak np.

s.prawie wszystkie" oznacza tu. Medawar. po okresie poszukiwan przyjela ona chrzest. C. w: Richard Dawkins: How a Scientist Changed the Way we Think. Peacocke. . The Limits of Science. Haldane'a. lecz mimo to uznajemy Jego obecnosc w wyrafinowanym porzadku przyrody. Uczestniczqc w sesji naukowej zorganizowanej przez Papieskq Akadernie Teologicznq w Krakowie z racji 300-lecia wydania Principi6w Newtona opowiadat mi on 0 swej ewolucji 3 P. s. Haldane junior. Wystarczy wspornniec poglqdy Bertranda Russella. Dawkins w swej ksiazce przypisuje nieproporcjonalnie wielka waqe wypowiedziom tych intelektualist6w.wszyst4 K. 121 intelektualnej. New York 1984. Z jego kuzynem. nastepnie zas wyjechata razem z rnezern na misje do Afryki". Arthur R. miatem dwukrotnie przyjernnosc reprezentowac Stolice Apostolska podczas rniedzynarodowych konferencji. Grayling.osobowym Bogiem. Podobne przyktady ukazuja bezpodstawnosc powtarzanej czesto w krequ Dawkinsa zdroworozsqdkowej opinii. 93. W znanych sporach 0 teorie ewolucji symbolem ateistycznych i lewicowych przekonan byto przez dtugi czas nazwisko znanego genetyka J. kt6rego uzasadnienie ateizmu przez pewien czas usitowano ukazywac jako wzorcowe w popularnych broszurach propagandowych. Dawkins and the Virus of Faith. Jego ksiazka Ateizm i teizm . Harper & Row. Wsr6d najblizszych cztonk6w jego rodziny c6rka przyjela swiecenia kaplanskie w Kosciele anqlikanskirn.prawie wszystkie dzieci przyjmujq reliqie swych rodzlcow'". jak w matematyce. w kt6rej B6g objawia swabliskosc. 122 kie z wyjqtkiem skoriczone] liczby przypadk6w"? Niezgodnych z sugerowanq zasada. Zbuntowana przeciw tej wersji liberalizmu. natomiast syn jest zdecydowanym ateista. Szczeg61nie dojrzala postac ewolucjonizmu chrzesciianskieqo rozwijat tam przez dtugi okres zmarty w 2006 roku prof. London 1975. Jovanovich. profesor filozofii w University of St. Mniej znana jest natomiast ewolucja poglqd6w jego c6rki Katarzyny Tait-Russell. B. PRZYRODNICZV SZLAK PRAWDY W srodowisku przyrodnik6w z Oxfordu nie tylko McGrath i Dawkins radykalnie roznia si~ poglqdami. gdy uwazal si~ za agnostyka. 3. qdyz kazda krytyka staje si~ z kolei przedmiotem dalszej krytyki. Nigdy jednak nie utrzymywat. Iaczy wiare katolicka z akceptacjq teorii ewolucji. kt6rzy wypowiadali si~ 0 religii w spos6b krytyczny. Tymczasem przecenianie ich opinii jest wysoce ryzykowne. Arthur poswiecil reszte zycia na wnikliwe opracowanie problemu Boga obecnego w prawach przyrody. Czy . My Father Bertrand Russell. 247. ze . 5 A. S. a skadinad dobrze znanych przypadk6w rnozna przytaczac wiele. W okresie studi6w. Oxford University Press 2006. jej pornyslowosci i harmonii. biochemik i zarazem duchowny anqlikanski. Andrews. ze proponowane przez niego ujecia powinny bye przyjete przez wszystkich. Tait. Wystuchane wtedy konferencje zaszokowaty wizjq przyrody. ktorys z koleg6w zaprosit go do wystuchania serii kazan abpa Williama Temple'a dotyczqcych obecnosci Boga w ewoluujqcej przyrodzie. Johnem Haldane'em. ktora ojciec propagowat w wychowaniu.

znane przede wszystkim z afer finansowych na rniedzynarodowa skale. iz donioslosc Dawkinsa dla naszej kultury wyraza si~ w tym. S. zostala ona. gdyby we wstepie podkreslic. W ten spos6b rnozna jednak tatwo dyskredytowae kazde przekonanie. to swiadczy 0 jego poziomie znajornosci srodowisk religijnych. ze nie sa dla niego problemem te kwestie swiatopoqladowe. kt6ra chce zniszczyc ludzkie wysitki zmierzajqce do poznania prawdy 0 wszechswiecie i nas samych". czy w sugerowanej perspektywie celowe jest poswiecanie tak duze] rozprawy znieksztatceniom wprowadzanym przez cztowieka w uiecie jego wiezi z Bogiem. ze chroni on nasze umysty przed niebezpiecznym i skostniatym oddziatywaniem religii. 246. 247. ze bedzie to dotyczyc rowniez tresci najnowszej ksiazki Dawkinsa. s. Oczywiscie. 4. ze przejawy podobnej metodologii wystepuia nawet w akademickich opracowaniach stawiqcych bezkrytycznie autora . B6g podobnych opracowan musi bye . s. Rozwazania zawarte w jego innej rozprawie zatytutowanej Wierny rozurn swiadcza.Urojoneqo Boga". jawia mu si~ jako wyznawcy religii. rnozna to wszystko zbagatelizowae. Haldane.. ODSZUKAC RZECZVWISTEGO BOGA Idee zyjq wtasnym zyciern. ze religia jest zawsze . scjentolog6w i siostry zakonne". kt6rym obca jest zar6wno kultura logiczna. W epidemii niesionej przez wirusy wiary. iz 86g urojony dotyczy karykaturalnych znieksztalcen religii w srodowiskach.umieszczona przez wydawnictwo Blackwella na liscie . Objetosciowe nastepstwa bytyby wtedy nie mniej imponujqce niz w przypadku 80g8 urojonego. Jesli dwie pierwsze z wymienionych grup. Ptynqcy czas tagodzi ich radykalizm i ukazuje nowe rnozliwosci ich pojmowania. Obawiam si~.Klasykow jutra". z kt6rymi przed laty borykat si~ J. Nie rnozna wykluczyc. 124 wta II dialog religii i nauki. zas w antologii poezji najbardziej rozbudowac partie zawierajqce tworczosc grafoman6w. B. W wartkim nurcie sugestywnych metafor rnozna u niekompetentnego czytelnika tatwo uksztaltowac przekonanie. jako grupy religijne niosace zaqrozenie Dawkins wymienia jednym tchem wyznawc6w wielebnego Mo6 Tarnze. niezaleznyrn od intencji ich sympatyk6w. poniewaz autor stabo zna srodowiska gtoszqce wiare w rzeczywistego Boga. Mozna by t~ tresc przyjac. W swej obecnej postaci praca Dawkinsa bedzie natomiast miata negatywny wptyw na wysitki intelektualne podejmowane przez srodowiska wspierajqce zalecany przez Jana Pa-7Tamze. twierdzqc w stylu Dawkinsa. ze przekonania religijne Haldane'a juniora sa urojeniem albo wynikiem zaatakowania m6zgu przez wirusa wiary. podwazajac wszystkie poglqdy. Mozna by wtedy co najwyzej pytac. W podobny spos6b rnozna by bowiem do wyktad6w astronomii wprowadzac obszerne partie dotyczqce UFO. jak i troska 0 racjonalne uzasadnienie wniosk6w.Boqiern urojonym". Informujq one np. kt6re roznia si~ od naszych.

aby oboje potrafili zawsze odczuwac Boza bliskosc i modlitewnie odkrywac Boza obecnosc wzrastaiaca w nich obojgu. Rzeczywiscie. kt6re udato si~ wypracowac w okresie pontyfikatu Papieza Polaka. wiec podczas mojego kolejnego pobytu w jezuickim Uniwersytecie Georgetown przedstawitem te problemy o. pozwola zlaqodzic negatywne oddziatywanie ksiazki Dawkinsa. tesknota za bliskimi. qdyz przyjeto je dopiero po II Soborze Watykanskim. DC 1993. iz wszyscy zwolennicy teorii ewolucji sa r6wnie krytyczni wobec wiary religijnej. kt6rych oczekiwalibysrny u kaptana intelektualisty. Teilharda de Chardin SJ. ze w latach 1951-1955. jak wczesnym rankiem sprawowat Msze swieta w jednej z wielu matych kaplic. koncelebry nie byty jeszcze praktykowane.. ze Teilhard podczas pobytu w klasztorze jezuit6w w Nowym Jorku nie koncelebrowat codziennej Mszy swietej i nie okazywat tych form duchowego zaanqazowania.niechetna nauce. dlatego tez proponuje. z ktora podtrzymywat wiezy przyjazni od pierwszego spotkania w 1929 roku do jego srnierci w roku 1955. Aby zilustrowac t~ ostatnia postawe. Lucile zapewniata go wtedy mocniej niz zwykle 0 swych uczuciach i gotowosci dzielenia wszystkich jego trosk. M. zagadnqt mnie przed laty. ze czuje si~ bardziej sentymentalnie niz zwykle. ze w Nowym Jorku Teilhard nigdy nie uczestniczyt w koncelebrach. Nie wiedziatem nic na ten temat. red. niechetny dialogowi chrzescjanstwa i nauk przyrodniczych. Wazne swiadectwo tej duchowosci odnajdujemy w jego korespondencji z Lucile Swan. Thomasowi Kingowi. gt6wnq sit~ czerpie z pozaracjonalnych czynnik6w. aby ich wzajemne wiezi przyjely radykalnie nowa postac. Trzeba jednak parnietac. gdy przebywat w Stanach. kt6re z dystansem odnosza si~ do propozycji dialogu rniedzy nauka i wiara. Z kolei u os6b wierzqcych rnozna wzrnocnic obawe. poczuciem sarnotnosci. Oznacza to zenujacy regres w stosunku do tych form wsp6tpracy religii i nauki. jak Dawkins. znajqcemu doskonale szczeg6ty ame- rykariskiej biografii Teilharda. Georgetown University Press. kt6rzy pozostali w odlegtej Europie. obecnie zas uzyskujq dodatkowe uzasadnienie dla wzmocnienia tego dystansu. W Bozonarodzeniowym liscie do Teilharda w 1953 roku Lucile pisze. w kt6rych fundamentalistyczna agresja wazniejsza jest od wywazonych argument6w. Nalezy wyrazic nadzieje. ze fundamentalizm zar6wno w wersji religijnej. Po prostu dlatego. Postawa ta rnoze oddzialywac takze na malo zorientowane srodowiska. co najbardziej istotne. ze odprawit kolejnq Msze swieta w intencjach adresatki.8 8 The Letters of Teilhard de Chardin & Lucile Swan. Washington. Znacznie trudniej jest wyrnierzyc i okreslic zakres duchowego oddziatywania Teilharda. proszac Boga. ze refleksje Alistera i Joanny McGrath6w koncentrujqc si~ na tym. Trudno przecenic wktad Dawkinsa w prowokowanie tych reakcji. Reakcje na podobne zapewnienia znajdujemy w listach Teilharda. odwotam si~ do osobistych wspornnien zwiqzanych z programowq. Ktos z arnerykanskich znajomych. . W czasie pobytu w Stanach Teilhard borykat si~ z przyptywami melancholii. w kt6rych informuje. by nowy 1954 rok byt dla nich obojga czasem wiekszeqo przyblizenia do Boga . jak i ateistycznej. bezinteresownq niechecia wobec o. rzezbiarka arnerykanska. T. zyczac. kt6re w tamtym okresie decydowaty 0 specyfice jezuickich dom6w w USA. . byto prawda. Teilhard wyrazit SWq spokojna reakqe w liscie noworocznym. czy wiem. King SJ. Przyjaciele spotykali go natomiast wielokrotnie.

to nie nauka. Niedawno zagadnqtem [edna z doktorantek przyqotowujaca rozprawe z biologii. Sprawiajq one. Nie wiem. .. ze Richard Dawkins przez wiele srodowisk odbierany jest jako guru.Jrn bardziej cztowiek poznaje rzeczywistosc i swiat. 127 Jan Pawet II ostrzegat przed postawa.Prospektu" zaliczyli brytyjskiego biologa do tr6jki czotowych intelektualist6w wspolczesnosci. Z kolei polityczne zaanqazowanie Chomsky'ego i jego antyamerykanizm sprawiajq. ze wiele os6b uznajac niefrasobliwy styl tej publikacji.. Lektura 80g8 urojonego rnoze natomiast przyczynic si~ do wzmocnienia antyintelektualnych postaw. 1. co naprawde warto uczynic trescia zycia'". Krytyczne uwagi nie zmieniajq faktu.Gdzie rodza si~ mity. w kt6rej poszukiwanie sensu idzie w parze z wolnoscia od zludzen. Fides et ratio.. lecz literatura. jak specyficzny typ politycznej poprawnosci. w kt6rej na rruejsce diakonii rnyslenia wprowadza si~ btyskotliwe p6tprawdy. Pocieta programowo banalizacja wielkich pytan prowadzi do tego. Czytelnicy .. W odpowiedzi ustyszatem: Bo poprzedniego interesowata wytqcznie socjobiologia. jest przez nie traktowane jako rzeczywistosc urojona. bez podiecia trudu przebadania ocalatych dokument6w? Zapewne w kreowaniu fatszywej wizji duza role odgrywa zar6wno bezinteresowna niezyczliwosc. Smiem twierdzic. ze to. ze refleksja nad polernika McGratha z Dawkinsem stanie si~ dla czytelnik6w zacheta do intelektualnej wyprawy. pozostaje przede wszystkim Bogiem niepojetyrn. Mozna tylko zywic nadzieje. W postawie takiej przedktada si~ . dlaczego tak szybko zmienita promotora. 9 Jan Pawef II. . zdecydowanie odrzuci proponowane w niej rozwiqzania. ze nawet B6g niepoiety rnoze si~ jawic jako B6g urojony. co niepojete dla niekt6rych srodowisk. w kt6rych stan wojny ma stanowic naturalna postac zwiqzk6w religii z nauka. wobec kt6rego krytyka bytaby nietaktem. czy wszyscy przyrodnicy byliby zadowoleni z podobnej klasyfikacji. Eco bowiem. prawa gej6w i polityczna poprawnosc . Wybierajqc [a. W stosunku do podobnych pr6b istnieje jednak wyrazna alternatywa krytycznej i racjonalnej refleksji. tak istotnej dla naukowych badan. Nie rnoze rowniez gwarantowac osiaqniec badawczych waznych na dluzszy dystans. umieszczajqc jego nazwisko obok nazwisk Umberto Eco i Noama Chomsky'ego. ze takze i B6g traktowany przez Dawkinsa jako . 6. Nie zastapi ona prawdy. Ufam. w kt6rych usituje si~ podwazac duchowosc Teilharda. .urojony". ze dla wielu srodowisk jego nazwisko pozostaje symbolem politycznej poprawnosci. tym bardziej donioste staje si~ dla niego pytanie 0 sens rzeczy i jego wtasnego lstnlenla"!".dorazny sukces nad trud cierpliwego poszukiwania tego. 10 Tamze.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful