P. 1
Psychologia ogólna - Tomaszewski - Percepcja, myślenie, decyzje

Psychologia ogólna - Tomaszewski - Percepcja, myślenie, decyzje

|Views: 2,096|Likes:

More info:

Published by: Karolina Kowalczyk on Nov 09, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/10/2014

pdf

text

original

p

,

L
LN

I

Anna Grabowska Wanda Budohoska Procesy "',. percepcjs J6zef Kozielecki

pod redakcia

Tadeusza Tomaszewskiego

Mysienie i rozwiC:}zywanie problem6w
Podejmowanie decyzji

Warszawa 1995

Wydawnictwo

Naukowe PWN

Ok!adk~ i strony tvtulowe projektowal

Redaktcr

Redaktor teohn lcznv

Marianna Wachowic:l
Korekte

Zesp61

Copyright Wa:rszawa

(9 by Neukowe PWN Sp.
7. 0.0

Wydawnictwo 1992

.Il

Pierwszy w Polsce uniwersytecki podrecznik psychologti og6lnej, opracowany przez zespol Uniwersytetu Warszawskiego, ukazal sie VII roku 1975. Miaf on szesc kolejnych wydar'i VII nie zmienionej postaci. .Jednakze postep nauki jest dzis bardzo szybki. Dziesiqtki czasopism naukowych na cafym swiecie przvnosza codziennie informacje 0 nowych danych empirycznych, o nowych pr6bach teoretycznej syntezy, a nawet przesuwaniu sie zainteresowania psycholog6w z jednych obszarow problemowych na inne. Podreczniki szybko sie starzeja, jesli nie ograniczajq sie do informowania 0 wie~ dzy ustabilizowanej, a takze 0 aktualnym ruchu naukowym. Psychologia og61na stawia sobie takie wlasnle zadanie i dlatego nie jest bynajmniej kolejnym wydaniem dawniejszego podrecznika, mimo ze ukazuje sie w tym samym wydawnictwie, pod ta sarna rsdakcja, i zostala opracowana w znacznej czesc] przez zespol 0 zblizonvm skfadzie. Jest to dziefo napisane na nowo, odpowiednio do postepow wiedzy i nowego spojrzenia autor6w. Ze wzqledow wydawniczych, a gfownie ze wzqledu na znacznie zwiekszona objetosc Psychofogia og61na ukazuje sie w nowej formie. Wzorem niektorvch wydawnictw zagranicznych tego typu podrecznik ten jest wydawany w serii oddzielnych tom6w. Kazdv tom poswleconv jest okreslonemu obszarowi problematyki psychologicznej i przez to wvodrebnia sie jako samodzielna calosc. stanowiqc rownoczesnie integralnq CZ{lSC podrecznika jake calosci nadrzednej. Nie tracac tego charakteru. kazdv torn rnoze bye wvdawanv i wznawiany niezaleznie od pozostatych. Zadaniem kazdego podrecznika. zwlaszcza zas podrecznika uniwersyteckiego, jest przedstawienie aktualnego stanu wiedzy w danej dziedzinie w spos6b rnozliwie pelnv. Przy obecnyrn stanie psychologii trudno jest wvkonao to zadanie jednemu autorowi. Psychologia czyni szybkie postepv, setki czasopism przvnosza niernal codziennie mase r6znych danych szczeg6towych j mnozaca sie probv ucqolnien teoretycznych 0 r6Znym zakresie. 5

Badania psychologiczne obejmujq coraz to nowe obszarv i w tvrn zakre~ie rozwijaja sie czesto w spos6b autonomiczny. Mnozq sie speCjainoscl psyehologiczne, tak ze zaczyna sie mowic raezej 0 "naukaeh psychologicznych" niz 0 jednej. spoistej dyscyplinie. Przy tym stanie trudno jest jednemu autorowi opanowac caloksztalt wiedzy psyehologicznej z rowna kompetencjq w kazdvrn z jej obszar6w. Dlatego tez zar6wno podrecznik poprzedni, jak i obeeny opracowane zostalv przez zespol autorow. wysoko kompetentnych spocjalistow w r6Znych dziedzinach wiedzy psycholoqicznej. , Z odbiorem dziela zbiorowego wiaza sie pewne typowe trudriosci.

Autorzy niniejszego tomu nie stawiaja takich pvtari, ale spos6b, w jaki kazdv z nich omawia swojq wvodrebniona problematvke, utatwia poszukiwanie odpowiedzi. Wszyscy ani podkreslaja silnie aktywny charakter omawianych zjawisk, przedstawiajqc stan wsp6fczesnej wiedzy 0 tym, w jaki spos6b ludzie poszukuja wiedzy 0 swiecie, w jaki sposob przetwarzajq otrzymywane informacje, jak interpretuja otrzymane dane i intsqruja je w systemy wiedzy o swiecie, i w jaki spos6b posluquja silil nimi dla podejmowania decyzji warunkujqcych skuteczne dzialanie.

wynikajqce z taktu, ze kazde konkretne zjawisko rnoze bye rozpatrywane w powiqzaniu z roznvrni innymi albo w roznvch kontekstach teoretycznych i wtedy ujawnia rozne swoje aspektv Powoduje to, ze 0 tvch samych zjawiskach rnowi sie w podreczniku wielokrotnie, czasem nawet rozmaicie je definiujac. a nawet naZYWBJqC Dla zlaqodzsnia trudnosci terminologicznych wprowadzono w poszczeqolnvch tomach (oprocz tomu trzeeiego) slowniczki, tak aby kazdv autor m6gl wvjasnic gl6wne terminy i nadawane im przez siebie znaczenie. Trudnosci zwiazane z mozliwosciq rozbiezriosci teoretycznych lagodzi takt. ze autorow obecnego podr?cznika laczv przekonanie, Ii centralnym przedmiotem wsp6!czesnej psychologii jest szeroko rozumiana aktvwnosc czlowieka i jej funkcja regulacyjna. Prezentowany tom podrecznika jest poswieconv rozwinieciu tej podstawowej idei. ktora mniej lub bardziej bezposrednio przenika spos6b ujecia zagadnier'! szczeqolowszvch. Jakim poswiecone sa inne jeqo tornv,

Niniejszy

tom

Psvchoioqii og61nej Podejmowanie

i rozwiqzywanie

probtemow.

Procesy percepcji. Mys/enie decyzji - poswiecony jest

aktvwrvosci poznawczej ezlowieka. Aktvwnosc ta uwazana jest juz ad najdawniejszych czas6w za aktvwnosc rozwinieta najwvzej wlasnie u czlcwieka, tak ze stanowi ona ceche najbardziej wvrozruajaca go jako homo sapiens. .Jadnakze wyniki i postepv badari psychologicznych wykazaly, jak bardzo aktvwriosc ta jest skomplikowana. W obecnym tomie om6wione sa trzy procesy najbardziej dla niej podstawowe, a rnianovvicie: procesy spostrzegania (percepcji). procesv rnvslenia i rozwiqzywania problernow i procesy podejmowania decyzji. Om6wione sa one, kazdy osobno ze wzqledow metodycznych, jednakze w rzsczvwistosci !qCZq sie z soba I wzajernrue warunkuja. Ich odrvwarue od srebie jest rowrue mvlace jak rch uioz samianie. "Co sie stanie z madroscia sprowadzana do sarnej tylko wiedzy, i co sie stanie z wiedza sprowadzanq do samej tylko informacji"? pvtal juz dawno poeta G. Eliot. Do tych dw6ch pvtan mozna dodac trzecie: "Co sie stanie z informaejq sprowadzanq do samych tylko wrazen zrnvslowvch"?

6

jak dalece percepcja moze roznic sie od tego. MLillera w XIX wieku i w swojej klasyeznej postaci glosila. jakich doznajernv. co zostalo wypowiedziane. Zbyt doslowne rozumienie tego prawa mogloby prowadzic do wniosku. rnozna wvwolac przez stvmulacje nie tylko zakoriczeri nerwowych. Mozna np. wzrokowa. nie jest dokladnym odbiciem swiata zewnetrzneqo. ze okreslone doznaniavzmvslowe. wzrokowe. jaka droga nerwowa. I\!ie da sie go tez scharaktervzowac w kategoriach fizycznych cech otaczajacvch nas zjawisk. czyli wszvstkich struktur i drag nerwbwych wyspecjalizowanyeh wodbiorze i analizie bodzcow danej rnodalnosci. co doeiera do naszych zmysl6w. zostala pobudzona przez bodziec fizyczny. dose dokladnie opisac. ldanie wypawiedziane przez [edna osobe moze rnisc dla nas odmienne znaczenie niz to samo zdanie wypowiedziane przez innq osobe. ze nasza percepcja jest wvlacznie suma wrazen dostarczanych przez analizatory. Wanda Budohoska Doznania zmyslowe w zakresie r6Znych rnodalnosci zaleza przede wszystkim od tego. lecz rowniez wszystkich innych struktur wehodzqcych w sklad analizatora wzrokowego. Stwierdzenie takie jest calkowieie bledne. . Wykazano bowiem.--~ Procesy ~~ percepcjs Anna Grabowska. np. ze wra zenia. dzwieki vvytwarzane przez osobe rnowiaca. ze nasze doznania 9 . zdeterminowane Sq pobudzeniem okreslonvch nerw6w. rnoze nie ode brae calkowicie przekazywanej mu informacji. sluchowa ezy dotykowa. Bardziej nowoczesna wersja prawa "specyficznyeh zakoriczeri nerwowych" odnosi sie do calych analizatorow. Zasada ta zostala sformulowana przez J. Ten prosty przvklad obrazuje. Rowniez zaleznie od svtuacji czv intonacji glosu interpretacja wypowiedzi rnoze bye rozna. np. jaki odbieramy \IV proeesie percepcji. Swiat. Opis ten jednak nic nam nie powie 0 znaczeniu tego. od strony fizycznych wlasnosci. Fakt.Jesli zas ktos niezbvt uwaznie slucha.

Ponadto oko. Per c e p c j a j est pro c e 5 e m c i q 9 leg 0 for m u I a wan i a hip 0 t e z. poleqajaca na tym. Osobnega om6wienia wymagalyby bardzie] zlozone zjawiska. ze dzialan ie to jest nakierowane nie tylko na aktualna svtuacje. Mima ze na siatk6wee mamy wiec cala serie ciqgle zmieniajqeyeh sie obraz6w. Ten aspekt per eepeji wyrazif C. Unaoeznia sie tu jeszeze jedna bardzo wazna cecha pereepcj i. Hozdzial ten zaznajarnia Czytelnika z roznorodnvrni zjawiskami percepcyjnymi w zakresie roznvch zmvslow. nie polega bowiem na widzeniu obrazu na siatkowce. pozostaja na swoim miejscu w trojwvmiarowe] przestrzeni. Podobnie badamy przedmioty za pomocq zrnvslu dotyku. a drugq trzvrna w dloniach 11 v . W procesie tym aktualnie nadehodzqce informaeje zmyslowe przetwarzane sa w taki sposob.: c e j is tot n y e h in for mac j i. p a leg a j q c y m n a a k t y w n y mod b i 0 r z e. 1975). lezacvch u ich podstawv. a przedmioty na ktore patrzymy. Ze wzqledu na szczuplosc miejsca oqraniczvmv sie do om6wienia tych zjawisk. ktore sa nastepn ie weryfikowane na podstawie naplvwajacvch informaeji. za pornoca ktorvch badamy otoczenie (par.. i podobnie jak na blonie filmowej zachodza na niej pewne procesv chemiczne. Oczy nie pozostaja nieruehome. a nie odwzorowywania. 1972). 0 r 9 ani z m n i e j est i c h b i ern y m 0 db i 0 r e (1. fale swietlne czy akustyczne) na s y 9 n a I y n e r wow e. kt6re mogq nastapic w przvszlosci. urnozliwia czfowiekowi prawidfowe przewidywanie przvszlosci i skutk6w jego dzialan oraz sprawia. Aktywny charakter procesow pereepcyjnych akcentujemy szczeqolnie rnocno. nie dostrzegamy zadnvch przerw w doplywie informacji wzrokowej. bowiem cale zlozone bogactwo oraz tascvnujaca sprawnosc i adekwatnosc tvch proces6w w roznorodnvch sytuacjach zvciowvch wynika wlasnie z tego. s. Proces pereepcyjny. 0 ktorvch bedzie mowa w niniejszym rozdziale. Mozna tu przvtoczvc szereg przyklad6w w zakresie r6i:nyeh rnodalnosci. Analogia ta nie jest pozbawiona podstaw. Wystarczy chocbv uzrnvslowic sobie fakt. Zwr6eenie uwagi na jakis dzwiek zwykle wvwoluje takie ustawienie gfowy. 10 n~o. pon iewazna siatk6wce oka. co spostrzegamy. Dwie identyczne szklanki. leez opieraja sie na calvm wczesniejszvrn doswiadczeniu. Informacje zmysfowe odbierane Sq przez r e c e p tory. 24). Aktywny charakter percepeji uwidaeznia sie JUZ w sposobie recepcji bodzcow zewnetrznvch.. aby zapewnic sobie jak najlepsze warunki slvszenia. pereepcja sztuki. co zostalo odebrane przez reeeptory zmyslowe. przy ezym proees ten daleko wybiega poza dostarczone informacje.z en ian e r wow e przetwarzajace sygnaly z danej modalnosci (np. Rowniez subiektywna ocena wielkosci przedmiot6w nie jest zdeterminowana wielkoscia ich obrazow na siatk6wee. ciaqle sie zmienia w zaleznosci ad naszyeh czvnnosci i ruchow oczu. lecz przesuwaja sie po przedmiotaeh badajac je w spos6b uporzadkowanv. zaleznv od oczekiwari ezy zainteresowari. Tak wiec nasze doznania wzrokowe w zadnvm razie nie sa kopiq obraz6w na siatkowce. I chociaz teza ta odnosi sie przede wszystkim do percepcji bardziej zlozonvch zjawisk natury ku Iturowej czy spolecznej. ma zmienna przeslone (teczowke) oraz urzadzenie urnozliwiajace regulowanie ostrosci (soczewke): Por6wnanie takie rnoze jednak prowadziC do mylnych wnioskow. z ktorvch jedna stoi w odlegfym punkeie pokoju. lecz jest aktem tworczym znacznie wybiegajqcym poza inforrnacje bezposrednio zawarte w obrazie. c t: y Ii w y s p ee j a liz 0 wane k a m 6 r k i. a ktorvch najwiecej wiadomo z punktu widzenia mechanizm6w fizjolooicznvch. aby zgadzaly sie z zarejestrowana w parnieci jednostki wiedzq o otaczajacvm swiecie. To.nie sa po prostu odtworzeniem cech swiata fizvczneqo. Tworczv charakter percepcji umoiliwia wlasciwe interpretowanie zjawisk zewnetrznvch. powstaje rnalv odwroconv obraz przedrniotow. pornimo braku niektorvcn informacji czy tez pewnych w nich IUk. Bardzo czesto w podrecznikach opisujqcych proces widzenia oko porownuje sie z aparatem fotograficznym (Wald. nie sta nOWIwiec prostej recepcji i analizy informaeji docierajqeych w danym momencie. Podstawowe znaczenie ma tu szybkie przerzueanie wzroku z jednego miejsca na inne. padobn ie jak na mat6wee aparatu fotograficznego. lecz rowniez na te. ze obraz siatk6wkowy przedmiotow. a nawet tworczeqo charakteru systemu percepcvj. lecz jest wynikiem przetwarzania aktualnyeh bodzcow opartego na zarejestrowanej w parnieci wiedzy 0 otaczajqcym swiecie. takie jaknp. Zdolnosc systemu nerwowego do wykorzystywania informacji niedostepnvch w danym momencie zmyslom. jest nastepn ie a n a liz ow an e p r z e z w y Z s z e 0 s rod kim 6 z go we. . lecz sa raezej wynikiem aktywnosci m6zgu przetwarzajqcego obrazy dostarczane przez wiele kolejnych fiksacji. wynika przede wszystkim z aktywnego. Przewidywania owe nie sa przypadkowe. Podsumowujqc rnozernv stwierdzic. zwane ruchami skokowymi. ze jest ona scisle powiqzana z procesarm parnieci.1 u b z a k a nc. WiQkszose ludzi nie uswiadarnia sobie nawet wlasnych ruchow oczu. tak jak aparat fotograficzny. na ktore patrzymy. Teza ta odnosi sie nie tvlko do wzraku. leez rowniez do wszystkieh zmvslow. ze p 8 r c e pc j a j est pro c es e m two r c z y m. a b y u z y s k a eon i e h j a k n a j w i r. ze widzenie rna raezej charakter interpretowania zjawisk swiata zewnetrzneqo niz ich odzwierciedlania (Blakemore. proees widzenia rna charakter ciqgfy. a n a liz i e 0 r a z i n t e r pre t a c j i z jaw i s k z m y s low y e h. ze sa one aktarni tworzenia. To. lee z a k t y w n i e p 0 s z u k u j e i bad apr zed m i 0 t Y i z jaw i s k a f i z y c z net a k. na kt6re patrzymy. Blakemore w stwierdzeniu. postaramy sle wvkazac jej trafnosc rowniez w stosunku do dose podstawowych orocesow.

kt6re tworza swoista siatke. zapewniajacvch odpowiednie polozerue aka wzqledern oglqdanyeh przedmiot6w Zewnetrzna warstwt. ruchu. na k t o r v c h rn o z q opiera si~ w tworzeniu wlasnego o b r az u s w i at a. Sadzi sie ponadto. ze zapoznanie sie Z podstawowvmi informacjami z tego zakresu ulatwi Czytelnikowi zrozumienie rnechanizmow lezacvch u podstawy widzenia. znowu okaze sie. jest oko (rvs 1). Bedziernv sie starali dowiesc. 48). Sadzirnv.Jesli rozwazvmv. Wskazsmv r6wniez. ze to. obraz musi bye wzqlednie staly. pewne zludzenie wzrokowes..zrenica w srodku. Gdy obserwujemy przedmioty dalsze. co zabezpieeza przed oslepieniern swiatlern. W tym procesie wykorzystywane Sq r6Znorodne informacje naqrornadzone w czasie uprzednich doswiadczeri. Nazwa siatkowki pochodzi od duzej liezby zawartych \III niej naczvn krwionosnvch. Budowa oka ludzkiego. r 6 del i n for mac j i. zo nieadekwatny do rzeczvwistosci obraz wzrokowy (spowodowany np. przedstawimy pobieznie. pomimo znacznej rozn icy rnisdzv wielkoscia ich obraz6w na siatkowkach. latwiej dostrzegamy przedmioty oraz oceniamy stosunki przestrzenne miedzv nimi wlasnie wowczas. noszeniem znieksztalcajqcych obraz gogli) w krotkim czasie zostaje skorygowany.l c i k ow. Wszystko. Oko zawiera szereg wyspecjalizowanych "ufzijdzen" i tkanek. soczewka przybiera ksztalt bardziej kulisty. Na to bowiem. W ciqgu zycia czlowieka soczewka staje sie corazmniej elastyczna na skutek obumierania jej warstw srodkowvch.) Narzadern. a otwor zrenicv ulega zmniejszeniu. 53). co widzimy. crecz wodnisre Rys. ze w pewnych warunkach rnozernv dostrzec w obrazie to.siatk6wce. Swiatlo po przejsciu przez roqowke zatrzymywane jest w pewnyrn stopniu przez teczowke stanowiqca nieprzejrzvsta przeslone z niewielkim otworem . ia kie struktury nerwowe biora udzial w percepcji wzrokowej oraz Jakie funkeje one pelnia. Gdy patrzymy na przedmioty bliskie. 1. z 12 13 . ze zrnniejszenie zrenicv zapewnia ograniczenie >- padania prornieni swietlnvch na srodkowa. gdy sie poruszaja.. czvli dla akomodacji. nie calkiem odpowiada obrazowi powstajqcemu na siatk6wce oczu. a przedmioty przvbieraja dla obserwatora normalny wyglqd. kt6ry kurczy sie lub rozkurcza. kt6re umozliwiaja dobre widzenie w roznvch zrnieniajacvch sie warunkach.obserwator wvdaja sie takie same. dowodzi. pomimo ze ich obraz na siatkowce pozostaje nadal falszywy (par. przeciwnie---promier'i krzywizny soczewki zwieksza sie. gl~bi itp. Dzieki zmianie promienia krzywizny soczewki stopien zalamania przechodzqcych przez niq promieni swietlnvch jest rainy. Gregory. 1971.obiektywnie rzecz biorac w nim nie istnieje (np. Po przejsciu przez uklad optyezny aka promienie swietlne docieraja do si. cZI. ze a bra z pad a j q c y n a 5 i a t k 0 w k ~ 0 k a j est t y I k 0 jed n y m z e z. co--. przeciwnie. Ksztalt soczewki jest reg u lowany przez przyczepiony do niej rniesien rzeskowv. W naszych doznaniach. . jaki wplyw na dokladnosc naszego widzenia ma ruch przedmiot6w. co tu powiedzielismv. aby maglo powstac ostre zdjecie. Kolar t~czowki jest roznv u roznvch ludzi \f\I jaskrawym swietle teczowka kurczy sie. ktorv odbiera sygnaly wzrokowe. Galka oczn a vvvposazona jest w 6 rniesni zewnetrznvcn. galki ocznej stanowi rog6wka zalarnujaca promienie swietlne tak. optycznie optvmalna. Soczewka znajdujqca sie bezposrednio za teczowka ma zasadnicze znaczenie dla zapewnienia ostrego widzenia przedmiot6w znajdujqcych sie w roznej odleqlosci od oczu.. aby utworzvlv obraz na tylnej powierzchni oka . (Wedlug: R. s. co powoduje mniejsze zalamanie promieni swietlnvch. L. Zanim ornowimv nieco bardziej szczeqolowo rozne aspekty widzenia. co prowadzi do zmniejszania sie z wiekiem mozliwosci akomodacyjnych aka. takie jak spostrzeganie barwy. 2) s tan 0 w i ij c e j c i e n k ij ply t k ~ z I 0 0 n q z k 0 mar e k n e r wow y c h a r a z s w i a t I 0 c z u I y c h r e c e p t or 0 \III C Z 0 P k 0 w i p r I. W dalszych czesciach rozdzialu 0 wzroku podamy jeszcze wiele przykladow wskazujqcych.lSC soezewki. zwiekszajac stopien zalamania swiatla. ze por6wnanie z aparatem fotograficznym zawodzi nas.a tk 6 w k i (rys.

J. W zaleznosci ad tego. Reakcje chemiczne wvstepujace swiatla povyogujq zmiany elektrycznych w fotoreeeptorach pod wplywern potencjal6w kom6rek nerwowych siatk6wki'j si~t~Qwce.Kornorki receptorowe nie sa "wystawione" na swiatlo.gunowych. Zjawisko to okresla sie jake hamowanie oboczne. a wiec z wiekszeqo obszaru siatkowkl Obszar siatkowki. zwanej dol k i em e e n t r a I n y m. ltosc rozlozonaqo barwnika jest zalezna od sily swiatla i wyznacza sile reakeji kom6rek nerwowych (ezestotliwosc irnpuisac]i). choc charakteryzuje sie 14 Moze tez bye odwrotnie w centrum rnoze wvstepowac obszar hamulcowy. Dzieki niernu bowiern wszystkie granice. (Zr6dlo. Czesc centralna sluzv przede wszystkim do rozrozruania szczeg616w obrazu oraz barw. krawedzia obrazu zostaja wyostrzone. jak mala koncentryczna plamka pokrvwajaca sie z pobudzeniowym centrum kom6rki. obserwujemy oqromne skupienie.siatk6wee. i odwrotnie-jedna komorka dwubiegunowa czy zwojowa moze podlegae wplywom z wielu receptor6w. ze oswietleriie catej siatkowki jednoczesnia. Jest rzecza ciekawa. Pobudzenie jednej kom6rki reeeptorowej moze wplvwac na wiele kom6rek dwubiegunowych i zwojowych.. ktore pod wplywem swiatla uleqaja "wybieleniu". musi ono przejsc przez szereg warstw komorek nerwowych oraz naczvn krwionosnvch. aby powrocic do stanu wvjscioweqo. podczas gdy rejon otaczajacv to centrum wplywa w spos6b harnujacv na reakcje dane] kornorki (rys. 2. jest mniej czuly na natezenie swiatla niz precikowe okolice siatk6wki. a wrazliwosc receptor6w na swiatlo jest proporcjonalna do aktualnej ilosci barwnika. 1953). n ie wywoluje tak sil nej reakcj i kom6rki zwojowej. jesti jednoczasnie stymulujemy inne miejsca polozons w poblizu. leez znajduja sie w gt\lbi siatkowki. 3). duzvrn zaqeszczeniern fotoreceptor6w.lcik. a na jego otoczu obszar pobudzeniowv. 1984) Czopki i preciki nie sa rozlozone r6wnomiernie na.] z kt6rego rnozna wplvwac naaktvwnosc dane] kom6rki nerwowej (nieza-'·.lokoto130 min wrazliwvch na swiatlo prf. W czesci centralnej siatkowki. padajqcego na siat kowke.czopkowdzieki ezemu ta cZ\lSC siatk6wki charakteryzuje sie wvsoka rozdzielczoscia (wielkosc najmniejszych czopk6w wynosi 1 mikron).'on.! Zawieraja one swiatloczule barwniki. C z 0 P k i w y k 0 n u j q s w q c z y n nos c wsw i e tie dziennym i j e d n o c z e s n i e u rn o z l i w i a j a widzenie barw. Dolek centralny sklada sie wylqcznie z czopk6w. 15 . uklad nerwowy reaguje na nie silniej niz na te fragmenty obrazu. Przvpuszcza s-i~. czyli zalezv od stanu adaptaeji do swiatla. kt6ry za prace z tego zakresu otrzyrnal naqrode Nobla (Hartline. Young. Budowa siatk6wki. Pola recepcyj ne kom6rek zwojowych majq w centrum okraqlv obszar pobudzeniowy.istniej.warstvva kornorek amakrynqwych' I hory'. !Nakazdeisiatkowceznajdujesif. wysylajqc\ich svJoje wl6kna juzbezposradnio do m6zgu. alba zrnniejszac czestottiwosc wvladowan danej kornorki. Aby swiatlo do nich dotarlo. mom a na siatk6wee okreslic obszary hamulcowe i pobudzeniowe on i off (Kuffler.qtrzy warstwy kom6rek nerwowych: war~twa kOr1l9fekdwubLe. natomiast na peryferii siatk6wld wvstepuja nie tylko preciki. Hartlinea. w kt6rych nie rna gwaltownych zmian jasnosci. Wszystko to wskazuje na innq funkcja centrum i peryferii siatk6wki. Swiattoczuty zwiqzek ehemiezny wymaga pewnego czasu. Interesujqce jest to. P r \l c i kid z i a I a j q p r z y s I a by m o s w i e t l e n i u i pozwalajq (edYhie ha d o s tr zeoanie o dc i e n i s z a r as c i. talnyehoraz warstwa kom6rek zwcijowycQ. nazywamy p o Ie m r ece pcy j ny m t e j k 0 m 6 r k i. lecz rownisz pewna liczba czopkow. leznie od teqo. ze obszar centralny siatk6wki. CZf. ezy stymulacja danego miejsca siatk6wki wywotuje zwiekszenie czy tez zmniejszenie aktvwnosci kom6rki. na Jakim pietrze ukladu nerwoweqo ona sie znajdujeJ. pomimo ze pobudza wiele receptor6w na raz. Zostale ono odkryte przez H.owlczopkoV\f. 1942). Z. Przeciwny wplyw centr6w i otoczek oznacza. przy czym stymulacja danego punktu na siatk6wce maze albo wzrnaqac. Hamowanie oboczne rna podstawowe znaczenie dla "poprawlania" obrazu wzrokowego. Liczba czopkow znacznie spada w rniare przechodzenia ku pervferii siatk6wki. ze jest one wynikiem hamulcowych polaczen porniedzv sqsiadujacvrm ze soba neuronarni. a jednoczesnie zwieksza sie liczba rzadziej rozlozonvch precikow. tj..lSCperyferyczna zas umozliwra widzenie przy slabym oswietleniu. Polaczenia porniedzv kolejnvrni warstwami sa bardzo zlozone. ze pobudzenie kom6rki wywolane stvrnulacja (oswietleniem) danego miejsca siatkowki maze zostac zahamowane. \JJ do moz9U ---+- Rys.

De Valois I Jacobs. jedne kom6rki. Maruszewski. 1969. Te z nieh. jak wskazuje przebieg wl6kien. 3. kt6re przewodza informaeje roznvch eeehach bodzca. ze kom6rki zwojowe tego regionu surnuja pobudzenie z wielu receptor6w i. rnajace duze pola recepcvjne. ++ +++ + + sietkowki. a ieh odpowiedz nie jest speeyficzna dla barwy (Bishop.l "sortowanie" wl6kien wedlug scisle okreslonej zasadv. ze kornorki zwojowe siatk6wki rnozna podzielic na trzy zasadnicze typy: X. Nalezv parnietac. Natomiast wl6kna wvwodzace sie z czesci przynosowych obu siatk6wek przechodza na strone przeeiwnq (tj. krzvzujac sie po drodze wpunkeiezwanym skrzyi:owaniem wzrokowym (rys. PoJa recepcvjne kornorek ewojowvch + ++ + + k 0 W Cj dla niemal wszystkich informacji zmyslowyeh. majace pola recepcvjne male. Y i W. zgodnie z ktorvrn juz na poziomie siatk6wki zachodza zlozone procesy przetwarzania informacji wzrokowyeh odbieranych przez receptory. Male pola recepeyjne w czesci eentralnej siatk6wki sprzvjaja dobremu rozr6i:niani u szczeqolow. przede wszystkim przez strukturs zwana ciatkiem kolankowatym bocznym. Inne zas. rowniez organizacja neuronalna siatk6wki odpowiada roznvrn funkejom. Coraz wiecej zwolennik6w zyskuje rowniez teza. ze w systemie wzrokowym istnieja w pewnym stopniu niezalezne kanaly rozpoezynajqce si~ w siatk6wce. co za tym idzie.+ ++ ++++ + ++ ++Rys. W z 9 6 r z est a now i s t a e j f. barwa ezy ruch. Kom6rki te rozniq sie rniedzv soba pod wzqledern wielu ceeh.l"se z 9 6w r z a. Jakie spelniaja jej czesc eentralna i czesc pery feryezna.l" P r z e k a n i- """d--\--'cl- _ . kt6re przyehodzq z przyskroniowej polowy siatkowki. odpowiadajq wolniej i wykazujq odmiennq odpowiedz na swiatlo 0 rozne] barwie. wlokna z lewego oka biegnq do polkuli prawej. Badania ostatnich lat dowiodty ponadto. stanowlaca eZf. (Zrodlo: R. . WI6kna wyehodzqee z siatk6wki biegnq w nerwach wzrokowych.4)._ skrzyzowanie _ wzrokowe koro wz r ok cwo Rys. natomiast d uze pola reeepeyj ne na peryferii sprawiajq. 1984. rnoqq sie tez one czesciowo na siebie nakladac. Sygnaly nerwowe rnajace postac impulsow elektrycznych sa przekazywane z siatk6wki juz bezposrednio do kory mozqu. Odkrycia te staly sie podstawa twierdzenia. Kazda soczewka oka rzuca na siatkowke oka obraz odwroconv i.) ° z W obrebie skrzvzowarua odbywa sit. a z prawego do lewej). ze kom6rki te reaquja przede wszystkim na rozriice oswietleri rniedzv centrum a otoczka ich p61 recepcyjnych. takich jak: wielkosc ich p61 recepcyjnych. ze te pierwsze mogq uczestniczvc w analizie ksztaltu i barwv. 1984) Przypuszcza sie.. takich jak: ksztalt.) Mozna wise sadzi«. Jak sie przekonamy. Gawronski. odpowiadaja szybko. U rnalp np. drugie zas w rejestrowaniu pojawienia sie bodiea i jego ruehu. Przebieg dr6g werokowvch. 4. umozliwiaja widzenie przv slabvm oswietleniu. lewa polkula m6zgowa odbiera tylko sygnaty z prawej 16 17 . szvbkosc reagowania oraz czas trwania i selektvwnosc ich odpowiedzi. (Zrodlo: M. ze rozne neurony moqa rniec swoje pola recepcyjne w tyeh samych miejseaeh siatkowki. 1970. nie uleqaja skrzvzowaniu i bieqna nadal po tej same] stronie (ezyli z lewego oka do lewej p6Ikuli). Kornorki zwojowe r6zniq sie pod wzqledem wielkosci centrow ich pol reeepcyjnych: w dolku eentralnym ieh wielkosc jest znacznie mniejsza (kilka minut katowvch) niz w czesciach peryferyeznych siatk6wki (do 3 stopni katowvch): Jak widac.

ProC8SY te uzalezriione sa nie tylko od sygnal6w docierajqcyeh z siatkowki. lntormac]e 20 Rys. Kazdernu stopniowi katowemu obrazu padajaceqo na obszar dolka centralnego odpowiada 6 mm korv.n V. polegajqca na tym.o w a. Oczvwiscie. Warstwy te zawieraja kornorki rozn iace sie zarowno wielkoscia.rys. podczas gdy ta sama 19 . jest struktura ° wysokim stopniu zlozonosci. ze kornorki lezqce w okreslonvrn rejonie siatkowki wysylajq swoje aksony tylko do okreslonvch rajonow cialka kolankowatego boczneqo.pola 18 i 19 wedlug Brodmanna -. WiQkszosc polaczen ~~QdZYkomorkami kory wzrokowej stanowiq kr6tkie wlokna Iq~zq. skladajaca sie z kilku warstw. ze drogi wiodqce przez cialko kolankowate boczne j przez wzg6rki czworacze pelnia nieco inne funkcje. ze dzialalnosc wzg6rk6w czworaczych pozostaje pod duzym wplywem kory i innych struktur mozqu Ich usuniecie powoduje zaburzenie ruch6w oezu oraz orientacj i przestrzen nej: K 0 raw z r 0 k 0 w a. dzieki !icznym polqczeniom miedzv p61kulami sygnaly te nie sa analizowane niezaleznie od siebie. dany obszar korv otrzymuje intormacje Z okreslon_ego obszar~ SI at k 0 wk i. druga zas z lokalizacjq bodzcow wzrokowych i ruchami oczu Wykazano. ze obszar dolka centralnego Jest szczeqolnie szeroko reprezentowany. Opisana droga wiodqca poprzez cialko kolankowate boezne nie jest jedvna drogq informacji wzrokowej z oka do rnozqu. ktore przesylane Sq z innych rejonow podkorowyeh oraz z kory. Poczqtkowo przypuszczano. Podobnre jak w siatkowce rnozna je poklasyfikowac na kornorki X. Potwierdzajq one rowniez teze 0 istnieniu w systemie wzrokowym niezaleznych kanalow przekazu informacji 0 roznvch cechach bodzcow. Majq one rowniez koncentryezne pola recepcvjne z centrami tvpu "on" lub "ott" oraz otoczkami a przeciwnym znaku. ze cialko kolankowate boczne Jest wysoko zorqanizowana struktura. Y i W. Filogenetycznie starsza jest droga biegnqca do wzqorkow czworaczych g6rnych srodrnozqowia. inne zas (wielokornorkowe) nie rnaja tej cechy (Lennie. Obeenie wiemy. Na podstawie dotychczasowych badari przypuszcza sie.polowv obrazu. W eialku kolankowatym boeznym wykryto sze reg warstw (wvrozn ia sie na oqol 6 warstw podstawowyeh). ze kazdv z trzech tvpow kornorek otrzvmuje sygnaly z kornorek siatkowkowvch tego samego rodzaju (Michael i Bowling. Stwierdzono przy tvrn. kt6re Sq ponadto zroznicowane wewnetrznie Wie Ie jej kom6rek wysyla wt6kna do struktur lezacvch poza kora (qlownie struktur 18 dkorowyeh) oraz do innych rejon6w kory m6zgowej.llc na kore pierwotnq (projekcyjnq -.~esasiadujqce ze soba neurony.~rodkow'ej (B) m6zgu wypuklej (A) i powierzchni z siatkowki przekazywane sa do kory w spa sob u po r z a d k. ze cialko ko!ankowate boczne stanowi jedyn ie stacje przekain ikowq dla informaej i wzrokowye h przesylanych do kory. lecz rowniez od tych. Tylko niekt6re warstwy (drobnokornorkowe) cialka kolankowatego zawieraja kornorki specyticznie reaqujace na barwe.pole 17 wedlug Brodmanna) oraz wtorna (paraprojekcyjn2j -. t]. Tradycyjnie kore wzrokowq mozna POdZl. 5 Pole cvtoarchilektoniczne Brodmanna na powierzchni przy. zas prawa p61kula cdbiera sygnaly z lewej polowy obrazu. z tym jednak. ze struktura ta jest znacznie bardziej skomplikowana r ze dokonuja si~ w niej zlozone analizy bodic6w wzrokowych. Wlasciwosci kornorek eialka kolankowatego bocznego sa pod pewnymi wzqledarni zblizone do wlasciwosci kornorek zwojowyeh siatk6wki. Istnieje scisla topografiezna odpowiedniosc porniedzv siatkowka a cialkiern kolankowatym boeznym. 1984). Pierwsza z nich zwiazana Jest gl6wnie z rozpoznawaruern ksztalt6w. Najczesciej wvroznia sie 6 warstw podstawowyeh. 5). lezaca w placie potvlicznvm. w ktorej kom6rki rue sa przemieszane w sposob bezladny. przy ezym kazda z nieh otrzymuje inforrnacje tvlko z jednego oka. jak i Iunkcja. 1984). Przedstawione dane wsk azuja.

Z kolei kornorki proste rnaja polaczenia z kornorkarni zlozonvrni. Pod wieloma wzqledarni Sq one podobne do komorek prostych . to jednak do zrozumienia ich fu nkcji zbl izylismy sie dopiero w ostatnich latach. ktore reagujq tylko w6wczas. stanowiqcym podstawowy krok ku zrozurnieniu orqanizacji korv projekcyjnej. Hubela i T. 21 . Wiesela (H ubel i Wiesel.. rnozna wvroznic rowniez kom6rki zwiazane z detekejq barwy. ze kornorki reaqujace na okreslone nachylenie bodzca tworza koiumny prostopadle do powierzchni korv. Kornorki zlozone znajduja sie gl6wnie w korze paraprojekeyjnej. . ze kornorki cialka kolankowatego bocznego.gdy swiatlo torna barwe czerwonq (pOI'. z drugiej zas pozwalajqcym na badanie zlozonvch procesow bioehemicznych w nich zachodzacvch./ -~+ + -/ + + -/ + -/ + + - I + Rys 6 Pola recepcvjne kom6rek orostvch kor» wzrokowej. s. Autorzy ci wykazali istnienie w korze trzeeh zasadniczyeh rodzaj6w kornorek: prostyeh.wartosc dla obszaru oddalonego 0 20" od centrum siatkowki wynosi 1/3 mm (Daniel i Whitteridge.lbi obrazu padajaceqo na siatk6wki dwojga oczu (par. maja obszary pobudzeniowe -'-/t+ ++ '--"---/+ -./+ + + u. gdy w okreslonvrn rejonie ieh pola recepcyjnego pojawi sie swiatlo zielone.reagujq na bodziec tylko wtedy. Po zastosowaniu tej metody obraz kory na kliszv. 18 i 19 zostaly zidentyfikowane juz na poczatku naszegostulecia. I tak Hubel i Wiesel uwazali. Reagujq one na pojawienie sie w ieh polu recepcyjnym paska 0 okreslonvrn naehyleniu (albo eiemnego na jasnym tie. pobudzeniem. Sila ich reakeji (tj. lstniaja rowniez kom6rki. byto wykazanie. Obserwacje te doprowadzity Hubela i Wiese!a do zaproponowania koneepeji opisujace] system wzrokowy jako hierarchiczna strukture._~ - -. Postep zostal osiaqnietv dzieki nowym metodom umoztiwiajacvrn. reaqujacej na substancje radioaktywnq.. z jednej strony. 6). a ieh odpowiedz nie jest zalszna od polozenia bodzca na siatk6wce. 1977). 1970) 20 i harnulcowe. Typowymi kom6rkami kory prajekcyjnej sa kom6rki proste.s. 46). zlozonvch i superzlozonvch. Oprocz nich wvrozniono bowiem kolumny dominaeji oeznej. gdy bodziec w przvblizeniu pokrywa sif. (Zrodlo: R._. np. na paski o okreslonej szerokosci bqdi "narozniki".1-- + -I ~ + + . I + + I+ + . ich ksztalt jest jednak zupelnie odmienny: nie jest on koncenrrvcznv. Odkrycia tego dokonano badajac transport radioaktywnie znaczonej substancji wstrzvkniete] do jednego oka. Kolumnynachylenia nie stanowiq jednak jedynych jednostek funkcjonalnyeh w korze. zawieral naprzemiennie ulozone jasne i eiemne paski. Kolurnnv te udalo sie zidentvfikowac nie tylko na podstawie ieh funkcji.l z rejonem pobudzeniovvym pola. Pola recepeyjne kornorek prostych. przy czym optymal ny kierunek ruchu jest scisle okreslonv d la danej kom6rki. ale po prostu zobaczvc je na blonie filmowej. kt6re nie reagujq na nieruchome bodice. ate zas z odpowiednimi kornorkarni superzlozonvrni. W ich polach recepcyjnych nie da sle jednak dokladnie wvroznic obszar6w pobudzeniowyeh i hamulcowych. rejestrowanie odpowiedzi elektryeznyeh pojedynezych kom6rek. leez wvdluzonv (rvs. Umieszczali oni elektrody w korze wzrokowej malpy czy kota i obserwowali na oscvloskopie zmiany elektryczne wywolane pojawieniem sie na siatk6wce okresloneqo bodzca.f ++ f. Szczeqolnia wiele informacji 0 organizacji kory wzrokowej przvnioslv badania elektrofizjologiezne D. Niektore z nich reaqujq np. oprocz kornorek reaqujacvch specyficznie na okreslone naehylenie i kierunek poruszania sie bodzcow. wysylajq sygnatydo kornorek prostyeh \III korze. Kom6rki superzlozone reagujq na jeszcze bardziej zlozone bodice. 34). tj. gdy znajduje si~ on w okreslonvrn obszarze siatkowki. kt6re speeyficznie reaqujq na bodice liniowe 0 tym wlasnie nachyleniu. ze w korze wzrokowej. w przeciwieristwie do kornorek prostvch.Ieez na poruszajacs sie. Na ogol jest on prostopadly do kierunku podzialu rniedzv obszarami pobudzenia i hamowania. Gawronski. - / I ~ -I + . w ich polu recepcyjnym. co wiaze sie z odpowiednia organizacjq ich p61 recepcyjnych. Bardzo waznvrn odkryciem Hubela i Wiesela. reaqujacvch na eoraz bardziej zlozone ceehy bcdzca. podobnie jak kom6rek zwojowyeh siatk6wki. 1968. czestotliwosci impulsaeji) zalezv przede wszystkim od nachylenia paska czy krawedzi W stosunku do poziomu oraz od ich polozenia w polu recepeyjnym kom6rki. Wprawdzie pola 17. Specyficznym dta nich bodzcern sa linie o okreslonvm nachyleniu. Kornorki te cechuje przeciwstawny charakter reakeji na swiatlo 0 rozne] diuqosci tal. ktore maja koncentryczne pola "on" i "off" ulozone na siatkowce wzdluz linii prostej 0 okreslonvrn nachyleniu. albo jasnego na eiemnym tie) badz tez krawedzi odgraniczajqcej pole jasne i ciemne. a hamowaniem. a reakcje kornorki na linie rnozna uzvskac z caleqo jej pola recepcyjnego. + / I -/ I I / }- ++ + + + + ---/ + - ++ tt -I I / - ++ + ++ -/ + + . 1961).1_+ . w ktorej kornorki szczebli nizszvch wvsvlaja swoje aksony kolejno do kornorek coraz wvzszvch szezebli. Wyr6i:nio~ no tez neurany nastawione na detekcje stereoskopowej gl!. Badania prowadzone w ostatnich latach wykazaly.

Osie obu oezu sa prawie r6wnolegle przy widzeniu przedrniotow bardzo oddalonych. . ezyli te obszary. Przedstawiony wvze] obraz dzialalnosci systemu wzrokowego jest ogrornnie uproszczony w stosunku do tego. Bardziej prawdopodobna wydaje sie wiec teza.~ifiJjako V 4. ze system nerwowy przypomina bardziej skomplikowanq "siee kornputerowa" niz "przew6d telefonicznv". 1984). kt6re z kolei wysylajq swoje aksony rowniez w d61 Cialko kolankowate boezne ma np.Jatek". Poniewaz relaeje te sa bardzo zlozone. V 5 . zas pola Vo i V 4 ~ neurony. Badania elektrofizjologiczne dowiodlv. WyodrfiJbniono w niej szereg p61 stanowiaeyeh reprezentacje siatk6wki. ze poszczeqolne warstwy kory rnaja inne funkcjonalne znaezenie oraz. ale rowniez warstwowq budowe. mozna by oczekiwac. Dotychczasowe rozwazania sprowadzllisrnv na bardzo uproszczony grunt neurofizjologii Aby jednak choc w przvbtizeniu uswiadornic sobie zlozonosc i tascvnujaca sprawnosc dzialania systemu nerwowego. z Ruehy OCZU Oczy poruszaja sie bezustannie w roznvch kierunkach. do kt6rej docieraja wl6kna biegnqce od wyspecjalizowanych obszar6w wzrokowych. Kornorki lezace poza . nie bedziernv ich tu szerzej ornawiac. a przy patrzeniu z bliska zbiezne. jak i poziomym (warstwy). zawiera kom6rki zwiazane analiza barwv. kanalow reagujqcyeh na okreslone cechy bodzca. oksydazy cytochromowej) uzyskano obraz kory zawierajacv mn6stwo malerikich . w jaki sposob te cechy S. jak i innych struktur. kt6rych przebieg rue Jest zgodny z proponowanym przez Hubela I Wiesela hierarchicznvrn ukladem. kt6re. ze cala siec polaczen miedzv poszczeqolnvrni. Przedstawione tu dane suqerujq. kt6re z kolei moduluja dzialanie zar6wno cialka koiankowatego bocznego. \j 2'-. zarowno w kierunku pionowym (kolumny).Uzvcie jeszcze inne] nowoczesnej metody badania metaboliczne] aktywnosci roznvch struktur mozqowvch przyn ioslo nastepne zdumiewajace wyniki wskazujace. Przedstawione badania wskazuja. 2) duze ruchy zwiazane z ustawieniem przedmiotow w polu najostrzejszega widzenia oraz 3) drobne ruchy wvstepujace stale nawet w czasie fiksacji wzroku. Anatomiczne badania wvkazuia jednakze. w pewnym stopniu niezaleznvch.. Niemniej jednak ciqgle jestesrnv bardzo dalecy od zrozurnienia wielu podstawowych kwestii. re istnieje w rnozqu struktura integrujqca wszvstkis informacje 0 bodzcu..kom6rki speeyficznie zwiazane z wykrywaniem gl€ilbi. majq zupelnie podstawowe znaczenie dla widzenia. Ilhllclhiy kOll'1lwergencyjne 0 c z Y t a k. co dzis 0 nirn wiadomo. naehylenia czy ruchu podlegajq segregacji wzdluz niekt6rych warstw. a ruchy te. w jakie] odleqlosci znajduje sie przedmiot.! nastepnie mtegrowane. ze kom6rki lezacs na zewnatrz tvch . ze rowniez neuronv zwiqzane z analiza barwy wvstepuja w korze projekcyjnej w zorganizowanych zespolach.soba niezwykle skornplikowana siecia dr6g nerwowych. Om6wimy je teraz kolejno. Kore paraprojekeyjnq cechuje rowniez znacznie bardziej skomplikowana budowa niz pierwotnie sadzono. lecz takze z szeregiem pol wvzszaqo rzedu. Okazuje sie. a by i c h os i e 0 p t y c z n e 9 I q dan y m p r zed m i 0 c i e. ze kora projekcyjna jest struktura o wysokim stopniu funkcjonalnego zroznicowania. Kazde z tych pol jest rowniez wyspecjalizowane w analizie pewnych szczeqolnvch aspekt6w bodzcow wzrokowyeh. jak sie wydaje.strukturarni kory wzrokowej decyduje 0 naszych zlozonvch doznan iach percepcyj nych. nasuwa sie pvtanie. ktore wiodq od siatkowki poprzez cialko kolankowate boczne do roznvoh rejon6w korv. Jak juz wspomnielisrnv. ze uklad wzrokowy zawiera szereq. Tak wiec w zaleznosci od tego.komorki reagujqce na okreslonv kierunek ruehu przedmiotu. polqczenie nie tylko z kora projekcvjna. niezbedne jest uzupelnienie tych danych inforrnacjarni pochodzqcymi z innych dziedzin wiedzy. ktore najprawdopodobniej zwiqzane sa z analiza ruchomych i nieruchomych ksztaltow. u malpy pole. ktorvrn tradycyjnie przypisywano funkeje asocjacyjne. Wykazano ponadto. zajrnuja sie innymi aspektami analizy informaeji wzrokowej. ?arw~ ezy rueh. kt6re daleko wvchodza poza rejon kory 17. ze kom6rki zwiazane z detekcja barwy. Howniez wl6kna docierajqce do kory z poszczeqolnvch warstw cialka kolankowatego bocznego sa rozdzielone. ze nizsze struktury mogq rniec polaczenie z wieloma strukturami wyzszymi. Opierajac sie na koncepeji Hubela i Wiesel a zakladajacej hierarchiczna orqanizacje systemu wzrokowego. Tak np. na ktorv patrzvrnv. takich jak: w jaki sposob doehodzi do percepcji zlozonych ksztaltow czy w jaki sposob uczen ie sie modyfikuje nasza percepcje. W wyn iku wprowadzenia do mozgu substancji bioracvch udzial w proeesach przemiany materii (np. Ruchy DCZU rnozna oqolnie podzielic na 3 rodzaje: 1) ruchy konwergencyjne. iz poszczeg61ne pola wzrokowe polqczone sa z . ktore okresla . kora projekcyjna ma nie tylko kolurnnowa. docieraja do innvch obszarow m6zgu. jak sie przekonamy. Poszezeg61ne pola kory paraprojekcyjnej otrzvmuja sygnaly z odrebnvch rejon6w kory projekcyjnej. Wykryto tez szereg pol wzrokowych. kat pomiedzv osiami optycznymi oczu (konwergencja) sie zmienia.Jatkarni" zas reagujq odwrotnie (Livingstone i Hubel. Obecnie coraz bardziej dominuje poglqd. by powstalo zlozone wrazenie obiektu wzrokowego. ze wlokna z nich wychodzqce. Badania wskazuja.Jesli jednak rzeczvwiscie istniejq oddzielne kanalv analizujace ksztalt. zaanqazowanvch w podobne funkcje.Jatek" reaquja na barwe nie wvkazujac specvficznej odpowiedzi na nachylenie bodzca. n i e z a I e z n i e od jego o d l e q l o s c i ad osoby p a t r z a c e j.18 i 19. Obejmuja one znaczna czesc kory ciemieniowej i skroniowej. Moi:emy si~ 0 tvrn przekonac p r z e c ina 1y s i ~ n a Rue h y t e u s taw i aj q 0 22 23 .

w prostv sposob. Poprosrnv 0 wspolprace drugq osobe i obserwujmy ruchy jej oczu, gdy naprzeciwko jej nosa umiescimv palee i bedziemv go raz zblizac, raz oddalac od jej twarzv. Okaze sie, ze oezy wvkonuja ruchv zbiezne. przv ezym kat zbieznosci zalezv od oddalenia palea od oezu. Ruehy te sa bardzo powolne (okolo 15° /sek.), a ieh czas reakeji wynosi okolo 160 msek .. Ruch~ te nazywane sa czesto ruehami fuzyjnymi, poniewaz zapewruaja fuzje. czvli nalozenie sie obrazow z prawego i lewego oka. Ponadto rnaja one zasadnieze znaezenie dla oeeny odleqlosci przedmiot6w od obserwatora. Bfi)dzie 0 tym mowa w podrozdziale
0 pereepcji

odleqlosci

i glfi)bi.

pr~dkosc ich dochodzi do 10000 /sek., a dokladnosc. z [aka ruch jest wvkonywany, wvnosi ok. 15 min. katowvch. Ich czas reakeji waha sie VII granicaeh ok. 150 - 200 msek. Duze skokowe ruchy oezu Sq poprzedzietane okresami fiksacji, w czasie kt6rych odbywa sie vvtaseiwa recepcja informaeji vvzrokowyeh. Podczas trwania samyeh rueh6w zdolnosc identyfikowania przedm!otow jest znaeznie ograniezona. Stwierdzono, ze nie wynika to jednak ze zmian wrazliwosci siatk6wki. Kierunek ruch6w oraz ieh zakres jest za kazdvm razern wyznaczony przez m6zg, kt6ry stawia pewne hipotezy na podstawie juz odebranych informacji. .. . Rysunek 7 przedstawia ruehy oczu podczas badania ludzkiej twarzy pokazujfje, ze maja one charakter uporzadkowanv, zaleznv od oglqdanego przedmiotu (Yarbus. 1967). W wypadkupojawienif;L sie poruszajaceqo sie przedmiotu w potu vvidzeTlia"najpierw nast'il'piJr~ruch skokowv urilieszei~ljqcy przedmiotwpoliJ najostrzejszeQo widzenia,a nastepnieruch podazanla za przedmiotem. .Iesli ten rueh podazan ia okaze sie n ieadekwatny, nastapi nastepnv rueh skokowy, a potem znowu g~adki ruch podazania. Oezy prawidtowa podqzaja za

Il).w±e rUHc!hl'l{ eczu
Ruchy te
S

q

Z

w i q zan e

z

us taw

i en i e

m

p r zed

m i0 t 6 w w p

0-

j 0 s t r z e j s z ego w i dz e n i a. Naleza do nieh ruchv s k 0 k:o.W!;l, C?y!j~fJ~ad y, oraz ruchv pod q zan i a za poruszajacvrn sie ~rzedml~tem. . Poniewai obszar najostrzejszego widzenia jest niewielki. w zwiazku

I una

z tym, aby dobrze widziec

detale przedmiot6w,musimy bezustannie badac ie wzrokiemprZez' vVykonywanie rueh6w skokowyeh. Umieszczajq_ one za kazdvm razem w centrum siatk6wki te czeso obrazu, ktora cheemy dokl~dnle zobaczvc, Ponadto w przypadku poruszajaceqo sie przedmiotu dokonujemv gtadkich rueh6w podazania za nirn, Zar6wno jedne, jak i drugie, Sq ruchami sprzezonvrni, ezyli odbywajqcymi sie jednoczesnie w obu oezaeh. Ruchy skokowe mogq bye bardzo szybkie ~ przy bardzo duzvrn ich zakresie

przedrniotern, jesl i jego predkosc nie przekracza 20 - 30" /sek.
[(JJmbne ruclhlw
@\l!ZU

Ruchy te wvstepuia stale, nawet wtedy, gdy z pewnym wysifkiem staramy sie utrzvmac oczy n ieruchomo (AI pern, 1970). Istn ieia trzy rodzaje takich ruch6w: m i k r a sa k a d y, d r i e n i a 0 w y so k i e j e z fiJ s tot I i W 0 S c i oraz pow 0 I n e z b a c zan i e (d r y f t) z pun k t u poe Z q t k 0 W e j f i k s a c j i. Mikrosakady, ezyli mate ruchy skokowe, sa to bardzo szybkie, nieregularne, zsynchronizowane ruchy obu oczu, kt6ryeh amplituda waha sie w qranicaeh 2 - 40 min. katowvch. choc na og61 rzadko przekraczajq obszar 20 minut. Ich czestottiwosc wynosi okolo 50/sek. Uwazane sa one za ruehy mimowolne, poniewai nie zmieniaja sie nawet przy instrukeji bardzo dokladnego fiksowania. Niekt6re doniesienia dowodza jednak, ze w pewnym stopniu podlegajq one swladorne] kontroli. Przypuszeza sir;" ze podobnie jak duze sakadyczne ruchy oezu, mikrosakady stUZq do "badania" przedrniotu. na kt6ry sie patrzv, tyle ze \IV niewielkim obszarze wokol punktu fiksacji. Drzenia 0 wvsokiej czestotliwosci (tremor) maj<j amplitude niewielkq: 20 - 30 sek. katowvch. co odpowiada 1 - 'j ,5 ezopkom i czestotliwosc 70 - 90/sek. Ich niewielka amplituda bardzo utrudnia preeyzyjne badanie i dotad niewiele wiadomo na temat ieh fizjoloqii (np ezy sa obuoeznie zsynchronizowane). Dryft jest to nieregularny, powolnv ruch zbaczania z punktu fiksacji. Dryft kazdeqo oka przebiega niezaleinie, a )ego amplituda jest bardzo niewietka (0,8 - 6,0 min. katowvch. przecietnie ok010 2,5 min.). Ruchy te umozliwiaja siatk6wee rozrozn ianie bardzo drobnyeh szczeqolow obrazu 25

Rys. 7. Ruchy oczu podczas oglqdania fotografii rzeibv Netretete. (Wedlug: 1967.)

A. 1. Yarbus,

24

o wielkosci kqtowej mniejszej niz wielkosc czopkow znajdujqcych sie w dolku centralnym. Przvpuszcza sie rowniez, ze to wlasrue powolny drvft, a nie - jak wczesn ie] sadzono - tremor zapobiega znikaniu obrazu, Jakiesie obserwuje w sytuacji, gdy obraz przez jakis czas pozostaje nieruchomy na siatkowce: hipoteza ta nie jest jeszcze calkowicie udowodniona. Eksperymenty ze stabilizacja obrazu na siatk6wce poleqaja na tvm, ze na oku umocowuje sie soczewke kontaktowa. do ktore] przvlaczonv jest rnalenki projektorek wvswietlajacv obraz. W tej sytuacji, pomimo ruchow oka, obraz pada zawsze na te sama CZE;lSC siatk6wki. Okazuje sie, ze tak stabilizowany obraz po pewnym czasie z n i k a. a n as t !il p n i e z now u s i ~ po jaw i a w cat 0 sci 1 u b c z ~ sci (Pritchard. i in., 1960). Powtarza sie to wielokrotnie. Czas widzenia obrazu stabili - ' zowanego zmniejsza sie, gdy obraz pada na bardziej peryferyczne czesci siatkowki i gdy jest bardzie] rozrnvtv, Zaleiy on r6wniei ad stopnia jego zlozonosci - irn obraz jest bardziej skomplikowany, tym dluzej pozostaje widziany. Charakterystyczne jest przy tym to, ze elementy na nowo pojawiajqce sie w obrazie nie Sf! przvpsdkowe. lecz zawsze stanowiq sensowne jeqo fragmenty. Owo znikanie i powracanie sensownych czesci obrazu mozna traktowac jako wyraz aktvwnosci m6zgu, ktorv na podstawie niepelnej informacji pr6buje budowac sensownq calosc. Widzenie obrazu moi.na przvwrocic poprzez przestrzenne i czasowe zmiany w rozkladzie swiatla na siatk6wce. Mozna to uzvskac np. eksponujac migajqcy obraz. Nie znika on, [esli czestotliwosc migania utrzymuje sie w poblizu 5HZ (West i Boyce, 1968).

z dw6ch odrebnvch system6w receptorowych. Czesc gorna krzywej reprezentuje.wrailiwosc czopk6w, czesc dolna ~--stupk6w. S I u p k i 0 s i q 9 a j q m a k s I ~ U m w r a z l i was c i do pie r 0 pod 1u 9 i m ok res i e p r z eb v w a n i a w c i e m n o s c i, natomiast b e z p o s r e d n i o po z ad z i a tan ius i I neg 0 s w i a t t a, a k t y w n e 5 q Pr zed e w s z ys t kim c Z 0 P k i. .~ ry~u~ku 8, ~ynika, "ie slupki charaktervzujq sie znacznie wvzsza wrazliwoscia na swiatlo ruz czopki, Wykazano, ze wystarczy jeden foton, aby pobudzic pojedynczy precik. Nie oznacza to jednak, ze w takim przypadku zobaczymy swiatlo. W optymalnych warunkach bedzis to rnozliwe, gdy fotony pobudza siedem precikow. Aktvwnosc pojedvnczvch slupkow jest wiec w jakis sposob sumowana, zebv wvwolac wraienie swlatla. Zjawisko przestrzennego sumowania jest znacznie slabsze w centralnym rejonie siatkowki, 1 choc piec fotonow wystarczy do pobudzenia pojedynczego czopka, swiatlo eksponowane w dolku centralnym musi bye kilkadziesiat razy silniejsze, aby moglo zostac dostrzezone,

Wrazliwosc

na 5wiatlo

Wiemy juz, ze pod wptywem swiatla swiatloczule barwniki zawarte w receptorach ulegajq "wybieleniu", co powoduje obnizenie wrazliwosci aka. Potrzeba pewnego czasu. ieby receptory powrocilv zn6w do stanu wvjsciowego. Moiemy z latwoscia przekonac sie a tym wykonujqc proste doswiadczenie. Popatrzmy przez chwile na silne swiatro. a nastepnie przeniesmv wzrok n~ jasncLplaszczyzn~. Okaze sie, ze ,zobaczymygiernmt plarn(l o ksztalcie zbliionym do ksztaltu zrodla swiatfa,B~-dzie to pow ida k uj e rn n v, powstaly n a skutek znacznego o b n i z e n i a w r ai Ilw o"scit e j ok 0 1icy s i at k 6 w k i, na ktora padalo swiatlo. Po paru minutach powidok zniknie. Moina rowniez przez kilka sekund obserwowac powidok dodatni, jesli wywolywany jest on w ciernnosci. Ma on postac jasnego, swiecaceqo ksztaltu i powstaje na skutek utrzymywania. sle wvladowan kom6rek nerwowych siatk6wki przez jakis czas po zadzialaniu bodzca swietlneqo. Krzywa przedstawiona na rysunku 8 wskazuje, jak dtugo aka musi przebvwac w ciernnosci po ekspozvcji silnego swiatla, aby powrocic do stanu maksymalnej wraztiwosci. Jak widac. krzywa sklada sie z dw6ch czesci, Stwierdzono, ze kaida z nich odpowiada aktywacji jednego

!, 1_ ~ - i.
B.

g I -fl; -. ---"-t--) -s

~+~~r tlri :-~!-~j!
-11--~1
-"T-"-r---I --1--

-31--- J=- - i~I

--i- --- ~ : :
_j

L

-

-1-- -1
precik!

~6 i_
o

L t _j_ __L~
5 cz o s 10 15 pr z ebvwonio w

J ·I
T'--I-.J
25

L

I

i
I

--t ~
i

20 clemnosC!

Iw

minutnr.h J

Rys. 8. Krzywa edeotecji do ciemnosci.

(Wedlug:

R, L. Gregory.

1971.)

M6wilismy juz 0 tym, ze slupki sa slepe na barwv. I chat przy stymulacji wvlacznie slupkow nie dostrzegamy barwy, tyik:()odcienie szarosci, stu p k i rea 9 u j q jed n a k ad m i e n n i e n a s w i a t I 0 a r 6 Z nyc h d tug os c i a c h f a I. Wrailiwose slupk6w na r6ine dluqosci fal okresla sie eksponujac barwne swiatlo w czesciach peryferycznych siatk6wki po dlugim okresie adaptacji do ciemnosci, Najnizsze natezenie tego swiatta, niezbedne dla jego dostrzeienia, jest rozne dla fal a roznvch dluqosciach. Krzywa, jaka uzyskamy, nasi nazwe krzywej wrazliwosci skotopowej (rys. 9linia przervwana). Pokazuje ana, ze zaadaptowane do clernnosci czesci pervferyczne siatk6wki sa najbardziej wrazliwe na swiatlo 0 dluqosci fali 505 nm

27

(zielone). a mniej wrazlivve na swiatlo 0 dluzszvch i krotszvch ze pigment precik ow absorbuje totony z centralnej czesci

falach, czyli widzia!nego

spektrum znacznie bardziej niz z obu koricovv spektrurn. W podobny sposob mozna okreslic wrazliwosc oka adaptowanego do swiarla, czyli wvkrsslic krzywq totopowa (rys. 9 --- linia ciqgla). Uzyskamy jq eksponujqe duze jasne tlo oraz niewielkie kolorowe swiatelko padajace na czesc centralnq siatkowki. Oko zaadaptowane do swiatla jest najbardziej wrazliwe na fale 0 dluqosci ok. 555 nm (zolte). Absorpcja swiatla przez pigment precikow rozni sie wiec nieco od absorpeji swiatla przez pigment czopk6w.
8

Wallach eksponowal na ekranie w zaciemnionym pokoju krazek slabego swiatla oraz otaczajacv go pierscien dwukrotnie silniejszego swiatla. W pewnej odleqlosci eksporiowal drugi pierscieri swiatla 0 bardzo wysokim natezeniu (rip. 10-krotnie wiekszvrn niz pierwszy piersciori) oraz wewnatrz niego krazek. ktoreqo intensvwnosc rnoqla bye regulowana przez osobe badana, Zadaniem badanego bylo zrownanie subiektywnej jasnosci dru9ie90 krazka z pierwszym. Okazalo siQ, ze osoby badane ocenialy dwa krazk: jako majace te sarna jasnosc. gdy w rzeczvwistosci intensvwnosc drugiego byla 10-krotnie wvzsza Dla oceny j a s n o s c i danej plas z c z y z n y n a j is tot n i e j s z y j est w i Q est 0 sun e k 0 w i e t I en i ate j p Ia s z e z y z n y i 0 t a c z a j q c ego j q t I a. Eksperyment ten

s

6

I

I

I

/

/

\

\

\

t2
.rn

ou

i:

I

I

\

\

3: ~ 'f:'

,,~ c~
o

:.~!I 0""
ND

"-

I

/ I

I

J

\

\

\

\

wvjasnia. dlaczego zarowno w slabo. jak i silnie oswietlonvrn pornieszczeniu. biale przedmioty beda zawsze wvdawac sie biale, a przedmioty szare szare. Wynika to z taktu. ze stosunek bialeqo przedmiotu i jego tla pozostaje zawsze taki sam. .Jesf wiec np. biala kartka papieru odbija dwukrotnie wiece] swiat!a niz np. blat stolu, relacja ta sie nie zmieni pomimo zmian w oswietleniu pomieszezenia. Sform ulowa na przez Wallacha zasada stalosci jasnosci wskazuje, ze system wzrokowy reaguje przede wszystkim na stosunek poziornow oswietlenia fraqrnentow pola widzenia. Pereepcja jasnosci swiatta nie jest wiec prostym mechanizmem polegajqcym jedynie na surnowaruu pobudzeri z wielu receptorow. Waznq role odgrywa w nim zjawisko harnowania obocznego (par. s. 15).

no.

\

\

~ "' '< g

!

\

WidzlE!lllie

barw

\ \ \
\

~ 21
L___ ..__ L 300
I L_ _

\

zoo

---'--

..

_L______l_

500
Dtugosc tot

500
swieHnych

700
Inm!

800

Rys. 9

Krrvwe wroztiwosc, skoiopowe,

i iotopowei.

(Wedlug:

L. Kaufman.

1979.)

Z przebiegu krzywej skotopowej wynika, ze subiektvwna jasnosc swiatla zalezv od jego barwy. Barwy ze srodka widma wyglqdajq jasniej niz barwy z jego czesci skrajnvcn. .Jesf pokazemv osobie badanej dwa swiatta 0 tej sarnej obiektywnej intensvvvnosci (tj. tej same] liczbie Iotonow). jedno niebieskie a drugie zolre. to zolte swiatlo wyda sre jej jasniejsze. Subiektvwna jasnosc swiatla rue zawsze wiec odpowiada jego intensvvvnosci fizyeznej Jak dalece oeena jasnosci swiatla moze roznic Sl~ od jego rzeczywistej intonsvwnosci. ilustruje many eksperyment H. Wallacha (Wallach, 1948).

Przecietnie czlowiek jest w stanie odroznic okolo 150 r6znych barw 0 identycznym oswretleniu, Ponadto kazda z tych barw rnoze rniec jeszcze szereg dostrzegalnych odeieni. .Jesli biale swiatlo przepuscirnv przez pryzmat I bedziernv je rzutowac na ekranie, stwierdzimy (podobnie jak I. Newton w swym historycznym doswiadczeniu). ze swiatlo zostalo rozszczepione ria cale spektrum swiatel a r6znych barwach. .Iesli nastepnie w ekranie zostanie wvcietv maly otwor. to mozernv przez niego przepuscic bardzo waskie pasmo praktvcznie monochromatycznego swiatla. tj swiatla zawierajqcego tylko jedna dluqosc fali. Za pomoca dwoch takieh urzadzen mozernv obok siebie umiescic dwie plamki swiatla 0 roznvch barwach Gdy dluqosc fal tvch swiatel bardzo sre rozni, z latwoscia dostrzezernv roznice barwy rniedzv nimi. Swiatla pochodzqce ze srodkoweqo rejonu widma rnozria jednak rozroznic nawet wowczas, gdy dluqosc ich fal rozni sie jsdvnie a 1 nm (1 nano metr = jednej bilionowej czesci metra). Hoznica ta jednak musi bye wieksza, gdy porownujernv dwa swiatla ze skrajnego fragmentu spektrum Podstawowa teza dotvozaca widzenia barw zostala sformulowana juz w XIX wieku przez T. Younga, ktorv zalozvl, ze intorrnacja 0 kolorach jest odbierana przez trzy rozne typy receptorow. Hipoteza ta opierala sif;l na

28

29

1948). ze swiatlo zostalo rozszczepione na cafe spektrum swiatel a r6znych barwach.~ . Za pornoca dw6ch takich urzadzeri rnozernv obok siebie urniescic dwie plamki swiatia a roznvch barwach. Okazalo sie. a rnniej wrazliwe na swiatlo 0 dluzszvch i krotszvch falaeh. Wynika to z faktu. kt6rego intensvwnosc mogla bye regulowana przez osobe badanq. ze system wzrokowy reag uje przede wszystkim na stosu nek ooziornow oswistlenia tragment6w pola widzenia. Jesll nastepnie w ekranie zostanie wvcietv maly otwor. 555 nm (zolre ).•__ j. ze osoby badane oceniafy dwa krazki jako rnajace tli! sarna jasnosc.~ .. z latwoscia dostrzezerrw roznice barwy miedzv nirni. . W pewnej odleqlosci eksponowal druqi pierscieri swiatla a bardzo wysokim nat~zeniu (np. jedno niebieskie a drugie zolte. 9. I 'I I I " / \ \\ \ I • \ \ ~ ~i 300 2~ \ \ \ \ I ~ . a przedrniotv szare szare. jednej bilionowej czesci metra).'d i I \ :i~ ~o o~ ~ l!1 30 c e ot . np. ze stosunek bialego przedmiotu i jego tla pozastaje zawsze taki sam. skolopowej totcpowej. ilustruje znany eksperyment H. Zadaniem badanego bylo zr6wnanie subiektywnei jasnosci drugiego krazka z pierwszym. ze subiektvvvna jasnosc swiatla zalezv ad jego barwy. Wallaeha (Wallach. Podstawowa teza dotvczaca widzenia barw zostala sformulowana juz w XIX wieku przez T. ze informacja a kolorach jest odbierana przez trzv rozne tvpv receptar6w.____j_ . Sformulowana przez Wallacha zasada stalosci jasnosci wskazuje. 1979) Z przebieg u krzvwej skotopowej wyn ika.(zielone).. Barwy ze srodka widma wyglqdajq jasniej niz barwy z jeqo czesci skrajnych.l _ __ ~. biale przedmioty beda zawsze wvdawac sie biale. biala kartka papieru odbija dwukrotnie wiece] swiatla niz tlo. B r' I I /-.. . dlaczego zar6wno w slabo. Absorpeja swiatla przez pigment prscikow rozni sie wiec nieeo od absorpcji swiatla przez pigment czopk6w. Krzywa wrerhwosc. 1 Ovkrotnie wi~kszym niz pierwszy pierscien) oraz wewnqtrz niego krazek. Wallach eksponowal na ekranie w zaciernnionvm pokoju krazek slabego swiatla oraz otaczajacv go pierscieri dwukrotnie silniejszego swiatla.Jesf biale swiatlo przepuscirnv przez pryzmat i bedziernv je rzutowac na ekranie.. to rnozernv przez niego przepuscic bardzo wqskie pasmo praktycznie monochrornatycznego swiatla. jak i silnie oswietlonvrn pomieszczeniu. Uzyskamy jq eksponujqc duze jasne tlo oraz niewielkie kolorowe swiatelko padajace na czesc centralnq siatk6wki. _.Ig. Jak dalece ocena jasnosci swiatla maze roznic sie ad jego rzeczywistej intensvwnosci.. relacja ta sie nie zmieni pomimo zmian w oswietleniu pomieszczenia. to zolte swiatlo wyda Sl~ JeJjasniejsze._~'". Hozruca ta jednak rnusi bye wieksza.. Jesti wiec np. Gdy dluqosc fal tvch swtatel bardzo sie rozni. czvli ze pigment precikow absorbuje fotony z centralnej czesci widzialnego spektrum znacznie bardziej nil z obu koric6w spektrurn. blat stolu. Przecietnie czlowiek jest w stanie odroznic okolo 150 roznvch barw 0 identycznym oswietleniu.c I' I \ \ \ \ I I' ]~ I . W podobny spos6b mozna okreslic wraztiwosc oka adaptowanego do swiatla. Dla oceny j a s n o s c i danej p l aszczyzny n a j i s t o t n i e j s z v jest w i e c stosunek o s w i e t l en i ate j p I as z c z y z n y i 0 t a c z a j q c ego j ij t I a. czyli wvkreslic krzvwa fotopowq (rys. Eksperyment ten wyjasnia.. stwierdzimy (podobnie jak I Newton w swym historycznym doswiadczeniu ). Percepcja jasnosci swiatla nie jest wiec prostym mechanizmem poleqajacvrn jedynie na sumowaniu pobudzeri z wielu receptor6w. tj swiatla zawierajaceqo tvlko jedna dluqosc fali. 9.. gdy w rzeczvwistosci intensvwnosc drugiego byla 10-krotnie wyzsza. \ 61ou I . 15). Oko zaadaptowane do swiatla jest najbardziej wrazl iwe na fale 0 dluqosci ok. Waznq rol~ odgrywa w nim zjawisko hamowania obocznego (por s.. Swiatla pochodzqce ze srodkowaqo rejonu widma mozna [ednak rozroznic nawet wowczas. Younga. Hipoteza ta opierala sie na 28 29 .-L- "00 500 Dlugosc I tot 600 700 swieHnyth [nrn ] BOO Rys. gdy dluqosc ich tal rozrii sie jedynie 0 1 nm (1 nano metr cc. (Wedlug L Kaulman. Ponadto kazda z tych barw male miec jeszcze szereg dostrzegalnych odcieni.~. gdy por6wnujemy dwa swiatla ze skrajnego fragmentu spektrum.linia ciaqla). Jesli pokazemy osobie badanej dwa swiatla a te] samej obiektywnej intensvwnosci (tj tej samej liczbie foton6w).c .. Subiektywna jasnosc swiatla nie zawsze wise odpowiada )ego intensvwnosci fizvcznej. ktorv zalozvl.

0 r6inej dluqosci fal przez trzy typy czopk6w ilustruje rysunek 1O.xwellj stwierdzil. . ze kazdv z nich zawiera f a I. Young wvkazal. absorbu]e ona swiatlo z czesci zielonej i niebieskiej spektrum. jakiejzawiera wiec trzy typy czopk6w najbardziej wrazliwvch na fale dlugie. Pojedynczy czopel dokladnie krzywe opisujace te wlasciwosci. kt6re dla uproszczenianazywa si~ receptorami swiatla BO !. dl. c kolorowe tarcze. Kai. Maxwell byE w stanie kontrolowac wielkose plaszczvznv a danej barwie. Metoda ta polega na bowiem zmienia sie rowniez wraz z intansvwnoscia swiatla. jego przewidywania okazalv sie bardzo zblizone do swiatla bialego"f' ' Maxwell w swoich doswiadczeniach stosowal szybko obracajace si'ii rzeczywistosci. poleqajaceqo na absorpcji swiatla przez zawarty w nich pigment. . J.sily reakcji trzech receptor6w. Poniewai kazd\. Swiatlo odbite od ptaszczyzny tarez nie jest jednak swiatlem.. lecz tylko jednolitq barwe. Przewidywania dzac od genlalnej idei Younga 0 istrueruu trzech typow receptorow. Maxwell uzyskiwat jak gdyby rnieszanine roznvch barw w roznvch proporcjach.na swiatlo 0 okreslonej dluqosci fal (rvs. Kaufman. Wyznaczono je zar6wno w bajest wtasclwie slepv na barwy w tvm sensie. (Wedlug: L. Max.) trzy typy receptor6w.. W ten spsob J. sWlat{a przez trzy tvov czopkow aka Judzkiego. wvcho. ze mieszajac swiatlo czerwone. gdyi: mamy tu do czynienia ze swiatlemi odbitym przez plaszczvzne 0 okreslonej barwie. zielorie I rue. -: 40 monochromatyeznym. Podobnyefekt typyfotoreceptor6w rsaqujacvch odpowiednio na te trzy barwy.Iesli tarcza obracala sie dostatecznie szybko. Oswietlona biatym swiatlern' B czerwona plaszczyzna w ksztalcie krazka wydaje sie czerwona. 31 . 1939). wi elk a sqjaka ilosc swiatla zostala pochlonieta.Rys. mogE!bye dowolne. 1983). dluqosci tale zostalv uzvte (czesto bardzo zlozona mieszanina swiatesrednie i kr6tkie. Niszaleznie wiec od tego. wykreslit krzywe obrazujace sile reakcji kai:dego z trzech typ6w receptor6w zielone i niebieskie. ze na podstawie jego reakcjidaniach psychofizycznych (Stiles. Metoda ta rozni sie catkowicie ad metodv Younga. Krzywe obrazujace absorpcje swiatla rea k c j i cat ego z e spa jut r z e c h r e c e p tor 6 w dec y d u J £. M. ze wrazenie tej samej barwy mozna uzyskac za pomoca roznych pobudzajqcych najsilniej kazdv z trzech typ6w receptor6w. ze nie raaquja one wcale na inne dluqosci faI. ~by mozliwaj moina uzvskac stosuiac mieszanin~ trzech monochromatycznych barw byla percepcja calej zlozonej gamy barw. stkie stopniu w s z v s t k i e trzy typy receptor6w.obserwacjach pochodzacvch z mieszania trzech swiatel a r6inych.. Kil~adziesiijt I~t poznie] J. jesf doprowadzaja one do okresloneqo uktadu gosciach fBI. S wi a t I 0 nat u r a l n e (b i a I e) z a w i era j q c e w s z yd l u q o s c i fat b e d z i e pobudzalo w jednakowym nochromatycznego swiatla. dtUg05c toi 5wietlnych Dlaczego tak. Sila reakcji fotoreceptorow spektrofotometrycznej (Mac Nichol i vvsp.: ~ uzvcie jej dla uzyskania mieszaniny barw wywola zawsze doktadnie taki sam -g skutek. czyli wrai:enie mechanizmu dzialania czopkow. Helmholtza. Zwiekszaiac lub zmniejszajqc dany sektor. kt6ry. ze pomimo to. Podobnie zoltv krazek absorbuje swiatlo za0 r6wno z niebieskiego.'Helmhortza. tvp receptor6w reaguje Z okreslona sitq na okreslona barwe.przepuszczani4swiatta przez pojedyncze czopki i badaniu pod mikroskopem. Siatk6wka o t y m. jak uzvcie monochromatycznej barwy czerwonej. . -go 20 . A. poniewaz 100 .u. Nie oznacza to jednak. j a k i k 0 lor z 0 b a c z y m y.a. well wykazal. jak i za pornoca metody rnikrosystem nerwowy nie jest w stanie ocenic barwy. podczas gdy odbija ~ 60 gt6wnie zolte. • • r d. pod warunkiern. zebv siatk6wka zawleral~ ~rzy. zawsze wywofajq ten sam okreslonv perbieskie W odpowiednich proporcjach rnozna uzvskac barwe kaz~ego rno.sie dzieje wviasnila teoria H. 1979. padajqcym bezposrednio na siatkowke.. Znane Sq juz dzis lecz ze ich reakcja na dana dluqosc fal jest najsilniejsza. a odbija ~ 80 gl6wnie swiatlo czerwone. S i a t k 6 w k a 0 k a z a w I e r s trvcznvch. a nie ze swiattemo dane] barwie. lOA). ze ich zrruesza.cepcyjnyefekt.o roznvch dluqosciach tal).pigment 0 nieco innych wlasciwosciach absorpcyjnych. p 'ze . B. Krzywe wvkreslone na podstawie wspolczesnvch oadan mlkrospektrofotomestawil fizjologiczne podloze percepcji barw. Nie mus~q bye o~e czer~one. jak i czerwonego kranca spektrurn. lecz misszanina wielu r6i:nych dluqosci tal. Obracajqca sie tarcza zawierala lwykle dwa lub trzy rozno-l A kolorowe sektory. [esti okreslona tarcza ma dla nas kolor czerwony. Krzvwa ebsorpcji --.dy z tych receptor6w jest n a j bar d z i e j w r a z I i w y n a s w i a t too 0 k res Ion e j d I u 9 0 s c Nowoczesna teoria trzech receptor6w zaktada. . Wystarczy wiec.fal. Helmholtz kombinacji swiatel 0 roznvch dlugosciach. . I choc nie znat on jeszcze nie w tych samych proporcjach wywoluje efekt neutralny. obserwator nie dostrzeqal r6i:nobarwnych sektor6w... 10.

co \/If konsekwencji spowoduje rowniez : rnniejsza aktvwriosc kom6rek zielono-czerwonych. deuteranopia i tritanopie. Teoria trzech receptor6w nie wvjasnia wszystkich zjawisk zwiazanvch z widzeniem barw. 11. stwierdzimy. a jej obniieniem.czerwonego. a hamowane przez receptory swiatla zielonego (f?. Jakie moina uzvskac adaptujac oko do swiatra 0 dane] barwie. W sumie uklad reakcji neuronow bedzie zblizonv do tego ukladu reakcji. Wymieszanie tvch swiatel W odpowiednich proporcjach moze doprowadzic nawet do zupelnego znikniecia wraienia barwv. Jameson storrnulowali teorie zakladajaca istnienie de t e k tor 6 w bar w w z 9 II? d ems i e b i e p r z ec i w 5 taw nyc h. gdy swiatlo to ma barwe zielona. przewidywany przoz teorie przeciwstawnych barw. ze pewne kolory wvdajq sie miec szczeg61ne wlasnosci. ze w wyniku tego spostrzezenia E. Jakie ludzie popelniaja wykonujqc zadanie rozrozniania barw. wrailiwyeh na barwe czerwona. zielonego i niebieskiego. jakiego typu czopk6w sa oni pozbawieni. pornarariczowej). trzy tvpv receptor6w swiatla . zas mieszajac swiatro niebieskie i zolte . Wywodzi sie ona z obserwacji. Jedne. badz charaktervzuja sie zmniejszonq ich wrazliwoscia. drugiego lub trzeciego tvpu czopkow. zielonego i niebieskiego. ze ma ona zielone zabarwienie. wvstepujaceqo wowczas. Teoria ta wvjasnia zjawisko kolorowych powidok6w. j a k a b a r w e zobaezymy (Hurvich. co wskazuje na wieksza specvficznosc poszczeg61nych typ6w receptor6w. gdy na siatkowks pada swiatlozielona. ze te ostatnie obejmujq wezsze spektrum dluqosci tal. przv czym 0 k res Ion e k 0 m 6 r k i S q p o bud zan e p r z e z jed n e r ec e p t o r v. Hering postulowal istnienie czterech typ6w receptor6w.pary. Na podstawie rodzaju pomvlek. Adaptacja do czerwonej barwy powoduje obnizenie wrazliwosci reeeptor6w czulvch na te barwe (wvbielenie barwnika tych receptor6w). Kom6rki te majq pobudzeniowe wejscie z receptor6w swiatla zielonego i czerwonego (swiatlo zolte jest silnie absorbowane przez oba te typy receptor6w). 1979. Zaleznie od uoosledzenia pierwszeqo. rnozna okreslic. .Iesli np. reakcja receptora zaadaptowanego bedzie mniejsza ruz reakcja pozostalvch receptor6w. Taki tez bedzie efekt percepcyjny. a wiec komorki jasnosci (bialo-czarne). niebieska i z6ttq. Warto tu wspornniec. gdy na siatkowke pada swiatlo czerwone. Drugi typ kom6rek (niebiesko-zolte) reaguje wzmoieniem aktvwnosci na Rvs. Sa one pobudzane przez receptory swiatla czerwonego (y) i niebieskiego (a). Te eztery barwy wvdaja sie wiec tworzvc dwie. Scheme! polqczen miedzv receptoremt a nouronemi.czerwonego. lstnieja trzy typy kom6rek. wvsvlaja sygnaly do kom6rek nerwowych. . 1985).) swiatlo zolte.).Jeze!i nastepnie patrzymy na biala plaszczvzne. Jedyna istotna roznica porniedzv jego hipotetycznymi krzywymi a krzywymi pochodzacvrni z badan spektrofotometrycznych polega na tym. a obniieniem na swiatlo niebieskie. Propozycja Hurvicha i Jamesona stanowlia bardzo wainy etap bad an zrnierzajacvch do poznania mechanizm6w spostrzegania barw. Mieszajqc jednak swiatlo zielone i czerwone. Osoby takie badz pozbawione sa zupelnie ktoreqos z trzech typ6w czopkow. zielona. Pobudzenie oznaczono strzetkarni. nie rnozernv uzvskac zielono-czerwonego zabarwienia. a hamowane p r z e z inne (rysunekl1). defekt ten okres!a sili jako protanopia. Novvoczesna teoria widzenia barw w zasadzie opiera sie na koncepcji trzech receptorow. ze mieszanie dw6ch swiatel 0 roznej barwie (np. W normalnych warunkach zas wszystkie trzy receptory reaqowaivbv townie silnie na biale swiatlo. lecz nie na poziomie r e c e p tor 0 w y m._ Psvchclnpta oqotna . leez uzupelnia jq dodatkowo danymi. a hamulcowe z receptorow swiatla niebieskiego. W roku 1957 L. a n e u r on a I n y m. wpatrujemy si{l przez jakis czas w plaszczvzne 0 barwie czerwonej. kt6rzy nie rozrozniaja kolor6w. (Wedlug: L Kaufman. U k tad 5 y 9 n a 16 w ham u leo W y e hip 0 bud zen i 0 W Y c h z r e c e p tor 6 w dee y d uj e 0 tym. Oawno jui zauwazono. dotvczacvmi mechanizmu dzialania neuron6w reagujqcyeh ria barwy.Wefekciedana kom6rka moze reaqowac badz wzrostem aktvwnosci. Popatrzmy jakq_ zdurniewajaca intuicje wvkazal Helmholtz. czerwonego i zolteqo) na oqol prowadzi do uzyskania swiatla o barwie posredniej (np. R6wniei dane pochodzace z badan nad ludzrni. potwierdzaja teorie trzech receptor6w. H urvich i D. kt6re Sq pobudzane przez kazde swiatlo. Zqcdnie z ta teoria. Ponadto istnieja jeszcze kom6rki. 32 33 . a nastepnie przeniesiemy wzrok na biala plaszczvzne. a hamowanie liniami poprzecznymi. zwane zielono-czerwone. VVyehodzila one bowiem poza poziom receptor6w siatk6wkowych i wskazywala na istotna role struktur neuronalnych w tvch procesach. reagujq wzmozeniem aktvwnosci. przy czym barwy kazdej pary sa jakby przecivvstawne. Zasadnicze znaczenie rniato rowniez wyeksponowanie roli przeciwstawnych reakc]i kom6rek 2 -. bqdz spadkiern (w stosunku do poziomu jej aktvwnosci spontanieznej).niebiesko-zolteqo.

Wi{lkszose kom6rek znajdujacvch sie w cialku kolankowatym bocznym i w korze projekcyjnej charakteryzuje sie stosunkowo mafymi polami recepcyjnymi i w zwiazku z tym reagujq one na swiatlo z niewielkiego obszaru. gdy spostrzega sie dana barwe. zielone). Tvrnczasern. Reaguje natomiast natvchrniast. postulujqcy istnienie przeciwstawnych wzqledem siebie detektor6w barw. Znane sa np. jak pokazuja niezwykle interesujqce eksperymenty Landa. Wystarezyfo jednak. Przypuszezenie 0 istnieniu w korze paraprojekcyjnej obszar6w zaangazowanyeh w percepcje barwy potwierdzajq rowniez nowoezesne badania intensywnosci przeptywu krwi przez poszezeg61ne reionv m6zgu u zdrowego. ktorv nazywa sie V4 . tj. Om6wimy teraz w skr6cie zasady ieh dziatania. szczeg61nie aktywne sa wlasnie te rejony m6zgu.jego barwa ulegafa zmianie. rnoqa one integrowac informaejfil z duzeqo obszaru pola widzenia. gdy w jej polu widzenia pojawi sie przedmiot poruszajqcy si~. jak i wiele struktur ukladu nerwowego. 1989).. kt6re mogq spelniac taka wlasnie funkcje. ze proces ten opiera sie na zlozonvch meehanizmach.Jesli zalozvc. Na zakoriczenie warto jeszeze zwrocic uwaqe na pewien zadziwiajqcy fakt zwiqzany z historia badan nad widzeniem barw. a hamowaniem na oswietlenie zielonym swiatlern otoczki. widzenie barw jest procesem znacznie bardziej skomplikowanym. kt6ry twierdzil. gdy swiatlo to ma inna dlugosc fali (np. Istotne znaczenie ma rowniez cala kompozycja fa I swietl nych odbitych od obszar6w sasiednich. ze procesy siatk6wkowe stanowia jedynie wstepnv etap analizy informacji o barwie. Okazalo sie. Jeszcze inne maja bardziej zlozonv charakter reakcji (istriieja np. co wiaze sie z odpowiedniq organizacjq ich p61 recepcvjnvch. gdy w dowolnym punkcie ich pola recepcyjnego pojawi siliJ swiatlo 0 danej dluqosci fali (np. ze wrazenie stale] barwy system nerwowy zapewnia poprzez dokonywanie oeeny swiatel sasiadujqcvch z sobs ooszarow. . 1971). Wykrywanie ruchu w otoezeniu jest bardzo istotne zar6wno d!a zwrerzat nizszvch. a zasadnicza ocena jej dokonuje sie dopiero w strukturach m6zgowych. 9 d y 0 c z y paz a s t a j q n i e r u c hom e. ciafku kolankowatym bocznym i w korze wzrokowej) znajduja sie kom6rki specyficznie zwiazane z analiza barwy (De Valois i Jacobs. ze opisane wvzej kom6rki potrafiq dokonac oceny nawet najbardziej zlozone] powierzchni barwnej. Fragment takiej planszy (np. kt6re reaquja pobudzeniem. Padsumowujqc zagadnienie percepcji bmw mozna stwierdzic. jak i dla wysoko zorganizowanych istot. W swoich niezwykle pomysfowych eksperymentach Land (1983) pokazywal osoborn badanym plansze przedstawiajqce rnozaike kolorowych kwadraeik6w i prostokatow. kom6rki reagujqce przeciwstawnie na wiecej niz dwie barwy). Dane te nasuwaty przypuszczenie. ze niezaleznie od kornpczvcji swiatel. czerwony kwadrat pokazac w izolac]i od kolorowego tla . jaka barwe ma dla nas okreslonv wycinek pol a widzenia. niezaleznie ad tego. Istnieje szereg danych wskazujacvch.. Inne z kolei kom6rki maja przeciwstawnie dzialajace centra i otoczki. Pierwszy l n i c h d z i a Ia. Hubel i T. Poriiewaz ich pola recepeyjne Sq wzqlednie duze. Wskazujq one. kt6rymi oswistlal dany wycinek planszy. lstnieja np. Reagujq one tylka w6wczas. g d y 0 c z y p 0 r u s z a j q s i f. ezerwony kwadrat) oswietla! on trzema kolorowymi swiatlami (ezerwonym. Obecnie badacze sacza. Wiesel odkryli w korze kota kom6rki reagujqee na przemieszczanie sif. zielonym i niebieskim). D rug ina tom i a s t. a a bra z poruszajqcego s i e przedmiotu przesuwa s i e po s i a tk 6 w ce a c z u. Helmholtz. Kom6rki te Zeki (1990) nazywa detektorami barwy. Kom6rki. s. ze rnoze ana nawet zginqe z glodu. w siatk6wce. ze podczas spostrzegania kolorowych obiekt6w. ze wykrywanie ruchu stanowifo pierwotnq funkcje systemu wzrokowego. przedmioty poruszajace sie w przestrzeni stvrnuluja kolejno coraz to nowe miejsca siatk6wek oczu. Okazato sie mianowicie. kt6re przez dtugie lata traktowano jako sprzeczne z soba.nerwowych na swiatlo 0 roznej dluqosci fal. ze racje rnial zar6wno Young. To. w kt6rych biora udzial zar6wno reeeptory siatk6wkowe. Te dwa uklady percepcji ruchu okresla sie jako uktad: obraz-siatk6wka oraz oko-qlowa. 1984). Kom6rki te z regufy cechuje przeciwstawny charakter reakcji na swiatlo 0 rozne] dluqosci fal. by taki np. ze kazdv z receptor6w odpowiada na szeroka gamfil dluqosci fal swietlnvch. swiatlo czerwone). pokazujace.. wykryto w korze paraprojekcyjnej (scislej w obszarze. postulujac istnienie trzech typ6w receptor6w. jak i Hering. ze percepcja barwy jest prosta surna pobudzeri trafiajacvch do m6zgu z wielu punkt6w pola widzenia.'l s led Z ij c rue hom y p r zed m i 0 t. 22). jakimi sa ludzie. doswiadczenia wykonywane na zabach. kt6rych intensvwnosc m6gf dowolnie zrnieniac. Otoz dane pochodzace z badan z ostatnich lat pozwolity na polaczenie w calosc roznvch klasycznych teorii. zalezy tylko w pewnym stopniu od dluqosci fal swietlnvch odbitych przez ten obszar. rnozna by uznac. jego kolor pozostawal subiektywnie nie zmieniony. ezuwajqcego czlowieka (Lueck i wsp. gdy jest otoczona nieruchomym pokarmem. Ukiadl obraz-siatk6wka Jesli nasze oczy pozostaja nieruchome. kom6rki. a hamowaniem. Istnieje poqlad. D. reagujq pobudzeniem na oswietlenie czerwonym swiatlem centrum.par. ze na roznvch pietrach ukladu wzrokowego (tj.'l 34 35 . U c z f a w i e k a m 6 z got r z ym u j e i n form a c j eo ru c h u p r zed m i 0 t 6 w zap 0 s red n i c t we m dw6ch o d r e b n v c h system6w (Gregory. kt6re rnozna uznac za odpowiednik V 4 u zwierzat. jaka konkretna kornpozvcja fal charakteryzuje sie swiatlo padajqce na siatkowke oka.

slusznosci koncepcji Helmholtza rnozemv sie przekonac w bardzo prostv spos6b. jest procesern r6wnie fascynujqcYITI co malo poznanym. to w6wczas adaptacja do ruchu w jsdnvm kiorunku powtnna spowodowac obnizenie wrazilwosc] detektor6w tego ruchu i VII konsekwenc]l podniesc prag detekcji tvlko tego kierunku ruchu. choc stanowi jeden z podstawowych elemen tow naszej orientacji V\I swiecis. wo~c~as~ ze swiat obraca sie w przeciwnym kierunku. ze w norrnalnvm zvciu na og61 poruszaja si~ male przedmioty na wiekszvm tie. U takich ehorych swiat kreci sie. nakawj'lcych wykon8n1e ruc~u: . Nie~tety._) rzedrniot.! dawn a.f " wle In orrnacp \IV przestrzeni i czasie.O:'ilttlW Spostrzeganie ksztatt6w. Polega ana na tym.!ce z obu tyeh dziedzin. Nastepnie eksponowali oni inne paski przesuwaiace sllil badz w tvm sam~n: kl~r~nku c~ paski adaptacvjne._)sni ocznvch. Okaze 51. ze proces te~ opiera S~\1na sygn.dy poruszamy oczarni. Ganz (1963) na przvklad przeprowa?zill ekspervrnent. ze jui.l wiec._)CI Sl~ np. Wtej svtuac]i jednak weale me odnosimv wr~zenta. gdy pr6bujq oni poruszac oczami. Percepeja ruchu jest uzalezniona od poprzednich doswiadczen. ani ': druglego ukladu. toleruje \IV pewnych granicach przerwy w doplv .}.. Natomiast ruehy bieme nle powodLlj<l rue lU POWI 0 (Ow. nadajac mu biernv ruch obl'ot~wy. W sytuacji. badz w przeciwnym. przy jakiej minimalne] wartosci oswietlenia ruch paskow zostanie jeszcze zauwazonv. brak jest ciCjgle og61niejszej teorii. dziata na podstawle sygnalow ptynCjcych do z da oraz rozpoznania go jako konkretnego przedmiotu majqcego okreslone :znac~enie.ntu zapewnialv. l<iedy brak jest intormacji 0 ruchu l siatk6wh.'!. H.achsiatk~wki p 0 J a \IV I a S I Iil t a k i' U l~ h I w s z v b k i m n a s t e p s rw t. Warunki eksperyn:e. na svqnaiach z mi!. razem Z oczami.u. nawet nieruchomych przedrniotow prz. by przesuwanie sie pask6w po siatk6wce moqlo bye wYnlkle~ jedynie rzeczywistego ruchu paskow. Stanowilv tektor6w ruchu.a!a. VII jaki spos6b dochodzi do wyodrf. I<t6r3 potrafilaby scallc mformaGje pochodz<. do mrejsca. Sherrinqton. i badali. d 0 s t r z ega m y p ~y n n y s [!ll1k1~clJ@lko~@%@w!'ll Gdy VII polu widzenia znajdzie sie poruszajacv si!. ktororn ruehu. a my mimo to spostrzegamy w nich ruch. a nie odwrotnie. np. Wydaje si<. rnoi.).emy stwierdzic. gdy bodziec poruszaf okreslona predkoscia. gdZI8 vvystqpif p6Zniej. z arqurnentacja autor6w. G. ze to wtasnie plamka porusza si~.h biernych. Zqodnie =. oczy w sposob p odruchowy zaczvnaja go sledzic. Tak wi!. Z+udzenie to opiera sie na "zjawisku fi". Przy ni~d~statecznych informacjach wzrokowych 0 ruchu m6zg wybiera t{l bardzio] prawdopodobnq ewentua Inose i uznaje. pon iewai sygnaty 0 ruchu nie docierajCl ani z jednego. gdy znajdujemy si{l w_ kin te. jakq w anallzle ksztahu petniq pojedyncze kom6rki nerWOwe oraz poszczeg61ne struktury ukladu nerwowego. padajqce na siatkowks nym. Wystarczy zamknawszv jedno oko usciskac delik~tnie gatl<\1 t e 9 ~ P r zed m i 0 t u od punktu.st~Cl. ktora opisalismv. ze uk1ad obraz-slatkowka. wskutek uszkodzenia miesni.siatk6wkowego obrazu bodzca. czasowym S a III p r zed m i 0 t. j~k t~ rna ~~1teJSCe dku powidok6w wywolywanych W ClemnOSCI.esuwaja sie po slatkowce. jak si{l wydaje. ze porusza si{l przedmiot rnniejszv m~®ffi!GepCB©l1 k§a.. a nie reaqowalv na wiec one rodzaj wyspecjalizowanych deludzi podejrzewa sie istnienie podobny~~ a nie od nich.i sytuacjl sygna~ow z ccntralnych osrodk6w decyzyjnych. podobnie jak \1\1 normal nych waru nkach. Psycholodzy z koler koncentrujq si~ gl6wnie na problem ie. Sygnaly z osrodkow sterujacvch rucharni o~zu umozliwiaja bowiem prawidlowa interpretacje intorrnacji 0 ruchu obrazow na siatk6wce oka. Wyniki ekspervmentu potwierdzilv to przypuszczen ie. dzieki czernu dwa bardzo podobne do siebie obrazy. gdy patrzymy na poruszajqcy sie przedrn iot.. Na ekranis pokazuja sie nam serie szybko nast{lpujqcych po sobie nleruchomych obraz6w (24 sek. Rueh pozorny spostrzegajCl nie tylko ludzie z defektem ukladu wzroko~ we~o: ztudzenia tego doznajemy za kazdvrn razern. a rue. m!eJsc. Bral< jest natomiast VII te.' t 'd I . wynika z tego.ch pochodzacvch z centr6w rnozqowvch. rak WI~C st~lbilnosc sWlata utrzyrnywana przy ruchach dowolnych nie zachowuje SIQ przy (uCh~c.. kolejno pobu?za~e sa sqsiadujCjce miejsca siatk6wki. a nie .ny~h pi{ltrach uklad u wzrokowego. Iestesrnv sklorini interpretow3C W sqsiedztwie czasowvm i przestrzenjako jeden poruszajacv sie przedmiot.ruchu . OpierajClc si{l na danych dotyczCjcyeh proces6w zachodzClcych na r6Z. . VV zwiazku z tym dZlafa on nawet wowczas gdy f?zkazy te nie mogq bye wykonane. sie w okreslonvm kierunku i Z nieruchome bodice. Jesli nieruchorna plamks swietlna eksponuje sie na poruszaj<'!cym sie ekranie. detektor6w. obrazy r6i. Helmholtz w swej koncepcji przvja! zalozenie. 'M przypa . Zjawiskiem tym interesowano 51\. gdzie pojawil sie on najpierw..ete . Badania neurofizjologiczne dotyczq gf6wnie funkcji.OCZUczy gtowy '. A przeciez nawet przv tych ostatnieh rece~tory roz:Ii:19anI8 ml~Snla powinny zadzialac. wvdaje silil narn.nych.lbnienia danego ksztaltu o drugiego aka. Rowniez i u Kom6rki te reaqowalv. a ekran pozostaje rueruchomv Wrazenie to. SWiat .. R. w kt6rym osoby badane wpatrywa!y sie przez kilka rninut w paski przesuwajace sle w jednym kierunku. [esli ruch byt spostrzeg~ny dzililk! korowvrn d. najwczesnlejsze stadia analizy informacji wzrokowej ukierunkowane Sq na 37 . Sekular i L. ze catv swiat sie porusza. lrrtormacja 0 ruchach galok ocznych jest wykmzystywana do ocenv zrnian polozenia tego prze?miot.!c uklad oko-glowa. jak I psycholodzy. Zagadnieniem tvm zajrnuja si{l zarowno neurofizjolodzy. ze j e I i w d w 6 c h n i e z by t 0 die 9 t y c h mi(tsni ocznych. kt6re steruja ruchami oczu.'@. a szczeg61nie wiele uwagi poswiEilcili mu Psychologowie pO. jak przvpuszczal Ch.

w [aka fiqure (calosc) zostan ercs . rna zawsze.~a °dr~anlzael~ obrazu w fiqure . W kaidym momeneie. np. gdy zadziala bodziec wzrokowy. wy~ odrebniamv figury ezy postacie. zorganlzowane elementy awa prze stawiono graflcznie.k ' 12A.. jak dochodzi do syntezy informacji 0 poszczeg61nyeh cechach wzrokowyeh w calosciowv obraz. jednostki gnostyczne...J: d 0- +- c o o Rys. Konarski (Konarski. larnpa. S t r z e ion e d z iA k i w y 0 d r A b n i .. linie o okreslonvm nachyleniu ezy tez katv. natychmiastowe i i ewidentne 'I ch ~ ra: ~:e erne obrazu . J. kt6ryeh nie da si . og<j ye rozne ostac1owey zaproponowali wiele raw .Zq pomlf. W eodziennym doswiadczeniu wiekszosc obraz6w. Przyklad !lustru/qcy zasadf?prvmetu calosci nad cresctem! o 39 . Na przyklad na r sunku \'l przewidzisc na podstawie stalvm charakterystyeznym relaejo~ Jakie 1~ s~o~trzegamy kwadraty dzieki obrazu. na dwa zwrocone ku sobie profile. na oqol bez speejalnego wysilku z naszej stronv. z e u k i e r u n k owany jest na w v o d r e b n i e n i e w o b r a z i e pewnych sensow nyc h e a I a sci. ze informacja a konturach oraz wszelkieh gwaftownych zrnianaeh ezy nieciaqlosciach roznvch eeeh obrazu zostaje jak gdyby wzmoeniona. np. sklada sie z bardzo wielu element6w pozostaiacvch w zloi:onych relacjach.eeilD~. Przyklady ror nyc h .. jaki wvlania sie z badan neurofizjologicznych. gdy w polu widzenia znajduje sie okreslonv przedmiot. Wszystko to wskazuje.detekcje ksztaltu.skladaja sie jedynie z barwnyeh plam pozbawionych wvrazrivch kontur6w? Na tego tvpu pytania szuka sie odpowiedzi w badaniach psyehologicznych.osciowy ehologow postaci. Tak np. Zgodnie z tymi danvrni mozna zalozvc. jak np: na r.0 . o tvrn. s. ze np.. 13. orrn orqentrscj) obrazu.a ~ ~ 0 bra z u.i!dzy elementami p . ze proces ten zaehodzi w wyniku aktvwnosci pojedynczyeh neuron6w (reagujqcych na coraz bardziej zlozone ksztaltv).g zre raz widzirnv waze. pomimo ze same te elementy' m zabe . Jakie spostrzegamy.h pOrl_li?dzy poszezeg61nymi element ow_ zachodzqlose] te rnaje wtaseiwosci. zaleznie ad tego. niemniej obecna wiedza dotvczaca organizacji kory wzrokowej wskazuje raczej. ·~· •• " ••• tle. 1979) Rys 12.SeU~k~e~. A jednak mimo to. jaki ksztalt spostrzegamy. ol6wek itp.ct.na figurfi) i tlo jest i tfo maze sie zmieniac. Obraz dzialania svsternu wzrokowego.0rganlzaeJ_l. wazna jest ie zachodzi ona nie I F I 9 u r Y z wan e p 0 s t a c . nie wvjasnia wielu zlozonvch zjawisk pereepcyjnych. inne slabiej..stawiono na rysunku badz pion owe. spostrzezenie kwadratu narvsowanego na jednolitym tie jest skutkiem pobudzenia szeregu kom6rek.a ~n: kt~ry przed. Zgodnie z koneepcjq Hubela i Wiesela (por.j ozlozente" obrazu wzrokoweqo na mn6stwo element6w rnajacvch rozne eechy.'. (Wedlug·. ze aktvwnosc calej sieci neuronalnej decyduje 0 tvrn. .~. Jedne z nieh reagujq sitniej. 21) nalezalobv przvpuszczac. Hamowanie oboezne zachodzacs na siatk6wce powoduje bowiem.e.<t ••••• 0 •• eo •••••••• A e ••• @O •• Oo. 0 S e I a m I z a s t a 1<. Jest rzecza charakterystyeznq zenta P as~c~~znl_e lub tez flgur~ na Jakims tie.. • ••••• 81!'!!1 ile9 ••••••• ••• 0 ••• 1lt··~@l ••• (!)8·~®~ •• ee •• ~ @e.~H' ••• •• e ••• f ' . n len IU 5 t a sun k ' e~c. a raz ••• •••••• ~ •• CflO. Wprawdzie rzeczvwiscie wy~ kryto (w dolnoskroniowej karze malpy) kom6rki reagujqce wybi6rczo na tak zrozone bodice jak twarz oraz dlori (Gross i wsp. W jaki jednak spos6b rnozernv ciqgle dostrzegac ten sam kwadrat. ze aktvvvnose korowyeh detektor6w cech stanowi podstawe wzrokowego rozpoznawania ksztalt6w.1I iI. Ten eat. czyli neurony odpowiadajqce tylko w6wczas.. Zauwazyli oni ze now~ny przez psvdy dostrzegamy r6inorodne abiekty r pat~z~my na ot~czajqcy nas swiat. Cawtaseiwosci cZfi)sci. Przyktady ilustrujqce te pr qp edstawi. ze s y s t e m wzrokowy dokonuje organizacji o b r a z u. Nawet w tym przypadku kr . Kaufman. Wiekszosc badaczy obeenie zgadza sie z twierdzeniem. Wiadomo rowniez. ••••• ee ••• oe •• c . ktore wybi6rezo reagujq na poszczeqolne elementy tego kwadratu. . spostrzegamy rozne ksztalty. Na poziomie kary nastepuje wiec jakby . kt6re surnuja informacje przesylane z neuron6w nizszeqo rzedu. . ktore decydujC) obrazu. takie jak linie (paski) a okreslonvm naehyleniu i szerokosci ezy katv.o~:~:::::~~ty. a wiec zarganiz~~al WI zrmv jako ulozons w linie poziame aspekt ~postrzegania szczeg61nie Sil~: . Mozernv to zaobserwowac nawet w przypadku pozornie bezsensownych obrazow . ktore . 1972). lam I czy cal ".obiektywnie rzecz biorac ~. gdy jest on uwiklany w bardziej zlozone tlo lub dlaczego w oqole dostrzegamy ksztaltv w obrazach. na detekeje jakich eeeh sa one nastawione. zostaje pobudzona bardzo duza liezba kom6rek. 1969) zakladal nawet. L. N iewiele jednak wiadomo. ze w m6zgu istniejq tzw. ze na poziomie kory wzrokowej znajduja sie kom6rki reagujqce wybi6rezo na okreslone cechy bodzca zwiazane z jego ksztattem.

zas prawo bliskosci na rysunku 14._lscifigury przedstawione] prawo zamknlf.. d" k t 'w W qtac 1 III cechv.::t:r CZYS.::~~~ (:~~an~~ kowa) . ze oglq_dany obraz jest wynikiem przesloniecia pewnych przedmiot6w przez inne (Coren. ' . punktow informacyjnych.l wa or anizac]i sforrnutowane przez dobrej posted t~. 1 ' . Przvjecie takiej lub innej hipotezy wptywa z kolei na spos6b. . C beda percepc~ ca~os~ elementy lezace bliiej sieble. 1 4 . . [aka uznamy w danym momencie za sluszna. •t .lcla przewi uje..z\/' 'Inforrnac'li (Attneave . czv malo.. Szczeg61nie interesujqce i sugestywne pod tym wzqledern sa rvsunki holenderskiego artvstv Eschnera (rys. poniewaz charaktervzuja sie one najwieksza redundancja (jedne elementy rnozna przewidziec na podstawie innyeh).l niezgodna z nastepnvmi informacjami. Nalezv jednak parnietac. f. [esli przedmiotu juz nie ma. przvpisac go do pewnej klasv przedmiotow znanych nam z uprzednich doswiadczeri. Zgo rue Z q . iz jednoczesnie doznajemy zludzenia. v.ztahu reprezentujq "~ . a nie Trudnosc . 1972).gwa ow . Identyfikacja nie jest jednak aktem prostvm.. ko svstern au' '.. hb qdzie zac 0 Z c. qdzie . . '" jui nie SqdZI. dni t koncepcja. (rvs. ze owe ksztaltv i figury to z reguiy konkretne przedmiotv otaczajaceqo nas swiata.c .' . I chociaz dzis nikt szko!'::> psychologll postaci maFI.. kontury subiektywne. wz tuz on lira.I' .zbior~ pozost~~ych ~Iemento:a'bry:" czyli pasujacv do figury. analizujqc ponownie inferrnacje zakodowana w trakcie jego trwania.. " ak to postuloweli ..Jesli hipoteza okaze sif. '. NajJatwiejsze w spostrzeganiu Sq figury regularne. sl<. 1 Arnolllt. Na oqol bowiem informacja a spostrzeqanvm przedmiocie nie jest pelna. poniew~z rvsunku 14 A wldzlmy ~I~nowe ~ ane sa elementy bardziej do siebie z odnie z orawem podoblenstwa gl upow. . 't . zachodzacvrn VII jednym rzucie uwagi.anYi:a brakui<lce cZf.. w rakich fragmentac 0 razu'k I' a'aman'lach oraz w miejscach. Dla jeqo zidentyfikowania mozg "stawia" hipoteze. zadanie percepcvr-.. zqodna z doswiadczeniern) interpretacje obrazu maze czasem prowadzi6 do spostrzegania takich ksztaltow. 15).!. Stawianie pevvnych hipotez urnozliwiajacvch sensownq (tj. 16). Jakie fizycznie w obrazienie istnieja. w jaki dany obraz jest spostrzegany ezy Jakie ksztaltv w nim wvrozniarnv. kolor tub oswietlenie zrnienia.) o o o o o o o 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 000 0 0 0 0 0 0 rzykfady ilustrujqce prawa organ/zacli po Rys. badz starej kobiety (rys. dop6ki w obrazie nie pojawi sie dostatecznie duzo informacji niezgodnych z przvjeta wersja. tj. . . sl}Y przyclqgbilia • [c . . Teze te najlepiej ilustruja figury dwuznaczne.. ze 41 .ze grupowane sa + @ 4- lID '1- @ t @ o o o 00 0 0 0 00 0 0 u .. . poniewaz w duzvrn stopniu determinuje on.. Zauwazmv. ~zy . co naprawde widzirnv. rnajace okreslone znaczenie oraz nazwe. ze w tvm samym obrazie dostrzegamy zupetnie rozne ksztatty. d aga dn' ruenia percer)c'li.two za~wazyc'hz. dany ksztalt zawiera wiele nego moze bye rozna w zaleznoscl ad tego. h d '1 7. d ie z kt6rym . kt6re zapewnia najwieksza redundancje. symetryczne.. kni cia sa czesto traktowane jako prawo Prawo kontynuacJI I prawo za~ . inie do elniane. W dotychczasowych rozwaianiach koncentrowalismv sie gt6wnie na analizie percepcyjnej ksztaltow oraz probowalisrnv okreslic zasady.")'I<ln'1 ciaglosc! jakiejs \!II .z. . ..' zeregi kropek i krzyzyk6w. wvsuwana jest nastepna. Na rysunku 17 dostrzegamy tzw.' steciowcow . -' . d . . wedJug Ict6rych obraz wzrokowy zawierajacv ogromnq liczbe r6:i. Moze sie zdarzvc. ktora nastepnie stars sie zweryfikowa6 przebiegajqc jeszeze raz wzrokiem po przedmiocie badz.' (. Prawa organizacji sformutowane przez postaciowcow zakladaja w gruncie rzeczy takie grupowanie element6w.g R k 14 B ilustru]e prawo dobre] kontvnuacp.. Proces stawiania i weryfikowania hipotez powtarza sie wielokrotnie az do momentu znalezienia najodpowiedniejszej. majqcych okreslorie cechy. Znany jest rysunek "moja zona ~ moja tesciowa". tj.norodnych element6w zostaje percepcyjnie zorganizowany w okreslons figury czy ksztaltv. Spostrzeqajac jakis ksztalt staramy sie na ogof i ide n t y f i k 0 wac go. W kt6rym rnozna dojrzec twarz bqdz mlodej. ze w mozgu IS ndle]El" spostllegania figul' na tie sa do eosteciowcv. zakladarnv bowiem. lecz najczesciej jest stawianiem i weryfikowaniem kolejnych hipotez. M6zg przvjawszv [edna hipoteze utrzymuje jq dop6ty. kt6rzy rozpatruja FI]3 'nformar'J'" zawarta Jest gfownie .' I«. Zauwaimy. N ieeo 111ne po ejscie 0Z n"I'. Jakie do nas docieraja. kt6re trzeba uwzqlednic W analizie. zgo n ~~~~~~:'ka~~~~~ elementu w obrazi. 1956). . zaleznie od hipotezy. Fakt ten jest bardzo istotny dla naszej percepcji. Z kole~ z tvrn klerunkl~m bedzie u~. baaacze. '.oopisowv. ich obserwacre otyczqce • dzis aktualne. P . c. ze w danym momencie tylko jedna z hipotez rnoze bye zaakceptowana i zgodnie z nia dokonuje sie orqanizacja percepcyjna obrazu. 14 D) ~.e jes~ ~~~es!~~~:~~e~.

Proces spostrzegania ksztaH6w jest modyfikowany przez roznorodns motywaeje ezy nastawienia.) przedmioty przestaniane znajduja sie dalej. w Jakim kontekscie si~ znajduja. Czlowiek gfodny np. szezeg61nie tatwo dostrzega w otaczajacvrn go swiecie te przedmioty. jakie sugestie ten kontekst narzuca. badaja pewne punkty. Julesz. Rysunek Eschers. Og61nie percepcje ksztaltu rnozna opisac jako aktywny proees przyporninajqcv rozwiqzywanie problem6w. kt6ra znajdowala si~ badz wsrod liczb. 1953). Kaufman. osoby badane okrestalv t~ figurlil badz jake 13. L1 konturv. (Wedlug: B.1. lecz. 43 4? . pomimo ze mamy do czynienia z plaskq kartka papieru. Niejednoznaczne ksztalty interpretowane sa roznie. Zaleznis od kontekstu. Bruner na przyklad pokazywal osobom badanym pewnq figur~. L. Subiektywne Rys.) Rys. Teuber. istotne dla rozpoznania danego ksztaltu. 15. (Wedlug: M.- 7 "I" . Oezy nie biadza bezladnie po oglqdanych obrazach. jak to obrazuje rysunek 6.. 1976. W procesie spostrzegania ksztaH6w bardzo wazna role odqrvwaja ruchy oczu. 16. badz jako litere B. czesciej niz inne. w kt6rym na podstawie aktualnych informacji wzrokowych oraz posiadanej wiedzy stawiane sa hipotezy dotyczqce znaczenia oqladanvch obraz6w .tlwv -- . Moja zona -. Rys 17. kt6re z kolei w duzvm stopniu determinujq kierunek nastepnvch ruch6w. 1979.) ~~. kt6re svqnalizuja jedzenie (Lazarus i wsp..hipotezy te zas z kolei wplywajq na nasze dalsze spostrzezenia. 1978. Zawartosc kolejnych fiksacji stanowi podstawe weryfikacji juz postawionych hipotez oraz umozliwia wvsunie eie nowvch. zaleinie od tego.moje tesciowe. badz wsrod liter. (Wedlug· L.

pomimo ze obraz na siatk6wce jest plash Jest to mozliwe dzieki wykorzystywaniu przv ocenie ghilbi wielu r6i. jest przesunietv poziomo w jednym ze stereogram6w w stosunku do drugiego. lnteresujace jest.nych inforrnaeji. 1 9). Zasadlil te i1ustruje rysunek 18. Moi. Wykazano ponadto. 0 .! me dwa okreqi.) Rys. 0 0 1 0 (1 . miedzv obrazami siatk6wkowymi duzvch Okrlil96w nie Jest zbyt duza.Jesli jednak kai. 1976. rozpoczvnelac ad tvch. flo rr .ill~o~d ~ g~(~lbi W codziennym zvciu spostrzegamy otaczajacv nas swiat jako tr6jwvmiarowy. 1979. Om6wimy je teraz kolejno. widzimy jedynie jednorodnq mozaike biafyeh i czarnych element6w. poniewaz w normalnych warunkach 45 . .) dna. 1 B 0 SOl 1 . Ciekawe stereogramy skonstruowaf B. . inne wvstepuja wylqcznie przy vvidzeniu binokularnym..niee te sa wykorzystywane do oceny gt(lbi. ze pewien ieh fragment np.enie gt~bi. gdy patrzymy dwojgiem oczu..ni sie za!edwie a 5 sek.liwe jest uzyskanie efektu stereoskopowego nawet w svtuacji... Podstawowym mechanizmem widzenia 9tlilbi jest stereopsja. 1 1 . Efekt ten by~ demonstrowany juz w 1838 r.nml @t1. powstajqce na siatk6wkach dwojga oczu. J ulesz (1964).o+~ o \) pr(Jwe oka _r: ~J 0 11 I 1 1 o lOY lllXBABAOl OIlIXAABAIO l11YBBABOl 1 II\) (J [\ 0 1 0 \ 1 [) 0 . .dy stereogram prezentujemy do innego aka.lbi w warunkach laboratoryjnych bada sie najczesciej przy uzvciu 1111 ~ane e~sperymentalne wskazuia. 18. ~o:-. za malvrn.o f0 . z tq jednak roznica..'. Dwa obrazv pary sa niem~1 identyczne. w ksztalcie kwadratu czy trojkata. natomiast obrazy krawedzi 'Niedra (duzv okraq) beda wzqledern siebie niece przesuniete Jesli niezgodnosc.Perf©®p(!. Takie parv obraz6w okreslane sa jako stereogramy. 1 B A U 1 1 B 0 1 0 0 A A 0 1 B . z kt6rymi mamy do czynienia jedynie wtedy. Skladaja sie one z losowo ulozonvch biafych i czarnvcn element6w (rys. Ta wlasciwosc jest wazna. Wheatstona. przesunietv fragment (kwadrat-trojkat) widzi sie jako lezacv w innej pfaszczyinie niz pozostafe czesci obrazu. . \N tej svtuacji obrazy siatk6wkowe dna wiadra (rnalv okrqg) bQdf!padac na odpowiadajq_ce sobie miejsea dwu siatk6wek. I 0 0 I 0 o· 1 . ze w tyC~.. nie sa identyczne. Wyobrazmy sobie. I 1 U 1 1 0 . leez jeden lezacv w przestrzeni z tvlu. Niekt6re z nich Sqdostepne [uz przy widzeniu jednoocznym. ~l 0 1 0 1 'I '(j '01 '0 [) 0 A 1 1 A 0 . v:varunkach spostrzegamy gt'ilbiEil. gdy jeden obraz z pary jest wiekszv o 15%.\. katowvch. Figurv Julesza L. Pettigrew. jak precyzyjny jest ten mechanizm oceny gl~bi. (Wedtug: J. Widzenie stereoskopowej 9. 0 (Wedlug: I 1 o 0 1 1 L. patrza one na otaczajqce nas przedmioty pod niece innym katem. Wskazuje to. W konsekwencji obrazy tych trojwvmiarowych przedmiot6w. Obrazy sietkowkowe wiadra widocznego od stronv denke.pomimo ze obraz vvidzi si~ juz podwojnie. 19. ze istnieje bardzo duza tolerancja w stosunku do roznicv wielkosci stereogram6w. Poniewai oczy sa rozdzielone w p}aszczyznie poziomej. kt6rych polozenie na siatk6wkach r6i.n®'. wynosi okolo 30 kqtowych. ze efekt stereoskopowy rnozna wywolac stOSUJqC obrazv.f. widzi SIt.L1 1.Ies!i patrzymy na nie oboma oczarni. przy kt6rej rnozna jeszcze uzvskac wrai. fiksujqc oczv na krzvzvku lezacvm w jego centrum. przy czym wielkosc przesuniecia odpowiada wielkosci dostrzeganej qlebi. przez C. Kaufman. R6i. G6rna granica przesuniecia obrazow. 0 0 1 1 0 \ 1 0 1 1 0 0 A a a 0 0 0 1 'I 8A A' B 1 0 ABA B I 1 0 1 0 0 I I B I () I) 0 0 I I I 0 0 I. ___ 10J 11 Rys. ze patrzymy na wiadro od strony aparatury umozliwiajqcej prezentacje nieco r6inych obraz6w do kazdeqo aka. D.

re sre W jasne swiatto. ' Sl(. 1972) (Wedlug: R. wvwolamv powidok przez wpatrywan . kt6re zachodzi w6wczas. 1967. Zostal on opisany w formie p raw a ktoregfosifo.1 ~ y ~ z n e j j est per c y POW a n V j a k 0 m a j q C Y s t a f q e II~ 0 s c n I e z a I e z n i e 0 d d y s tan s u.leszcze irma w s k a z 6 w k a 0 bee n q W sam y mob razie sq d e for mac j e per s p e k t y vv i c z n e.O~CI slatkowkowej jest wprost proporcjonalna do per~ypowanej odle~}osel tY~h przedmiot6w od obserwatora.na oceruac te 0 ~eglose [ako znaczrne rnruejsza (lttelson. obserwatora zmniejsza sie 0 polows. przy czym uezymy sie je wvkorzvstvwac dzieki doswiadczeniu. ze obraz przedrniotu podwaja swoje rozmiary. Wykazemy zaraz. a sam obraz nie zawiera zadne] wskaz6wki 0 odleqlosci. . na kt6re sif. 10 sarnej wre . Jak wiemy. stwierdzimy.~ przy tym.ae!a 0 wie. 20).. znajdujacv si{l w dalszej odleqlosci. gdy jeden przedmiot czesciowo zaslania drugi.lbi opartv jest na informacjaeh 0 stanie konwergencji oczu. interpretujemy go jako tor kolejowy. Ik ._} 0 bra z 6 w. stanowiace sygnal dla zmiany akomodaeji. gdy odleglosc tego przedmiotu od. rowniez binokularny rnechanizm widzenia gff. wistosct. ze takich wskaz6wek jest bardzo wiele. L. ze powidok pozornia zmienia swoje rozmiar~ k~ ~I .. Badania elektrofizjologiczne ostatnich lat dostarezyfy nieco informacji na temat sposobu. ze r6wnolegte linie oddalajqce sie od obserwatora tworza na siatk6wee obraz linii zblizajacvch sie do siebie (rvs.lbi przedstawianej rzeczv46 47 Rys.losc~ wlelkoscI._}bi(Barlow i wsp. lecz sa nieco przesuniete. a wiec gdy pada on na nieco rozne miejsca siatk6wki. a przedmioty blizsze~wi(.iajq. aby go osiaqnac. Zjawiska to mozna ob~rwowae w powidokach. Poggio i Poggio. . o dl e q le spraw. w jaki system nerwowy wykrywa niezqodnosci porniedzv obrazami powstajqcymi w dw6ch oczach i wvkorzvstujs jedo percepcji gf!. . R6wniei niewielkie rozrnvcie jednego obrazu nie zakloca stereopsji.l patrzy. pokazemy je z pewnej odlegtosci rue wtajemniczonej osobie okaze . zgodnie z kt6rym percypowana wielkosc przedmi _ tow 0 tej '. normalna karta musialabv byc potozona blizej.lkszy. . jaka trzeba pokonac. kt6rych pola reeepeyjne na siatk6wkaeh dwojga oezu nie odpowiadaja sobie dokfadnie.l.Kom6rki te rnozna traktowac jako korowe detektory gf{lbi. Pr~edmloty w~tora maJq niewielki rozmiar na siatk6~ee. .l w tej samej plaszczvznie (rys. Gregory. .Iesli wifi. jesli sa one odbierane jake nakladajace sie na siebie. leez prowadza ku odlegtemu horyzontowi. " . gdy dziecko spoqlada na interesujqey przedmiot. 1984). . aby uzyskae tak duzv obraz siatk6wkowy. Jesli np.oeeny wazny ~Ia wlel. lnny. 1951). W kcnsekwencll k a t konwergeneji sygnalizuje o k r e s l o n a o d l e q l o s c od p r zed m i 0 t 6 w. ze w ocenie gff. Wykazano eksperymentalnie. Na to bowle~. Zmiany perspektywiezne byly bardzo czesto wykorzystywane przez malarzy (zwlaszcza renesansu) do wvrazenia 9tf.lkos~i obrazow siatk6wkowych z dosw~adczenla wl~lkosei sta~owi . ze wvksztalca sifi) on we wczesnym dzieciristwie w drodze kojarzenia okresloneqo kata ustawienia OCZU. Taka svtuac]a zas zawsze ma miejsce przy oqlqdaruu obraz6w majacvch pewnq gfE. . ze rozmycie obrazu. L . Reaguj<! one jedynie w6wczas.. Perepektvwicznie znieksztalcony obraz szyn kolejowvch. .lbi opieramy sie jedynie na konwergeneji.h dwukrotnie wiekszvch od normalnych I.wrazenie przycmione ze p r zed m jot Y bar d l e k k o zamglonych. Ten zwiqzek.ze przedmiot a stalej vviel- wazna w s k a z 6w k e znaJduJ<!ce sre w duzej odleqlosc] od obser- SCI f. ze w korze wzrokowej istnieja kom6rki. Wladon. . malujac nam Wykorzystywali Je stosowah ani rowniez barwv. Okazalo sie.u zjawl~k sta. gdy okreslonv fragment obrazu pokrywa sie z: ich polami recepeyjnymi. Dlate~~ przedmiot6w 0 znanej Inforn. Berkeley sadzil. . 13).Juz Berkeley uwazal.obrazy na siatk6wkaeh rozrua sie wielkoscia z powodu zrueksztalcen perspektywieznych ezy oswietlenia. 20. Nawet plaskie figury znajdujace sif. Polegajq one na tvrn. z odleqloscia. Te sarna rnvsl wvraza niece l~aczeJ prawo Emmerta. 1959). jest jednoczesnie wykorzystywane do oeeny odleqlosci (Campbell i Wertheimer. s. na kt6rym szyny w rzeczvwistosci nie zblizaja sie do siebie. ze bedzie 0 iac te odlenlne . fakt. 17) jestesrnv sktonni interpretowac jako znajdujace sie w roznvch pfaszczyznach. wielkosci i odleqlosci przedmiot6w jest bardzo ~ere~peyjnych..Jesli ~ykonamy kartv do gry 0 rozmlar~c.bardzo o 0 die 9 I 0 ~ C I. ostre widzenie zapewnia wlasciwa akomodaeja soczewek (par.!e obraz podobny do przedstawionego na rysunku 20 pada na siatkowke._}bi{l. i n f a rmac j a 0 r 0 z m y c i u 0 bra z 6 w. lnna wskaz6wkq 0 gf{lbi jest n a k fad ani e s i E. Pod s taw {l do 0 e e n y 9 I {l b i m 0 z est a now i c n p. a nastepnrs przeniesiemy wzrok na odlegf sciane ezy ekran. . .

Dzieki tym powiazaniorn hamuleowym selektvwnosc reakeji kom6rek wzrasta. To proste doswiadczenie pokazuje. co umozliwia nam lepiej rozrozniac linie o podobnym nachvleniu. ze wl6kno nerwowe. kt6re uklad nerwowy analizu]e i interpretuje jako wynik okreslonvch relaeji przestrzennych miedzv przedmiotami (Gibson i in" 1959).zateznie od odleqlosci okranu. Przypomnijmy. \Nynikiem tego silniejszego hamowania jest zludzenie szarosci na skrzvzowaniacn bialych linii. jak i ruehem samych przedmiot6w. Blakernore'a (1973). Przedmioty dalsze (ooruszajace sie z obiektywnie ta sarna pr!?dkosciq) poruszaja sle na naszej siatkowce wolniej niz przedmioty bliskie. gdy ani obserwator. gdzie sasiaduja one z soba. i wiekszv. gdy go widzimy w poblizu. a ich badanie stanowito jedno z podstawowyeh zrode] informaeji dotvczacvch zasad funkcjonowania analizatora wzrokowego. 15). w korze wzrokowej istniejq kom6rki wybi6rczo reaqujace na linie 0 okreslonvrn nachyleniu. Carpentera i C. Jak stwierdzilisrnv w podrozdziale "Struktury i drogi wzrokowe". Wedlug R. podczas gdy wszystkie inne jedynie przez dwoch. poleqajace na tym. gdy ekran znajduje sie daie]. Istotnie wydaje sie. hamowanie oboczne polega na harnujacvrn wplywie kom6rki pobudzonej na inne kom6rki z nia sasiadujace (por. ze w miejscu. Przvkladv zludzen. Obserwujmy jednoczesnie. Jest mniejszy.ny jest nie tylko ruch. jednym z ubocznvch skutk6w dzialania hamowania obocznego w karze jest 49 . Etekt ten wynika z faktu. gdzie obszar ciemny Rys 21. A wiec nastepuje dostosowywanie sie subiektywnej wielkosci powidoku do pozornej jego odleqrosci.lesli np. jest hamowane co najmniej przez czterech swoieh sasiadow. s. sa przedstawione na rvsunku 23. Dotad omawialisrnv zasady percepcji gl~bi w warunkach statycznyeh. ani przedmioty w tr6jwymiarowej przestrzeni nie paruszaly sie. kt6re przewodzi pobudzenie z obszaru skrzvzowan bialvch pasm. ze sasiadu]e z obszarem jasnym. przedmioty za oknem przesuna si!? w lewo. zas blizsze w kierunku przeciwnvrn. Efektem dzialania hamowania obocznego na siatkowce jest zwiekszenie kontrastu rniedzv jasnymi i ciemnvmi plaszczyznami W okoliey. ktore. raz w lewc. sa wynikiem hamowania obocznego wvstepujaceqo na roznvch pietrach ukladu wzrokowego. popatrzymy na rysunek 21. przedmioty za oknem "przesunq sie" r6wniez w prawo. Spr6bujmy przeprowadzi6 nastapujace doswiadczenie: fiksujac wzrok na framudze okiennej i jednoczesnie trzvrnajac palec w niewielkiej odlegtosei od twarzy powoli przesuwajmy glow~ raz w prawo. ktore przypisuje si~ dzialaniu hamowania oboczneqo zachodzqeego VII korze wzrokowei. A wiec przemieszczanie si!? wzqledern siebie obrazow siatkawkowYCh przedmiot6w znajdujqcych sie w r6i. Takie detektory orientacji Sq polqczone z soba licznymi polaezeniami hamulcowymi. zobaczvrnv. Zludzenie to jest znane pod nazwa wsteqi Macha. . Okazuje sie. W efekcie powstaje zlozonv wzorzec roznvch ruch6w w roznvch kierunkach i 0 r6inej predkosci.nych odleqrosciach spowodowane jest zar6wno naszym wlasnym ruchem. a krawedz ciemnej bardziej czarna. krawedz jasnej plaszezyzny wydaje sie bardziej biala. jaki my sami wykonujemy. a nasz palec w prawo. kt6re w normalnych warunkach. natomiast nasz palec "wykona" pozorny rueh w przeclwnym kieru nku. Dzialaniem hamowariia obocznego porniedzv neuronami siatk6wki rnozna r6wniei: wyjasni6 zludzenie Hermana. Okaze sie. jak i przedmioty pozostaja w nieustannym ruchu. gdy spostrzegamy typowe dla naszego otoczenia bodice. Istnieje szereg zludzeri wzrokowych. Wai. ze z {u d z e~ n i a w y n i k a j C\ z me e han i z m 6 w d z i a I ani a s y s t emu p e yc e p e y j neg 0. ze jesti przesuniemy glow!? w prawo. Wstf/ga Macha Raine zludzenia wzrokowe znane byly od bardzo dawna. 1975). ze zalei:nie od kierunku ruchu naszego ciala ezy glowy przedmioty dalsze od plaszezyzny fiksacji przesuwaja sie w jednym kierunku. Efekt ten nosi nazwe paralaksy ruchowej i jest wykorzystywany do oceny gl~bi (Johansson. umoiliwiajq Ie p s z q per c e p e i e: czasami jednak rnoqa prowadzic do z Iud nyc h d 0 z nan. Przy zmianie pozycji glowy w lewo. ze na skrzvzowaniach bialvch pas6w widocznych na rysunku 22 pojawiaja sie ciernne plarnki. tzn. ze w z 9 I ~ d n y rue h przedmiot6w na siatk6wce jest rainy w zaleznosci od i c hod leg los c i 0 d 0 b s e r w a tor a. jak sie wydaje. teez rowniez ruch przedmiot6w. jak i nasz wyeic19ni~ty paleo. jak zmieniajq SWq wzgl~dnq pozvcie zar6wno przedmioty widoczne za oknem. W rzeczvwistosci jednak zar6wno ludzie.

t.l efekt nastepczv w zakresie percepcji ruchu. ta. vera A B Rys. Gdy paski zostana zatrzymane. Olatego tez na rysunku 24 A g6ma pozioma kreska. to. ktora lezy blizej.Inne ztudzenia wzrokowe wynikajq z prawa stalosci oceny wielkosci. pok6j ten daje dokladnie taki sam obraz siatk6wkowy jak normalny pok6j prostokatnv. Jest to skrzynia rnajqca wielkosc zwvkleqo pokoju. to w rzeczvwistosci dalszy musi bye wiekszv. Przypuszcza sie. przvnajmniej VII pewnyrn stopniu.biale paski poruszajace sie w jednym kierunku. sa w rzeczvwistosci. przedmioty lezace dale] daja na siatk6wce mniejszy obraz niz przedmioty 0 tej same] rzeczywistej wielkosci. ze przvkladv zludzeri pokazane na rysunku 23 mozna wvjasruc wlasnie jako skutek takiego percepcyjnego znieksztatcenia katow. Podobnie hamowaniem obocznym w korze wvjasnia siE. Gregory wvkonal wiele interesujacvch doswiadczen. Blaksmore.Jesli zas obrazy przedmiot6w lezacvch w r6Znej odleqlosci od obserwatora sa na siatkowce takie same. Zludzenie Ponzo. takich jakie przedstawiono na _rysunku 24. ezyli widzimy)e jako nieco wieksze nil.wany Jest ukl~d: obraz-siatk6wka. ze wzqledu na dodatkowe informacje a tie. poruszaja sie one w prze~ ciwnym kierunku. Informacja a tie wspolzawodniczy z intorrnacja 0 samej figurze. Na prawie stalosci spostrzezeri oparl R. wydaje sie wi!?ksza nil. 23 ZJudzenia ze znieksztaJceniem kqtow. 22. (Wedlug: 1973. ze zludzenie to wynlka z hamowan obocznych wvstepujacvch miedzv detektorarni roznvch kierunk6~ ruchow Efekt ten rnozna wvwolac jedynie wtedy. W przypadku figury toru kolejowego wskaz6wki 0 pozornej gl~bi rnoqa stanowic podstawe do wlaczenia sie mechanizmu oceny wielkosci zaleznej od odleqlosci. Po usunieciu tla i umieszczeniu swiscacvcn modeli w ciernnosci wydajq sie one tr6jwymiarowe. Gregory (1971) swoja teorie wvjasniajaca szereg zludzeri. B. leez 0 niezwyktych proporcjach (rvs. lecz cata plaszczvzne (np. jest spostrzegany jako plash Mechanizmy prowadzace do spostrzegania zludzeri ksztaltuja si{l. Carpenter i C. Ztudzenie Millera. cymi sie paskami. poniewaz patrzac na nie widzimy nie tvlko je same. Zgodnie z zasadami perspektywy. . na kt6rej sie one znajdujq. 25). gdy sledzirnv wzroklem za poruszaja- z: przypomina dalszy element toru kolejowego. w drodze doswiadczeri. Rys. Wedtug Gregory'ego ztudne figury wyglC)dajC) plasko. gdy stymul0. Subiektywnie jednak dzieki dzialaniu prawa stalosci beda one spostrzegane jako takie same. 24 A. Po pierwsze. obserwatorowi wydaje sie. pomimo ze przedmiot.) R M. lezace blize]. 50 51 . starat sie on wvjasnic dlaczego ztudne figury zawierajace ceehy perspektywiczne wygl'ldajC) plasko. Ciekawym przvkladern wpfywu uprzed nieh doswiadczen na spostrzezenia jest znieksztakony pok6j Arnesa. kt6ra A Rvs. rnimo ze ich percepcja podporzqdkowana jest prawu stalosci wielkosci. i nie wvstepuje on. ktore pozwoli+y na rozwianie pewnych watpliwosci zwiazanvcn z jego teoria. a katv rozwarte sa lekko rue docenl~ne: Wydaje sie. kartki). Jak wiemy. ze kqty ostre sa subiektvwnie przeeeniane. pomimo ze z punktu widzenia obrazu na siatkowce nic sie nie zmienilo. S. Efekt ten wvstepuje po dtugotrwalym wpatrywaniu sie w czarno. Ztudzenie Hermene.

ze j e s lip r z e z p e wi e n okres po urodzeniu. L. nie sa ani w stanie nazvwac ezy rozrozniac przedrniot6w jedynie na podstawie doznan wzrokowych.l normalnego spostrzegania. Wydaje sie. czlowiek lub z w i e r z e rna w j a k i s s p o s o b z n i e k s z t a l c o n v lub zmieniony d o p l v w b o d z c o w. Szczeg61nie wazne znaezenie dla prawidlowego rozwoju zdolnosci percepeyjnyeh ma okres wczesnego dziecinstwa W ostatnich latach przeprowadzono szereg badan wvkazujacvch. ii czlowiek ma niezwvkle wvmiarv. aby nadac mu sens. lch swiat jest niemal pozbawiony per~ spektvwv. kt6ry po operaeji sadzil. jakimi sie otaczaja. kt6re znajduja sie w odleqlvrn rogu. ze m6zg nie rejestruje tylko biernie informacji dostarezonej przez zmvslv. bowiem wszystkie przedmioty. kt6rzy we wezesnym dzieciristwie bvli niewidomi z powodu kataraktv. \NUpiyw dO$wiadc:len~(ffi o !meal percepcj. WO'i:Il"Okow~ punkl obs er wocji Rys. ubiorze. Nawet pola orza nie w linii prostej. 1971. ze paejenei po operaeji kataraktv maja duze trudnosci w oeenie odleqlosci i wielkosci przedmiot6w.Iesli jednak w pokoju Amesa znajduje sie osoba dobrze znana obserwatorowi. ze ludzie ci nie doznaja tyeh zludzeri wzrokowych. jest on sklonny przvjac raczej te drugq hipoteze za prawdziwa. poniewaz wszystkie twarze ludzkie wydawaly sie jej podobne. 26.ldnej poprawnosci dzialania aparatu optycznego. maja ksztaltv koliste lub oble. l. Pok6j Amesa.Jesli przyjrzymy sie uwaznie rysunkowi 26. ze pok6j ma niezwvklv ksztalt. rnaJil.Jesf jednak urniescic w nim przedmioty lub osoby. . leez w spos6b aktywny stawia hipotezy dotvczace widzianyeh przedmiot6w na podstawie wiedzy nabytej w uprzednich doswiadczeniach.o st?wia on wypuklych lit:r rzucajacvch cienie. przedmioty codziennego uzvtku. Cienie liter moqe bye spostrzeqene jako tr6jwymiarowe literv. pomimo wzglr. kt6rej przywr6eono wzrok w Polsce. ktore w normalnych warunkaeh usprawniaja nasza per cepcje. maz czy zona.ogromne trudnosci w nauczeniu sir. L. ze te. ze w rzsczvwistcsci wcale nie przed- Rys. ie sa one efektem dzialania roznvch mechanizm6w. 1971). 1971. "okres k r v t v c z n v".) Kilkakrotnie juz podkreslalismv. Gregory. a niekt6rzy z nich nigdy tej zdolnosci nie osiqgajq w pelni (Valvo. spostrzegane sa jako duzo mniejsza. Okazuje sie. Interesujqcy przvklad wptywu doswiadczenia na doznania wzrokowe stanowia badania przeprowadzone na ludziach poehodzacvch z plemienia Zulus6w. Nawet jednak wtedy. okaze sie. 1988).udzis ci. Opisywano np. Dramatyczne SC} przezyeia Iudzi. ze zludzenia nie sq czvms jednorodnvrn (Grabovvska. W opisie tyeh przypadk6w czesto podkresla si(l. a po operacji "odzyskali" wzrok. . Podsumowujac moiemy stwierdzic. (Wedlug: R. . ze moze przez okno znajdujqce sie na wvsokosci 10m bezpieczne opuscic sie na ziernie. kt6re w naszej eywilizacji wiqzq sie z widzeniem perspaktywy. tzw. przypadek paejenta. Ziudzenia stanowia rowniez dobry przvklad dla wykazania. . 25. drzwi. ezasami jednak moqa prowadzic do fatszywych doznari wzrokowvch.) Tak tez jest spostrzegany przez obserwatora. ze w rok po operaeji rozpoznawala ludzi po kolorze wlosow. Poczatkowo tacy pacjenei zamiast przedmiot6w widza zupelnie nieostre. rozmyte plamy. dostrzezernv. 53 52 .Jestesmv tak przyzwyezajeni do pokoj6w prostokatnvch. tuszv i qlosie. (Wedlug: R. niz to. gdy ostrosc wzroku sie poprawia. Takie Sq ich ehaty. leez tylko same eienie. ze pereepeja wyrnaga wvjscia poza ramy aktualnie dostepnvch informaeji i opareia na wiedzy zdobytej dzieki uprzednim doswiadczeniorn. Hipotezv te wybiegajq nieraz poza informacje dostepne bezposrednio w obrazie. Gregory. Paejentka. podawala. lecz wykonujq zakrzywione bruzdy. 1\116zg wiec tworzy elementy nieobecne w obrazie. ze przyjmujemy raezej to. np. o d b i j a s i e to w spos6b nieodwraealny na rn o z l i w o s c i a c h percepeyj nych w d a ls z y m z y c i u.

Potrafia oni natomiast po dluqirn treningu zupelnie dobrze rozpoznawac przedmioty poznane uprzednio dotykiem. l.udzie ci w znacznym stopniu w procesie "uczenia sie widzenia" opieraja sie na zdobytym wczesniej doswiadczeniu. Obecnie podkresla si~, ze dla pozytywnego rokowania co do rnozliwosci poprawnego widzenia niezwykle wazne jest. zebv operaeja odbyfa sie jak najwczesniej, Uwaza sis, i.e n a j i s t o t n i e j s z e znaczenie d~a prawidtowego rozwoju widzenia u c z l o w i e k a map} pie r w s z e t r z y I a t a i. y cia. W badaniach na zwierzetach. najczesciej kotach, przebvwajacvch od urodzenia w ciernnosci, stwierdzono rowniez zaburzenia widzenia, zwlaszcza gdy deprywacja rniala miejsce w okresie krytycznym, trwajacvrn kilka tygodni. Najwieksze trudnosci pojawiajq sie u tych zwierzat we wszystkich czvnnosciach wymagajqcych koordynacji okoruchowej i w czvnnosciach. gdzie konieczna jest ocena g+!;!bi,jak np. chodzenie po drabinie, skakanie itp. Oprocz opisanych efekt6w hshawioralnych, r6wniei: i czvnnosc bioelektryczna kom6rek nerwowych zostaje zaburzona i-co gorsze ~ obserwuje sie rowniez pewne nieodwracalne zmiany degeneracyjne, gf6wnie w siatk6wce i cialku kolankowatym becznym. Przypadki wrodzonej badz nabytej we wczesnym dzieciristwie zacmv stanowia bardzo powai:ne zaburzenie aparatu wzrokowego i zdarzajq sie na szczescie dose rzadko. Okazuje sie jednak, ze rowniez i rnniej powai:ne, lecz znacznie czestsze. zaburzenia wzroku, jak np. zez, moqa r6wniei: prowadzic do nieodwracalnych skutk6w dla percepcji wzrokowej, W przypadkach zeza obraz pad a na siatkowke jednego oka w zupelnie innym miejscu niz na siatkowke drugiego oka. Powoduje to podw6jne widzenie. W tej svtuacji m6zg wyttumia obraz z jednego oka, co prowadzi do niedowidzenia tym okiem. Nejczesciej niedowidzenie to dotyczy tylko pewnego obszaru siatk6wki, np. obszaru plamki zoltej oka zezujaceqo. W konsekwencji tego stanu rzeczy ulega zaburzeniu przede wszystkim widzenie dwuoczne, a wiec i widzenie gtr,1bi. Rzecz jasna, ludzie ci radza sobie opierajac sie na innych wskaz6wkach dotvczacvch odleqlosci. jak wielkosc przedmiot6w, szvbkosc przesuwania sie ich po siatk6wce przy ruchach gfowy itp, W pewnych przypadkach, [esli nawet uda si,? doprowadzic do prawidtowego polozenia oczu. niekt6rych skutk6w tego zaburzenia nie da sie juz cotnac. I tu znowu okazuje sie, ze niezwykle wazna sprawa dla mozliwosci wyleczenia zeza jest ok res, w kt6rym sie on pojawil. i czas jego trwania. Najtrudniejsze Sq przvpadki zeza od urodzen ia, kt6rego leezen iem zajeto sif;ldopiero po trzecirn roku zvcia. Badania na zwierzetach, u kt6rych we wczesnym okresie zycia wywolvwano zez, wykazaty, ze u zwierzat takich wiekszosc neuron6w korowych ma polaczenia tylko z jednym lub drugim okiem, lecz bardzo ni8wiele jest takich, kt6re otrzymujfl informacje z obu ocw jednoczesnie (Hubel i Wiesel, 1965). Uposledzenie to dotyczy zwtaszcza kom6rek, kt6re opisywalismy jako 54

detektory glQbi (por. s. 21)" Cz» podobne prawidlowosci wvstepuja u ludzi, trudno jest zbadac elektrofizjologicznie. Pewne wyniki eksperyment6w psychologicznych potwierdzajq teze. ze w wyniku zeza zaburzeniu ulegajq przede wszystkim kom6rki rnajace wejscie z obu oczu. a wiec kom6rki binokularne. W eksperymentaeh tvch badano transfer tzw. efektu nachvlenia. Polega on na tym, ze jesli oko adaptuje silil przez jakis czas do czarno-bialych pask6w 0 okreslonvm nachyleniu i po pewnym czasie pokai:e sie osobie badanej pasek pionowy, bedzie go ona oceniala jako naehylony w przeciwnym kierunku niz naehylenie pask6w adaptacvjnvch. Stwierdzono, ze efekt ten rnozna uzvskac r6wniei: w6wczas, gdy adaptuje sie jedno oko, a pasek testowy eksponuje sie do drugiego. Transfer "efektu nachylenia" z jednego oka do drugiego przypisuje sie aktvwnosci binokularnych neuronow korowych. Jesli wiec zez powoduje uposledzenie tvch neuron6w, mozna sie spodziewac, ze zaburzeniu ulegnie rowniez transfer "efektu nacnvlenia". Hzeczvwiscie, ludzie. kt6rzy we wczesnym dzieciristwie przebyli zez. wykazujij znacznie rnniejszv stopien transferu nlz ludzie z normalnie rozwijajqcym sir,1wzrokiem (Ware, Mitchell, 1974). Na podstawie tych danych rnozna sadzic, ze w okresie pierwszvch trzech lat zvcia uklad wzrokowy podlega dojrzewaniu, a zdeformowane doznania wzrokowe mogq prowadzic do nieodwracalnych skutkow. Raz uksztaltowanv system wzrokowy nie jest jednak sztvwna struktura, kt6ra przy statym uktadzie bodzcow zawsze wytwarza ten sam efekt percepcyjny. S y s t e m w z r 0 k 0 W Y d o r 0 s t ego c z tow i e k a pot r a f i "d 0 p as o w a c s i e" do cafkowicie z rn i e n i o n e j. sztucznej s tv rn uI a c j i, k 0 r y g U j fI c j q t a k, a by z gad z a t a s i!;l z inn y mid 0z nan i ami. Przeprowadzono szereg eksperyment6w, w kt6rych osobom badanym zakladano na oczy urzadzenia znieksztalcajace widziany obraz. Najbardziej mane sa doswiadczenia przeprowadzone w Innsbrucku, w kto rych osoby badane (najczesciej jeden z eksperymentator6w) nosily przez wiele dni okulary z ukfadami optycznymi obracajqcymi obraz do gory nogami (Kohler, 1964). Pierwsze doznan ia percepcyjne byty dramatycznew swiecie widzianym do gory nogami badani ci nie mogli poruszac sie bez asekuracji, a pr6by dosieqniecia przedmiot6w koriczvlv sie niepawodzeniem. W ciaqu zaledwie kilku dni nastepowala jednak ogromna zmiana. Osoby te zaczvnalv poruszac sir,1 znacznie swobodniej. podejmowaty udane pr6by jazdy na rowerze, a nawet na nartach. Otaczajqce przedmioty zaczelv przvbierac normalny wyglfld i polozenie. Ciekawe, ze przestawienie sir,1na "nowy spos6b widzenia" przychodzito szezeg61nie latwo w przypadku obraz6w, kt6rych interpretacja bvla uzalezniona od innych dodatkowych informacji dotykowych ezy grawitacyjnych. Na przvklad. swieca zdawala sie stac do g6ry nogami, dop6ki ]ej nie zapalono w6wezas przybierata normalny wyglqd, a ptomien pali} si!;! do g6ry. Og6ln;e stwierdzono, i.e catkowita adaptacja do sztucznej stymulacji moze zachodzic w bardzo szybkim czasie, pod warunkiem i:e osoba badana moze swobodnie poruszac
>-

55

sie W otoczeniu. lnteresujace jest, 18 po zdjeciu aparatow optvcznvch swiat znowu spostrzeqanv byt do g6ry nogami, a ludzie jako "Ghodz<!cypo suficie gfow</ w d61". Po pewnym, zwykle dose kr6tkim, czasie efekt ten znikal. W innym eksperymencie z kolei osoby badane nosily prvzrnatv. kt6re jak gdyby "przesuwa~y" przedmioty w przestrzeni, znieksztalcajac ponadto obraz tak, ze linie proste wydawaly sie krzvwe. a relacje wielkosci zmienione. .Jesli patrzv siE;lprzez taki prvzrnat, to zaleznie od kierunku patrzenia (w lewo lub w prawo) uzvskuje sie inn<!deforrnacje obrazu. Na przvklad, ten sam przedmiot wydaje sie cienki przy patrzeniu w jednym kierunku, a szeroki w drugim. I w tvrn przypadku zaiedwie po 10 dniach uzyskiwano pelna adaptacje - przedrnioty zaczelv wyglqdac norrnalnie, a osoby badane kierowalv sie ku przedmiotorn we wlasciwvm kierunku. Po zdjeciu pryzmat6w, podobnie jak poprzednio, wvstepowal etekt nastepczv, tym razern poleqajacv na tym, ze linie proste wvkrzvwialv sie w przeciwnych kierunkach, a przedmioty znajdowaty sie nie na swoich miejscach. Obserwowano przy tvrn ciekawe zjawisko, nazwane svtuacvinvm efektem nastepczvm. 016i zalei:nie od kierunku patrzenia (w lewo lub w prawo), pomimo ze obraz padal zawsze na te sarna, centralna czesc siatkowki, deformacja obrazu byla inna, tak jak gdyby osoba badana tym razem nosila pryzmaty dokladnie przeciwne do noszonvch uprzednio. Dalsze badania wykazaty, ie adaptacja jest rnozliwa tylko wowczas. gdy osoba poddana eksperymentowi maze swobodnie poruszac sie w otoczeniu i obserwowac konsekwencje swoich ruch6w, a wiE;lcgdy zachodzi wsp6tdzialanie pomiedzv systemami wzrokowym, ruchowym i dotykowym.

nalv sie na oglqdanym przedmiocie; 2) duze ruchy skokowe oraz ruchy podazania ustawiajace obraz przedmiot6w W centralnym potu najostrzejszego widzenia oraz 3) drobne ruchy oczu wvstepujqcs nawet podczas fiksacji vvzroku. Widzenie barw opiera sie na dzialaniu trzech typ6w receptor6w siatk6wkowych, z kt6rych kazdv jest najbardziej wrazliwv na swiatlo 0 okreslonej dluqosci tal. Sygnafy z receptor6w siatk6wkowych przesvlane sa do kolejnych struktur ukladu wzrokowego, w kt6rych znajdujq sie kom6rki reagujqce pobudzeniem lub hamowaniem na rozne dluqosci fal swietlnvch. Analiza spektrum swiatla odbitego od danej powierzchni nie wvstarczv jednak by ocenic jej barwe. Aby to osiqgnqe system nerwowy dokonuje oceny ztozonvch relacji miedzv swiatlami odbitymi od si.jsiadujqcych ze soba powierzchni. Ruch przedmiot6w jest oceniany za pomoca dw6ch system6w. Pierwszy dziala wtedy, gdy oczv pozostaja nieruchome, a obraz przesuwa sie po siatk6wce, drug i zas--- gdy DCZy poruszajq sie sledzac ruchomy przedmiot. Rozpoznawanie ksztaltow odbywa Sl!? w oparciu 0 aktvwnosc neuron6w stanowiqcych detektory poszczeg61nych cech obrazu. Neurany te znajduja si~ na roznvch pietrach ukladu wzrokowego i powiqzane Sit zlozona siecia polaczeri. Aktvwnosc calej takiej sieci decyduje a tym, jaki ksztah spostrzegamy. Percepcja ksztaltu jest aktywnym procesem, VI! kt6rym na podstawie a~tualnych informacji wzrokowych oraz posiadanej wiedzy stawiane sa hipotszv dotvczacs znaczenia oglqdanych obraz6w. Hipotezy te z kolei wplvwaja na dalsze spostrzezenia. Percepcja gtf.)bi zachodzi na podstawie szeregu wskaz6wek, takich jak: przesuniecls abram na siatk6wkach dwojga oczu (stereopsja), kat konwergencji oczu, rozmycie obrazu, nakladanie sie obraz6w blizszvch na dalsze, vvielkosc obraz6w siatk6wkowych znanych przedmiot6w, deformacje perspektywiczne, wzgl~dny ruch przedmiot6w po siatk6wce. W pewnych warunkach dostrzegamy w obrazie to, co oblek tvwnie rzecz biorac w nim nie istnieje. Zludzenia wzrokowe wvnikaja z mechanizm6w dzialania svsternu percepcyjnego, kt6re w normalnych warunkach umozliwiajq lepszq percepcje. .Jezeli przez pewien okres po urodzeniu, tzw. okres krvtvcznv, cztowiek rna oqraniczonv lub zmieniony doplvw bodic6w, odbija sie to w spos6b nieodwracalny na mozliwosciach percepcyjnych w dalszym zvciu. System wZfOi<OWY jest niezvvykle plastyczny. Fa+szyweobrazy powstajace podczas noszenia znieksztalcajqcych gogli sa korygovvane tak, aby zgadzaty sit? z innymi doznaniami i wisdza 0 otaczajqcym swieoio.

Promienie swietlne, po przejsciu przez uklad optyczny oka, docieraja do siatk6wki stanowiace] cienka plvtke zlozona z kom6rek nerwowych oraz swlatloczutvch receptor6w - czopk6w i precikow. Czopki dzialaja W swietie dziennym i urnozliwiaja widzenie barw. Praciki dzialaja przy slabvm oswietleniu i pozwalaja jedynie na dostrzeganie odcieni szarosci, Sygnaty nerwowe sa przekazywane z kom6rek zwojowych siatk6wki poprzez cialko kolankowate boczne oraz wzg6rki czworacze g6rne do kory potvlicznej i do innych okolic korv m6zgowej. Na wszvstkich pietrach ukladu wzrokowego dziala hamowanie oboczne, powodujace wyostrzenie wszelkich zmian i nieciaqlosci w obrazie. Wf6kna nerwowe krzvzujq sie po drodze tak, ze w efekcie lewa p61kula m6zgowa odbiera sygnaty z prawej potowy obrazu, zas prawa p6tkula z lewei pofowy obrazu. Obszar centralny siatk6wki ma szczeg61nie dUlij reprezentacjE;lw korze. Kora zawiera kom6rki wyspecjalizowane w odbiorze pewnych each bodica wzrokollllego, takich jak: jego riachylenie, barwa, gl~bia czy ruch. Oczy, badaj<!c przedmioty otoczenia, wykonujq szereg ruch6w. S", to: 1) ruchy konwergencyjne ustawiajqce oczy tak, aby ich osie optyczne przeci-

Podstaw*? fal diwi~kowych stanowiq drgania powietrza polegaj<jce na zmieniaj<jcym si~ periodycznie zagE;!szczeniu fozrzedzeniu jego cZitsteczek. i D wi Iil k i, kt6re mozna przedstawiC za pomOCq prostej sinusoidy, nazy-

z

56

57

wane sa c z y sty mit 0 n ami. Nawet najbardziej zlozone dzwieki r_noz~~ scharakteryzowac jako mieszanine czystych ton6w 0 rozne] cZfi)~totllw~SCI i amplitudzie. W nl'ljprostszym przypadku dzwiek zlozonv sklada sre z dwoc.h czvstvch tonow, tak jak to przedstawiono na rysun~u 27. ~ z ~ s tot 11w 0 sed w i ~ k u oznacza liczbe drqan na sekunde I decyd~Je ~,w y ~ ok 0 sci sty s zan y c h p r z e z n as d z w i ~ k 0 w. CZF;stotllwosc wyraza sie w hercach (Hz). Amplituda zas odnosisie do stopnla. p r z amieszczenia c z a s t e c z e k powietrza i jest zwrazana Z .Int:~-. s y w n o s c i il d z w i fil k u. Miaril intensvwnosci dzwieku jest ~ajcz~sclej poziorn cisnienia akustycznego wvrazonv w jednostkach logarytmlcznych ~ decybelach (d B). przv czym a dB oznacza cisnienie akustvczne tonu 1000 Hz na poziomie progu wraztiwosci sluchowej. Sub i e ~ t y W n y m odpowiednikiem intensywno sci d z vv i e k u jest jego q l o-

z

pochodzi z ekspervmentow. w ktorvch stosuje sie dose proste dzwieki (najczesciej czyste tony) 0 scisle kontrolowanych parametrach. Badania te prowadzi sie badz przy uzvciu stuchawek emitujqcych dzwieki wprost do uszu badanego, badz w specjalnie budowanych do tego celu komorach bezpogfosowych, tj. pomieszczeniach, kt6rych scianv pochfaniajq dzwieki.

Struktury i drrogi sluchowe
Ucho sktadasie z trzech czesci ~ ucha zewnetrzneqo. srodkowego i wewnetrzneqo. Mafi.owina uszna wraz z kanafem prowadzacvrn w gfqb czaszki stanowi u c h 0 z e w n filt r z 11 e. Sluzv uno do przenoszen ia sygna16w dzwiekowvch do blonv bebenkowej. kt6ra oddziela ucho zewnetrzne od ucha srodkoweqo. U c has rod k 0 w e zawiera trzy rnalerikie kosteczki: mloteczek, kowadetko i strzerniaczko, Polaczone sa one z soba w taki spos6b, ze tworza skomplikowany ukfad dzwiqni. Mfoteczek przyczepiony jest do bfony bebenkowe], zas strzemiaczko do blonv pokrvwajacej okienko owalne znajdujqce sie porniedzv uchem srodkowvrn a wvpelnionvm plvnem uchem wewnetrznvrn. Ucho srodkowe, podobnie jak ucho zewnetrzne, wypefnione jest powietrzem atmosferycznym. Wyr6wnanie cisnienia z obu stron blonv bebankowej nastepuje poprzez trabke Eustachiusza, kt6ra polaczona jest z qardlern i otwiera sie w trakcie przelvkania, .. Fala d z w l e k o w a o d d z i a l u j a c na b l o n e b e b e n k o w a powoduje jej ruchy 0 c z e s t o t l i w o s c i odpowiadajqcej c z '? s tot I i w 0 sci f a I i, nat 0 m i a s t w i elk 0 sew y c h y len i a
< ..•••

s n o s C.
01 " "- .....

,I
b)

...

/

~

" \ \

I 2f

I
/

I

'...

I
/

I

c)

sumo

Rys. 27. Diwir;;k rtoionv docieroiscv do acne stsno wi sume dw6ch czvstvch cZf!stotliwosci. (Wed!ug: J. R Pierce IE. E. David, 1867.)

tonow

0

rozne]

Dzwieki z otoczenia rnaja na ogot charakter znacznie bardziej zlozonv niz fale przedstawione na rysunku 27 Nawet pojedyncza n~t~ zagra~a. na skrzypcach zawiera tony 0 bardzo wielu roznvch cZfilstotllwosclach ..Dzwl~kl docierajace do naszych uszu Sq jeszcze hardzie] s~ompl!kowane ruz te, ktore S<,! wytwarzane przez drqajace przedmiot~. UlegajCj one bow~em wielokrotnemu odbiciu od rozmaitych przedmlotow. Poniewaz badanie mechanizrnow percepcji ztozonych naturalnych dzwifilk6~, styszanych w naturalnym otoczeniu, jest bardzo trudne, to tez wifilkszosc IfIfOrmaCJI na temat sluchu

Rys. 28. Budowa uche. (Wedlug: E. R. Hilgard, 1967.)

58

Jak zaznaczvlismv wvzej. stanowiqce receptory dzwiekow. st . Oba przewody kornunikuja z soba u wierzcholka slirnaka. M ozna sre 0 V .zluzowanie" cisnienia plvnu. Fala cisnienia powstajaca u podstawy slirnaka wedruje wzdluz kanalu przedsionka. odzone nie tylko przez uc h sro 0 ". Wzrost intensvwnosci dzwieku powoduje zwiekszenie zar6wno obszaru. hlone przykrywkowq. ze przy bardzo slabvch dZVlli~kach ampiltu?? drgan any l y. S lim a k to spiralnie zwinietv karial przedziel()ny na dwa pietra . Przy niskich czestotliwosciach bardzo duzv odcinek blony ulega przemieszczeniom. Dr 9 ani a ply nus lim a k a w y w 0 I u j q rue h V f a lowe b f on y pod s taw n e j (rvs. kanaty polkoliste i sllrnak. bebenkowel moze . muje sie. przeno"zone prz t n qlos kt6ry styszymy sarru. Czesc wszsza jest bardziej sztywna niz czesc szersza. falowanie blony podstawnej nastepuje gl6wnie VII jej odcinku poczatkowvrn (blisko okienka owalnego). ki za b urzone. posrednictwem o ez ucho srodkowe. '( . 1967. U podstawy przewodu przedsionkowego znajduje sie okienko owalne. 1972).' d miliardowq czesc centymetra. kl n a 5 t '? P n I Calv ten system jest nl8ZWY e o do u c haw e w n fil t r z n 8 9 o. es 1 j b d' zsz ch struk.ltrznego.przew6d bebenkowv (sehody bebenka) i lezacv powvzej przew6d przedsionkowy (sehody przedsionka) (rvs. Kiedv mowimv c Y P . Przew6d przedsionkowy oddzielony jest od przewodu bebankowego czesciowo blaszka kostna. bl b b k wa 20~krotnie wif. W rezul- czaszki. jak j amplitudy drqan blonv podstawnej.lSC dolna przewodu slirnakoweqo stanowi blona podstawna oddzielajaca go od przewodu bebenka. 'I' f k jonu'e one poplawnl8 P. . Hiiqard. 29). D r 9 ani s tee z k i u a blednikiern kostnvrn. sfuchaj<i. obuozic do drgania blonv okienka owalnego wvstarczajE[ Je~nak. . rzv j'ednoczesnym oslabieniu . Rys. .. Przekr6j oS ims a. natomiast drgania 0 niskiej czestotliwosci wywolujq najsilniejsze falowanie koricoweqo fragrnentu blonv. Wyr6znia sie trzy czesci ueha vvewnetrznego pelniace niece inna role: przedsionek. CZf. . 29. . z (Bekesy. Hy uktad kanal6w w kosciach U c howe w n Q t r z n e obermure law norzaa Corti ego (zauwai kom6rki wtosowate} poastawowc li k (Wedlug: E R. Obszar drqan blonv podstawnej przy roznvch czestotliwosciach dzwiekow jest roznv. 30 A). r .lkowe sa przew t . natomiast przy wysokieh czestotiiwosciach obszar ten jest znacznie mniejszy i rnozna go dose precyzyjnie okreslic. a nastepnie zawraca kanalem bebenka w kierunku ucha srodkoweqo. slimak zas wchodzi IN sklad aparatu sluchowego. . Oczvwiscie najsilniej pobudzone zostaja receptory znajdujqce sie w obszarze najsilniejszych drqari blony podstawnej. powodujac na koniec drgania blony okienka okrqglego. tym b l i z s z a c Z Ii! s C b ton y pod s taw n ej u leg a n a j w i ~k s z y m p r z e m i es z c zen i 0 m. .lstotliwoscl.' k notvczv to zw aszcz . wewnqtrz ktoreqo znajduje sie wvpelniony ptynem blednik bfoniasty. jak 1 przenoszone za . . q Z w~ Y d' .c 1 dolegliwosci zlokalizowana jest e u z ie a I i.1 srednicv atomu wodor~. poniewaz uciskaja one znajdujaca sie nad nimi tzw.) Nona 61 . rOZn1 przewodnictwa ~ostnego: St~d nasz IN as \ m tatwo przekonac. a tal 0 n iskiej cZf. ktorv w przeciwieristwie do powietrza jest niescisliwv. kosteczki ucha srodkoweqo przenosza drgania do slirnaka. Gdy blona okienka owalnego drga z wvsoka czestotliwoscia. . Dwie pierwsze struktury naleza do zrnvslu r6wnowagi. .wynoslc zaledwie je a~~mplituda drgar'i blonv okienka tj. . przew6d bebanka zas koriczv sie okienkiem okraqlvrn.lkszy ad nacisku powletrza na one ? en 0..' Przewodnictwo kostne wvkorzvs uje '.. Ruchy b l o n v p o ds t a w n e j p o w o d u j a p o d r a z n i e n l e wypustek r z e s k o w v c h kom6rek reeeptorowych narzad u Cor tie go. czu . zwany przewodn. . defekt dotyczy bqdi ueha wewnE. ze Jes I un . .r . . Tak niewielkie owalnego jest J8szcze 100 razv rnruejsza .ietwa powle~z~l~g'~d~~~Y~~~:I~ie:i i przewodnictwo kostne jest IN uchu srodkowym. Fale dzwlE. horych Przvj. st okolo ki k alne a nastepnie na plyn ucha wewnf. Ponadto nacisk wywlerany P _. si~ do dlagnozowanla c .zd~~I~y~::i~~ieUJ~~: ~~:dkOWegO na ciecza. Na blonie podstawnej rniesci sie n a r z q_ d Cor tie 9 0 zawierajacv kom6rki rzeskowe. . Slana podstawna jest najwezsza VI! rejonie okienka owalnego i rozszerza sie ku szczytowi. a czesciowo bloniastym przewodem slirnakowym. Istnienie okienka okraqleqo urnczliwia jak gdyby . " z s iewamy.c sie od tego ktorv SfySZq mru. zeby P niescisliwq .l. okolo 0. slyszymy zarowno ZWI!? I tur nerwowych.' bl g we Stwierdzono. rowniez mieszczacvm sie przy podstawie slimaka. Rysunek 30 B pokazuje miejsca najsilniejszych ruch6w blonv podstawnej przv dzialaniu dzwiekow 0 roznej czestotliwosci. rownlez przez czasz f. dkowe lecz . Y' t 'my magnetofonowej.. wlasnego gt05U odtwarzanego z ~s '.b Ion y S q b ton y 0 d pow I a z k0 C has rod k 0. 1m w v z s z a c z e s t o t l i w o s c d z w i e k o w.. e p r zen 0 s Z 0 n e p r z e ._ltrznego je olen 0 ow. da amp lit d f drgar'i elementy uch~ wewn~trzneg~~.

kai d Badania elektrofizjologiczne wl6kien slimako. na kt6re dane wl6kno reaguje....~ ~/_ "'0 .-~----. L..~ .. tj. kt6re Sqprzekazywane przez wt6kna nerwowe do wvzszvch pieter ukladu sluehoweg~. r6zneJ Rys. Gulick.' \ 16DOH?. •. / ' ~-_-::"' . W sumie okolo 2/3 wI6kien ulega skrzvi:owaniu Iaczec lewe ucho gt6wnie z prawa p6lkulq..~ ~~ 20 ..- B..... Kazda kom6rka receptorowa Z kolei tqczy sre z kilkoma wloknarni. Pajedyncze wf6kno unarwra badz je~nC}.. _c~- "'10 ad stn~emiQczko 2... od intensvwnosci i czestortiwosci dzwieku.. a prawe z lewq..---. ze aZ._ 200Hz ___ B 25 Hz ---:'~- ~. --. Dzialaja one gt6wnie hamujqca na kom6rk~ rzeskowe Przyp. . gt6wnie 0 czestotliwosci nizszej od czestotliwosci..." .c--_·'----··... ~ .. (Wedlug: W. Rys.' ... na kt6rq jest one "nastawione" (Gulick. Stac dragi prowadza juz bezposrednio do kory sluchowej (pole 41. { .. jadra oliwki znajdujace sie w rdzeniu przedluzonvm. . Schematyczny ~~/ CZ~5 totl iwos /_-~ c ....8 z nich jest najbardziej wrazliwe (czvli reaquje z ma~symalnCj ozestotliwoscia) na okreslona cz~stotliwosc dzwiekow . podczas m6wienia .e~no. .- 5 . '\ '.--~~~--.Jqdra te charakteryzujq sie ton 0 top 0 W q o r 9 ani z a e j a..____l_ . jqdra slimak owe. wzg6rki czworaczs dolne oraz jadro wzg6rza. Kaufman. . 1971).~'" ~.. C~~stotllwosc impulsacji we wt6knie zmienia sie r6wnlez w zal..-Odleglo5c ..wlokna w cz~SCI 'I' k . Ponadto przy wzroscie intensywnosCI dzwlE.uszcz~ SH~.~ '" o. 1971.. u~lesz~~ony w tzw: wrzecionku slirnaka kostneqo. Sima owej 'f . Receptory narzadu Cortiego unerwione sa prze~ krotkie wtokna kom6rek dwubiegunowych. k6w Miejsca najsi/niejszych przemieszczen blony przv zts sntu zw!~ cz~stotliwosci. N -: .. d' .. .. Jak wynika z tego kr6tkiego opisu. informacja sluchowa ad narzadu Cortiego do kory sluchowej p r z e k a z y wan a j est p r z e z wi e I e j q d e r pod k 0 row y c h. 31). --- --800 H:.3gi bocznej mieszczqce sie w strukturze zwanej mostem..--- '---~-'--'-'- obraz czostottiwosci reakeji wl6kna sluehowego w zeteznosc. ... 1979. znajdujqcej sie w placie skroniowym (rys. . charakterystycznej dla n iego. kt6re tworzq zw6j spiralny. Reakcja kazdeqo wl6kna jest jednak nadal najsiln iejsza przy tej same].(Tasakl.. _____L..-. -:::__c___ 10 ~. . . d .) tacie pewnych biochemicznych proces6w w podraznionvch kom6rkach rzeskowvch powstaja wytadowa nia elektryczne. Dzwieki 0 wisksze] intensvwnosci wywolujq wiec reakcje wieksze] liczby wt6kien. okreslone ich fragmenty reagujq na okreslone czestotliwosci dzwiekow. jqdra wstf..~ 0° ~v . .wych wvkazuja. nie jest cafkiem jasns. Poczawszv od paziomu jader oliwki poszezeg61ne stacje przekaznikowe otrzvmuja informacje z obu uszu. ~e ich funkcja polega na zapobieganiu ogfuszenlu przez bardzo silne dzwiek] oraz wydumianiu sygnal6w 0 dzwiiilkach wytwarzanych przez nas samych... Drogi prowadzqce od dwojga uszu krzvzuja siiil na roznvch pietrach. _... .- 50Hz :~ 100 Hz __ . przechodzi ona jeszcze przez szereg stacji przekainikowych. .. Kom6rki zwoj6w spiralnych wvsvlala swoje dluqie .0 I mm I 30 ~I 0 / -~ CZ~5tOt!IWOSC "tym"""--..) .. zwane cialkiem kolankowatym przvsrodkowvm. np..lkow zakres Zanim informacja sfuchowa dotrze do kory m6zgowej.. . .. 5). (Wedlug: L... Najwai:niejsze z nich to wvrnienione jui.. ' ki Poza wloknami aferentnymi. z m~yml zmvslami.. przekazujqcymi sygnaty w qore. " "_h_ - R' "0 . komor I receptorowe unerwione sa rowniez przez wt6kna eferentne (zstepuiace). '\ 30 ~ o . .. Niekt6re wt6kna sluchowe prowadza rowniez do rnozdzku... znacznie sie poszerza (rvs. 63 62 ..... czestotliwosci dzwieku. Howniez polaczenia porniedzv roznvrni pietrarni dragi sluchowej maja charakter uporzadkowanv. nerwu VIII do [ader slimakowvch w rdzeniu przedluzonym. . Droga sfuchowa jest bardzo skomplikowana w porowna~lu. . ""...czestotl iwosci... zgodny z czestottiwoscla dzwiek6w. 19~~). Na ile to uporzqdkowanie wiaze sie z okreslonvrni miejscami pobudzenia kom6rek receptorowych blony podstawne]... 42 i 22 wedtug Brodmanna).sci o~ rntensvwnosci dzwi~k6w...L... 30 A Ruch» fa/owe blony podstewnei wywolane tonem 200 Hz. 31..badz wiele kom6rek receptorowych. .

przv kt6rych dany neuron jeszcze odpowiada. Znaleziono {Vlfhltefl. g6rna. Proste roznlcowanle 64 3 "-. ~o. kt6re specvficzn!e reagujq na stosunkowo zlozone bodice. podobnle !ak we wzroku. ktore charal<teryzulCl sre brakiern wyraznego upo- wvsokosci dzwiekow natomiast rnoze zachodzic nawet po obustronnych uszkedzeniach kory sluchowe] (Goldberg i Neff.fwuQI(ow 8adania dotvczace percepcji dzwiekow 0 roznej czestotliwosci i intensvwnosci zmierzaly. dolna grantea cz~StOtllwoSCI. Czlowiek rna maksymalnq wrazliwosc na dzwieki 0 czestotliwosci 1000 . . czy kom6rki danego fragmentu korv maja pobudzeruowe wejscie Z obu uszu czy tez sa pobudzane jedynie przez stvmulacje ucha kontralateralnego (tj.P. a wi€ilCGoral mniejsz£! r6Znic~ w ich intensywnosci jestesmy z rzaokowenle. ktorvm uszkadza~o rozne strukturv mozqowe. Na rysunku 32 przedstawiono przvblizona intensvwnosc r6inych znanych dzwiekow. Wraz ze wzrostem intensvwnosci dzwieku (przy statej cz~stotliwosci) rozr6i:nianie dzwi~k6w staje si~ GOral lepsze..yto jednak rowniez i takie pola.1 wy. kt6ra jest wyrazniejsza i bardziej stala. a przy malvch nieca mniejszy. Przecietnie przyjmuje sie. Kora stuchowa. a kom6rki odpowiadajqce na wysokie cZl2stotliwosci z czescia pocz<ttkowq. szum. 1978). Poziom cisnienia akustycznego tonu 100 Hz musi bye 0 okolo 40 dB wyzszy niz tonu 1000 Hz. ktore wywolujq wrazenia dzwiekowe. VIi doswiadczeniach na zwierzetach. nil. Wprawdzie pojedyncze neurony korowe reaquja na okre~lony z~kr~s czestotllwosci. ze komorki jader podkorowvch raaqujace na nlski~ cZlilstotliwosci maja polaczeriia z najdalsza czescia blonv podstawnel. Percepcja cz. wykazano. wvwolujacvch wrazenia stuchowe. Temu uporzqdkowaniu pod ~zgl~dem wvsokosci dzwiekow towarzvszv jeszcze inny typ. dla tych czestotliwosci wykazuje tel. neurony charakteryzujq sie coraz wezszvm zakresem czestotliwosci.uporz<!dko~anla. Wyk. do okreslenia prog6w slyszenia. lstnieja r6wniez takie neurony. Pwogi siyszlflrnia A b s a I u t n e pro 9 i slvszenia wyznacza sie okreslajac najnizszv poziom cisnienia i czestotliwosc fal akustycznych. 1965} np. Przy duzvch intensvwnosciach dzwiekow maze on bye nieco wiekszv. wywolujq b61 i magq prowadzic nawet do uszkodzenia aparatu siuchowego. 1971). z drugiej zas do ustalenia relaeji porniedzv subiektvwna qlosnoscia i wvsokoscia dzwiekow a ich obiektywnq intansvwnosciq i czestotliwoscia.. wvzwalaja ruchy oczu i gtowy w reakcji na bodziec stuchowv.sychologia og6lna ' 65 . Kora m6zgowa odgrywa rowniez wazna rol€ilw lokalizacji dzwiekow. Oszacowania dotvcza rowniez 96rnej granicy intensvwnosci i czestotliwosci dzwiekow.t u c h ~w y c hop e w n e j z m i e n nos ciVIl c z a S I e.b f. Dzwieki 0 bardzo duzej intensvwnosci . aby osiqgn<}e wartosc progowq slyszenia (Gulick. lezy porniedzv 20 a 20 000 Hz. ze uszkodzenie tych jader powoduje zaburzenia w r6Znicowa~lu wysokosci diwi~k6w towarzvszv jeszcze inny typ uporzqdkowania. aby w czasie jego trwania mozliwe bvlo poruszanie gfow<!. ktore reagowaty jadvnie na nar~stanle czestotliwoscl VII czasie. ze jadra te peln iq r6wnie. zwlaszcza gdy dzwiek trwa zbyt krotko.stotliwosci i intensywll1losci d:. .ich re~kcJ. rip. Stosunkowo mala wrazliwosc ueha na dzwieki 0 niskiej czestotliwosci ma swoje uzasadnienie w koniecznosci wvtlurniania dzwiekow pochodzqcych z naszego arganizmu. 1962). zmienia sie wraz z czestotliwoscia dzwiekow. w korze komorki. niemniej krytycznym czynnikiern dla silv. . . zalezny w prawidtowej oeenie kierunku. Ten typ . badania z ostatnich lat wykazaly istruerue szeregu taklch p61.) ton 0 top 0 W q 0 r 9 ani z a c j a. z jednej strony. takich jak szmer przeplywajqcej krwi ezy bicie serca. do kt6rego ucha najpierw doclera dzwiek (Rose i in" 1966). Zar6wno powvzej. ze a k t y VII nos IS k 0 r V J est n I e z. a hamowane przez ipsilateraln<! stymulacj~ (Middlebrooks i wsp. Przypuszcza sie.l dna d 1a pop raw neg 0 r 6 z n i G 0 wan i a z I0 zan y c h VII Z 0 reo \~. ze niekt6re neurony jader oliwki o~az wzgorf~ow czworaczyeh reaquja zaleznie ad tego. zale!-ny od tego.eld I Evan~. s.: . na ~t?re reaquja nawet przy znacznych zmianach natszenia dzwieku (Katsuki I rn. a nie na jej zmniejszanie sie (w zakresie tego sa~eg? przedzialu czestothwosci). Absolutny pr6g intensvwnosci jest zmienny i rnoze bye roznv w roznvch dniach nawet u tej samej osobv. [aka role w sluchu pelni tak rozbudowany system jader podkorowych.3330 Hz tj. podobn ie jak na nizszvch pietrach. Wykazano. 1961). Absolutny pr6g intensvwnosci. Wynika to z dzialania mechanizmu hamowa~ia oboczneqo. W badaniach interesowano sie rowniez tvrn. W rniare przechodzenia na coraz wyzszy poziom ukladu s~uchowego. w ktorvch mozna wvroznic podob~q orcantzacie.Og61nie zaklada sie. zwany progiem wrazliwosci sluchowe]. ze zakres czestotliwosci fal akustycznych. jaka najmniejsza roznica w intensvwnosci i czestotliwosci dzwiekow rnoze zostac zauwazona przez czlowieka..z wazna role w r6znychodruchach zwiqzanyeh ze sluchem. charaktervzule Slfi.nadto. w wiekszvm stopniu zalezy od intensywnosci.powvzej 140 dB. np. jak i ponizej tego zakresu wrazliwosc spada. Z badan na zwierz~ta~h wiadomo. Ciqgle jeszcze dalecy jestesmv od zrozumienia.u~orzaokowenle jest prostopadlv w stosunku do pop~ze~nl~go. ~ jaki~g? nadch~d~q d w i ~k i. pr6g najnizszv. a rue reaguJq na czyste tony. Wyznaczono wiec pro 9 i r 6 z n icy.daje sre raczej zmiennosc tej czestotliwosci w czasie. podobnie jak jqdra podkorowe. lezaceqo po przeeiwnej stronie gtowy).

co najmniej 10 ms IUb. gdy subiektywnie jeden wydaje sie dwa razy glosniejszy ad drugiego. nie jest taki sam. Dla tonu 15000 Hz wynosi . w kt6rym osoby badane miaty za zadanie ustawic intensvwnosc dzwiekow 0 roznej czestotliwosci na takim poziornie. aby czsstotliwosc drugiego tonu ustawila na takim poziomie. Na rysunku 33 przedstawiono wyniki eksperymentu. musi zawierac co najmniej 6 pelnvch cykli. Dla wszystkich cZEi!stotliwoscipr6g rozrucv rnaleje w rmare wzrostu intensvwnosci dzwieku c 66 67 . przy kt6rym bedzie on wvdawac sie dwukrotnie nizszv niz pierwszy ton. przv ezym tony 0 czestottiwosci ze srednieqo zakresu skali (okolo 2500 Hz) w najmniejszym stopniu podlegajq tym wptywom.x 0 60 rozrnowo cichObiezny samoch6d 00 pr7.Juz roznica miedzv dwoma tonami. Oszacowano. musi on trwac odpowiednio dlugo. 1979).ich zdaniem . Dzwieki trwajace kr6cej niz 200 ms rnusza rniec wieksza intensvwnosc.dzwieki te mialy te sarna qlosnosc co ton 1000 Hz. Na wielkosc progu intensvwnosci wpfywa rowniez czestotl iwosc dzwieku. jesli ich cz~stotliwosc rniesci sie w zakresie 100 ~2000 Hz..co . I znowu ocenia sie. Podobnie jak w przypadku wvsokosci dzwiekow. Subiektywna w v s o k o s c d z w i e k u zalezv rowniez w pewnvrn stopniu od jego in ten s y w nos c i. jak i spadku cz~stotliwosci. rowniez i dla gtosnosci probuje sie okreslic psychologicznq skale. Obniza sie ona zar6wno przy wzroscie. Okazuje sie. Jak widac. ze skala wvsokosci nie calkiem odpowiada skali czestotliwosci. a tony 0 wysokiej czestotliwosci coraz wvzsza w rniare jak wzrasta ich intensvwnosc (Stevens. Sub i e k t y w n e poe z u c i e 9 to s nos c i w pewnej mierze zalezv r6wniei od c z e s t o t l i w o s c i d z w i e k u. jaka jest relacja porniedzv subiektvwna wvsokosciq a obiektvwna czestotliwoscia dzwiekow. ze osobie badanej prezentuje sie kolejno po dwa tony i prosi jq. Na]lepsza jest rozrozn ialnose dzwiekow 0 czestorliwosci okolo 2500 Hz. G t 0 s nos c to sub i e k t Yw n Y asp e k t do z nan stu c how Yc h. wvnoszaca okolo 3 Hz. poziom cisnienia akustycznego dzwiekow 0 rozne] czestotliwosci. dluzej trwajqcyrn dzwiekiern. ze dla dzwiekow 0 mate] intensvwnosci potrzebny jest stosunkowo maly przvrost cisnienia akustycznego. 1967. kt6re subiektywnie wydajq sie r6wnie gtosne. zebv ich gtosnose bvla por6wnywalna z innym. Stwierdzono. 1935). . lntensywnosc tonu 1000 Hz zmieniono. Hilgard. Skate wvsokosci wyznacza sie w ten spos6b. W wielu badaniach pr6bowano ustalic. tzn. kt6ry rnozna traktowac jako 0 d pow i e d n i kin ten s y w nos c i d w i ~k u.•. ze przecietnie cztowiek potrafi odroznic az 1200 roznych cz~stotliwosci. Natori1iast dla dzwiekow 0 duzej intensvwnosci te przvrostv mUSZqbye znacznie vvieksze. Natezenic roznvch diwif. Pr6g roznicv czestotliwosci wzrasta jednak gwattownie dla wysokich czestotliwosci.!k6w neturetnvch. R6inica ta jest stosunkowa mala dta dzwiekow 0 sredniej czestotliwoscl i vvieksza dla dzwiekow 0 niskiej i wysokiej czestotliwosci (Kaufman.3 Vl .ai: 180 ~z (Wever i Wedell. Aby mozna byto ocenic wvsokosc dzwieku. Natomiast tony 0 niskiej czestotliwosci wydajq si~ coraz nizsze..160 c samalot odrzutowy z dopo\aczern Wysolkosc i g~osl!1lUlsc dtwi{t1k6w Wy s 0 k 0 S c to subiektywny aspekt doznari sluchowych.) w stanie zauwazvc. kt6ry w przvblizeniu odpowiada czestotliwosci dzwieku. 140 120 grzrnot silnik samolotowy 100 halo pociog fabryczno nadziernny n.o c-. . 1941). QJ . .~n . moze zostac zauwazona. tj. Dzwieki bardziej skomptikowane wydajq sifi! gfosniejsze. (Wedlug: Ec R. 32. . o TI 80 swider r ucbtwo pneu rna!yczny ut. zebv wvwolac efekt zdwojonej qlosnosci. aby . tony okreslane jako dwukrotnie nizsze nie rnusza charaktervzowac sie dwukrotnie mniejsza czestotliwoscia Rozbieznosci te nie sa jednak duze. jak r6i:niq sie tony pod wzqledem ich obiektywnej intensvwnoscl. w przypadku bardzo niskich ton6w.eci~!ne biuro z 20 przeci~tne mte svknrue sz e pt o pr6g stysz otno sci Rys..

w sumie czestotliwosc salw w nerwie slirnakowvrn bedzie odpowiadata 600 Hz..' . "<.) 1reoriekodowania cz~stotliwosci i intensywnosci diwiQkow Pierwsze teorie dotyczq_ce percepcji sluchowej.. Teorie klasyczne musialy zostac odrzucone jako niezgodne z nowvrni danymi.. ..wn~ zawiera poprzeczns wlokna 0 rozne] dluqosci.--<.. .. W latach 20 naszego stulecia G... ze ten typ kodowania zachodzi dla dzwiekow 0 czestotliwosci od 300 do 5000 Hz.. ktora. c - -. Ponlewaz jednak salwy impuls6w wysytane sCIna zmians raz przez jeden.. sformutowane w drugiej polowie XIX wieku.-_ _ .:->" £ 1. Poniewaz maksymalna cZIiJstotliwosc wvtadowari kom6rek nerwowych nie przekracza 300 . 1979. sformutowat teorie._ 100 1000 10 ODD Cz~stOtliWDSC Rys. utrzymala jednak zasade miejsca (Bekesy. zakladala.. Podobnie rnozna sobie wvobrazic istnienie nawet kilku zespol6w kom6rek wytadowujq_cyeh sie na zrniane... Na przyklad w wypadku tonu 600 Hz wvladowac sie mogq dwa zespoty neuronow.. ./ o t· _ L__ ~.400 Hz. ze blona podstawna jest wprawiana w ruch falowy na skutek zmian cisnienia pfynu ucha wewnetrznego.. amplitudq I ksztaltern (zlozonoscia) fal diwiliJkowych. 20t 20 . \ .w przypadku niskich dzwiekow najsilniej drga odcinek szczvtowy blonv. ." ./ / / V· ...'. ... gdy ich subie~tywna glasnost: byla r6wna glosnosci tonu 1000 Hz. . Jak pamietarnv. Poriom cisnienie akustycznego tonow 0 rozne] cZfjstotliwo(. .L. kt6rej autorem bvl Helmholtz... odrzucajq_c zasade rezonansu Helmholtza (wt6kna na blonie nie sa napiete).. 1949) ujmuje percepcje sluchowa w spos6b szerszv. ze dzwieki zlozone pobudzaja Wiele roznych rezonator6w.e~o aparatu stuchowego."/ .)stOtIIWOSClq. 60 ._l k 6 w z w i <I z ana jest z miejscem pobudzenia receptor6w btony pods t a w n e j. Teoria Bekesego dotyczy jedynie sposobu kodowania czestotliwosci dzwiekow. 1.... opierajac SIIiJ badana niach slimaka. Og61na liczba impuls6w w ciq_gu sekundy nadal reprezentuje intensvwnosc... Zalozvl on. " . adekwatnie do roznvch CZliJstotliwosei zawartych w danym dzwieku..:". gdy trzymamy go za jeden bok i pr6bujemy go wvtrzepsc.. Impulsy te jednak nie wvstepuja synchronicznie w salwach.'.c~..-.~". . Najnizsze czestotliwosci dzwiekow sa odwzorowywane przez czestotliwosc impulsacji we wt6knach slirnakowvch. ze blona podsta. Svnchronicznosc ta jest jednak zachowana nie przez pojedyncze neurony. przy wysokich dzwiekach blona podstawna drga na stosunkowo niewielkim odcinku. raz przez drugi zesp61 kom6rek. 120 . ". Teoria ta zakladala. 60 '[ " -. Miejsce najsilniejszych przemieszczer'i blonv zmienia sie wraz z czestotliwoscia dzwiekow . / 100 \ \ 80 -o -. jak i zasade czestotliwosci.__.. zaleznvm od czestotliwosci dzwiliJku.. Teoria ta w wiekszvm stopniu uwzqlednia nowe dane elektrofizjologiczne dotvczace wytadowan wlokien sllmakowvcn przy stymulacji dzwiekarni 0 roznej czestotliwosci i intensvwnosci. ' lkowi d '1 Tworca teorii czestotliwosci byt Rutheford. I\llemnlej jednak pewne zawarte w nich idee znalazlv sw6j nowy wyraz we wspolczesnych teoriach.. dzwiek] 0 wvzsze] czestotliwosci nie moqa juz wywolywae svnchroniczrwch z nimi wyladowar'i pojedynezych neuron6w.. Wzrost intensvwnosci dzwieku powoduje wzrost liczby wi6kien aktywnych w kazdej salwie. Wedtug teorii Bekesego. .. . Nowsza teoria Wevera (Wever. von Bekesy.0 -- /' <._-. ezyli z czestotliwoscia 300 Hz. '-. Wt6kna te rnialv dZlat~~ jak rezonatory. Obie Z omawianych teorii wyjasniajq_ wiele fakt6w z zakresu funkcjo- z 68 69 . __ L .-._! s tot I i w 0 sci d w i !. umozliwiajac dose precyzyjne kodowanie czestotliwosci dzwieku. ze dzialaia one przy roznvch zakresach dzwiekow. . _ . 1928).. Stosowano kilka pozlomow IntensywnoSCI tonu 1000 Hz.0- ~ .oJe1 dluqosci. natomiast nerwy "wibrujq_" zgodnie z cZt.od s. Dzwieki 0 wieksze] intensvwnosci wvwoluja aktvwnosc wieksze] liezby wl6kien.. ze kazdv dzwiek wywotuje aktywnos~ cal. i n for mac j a 0 c z !. uzyskiwanymi w badaniaeh nad ukladem slucnowvrn.. 1 (. nosza nazwe teorii miejsca i teorii czestotliwoscl Teoria miejsca. Kazdv z nich bedzie wysytal impulsy zgodne z czestotliwoscia co drugiego cyklu fali.... podejmujq_c rowniez zagadnienie kodowania intensywnosci.. (Wedlug: L. przv czym nasilenie drqan miato zalozec od intensyw~osci ~~WIIiJku.. 33. Kaufman. Helmholtz przypuszczal.. drqajqc przy rozne] czestotliwosci dzwieku zaleznie.\ \.. W swojej teorii Wever uwzqlednil zar6wno zasade miejsca. Wever przypuszczal... zakladajac. wywolanych drganiami blonv okienka owalnego. a wiec wzrost og61nej liczbv impuls6w w ciaqu sekundy. ktorv cat OWICle 0 rzuci teorie miejsca.odcinek podstawny. Fala powstajaca u podstawy blonv wedruje ku jej szczytowi w spos6b podobny do falowania koca. lecz przez ich zespolv.... '... a w przypadku wysokich ~. Dla czesrotliwosci dzwiekow powvzej 5000 Hz obowiq_zuje zasada kodowania zgodna z miejscem maksymalnego pobudzenia receptor6w blony podstawnej.

.~ w nor~alnych warunkach stale paruszamy glowq.okolo 4000 Hz. s~o~oduJq zrruan w tych dzwiekach. ze niekt6re z nich. a po drugie ( co ma nawet wiC?ksze znaczenie). dzieki czemu precyzja lokalizacji dzwi~ku jest bardzo duza.Jedna z najstarszych skal jest pentatonika po~stala w Chinach kilka tvsiecv lat temu. Ponadta skomplikowany ksztalt muszli usznych powoduje. L.lpst~o interwat6w tworzy skafr. Ocena kierulllik. z kierunku pokrywajqcego si~ z iiniq nosa (naprzeciwko) i z kierunku doktadnie nad czy pod gfowq.ej tego zrodla.. R 6 z n ice w c z a s i e doc i era n i a s y 9 nat 6 w dod w 0 j 9 a us z u s tan oW i q pod s taw E.le w jednym uchu Iatwo rnoqa bye zsynchronizowane czasawo z talarni w druqirn.c~ la~oratoryjnych. Zdolnosc te rnaja juz noworodkl. Gulick (1971) podaje. To podobieristwo wynika z faktu. 1971).nowania analizatora sluchowego. Zadna z nich nie wvjasnia jednak wszystkich znanych zjawisk. wyt~arzane np.nice w czasie naplywania dzwiekow do dwajga uszu nie magq bye wykarzystywane.skfadowych oraz roznq ich zrniennosc w czasie.": ma dwukrotnie wYZSZq czestotliwosc niz drugi. e j 1 500 Hz).. " Zakre. Stanowi ana do dzis podstawlil wlelu melodii lud6w Azji. jak I czasu op6znienia stymulacji jednego ucha w stosunku do drugiego. cvwilizacji europejskiej jest skala diatoniczna. Olatego bez trudu po:rafrmy odr6znic.zas ~ogq nawet przekraczac zakres sfyszenia. na fortepianie i na skrzypcach nawet wowczas. niemniej jednak roznice te sCjw pewien spos6b zachowane w reakc]i ukfadu nerwowego. z faktem.ta~OWlq one wielokrotnosc czestotliwosci tonu podstawowego: okresla Sl~ je jako harmoniczne. Dzwieki naszego otoczenia maja na ogof znaczrue bardziej zfozony charakter. W zwiazku z tym zarniast dwoch d~wllilkow slyszymy jeden. c~ ~CZ~wlscle p. wvkazuja b~rd. Gdy sfuchamy r6i:nych dzwiekow. O~reslane nas~r. Informacja a ruchach gfowy wraz z towar~yszqcyml je] zrruanarrn w jakosci sfyszanych dzwiekow umoztiwia ocenlil. R6~nica ta jest tak mala. Najnizsze czestotliwosci rnoqa wynosi6 kilkanascie Hz. J~slr s.l rnuzvczna. po pierwsze. ze dzwieki te rnaja ":. r6zniq sie znacznie pod wzqledern wvsokosci.lk6w docierajqcych do ucha lszaceqo po przeciwnej stronie niz zrodlo dzwifilk6w. aby sformu- Iowac teorie w pelni adekwatnq do znanych fakt6w.Je s z c z ~ . ze siec neuronalna. ze dzwiek wychodzqcy z danego zrodla styszany jest przez kazde ucho 'nieco inaczej. ~t6rY?h ~:sokos6 rozni sill a oktawe M6wimy. nawet przy braku jakichkolwiek wskaz6wek wzrokowych na ten temat.nice w czasie i gtosnosci nie rnoqa jednak sluzvc do oceny dzwiekow nadchodzq_cych np. zmiany pozycji gfo~y "". z a w i er a j Cj. dzwieki grane np.znieksztercone" w roznv spas6b. ze dany dzwiek nie maze bye styszany jako dwa oddzleln~ bodice. Podobnie jak we wzroku dwoje oezu stanowi podstawe widzenia 9tfilbl. s z ere ~ ton 6 w s k l ado w y c h a wvzszvch czestotliwosciach. z jakieqo one naptywajq.s~. Niekt6re z ton6w sktadowych sa re. glowa stanowi przeszkode dla dzwir. mozernv zauwazvc. po~imo le. gdy maJq one te sarna wvsokosc i gtosnosc. Tak sie dzieje w przypadku dZWI?k6w. podstawo~ych czestotliwoscl instrument6w muzycznych sa rozne.liwia [okalizacje zrodla dzwiekow w prze strzeni. te kwestie ~a.spol~q jakosc tonalna. jest uksztahowana ad urodzenla. gdy grzbiet nastepnej tali nie m6g1 jeszcze dotrze6 do ucha lezaceqo blii.ktadajqc. Mechanizm oceny kierunku dzwiekow 0 wysokich czestotliwosciach oparty jest wiec gt6wnie na.zo duze subrektywne podobienstwo. drugie. . stanowiaca podstawe lokalizacji dzwiekow. poniewaz kolejne grzbiety fal nadbiegajq w szybkim tempie i fa. ~o dwoJQa. W n. ze r6znica ta dla czestotliwosci 10000 Hz wynosi az 20 dB. Mozliwa jest ona dzieki temu. H.lko.tUl tdliwnlJi!!lkow Jednq z najbardziej ciekawyeh cech systemu stuehowego jest zdolnose do przestrzennej lokalizacji zrodla dzwieku. V\I srodkowym zakresie cZfilstotliwosci i przy diwifilkach ztozonvch oba mechanizmy wspoldziatajq ze soba.latyw~ re wzmacnrane za leznie ad wlasciwosci rezonansowych zr6dla dzwiekow. ze dzwieki naplvwajacs z roznvch stron sa w pewnym sensre . . Dzwieki naplywajqce do jednego i drugiego ucha r6zniCj sie jednak pod wzglfildem mtensvwnosci Zwiqzane jest to. tak w stuchu dwoje uszu umoi. ucho jest nieco bardziej oddalone ad zrodla diwifilk6w nii. przez . Dotyczy to zar6wno natezenia. Mozna wiec sadzic. jakby nadchodzqcy ze srodka glowy (Kubovy r m. zaWlera!qCa w oktawie sl~dem stopni.ls tot I i was c i (p on i i. i.. ze jeden z tych dzwlr. Ciqgle wiec naukowcy podejmujq wysitki.roznicv intensywnosci dzwiekow naplvwajqcvch do jednego i drugiego ucha. w Jakim dzwieki docl8raJ~. Natoniiast w wypadku dzwifilk6w 0 wyscikiej czestotliwosci r6i. 0 i w i fil kit epa z a ton ami p ~ d ~ taw a w y rn i.l 10k a liz a c j i d z wi Eilk 6 w w z a k res i est as un k a won i ski c h c z r. k t 6 red e c y d u j q 0 i c h w Y S a k 0 sci.uzyce In~erwal oktawy jest dzielany na rozna liczbe mniejszych mterwa/ow. Dzwieki wytwarzan~ przez rozne mstrurnentv rnaja rozna intensvwnosc poszczeg61nych drgan . R6i. ze jedno PlBl!'cepcja Mowilismv diwiQk6w ll1laturalnycll1l dotad a percepcji bardzo prostych dzwiekow wytwarzanych w szt~cznych warunka. W. kierunku. Dzwiek wytwarzany przy prawym uchu dociera do tego ucha a 0. Wallach (1940) rozwiqzal 70 71 .owoduJe o~reslone zrruanv w qlosnosci i czasie.maty flet piccola .. uszu. 1974). a najwvzsze. W tvm wypadku bowiem grzbiet fali diwifilkowej dociera do ucha rezaceso dale] ad zrodla dzwieku w czasie. . Lrczba I natezenie ton6w sktadowych decyduje 0 bar wi e slyszanych d z w i e k o w. Czestotliwosci tonow skladowvch . N~lp~wszechnre]sz~ w.Jesli dwa dzwieki a tych sarnvch para~etra~h sa emitowane przez stuchawki.0005 sekundy wczesniej niz do ucha lewego (Gulick.

Selekcja ta najprawdopodobniej oparta jest na kierunkowosci dzwiekow. a drugie jako d y son a n sow e.l nie tvlko na aktualnie nadehodzqcych sygna!ach. bodzcs sluchows doeierajq do nas stale ze wszystkieh kierunkow. W e f eke i e to. Te pierwsze okresla sil. na kt6rych koncentrujemy nasza uwaqe. np. Dzwiek] 0 wiekszej intensvwnosci wvwoluja pobudzenie wiekszej liezby w+6kien.600 Hz. lub gdy oeena kierunku jest utrudniona przez zatkanie jednego ucha. W tej svtuac]i niezwykle wazne jest istnienie meehanizmu. ze w przypadku interwa16w konsonansowych stosunki czestotliwosci dw6ch dzwiekow mozna wyrazic prostymi stosunkami liczb. Na rysunku 34 przedstawiono schematycznle 1 ! 'H" . Poprawna identvfikacja jest mozliwa nawet w6wczas.owy. dokonujacv selekeji nadchodzqcych dzwif. kt6re majq dla nas [akies istotne znaezenie. np. gdzie jed noczesnie z wielu zrods! docieraja do nas sygnaly s!uchowe.. Gdy niepozadanv szum dociera do nas z tego samego kierunku.\111111 Hn-1HII 11\11111 !!I'I'j! Irll'"''FII!l'li''' lilli' II! 11'! 1!I!!llldlHlI(!' !!("'HIJ"" Ill' ti LUI!1!t'H'IIIIIIIIII~ 11[11111 IIIIII'F !!II1III1J! nagranego na tasmE. 1967). proces "wylqczenia" zakloceri jest znacznie utrudniony. lecz rowniez na podstawie informacji przechowywanych w parnieci. kt6rym obejmujemy tvlko wycinek otoczenia. Eksperyment wykazal. kt6ry stanowi podstawe ieh identvfikacji.lki pochodzacs od osoby.mill!!) It II.12 000 Hz.lk6w. 4:3: lnterwaly dysonansowe nie majq tej wlasciwosci. np.II. na przvjeciu. zas sam~gloska "a" 800 .0" np. dzwieki mowy wywolujq pobudzen ie pewnych zespolow wlokien reagujqcych na okreslone c z Q5 tot Ii w 0 sci for man tow e. pomimo duzeqo natezenia rozmaitych dzwiQk6w. (Wedlug: I C.I. gdy dzwieki sa nieco znieks~takone lub gdy pojawiaja sie na tie szumu. Samogloska . W takiej sytuacji. Jakie wystl. . ze decyzje co do znaczenia slyszanyeh dzwit. Howniez ~w nl:h rnozna wyr6znic pewne czestotliwosci skladowe. z ktora rozmawiamy. charaktervzuje sre wvraznvm rezonansem w zakresie czestotliwosci 400 . Wychwytywane s a w i e c d z w i e k i nadc hod z q e e z 0 k res Ion ego k i e run k u i w Y t I u m ian e inn e. 2:1. nie odzwierciedla dokladnie fizycznych cech dzwiQ-k6w. kt6ry umozliwialby wydobyeie sposrod ogromnego natloku sygnal6w tvch. Miejsee i zakres drqan btony zalozv od czestotliwosci i intensvwnosci dzwiekow Informacja sluchowa przekazywana jest z narzqdu Cortiego przez nerw slimakowv do jader podkorowych. ze wazna role odgrywa w nim system eferentnych polaczen. ~:2. Zauwazono. 1967.). . Charakterystyczne dla czlowieka sil. oddzialujac na blons bebenkowa. dzwif. ze zamiast znieksztalconych dzwiekow osoby te slvszalv takie dzwieki. dzwieki mowy.Dzwiek: rozniace sie 0 pewne interwaly moqa brzrniec lagodnie. J ak widac.) "obraz" wvladowan we wl6knach sluchowych podczas perce~cji m.lzdania zawierajqcego znieksztalcona 910sk(. W przeciwienstwie do wzroku.Qkow mowy. 34. . Obraz wvJadowaiJ we wJ6knach powvze] jqder stimake podcze« percepc}i mowy. pochodzqeyeh z uprzedniego doswiadczenia. a nastepnie do kory skroniowej. co slyszymy. W muzyce wspolczesnej podziat ten zaciera sie coraz bardziej. W r:zulta~le powstaje pewien wzorzec reakcji charakterystyczny dla danych dZWI.. kt6re sa nastepnie przenoszone przez kosteczki ueha srodkoweqo do ucha wewnetrzneqo W slimaku ucha wewnetrzneqo rniesci sie btona podstawna zawierajqca kom6rki receptorowe (narzad Cortiego). leez stanowi ich przetworzenie adek w at ned 0 n as z y e h p r z e wid y wan. Dotychczas nie jest Jasny jego mechanizrn. trzaski w stuchawce telefonicznej.! !! J ! 11111"'" l!iwi!!q. s!yszymy gl6wnie te. cza5'~ Rys.} jako k 0 n son an sow e. Richard I Roslyn Warrenowle (1976) prz~prowadzili eksperyment.tlllJl111111 11.}pujq w normalnej mowie. Kom6rki te se pobudzane na· skutek drqan blony podstawnej. Etekt ten nosi nazwa efektu cocteit party. jesli znajdziemy sifil w miejscu. Whitefield.lk6w podejmujemy opierajqe sit.Jadra podkorowe umozliwiaja rozr6Znianie wvsokosci 73 . Efekt ten utrzymywal sie nawet w sytuacji. przy czym zespoly te zmieniajq sie z chwili na chwile (Whitefield. w kt6rym prosili osoby badane 0 uwazne sluchanie 72 Fale dzwiekows. 0 istnieniu takiego mechanizmu selekcyjnego rnozernv sie Iatwo przekonac. gdy badajqcych poinformowano 0 eharakterze i miejscu znieksztatcenia.. J rilltlit 111111" 11.1111111. Poszczeg61ne wl6kna oraz neuronv drogi sluchowej Sq pobudzane przez dzwieki 0 roznej czestotliwosci. zalezne od wlasciwosci rezonansowyeh aparatu artykulacyjnego. np. Przypuszcza sie. . powodujq jej drgania.}st~tliwosci nazvwa sie formantami.Okazalo sie.11 ll/li" q!!!!!!q . zgodnie lub tez szorstko i nieprzyjemnie. Uwypuklone rezonansem e~l.

Jesli informacja dotykowa jest z jakieqos powodu interesujqca dla czlowieka. leez zmienia sie rowniez wraz z intensvwnoscia dzwieku Subiektywna qlosnosc zdeterminowana jest przede wszystkim intensvwnoscia dzwiekow. Jesli natomiast informacja oznacza zaqrozenie dla organizmu. onczerne . Tvpowe receptory czucia sk6rnego: a) cialkaRuffiniego b) zskon . . Dzwieki naturalne. zlozons wrazerua.r6gp~zewodzqcych inforrnacje ad receptor6w czucio . Kora zas umozliwia percepcje ztoi. Ich liczba i natezenie decyduje a barwie slyszanych dzwiekow. Zakres czestotliwosci fal akustvcznvch wvwolujacvch wrazenia dzwiekowe lezy pomiedzv 20 a 20 000 Hz. jak: cialka Ruffiniego. Najwaznieiszs z nich to droga wst~gi przysrodkowej oraz droqi _rdzenlowo~wzgorz~we.nozn~czny. Czesto w tym ostatnim wypadku mamy do czynienia z doznaniami bclowvmi. Obecnie Rys. wyc~ do mozgu. 35).n nerwowych najsilniej reaguje na nieco inny spos6b draznienia skory. Podstawe rozpoznawania dzwiekow mowy stanowia czestotliwosci formantowe. ze w sk6rze znajduje si!. Meissnera. Istnieje. zalezne od wlasciwosci rezonansowyeh aparatu artykulacyjnego. Receptory sk6rne sa to zakoriczenia nerw6w czuciowych.j drai:nienie rnoza wvwolac wrazenio uel~ku. ze poszczeg61ne wrazenia ezuciowe wynikajq z draznienia okreslonvch typ6w receptor6w: cialka Paciniego miaty reaqowac na ucisk.dzwiekow. urnozllwiajacv wychwytywanie dzwiekow z okresloneqo kierunku i wydumianie innych. wiadon. b. c. lecz w pewnym stopniu zalezv rownlez od ich czestotliwosci.tuz tvlne] c~l. Ruffiniego na cieplo. poza tonami padstawowymi. jak sluzowka jamy ustnej i nasa czy spoj6wka i rog6wka oka. Meissnera na lekki dotyk lub laskotanie.ze rog6wka aka zawiera jedynie vvolne zakoriczenia nerwowe. a porrurno to jP. Doznania bolowe urnozliwiaja czlowiekowi i zwierzetorn nie tylko wycofywanie sie.. ciepla czy b6lu.~. zawieraja szereg ton6w sktadowyeh a wvzszvch czestotliwosciach. c) ciatke Paciniego d) cialka Meissnera e} wotne k" . co dzieje sie na powierzchni naszego ciala. podejmuje on dalsze czvnnosci badania przedmiotu. Zar6wno zwierzeta. Podstawe lakalizacji dzwiekow stanowia roznice w czasie i natezeniu dzwiekow docierajacvch do dwojga uszu. leez poprzez proees uczenia sie unikanie niebezpiecznych sytuacji. jedriak . Gdy wiele dzwiekow naplywa jsdnoozesnie do uszu. ucisku. Sk6ra oraz inne powloki ciala.zarowno na ?azlomie rdzenia kr~govvego. zawierajq wiele roznvch typ6w receptor6w ezuciowych. 861 _rna wiec podstawowe znaczenie dla przezvcia organizm6w. zazwyczaj otoozone tkankami tworzqcymi rozmaitego typu niewielkie cialka. swedzenis ezy ucisk. ciafka Krausego na zimno. lecz nieustannie podejrnuja dzialania poszukiwawcze. . \Madomo np_. . Czucie sk6rne rn b6~ Za posrednictwem doznari dotykowych otrzymujemy roznorodne informacje a najblizszvm otoczeniu oraz a tvrn. nie oczekuja pasywnie na bodice. eksploraeyjne. Dawniej sadzono. Hozno rodne. e. Stad prowadzi do kory czuciowej. dziala mechanizm selekcyjny. a wolne zakoriczenia nerwowe na b61. Subiektywna wvsokosc dzwi~k6w zalezv przede wszystkim ad czestotliwosci tal. Stvmulaeja czuciowa 75 74 . rzeczywiscie kazde z zako~cze. ktore decydujq a ich wvsokosci. jak i ludzie. jak i m6zgu. Pierwsza wiedzie przez zwoje rdzeniowe wzd.! wiele receptor6w a budowie laczacej cechy roznych znanych uprzednio receptor6w. Krausego czy pozbawione "obudowy" wolne zakoriczenia nerwowe (rys. takie jak szorstkoso. nastepu]e czvnnosc wycotania sie z svtuac]i bedacej jej zrodlern. Co prawda. sa wvnikiern tych vvsp6foddziafywan. Paeiniego.onyeh dzwiekow a pewnej zmiennosci w czasie. Kaufman. Ponadto wykazano ze zwi _ zek tvpu stymul~cji z pobudzeniem okresfonego receptora ni~ jest t:k Jed.) . d. szereg d. 35 a. kofbkt Krsuseqo.sygnaly Poc~odzqce z tvch zakoriczen wzajemnie na siebie wplvwaja .za onczenJe nerwowe (Wedlug: L. 1979. kt6re powoduja wrai:enia dotvku.zmlan temperatury czy b6lu.lsel rdzenia kr~go_wego i poprzez jadro smukfe i kliriowqte dociera do wzgorza.

kt6re pobudznne przez odpowiedni bodziec wysylaj<l sygnaly za posrednictwem specyficznych dr6g bolowvch do osrodkow znajdujqcych sie w m6zgu. Stosunek pobudzenia tvch dw6ch system6w decvdujo a percepcj i b6lu. . ze istnieja odrebns receptary b6lowe. pochodzqce z tzw. kt6re sa z nim bezposrednio zwiazane. tworzac tzw. a w niekt6rych akolicach wvstepuje s z e z e 9 61 n e zag ~ s z c zen i e r e c e p tor 6 w c z u c i 0 w y c h. Podobnie jak w przypadku innych zmysl6w. Melzack i P. ze w korze somatosensorycznej rnozna wyr6znic szereg p61 zawierajqcych populacje kom6rek spelniajacvch nieco odmienne funkcje. a cala sprawa percepcji b61u jest znacznie bardziej zlozona. kornorki lezace w korze czuciowej ulozone sa w pewien uporzqdkowany spos6b. takich jak podwzg6rze. polozone sa rowniez blisko siebie. jak i chemicznymi. znalazla ona zastosowanie w praktyee w odnl8sieniu do ludzi cierpiqcych na dokuczliwe b6le. Poza tymi drogam i zawierajacvmi niewiele synaps istnieje jeszcze droga wielosynaptyczna. gdy pob~dzonych jest wiele cienkich wl6kien przy r6wnoczesnej slabej stvrnulacji (Iub JeJ braku) duzvch wl6kien. Tworzy jq czesc wl6kien nalezacvch do szlaku rdzeniowo-wzg6rzowego. natomiast te. ktore koricza sie ponizej wzg6rza w ukladzie siatkowatym. kt6re sq przesylane cienkimi wl6knami. Dzis wiadomo.. mapy karewe. Drogi rdzeniowo-wzg6rzowe rozpoczynajq si~ rowniez w kom6rkaeh zwoj6w rdzeniowyeh i prowadza wzdluz boeznyeh i przednich czesci rdzenia do tzw.jak wiadomo . duzq popularnosc zdobyla tzw. jest on zauwazainv.z rejonu glowy przewodzana jest nerwami czaszkowymi przez jadra nerw6w czaszkowych i dalej drogq wsteqi przvsrodkowej. Uszkodzenie zas tych struktur moze prowadzir: do niereagowania na bodice bolowe. ze czucie b61ujest uwarunkowane zar6wno mechanizmami neuronalnymi. z kt6rych jeden zawiera duz e. dla okreslonia wrazliwosci na ucisk. Uwaza sie. ze tego rodzaju zalozenia sa bledne. Adaptacja kom6rek nerwowyeh przekazujqcych sygnaly czucia skornego nastepuje bardzo szybko. zs stymulacja blizn poamputaeYJnych bardzo slabym pr<ldem. ze w doznan iach bolowvch istotna role odqrvwajq zwiazki nazywane enkefalinami. rnulacje (Kaufman. Og61nie mozna wiec powiedziec. rys. Oznacza to. ° 77 . ze kom6rki reagujqce na stvrnulacje okreslonvch. Okazalo si~ bowiem. Sq jednak takie obszary. 2 i 3 wedlug Brodmanna·por.kieruja emocjami i uczuciamL Stymulacja elektryezna niekt6rych rejon6w tych struktur wywolu]e u kota zachowania podobne jak podczas dzialania badic6w b6lowych. teo ria bra m k wan i a. Ponadto sadzono. kt6rego rezultatem jest znacznie vvvisz» wrazliwosc ukladu nerwowego na roznice rniedzv wielkoscia pobudzenia sqsiednich miejsc niz na jednostajnq sty. jest zrodlern nieustannej stymu!acji. Doznania bolowe w tak zasadniczv spos6b roznia sie od innych doznar'i czuciowych swym bardzo silnym aspektem emocjonalnym. Wprawdzie n i e maw m 6 z gus t r u k t u r y. w 0 I nap r z e w 0d Z q c e w l 6 k n a. Takich pomiar6w dokonuje sie rip. pobudzaja je. bqdi okre76 siajac najruzsza (progowq) wartosc bodzca. kt6re wskazuja. Dzieki temu in for mae j a z ! ewe j p o l o w v c i a l a dociera do prawej p o l k u l i. zaehodzi zjawisko hamowania obocznego. k t 6 r q m a z nab y n a z wac 0 Srod k i e ni b 6 I u. W ostatnich latach intensywnie rozwija sie nowy kierunek badari. ze doznan ia bolowe powstaja. wvwolujac tym samym doznania bolowe. blisko siebie lezacvch na ciele miejsc. wyznaczajqc bqdz liczb\l reakcji uzyskanych w wyniku drainienia jakiejs okreslonej powierzchni (g~sto5c receptor6w). a d rug i c i e n k i e. kt6rej autorami sa R. podobnie jak w siatkowce oka. Powtarzanie ucisku na to samo miejsce wywoluje coraz slabsze wrazenia. Os rod k i c z u cia s k 6 r neg 0 z n a j d u j q s i!. 1979). a z prawej do p 6 Ik u ! i lew e j. Wall (1965). ze mozna dornvslac sie znacznego w nich udzialu podwzg6rza i struktur ukladu limbicznego. kt6re nosimy na sobie. m a j q bar d z 0 d u z q rep r e zen t a c j \l w k 0 r z e w por6wnaniu z innymi mniej waznvrni. 5).Jedvnis tam. wargi. r6wniei i czynniki psychologiczne rue s<ltu bez znaczenia. Klasyczne koncepcje zakladaly. Dragi rdzen iowo-wzg6rzowe oraz droga rdzeniowo-siatkowata Sq natomiast zaangaiowane zar6wno w percepcji bodic6w dotykowych. Syg nalv poehodzqce z duzvch vvlokien hamujq pewne kom6rki rdzenia kreqoweqo. a nastepnie do wzg6rza i kory ezuciowej. podrazniajqcym jedynie grube wl6kna. Wrazliwosc dotykowa sk6ry jest r6zna w roznvch czesciach ciala. ktore _. przy kt6rej rnozna stwierdzic jego obecnosc. dlonie i jezvk. zwiazanvch z ukladem limbicznym. Ubranie. Przypuszcza sie. ze droga wsteqi przvsrodkowej przewodzi gl6wnie sygnaly dotykowe oraz pochodzace z receptor6w ki nestetycznych. z kt6rych doznania dotykowe m a j a s z c z e 9 6 I n e z n a c zen ie.Jesli chodzi 0 mechanizmy neuronalne. jak i b61u czy temperatury. Miejsca. konczyn fantomowych.1 w k a r z e c i emieniowej (pola 1. Najwvzsza wrazliwoscia dotykowq u czlowieka charakteryzuja si\l opuszki palc6w. Nie stwierdzono istnienia w korze podobnych map dla percepcji b6lu. Stad informacja przekazywana jest do kory i struktur podkorowych. Wsp6iczesne badania wskazujq. zwana droqa rdzeniowo-siatkowatq. gdzie istnieje duza rozriica ucisku porniedzv sasiednirni miejsca~l. ze natezenie odczucia b61ujest proporcjonalne do stopnia ezy zakresu uszkodzenia tkanki. S z y b k apr z e wad z q c e. rog6w ty!nyeh. Wynika to z faktu. a jednak nie zauwazarnv tego zupelnie. Wedlug tej teorii c z u c i e b 6 I u z a Ie z y 0 d s i I y po bud z enia i wzajemnych interakcji p o m i e d z v dwoma s v s t e m arn t p r z e n o s z a c v m i sygnaly. ze w sk6rze. Wszystkie te dragi krzvzuja sie przed wniknieciem do wzg6rza. Wrazliwosc dotvkowa sk6ry mazna okreslic liezbowo. Wprawdzie nie wszystkie elementy tej tearii okazalv sie sluszne. Wsp61czesne teorie dotvczace percepcji bolu roznia sie w spos6b zasadniczy od teorii tradycyjnyeh. . J~k zobaczymy w dalszej czesci rozdzialu.

roznice w progach odczuwania b6lu. a drugi wt6kna cienkie. odpoczvwajac po trudnym doswiadczeniu (Melzack 1961). W tym samym czasie zas mezczvzni leza w !6i. w kt6rych uczestniczyly kobiety roznvch ras. R6i:norodne. ze b61 nie jest zaleznv od rozmiar6w uszkodzenia ciala. Badania te wskazuja. Ostatnie lata badar'i nad percepcja b61u wvkazalv. Wedlug teorii bramkowania czucie b61u zalezv ad sily pobudzen ia i wzajemnych interakcji pomiedzv dwoma systemami przenoszacvmi sygnaty ze skorv. ze ludzie roznla sie porniedzv soba pod wzqledern doznar'i b6lowych. ze wytwarzanie enketalin wiaze sie z aktvwnoscia uktadu hormonalnego.. neuron6w wstawkowych. Osrodki czucia sk6rnego znajduja Slfil w korze ciemieniowej. majq nawet bardzo wazne znaczenie. i:e w organizmie produkowane sa zwiazki tzw. Nie ma w m6zgu struktury. ktorzv wyolbrzymiajq swoje ~ozn~nla w celu pozyskania wsp6kzueia innych. Stwierdzono ponadto. I: ! Wrazliwose dotykowa sk6ry jest rozna w roznvch czesciach ciata. Miejsca. aby do niej powrocic zaraz po urodzeniu sie dzieeka. a p6iniej jeszcze dlugo w nim przebywajq. w jakich wyehowuje sie jednostka.. Oczvwiscie por6wnywanie przezvc bolowvch u r6Znych ludzi jest bardzo trudne. Wiele obserwacji wskazuje.Ten spolecznv charakter doznar'i bolowvch przejawia sie r6wniez ':" tym. tj. rnoze znacznie zrnniejszvc doznania bolowe (Wall. ze za pornoca tvch wlasnie dr6g wyzsze osrodki m6zgowe moqa wplvwac modyfikujqco na percepcje b6lu. kt6re dzialaja podobnie jak rnorfina. akazuje sie. stwierdzono np.kt6rych pr6g pobudzenia jest nizszv niz wl6kien cienkich. kt6ry u Wtoszek wywotywat juz b61. przenoszacvch sygnafy do m6zgu. w kt6ryeh kobiety rodzace tylko na czas porodu przerywajq prace. ze nawet powazne kontuzje u boicser6w.ku skrecajac sie z b61u. biegnqce od wvzszvcn struktur m6zgowych w dol. jednak sygnaly z nich pochodzqcs wzajemnie na siebie wptywajq. a w niekt6ryeh okol leach wvstepuje szczeqolns zaqeszczen ie receptor6w czuciowych. zaleznie ad zwyczaJOw kulturowych. R6znice. 1982). Obecnie prowadzone badania zrnierzaja do wykrycia skomplikowanych mechanizm6w dzlalania tvch zwiqzk6w. Doznania bolowe w znacznym stopniu zaleza takzs od r6i:norodnych uwarunkowan spofecznyeh. jak i m6zgu. Kazde z tych zakoriczen najsilniej reaguje na nieco inny spos6b draznienia sk6ry. a z prawej po/awy ciala do p6tkuli lewej. Wydaje si~ wiec. Za ich posrednictwern przenoszenie sygnaf6w 0 b61u z obwodu maze w znacznym stopniu bye zablokowane lub zmodyfikowane. Znamy rowniez ludzi. R6wniei: stosowanie placebo u pacjent6w pokazuje. Wiadomo np. Wydaje sie. spoteczer'istwa. z kt6rych jeden zawiera duzs wt6kna. jak ~azn<j role w odczuwaniu b61u odqrvwajq czynniki psychologiczne. Wiadomo rowniez. ze opr6cz dr6g wstepujacvch. ktora rnozna by nazwac osrodkiern b6lu. zar6wno na poziomie rdzenia kreqoweqo. rniedzvrnozgowia i ukladu limbicznego wvstepuja receptorv. z ktorvch doznania dotykowe rnaja szezeg61ne znaczenie. ' ··r· i t. zazwvczaj otoezone tkankami tworzqcymi rozmaitego tvpu niewielkie cialka. 1978). is tot n y mel e m e nt e m m e c han i z m 6 w b 6 Ius q r 6 w n i e z w f 6 k n a z s t \) p u j q c e. a zwlaszcza pochcdzacvch ze staryeh jankeskich rod6w (Tursky i Sternbach. szorstkosc czy ucisk. 1967). Heceptorv czucia sk6rnego to zakor'iczenia nerw6w czuciowych. oraz ad poprzednieh doswiadczen osoby odczuwajqcej b61. W badaniach. 78 79 . ztozona wrazenia. ze w blonie kom6rkowej neuron6w srodrnozqowia.. mieszkanki Irlandii okreslalv jako powodujqcy jedynie doznanie ciepla. enkefaliny. Pewne czynniki kulturowe. Poziom prornieniowania cieplnego. lecz znajduja cyC~ sre w ro~nych svtuacjach. lstnieja jednak prace dostarczajace dose obiektywnych informacji. takie jak lek czy sugestia. a nawet na tych samyeh. Mozna sadzic. ze rozne rasv nie r6i:niq sie pod tym wzqledern (Sternbach i Tursky. sCI wynikiem tvch wsp6!oddziafywar'i. Znane sa np. konkludujac.! r6wniei: wt6kna zstepujace. W regulaeji doznari bolowvch wazna role odgrywajq_ rowniez substancje chemiczne. wynikajq_ z r6i:nego w tych kulturach stosunku do b6lu. szybko przewodzq_ce. lecz ad charakteru samej sytuacji. Howniez maksymalny wstrzas elektryczny tolerowany przez kobiety byl nizszv u Wfoszek niz u innych kobiet. jak sie wydaje. wyuczone. prowadza do usrnierzenia b61u (analgezii) (Watkins j Mayer. Informaeja czuciowa z lewej polowv ciata dociera do prawej polkuli. ze adczuwanie b61u rnoze bye znoszone lub w znaeznym stopniu oslabione pod wptywem silnych doznar'i anqazujacvch uwaqe. rnaja bardzo duza reprezentacjs w korze. 1965). ze sa one. Przeprowadzono rowniez podobne badania probujac okreslic za pornoca stymulacji stabym prqdem najnizszv pr6g doznari sk6rnyeh. do tzw. pHkarzy czy innych sportowc6w sa z Iatwoscia przez nich znoszone. wolno przewodzacs Istotnym elementem mechanizm6w bolu S. Teorie neuronalne nie uwzqledniaja szeregu danych dotvczacvch roli regulacji neurochemicznej w doznaniach b6lowych. Okazalo sie mianowicie. ze doznania bolowe w znacznym stopniu zaleza od spoleeznych aspekt6w sytuacji . To sarno wiec uszkodzenie maze w bardzo roznv spos6b wpfY. kt6re wiqzqc enkefaliny zrnieniaia wrazliwosc tyeh kom6rek na impulsy doeierajqce do nich z nerw6w czuciowych.wae na r6Zny~h ludzi. Stwierdzono. biegnqce ad wvzszvch struktur m6zgowych w dol. takie jak: swedzenis. ze nie ma r6Znic w aparaeie receptorowym i przewodzqeym bodice czuciowe. w kt6rej on wvstapil. przynajmniej czesciowo. czyli ad zlozonych czynnik6w motywacyjnych.

przewody p o l k olis t e. aby spowodowac taka reakcje. Zmyslem. a wiec slabniecie impulsacji nerwowej. Przy zlozonvm ruchu szereg kom6rek reaguje w roznvm stopniu. a staw duzeqo palca u nagi jest najmniej wrazliwv.kamyezk6w blednikowvch. rnieszczacv sie w uchu srodkowvrn.sc rdzenia kreqoweqo i jadro brzuszne tylne wzg6rza do kary czuciowej. To przetaczanie sis kamyczk6w powoduje pcdraznienis kom6rek wlosowatvch. 1970.. (Wedlug: P M Milner. ciaqle zdaje sobie sprawe z jej pozvcji. wza!emne usytuowanie ilustruje rysunek 36. zwlaszcza szyjnych.' rys. oddzialujqcvch na nie. Wazne dla tej oceny sa tez wskaz6wki wzrokowe oraz napiecie miesni i staw6w. jest zmysl kinestezji. z [aka ruch jest "rozpoznawany".) rewierejec» Kiedy ornawialisrnv budowe ucha wewnetrzneqo. kt6ra zwiqzana jest bezposrednio ze sluchem. kt6re gwahownie hamuje lub przyspiesza.Joraz slimek.. Tu bowiem miesci sie n a r z a d r6wnowagi. Tak jak w wypadku innych zmysl6w. Na przyklad w przypadku ramienia ezy nadgarstka rueh a 1/3 stopnia juz wywoluje reakcje receptor6w. inne rnieszcza sie w stawach i scieqnach i svqnalizuja zmiany pozycji roznvch czesci ciala (najczescie] konczvn). zawarte w trzech kanalach polkotistvch blednika kostnego. Ich Jak wspomnielisrnv.Jesli czlowiek zamknie oczy i podniesie reke. Niekt6re mieszcza sie w rniesniach i reaquja zaleznie ad rozciaqniecia miesni. przy przeehyleniu gtowy. W tym wypadku informacji 0 ruchaeh gtowy dostarczaja przewody p6lkoliste. oraz woreczek i l a q i e w k e z n a j d u ja c e s i e W przedsionku. 36). zgodn ie z silami grawitacji. Plyn znajdujqcy sie w tvch przewodach porusza siEilprzy ruchaeh glowy w spos6b zblizonv do tego. ze k a m 6 r kin e r w a we s y s t emu kin est e t y c z neg 0 "s p e c j a I iz u j q s i e" w w y k r y wan i u r u c h 6 w w y k any wan y c h pod ok res Ion y m k a t em (Mountcastle i in. Analiza tvch wzorc6w dokonywana przez m6zg umozliwia ocene nachylenia glowy. 36. Barika bloniasta zawiera kom6rki wlosowate. Gdy jednak glowa wykonuje ruchy w bok (w lewo i w prawo). o b e j rn u j a c v t z w. nie zrnleniajac pionowego polozenia wzqledern ziemi. w karze istnieje kolumnowa organizacja ~ . a wzqledem siebie nawzajem 0 okolo 90". kazda na okraslonv komponent (kierunek) tego ruchu.kom6rki w kolumnach reaquja na podobny ruch stawu. Struktury ucha vvewnetrzneqo: przewody ootkoliste. bK~dnlk kostny Kinestezja Istnieje k ilk a t y p 6 w r e c e pta r 6 w kin est e t y C z nyc h. Mozna rowniez prawidlowo trafiac do ust czy nasa bez kontroli wzroku. nerw przedsionkowy tagiewko wor ecz ek Rys. Badania elektrofizjologiczne wykazaly. Om6wimy te zmysly lacznie. kamyczki przem ieszczaja sie zgod nie z sHami grawitacji. jaki mozna zaobserwowac u pasazerow auta. Elementy wlosowate umieszezone sa w galaretowatej masie jak gdyby obciazonej warstwa malertkich ziarnistvch cialek . zajmowatisrnv silil g16wnie ta jego czescia. mimo ze jej nie widzi. przy czym precyzja. dostarczajac informacji. Przy utrzymywaniu tego samego kata zqiecia nastepuje adaptacja. aparat przedsionkowy woreczek i lagiewkf. Ciala te przetaczajq si{l. rozne zmiany polozenia glowy wvwoluja roznv wzorzee reakcji kom6rek wlosowatych tyeh struktur. Ucho wewnetrzne poza funkcja sluchowa spelnia jeszcze irma bardzo wazna role dostarczajac informacji 0 kierunku i intensvwnosci sil grawitacyjnych. oraz a ruchach qlowv. kt6ry informuje nas a pozvcji i ruchach calego ciala i jego roznvch czesci wzqledem siebie. Przewody p61koliste koricza sie zgrubieniem zwanym barika bloniastq (kazdv przew6d ma takie zgrubienie tuz przed polaczeniern sie z lagiewkq --. kamyczki blednikowe pozostaja nieruchome. poniewaz pelnia one podobna funkcje. plarnke) skladajacv sie z receptarowych kom6rek ~tosawatych.. bez kt6rych normalne poruszanie sie nie byloby mozliwe. WI6kna nerwawe przenoszace inforrnacje z receptor6w krnestetvcznych bieqna wraz z wl6knami prowadzqcymi ad reeeptor6w czucia sk6rnego (dotvku) poprzez tvlna cz!'. zalezv od czesci ciala. w przypadku stopy ruch musi przskraczac 1 stopien. Polozenie zas calego ciala i glowy wzqledem ziemi rejestrowane jest przez zmysl r6wnowagi. kt6rych 81 80 . Dzieki temu ruch glowy w jakim kolwiek kierunku powoduje rueh plynu przynajmniej w jednym z tyeh kanal6w. tagiewka i woreczek maja wrazliwv obszar (tzw. Poniewaz plamki lagiewki i woreczka majq inne nachylenie. Kazdv z trzech p61kolistych kanal6w nachylony jest w nieco innym kierunku. 1963).

Kubki smakowe na jezvku zgrupowane sa w wieksze struktury . ze og61ny wzorzec pobudzenia neuron6w korowych decyduje a jakosci naszych doznari smakowych (Erickson. a z podniebienia i przelyku IN nerwie blednvrn i rowniez koricza sie w tym samym jadrze. Korowa projekcja nie jest dobrze zbadana. pozostaje ciqgle kwestia sporna. Substancje slodkie rnaja r6wniei. gdy okreslona substancja znajdzie sie w jamie ustnej. P r z V pus z c z a s i e. Pomimo roznorodnych zastrzezeri wydaje sie. natomiast zmniejsza sifi! POCZqWszy d 45 roku zvcia. Przypuszczasie. Przeprowadzono szereg badan probujacvch ustalic. Kom6rki nerwowe systemu kinestetycznego specjalizujq sie w wykrywaniu ruch6w wykonywanych pod okreslonvm kqtem. Sila reakcji poszczeg61nych wl6kien przewodzqcych informacje smakowe z jezvka zalei:y bowiem ad tego. Sygnafy z receptor6w narzadu r6wnowagi przesytane sa gt6wnie wf6knami bieqnacvrni w czesci przedsionkowej nerwu VIII do jadra przedsionkowego w sr6dm6zgowiu. w kt6rym znajduja sie kornorki czuciowe dla jezvka. Zmysfy srnaku i wechu scisle wspoldzialaja ze soba. jaka substancja znalazla sifilw Jamieustnej (Bartoshuk. np. jaki maze zostac wvkrvtv. 1963). tworzace] rodzaj kopulki zwanej osklepkiem. Wt6kna rozpoczynajqce sie w tylnej czesci jezvka biegnq w nerwie jezvkowo-qardlowvm. to jednak niekt6re z nich reagujq silniej niz inne. Na przyktad po dluqotrwalej podr6i:y morskiej pasazerowie rnaja zludzenie ruchu. widoczne gofym okiem. jak i dotyku. pochodzace z 2/3 przedniej czesci jezvka. Substancje smakowe rozpuszcza sie w wodzie destylowanej. badania nad doznaniami smakowymi u ludzi. Efekt ten moze trwac wiele godzin. ze gfowa obraca sie w kierunku przeciwnym do pierwotnego ruchu. Minimalny ruch. Moi. doprowadzajac w konsekwencji do podraznienia wfosowatych kom6rek receptorowych. Jeszcze inne odqalezienia prowadza do uktadu siatkowatego. Liczba ich jest wieksza u dzieci. z e r 6 i.Jadro przedsionkowe ma polaczenia z jadrern nerwu okoruchowego. Sygnalizujq one stopien rozciqqniecia miesni oraz zmiany pozycji roznvch czesci ciara. Sygnafy smakowe przewodzone przez wt6kna nerwowe do m6zgu pobudzajq jednoczesnie wiele kom6rek nerwowych. co urnozliwia wykonywanie kompensacyjnych ruch6w oczu podczas poruszania gfowq czy przemieszczania catego ciala. I chociaz wiekszosc neuron6w reaguje na wiele substancji. substancje 0 smaku kwasnvrn zwykle zawieraja jony wodoru. powr6t plvnu trwa dose dluqo. Inne wt6kna koricza sie w mozdzku odpowiedzialnym za koordvnacje wzrokowo-ruchowq oraz kontrolujqcym polozenie ciala podczas lokornocji. W sumie cztowiek ma kilka tvsiecv kubk6w smakowych.brodawki. plvn powraea. Opr6cz eksperyment6w elektrofizjologicznyeh przeprowadzanycb na zwierzetach prowadzi sie r6wniei. Teze t(l potwierdzaja badania elektrofizjologiczne. . Nerw twarzowy przenosi sygnaty dotvczace zar6wno srnaku.wloski umieszczone sa w substancji galaretowatej. Nastepnie informacje smakowe sa przekazywane gl6wnie kontrafateralnie do wzg6rza (do jadra brzusznego tylnego). aczkolwiek przypuszcza sie. kt6rej 83 Receptory smakowe m i e s z c z q s i e na k o n c u i brzegach 1 1 Receptory kinestetyczne mieszcza sie w rniesniach.wiekszosc substancji smakowych wvwolujs slabsza lub silniejsza reakcje wiekszosci wt6kien smakowych. bowiem informacje plvnace z przewod6w polkolistvch wskazuja. stawach i scieqnach. a innych mniejsza. Do kubk6w smakowych dochodza wypustki kom6rek lezecvch w zwojach nerw6w: twa rzoweg 0. Narzad r6wnowagi obejmuje przewody polkoliste oraz aparat przedsionkowy. gdy mamy zakatarzony nos. a kanal waski. a czemu towarzyszy spadek wrazliwoscl smakowej. dlaczego dana substaneja zapoczqtkowuje silniejsza reakcje okresloneqo kubka smakowego. n e k u bk ism a k owe s p e c j a liz u j q s i Iil w pew n y m s top n i u IN IN Y: k r y IN ani u r 6 z nyc h sub s tan c j ism a k a w y c h. zapewniajqca utrzymywanie fiksaeji na przedmiotach. Najmniejszy rueh w kanale wvwolanv ruchem gtowy popycha osklepek rnodvfikujac nacisk na kom6rki wlosowate i wskutek tego zrnieniajac impulsacje w nerwie. jedzenie wydaje sie pozbawione smaku. na podniebieniu oraz w przelvku. Receptory te tworza z e s pol y kom6rek zwane k u b k a rn i -s m a k o w v rn i. Poniewaz plvn jest lepki. Specjalizaeja ta nie jest jednak zupefna . Ruchy gtowy powodujq ruch plvnu w przewodach polkolistvch oraz przetaczanie sie kamyczk6w btedn ikowych aparatu przedsionkowego. i Iil z Y k a. Projekcja do kory jest niejasna. jaki jest mechanizm fizjologiczny doznari smakowych. Gdy doznania zapachowe sa ograniczone. jest r6zny dla roznych czesci ciala. ze pewne receptory smakowe reaquja najsilniej na pewne komponenty chemiczne skladajqce sie na dana substancje Na przykfad. wywodzqcych sie z uktadu przedsionkowego. pewne wsp61ne chemiczne wlasnosci. przvleqajacej szczelnie do bariki bloniaste]. 1971 ). do pnia m6zgu (jadra pasma samotnego). Po jezdzie na karuzeli czy taricu z szybkimi obrotami mamy zawroty gtowy. To. ze taka istnieje. Jest to bardzo wazna funkcja aparatu przedsionkowego. Gdy glowa sie zatrzymuje. temperatury ezy b6lu. jezvkowo-qardloweqc oraz bledneqo. a osklepek porusza sie w drugq strone.na doswiadczac dtugotrwafych efekt6w nastepczvch (niezupelnie doted rozumianych). Znany jest tylko zwiqzek zrnvslu smaku z czvnnoscia pola czuciowego 1 (wedtug Broadmanna). gdy staja na statym ladzie. 82 .

Potwierdza to poqlad. Niekt6rzy sadza. prowadzac niekiedy. w Jakim dana osoba sie wyehowata. nawet za pornoca nowoczesnych technik chemicznych. a druga biegnie w przociwna strone tworzac wl6kna nerw6w w~chowych. w wieku okolo 80 -90 lat. poprzez klebuszki wechowe. Czasteczki substancji lotnych wywotujq 85 . W. Przez pewien czas sadzono. ze te wloski sOlelementami pobudliwymi. ze istnieje pewna ograniezona liezba kanat6w wrazliwvch bardziej na jedne substaneje smakowe niz na inne. ze wytrawny kucharz potrafi zidentyfikowae na podstawie smaku potrawy wiele najdrobniejszyeh skladnikow. Substancje zapachowe podrazniaja receptory znajdujace si~ w blonie sluzowe] w g6rnej czesci nosa. smak kwasnv najlepiej wykrywajq boki jezvka. a nastepnie. gdzie nastepuje ich analiza i interpretacja. Nos jest przedzielony przegrodq na dwa niezalezne kanaly konczace sie w gardle. do anosmii. Grsniestoslup zapach6w. spalenizny. Idea 0 istnieniu takich pierwotnych zapach6w doprowadzila do sformulowania hipotezv wvjasniajacej.. Stwierdzono. in.boki i koniec jezvka. rzedu dziesieciomilionowe] czesci grama. ze mozernv rozroznic 17 000 zapach6w. zaniku zdolnosci do rozrozniania zapach6w. kwasnv. Najwieksza wrazliwoscia na "stodkosC" charakteryzuje sie koniuszek jezvka. pozostaje nie zmieniona. ze trudna jest do wychwycenia. a nastepnie prosi sift osobv badane a opisanie swoich wrazeri. Nic wiec dziwnego. zvwicznv i kwiatowy. Opuszki wechows zawisraja wiele kom6rek. Po 50 roku zvcla sprawnosc wechowa obniza sie. 5<1to kom6rki rnajace dwie cienkie wypustki. W jego sklad wchodzq struktury zwiazane z emocjami. wysmukle zakonczenia nerwu tr6jdzielnego sa wrazliwe na pewne typy czasteczek chemicznych. Za pornoca wechu potrafimy natychmiast zidentvfikowac bardzo zlozone substancje. kwasneqo. Calv ten system dr6g nerwowych okreslanv jest jako wechornozqowie. gorzki -_. podczas gdy wrazliwosc w zakresie innych smak6w. Doznania smakowe ksztaltuja sie w duzej mierze pod wplvwem roznorodnyeh czynnik6w kulturowyeh. jak rowniez doswiadczeri i'ldywidualnyeh. do wvzszvch centr6w nerwowych. wrazliwe na pewne podstawowe zapachy. Adaptacja do jakiejs substancji slodkiej obniza wybi6rczo wrazliwosc tylko na slodkie substancje. rnoze bye "wytropiona" za pornocq nasa. oraz do r6Znych struktur podkorowych. Od bardzo dawna podejmowano pr6by z. Na koricu pierwszej wypustki znajduja sie drobne wloski wochowe dluqosci mikrana. gorzki i slonv. Nerwy wechowe tqCZq kazda polowe nosa z polkula m6zgowq lezaca po tej samej stronie. tj.) chv: zgnity. ze s y s t em w~c how y z a w i era k 0 m 6 r k ire c e p c y j n e k ilk u t y p 6 w.'. zwanej hakiem. ze r 6 z n e 0 b s z a r y j ~ z Y k a s <I r 6 z n i e w r a z I j w e n a r 6 z n e sma k i. Henning wvroznil 6 podstawowych zapach6w. Howniez dluqte. H. (Wediug L.nalezienia podstawowych. a slonv _. Kom6rki wechowe. Henning. ze za pomoca mieszania tych czterech podstawowych smak6w rnozna w zasadzie uzvskac pelna gam~ smak6w. wvrozru! eztery "pierwotne" srnaki: slodki. np. Tak powstal graniastoslup zapach6w (rys. pieprzny. kt6re poklasyfikowal zgodnie z ich podobieristwem wzqledem siebie. W roku 1949 R. 37).podstawa jezvka. pierwotnych zapach6w. z kt6rych jedna sieqa powierzchni blony sluzowej nasa. pobudzane przez czasteczki zapachowe. a dochodzi do petnego wyksztakenia w wieku okolo 20 lat. Zawieral on nastepujace zapazgnily kwioiowy ere r ycz ny Zrnvsl wechu charakteryzuje sie zadziwiajqcq czuloscia i zdolnoscia do r6Znicowania roznvch zapaeh6w. Kaufman. Pomimo wyr6znienia tvch pierwotnych zapach6w. R6wniez gusty bywajq rozne i w duzej mierze zaleza ad gust6w srodowiska. kt6rych analiza zajelabv chemikom wiele dni. 37. m. do czesci skroniowej kory. Wrazliwosc na zapachy rozwija sie poczvnajac ad pierwszych dni zvcia.niewielka porcje umieszcza si~ na jezvku. Przvpuszcza sie. ze zapachy mogq wvwolvwac silne reakcje emocjonalne zar6wno bardzo przyjemne. w jaki spos6b dochodzi do ich detekcji. Wiadomo np. z kt6rych rnozna by uzvskac inne zapachy poprzez odpowiednie ich mieszanie. Moncrieff wvsuna] hipoteze. wvsvlaja sygnaly do opuszk6w vvechowvch. Nie stwierdza sie r6Znic w identyfikacji zapach6w miedzv przedstawicielami rasy bialej i czarnej oraz rniedzv kobietami i rnezczvznarni. 84 pre pr z ny zywicz ny Rys. kt6rych aksony przekazujq inforrnacje do bardzo duzeqo obszaru m6zgu. Niemiecki badaez. llosc substancji tak niewielka. kt6re tworza zlozona kompozvcje kullnarna. W praktyee okazafo sie to jednak bardzo trudne. jak i nieprzyjemne. 1979. eteryczny. Przecietnv zjadacz ehleba jest bezradny wobee takiego zadania. wyniki eksperyment6w polegajacvch na ich mieszaniu sa ciqgle kontrowersyjne.

ustalaniu hierarchii w qrupie. jak w zvciu zwierzat. specyficzne substaneje zapachowe wydzielane przez jednego osobnika. Wykazujq one jednak. Dlatego doznania roznvch ludzi wywofane identvczna stvrnulacja mogq roznic sie od siebie. system wechowv zawiera kilka typ6w kom6rek recepeyjnych wrazliwvch na pewne "podstawowe" zapachy. Badania naukowe dotvczace roli feromon6w w zachowaniu prowadzi sie przewaznie na zwierzetach. ze scisle pasuja do miejsc recepcyjnych tych kornorek. ze noworodek potraf odrozniac zapach matki od innych zapach6w. Czasteczki o zapachu ostrym rnaja Iadunek dodatni.. Receptory te tworza zespoly kom6rek. rnajqce malo rozwiniete gruczoly skorne. okolo 7 A. Dla nieh zas cialo nordyka pachnie bardzo nieprzyjemnie. u kt6rych roznie przebieqal cykl miesiaczkowania. 1964). Brak jest rowniez dobrze udokumentowanych danyeh wskazujqeych na role substancji zapachowych wydzielanych przez czlowieka w jego zvciu i stosunkach z otoczeniem. pizmowv. kt6rych ksztalt do nich pasuje.ujernnv. komunikacji rniedzv rnatka a potomstwem oraz w rozrodzie. W zvciu zwierzat feromony. stanowiq sygnaly typu feromon6w. natomiast czasteczki wvtwarzajace zapach zgnity .j inaezej odbierane wsrod os6b tej samej rasy niz rasy odmiennej. podniebieniu oraz w przelyku. udalo sie okreslic trojwvmiarowe modele niektorych czasteczek charaktervzuiacvch sie okreslonvm zapachem. odgrywajq podstawowa role. czy zapachy. W takiej sytuacji dana substancja bedzie wywolywala zlozone doznania zapachowe. rnietowv. a matka kierujac sie wechern moze znalezc swoje dziecko wsrod innych dzieci. Stwierdzono w nich np. Hozne kubki smakowe specjalizuja sie w pewnym stopniu w wykrywaniu r6inych substancji smakowych. Dzieki metodom nowoczesnej chernii. Zmysly jednak nie dziafajq niezaleznie. ze wszystkie czasteczki kamforopoehodne rnaja ksztah kulisty oraz zblizona wielkosc. po kilku miesiacach wsp61nego mieszkania i wsp61nego uprawiania sport6w (duze wydzielanie sie potu) rnialy taki sam cykl menstruaeyjny. ezy cialo czlowieka wytwarza zapachy pelniace role feromon6w atrakcvjnosci.t!RlmM percepcyjnego W kolejnych czesciach rozdzialu poswieconeqo procesom percepcyjnym omowilismv zasady funkcjonowania poszczeg61nyehzrnvslow. . Ksztaltuje sie on w ciqgu zvcia jednostki. ostry i zgnHy (Amore i in. odgrywaj<t bardzo wazna role w wyznaezaniu i ochrenie wfasnego tervtoriurn. okazalo sie. a nie ksztalt. Cialo ich dla przedstawieieli rasy nordyckiejjest bezwonne. Decyduje tu ladunek elektryczny czasteczki. W ich wyniku wvrozniono siedem zapach6w: kamforowy. 86 87 . Jakie S<l podstawowe zapachy oraz jaki jest ksztalt i wielkosc rniejsc recepcyjnych dla kazdeqo z nich. kazda innego ksztaltu i wielkosci. tj. ze choc mozna jq w przvblizeniu utrzvrnac w odniesieniu do duzvch czasteczek.. Wprawdzie nie jest do korica jasne. zapachy wydzielane przez innych osobnik6w wplvwaja na uklad hormonalny. tj. Niektore czasteczki mogq pasowac do kilku takich miejsc recepcyjnych. tworzac zlozonv system percepcyjny. podobnie jak klucz pasuje do danego zamka. Wedfug stereoehemicznej teorii zapachu. wvdzielajq bardzo slabe zapachy. T a s t e r eo c hem i c z nat e 0 ria zap a c haw zainspirowale nowe probv okreslenia. jak sygnaty wechowe produkowane przezinne organizmy. Miejsce reeepcyjne dla tych czasteczek musi wiec miec ksztalt wqlebienia w ksztalcie polkuli 0 srednicv 7 A. Wsp6tdziahllliiJ~® tlMVSt6W W" r18lmaCn B~dnego ~W:{i. Podsumowanle Receptory smakowe rnieszcza sie na jezvku. Dla wykrywania tych siedrniu podstawowych zapach6w musi istniec w nosie siedern roznvch receptor6w. Obserwacja zvcia eodziennego zdaje sie wskazvwac. ze podobnie jak u zwierzat. kwiatowy. Zrnvsl wechu cechuje ogrornna czulosc. ze choc w zvciu czlowieka substancje wydzielane przez innych osobnik6w nie odgrywajq tak duzej ro!i. Wsp6fdzialanie zmysl6w przejawia sie nie tylko w tym. Miejsca recepcyjne tvch kom6rek charaktervzuja sie roznvm ksztaltem i wielkoscia Sa one wrazliwe na takie czasteczki substancji zapachowych. Badania laboratoryjne wskazuja rowniez. to jednak na pewno stanowia zrodto przezvc przyjemnyeh i przykrych. kt6ra pozwolilaby na wvjasnienie mechanizmu pobudzenia zakonczen nerwowych przez rozne substaneje zapachowe. ludy mongolskie. Hozne obszary jezvka sa roznie wrazliwe na rozne smaki. ze dziewczeta. Mozna je sobie wvobrazic jako mikroskopijne otworki czy zaqlebienia w blonie wlokien nerwowych. lstnieja r6wniei pewne dane sugerujqce. eteryczny. kt6re czlowiek wydziela. a wiec czy odqrvwaja podobna role. Wykazano.Tak wiec ciaqle brak jest jednolitej teorii. Badari prowadzonych na ludziach w tvm zakresie jest stosunkowo malo. to w przypadku malych ich wlasnosci chemiczne. ze uklad nerwowy analizuje [ednoczesnie informaeje z zakresu roznvch rnodalnosci. Tak np. a wyniki w nich uzyskiwane znajduja zastosowanie w ochronie przyrody i w poszukiwaniu sposob6w na zwiekszanie produkcji zvwnosci. wvwolujace okreslone reakcje u osobnika drugiego. Tak np. zwane kubkami smakowymi.. ze zapachy ludzkiej skorv nie sa bez wptywu na kontakty miadzvludzkie. produkuje sie jednak perfumy reklarnujace zawartosc feromonu meskieqo i zeriskieqo. identyfikacji osobnik6w.doznania zapachowe dzieki ternu. lecz scisle ze soba wspolpracuja. Do dzisia] nie wiemy natorniast.. ze zapachy sk6ry ludzkiej S<. Stereochemiczna teorie zapachow testowano na wiele roznvch sposcb6wi obeenie wydaje sie. Wyj<!tkiern od zasady reeepcji zapach6w opartej na ksztalcie czasteczek sa zapachy ostry i zgnity.

«ill1lilSiteityczrn® ~eC0p1to~'I! Receptory mieszczace si~ w mililsniach. slyszymy glosy poruszajqcych si~ aktor6w nadbieqajace z roznvch kierunk6w. zalaznv przedo wszystkim od intensvwnosci dzwl~ku Ikl<aJmowanie ai!J>oczITle Z m6rki nerwowe Hamulcowy niq sasiadujace wplyw pobudzonej kom6rki nsrwowej na inns ko- r. Czyste ~onv·. Zwiazek pomiedzv doznaniami pochodzacvrni ze zmyslu r6wnowagi i wzroku ilustruje doswiadczenie przeprowadzone przy uzvciu aparatury sluzacej do trenowania pilot6w. Swiat diwiekow . Gulick W. Btoloqicrne mechanizmy zachowania. ze rozne zmysly sa elementami og61niejszego systemu informujqcego nas 0 swiecie.. widzimy jego ksztalt. Taka dorninacje wzroku obserwuje sie juz u niemowlqt (Busunell i Weinberger. Do!ek centralny -. PWN. Gdy oglqdamy film w kinie. a czego innego dotyka palcami.lSC centralna siatk6wki 0 duzvrn zaqeszczeniu czopk6w. L (1971). PWN. dotykowy. np. (1967).Blona lezaca w slimaku. gdy informacje docierajqce z roznvch zmysl6w sa sprzeczne. charakteryzuiaca sie wvsoka rozdzielczosciq figlJlra dwuznaczlflai Obraz. stawach I scieqnach. nakladajqcych sie na ton a czcstotliwosci podstawowej. W bocznych oknach kabiny pokazywano poziome paski. Warszawa. ze ma ono qladka skore i soczvstv.. 1987). wskazujac.<tdl ortiegoC Struktura lezqca na blonie podstawnej slimaka. W konsekwencji osoba badana kompensowala to pozorne nachylenie ustawiajqc platforms w pozycji przechylonej na prawo. Zastosowanie odpowiedniego optycznego urzadzenia maze znieksztalcic obraz dotykanego kwadratu tak. analizator wzrokowy. David E. paski w prawym podqzalv ku dolowi. mieszczaco siq na jezvku. L (1971). ze percepcja jest aktywnyrn procesem. wprawiana w ruchy falowe na skutek drgar'i plynu wypetniajqcego stimak. np. sluchowy. a nie ograniczajq sie tvlko do biernej rejestracji informacji. Arnaiizator ~ Zesp61 receptor6w.kt6rych zrodlem jest aktualnie dziatajacv bodziec. Readings from Scientific American. stworzvc taka svtuacje. wydajq sie rowniez krzywe przy ich dotykaniu. ze niekt6rzy (J. Fun kcjs t~ zrnvslv mogq spelniac adekwatnie jedynie w6wczas. gdy tymczasem pochodza one z tych samych nieruchomych glosnik6w. Oxford University Press. The World Transformed. E. zawierajqca korn6rki receptorowe dZWlfilk6w. PWN Young I Z. New York. Reception: Mechanisms and Models (1972). ze bedzie on widziany jako prostokat. PhysiologV and Psychophysics. Gdy paski w lewym oknie poruszaly sie do g6ry..lk6w mowy_ 1Gl~I[)SIrlOSC Subiektywny aspekt doznari stuchowych.Blona oddzielajaca ucho zcwnetrzne ad srodkoweqo. barwe.Jesli np. smakowy. lBtona bQbenkowa _ . Zmyst dotyku i zrnvsl kinestezji tak scisle ze sobs wsp6lpracujq. wytwarzanych przcz rozne instrumenty muzvczne. Warszawa. spostrzegane wzrokowo jako krzywe. Rozpoznawanie przedmiot6w ezy ocena zjawisk na og61 dokonuje sie na podstawie analizy wielu cech jednoczesnie oraz zwiqzk6w zachodzacvch rniedzv nimi. Gibson) traktuja je jako elementy jednego zlozoneqo svstemu. (1984) Program V m6zgu. lecz wiemy rowniez. ze przechyla siQ ona wraz z platforma w lewo.. Readings trom Scientific American. New York. Recent Progress in Perception. w swietle dziennym) Umozliwiajq widzenie barw. Oxford University Press. lnterpretujac wiec przedrnioty czy zjawiska odwolujemy sie do poprzednich doswiadczen wynikajqcych z roznorodnvch doznan zrnvslowych. pobudzana do drgan przez fale akustyczne i przekazujqca te drgania kosteczkom ucha srodkowsqo Slone podstawna -. lokalizacja dzwiekow opiera sie nie tylko na mechanizmach sluchowych. lE!arwa Czopki _.CZf. iecz w duzvm stopniu zalezv od sygnat6w wzrokowych. 1972).._ Swiatloczule receptory oka. Do cel6w eksperymentalnych mozna np. Zalezv od liczby i natezonia rcznvch ton6w skladowych.Zgrupowania receptor6w srnakowych. .lJv. di\llli~kV1 . U czlowieka doznania wzrokowe rnaja szczeg61ne znaczenie. informujqcych 0 polozeniu ir6dla dzwiQk6w. Podsumowujqc mozernv stwierdzic. ze badany co innego widzi.Charakterystyczna cecha zlozonvch dzwiekow. podniebieniu oraz w przetyku.l(]lil:i smakowe -. opartych zar6wno na aktualnej stymulacji. i\!.. struktur i dr6g nerwowych wyspecjalizowany w odbiorze i analizie bodic6w okreslonej modalnosci. Doznania pochodzqce z jednego zmvslu rnoqa modyfikowac doznania z innej rnodalnosci. Zawiera kom6rki receptorowe analizatora stuchowego (narzqd Cortiego). Mozna przvtoczvc bardzo wiele przyklad6w wsp6fdzialan ia roznvch zmysl6w.Sinusoidalne fale akustyczne a okroslonej czestotliwosoi. Pierce J. jak i na posiadanej wiedzy. Gregory R. Sadowski B. gdy wspolpracuja z soba. Freeman and Comp. (1976).. 88 89 . Warszawa. aktywne przy wiekszvch natezeniach swiatla (np. W takiej sytuacji doznania dotykowe beda zmienione. Dlatego tez w wypadkach konfliktowych. Freeman and Cornp. Warszawa. ktora rniala ustawic w plaszczvznie r6wnoleglej do podlogi (Dichganz i in. slodki miazsz. Charakterystyczne czestotliwosci poszczeg61nych dzwif. polegajqcym na ciaqlvm formutowaniu hipotez. pomimo ze platforma bvla stale pozioma. sluzaceqo do badania przedmiotu palcami. Podobnie proste krawedzie przedrniotow. Kaufman L. popatrzymy na piekne jablko lezace na talorzu. Na przvklad. Chrnurzvnski J. (1979). Oqraniczvmv sie tutaj do przedstawienia tylko kilku z nich. kt6ry spostrzega sie alternatywnic jako dwie rozno figury. !"1D~malrntv _. Podkreslalisrnv juz. PWN. R. Hearing. (1989). sygnalizujqce zrnranv pozvcji r6znych czesci ciala oraz stopien rozciqqniecia miQsni ~~ru. Oko i mazgo Psychofizjologia widzenia. Wywotywato to u osoby badanej wrazenie. Osoba badana siedziala na ruchomej platformie. Perception. ze przed miot ma rzeczvwiscie ksztalt prostokatnv. ludzie opieraja si~ na og61 na wskaz6wkach wzrokowych.

wykonywane w celu ustawienia poszczeg61nych fragment6w obrazu w polu naiostrzejszeqo widzenia. !!. Zludzenie ruchu powstale na skutek pobudzenia w szybkim nastepstwie czasowym sqsiednich miejsc siatk6wki przez szereg nodzcow nieruchomych. Slimak . odkrywanie. na kt6ry padalo swiatlo.. 0 ile czvnnosci ruehowe. Zalozmv. Receptory . rozumienie czy wnioskowanie. 91 . !Prog wrailiwosci s~uchowej -. ze uczen szuka odpowiedzi na pytanie. W tvm vvvpadku rnvslenie pole~a na operowaniu abstrakcyjnymi pojeciami naukowymi.czopki i preciki oraz kam6rki nerwowe. OltV9S rn rozwiilzywanme Ig Myslerde problemow J6zef Kozielecki Mvslenie jest czvnnoscla obejmujqcq tak roznorodns procesv.Efekt glf. ma ona kilka wlasciwosci. Z drugiej strony zas mvslenie to odkrvwanie og61nyeh prawd przyrody ezy komponowa nie symfonii. zgodnie z ktora przedmiot a znanej Iizvcznej wlelknsci jest spostrzegany jako majqcy stalq wielkosc niezaleznia ad odlcqlosci ad obserwatora.!na siatk6wce po zniknieciu intensywnego bodzca swietlneqo. £:.!bi dostrzegany dzieki przesunieciu fragment6w obraz6w padajacvch na siatkowke jednego i drugiego aka. gdzie CZf. przewidywanie. Nabycie tych tunkcji w okresie p6iniejszym jest niernozliwe bqdi bardzo utrudnione.Zasada.!w okreslonvm punkcie oglqdanega przedmiotu. rnieszczacs sie w uchu wewnetrznvrn.Proces aktywnego odbioru. polegajq na wykonywaniu operaeji materialnyeh na rzeezywistych przedmiotach. na ktoro] znajdujq sie receptory sluchowe.~udlzenia Falszywe doznania percepcyjne. fale swietlna ezy akustyczne) na sygnaty nerwowe.lSC ucha polozona wewnqtrz czaszki.-~.Wczesny okres W rozwoju osobniczym charakteryzujqcy si~ szczeg61nq plastvcznoscia ukladu nerwowego.WyspecJalizowane kom6rki lub zakoriczen!a nerwowe przetwarzajqco sygnaly z danej modalnoscl (np. lFluchy konwergencyjne .owanie w:zrokowe -. otrzymana z rozlozenia szescianu. aby ich osie optyczne przecinaly sio. W iego sklad wchodzq wypelnione plynem: przedsianek i kanaty p6tkoliste (zwiazane ze zmyslem r6wnowagi) oraz slimak (zwiqzany ze zmyslem sluchu): Ucho zewnQtrzne _. Z jednej strony zachodzi ono w dose prostych svtuacjach. "przyspieszenie". Skrzy. spostrzazanianh i pojeciach.Ruchy ustawiajqce oczy tak. takie jak: "rnasa". kt6re nie sa bezposrednio obserwowalne. ze uczony bada nieznane zjawisko przyrodnicze.leila wewnQ"lrzne Najgtl:lbiej polozona CZfi!SC ucha zawierajaca zawity uklad kanal6w. jak: planowan ie. Powidok ujemnv . zaleznv przede wszvstk.. w kt6rym nadchodzace aktualnie informacje przetwarzane Sq na podstawie zarejestrowans] w parnieci wiedzy a otaczajqcym swiecie. Ucho srodkowe CZf. Wysol!:osc dfwiQklll -.Ciemny ooraz utrzymujqcy sio. analizy i interpretaeji zjavvisk zmyslowych. wypelniona powietrzem. podzielony wzdluz blona ~ podstawnq.m ad czcstotliwosci dzwieku. PrQciki -. Ruchy skokowe galek ocznych ~ Ruchy nastepujace porniedzv kolejnymi fiksacjami. Zmienia sie on wraz z czostctliwosoia dzwiekow. urnozliwiajaca jedynie dostrzeqanie roznveh paziom6w szarosci. 0 tvle w czvnnosoi rnvslenia biora udzial 0 per a c j e umysfowe. Za pomocq nich czfowiek p r z e twa r z a in for mac j e 0 przedmiotach i ich klasach. :!::hawnsko 1fij _. . W tym celu dokonuje on mvslowsqo przeksztafcenia wyobrazenia szescianu IN obraz figury plaskie].Infonnuje a kierunku i intensvwnoscl sil grawitacyjnych oraz a ruchach gtowy.Struktura w m6zgu. Zawiera kanaly p6lkaliste oraz przedsianek. przechodzqc do przeciwleglej (w stosunku do danego aka) polkuli.Najnizszv poziom cisnienia tali akustycznej wvwotujacv wrazenia sluchowe. W toku rnvslenia uczeri operuje wvobrazen iarni. kt6re pozwalajq odroznic jq od czvnnosoi ruchowych oraz od spostrzegania i parnieci.Spiralnie zwinietv. ~erc9pcj<ll --. Stereoskopowy efekt . przenoszaca drgania za pornoca kosteczek sluchowych z blony bebenkowe] do ucha wewnetrz n eg o.i. Mirno ze czvnrrosc ta jest wykonywana w tak roznorodnvch sytuaejaeh. Siatkowka oka Struktura zawierajaca swiatloczule receptory -. Malzowina uszna wraz z kanatem przekazujqcvrn drgania do blany bebenkowej. takich jak planowanie wydatk6w rodzinnyeh czy przygotowanie konspektu nowej !ekcji. kt6rego pobudzenis wywoluje reakcje (zrniane czestotliwosci wvladowari) okrcslonej kom6rki nerwowej. "tunkcja". Prawo stalosci wielkosci . IN kt6rych zakodowane sa informacje 0 okreslonvch brylach i figurach geometrycznych. Informacje te Sq przede wszystkim zawarte w wyobrazeniach. powstaly wskutek obnizenia wrazliwosci obszsru siatk6wki. "ruch". -Zmys! ~6wnowagi .klrYtyczny . Przyjmijmy dale].Swiatloczule receptory aka dzialajqce przy stabym oswietleniu.Subiektywny aspekt doznari sluchowych.lSC wl6kien nerwowych (bieqnq cych od przynosowyeh czesci siatk6wek) ulega skrzvzowaniu. takie jak obr6bka metali ezy jazda na rowerze. ~ole percepcyjne komo1l'ki nerwowej -. w kt6rej dokonuje sie wstepna analiza intormacji wzrokowej. ocenianie. "energia". projektowanie. formufuje on nowe hipotezy 0 rzeczvwistosci. "pochodna" itp. w kt6rym ksztattujq sie roznorodne funkeje. Analizujqc j kornbinujao r6Znorodne pojecia z fizyki i mate- matvki.Obszar receptor6w (rip. wypelniony plynem kanat kostny. siatkowki lub sk6ry). Myslenie jest czvnnoscia u my s + 0 w q. jaki ksztah rna figura plaska.

W dwudziestu pytaniach badany rna wvkrvc jakies pojecie badz znalozo nazwe choroby. No tak. Na dwa trojkatv zuzyjQ piec zapalek. jako jednostki i jego gatunku. trzeba wiec budowac [edna figur~. to nam nie nie daje. Szkole Wurzburskq.Jesli przetniemy dwie linie. Dlatego. kt6ra jq otaeza. 1972. dokonuje odkrvc. kt6rej rzetelnosc nie jest duza. ze mimo tych roznic.tez nalezv z duzq ostroznoscia analizowae monologi osob badanych w trakcie eksperymentu. jak w urnvsle czlowieka powstaje pomyst rozwiazania zadania. W svtuacjach tvch ludzie rozwiazuja r6Znorodne zadania. Jest linia. kt6rej wszystkie boki sa wewnetrzns. Linie. Punkty. Metody te om6wimy kolejno. ~ardzo czesto w trakcie eksperymentu psychologowie posluqujq sie t e c h n I k q 9 to s neg 0 my 5 len i a. linie . Bruner ezy H. Badajac czvnnosc mvslenia. Dzieki mvsleniu cztowiek lepiej poznaje rzeczvwistosc. Dzieki czyn nosci mvslenia zas czlowiek p r z e twa r z a otrzymane informacje. Przykfadowo przytoezymy protokol wypowiedzi jednej z osob. ukladajac r6inorodne trojkatv na ptaszczyinie.ldo obserwacji zachowania sie czlowieka w trakcie rozwiqzywania zadania leez stosuja pewne specyficzne techniki. bqdi rozpoznac przvczvne uszkodzenia maszyny. Podana definicja czvnnosci mvslania pozwala odroznic jClod spostrzegan ia i parnieci. Jak stwierdzilismv powvzej.9Ury. Simon opracowali nowe metody poznawania mvslenia. kt6re pozwalaja zdobyc boqata informacje 0 strukturze mvslenia. to wszystkie boki powinny bye wewnetrzne. Nie ma przeciez takiej fi. przeprowadzili szereg prostyeh eksperyment6w dotyczqcych roli poczuc w rnvsleniu oraz czvnnikow. Parniec zas umozliwia p r z e c h ow y wan i e i reprodukcje tyeh informacj i. Dwie przecinajqce sift! plaszczyzny tworza linie. w kt6rej z 6 zapatek mieli utozye 4 trojkatv r6wnoboezne 0 boku dluqosc: zapalki. kt6re dostarczaja dodatkowych danvch o przebiegu rnvslenia. Eksperymentator wykorzystat technika glosnego mvslenia.. Zewnetrznv bok nie rnoze bye wsp6lny. O! l. Szczeg61nq wartosc eksperymentalnq rnaja zadania wielofazowe. ktora. W jednym z ekspery. vvvobrazeniach i pojeciach. 93 92 . psychologowie nie oqraniczaja siE. S. Wyniki osi<l9niQte za pornocq tej techniki trzeba sprawdzao :a pornoca innych. Czvnnosc ta odgrywa szczeg61nqrole w zvciu czlowieka. takie jak: ukladanki. Bok jest czescia skladowq fiqurv.. badany zadaje eksperymentatorowi szereg kolej nych pvtan..spostrzegan ia polega na r e c e p c j i informacji doplywajqcych ze swiata zewnetrzneqo. Simon. Wertheimer. ze w czasie Metody badania mVSeeHn~aJ Czvnnosc rnvslenia dose pozno stala sie przedmiotem badari psvchologicznych.Patrze. S. Mimo szeregu wad. Gfosne rnvslenie jest technikq badawcza.Jak wynika z przytoczonyeh przvkladow.xiwadziescia pvtan" itd. kt6re decvduja 0 jego ukierunkowaniu. tworzacv tzw.. Warto podkresl ic. 0 jej fazach itd. Chociaz nie wszystkie wypowiedzi osoby badanej sa jasne. bo wtedy niekt6re boki beda w niej wsp61ne. lamigl6wki. rnvslenie jest czvnnoscia umyslowq. technika gfosnego mvslenia jest dose powszechnie stosowana w badaniaeh nad mvsleniern (patrz: Newell. to jednak rzucaja one pewne swiatlo na to. Jeszcze cos rnusze sobie przvpomniec. bardzie] obiektywnyeh metod.inis rnozna otrzvmac przy przecieciu dwu plaszczvzn. . tworzy plany i projekty. kt6re wymagajq aktywnosci zewnetrznej. rnoze poznac hipotezy. Wytworem rnvslenia jest nauka i technika. na ktora cierpi pacjent. claqle pr6bowalam na plaszczvznia". Jednyrn z nich jest gra ... to tam wszystkie punkty Sqjednakowo oddalone od srodka? A na lini i? Na linii wszystkie punkty znajdujq sie na jednej plaszczvznie. Duncker. Dopiero na poczatku dwudziestego wieku psychologowie niemieccy. Jakie cztowiek formuluje w toku czvnnosci rnvslenia itd. M. tak jak obserwuje sie zachowanie motervczne. psyeholog zdobywa wiele cennych informacji 0 przebiegu czvnnosci rnvslenia.Jesli wziac kolo. leez linia. literatura i muzyka. A WIQCtrzeba budowac w przestrzeni.zwiqz~waniazadania badany opisuje gtosno przebieg czvnnosci mvslerua. a ja. mys!eniejak to wvkazernv dalej jest scisle zwiqzane ze spostrzeganiem i parniecia. . ktora pol ega na tym. 1976). Jakie jest przejscie od budowania trojkatow na olaszczvznis do konstruowania ich w przestrzeni. . wtedy bedziernv mieli trzy boki wsp6lne. 1. c z y n nos c m V s len i a j est Ia n cue hem 0 per a c j i u my s low Yc h. Czvzbv wszystkie boki byty wsp6lne? To wyklu . A. otrzymamy jeden punkt. ale nam potrzebny jest nie punkt. nie wiadomo dlaezego. zap 0 moe q k t or y c h p r z e twa r z amy in for mac j e z a k 0 dow an e w s p 0 s t r z ezen i a c h. anagramy. gra w szachv.Jesti rozumowac czysto spekulatywnie. Linia sklada sie z punkt6w. ~est to rodzaj monologu osoby badanej.Dwadziescie pvtan". zadania logiczne i techniezne. JeJfa~y ltd. To nie jest to. L. problemy typu . Rubinsztejn. mentow opisanvch przez Rubinsztejna (1962) badani rozwiqzywati famigf6wklil. kt6rej nie rnozna obserwowac bezposrednio. Tichomirow. J. Nie. Na eztery oddzielne trojkatv zuzvje ich dvvanascie. Jednak dzieki opracowaniu odpowiednieh svtuacji eksperymentalnyeh. Na podstawie kolejnosci i rodzaju stawianyeh pvtan oraz wykonywanych pr6b psyeholog rnoze okreslic fazy proeesu mvslenia. formutuje oceny i wnioski.Z tatwoseiq rnozna jCjzbudowac z dziewiaciu zapalek. m6wila: . Czynnose. co wyjdzie. polegajqcej na stawianiu pvtan. Jest ich szesc. Ale mamy szesc zapalek. W ostatnieh lataeh uczeni opracowali wiele zadari eksperymentalnyeh. wykonywaniu roznorodnych pr6b itp. Aby osiaqnac ten eel. wykonuje rowniez hipotetyczne badan ia medyezne ezy ~o. pr6by techniezne. W latach p6iniejszych tacy psychologowie jak K. ozone.

M6wiC!e scisle]. Po drugie. Model ten nie odtw. Zachowan ie sie ich jest determinowane przez pro 9 ram. po sko. W centralnym punkcie szachownicy zrobil mate okienko dla kamery filmowej.'lzi przemystu lub rozwiazvwac zadania matematyezne. w ezasie kt6rego osoby badane otrzvrnujq identyczne zadania jak kornputer. kt6ry dose trafnie symuluje myslenie. kt6re svrnuluja. por6wnuje on protok61 z badari pr. Jakie rejony szaehowniey analizuje on najdluzej. ezyli modelu rnvslenia. Dane te okazalv sie bardzo pomoene przy eharakterystyee postepowanla szachistv zaawansowanego i poczatkujaceqo itd. Dzieki madelowi poszukiw. zwany rowniez idealnym lub teoretycznym. Program ten zdolny jest rozwiazvwac okreslone zadania.ogra. FormufUj<lc program uczony wykorzystuje wiedze z psyehologii mvslenia.ubiektywnych odchvton od madelu optvrnalneqo. Kozielecki (1968). Tak wiec idealny model przyswajania pojec wskazuje. Po pierwsze.eral. Chcac poznac jq dokladniej. konstruuje si~ modele optvrnalne dla rozwiqzywania dose prostych zadan. i badanie. Pro 9 ram s y m u I u j q C Y jest adekwatnym modelem mvsleriia. Czesto bowiem czvnnosci mvslenia nie towarzyszq ruchv. Technike rejestracji rueh6w miesni stosuje si~ jedynie w niekt6ryeh eksperymentach. wykonywanych przez cztowieka w trakcie rozwiqzywania zadari. Tworzenie modeli w postaci programu komputerowego odbywa sie w trzeeh zasadniezych etaoach. to mozna powledziec. jest to raczej wzorzec okreslajacv najskuteczniejszq metoda rozwiqzywania problem6w. Badanie tego . podejmowanie prostvch deeyzji ezy gra w szachv.modelu p_ozwala czesto odkrvc prawidlowosei mvslenia. to program symulujqcy ten proces musi. 1. takie jak: zadanie 0 wilku. W :tapie. GPS ro~WlqzuJe tamfgfowkl. na kt6rych podstawie mozna by wnioskowac a przebiegu tej czvnnosci. jak nalezy optymalnie przvswajac sobie nowe pojecia. w Jakim stopniu opisuja one Iorrnalna strukture czvnnosci mvslenia. Po wprowadzeniu do komputera odpowiedniego programu maszyna eyfrowa rnoze gra6 w szachv. Wiadomo. ~osladac regufy. ze program symuluje rnvslenie. W pierwszym etapie psycholog konstruuje program dla komputera. psyeholog moze wykorzysta6 go w dalszvch badaniaeh psychologicznych. ezyli "na~le ~naj~uj<l pomysl rozwiqzania. . lrn pelniej psycholog _wykorzys~a ~ynikj badan nad rnvsleniern. Konstruujq przy tvrn najpierw mode! optymalny. 2. jak rozwiazu]e on okreslona zadania. dziekl niej rnozna opisac strukturs czvnnosm mvslenia w spos6b jednoznaczny i kompletny. Tak na przvklad. Metody modeH©walll'lleamysienia Do drugiej grupy metod nalezv modelowanie mvslenia. tak jak programy symulujqce. trzeei~ psycho log por6wnuje zachowanie programu z zachowaniem sre ludzi. jest G PS (Gen.ania uszkodzan maszyny mozna stwierdzic. to w rniesniach danej reki pojawiajq sie okreslone prqdy czvnnosciowe. kt6ry okresla racjonalny przebieg czvnnosci rnvslenia ezlowieka. takie jak: wniosko- 94 95 . ze Jego program okaza sie trafnym modelem rnvslen!a. Fakt ten zostal wykorzystany w badaniu mvslenia. Jesli odpowiednio zaprogra~owany komputer rozwiqzuje zadania inaczej nil ludzie.Probl~m ~ol~er) z?u~owany przez Newella i Simona (1962). tvrn wieksze jest prawdopodoblenstwo. kt6ry jest systemem regul przetwarzania danych.nstruowanfu proqrarnu symulujqcego. Wyniki osiqgnif. planowac rozw6j gatf. poleqajace na konstruowaniu modeli eybernetycznyeh badz matematycznych. Puszkin (1970) badal czvnnose mvstenia u szachist6w. Psychologowie zacze!i stosowac technike rejestraeji czvnnosci ruchowvch. Zaehowanie sie tego programu dokfadniej ornawra J. Na podstawie ukierunkowania wzroku badanego rnozna byto stwierdzi6. W drugim etapie uczony wprowadza program do komputera i obserwuje. jak czesto przenasi wzrok z jednej figury na drugq itp.mu komputera z protokofem badari psychologicznych. aby odkrvc awarie techniczna. jesli polecimy czlowiekowi.'lte za pornoca tej metody nalezv interpretawac z duza ostroznosciq.arza rzeezywistego zachowania. ktorvch nie sposob p~znac przv zastosowaniu innych metod. kt6ra utrwalala ruch galek ocznyeh graeza. Jednoczesnie psycholog przeprowadza eksperyment. ezyli odtwarzaja rzeezywiste mvslenie czlowieka. Gdy jednak zaehowanie maszyny cvfrowej Jest identvczne z zachowaniem sie ludzi. badanie tresci jego monologu ezy rueh6w qalek ocznyeh w trakcie rozwiqzywania zadan pozwalaja zebrac wiele danych 0 rzeczywistej czvnnosci mvslenia. jakq minimalnq liczbe operacu trzeba wvkonac. ezyli jest jego modelem. Me~oda konstruowania modeli rnvslenia w postaci programu ma duze znaczenl~ dla psyehologii. wanie logiczne. kt6re umozliwiaja mu nagle odkrywanie rozwiazari. psyehol?g d~konuje korekty programu. aby wvobrazil sobie ruch reki. ze r6Znorodnym czvnnosciom umvslowvm mogq towarzyszyc ruchy miesnl lub pradv czvnnosciowe. Psychologowie wvkorzvstuja te zdobycze cybernetyki.lesf na przYkt~? przy rozwiazvwamu lamigt6wek ludzie doznaja "olsnienia".2. rejestrowal ruchy gatki ocznej gracza analizujqcego svtuacje na szachownicy. Konstruujq ani programy. ktora mozna nazwac badaniem s. . B. kozie i kapuscis oraz wiels _problem~w logicznych. Metody eksperymentalne dorninuja we wspolczesnej psyehologii mystenia: analiza wypowiedzi i zewnetrzneqo zachowania sie ezlowieka. Symulaeja mvslenia: W ostatnich trzydziestu lataeh nastapil szybki rozw6j komputer6w. Jak dotvchczas. Badania odchvleri ad modelu optymalnego: Psyehologowie coraz czescis] stosujq metoda. program ustala kolejnosc wykonywania okreslonvch operaeji na okreslonvm materia le. kt6re pojawiaia sie w rniesniach. Przykfadem programu. Opiszemy dwa warianty metody modelowania.

chcac pelniej poznac znajdujqce sie w nim informacje. 1984). kt6re dominuje u matematyka. Znaezenie materialu spostrzezeniowego jest szczeg61nie male w mvsleniu teoretycznym. co jest w nim przetwarzane. Przykladem czyn nosci eksploracyj nych rnoze bye nastawienie recePt~r6w na okreslono przedmioty. ezyii to. w jakich okolicznosciach zachowanie sie czlovvieka jest nieoptymalne. W ostatnich dziesiecioleciach coraz wieksze znaczenie zvskuja metody historyczne. szympans rnusial najpierw przyciqgnqc za pornoca kr6tkiego kija dtugi kij. Jest to zgodne z maksymq. Chcqc dokladniej zbadac pole spostrzezeniows. Dotvcza one na przvklad przebiegu mvslenia probabilistycznego u ludzi zvjacvch w krajach europejskich i azjatyckich. W strukturze czvnnosci mvslerua rnozna wyr6znic trzy elementarne skladniki: 1) in for mac j e 0 swiecie. dzieki regulom lancuch operacji ma prawidlowy charakter. dzielenie itd. a mianowicie wvobrazenia 0 d t w 6 r c z e. mnozenie. na przeksztalcaruu aktualnej sytuacji zada niowej. manipulowanie nimi itp. Tak na przvklad zestawia on model tworzenia pojec z protokolem otrzymanym w eksperymencie dotyczqcym przvsvvajaniapojec.!materialem Informacje (tworzywem) te mogq bye Pochodza lub pojeciach. jak na przvklad obraz pegaza czy obraz ruchu 4 . wykonywal on czvnnosci eksploracyjne. Ujawnienie rozriic rniadzv rzeczywistym przebiegiem rnvslenia a modelem pozwala dostrzec specyficzne cechy Iudzkiego zachowan ia. K. ezyli obrazy przedmiot6w i zjawisk nie spostrzeganych uprzednio. przed Chr.xluchern czasu". a 1900 r. Przykladowo przytoczymy jeden z eksperyment6w Kohlera. co wplywa na '::ipOrzqdkowanie kolejnyeh operacji.dodawanie. Taki material dominuje rowniez w rnvsleniu malego dziecka. Takie por6wnanie pozwala wykrywac subiektywne odchylenia od modelu. kt6re okreslajq. czyli umyslowe obrazy dawniej spostrzeganych przedmiot6w. zakodo~ane ~ spostrzezeniech.. Jednym z pionier6w takich badari jest D. ze "aby wiedziec. takie [ak kije i banan. . kt6re oddztatuja na receptory czlowieka. Aby rozwi<'!zae zadanie. kt6re Sq mat e ria I e m rnvslania: informacje sa tvrn. poza niq zas leza! kij dlugi. Spostll'zeienia W sytuaeji problemowej znajdujq sie przedmioty i wvstepujq zjawiska.Po sformulowaniu modelu optymalnego psycholog por6wnuje go z rzeczywistym przebiegiem mvslenia u czlowieka. lnformacj~ 0 przedmiotach wykonywae rozne operacje. Psvcholoqia oqolna • . kt6ry jest zdolny rnvslec 0 przedmiotach nie znajdujqcych sie w jego polu spostrzezaniowym. Wekspervrnencie tvrn wszystkie waine elementy.. Tak na przyklad w prostym zadaniu matematycznym materialem S<. one ze srodowiska zewn~trznego S<. W klatce znaidowal sie kr6tki kij. operacjami . 1968). znajdowaly sre w polu spostrzezeniowvm szympansa.!figury geometryczne. a regulami --.. Analizowal on biografie i osiaqniecia tw6rcze przeszlo dw6ch tvsiecv mvslicieli zvjacvch w okresie miedzv 580 r. trzeba najpierw poznac. Spostrzeienia dostarczaja inforrnacji o. a w jakich zbliza sie do modelu. strategie). Te i ich klasach wvobrazeniach lub z parnieci rnvslenia. Spostrzazenia odgrywaj<'! duza role w mvsleniu dzieci j zwierzat. swrecie zewnQtrznym i mogq bye materialem wykorzystywanym w rnvsleruu. czlowiek wykonuje czvnnosci e k s p I or a c y j n e. Roia spostrzezen maleje w rnvsleniu czlowieka dorosleqo. Mvslenie szympansa polegalo na operowaniu materialem spostrzezeniowym.._ 96 97 . poswieconv zachowaniu si'il malp. takie jak: zblizenis sie do kij6w. 3) reg u l v (rnetodv... oraz wvobrazenia w v t w o r c z e. Badania historyczne i kulturowe pozwalaja wyjsc poza "tu i teraz". jak jest. fizyka czy filozofa. a dopiero nastepnie wvkorzvstac go do zdobycia banana. zblizanie sie czlowieka do nich ezy ~reszcle manipulowanie nimi. takich jak st61 ezy droga do miejsca pracv. dlugotrwatej. pozwala stwierdzic. W rnvsleniu moqa brae udzial dwa rodzaje wvobrazen. Simonton (1976. Wszystkie te czvnnosci dostarczaja pewnych mformaeji 0 sytuacji zewnetrznsj. za kt6rych pornoca przetwarzamy material mvslenia. ktore polegajq na aktywnym penetrowaniu f badaniu sytuacji zewnetrznej. czvli tym. Szympans Sultan umieszczony bv! w zamkniete] klatce. czyli elementarne transformacje umyslowe. w jakiej kclejncsci nalezv skladniki mvslenia om6wimy kolejno.wzory matematyczne. analiza taka urnozliwila wykrycie szeregu zaleznosci istniejqcych miedzv twcrczoscia a warunkami zewnetrznymi i . przed ni<. Chcac je poznac dokladniej. po Chr. odejmowanie. Uzupelniaja wiec one metody eksperymentalne. kt6re bez takiego zestawienia z modelem teoretycznym bylyby niewidoczne. Analiza wynik6w rnvslenia w "czasie dluqim" pozwala na sformulowanie bardziej og61nych prawidlowosci: jest ona takze zrodlem nowyeh hipotez empirycznych. kt6rego nie m6g1 on dosieqnae za pornoca Iapv. liczby itp. Zaczvnaja sie takze pojawiac prace poswiecone roznicorn istniejacvm rniedzv ludzmi wychowanymi w roznvch kulturach. Polegajq one na badaniu zaleznosci istniejqcych rniedzv osiqqnieciarni naukowymi i artystyeznymi w danej epoce a warunkami zewnetrznymi oraz osobowoscia tw6rcy. co jest przetwarzane w rnvsleniu: 2) 0 per a c j e. jak bye powinno" (patrz: Kozielecki.! lezat banan. taktvki.

Juz dziecko 18~miesi?czne zdolne jest operowac wvobrazeniami. ze pojecia sa zasadniczvm mat~nafe~ rnvslenia. stwierdzilo. teorii kwant6w. Po przyswojeniu pojecia potrafi ana poprawnie odroznic jego desygnaty ad niedesygnat6w. "tr6jkqt". DZiE. Staly sie one przedmiotem wielu badan przeprowa . dzo~ych przez takich autor6w. Wyniki badan empirycznych dotyczqcych znaczenia wvobrazen w procesie rnvslenia rnozna sprawadzi6 do dw6ch gt6wnych twierdzeri (Shepard. Powstaje pvtanie. takich jak: hipotezv.gt6wnym przedmiotem badan. Om6wirny je kolejno. jak: "Czy twierdzenie Pitagorasa by to znane w Sredniowieczu?. ze rnaja one trzy katv. Jak wynika z biografii Maxwella. jeden z najwybitniejszych przedstawicieli tej szkolv. oraz spostrzega inne figury geometryczne. kt6re w jedna~owym stopni~ przysfugujq wszystkim desygnatom (egzemplarzom) danej . Piageta (1970) dziecko znajdowalo sie w kojcu. Om6wimy dwie sposrod nich.jako prostsze ~ slaty sie . W kazdvm razie rnvslenie nie by to surna wvobrazeri: rnialo ana raezej charakter nieobrazowy. Ludzie wychowani w kulturze greckiej. Buhler. Pojecia matrycowe Sq dobrze okreslons Dominujq one w nauce a szczeg61nie w matematyce. fizyce i biologii. 6 ern. Badania przeprowadzone przez Szkole Wurzbursk'l na poczatku XX wieku wykazaly.lksz~ch struktur. teorie. prosil badanych a odpowiedz na takie pvtania. wyprostowalo go do pionu i przeciaqnelo przez pretv kojca. Metoda roznicowania. kt6rego boki bvlv utwarzone z pionowych pretow. jak na przyklad ksztalt trojkata..!logo do wewnqtrz kojea. czyli stwierdza. takie jak kola czy kwadraty. wvobrazenia urnozliwtlv im sforrnulowan ie wstepneqo zarysu teori i elektromagnetycznej. Czy monizm rzeczvwiscle neguje pojecie osobowosci"? itp. a bokach prostvch i a trzeeh katach. ze mvslenie polega na operowaniu tylko wyobrai. kt6re sa desygnatami tego pojecia.y na promieniu swiatla". Odleqlosc porniedzv nimi wvnosila ok. 1981). .latwiej jest ujac w postaci vvvobrazenia niz w formie jezvkowej. Pornvslno rozwiqzanie tego zadania by to mozliwe dzieki temu. M6wienie. Czv teoria atomowa maze okazac sie fatszywa w swietle nowych odkrvc naukowych?. teorii wzqlednosci i tearii DNA. Taka defirucja pozwala na jednoznaczne odr6znienie desygnat6w ad niedesygnat6w. Po pewnvrn namvsle osoby badane odpowiadaty: tak lub nie. takie jak obrazy wizualne. w dzialalnosci naukowej.. Tak WI~C pojecis "tr6jkqt" stanowi koniunkcjs nastepujacvcn wtasclw?scl. rnvslenie intuicyjne polega wlasnie na swobodnym przetwarzaniu obraz6w urnvslowvch.czasteczki elementarnej w atornie. jaka role odgrywajq wvobrazenia w mvsleniu czlowieka dorostego? Psychologowie XIX wieku uwazali. ze dziecko zapoznaje sie z pojeciern "tr6jkqtnoSci". traci sw6j empiryczny sens (Trzebiriski. W toku uczenia sie spotyka sie one z roznorodnvmi tr6jkatami. jak: J.: fiqura plaska. jego wvsokosc itp. Zalozrnv.. Najwieksza role odgrywaly w nim pojecia. Przyswajanie i nastepnio operowanie poieciarni matrycowymi ma istotne znaczenie poznawcze. sa one wazniejsze dla artysty niz dla mvsliciela. ze dziecko wyobrazito sobie kijek w pozycji pionowej. Dzieki abstrakcji dzieeko wvodrebnia takze wtasciwose! poszczeg61nych tr6jkqt6w. Malarstwo. Mozna je zdefiniowac jake poznawcza reprezentacjfil skoriczonej liczby wsp61nyeh cech. i fantazji". obrazy urnvslowe.eniami. czesto nie doceniajq znaczenia wvobra zen w dzialalnosci cztowieka. wyobrazenia wizualne i sluchowe rnaja wieksze znaczenie w dzialalnosci art y sty c z n e j nil. Wyobrazenie odgrywa duza role w rnvsleniu dziecka. Kod wyobrai.Jednoczesnie desygnaty sCI nieroznioowalna: wszystkie w takirn samym stopniu naleza do dane] klasy. ze kijek umieszczony pionowo bez trudu moi. ze w procesie rnvslenia dose rzadko wvstepowalv u nich wyobrazenia. za kt6ryeh pomoca ludzie przyswajaja nowe pojecia matrycowe. Wygotski i J. zarnknieta. S'l przede wszystkim przetwarzane w pie r w s z y c h fazach rozwiqzywania problem6w naukowych czytechnicznych. Piaget. pomija zas inne cechy tvch figur. czesto intuicyjne. Po drug ie. lepsze I garsze. Zeznania introspekcyjne wvkazatv. ze sa trojkatv bardziej typowe i mniej typowe. Einsteina i Watsona. L. Uoqolnienie zas jest operacja laczenia cech wsp61nych dla klasy przedmiot6w.lkf n rm psychologowie wykryli szereg metod. 1983).na wciaqnac do wewnatrz. Zdaniem N~cka (1983). fantastyczne i metatoryczne. Plancka. W jednym z ekspervment6w J. 1951). K.. Badaez polozvl przed kojcem w pozvcji poziomej kijek dluqosci 20 cm. liczba bok6w itp. Por6wnujqc vvvobrazenie kijka z wvsokoscia pretow kojca. Po niepowodzeniu cofnelo kijek. 1. Przyswojenie tresci pojecia jest mozliwe dzieki dw6m operacjom: abstrakcji i uog6lnieniu. jak liczba katow. . Pierwsze pornvslv. iz vvspolna cecha klasy tr6jkqt6w jest to. Te pierwsze .kl~sy. Tak na przvklad Einstein rozpoczal prace nad teoria wzqlednosci ad przedstawienia sobie "podr6i. utwory literackie czysystemy filozoficzne. beletrystyka czy muzyka 98 sa "skarbnicq wvobrazni nad kodem analitycznym. Po pierwsze. Abstrakcja polega na wvodrebnlaniu pewnych cech przedmiotu i pornijaniu innych. Po wvodrebnieniu cech dokonuje ana uog6lnienia. Bruner. Polega ana gl6wnie na operowaniu pojeciam: i tworzeruu z nich w~E. = Poj~cia matll'ycowe Wsp6kzesni P~ychologowie zgodnie podkreslaja. w ~toreJ ~omlnu}e kod analityczny. Tak wiec kazdv trojkat jest elementem poj~cia. ze ten radykalny poqlad jest niestuszny (patrz Humphrey. Wsr6d r6Znorodnych klasyfikacji tego termi nu szczeg61ne znaczenie rna podzial pojec na pojecia matrycowe (Arvstotelesowskie) i pojecia naturalne. 99 .eniowy dominuje w nich A z~te~ rola wvobrazari w rnvsleniu zalezv od fazy rozwiqzywania prob!emow r rodzaju problem6w. Dziecko chwvcilo za srodek kijka i ci<19nE. przestrzenne i stuchowe. Rola wvobrazeri maleje w procesie opracowywania i weryfikacji pomysf6w oraz ich praktycznego wykorzystania.

Desygnatem klipca byly figury umieszczone na kartach 1. jak i II rodzaj u sa bledarni abstrakcji i uog6lnienia. ezyli przvpuszczenia na temat tresci pojecia. czlowiek nie bierze pod uwaqe tych eech desygnat6w. Psychologowie wykryli dwa zasadnicze bledv. kt6re sa wsp61ne dla danej klasy przedmiot6w. w jakim podano je na rysunku 1. s. in+ormujac badanyeh. W zwiazku z tvm staje sie one zbvt malo og61ne. kt6re z 12 sukcesvwnie eksponowanych kart sa klipcami. I w tym wypadku nie ustosunkowano sie do odpowiedzi badanego.:grana:~wv trojkat z ezarnym kwadratern". ktore z nich sa klipcarni. kt6re przedstawilismy na rysunku 1. Blad I rodzaju zuboza tresc pojecia rozszerzajqc w ten spos6b jego zakres. (Sformulowanie jej jest mozliwe dzieki operacjom abstrakeji i uog6Inienia. 5 i 9. Jakie sa cechv wsp61ne dla danej klasy przedmiot6w.kllplec. kt6rych nie zna. Zadanie os6b badanvch polegalo na od~r~clu cech klipca i bezblednvm odroznianiu klipc6w od nieklipc6w. przv- WykorzystujqC kartv. Metoda przyswajania pojec w kontekscie.miotem wielu studi6w. a kt6re nie. Lewicki (1968). W fazie trzeciej usuwano karte 2. rnozernv wvodrebnic ich wsp61ne cechy. Tak na przyklad uczeri uwaza. eksponowano sukcesywnie pozostale kar~y ~ porzadku.Proces przyswajania pojec matrycowych byl przed. .. Odpowiedzi jego nie oceniono. nazwiemy je bledarni I ill rodzaju. a na jej miejsce umieszezono karte 3 "granatowy prostokat z czarnym trojkatern". ezlowiek czesto spotvka pojecia. Innymi slowy. 84 . zwana przez A. Po otrzymaniu pierwszyeh informacji o desygnatach czlowiek formuluje hipoteze 0 tym. inteligencja ezy frustraeja. Dawali oni dzieciom 101 . ze wszvstkie takie figury nazywajq sie klipcami.1 "granatowy prostokqt z czarnym kwadratem" i wyja~~iono. Eksperv ment trwal tak dlugo. ze pszczola jest ptakiem. Tworzenie pojec polega czesto na manipulowaniu hipotezami. Tak na przyklad badajac. W poczqtkowej tazie eksperymentu osobom badanym pokazano kart~. 1961). Blad II rodzaju polega na wlaczaniu do tresci pojecia cech nieistotnych. gdyz nie bierze pod uwaqe pewnych wlasciwosci pojecia "ptak". Lewiekiego "metodq stopniowych informacji". Wynika z nich. Po wYJasnlenlu. 1 . Ta oryginalna metoda. Czvtajac jakis artvkul w gazeeie ezy studiujac ksiazke naukowa. Klipiec to prostokat z wewnfi)trznym czarnym kwadratem. informujqc. aby odpowiedzial. itd. J. Lewickiego w ekspervmencic 6) . sweienia poie«. pojeciami: autorytet. Austina (1956) rzucaja swiatlo na czvnnosc kszta+towania pojec matrycowyeh. 5. ze klipc6w jest wiecej I ze m~F! one pewne wsp61ne cechy. kt6re sadzi. W fazach nastepnvch udzielano informaeji 0 karcie 4. Serie badari na ten temat przeprowadzil A. zawezajac jego zakres. W zwiazku z tym staje sie one zbyt og6lne. Taki blad popelnia dziecko. ktore z nl~h sa klipeami. A. Weksperymentach swych uzvl on 12 kart. J. az badani nauezyli sie bezblednie odrozniac klipce od nieklipe6w. iz wszystkie ptaki urniejq swobodnie latac w powietrzu. eksperymentator stworzyl sztuczne poiecie "klipca". IX. T.. ze to rue Jest . polecaiac ba100 danemu. Zestaw kart stosowsnvch przez A. Zar6wno bledv I.8 .) Wraz ze zdabywaniem nastepnvch informacji 0 desygnataeh i niedesygnatach utrzymuje on poprzedniq hipoteze badz zmienia ja. Badania Lewickiego i obszerne badania J. Blqd I rodzaju polega na pomijaniu cech istotnych dla danej klasy przedmiot6w. Jednak dzieki analizie sposobu uzvwania ich w kontekscie maze on poznac tresc tych pojec. jak cztowiek przyswaja sobie pojecie pod wplywem sukcesywnych informacji. Nastepnie zn6w sukcesywnie pokazywano pozostale karty. jak ludzie operuja np. Brunera.. kt6re ludzie popelniaja w toku czvnnosci przyswajania pojec matrycowych. 2. ze duza role odqrvwaja w niej hipotezy. Badania poswiecone przyswajaniu pojec matrycowych w kontekscie przeprowadzali Werner i Kaplan (patrz Morgan. (Wedlug: A. ze karta 1 jest klipcem. ani rue korygowano. 2 3 5 11 dotvczecvm R ~. Lewicki. S. ze to nie jest kli piee. po czym zn6w proszono badanego 0 stwierdzenie. zatem kura ezy g~s nie sa ptakarni. Blqd II rodzaju wzbogaca tresc pojecia 0 cechy nieistotne. Goodnow i G. Pozostale karty byiy przykladami nieklipc6w. pozwala sledzic. W drugiej fazie pod karta 1 polozono karte 2 zawleraFle~ . Jego odpowiedzi ani nie potwierdzano. 1968. a bad any musial powiedziec.

W toku eksperymentu wykryto szereg bledow. Rozb6j 4. kt6ry pojecia te nazywal "kompleksami poznawczymi". ptak czy choroba~ Do kazdego z nicn dolqczano liste szesciu jego desygnat6w. .! cia nat u r a I n e --. takich jak: owoc. zapoczatkowanvch przez E. tak aby pojecie dokladnie odpowiadalo aktualnie eksponowanemu kontekstowi.0 1.ptak bardziej typowy niz 9filS. kt6ry nie jest ptakiem. jesli poczqtkowo badany sadzi.8 5. sport. Niekt6re z nich sa bardziej typowe dla tej kategorii niz inne. Tak na przyklad.3 1. ze korplum jest drqgiem sekatvrn: te definicje pojecia zmienia po informacji: "Malarz uiywa czesto korplum do mieszania Iarb".1 1. Morderstwo 2.4 1. Badani po.) Tak ~i~c ptak trz~ci ~ szeregu wydaje sie . 1973) podawano osobom badanym nazwy. Relacja "bycia egzemplarzem pojecra jest WI~C stopniowalna. . ze korplum to drqg malarski. ~. poniewai prawdziwe pojecia matrycowe sa bardziej skomplikowane. cienkie lub grube. Dzieci rnusialv wvkrvc jego tresc. polegajqca na tym. ze czlowiek po otrzymaniu kolejnego zdania wlacza do tresci pojecia coraz to inne cechy nieistotne. Sa one mniej okreslone i mniej jednoznaczne. Posluze sie przykladem.Jepszv" niz ptak pierwszy. badajac proces przyswajania pojec matrycowych psychologowie przede wszvstkirn poslugujq sie metoda sztucznych pojec. a egzemplarzach centralnych i peryfery102 Desygnaty pojecia Sq. Nast~p.8 pojecia "ptak" i po1. jak I abstrakcvjns. ma pewne cechy charaktery~tyczne dla ptak6w. I W Odgrywajq one wazna role nie tvlko w zvciu potocznym. to jednak pozwala ana jednoczesnie "W czystej forrnie" anallzowac te czvnnosc umvslowa.9 5. lepsze gorsze.. Po j t. Jednym z na]czestszvch bledow jest pluralizacja. 4.3 3. proste. ze korplum jest drqgiem. Pod wplywem aktualnie spostrzeganego kontekstu badany dodaje do tresci pojecia coraz to nowe cechy nieistotne. Za pornoca korplum rnozna cqrodzic otwarty teren.Korolum". Szantaz 5. R. Na rysunku. ze ruetoperz. osmiu coiec. Kradziez 3. Anderson. na kt6rej 1 oznaczala desygnat najbardziej typowy. Ktary z tvch ptak6w jest najbardziej typowy? (Wedlug: J. jak I z1020ne. 103 . Definiuje sie je jako reprezentacje poznawczq. Poiecia naturalne sa zar6wno konkretne.zgodnie z ich nazwa _ ' dominuja w zyciu .stuglwaJI sie ska Iq 7 -stopruowa.socjologia i psychologia. kt6re w roznvrn stopniu przvsluquja desygnatom (egzemplarzom) danej klasy. Po otrzymaniu kaidego zdania dziecko musialo zdefiniowac pojecie korplum. slabe lub silne.konkretnie. to po zdaniu: "Korplum mozna wygladzie za pomoca papieru scierneqo". kt6re na og61 popelnia sie w toku przyswajania pojec w kontekscie. Przyktadowo podamy wyniki badandotyczqcych 1. Mowiqc bardzleJ. uzvwano w nastepujacvrn kontekscie. -- Rys. W jednej z serii otrzymywaly one sukcesywnie 6 zdari. cznvch. jecia "przestfilPstwo". 3.4 3. lecz rowniez naukach mniej rozwinietvch.Korplum rnozna wygladzic za pornoca papieru scierneqo. Drozd Wrobel S6jka Strus Kura Nietoperz 1. Wygotski (1971). -r-". W jednvm z badari empirycznych (Rosch. Chociaz upraszcza ana zlozonosc rzeczvwistosci. Rosch (1973).nle ~r~szono badanych a ace ne. odzwierciedlajqcq zespol wsp61nych cech. 2 przedstawilismv zbi6r ptak6w. nauka. iaskolka oceniana jest iako. Korplum. wi~c bardziej typowe i mniej typowe. . 2.Malarz uzvwa czesto korplum do mieszania farby. 5. a 7 .Korplum bywa dlugie lub kr6tkie. Jak widac.8 1.w roznvm wieku zbi6r zdan. Obecnie uwaza.najmniej typowy w danvm zbiorze. Zadanie to byto dla os6b badanych zupelnie naturalne. kt6ry zaliczamy do bledcw II rodzaju. ze pionierem tego rodzaju badan byl L. Wl6cz~gostwo W ostatnim dziesiecioleciu staly sie one przedmiotem intensywnych badan empirycznych. lnteresujaca.3 "Ptak": . potocznym czlowieka. twierdzi. jak typowe sa te egzem plarze. 6. W ten sposob popelnia blad pluralizacji. 2. Mokre korplumnie pali sie. takich jak: filozofia. . w ktorvch bylo slowo .. Warto jednak dodac. czyli kij lub kawalek drewna.Przestepstwo": 1. .2 1. Mozna zatem zasadnie rnowic a typowych i nietypowych egzemplarzach pojecia. ~. Malwersacja 6. wzorco~~ch i ~alo charakterystycznych. w kt6rych wvstepowalo jedno sztucznie stworzone pojecie. 1980. Korplum rnoze bye uzvte jako podp6rka. pozwala sformuIowac wstepne hipotezy.

w tym Gelu wvbiera ona z svsternu takie pojecia jak: meble. waznvrni P?jf. W zaleznosci ad ~ypu z~d. zwany czesto rep r e zen t a. Dzieki proeesom motorycznym poznaje on leplej svtuacje problemowq. natf. kt6re czesto sa bardzo abstrakcyjne. ktorv prowadzi do wyniku koricoweqo. Myslenie sensorvezno-motoryczne daminuje u zwierzat . a) My s len t e sen so r y c zn 0 . cz~owlek wybiera z systemu. pegazy i chimerv.to dwie strony Iub dwa ~spekty jednolitego proeesu rnvsloweqo. Jakie eechy deeydujq 0 po+aczeniu tej calosci. I . rozwiazvwan 18 zadania z afgebry ezy refleksja fiJozoficzna to nieliczne przvkladv rnvslenla pojecioweqo.lClaml Sq. Jeden z najbardziej znanyeh podziaf6w operacji umysfowych zostal stworzony przez psychoJog6w rosyjskich. s System plOlj~c Cztowiek przyswaja sobie wiele pojec. Krok ten pozwala osiaqnac wynik czastkowv. Znaezenie tych dw6ch rodzaj6w rnvslenia zalezv nie tvlko od fazy rozwoju czlowieka. jak liczba. Op®trlmcje usnvstowe Informacje zakodowane przetwarzane za pornoca w spostrzezeniach. ezy umie wykorzystac dotyehczasowq wiedze (Materska. element6w. Dzif. wvobrazeriiach i pojeciach sa operacji umystowych. W systemie tym znajdujasie poj~cla. A n a f I Z a palega na mvslowvrn podziale calosci na czesci lub na wvodrebnieniu cech przedmiot6w i zjawisk.l. Zdaniem Rubinsztejna. kt6re sa niezbsdne w dane] svtuacji problemowel. prob~je marupulowac nimi itd. kt6rymi operuje w myslenlu. odziez. informacje. kt6redostarczajq Informa~JI o aktualnej sytuaeji. jego napiecie rtp. matych dzieci. sprawiedliwosc czv ustr6j spatecz~y. zwane rown iez mvslen iem kon kretnym. czvli aktualizuje. b) My len j e po j \l c j 0 we. danv ~Iesle}c: Dla uczonego zas. takie jak pies. Aby doktadniej pozriac te sytua~j£. (par.c ~ <I. ~sp6t~zesna w~edza o strukturze systemu pojec. a wiec zbliza sie do przedmlOt~w.zy ~tom. W psychologii nie ma og61nie przvjetej kJasyfikacji operacji umystowych. takl~ j~k ehoroba ezy ptak. jakie informacje sa przetwarzane w toku czyn~osci ~yslenla. Myslen ie sensorvcznon myslenie pO~Qciowe m€JJ'lJ:oryczlflH!ll Jak stwierdzilismv.Japonii) mvslenie sensoryezno-motoryezne odgrywa wazniejsza role niz w kulturze europejskiej. lRodzaje operacj] uMysiowyc!h 1978). Rubinsztejna i A Smirnowa. S y n t e z a zas to lqczenie w mysli r6i:nych czesci w nowe calosci. 1989).anla. ze gospodyni domowa planuje wydatki rodzin. ~Og~ ?yc zakodowane w spostrzezeniaeh.lki temu rodzajowi rnvslenia ludzie dorosl i rozwiqzujq zada n ra praktyezne: Jakie wystwujq w praey technika. Czlowiek doroslv rnvs!i przede wszystkim za pom?cC! poj!. poj~cia nalezace do tego systemu stanowiq m~teriat mysle~la. r6zne rodzaje pojec. Dlatego "tw6rczosc" tez badanie czy "choroba ps~ch iczna" naleza ich jest tak wazne. analiza jakiejkolwiek calosci zawsze uwarunkowana jest tym. jest niedostateczna. W toku tego rnvslenia czlowisk operuje pojeciarni. wycleczkl zagran iczne ezy zywnosc. Prawidlovvv przebieg czvnnosci mvslenia zalezv w duzej mierze ad teg?. Przyktadem syntezy mogq bye pr6by laczenia wvobrazen roznvch organizm6w zvwvch w takie nierealne stwary. Rze~z jasna. kt6re rworza mn iej lub bardziej uporzqdkowany system.. operacje analizy i syntezy Sq seisle powiazane w czvnnosci rnvslen!a. kt6re sa materialem myslenia. W kulturach wschodnieh (na przykfad w . tworzy plan wydatk6w na.tvm rcdzaiu mvslenia zasadniezq role spelniajq spostrzezenia. wyobrazeniach i pojeciach. Prawidfowa analiza jakiejkolwiek calosci jest zawsze analiza nie tvlko czesci.c j <I paz n a w. robotnika budowlanego czy gospodynl domowej. czy urme on ookonac wyboru pojec. Analize realizuje sie przewaznie za pornoca syntezy. do pojec naturalnych. Lqczac je w pewne sadv. . leez rowniez zwiqzk6w lub 104 105 . Sa one wzajemnie powiazane I uwarunkowane. Ana liza i synteza-pisze on ~. biora udzl~lu wszvstkie pa!filC~a przyswajane przez czlowieka. Zdaniem tyeh psyeholog6w wszystkie transformacje umy~towe mozna s~rowadzie' do dw6eh podstawowyeh rodzaj6w: analizy I svntezv.l: cztO~lek wyko~uje czvnnosci eksploracyjne. W.Poiecia takie jak: "szcz~scie". rnieszkanie czy samoch6d.mot 0 rye z n e. kt6ry bada zjawiska elektryczne. Zal~zmy. W poczatkowvch fazaeh mvslenia pojecioweqo znaczna role mogq odgrywac wvobrazenia. oraz pojecia matrycowe. L. Najder. pOjfilC~a konkretne. W za~eznosel od tego. 0 per a c j e to elementarna transformacja psvchiczna. leez rowniez ad roznic rniedzvkulturowvch. Tworzenie nowej teorii czastek elementarnych. W czvnnosci rnvslenia nalei:y wvkonac calv lancuch operaeji. Przykladem tej operacji rnoze bvc rozlozenie w rnvsli maszyny na zasadnicze elementy ezy wvodrebnienie roznvch watkow w utworze Jiterackim. w danym procesie myslenia nie. Jej wykonanie jest krokiem ezy ogniwem w rozwiazvwaniu zadania.naturalne.c. a szczeg61nie a relaCjach Istnlejqcych miedzv kategoriami natural nymi i matryeowymi. zwane rowniez abstrakcvino-pojeciowvrn..lSCpojec. W zaleznosci od rodzaju ~adanla ak!uallzu!e on jedynie pewna CZf. a gt6wnie przez S.ne. psychologowie wvrozniaja dwa rodzaje mvslenia. jak: eentaury. ezy tez formufowanie hipotezy naukowej na podstawie obserwaeji empiryeznych. takie jak funkcja c. oraz POjfilcla abstrakcvine.lzenie pradu.

I. N ie wiadomo. Simon czy C. Wielu psycholog6w twierdzi. nie zmienia jej: innymi slowv. tWlerd~q. W ki6rym dwusieczne kqt6w przecinsie sill w punkcie 0.. poszukiwanie. S. '" qn. przer ktor» przeprowadzono proste r6wnoleglq do AC. 3. ezyli odcinki AO i OE (operaeja analizv) i traktuje je jako sieezne. Analiza umozliwia wykr~ele roz~lc . Tak na przvklad.udno:clq opraeowania trafnej i wyczerpujqcej klasyfikacji o~eracJ I wiekszosc wspokze.: autorzy ci intereSUj1l sre przede wszystki~ pra:""ami: kt6re rzadza Iaricucham operacji. operacja zerowa odgrywa znaczna role w mvsleniu.38). ktore omowIl1smy w podrozdziale dotyczqcym przyswajania pojec. 1962. Zbi6r tvch operacji :pefnla okreslone warunki. H e gu I a operacji (1 ) Zar6wno przed w_ykonaniem operacji. wydziela podstawy tr6jkqt6w.snych .stosunk6w miedzv nimi. Totez prowadzi ona nie do rozbicia calosci. kt6rego elernentarni sa takie operac)e. Wedtug nich waznleJsze Jest poznanie p raw rzqdzqcyeh operac)an:1 umy~lowyml ruz dokonarnr. Wbrew pozororn. ze tr6jkqty ADO i AEC sa r6wnoramienne. Pr6ba klasvtikacji operacji Ina po?stawowe (synteza. Najczescie] wvroznia sie trzv operacjepochodne. calkowlcle trafna I wvczerpujaca. W. ~rzykladaml operacji zerowej sa: obr6t figury geometrycznej 0 3600. ta~y jak: A. L. Chociaz hipoteza ta rue jest dostatecznie uzasadnfona. a zatem: 1 '. a wiec. to nowe powiazanie skladnik6w caloscl wvodrebnionvch przez analize. Podobnie jak analiza realizuje sie za posrednictwern syntezy.c poszcz~golne . utrzymanie poprzedniej hipotezy itp.t. . Rubinsztejn. 1962.Ofq rZqdzq eztery prawa (zwane r6wniei. D. Tak wiec psyehologowie o onentacjr pozn~wczej. Dla kazde] operacji na- 106 107 . ze rstntejs duzv zbi6r operaeji. organ izacyj nych i artystycznych rnozna sprovvadzic d~ dwoch opera. ze wszystkie inne operacje umvslowe Sq pochodne w stosunku do analizv i svntezv.dr~~nl~)q. wvhieranls. Jak z tego wynika.qzku z. operaeje tworzq grup~. B struktura ~w6ch organiz!~6w zywych.psyeholog6w nie zajmuje sie tym zagadnlenl.~odoblenstw rniedzv nimi. ze odeinek DE r6wna sie sumie odcink6w AD i Ec' Aby osiaqnac ten eel. log Iczny. 2. ze trojkatv ADO i 0 EC sa r6wnoramienne. warto iCi przvtoczvc. ezyli ze AD = DO oraz CE = EC. Poczatkowo osoba badana analizuje duzv trojkat ABC i wvodrebnia w nim dwusieezne AO i CO. ze odcinek DE r6wna sie sumie odcink6w AD i EC. W. synteza dokonuje sie za pornoca analizy. Kazda 'z wymienionyeh operacji pochodnyeh opiera sie ria operaejach podstawowych. Nalezv dowiosc.em. Nalei.ch. Newell. aby porownac CharaktlBlll"!f$'U:WkBl grupy operaej] Cztowiek zn. ~I:mnle) jednak na o~e~nym etapie rozwoju badan trudno jest powiedziec. elementy i ceehy (Rubinsztejn. W· grupie mozna wvrozruc operacje zerowa qw kt6ra zastosowana do informacji m. requlaml).) umvslowvcn W zadaniu tym dwusieczne 0. Analiza kqt6w utworzonyeh przez te sieezne pozwala latwo udowodnic.cJI podstawowych i kilku operacji poehodnych. za kt6rych pornocq przeks~taka In:ormacje 1111. jest wlasnie svnteza. W celu uzasadnienia tyeh og61nyeh tez Rubinsztejn przytaeza zadanie geometryczne przedstawione na rysunku 3. A to przeksztakenie calosci. Nosal.. (Wedlug. kombl~ow~nle. redukowanie. Zdaniem Berlvnaa. osoba badana musi wvkazac. kt. bedacs rnatertalem rnvslenia. odrzucanie. rn. poniewai: pozwala ona zachowac istniejqcv stan rnvsll.z zawarte w nieh informacje nie uleqaja modvfikacji. wvobrazenia I pO!l'i'cla ora. kt6ra obejmuje wzajemnie powiqzane czesci. 0 ~e ~~ e j i z ~ row y c h (tozsamosciowych). H. sprawdzanie. 37 . klasvfikacji. ze odcinek DE =AD + EC.y udo- wodnic. S. wtedy odcinek DE"" AD + EC. integrowanie itd. Reg u I a 0 d w r a c a I nos c i 0 per a c j i.~zy Jest ona. Zadanie ueometrvczne Rubinsztejns (1962). ezy olbrzvmi zbior operacj I wykonywanych w czasie rozwiq_zywania zadan mate~atyezny~h. m. . wyo.a pewn~ liczbe operaeji Q1' q. ze istnieje nieskonczenis wiele operacji Rys. operacja ta utrzymuje poczqtkowy stan rzeczy. Rozwiqzanie tego zadania polega na wykonywaniu sekweneji operaeji analizy i svntezv. przeplatajace sie operacje analizy i syntezy umozliwiaja rozwiazanie zadania geometrycznego. jak i po jej wykonaniu spostrzezenia. ze wymienione tr6jkqty sa r6wnoramienne. dodanis do liczbv 5 zera. abstrahowanie i uog61nianie. nalezv najpierw dokonac ieh analizy. a mianowicie por6wnywanie przedmiot6w lub zjawisk.. przez kt6ry przeprowadzono katow BAC i ACB przecinajq sie w punkeie r6wnolegtq do podstawy AC. lecz do jej przaksztalcania.ceehy organizm6w. jak: zast~po. nastepnie dwusieczne te wlacza do tr6jkqt6w ADO i OEC jako ieh podstawy (operaeje syntezy. Rowniez abstrakcja i uog6lnienie. a naliza) i poc~od~e {POfo~nYWanle. abstrahowame I uog61nianie} ma charakter pionierski. Sq pochodne w stosunku do operacji podstawowych. kt6re przecinaja linie r6wnolegle AC i DE (operacja syntezy).wanle.) Chcac udowodnic.. s.zWI. Beriyne (1969) zas Sq_dZI.

(5) (3) Tak wiec po przeksztatceniu informacji rn. a nastepnie wykonamy operacje rownowazna q2 i q3' to otrzymamy taki sam wynik (m2) jak wtedy. 3.. kt6re sa materialern mvslenia. Piageta i A. Brak szerszych danych empirycznych nie pozwala jednak stwierdzic. PRZYKLADY ODWRACALNOSCI Nt rozlozenie Ope'.. (2) OperacJ'a q zmienia material m w material m2. Wykonuj<lc operac!e odwrotne. Istnienie w grupie operacji umvslowvch 108 takiej operacu.. m2 = m. ktora r6wna sie 4 + 6. wskutek czego zwieksza sie plastycznosc i ekonomicznosc jego rnvslenia. Pozostale regu!y.qo' Operacja odwrotna zawsze anuluje poprzednie przeksztalcenie. Q2' a p6Zniej qJ' Na przyk!ad: 3 +. kt6ra dopro- . jak wykona. W czasie rozwiqzywania zadania czlawiek moze zdecvdowac sie badz na wykonanie operacji q. Wt m w m.._. ze operacje umyslowe sa zawsze odwracalne. po kt6rej nastepuje q2' a operacja laczna (Q2 i q3) to operacja identyczna z operacjarni q2 i Q3' W6wczas. do liczby 6.lezacej do danej grupy mozna znalezc odpowied nia operacje odwrotnq. za pornoca operacji q.obrotowi 0 90 Kolejne w!qczanie do rozwazan najpierw hipotezy A. zgromadzone g!6wnie przez Piageta i Szerninska. q2) ---> qa ~* m2· (4) 1. cz!owiek rnoze tym samym anulowac bledne przeksztakellla i cofnac sie do poprzednich ogniw myslenia. 0 0 0 • Reg~. jest identyczne z jednoczesnym wlqczeniem tych hipotez do anallZowanla D • Tak wiec dodajac do 3 liczbe 10. J.e dwoc. .10 t odj~~le liczby 8 daje taki sam wynik jak dodanie Iiczby 2. zqodnie z prawem odwracalnosci operacji urnvslowvch czlowiek moze "zatrzyma~ sie w dowolnym punkcie laricucha operacji. _ polqczenle cZI. q2) oznacza pojedvncza operacje rownowazna transformacji q. odwracalnose operac]i urnvslowych. 4. Wykonallle dwoch obrotow figury 0270° i nastepnie 0 180n jest rownowazne jednem~J. i q. i q"Zgodnie z prawem skladania operacji czlowiek maze przvstosowac metode przeksztalcania informacji do swojego poziomu inte~ lektualnego.. 3. identyczny wynik daje wykonani~ tylko operacj~ qa A zatem q. rresci POJ\lClil pod~osci na C_Zl. jak wykonanie operacji zerowej.h operacji q. kt6ra jest suma 3 + 4. ~* (q2' qJ. zgodnie z prawem lacznoscl operacji. 4. zqodnie z kt6rym: = (3 + 4) + 6. zdolnosci dokonywania operacji odwrotnvch..~_ --+=-OPERACJI . Mozna wiec powiedziec.···'" (q. wprowadza zrniane informacji. w jakich zadaniach wymienione reguly maja wartosc deskryptywnq.dw sterujiice iancurr. stwarza pewnq rnozliwosc wyboru. W tabeli 1 podajernv kilka przyklad6w operaeji odwrotnych. ze jednoezesne wykonanie transformacji q.~. . 1 . jesli intorrnacje rn. wskazuja.-cja q'..lczby. . a pozruej hl~otezy B. ~~ m2 -~ q2 ---+ m. takie jak na przyklad regula skladania i regula lacznosci operacji. szescianu dodanie liczby 4 J:difi:Cie liczby 4 . jest odwrotnoscl<} Q" ar 0 p~dkresli6. W qrupre operacji umys. ezy wymienione reguly rzadzq zbiorem operacji wykonywanych przez Iudzi? Dane empiryczne.lscia~_i b_ . operacja Q2 przeksztalca zas . ze q.l!'ig_l_<l_lbw caiosc -~-- A zatem. (4 + 6) Zdaniem znanych psycholog6w. ze mamy trzy opera~je q" q2 oraz q. W obu wypadkach nastepuje zmiana polozenia figury 0 90 Howniez regula lacznosci zapewnia czlowiekowi rnoznosc wyboru operacji i przystosowania ich do wymog6w zadania i swojego poziomu intelektualnego. 0 . zachodzi: m. jest najwaznieisza eeehq inteligencji ludzkiej. oraz om6wieniu operacji umystowych zapoznamy sie obeenie z systemem regu! decydujq109 zbioru. i q2 otrzymujemy rn. zlozenie UMYstOWYCH oper~~~rotna szescianu ~~ dO~_9i__. Jesli wiso operacja q. jej odwro~hOSC! q2 daje taki sam wynik. prawdopodobnie nie zawsze rzadza rzeczywistym procesem rnvslenia. ---+ q.takie same wyniki jak obroty 0 270° (co jest rownowazne obrotom 0 90" + 180°) i nastepnie 0 180°. i.hem Opefl"cBlcji umys&owych Po przedstawieniu informacji. ---+ q. 2. i ze zgodnie z prawem skladania operacja (q. TABELA 1. Regula l q c z n o s c i operacji. Innymi slowv. to otrzymuje on ten wynik wvkonujac kolejno dwie prostsze operacje q. Zbadajmy nastepujacv Iancuch operacp: ~I m. wlqczenie cechv a do trasci pojecia . Szeminskie].obrot figury 0 90 a nastepnie 0 360 (czyli 180 + 180°).' . daje. jesli osiaqniecie wyniku za pornocq jednej operacji q 3 jest dla . badz na wykonanie tvlko operacji qa. gdy dodajemy liczbe Z..a tel c~chY z. oraz Q2' Prawo to nazywamy skladaniem operacjr. przeksztalcirnv za pornoca operacji q. . Podobnie . nieqo zbvt trudne... Tego rodzaju opera~je sa r6wniez niezbedne w planowaniu i przewidvwaruu przyszlych zdarzen or~z powracaniu do zdarzen zachodzqcych aktualnie.lowych istnieje operacja qa' kt6ra daje taki sam wvn!k. Reg u I ask I a dan i a 0 per a c j i. _ wadza do identycznego wyniku jak dwie inne operacje. ezyli tzw. eliminaci.-_. i q2 sa r6wnowazne Q3' Na przyldad dodariie 1. to oparacja odwrotna do przywraca poprzedni stan rzeczy. osi<lgniemy identyczny rezultat jak wtedy. Zalozrnv. gdy wykonamy najpierw operacje rownowazna q.

taktyki i intuicje. ze zadanie zostanie roz~lC!zane. sa adekwatne tylko w okraslonych zadanraeh. pr6buj rnoze doprowadzic badz przez reguty heurystyczne (heurystyki). czyli specvficzne. Przejdi do operacji Q2' jaki stosunek zachodzi miedzv rozpatrywanymi liezbarni: a = b lub a> b lub a b. lecz cala klase zadan. Po pierwsze.u~ym radiern ezy zelazkiern w pewnych przypadkaeh daje poi:yteczne wvniki. Algorytmy eliminujq ryzyko niepowodzenia.". czy metody jego rozwrazarua nre mozna przeniesc do aktualnej svtuacji zadaniowej.swobod~ w wyborze kolejnych operacji. przepisy technologiczne i organizacyjne. to znaezy..srqgnq_c wynrk ezqstkowy.: Czvrinosci (algorytmy) umvslows czlowieka sa regulowane przez requlv algorytmiczne Wei q2: Sprawdz. kt6re nie gwarantuJf/ rozv:"f/zama danego zadania.. ze za ich pomoca rozwiazujemy nie jedno. Prac~J kro~ami. za pornoca kt6rego rnozna zrialezc najwiekszv wsp61ny dzielnik dw6ch dowolnych liczb naturalnych a i b. Szezegolnre mocne reguly heurystyczne stosuja wybitni uczeni.'! ~d analizy celu" czy tez . Przejdz do operacji Q2' q. wvkorzvstac swoja dotvchczasowa wiedze: znajdi zadanie pod~bne. Jedna~ n~e zawsze doprowadza ona do rozwiqzania. Algorytm Euklidesa pozwala znalezc najwiekszv wsp61ny dzielnik dla wszystkich mozliwvch liczb naturalnvch a i b. Stosowanie ich nie gwarantuje. Zaf6Z. Heurvstvki t~ zawodne zasady.0 porzqdkowan iu lancucha operacj i.Iesli liczby Sq r6wne.Y wybrany krerunek poszukiwan rozwiqzywania okaze sie bezowocny. ~eurystykl s z c z e 9 6 lowe. ezyli nleSpeCytlczn~. do nich naleza reguly szaehowe. Tak np. jaki skoriczonv lancuch operacji nalezv wvkonac w danym zadaniu. sie. Zbior wvnikow czastkowvcn ere do celu. z a w 0 d n 8.takie jak np. . Opr6cz algorytm6w matematycznych znane sa rowniez algorytmy logiczne. heurystyka "Rozpoczynaj rozwiqzanie zadania od ~nalrzy c~lu.Pracuj wstecz: od ko~ca do poczatku. N ie zawsze wskazujq one do~fadnie. Po trzecie. to kazda z nich daje wynik koricowv. Zgodnl~ z doswiadczeniem potocznym. -. Roll. ~oprero po zrozumieniu celu zbadaj dane poczqtkowe. Jednym z najprostszych algorytm6w jest tak zwany algorytm Euklidesa. potrzasniecia zeps. Heurystyki 0 9 61 n e.Jesli pierwsza liczba jest mniejsza od drugiej. Jes!i nie mozesz od razu znalezc o.. za pomoca powyi:szego algorytmu mozna znalezc najwiekszv wsp61ny dzielnik dla liczb 8 i 4. reguly dowodzenia plutonem itp. Gd. Tak np. < Operacja Operacja Operacja A zatem po wykonaniu wszystkich operaeji q. wskazujq one jednoznacznie. Z punktu widzenia ~topnla ruezawodnosci niekt6rzy psychologowie wyr6Zniajq heurystyki slabe r heurvstvki mo?n~. Algorytmy . az uzyska dwie r6wne liczby. WykorzystujqC te ostatnie dose czesto rozwiqzujemy zadanra. 1976).~ystYk -. Po drug ie. kt6ry okres!e. Przejdi do operacji Q3' Q3: . . .rael.:iqzywanie zadan od doktadnej analizy celu. a nre od badan ia danvch poczqtkowvch' jest bardzo ui:yteczna.szczeg~lnie w problemach technicznych --. kto~e roz~rq_zywates w przeszlosci. ze [edna z najczescie] stosowanyeh ~e~. Przejdi do operacji qs' qs: Odejmij druqa liczbe od pierwszej i rozpatruj dwie liczby odjemnik i roznics. Po drugre. Tak na przvklad reguty: "RozpoczynaJ p. jak rowniez dla liczb 1000 i 900 itd. Algorytm to niezawodny przepis. tody. System requl.Jesli Sq_rozne. rozwiq_zania. aby dojsc do sytuacji poczatkowsj.'! heurystyk mogq_ takie pelnic emocje (Tichomirow. zmieri ich kolejnose. kt6ry chcesz osrqgnqc. jaki Iaricuch operacji nalezv wvkonac: pozostawiaja one ezfo"':lekowl ~uzq. i zbadaj. Q2' q3' Q4 i qs czlowiek powtarza operacje od Q2 do qs tak dtugo.. to znaczy. algorytmy sa przepisami masowymi. Przykladem algorytm6w sa reguly matematyczne i logiczne. Uporzadkowanie operacji w tym algorytmie jest nastepujace: Operacja Operacja dwie dowolne liczby a i b. ze qwarantuja rozwiqzanie kai:dego zadania danej klasy. kt6re zostalv opisane w tomie poswi~conym Pr~eciwienstwe~ regul algorytmicznych sa requlv heurystyczne (heurystykr) . gramatyczne. ksztaltuje strukture czvnnosci rnvslenia: od niego w duzej mierze zalezv powodzenie w rozwiqzywaniu zadari. bq_di szczeg61owe. a nastepnis tak przeksztalcaj te svtuacja. Po trzecie. przejdz do operacji Q4' Q4: . sq one n i e z a w 0 d n e.jest regula "potrzq_snrJ . ze osiqgnqtes juz svtuacjs koricowa (C~I). h~urystY~1 sa bqdz ogolne. organ izacyjne itd. jak tez procesem konstruowan ia og61nej teorii naukowej. Pr6bui. zwany rowniez metoda. reguly. teehniczne. mogq sterowac processrn planowania wydatk6w rodzrnnye~. porzuc go bez zalu. Reguty heurystyczne rowniez rnaja trzy eechy. Jako przyklady requ! heurvstveznych wymrenrmy nastepujaos: Rozpo~zyna~ roz. aby rozwiq_zac wszystkie zadania danej klasy. Ponii:ej scharakteryzujemy reguly rnvslenia oraz om6wimy ich role w operowaniu informacjamL cvch majq_ scenariusze parnieci i uczeniu (scripts). mozna stosowac do wiekszosci zadan. Dla urozmaieenia tych rozwazari 'warto dodac. algorytm Euklidesa -. sa to me.~' maja trzy cechy.heurystykr sa m n i e j 0 k res Ion e n ii algorytmy.Probu] wvkorzvstac dotych~zasowq_. Forme zbl izona do nich 110 111 . strateqia badz programem mvslenia. jaki skonczonv ciq_g operecji nelezv wvkonec kolejno. Po pierwsze. algorytmy sa d 0 b r z e 0 k res Ion e. wiedzs .

Obecnie zbadamy doktadniej heurystycznq_ strukture czvnnosci mvslenia.VICZ:ll1lychw mysieniu Dane empiryczne zebrane przez A. czvli 1+2+3+4+5+ W podsumowaniu rnozernv stwlerdzic. ze stosujac te heurystyki. poniewaz nie znane sa algorytmy. ludzie wvkorzvstuia system regu+ heurystyeznych. 2 + 99. W czasie rozwiqzywania zadania nie wolno mu jednak posluqiwac sie metoda kolejnego dodawania tych liczb. Te ostatnie drastvcznie redukujq liczbe moztiwvch operacji i decvduja 0 metodzie poszukiwania rozwiqzania. mvslenie jest c z y n nos c I q he u r y st y c z n q.to suma kolejnych liczb. 1980. + 98 + 99 + 100. O.najwieksza liczba w szeregu. poszukujac srodka na porost wlosow. a potem uog61nij go na wszvstkie liczbv. A zatem algorytmy meehanizujq i automatyzujq czvnnosci umysfowe. metodami ezy tez programami rnvslenia. operacje umys+owe i heurystyki. jak na przyktad G PS. konstruujac nowe urzadzenia techn~czne ezy tel.l naukowa. Simana. Zalozrnv. jednostka wprowadza do parnieci krotkotrwalej okreslone pojecia. Po wprowadzeniu ich do komputera rnozna badac. Lancuch ten mozria przedstawic nastepujaco: (7) Tak wiec transtormacja informacji poczq_tkowej m1 za pornoca lar'icueha operacji daje intormacje mk<kt6ra stanowi ostateczne rozwiqzanie zadania. Newella. Szczeg61nq role w poznaniu heurystycznaj struktury te] czvnnosci odegrafy programy svmulujace mvslen ie. skomponowae svmtonie czy tez sforrnulowac hipotezf. Nie moze znajdowac sie w nim [ednoczesnie wiece] niz 113 gdzie: S . za kt6ryeh pornoca mozna by z cafq pewnoscia przewidziec przyszlosc.Roma lI"egM~ ~1HEHUlIrW~lj. ze cz+owiek ma znalezc surne liczb od 1 do 100. 112 . ze czvnnosc mvslenia. czvli STM (Anderson. Wykrycie algorytmu rozwiqzywania J~kiegas zadania powoduje. rnvslenie odbywa sie w pam i Q c i k r 6 t k 0 trw a +e j (operacvjnej). Myslenie jest czvnnoscia heurystyeznq. leez rowniez srodowisko zewnetrzne. Stwierdzilismv. mUSZqoni bowiem odkrvc nowa metode obliczenia sumy. jest sterowana przez system regu+ heurystycznych. Zalozrnv. A. czyli material. i zbadaj. takie jak: . np. kt6rych czlowlek nie opanowal w pelni. Bez mvslenia bowiem nie spos6b jest posluqiwac sie pewnymi zlozonvmi algorytmami. zwanych rowniez strategiami. kt6ry okresla kierunek mvslenia. Aby osiq_gnqcdany eel.Jednakze stosowanie niekt6rych zlozonvch atgorytm6w wymaga czasem udzialu roznvch rodzaj6w mvslenia. ze czvnnosc rnvslenia polega na wykonywaniu Iancucha operacji urnvslowych. Tichamirawa i innych wvkazuja. wvobrazeniach i pojeciach. Simon. Po odkryciu algorytmu czlowiek wykonuje automatycznie kilka operacji i otrzymuje poszukiwane rozwiazanie. czy sumy tych liczb sa r6wne" ltd. dodawaj pary liczb znajdujace sie w r6wnej odteqlosci od kor'ica i poczatku szeregu. Jak wynika z wielu badar'i. sterowanq przez heurystyki. Innymi s+owy. sa zbiorem regu+ heurystycznych. 1977). Heurvatvczna struktura myiSiDenia Ornowilismv trzv sktadniki biorace udzial w czvnnosci mvslenia: informacje. czlowiek musi czesto anqazowac czvnnosc rnvslenia.a odqrvwaja requlv heurystyczne. ze mvslenie jest tYPOWq czynnoscia heurystycznq_. mozliwosci bloku pamieci krotkotrwale] sa dose ograniczone. 1 + 100. Zalozmv. Programy te. Suma liczb od 1 do 100 r6wna sie 5050. H. A zatem rnvslenie maze wlaczvo sie w czvnnosc algorytmicznq. tormulujac zbi6r hipotez 0 przyczynach raka. jak system heurystyk reguluje czvnnosc mvslerua. Dla ilustracji tej tezy podamy przvklad. ze zastosowanie algorytmu wymaga podziatu duzeqo zbioru hipotez na polowe lub przeprowadzenie trudnej operacji cafkowania itd. W trakcie wykonywania czvnnosci umystowych w pamieci te] zawsze znajduje sie c e I lub konkretny podcel. Jest to powaznv problem dla wielu ludzi. a wiec laricuch wykonywanych operacji. za kt6rych pornoca cz+owiek kolejno przeksztalca informacje zakodowane w spostrzezeniach. Aby wykonac te zadania. ze zasadnicza role w rrwsleniu czfowiek. operacje umysfowe oraz reguty heurystyczne. bez anqazowania proces6w mvslowvch. kt6ry decyduje 0 uporzadkowaniu operacji umys+owych. W tym celu stosuja roznorodne heurystyki. kt6ry r6wna sie: S= N(N+1) 2 ' (6) Pll"zebieg huilclUcha operae]] Jak przebiega proces rnvslen ia? Jak czlowiek rnajacv ogran iczone rnozl iwosci przetwarzania informacji rozwiqzuje najbardziej zlozone problemy naukowe i jak tworzy dzie+a literackie? Zgodnie ze wspolczesna wiedzq. Stwierdzilisrnv rowniez. Warto dodac. Przewidujqc przvszle sta~y rzeczy. wvnalezc urzadzenie techniezne. kt6re rnoze zawierac dane 0 tvrn. Niemniej jednak w pewnych wypadkach stosowanie algorytm6w rnoze anqazowac mvslenie. . cz+owiek odkrywa algorytm dodawania kolejnych liczb. Myslenie nie jest czvnnoscia algorytmicznq. Jakie informacje nalezv przetwarzac i za pomoca jakich operacji. ze zrodlem wiedzy 0 swiecie jest nie tylko parniec dluqotrwala. To ostatnie twierdzenie odnosi sie do algorytm6w bardzo skomplikowanych.Probu] najpierw znalezc s~os6b obliczania sumy liczb ad 1 do 10. czvti LTIVI. ze ludzie zaczynajq je wykonywac autornatvczrue. a N .

jakie zachodza rniedzv jego ogniwami. jak: element wzoru. Stosunkowo dose czesto nastepujaca heurvstvke: "Zaczynaj od poszukiwania najprostszych zasad klasvfikac]i". W badaniach tvch osoby badane wykrywafy zasady klasyfikacji 100 wzor6w geometrycznych. 3_ 50 20 '. decyduje on 0 tvm. obliczali stosunek proporcjonalny element6w bialych i czarnych we wzorze itp. Wzory te eksperymentator podzielil na dwie klasy.4. 5) itd. 51uzq one do badania procesu klasyfikacji.5 . Kazdv wz6r skladal sie z 5 kolek: kafka te byly badz biate. Po przetworzeniu ich zwraca zbadne heurystyki. kt6re sa jego ogniwami.Jesli jednak poprzednio wymieniona heurystyka nie pozwalala wykrye zasady klasyfikacji wzor6w. Zasady proste: do klasy A (Iub 8) naleza wzory majqce "pierwszy element czarnv" (a wiec wzory 1. Dzieki sukcesvwnernu pobieraniu i zwracaniu danyeh do parnieci dluqotrwale].Formulu] zalozone zasady koniu nkcyjne typu p i q". W lancuchu rnozna wvrozn!o operacje. czvli aktualizuje. 3. 3. riastepnie laczvla je w skomplikowane zasady klasyfikacji. WykorzystujqC uprzednio przyswojone pojecia i operacje urnvslowe. rozne reguly heurvstvczne. wprowadzajqc jednoczesnie do bloku STM nowe operacje i nowe pojecia. osoby badane otrzymywaly sukcesywnie informacje 0 kolejnych wzorach. IVl6vviqc inaczej.do klasy A (8) naleza wzory rnajace "pierwszy element bialy i dwa ostatnie . Tak wiec por6wnywali oni kolejne elementy wzor6w. takie jak: "Do klasy A naleza wzory rnajace pierwsze kolko czarne i trzy kolka biale". KHka wzor6w geometrycznych Johnsona przedstawia rysunek 4. Pojecia te stanowify element ich dotychczasowej wiedzy 0 swiecie. 6). Wzory geometryczne Johnsona (1964).. identvoznosc i roznosc element6w. W toku czvnnosci rozwiqzywania problemu system heurystyk steruje lancucnem operacji. I w tym wypadku do bloku operacyjnego docieraly dane z parnieci dtugotrwalej i ze swiata zewnetrzneqo. kt6re nazwal klasa Ai klasa 8. Zgodnie z ta heurystykq. Chodzito a rozwiazanie zadania po otrzymaniu mozliwie najmniejszej ilosci danvch. osoba badana wvodrebniala elementy wzor6w. Zadanie osoby badanej polega na wykryciu zasady klasyfikacji. czyli pobieraly z pamieci dlugotrwalej (LTM). badz bardzo zlozone. 6 itd. Aby wvkrvc zasade klasyfikacji. badz czarne. takieh jak: heurystyki. . kt6re rnaja "pierwszy element czarny Iu b wszystkie elementy biale" (wzory 1.0 Be . kt6re bedziemv nazvwac k j u c z 0 w y m i i kt6re rnaja decydujqcy vvplyw na rozwiqzanie zadania. operaeje i pojecia. Osoby badane mialy odkrvc te cyfry wiedzac.9 element6w. badani pobierali z parnieci dfugotrwalej odpowiednie operacje i pojecia. Zasady klasyfikacji mogty bye badz proste. jakie pojecia i operacje sa wprowadzane do bloku operacyjnego i Jakie dane sa r nieqo usuwane. czfowiek rnoze przetworzvc olbrzvrnia ilosc informacji. z tego powodu laricuch operacji bywa bardzo dtugi. vvielu badanych rezygnowalo z niej i aktualizowalo nastepujaca requle heurystycznq: . ze: 115 . na przyklad . wykonanie operacji kluczowych jest niezbednvrn warunkiem osiaqniecia celu. operacje i pojecia. klase A (B) tworza wzory. Ciqgfa wymiana danyeh miedzv tymi blokami umozliwila wykonanie dfugiego lancucha operacji. WykorzystujqC ttl heurystvke. 4. Dlatego tez blok ten pobiera z parnieci dluqotrwalej. • 0 0 0 0 0 0 0 0 0 • •• 0 0 0 0 . zajmiemy sie dokladniej analiza struktury tego Iaricucha oraz zbadamy relacje. Po zapoznaniu sie z zadaniem osoby badane wprowadzaly cel "Wykryc zasade klasyfikacji" do bloku parnieci kr6tkotrwalej (STM). liczba element6w itd. Badania poswiecone roli operacji w laricuchu operacyjnym przeprowadzil Bartlett (1958).): Klasa A (8) to "trzy elementy biale" (wzory 1. Dla ilustracji tego modelu czvnnosci mvslenia om6wimy badania przeprowadzone przez Johnsona (1964). Powodzenie w rozwiqzywaniu problemu zalezv w duzej mierze od skutecznosci regul heurystycznyeh stosowanych przez ludzi. • •••• CD 0 aktualizowaly. W toku wykonywania tvch operacji badani poslugiwali sifil takimi pojeciami. Lancuch operacyjny sklada sie z mniejszej lub wiekszej liczby operacji. Nie wszystkie operacje wykonywane przez czlowieka sa r6wnie wazne. Nastepnie aktualizuje inne dane z tego bloku. gdzie p i q to cechy wzor6w. osoba badana formulowala szereg podobnych zasad. Zasady zlozone: w tym wypadku elementy wzor6w byly polaczone komunikacyjnie lub alternatywnie. Nastepnie 114 Po om6wieniu roli heurystyk VII ksztaltowaniu lancucha operacji. Rys. jedynie kilka operacji i pojec. Eksperymentator dzieli je na dwie klasy wedlug okreslone] zasadv.czarne" (wz6r 2). Po wykonaniu okreslonvch operacji i po wykorzystaniu pojec badany zwracal je do bloku LTM. W jednym z jego zadan cyfry od 0 do 9 byly zakodowane za pornoca odpowiednich liter.

ze przeksztalcenie to nie prowadzi do celu. ze w kazdvrn laricuchu. wiec T = zero. czyli alternatywnq_ (Kozieleeki. Interesujqce jest. Cztowiek przetwarza inforrnacje (rn.. Wynik poprzednie] operacjl decyduje 0 operaqach wykonywanych nasteprne. W eksperymencie Johnsona osoba badana Iq_czydwa elementy wzoru w zasade klasvfikac] i. ezy popsul sie uklad elektryczny. kt6ry doprowadzil do rozwiazania. ze mvslenie ma w zasadzie strukture rozqaleziona. pozn iej zasdziel i te zasadena dwa niezalezne elementv. wi~c E musi rownac sie 9. 8········ 116 q . Jesli po operacji q. Czasem jednak rodzaj zadania wymaga eiqglego powracania do poprzednieh ogniw lancucha. P~tla drugiego rodzaju zas powstaje po wykonaniu operacji zerowej qQ. skoro D = 5. Wyr6Zniamy dwa rodzaje petli."---.---. po wykonaniu zadania badani bez trudu rozszyfrowali pozostale litery. ze operacje kluczowq nalezalo wvkonac w poczqtkowych fazach mvslenia: musiala bye ana jednym z pierwszych ogniw laricucha. 6. Opr6cz operacji kluczowvch laiicuch operacji zawiera czesto tak zwane p ~ tie. . Operacja q2' czyli rozkodowanie r6wnania 0 + E = 0 i wykrycie. W zwiazku z wykonaniem przez osobe badana parv operacji q2 oraz jej odwrotnosci Q3' powstaje petla pierwszego rodzaju. Podamy najprostszy przyklad: zalozrnv. i jej odwrotnosci q. zatem E = 9 lub E = zero. kt6re je Iq_czq."~.~. Jedna z os6b badanych rozwiazvwala to zadanie w nastepujacv spos6b: Operacja q. otrzymamy intorrnac]e m" to wykonujemy operacje q" zas gdy q. W wielu zadaniaeh wynik poprzedniej operacji (ezyli odpowiednio przeksztalcona informaeja) wplywa decydujqeo na to. W zwiazku z tym cofaja sie do poprzedniej formy r6wnania. P kolejne operaeje. Pomini~cie q2 uniernozliwiato wykrycie cyfr. Poniewai: jednak [uz T = zero. Rys. Zadanie to badani rozwiqzywali r6inorodnie. W zwiazku z tym m6wi sie. miejsce tej operacji w czvnnosci mvslenia nie jest obojetne. Wielu psyeholog6w uwaza. Zanalizujemy jq na konkretnym przvkladzie. a strzalki ~. r a z 9 a I ~ z i e n i a. Petla pierwszego rodzaju wiaze si~ z wykonywaniem operacji odwrotnych. znajdowala si~ operacja kluczowa. Transformacja zas materialu m4 za pornoca operacji zerowej q. w wypadku zas odpowiedzi "nie" . w material m2..Jak wiemy. 5. ze E = 9. .' q. daje petle drugiego rodzaju. Operacja q2: 0 + E = 0. kt6re powstaja w zwiqzku z cotaniem sie w toku mvslenia do taz poprzednich. na przyklad po wykonaniu okresloneqo przeksztalcenia r6wnania maternatyeznego spostrzeqaja. Na rysunku 5 przedstawilisrnv Iancuch operacji. t. Jakie Sq przyczyny powstawania petli? Dose czesto ludzie powraeajq do faz poprzedn ieh. . ROBERT Wiadomo byto. rn. Tak na przvklad badany przeksztalci! za pomoca operacji q. Poczqtkowo pr6buje on sprawdzic. a jednoczesnie N + R) 1O. Rozgal{!zienia w lencuchu mvslenie. A zatem wynik poprzedniej operaeji warunkuje 117 .encuch operacji Z pljtlami. jest kluczowa w tym zadaniu. 1968). wykonywali ani wvdluzone lub skr6cone laricuchv operacji. ze technik poszukuje detektu w samochodzie... daje inforrnacje m" to w nastepnvm kroku przeprowadzamy operacje q. w kt6rym wvstepuja dwa rodzaje petli: Laricuch ten ujelismv w postaci grafu skladajqcego sie z punkt6w (wezlow) i ze strzalek (Ii nii).zacznie sprawdzac dzialanie innyeh ukladow. itd. a nastepnie wykonat operacje Q2' kt6ra zrnienila material m2 zn6w w material rn.. kt6ra czesc tego ukladu nie funkejonuje. material rn. W zadaniach maze wvstepowac kilka operacji kluczowych. Rys.~. Jak z tego wynika. unkty te reprezentuja material. nie ulega watpliwoscl.) za pornocq operacji (q.). Interesujqce jest jednak to. P~tia druga wiaze sie z wykonaniem operacji zerowej qQ' Wreszcie w lancuchu operaeji wvstepuja tzw. ze kazde] z liter znajdujacvch sie w powvzszvrn slupku odpowiada tvlko jedna cyfra j ze D = 5.. ze rozqalezienia te sa najbardziej charaktervstvczna cecha rnvslenia. Perla pierwsza powstaje przez wykonanie operacji o. jaka operacje czlowiek wykona nastepnie.DONALD +GERALD --~~.. ze wykonanie nastepne] operacji bedzie zalezalo od odpowiedzi na pierwsze pytanie: w wypadku odpowiedzi "tak" bedzie on staral sie stwierdzic. poniewaz maja "poczueie wykonania zlego kroku". operacja ta nie zmienia poczqtkowego materialu. : D + D = T.

Wynik tego rnvslenia wzbogaca wiedze ezlowieka o nie znane dotyehezas trssci. Myslenie to Berlyne (1969) nazywa mvsleniern typu R. Rozwiq_zanieproblemu jest rnozliwe przede wszystkim dzieki rnvsleniu produktywnemu. Lancuch ten ma rowniez inne cechy charakterystyczne. kt6rego celem jest wykrycie przyczyny raka. Zwr6cimy uwaqe na ceehy problem6w: 1. sformulowanie teorii naukowej itp. czlowiek doznaje niepowodzenia. poniewaz wzbogaea one nowymi tresciarni obiektywnq wiedzs o rzeczvwistosci (Kozieleeki. Wynik rnvslenia two r c z ego jest nie tylko nowy dla podmiotu. wykryeie nowego leku przeciw AIDS.wykonanie nastepnvch operacji. Poniewaz rnvslenie reproduktywne polega na wykonaniu znanych reakeji w nie znanyeh sytuacjaeh bodzcowvcn. poniewaz zar6wno prawo Arehimedesa. W kazdvm razie wynik poprzedni decyduje 0 transformacjaeh nastepnvch. ale jest on 0 b i e k t Yw n i e now y. wzbogaca on dotvchczasowa wiedze nagromadzonq przez pokolenia. Wynik czynnosci mys~enia Podsurnowujac dotychczasowe rozwazania mozernv stwierdzic. rozneqo rodzaju p!iltle i rozualezienia.Jesli uczeri samedzielnie wykryje prawo Arehimedesa lub sformuluje wz6r na dodawanie kolejnyeh liezb. rozszerza wiedze czlowieka 0 rnozliwoscl zastosowania uprzednio zdobytyeh informacji. takie jak: uksztaltowanie pojecia. skonstruowanie nowej metody produkcji komputer6w ezy napisanie oryginalnej powiesci. osoba X staje 119 . konstruowanie niezawodnyeh urzadzeri technieznych czy tez opraeowanie roznvch wariant6w operaeji bojowych to nieliezne przvkladv problem6w. poniewaz termin "reproduktywny" sugeruje. na wykorzystaniu poznanyeh metod rozwiqzywania zadan i problernow w nowych warunkaeh. wbrew nazwie. 1985). Struktury rozqalezione mozna przodstawic za pornoca grafu zwanego drzewem (patrz rysunek 6). czy jakies obiektywnie istniejqce zadanie Z jest problemem dla osoby X. Pro b I e m jest rodzajem zadania. zakodowane w parnieci. wybiera on operacje q3 itd. Mvslenie. Mvslenie. nie potega na zwvklej reprodukeji informaeji. nie jest to jednak rnvslenie tw6reze. gdy wvnik nie zostaje osiaqnietv. to jego rnvslenie ma bez watpiania charakter produktywny. Myslen ie rep rod u k t V w n e. czlowiek wykonuje operacje Q2' jesli zas doprowadzi ana do wyniku m2. W zaleznosci od wartosci wyniku psychologowie dokonuja podzialu czvnnosci mvslenia na kilka rodzaj6w.Jes!i operaeja q. Berlyne nazvwa je my s len i emS. zmierza do osiaqniecia okresloneqo wyniku koricoweqo. . Wykryeie przez ueznia wzoru na dodawanie kolejnych liezb. Wyniki czvnnosci mvslenia Sq roznorodne. opraeowanie trasy wyeieczki zagranicznej. przygotowanie konspektu lekej i. sformulowanie hipotezy naukowej ezy napisanie oryginalnego opowiadania to nieliczne przyklady rnvslenia produktywnego. sa zawsze czvjes. jest mvsleniern tw6rczym. przetlumaezenie tekstu z obeego jezvka itp. to jednak przvjelv sie one dose powszechnie. wzbogacajq i modyfikujq reprezentaoje pozriawcza (Najder. w przeciwnym wypadku. . ze rnvslenie moze poleqac na meehanicznym odtwarzaniu przyswojonej wiedzy. Problemy majq charakter pod m i 0 tow v. ze rnvslenie reproduktywne.Jesli blok parnieci kr6tkotrwalej wytwarza planowany wynik.Jesti zasob tej wiedzy jest zbyt waski. trzeba zbadac. czyli Myslenie pll'oduktywne i repf'tDldltUlktywtril@u myslell1lie typlUl IRlBS Psyeholog nierniecki O. Aby stwierdzic. Myslenie tw6rczewplvnelo na rozw6jnauki j sztuki. umiejetnosci i nawyk6w. poszukiwanie przyezyn wywofujqcych raka pluc. ezy poziom wiedzy tej osoby pozwala osiqgnq_e cel w zadaniu Z. ze czvnnosc koriczv sie powodzeniem. Warto podkreslic. da wynik m2. . podobnie jak kazda inna czvnnosc. 1989). Przvkladami tego rodzaju 118 Rola myslenia w [fOZwS«l~ywaniu problem6w W trakcie dzialalnosci zvciowej ludzie czesto rnusza rozwiqzywae rozne problemy. Myslenie tw6rcze i nietw6rcze Z kolei rnvslenie produktywne dzieli sie na mvslenie tworcze i nietworcze. Rezultaty mvslenia. kt6rego podmiot nie maze rozwlazac za pornoca swoich wtadomosci. ezyli rnvslenie typu S. ze w heurvstycznej strukturze lancucha operaeji wvstepuja operacje kluczowe. filozofii i religii. Dzieki rnvsleniu tw6rezemu ludzie poznaja prawa przyrody. Selz wvroznil w lataeh dwudziestych naszego wieku mvslenie produktywne i reproduktywne. mvslenia rnoze bye zastosowanie wzoru Arehimedesa do rozwiazania zlozonvch zadari. 0 kt6rych bedziernv m6wili w nastepnvch podrozdzialach. to znaczy. jak i wz6r na obliczanie kolejnych liezb znane sa od dawna. poniewaz polega ono na wvtwarzaniu reakeji nie znanych uprzednio podmiotowi. Wyjasn ienie przez ueznia skomplikowanego zjawiska fizyeznego. . Innymi slowy. leez na zastosowaniu uprzednio zdobytej wiedzy w nowych zadaniaeh. Choeiaz nazwy te nie sa najlepsze. Myslenie pro d u k t Yw n e polega na tworzeniu informaeji zupelnie nowyeh dla podmiotu. opraeowujq nie znane technologie i tworza nowe systemy spoleczne.

polityczne itd. Dla os6b. Na podstawie analizy danych poczqtkowych i struktury celu mozna wyr6znie kilka rodzaj6w problem6w. nie mozernv powisdziec. w sklad czvnnosci rozwiqzywania problem6w wehodzi nie tylko rnvslenie produktywne. Ale. ze aczkolwiek mvslenie produktywne odgrywa najwazn~ejszq role w_ rozwiqzywaniu problem6w. Zgodnie z podana uprzednio definicjq problemy sa zadaniami wymagajqeymi rnvslenia produktywnego. przypominanie. Relaeje miedzv roznvmi procesami a czvnnoscia rnvslenia przedstawia rysunek 7. Najczescrej dokonu]s Sl~ ich klasyfikacji biorac pod uwaqe rodzaj dziatalnosei. Aby jq rozwiazac. 0 powodzeniu uczonego decyduje nie tylko zdolnosc wysuwania hipotez. Wyr6znia sie wiec problemy naukowe (matematyczne. mianowicie cz+owiek nie rna zadnvch danych o m0 i w Y c h rozwiqzaniach problemu. 7. psyehologiczne). W svtuac]i poczqtkowej zetoriiki byty ulozone wedlug schematu: ooooxxxx Za pornoca cztereeh ruch6w nalezalo ulozvc je w nastepujacv OXOXOXOX Ruch polega na tym. W eksperymencie B.leez r 6 w n i e z rnvslenie reproduktywne. czyli informaeje zawarte w sytuacji problemowej. musza ani samodzielnie stworzvc nowa metoda przestawiania zetonow. tworzenie wariant6w operacji bojowych to przvkladv problem6w otwartych.J y m i bedziemv t nazvwac problemy. jest ana dose trudnym problemem. W problemach 0 twa r t y c h poziom informacji jest bardzo niski. . . kt6re wvstepuja zar6wno w svtuacjach problemowych. 1968) problemy otwarte i problemy zamkniete. takich jak wykonywanie zadari mechanicznych W zalezriosc] od poziomu informacji. to jednak nie rnozna zapomrnac ~ znaczenru innvch proees6w wchodzqcych w sklad omawianej e~ynnosci.kimi ludzie spotykajq sie w zvciu.nie w sytuacjach. kt6re zachodzi tylko w sytuacjach problemowych. dla kt6121 120 . motoryczne rtp. Pracesy pamieciowo. czyli odstepow rniedzv zetonikarni. leez rowniez takie umiejetnosci. ze bierze sie dwa sasiadujace Z soba zetoniki i przenosi ie na lewo bqdi na prawo. nalezv najpierw sf Ofrnulowac rozne pomysty rozwiazania. Z rysunku tego wynika. Wi~kszos6 problem6w wvstepujacvch w nauce i =vtuce ma taki charakter. ezyli danvch poczqtkowych zawartych w sytuacji problemowej. zas na pozostalvch czterech znajdowaty si~ krzvze. techniczne. Inne z~s proc~sy. nie wie on. ' z) Problemami z a m k n i r. drugim zas Sq dane poezqtkowe. W sytuacji koricowej nie moze bye okienek. . Myslenie produktywne. zastosowanie algorytm6w matematycznyeh w celu d_okonania odpowiednich obliczeri. Chcemy podkreslic. mvslenie reproduktywne. jak i nieproblemowych. osiaqna svtuacje koricowa w spos6b mechaniezny. Pierwszym z nich jest eel.. wbrew poglqdom niekt6ryeh autor6w.Jw rozwiqzywaniu problem6w. Proble~y. ROZW!!. kt6re nigdy nie stvkalv sie z tq lamigl6wkq. Tak wiec ukladanka Puszkina jest problemem tylko d la n iekt6rych os6b.przed problemem. organizacyjne. procesy pamieciowe i procesv motoryczne. Jakie hipotezy i warianty wchodza w gr~. ~ja. spoleczne. mozernv wyr6Zni6 (Kozielecki. w jakiej povvstaja.. ezy jakies zadanie nawet bardzo skomplikowane bedzie dla niego problemem. Aby rozwiazac problem. sa roznorodne. w kt6rych nie wyst~pujq problemy. mogq zachodzic zar6wno w sytuacjach problemowych. Puszkina (1970) z ukladanka polozono na stole osiem zetonikow w jednvrn rzedzie: na czterech z nich nie by to zadneqo znaku. Poszukiwanie przvczvn nie manego zjawiska przyrodniezego. jak I w sytuaejaeh bezproblemowych. praea nad opowiadaniem literackirn. Problem jest bowiem okreslona rei a c j q miedzv zada niem a zasobem wiedzy czlowieka. Chcac podkreslic ich trudnosc uzasadnione jest nazvwac je d y I e mat ami. takie [ak rnvstenis reproduktywne. ktore kiedvs rozwiqzywaly podobne zadanie. [ak: odczytywanie zapis6w na aparatach naukowych. Przeeiwnie. W strukturze problemu rnozna wvodrebnic dwa zasadnicze elementy. Dla psvcholoqa wazniejszv jest jednak podzial problem6w ze wzqledu na ich strukturs. kt6re wzbogaca wiedze czlowieka i pozwala mu rozwiazac problem. 2. osoby. do kt6rego cztowiek zmierza. odgrywajq waznq rolr. fizvezne. wykonywarue ruchow z:w~r. proeesy parnieciowe. Sktsdniki crvnnosci rozwiervweni» problem6w.)ZYWANIE PR08LEMbw Rys. ze proces rnvslenia pro- laricuch: duktywnego zachodzi tvlko w trakcie rozwiazvwania problem6w: nie mozna m~sleG produktyw. sprawnosc manualna niezbedna w cza:Ie wykonywanra pr6by technicznej itd. rnotorvczne itp.Jtrznych itd. a dopiero nastepnis vvvbrac jeden z nich. Nie znajac zasobu wiedzy ezlowieka.

A n a liz a s y t u a c j i pro b I em 0 we j'. W zalei:nosei od struktury problemu 1 od mozliwoscl intelektualnych czlowieka. Wi!. Einstein.szczeg61nie wazna. pisal: "Czegokolwiek by nie robila rnaszyna. ze wsp6fczesne programy svrnulujace mvslenie rozwiazuja gl6wnie problemy zarnkniete. Wszelkie rezultaty rnvslenia produktywnego bedzismv nazvwac po m y s Iami rozwiazania. ze problemy te rnajq tvlko jed no poprawne rozwiazanie. kt6re om6wilisrnv poprzednio. Tak na przyklad czlowiek rnoze zaczac prace od wytwarzan ia pornvslow. W wyniku weryfikacji czlowiek albo przyjmuje pomysl jako rozwiqzanie ostateczne. Problemy dywergeneyjne nie ograniczajq swobody poszukiwari podmiotu. co jest dane. 123 . opracowywanie konstrukcji samolotu ponaddzwiekoweqo. zwanej sowniez ocena lub ewoluejq pomysl6w. kt6ry ma osiaqnac. ze do !ekarza zqlasza sie pacjent z silnym b61em gfowy. zwanej faza produktywnq. innymi slowv. ze pacjent ten cierpi na [edna z kilku mozliwvoh chorob. czyli odkrywa go.lkszosc problem6w. Lekarz orientuje sie. Nie wszystkie z wymienionych faz sa niezbedne w toku rozwiqzywania kai:dego problemu. Chcemy podkreslic. nawet b!. 2. jest -. ze powraea do faz poprzednich. podmiot wytwarza nowe informacje. Wytwarzanie pornvslow jest kluczowa faza rozwiqzywania problem6w. Wiele rozwiazan urbanistycznych. jakie jego czesci mogly ulec awarii. iz dostrzeganie problem6w jest proeesem bardzo trudnym Jak podkresla J. rnozernv stwierdzic. ze sa to problemy latwe. nie krepuja jego inwencji i orvqinalnosci. R6wniei technicy z obslug i naziemnej samolotu orientuja sie. ze zas6b jego wiedzy nie wystarcza do csiaqruecia planowanych cel6w. ze czlowiek zaczyna tworzvc nowe pomysly itd. a tvrn. psycholog6w.zdaniem wielu autor6w -. co powoduje. Jakie sa zasadnicze fazy rozwiqzywania problem6w. Zalozmv. W problemaeh k 0 n we r 9 en e Yj n ye heel jednoczesnie okresla koricowv wynik. Poza tym fazy te bywajq realizowane w roznsj kolejnosci. albo go odrzuea.w fazie tej czlowiek analizuje informacje zawarte w sytuacji problemowej oraz strukturs celu. Wiele zadari logieznyeh. ze "klipiec" to "prostokqt z czarnym kwadratem wewnatrz". przygotowanie zmian organizaeyjnych w przarnvsle to przvklady problem6w dywergeneyjnych. Projektowanie nowego osiedla mieszkaniowego. Warto dodac. uswiadarnia sobie. A zatem rzeczywiste relacje miedzv fazami sa roznorodns. jest sprawa wyjqtkowo skornplikowana. matematycznych czy technicznych ma taki charakter. Bardzo czesto zdarza si!il. Wybitny fizyk niemiecki. nie musi juz poszukiwac problemu. WykorzystujqC prace wielu 122 Faza dostrzegania. a wiec faza odkrywania zostaje porninleta. P. chcac podkreslic jej znaczenie. Bada.rych dany jest pelnv zbior mozliwvch rozwiazan. ezyli odkrywania problem6w. Deweya (1910) badacze probuja okreslic. jakie sa rozbieznosci i luki rniedzv tvrn. kt6re eharakteryzuje sie okreslona staloscia. metody itp. Tak na przyklad w eksperymentaeh Lewickiego. 1.J. takie jak: hipotezy. jesli czlowiek atrzyma od koqos (rip. Guilfordem (1959) problemy konwergencyjne i dywergencyjne. W problemach d y w erg e n c y j n y e heel dopuszcza wiele poprawnych rozwiazan. wiele konstrukcji technicznych samolotu i wiele wariant6w nowej organizaeji przedsiebiorstwa moze bye r6wniei: uzvtecznvch. pewne fazy mogq bvc pominiets Tak na przvklad. ze fakt. W y twa r zan i e p om y s 16 w r a z w i q zan i a-w fazie tej. Pornijajac ocene slusznosci poqladu Einsteina. We r y f i k a c j a po m y s 16 w . blem6w. ze na Marsie i:yjq orqanizmy roslinne. wcale nie znaczy. Rozwiazujac je czlowiek rnoze posuwac sie w r6znych kierunkach. iz w problemach zamknletvch znane Sq rnozliwe rozwlazania. nigdy nie bedzia umiala postawic chocbv jednego problernu".)dqc w stanie rozwiazac dowolny problem. jedynym poprawnym rozwiazaniem bvlo wykrycie.Juz od czas6w . pozn iej zas przejsc do doklad niejszej analizy svtuac]i problemowej. ezy prawdziwa jest hipoteza. Wedlug tego poglqdu dostrzeganie problem6w jest czvnnoscia bardziej specyficznq dla ludzi niz ich rozwiazvwanie. jest sprawdzenie ich wartosci. Asher (1963). Spostrzega on przedmioty fizyczne. uczen od nauczyciela) dobrze sformutowane zadanie problemowe. Dos t r z ega n i e pro b ! emu w fazie tej podmiot dostrzega problem. kt6re rozwiazuja naukowcy. czlowiek zvje w otoczeniu. pisanie opowiadania fantastycznego. W przykladach tych ludzie mali rnozliwe rozwiqzania.celem tej fazy. ma taki wlasnie charakter. pisarze ezy politycy. 3. lFazadostrzegania problemu Fazy rozwiilzywania problemow . wvrozniarnv 4 gf6wne fazy w czvrinosci rozwiqzywania pro- Problemy konwergencyjne i dywergencyjne Wzalei:nosci od sposobu sformulowania celu wvrozniarnv za J. Diagnoza polega na jej odkrvciu. 4. Problemy zarnkniete nazywa sie rowniez selektywnymi lub "dobrze okreslonvmi". co jest pozadans. Zadanie czlowieka pol ega na wyborze jednego z nich. Na przyktad odrzucenie pomyslu w fazie weryfikacji powoduje. Znalezienie przyczyn awarii w rakiecie skladajacej sie z setek tvsiecv czesci lub sprawdzenie.

najwazniejszych operacji wykonywanych w sytuacji problemowej Je~t analiza celu. kt6re utrudniaja ci dostrzezenie luk i wleloznacznosci w sytuacji. z kt?ry~h rnasz . Ja~ ~ynika z ~adan ~sychologieznych.wre ~rople wody. przedstawionych na rysunku 8a. lecz jako niewqtpliwe fakty. ~ "Zbadaj przebieg procesu uczenia sie. Reid (1951) da. w kt6rej aktualnie odkryci~ ~roblem~ czlowiek przvstepujs do analizy jego struktury. przeszkadza IN stawianiu pvtari. W schemacie tym podaj rnozl iwie wvczerpujaca liste brak6w i luk. kt6re sa zawarte w sytuacji probJemowej. diwigu budowlanego czy metody nauczania. Badani rozwiqzywali problem w dw6ch grupach: eksperymentalnej r kontrolne]. odplywy i przeplywy morza. to takie bledne ujecie rnoze utrudni6 ci odkrvcie nie rozwiqzanych dylemat6w w koncepcji Freuda. Tak na przyklad analizujqc budowe telefonu. czlowrsk rozwiazUJqCY problen: powmren poslugrwa6 sie nastepujacq heurvstvka: "Zaczynaj prace od a~allzy celu. W fazie tej zasadniozq role odgrywa mvslenie reproduktywne.polega na zapoznaniu ludzi z regulami heurystycznymi. Wskaz6wka 3. kt6re rnaja dose: trwala i dobrze zorganizowanq strukture. Po Analiza celu ~ednq z . Nowa sytuacja. dostrzezenia. Dlaczego po przegraniu meczu koszyk6wki koledzy sq agresywni?" itp.e to jednak zwieksza prawdopodobienstwo jego 124 125 . Wskaz6wka 1. Tak na przyklad. . a b Z Rys. spr6buj wvrnvslic svtuacje alternatywnq. Bye maze. Bryly te powstafy przez podziat czworoscianu na dwie czesc]. poslugiwanie si~ nawykami i wyuczonymi schematami zachowania utrudnia dostrzeganie luk i niejasnosci w svtuacji.zbudowac czworoscian. Przykladowo przytoczymy jedno z nich. I(a~dej powierzchni znajdujqcej si~ na jednej z nich odpowrada fdentyc~na powrerzchnia drugiej bry+y. Polega on na zbudowaniu czworoscianu dw6ch bryl przedstawionych na rvsunku a. Co jest przvczvna przyptyw6w morza?. w ktorych w zasadzie nie nasuwajq sie nowe pytania. 1951. tym tatwiej bedziesz m6gf dostrzec w nich luki i niejasnosci". urzadzeniern itp."Chcqe wvkrvc problem w danej svtuacji. spr6buj znalezc szereg ich wad". Widzisz. aby otrzvrnac prawldlowv czworoscian". ~z powinna dokfadniej zbadac stan koricowv. Spr6buj polaczvo je tak. Reid. z. J. W tvrn wzqlednie stalym srodowisku uprzednio wyuczone reakcje nawykowe umozliwiaja podrniotowi osiqganie planowanych cel6w. (Wedlug: J. 1m dokladniej poznasz histone uczenia si~ danych pojec i teorii. jesli na zajeciach poswieconvch teorii osobowosci Freuda wyktadowca traktowal dyskusyjne twierdzenia 0 libido i nieswiadomej motywacji nie jako malo prawdo podobne hipotezy. 8. Jedna z nich ~ stosowana przez Ashera . kt6ry pornoze ci dostrzec problem. nlepewnosci oraz luk. Czworosclan i spos6b jego podzialu przedstawia rysunek b. a w kazdvrn razie zwracaly osobre badane] uwaqa. w kt6rych nie ma trudnosci. czesto zupelnie nierealna. W swietie przedstawionych fakt6w staje sie jasne. W ostatnich latach psychologowie opracowali pewne techniki ksztalcenia umiejetnosci spostrzegania problem6w. Psycholog ten sformulowal nastepujqce reguly (wskaz6wki) ulatwiajace odkrywanie problem6w. wskaz6wek heurystycznych nie gwarantuje.) Twierdzenie wskazujqee na znaczenie analizy eelu zostalo uzasadnione w wielu badaniach. Spos6b podzialu ilustruje rysunek 8 b. dzieki kt6remu zapoznales sie z dana svtuacja (zjawiskiem. Wskaz6wka 2. ze bryly te sa podobne do ~febre [ak d. zaehowanie sie koleg6w uwaza za naturalne i dobrze znane sytuacje. . W grupre eksperymentalnej Reid dawal im trzv wskazowki heurystycz~e. takich jak np.zjawiska i osoby jako pewne calosci. pozwala dostrzec bledne zalozenia i wady svtuacji.Badani otrzymywali nastepujacq instrukojs: "Otrzymafes dwie bryly. w toku uczenia sie przyjq/es jakies zalozenia. kt6re ~Iatwiafy analize celu. Dokladna znajomosc celu jest niezbednvrn warunkiem skutecznego rnvslenia. . dopiero pozniej przejdz do badania danvch poczatkowvoh '.: "Czy rnozna ulepszvc samoch6d?. Tak wiec samoeh6d. do ktorego zmrerza. Przez ·"analrz~ rozumremy aktywne badanie c e I u 0 r a z dan y c h p oC z q t k: 9 'IN y c h.waf osobom badanym problem. kt6ry polegaf na zbudowaniu czworo scianu Z dw6ch r6wnych bryl drewnianych. dlaczego dostrzeganie nowych problem6w jest faza tak trudna. Chociaz stosowanie ludzie odkrvja problem. Problem stosowenv przez Reida (1951). kt6re zawiera dana sytuacja. Ujmowanie otoczenia jako czeqos wzqlednie stalego i dobrze zorganizowanego. kt6rym podrozuje.). ~ "Spr6buj wvkonac schemat sytuacji (zjawiska urzadzenia itp. Wskazowkr te byly nastepujace: dzialasz' .).kt6re odgrywajq szczeg61nq role w omawianej tazie.

. ze w ciqgu tym umieszczona jest co druga litera alfabetu. jaki jest sens zadania bok polegajqcego . Tak na przyklad dla oficera policji niezmiernie istotne sa odciski pale6w przestepcv: dla lekarza zas ~. czvli liczb 11 i 14. Po spostrzezeniu."Gzy nie s<. 127 .Wskaz6wka 1.ne oraz odrzucic dane niewai. 5. W zasadzie nastawiaja sie ani na badanie danyeh (informacji) pozytywnych. Real izujac pierwszy podeel. czy ten dzielnik mozna podzielic bez reszty przez 13". C. podcslete z kolei dziela sie na podeele drugiego rzedu itp.le~ ze [esli wsp61ny dzielnik liezb mozna podzielic problem ten ••. n e to informaeje. nie wvkorzvstuja zas danych negatywnyeh. A zatem interpolacja pozwala na wypelnienie luk znajdujacvch sie w srodku ukladu danych. 591 591. poszuklwanego na W sytuaeji problernowej zawarte sa roznorod ne dane poczatkowe. ~ "Zastan6w sie. sformulowali oni dwa podeele. ~ 0d y f i k a e j a ta polega na zmianie jednego trudno ~sj<lgalnego celu na kilka prostyeh podeel6w. poniewai. rnozernv powiedziec. Nasteprue bez :rudu stwierdzal i. stymulowana przez eksperymentatora. . ezego nie ma w danej sytuacji.liwia lepsze zrozurruerue. Wskaz6wka 2. 591 591. ze Sq ujete implicite.<}gnililcie tych dw6eh zadania. deeyduje eel. aby w rezultacie otrzymac czworoscian 0 duzvch trojkqtnych bokach".ele cz~stkowe: . G. Czesto w svtuacji problemowej istotne dane S<}zamaskowane. Programy symulujqee mvslenie.." Podeel 1: "Sprawdz. Poslugujqc silil terminologiq Hubinsztejna.~~dane dotvczace cisniania krwi. jaki nalezv osiaqnac. Czvnnosci e k s t rap 0 I a e y j n e (ekstrapolaeja) urnozliwiaja ludziom odkrycie brakujacvch koricowvch danych ukladu. ktore powinny bye wprowadzone do bloku pamieci kr6tkotrwalej i przetwarzane w trakeie mvslenia. .) zbudowaniu brvlv rnajacej tvlko trojkatne boki". Czvnnosci in t e r p a I a c y j n e (interpolacja) polegajq na wypelnianiu luk i przerw w bezposrednio dostepnvch danyeh.' Grupa kontrolna nie otrzymywala takich wskazowek . Wyniki te dowodzq.aliza .liwia programom komputerowym rozwiqzanie wielu roznvch problem6w. ezy liczby typu 276 276. ze dokladniejsza an. Koneentraeja uwagi nie tylko umoi. Wai. eo jest wazne (wartosciowe) w sytuacji problemowej. IZ zagadnie'nie polega na wykryeiu.nq role w wykrywaniu zamaskowanych informacji odqrvwaja czvnnosci interpolaeyjne i ekstrapolacvjne. . . --. ezy liczby abc abc maJq jakis wspolny dzielnik . zatem 1001 jest ieh wsp61nym dzielnikiem. cz~11 e. Interesujace jest ze Iudzie n ie ana lizujq w identyczny spos6b wszystkieh waznvch danyeh . .Zbada].!dzisz. " -. 8. Problem ten okazal silil dose trudny. bez resztv przez 1 3". 0 a new a i. ze 1001 rnozna podzielic przez 13 (podceI2). Psycholog ten dawal osobom badanym . ezlowiek musi wvodrebnic dane wai. Naj prostszym przykladem estrapolacji jest znalezienie dw6eh koricowvch liter w szeregu: A.-. jakie dwie plaszezyzny brvl drewnlanych nalezv polaczvc. lnteresujqee badania Bartletta (1958) wvkazalv. 0 tvrn. Chcac go rOZWlqZaC. to i same liczby sa podzielne przez ~.•• . czlowiek uzupelni ukfad literami I oraz K. podzielne przez 13. Chcac rozwiazac problem. Wskaz6wka 3. po stwlerdzenlu.explicite. sa to bez reszty przez p. ze kazdv czworoscianu powinien bye wi~kszy od scian bryl drewnianych". ezyli eel6w ezqstkowyeh. Ekstrapolaeja jest w zasadzie czvnnoscia trudniejszq niz interpolacja. W uk/adzie tym brak jest dw6eh element6w. co sie znajduje lub co s.Kartka ta jest desygnatem pojecia klipca". Najprostszym przykladem interpolaeji jest uzupelnienie nastepujacsqo ukladu liczb: (2. a zatem same liczbv abc abc sa r6wniei. nalezy najpierw ustalic kierunek zmian zachodzacvch w ukladzie danyeh. 112 112 s<} podzielne bez reszty przez 1001. kt6re sa zakodowane w postaci spostrzezan. Kolejne osiaqanie podeel6w umoi. badani. poniewaz. . 112 112 sa podzielne nastepujacv problem: .•. wvobrazeri i pojec. aby wvkonac te pierwsza. ze wszystkie liezby typu 276 276. Podcel 2: "Sprawdz. zawartyeh w sytuacji problemowej. tym poprawniej wypelnia on luki w ukladzie danvch. Elementy te nie sa bezposrednio dane. Dane pozytywne wskazujq na to. z zasady probuja sprowadzic cel pierwotny do szeregu podeel6w.1il zdarzylo w okreslonej sytuacji. odkrvwali. Zqndnie z oczekiwaniami az 91 % badanyeh z grupy eksperymentalnej poprawrue zb~dowalo czworoscian W grupie kontrolnej jedynie 52% os6b zdolalo pomyslnle rozwiazac problem. Duneker (1945). Dzililki temu powstaje pewna hierarchia podeel6w. takie jak GPS. wiadomo.ne. E. . ezyli informaeje.20. leez przede wszystkim pozwala zmodyfikowae pierwotne sformulowanle eelu. . Odpowiednia modyfikaeja eelu zamienia czesto trudny problem w zadanie meehaniczne. 23. Dane negatywne zas m6wiq 0 tym. zwi~ksza'a skuteeznosc rnvslenia u os6b badanych. 17. Po takiej modyfikacji pierwotnego sformulowanla celu przestaje bye trudny. I . ezy liczby typu abc abc sa podzielne bez resztv przez 13. podeel6w jest r6wnoznaczne z rozwl<}zan. ~ "Pomysl. . ze im bardziej inteligentny jest czlowiek. Ciekawv przyklad formulowania podeel6w podaje K. M aj<} one' postac sqd6w twierdzqeyeh typu: "Horaz inteligencji ueznia wynosi 90" lub . Os.. a nie -. przemiany materii itd. nlek~orz~ badani przeprowadzili nastepujaca modyfikacjlil celu.celu. mozna je bez trudu wykry6 po zbadaniu ealego ukladu liezb.

PostEilPujqC zgodnie z nowo wybranym kierunkiem. kt6re czlowiek stosuje. Jakiesymptamy wvstepuja u pacjenta. jedynie ten ostatni kierunek poszukiwan bvl prawidlowy. W problemie z zapalkami pornvslem czastkowvm rnoze bye mvsl. zwane pomyslami rozwiqzania. musi On tworzvc nastepne pomysty czastkown i koricows.Jesliczlowiek formuluje will etapie pomysl. Mogli oni wybierae jeden z wielu kierunk6w wyznaczonych przez takie reguly heurystyczne. V\Ied~ug Dunckera pomysly rozwiazari powstajq stopniowo. Duncker opracowat model wytwarzania pomysl6w. Podamy kilka przyklad6w. W etapie II czlowiekzgodnie z wybranym kierunkiem . kt6rej na razie nie odkrvlern". . kt6ry zostanie odrzucony. zwane rowniez poziomami. wiekszosc os6b nie analizuje ich dokladnie. Zauwazono na przvklad. Wyb6r. Taka wybi6rcza analiza informacji utrudnia sformulowanie poprawnej diagnozy medycznej. osoby badane mogly obrac dwa kierunki posz~kiwari. ze osoby badane marnotrawiq do 90% informacji negatywnych. kt6ra w duzvrn stopniu decyduje 0 powodzeniu w rozwiazvwaniu problem6w. iz ludzie doznaja niepowodzenia w sytuacji problemowej. W analizowanych przykladach bedzie to odpowiednie ulozenie zapalek badz sformulowanie hipotezy. dzieki produktywnemu rnvsleniu czlowiek wytwarza informacje. zawartych w sytuacji problemowej.w zasadzie sadv przeczace typu: "Cz~sc A nie ulegla awarii" lub "Kartka ta nie jest desygnatem klipca". 93) zadanio os6b badanych polegalo na zbudowaniu z szesciu zapalek czterech r6wnobocznych tr6jkqt6w 0 baku dluqosc: zapalki. wvstepuje zjawisko marnotrawstwa takich informacji. W zaleznosci od kierunku poszukiwar'i formulowali okreslons rodzaje hipotez. ze lekarze stawiajq diaqnoze oparta na wynikach pozytywnych. Jak przebiega heurystyczny Iaricuch operacji w tej fazie? Jak powstaja nowe pamysly? Nie znamy zadowalajqcej odpowiedzi na te pytania. Faza wytwSllt'zania pomysi6w Faza ta rna szczeg61ne znaczenie dla rozwiqzania problem6w. Jak wiemy. Scbemet zedem» Duncker8 (1945). nastawienie sie na wykorzystanie informacji pozytywnych przv jednoczesnym marnotrawstwie informacji negatywnych. Na podstawie wieloletnich badari prowadzonych przez psycholog6w postaci i ich kontynuator6w mozna wvsunac szereg hipotez dotvczacvch tworzerua sie pomysl6w rozwiqzania. Zaleznosci rniedzv trzema etapami tworzenia pomysl6w Sq nastepujaco. Rozwiqzujqc ten problem. pierwszy z nich polegal na ukladaniu zapalek na plaszczyinie. nie udaje sie im rozwiazac problemu. W eksperymencie przeprowadzonym przez Rubinsztejna (patrz s. Jakie symptomy nie wvstepuja u pacjenta.. zawiera on luki. Weksperymencie Johnsona zas zarysem rozwiqzania jest hipoteza typu: "Do klasy wvroznionej przez eksperymentatora nalezq wzory majace pierwszy element czarny I jeszcze [edna wsp61nq ceche. Po/ega on na usunieciu wrz odu (W) zoladka za pornoca promieni plvnacvch ze zr6dla (Z).~ na tworzeniu kombinacji zapalek w przestrzeni.. 114) badani odkrywali zasady klasyfikacji wzorow.. Kierunek poszu128 W etapie III czlowiek tworzy 0 s tat e c z n y po m y s I. tworzy _ pomysly czastkows. czlowiek zmienia kierunek poszukiwan. kiwan jest wyznaczony przez reguty heurystyczne. VVwyniku wieloletnich badan psycholog niemiecki K. rnozna wvroznic 3 zasadnicze etapy rozwoju pomyslu. Mimo ze dane negatywne sa czesto bardzo wazne w rozwiqzywaniu problem6w. Trr©neta[powy mods] IOllUltnlckera Rys: 9. Selektywna analiza danyeh poczatkowvch. Ola wiekszosci problem6w . Mimo ze model ten powstal w latach trzvdziestvch. wskazujqcych. Pomysly czastkows wymagajq dokladniejszego okreslenia.szczeg61nie dywergencyjnych . kt6re sa zarysem rozwiqzania. W etapie 1 czlowiek wybiera 0 9 6 I n y k i e run e k p 0 s z u k i wan rozwiazania: kierunek ogranicza w pewnym sensie rejon poszukiwari i decyduje 0 dalszvrn przebiegu procesu wytwarzania pomysl6w. jest kluczowa operacja w wytwarzaniu pornvslu. ktore wskazuja. jednoczesnie nie biora ani w zasadzie pod uwaqe wynik6w negatywnych..Tworz hipotezy zlozono typu p i q" itd. Pomvsl czastkowv nie jest w pelni okreslonv i sprecyzowany. Z badari Brunera. Psychologowie z krequ psychologii poznawczej i nauki poznawczej (cognitive science) czesto nawiazuja do tych badari. a m6wiqc dokladniej odkrycie przez czlowieka wlasciwego kierunku poszukiwari. jak: "Tw6rz tvlko hipotezy proste tvpu p" lub . Weksperymencie Johnsona (opisanym na s. zn6w forrnuluja rozno5Psvchcaoute og61na ~ 129 . . Opiszemy je kolejno. kt6re w przvszlosci trzeba bedzie zapelnic. powoduje czesto. Ludzie w zasadzie preferujq dane pozytywne i na ich podstawie forrnulujq i weryfikujq hipotezy.Iezeli jednak zaden z pomysl6w nie jest poprawny. jego wartosc poznawcza nie ulega dyskusji.istnieje mo~liwosc wyboru sposrod wielu kierunk6w poszukiwari pomyslu rozwia z~llIa. ze kai:da zapalka musi bye bokiem dw6ch trojkatow. Goodnow i Austina (1956) wynika. druqi zas·. Informacje te wzbogacajq dotychczasowy zas6b jego wiedzy i pozwalajq mu osiaqnac planowany eel.

~: I".-rJ CI -~ (l :~-iil '-c i'iJ 0 ci w Cl ~8. zwany "usuwaniem wrzodu zoladka". E ._ _.rodne pornvslv czastkowe i koricowe. Zgodnie z pomyslem naleiy uzvc soczewki. kt6ry zostal zaakceptowanv. ze moina rozwiazac problem "zn ieczulajac jakos zdrowq tkanke.. W eksperymencie tym proszono osoby badane 0 znalezienie takiego sposobu postepowania. za kt6rego pomoca nalei. Poniewai. W fazie tworzenia pornvslow rnoze on wielokrotnie zmieniac kierunek poszukiwari. Wrz6d nalezv usunac za pornoca promieni. jakq drogq nalezv wvsvlac pramienie. Po odrzuceniu tych pomysl6w osoba badana stwierdzHa. Jednak kazdv z czterech' pomyst6w usuniecia wrzodu bez kontaktu promieni ze zdrowa tkanka zostal oceniony negatywnie i odrzucony. nie uszkadzajacjednak zdrowej tkanki. >. kt6re wykluczaly jakikolwiek kontakt promieni ze zdrowa tkanka otaczajaca wrz6d. ze pierwszy kierunek jest blednv i dlatego zrezygnowala z niego. K. Opiszemy najstynniejszy jego eksperyment. Weksperymencie tym Duncker zastosowal technike qlosneqo mvslenia. :~: _gl : ~ r I "N I . tak aby nie ulaqla ana uszkodzeniu pod wplywem prornieni". Na rysunku 9 przedstawilismv schemat tego problemu. badany stwierdzit. Pomvsl ten zawieral [edna luke: nie precyzowat on mianowicie. Badany stwierdzil bowiem.y zniszczvc wrz6d zoladka (W) otoczony zdrowq tkanka. Typowy przebieg wytwarzania przez osobe badana pornvslu usuniecia wrzodu przedstawia rysunek 10. Duncker opracowal tr6jetapowy model tworzenia pomysf6w na podstawie wynik6w oslaqnietvch w badaniach eksperymentalnych. Dane jest ir6dlo promieniowania (Z). sforrnulowala ona pomysl.. W zwiazku z odrzuceniem go badany wvtwarzal nastepne pomysty czastkowe i koncowe. Przvstepujac do rozwiazvwania problemu.J => I "" u o C N N '" o 01 Ii: D. i te pomys!y zostalv odrzucone. Pomysl ten byl ostatecznym rozwiazaniern tego ciekawego problemu. j.-. 130 r. Zasada ta wvznaczala kierunek poszukiwari i zgodnie z tym badany wytwarzal jedynie pomysly. . (Pomyst oceniony pozytywnie zaznaczvlisrnv na rysunku 10 za pornoca cyfry 1). Po pewnym narnvsle odkrvla.. Po zaakceptowaniu tego kierunku badany sformulowal pomvsl czastkowy: "Mozna doprowadzic promienie do zoladka jakas droqa wolna od tkanek". kt6ra zmniejszv intonsvwnosc promieni po drodze i skupi w miejscu wrzodu. Zasada ta wvznaczala drugi kierunek poszukiwan i zgodnie z nia osoba badana wvsuwala pornvsl znieczulenia zdrowej tkanki. za kt6rego pornoca rnozna uwolnic chorego od nie dajqcego sie zoperowac wrzodu zoladka. Wy~ bierajac ten kierunek. wvbrala ona trzeci kierunek mvslenia: "Spr6buj zmniejszvc jakos intensvwnosc promieni przepuszczalnych przez zdrowq tkanke". (Pomysiy ocenione negatywnie zaznaczvlisrrw na rysunku 10 za pomoca symbolu 0). Po pewnym narnvsle zostal on uzupelniony. ze najlepiej bvlobv "przepusci6 promienie przez przew6d pokarmowv". Ten pierwszy pomvsl rozwiqzania zostal jednak odrzucony przez eksperymentatora jako nieuzvtecznv. ze "musi unikac kontaktu promieni ze zdrowq tkanka".

po wieialetlllch probach ro~~lq~ zania pewnego problemu matematyeznega "wpadl" nagle na wlasciwv pornvsl. . lecz wykonywa+y meehanicznie proste zadania geometryczne. rnoze odkrvc wlasciwv kierunek rnvslenia. . aby model Dunekera adekwatnle opisvwal tworzenie pomysl6w w toku rozw. Po przeprowadzeniu praey nad danym problemem nastepuje okres wypoczynku. Olsnienia pojawiajq sie przewaznie w przerwie miedzv tazarni mvstenia. s. rozwiqzujqeych problemy zwane koanami. Polega on na takim rozlozeniu trzech dodatkowych zapalek z rysunku a. zvvane "wpadalllem na pornvsl" lub "wglqdem". lstnieja dwie gf6wne teorie wvjasniajace dose zagadkowe zjawisko olsnienia. 1959). Wyst!ilpuje ano w mvsleniu schlzofrelllkow. ze jest on trafny dla wielu problemow. w kazdym z nich umleszezone bvlv trzy zapalki (patrz rys. Wedtug drugiej teorii olsnienia zwiqzane sa z w y gas ani em b t ~ dnyc h n a s taw i e ri. a takze mnieh6w buddyjskich Zen. 11 a). .a pornvslu: proces. Dzieki swiezosci umyslu zwiqzanej z wypoczynkiem m6zgu rnoze on spojrzec na problem z nowego punktu widzenia. Czestosc wvstepowania tego zjawiska zalezv od rodzaju problemu i od roznic indywidualnych miedzv ludzmi.nc~era. 11.. Przed osobami badanymi polozono trzy rzedv zapalek. Badania te pozwalajq na dokladniejszv opis zjawiska olsnienia. Ale olsnienia doznaia nie tvlko uczeni i pisarze. ezyli "wyl!ilganie sie" pomystu rozwiqzania. jaka nie prze~ad~enia ~wiclZala moj~ uprzednie wiadornosci z tvrni. poniewaz chca one sprawdzic. Zjawisko to. 2. jak i z badan psychologicznych wynika. Zgodnie z nia pojawienie sie pornvslu zwiazane jest z nieswiadornvrn procesem rnvslenia.. aby da! im zapalki.. ktore wcale me gwarantUjCl. 1979). W okresie tvm czlowiek uwalnia sie od blednvch kierunk6w poszukiwan. Interesujqce. stude~t~w. aby w kaidym wierszu i w kazde] kolumnie byly po cztery zapalki. z tym ze jest on nieswladomv.. tak jak to przedstawia rysunek b. Beveridge. Teze te potwlerdza jeden z eksperyment6w Szekely'ego (Krech.. Dane empiryezne zgromadzone przez psycholog6w nie pozwalajq na stwierdzenie. W tym miejscu zwr6cimy uwaqe na kilka charakteryzujqcych j~ cech: . kt6ry im nagle "wpadt do gtowy". 3. Zar6wno z obserwaeji poczynionych przez uczonvch.101). W koncu dwa dni temu udalo mi sie. Rozwiqzanie zaqadki zjawtlo Sl~ jak btysk swiatla. ze zgodnie z tym modelem przebiegalo odkryeie struktury DNA przez Watsona i Cricka (Kozielecki. --_ii!i-~ ---® -- • ---------411 Q • b Rys.calkowicie talszvwe i bezwartoSciowe. Tworzenie pomvslu nie jest sekwencja olsnieri. 11 b). W procesie tym nastepuje inkubacja. . kt6re umozliwilv rru oSI<l9nqC ten sukces (patrz: W. W nastepnvrn dniu osoby badane nie zajrnowalv sie problem em zapalek. 1960. Problem Szekely'ego z ukladami zapalek. Jedynie kilka os6b rozWlqZato poprawrue =. Chociaz jest malo prawdopodobne. 100 . jest poprawny. polega na nagtym odkryciu nowe?o kler~nku poszukiwan czy koncoweqo pomvsru. 1. . Moze ono wystlilPovvac w kazdym z trzech etap6w tworzenia pomyst6vv wyr6inionyeh przez Du. to jednak wydaje sie. Sa one dokladniej om6wione przez Nalczadzjana (1979). ze problem zostanie poprawnie rozwiqzany. Wtasnie w takiej przerwie maze on wpasc na pomvsl. Jednym z najbardziej speeyficznyeh zjawisk wvsteouiacvch w fazie vvyt~a~ rzania pornvslow jest zjawisko olsnienia. Nie potrafie wviasnic. pracownik6w administracji itd. Po porzuceniu problemu proees wytwarzania pomyslu trwa dale]. Crutchfield. Sqdze WI~C. ze wiele z nich doznawalo w tvrn dniu olsnienia i prosilo eksperymentatora. Jest to bez watprerua proees regulowany przez reguly heurystyczne. Jak z tego wynika. kt6ra z dw6ch konkurencyjnych teorii powstawania olsnien jest prawdziwa.Tr6jetapowy model Dunckera odtwarza proees stopniowego twor. .po ieh sprawdzeniu . Na przyktad wybitny matematyk.zeni. ezy pomysl.iClzywania ka~dego problemu. "Olsnie. zjawisko olsnienia zachodzHo po "odtozeniu" problemu. Po sformulowaniu go zostaje on nag!e uswiadomiony przez czlowieka. aby w kazdvrn wierszu i "'. Pierwsza z nich jest teo ria ink u b a c j i. problem (patrz rys. a koriczv na sformulowaniu ostatecznego pomystu. . kt6ry zaezyna sie ad odkryeia kierunku poszuklwa~. Czesto po wielu bezskutecznych pr6bach rozwiqza~ia problemu vviek odklada go na pewien czas lub w og61e przestaje Sl~ rum mteresowae. 133 132 .nia" byly czesto obserwowane przez uczonych. Gauss. Zadanie polegato na takim rozlozeniu trzech dodatkowych zapalek. Wtasnie to nagte uswiadornienie pomystu nazvwamy olSnieniem. kazdej kolumn~e ukladu bvlv po czterv zapalki. Psychologowle zaabserwowali wyst~powanie tego zjawiska w ezasie badania uczni6w. C. F. Wbrew dose powszeehnej opinii wynik osiqgany wskutek olsnienia nie zawsze jest poprawny i uzvtecznv. I plsarzy. ze nagle sformutowane hipotezy ezy pomysfy metod mogq sie okazac ~.

IIteraturze. . przeprowadza odpowiedni eksperyment.~aleje rola. Psychofog sprawdzajacv hipoteze. Czlowiek wybiera ten pornvsl. Siedem pler-:vszyeh pomysl6w odrzucila. Wynikiem tej fazy jest prZYJ!ilelebqdz odrzucen ie pomystu. . Weryfikacja polega na oeenie (ewaluacji) etektu. Czy jest ich wiece] niz jeden? 4. ludzie w zasadzie nie wvkorzvstuja w pelni posiadanych informacjL Czesc z nich marnotrawiq_. . Interesujqee jest jednak to.. W eksperymeneie przeprowadzonym przez Kozieleckiego (1968) osoby badane sprawdzalv hipotezy za pornocq czesciowo fatszywyeh informacji. Czy wybrany przedmiot jest zwierzeciern? 2. Stepien wykorzystania posiadanych informaeji byl przedmiotem badan przeprowadzonych przez A. wzrasta w nim znaczenie kodu an~lltyeznego I . Osobv badane wysuwaty wiele pomyslow. Faza weryfikaeji rozni sie zasadniczo ad fazy poprzedniej. sukcosvwna weryfikacj~ zapiszemy nastepuiaco: PW~"*O 1 1 '2:2 PW-->O . a dopiero 6smy uznala za ostateczne rozwrazame problemu. rworzerue pomyst6w racjonalizatorskich ezy konstruowarue fabuiy utworu Iiteraeklego. W. Jak przvwr6ei6 normalne dzialanie tej linii?". ezy hipoteza jest prawdziwa. Dzieki informaejom mozna stwierdzic. zwana weryfikacja s u k c e s y w n q. jest w zasadzie skuteczniejsza od poprzednio opisanej. 1 dopiero pozrue] je weryfikuje. Stopieri 135 . niejasna wypowiedi dyplomaty.) i nast~pnie od razu go weryfikuje (W. ze druty linii telefonicznej na odcinku przeszlo 1000-kilometrowym zostalv pokryte kilkucentvrnetrowa warstwa szronu. szczeg61nie przy problemaeh dywergencyjnych. "'!. 0 tyle w fazie weryflkacjl. ezy pomvsl naleiy odrzucic. kt6rych jednak nie wolno byto im oceniac. 0 lie w taZl~ wytwarzania pomysl6w gt6wnq role ad~ry~alo mvslenie prod.1. Pierw~za z nieh. Fakt ten czesto powoduje. ~ak wskazuje rysunek 10. Czy ten przedmiot jest fikeyjny? Kazda z tych odpowiedzi dostarczala osobom badanym 1 bit informaeji. Co wi~ceL czasem ocerua sre wartose pomyslow . Jak wynika z wielu badan psychologicznych. zwana weryfikaejq jed n 0 c z e s n a.. w kt6rych istnieje wiele poprawnyeh rozwiazari.).wa SI!.. ezlowlek organlzuje mvslenie reproduktywne. ps~ch~109Icz~ej r:'Yslenie zaangaiowane w fazie warvfikacji nazy. Tak na przyktad znane sa algorytmy pozwalajqce st~lerdzle. PW-->1. czlowiek musi rnrec odpowiednie informacje. aparatura naukowa. ktora z hlpote~ dotyczacvch przyezyny uszkodzenia komputera Jest prawdzlwa. Psyeholog ten wybrat jeden z 16 rnozliwyeh przedmiot6w i prosil osoby badane 0 wykrycie. Proces werytikaeji trwa tak dlugo. Przypisuje mu wiec wartosc . Informaeje wykorzystywane w fazie weryfikacji nie zawsze s1jjednoznaczne i prawdziwe. ~yslenl~ w swietle posiadanych informaeji. metody technologiczne czy warianty dzialan bojowyeh. takieh jak: gra w szaehy. wybierajq_ nieuiyteczne warianty usprawnien. W tvrn ostatnl~ wypadku weryfikacja dokonywana jest bez udzialu mvsleriia. Moina jq ujac nastepuiaco: (9) 134 Aby zwervfikowac jakikolwiek pornvsl rozwiqzania. co uniemoiliwilo przeprowadzenie rozm6w telefonicznyeh na dluzsza odleqlosc. to wytworzy on nastepnv pomysl. Pietrasinskieqo (1969) grupa os6b otrzymala nastepujacv problem: "Zat6imy. takieh jak: hipotezv nauko~e. Dopiero po sformutowaniu przez nie ponad 50 propozycji przystqpiono do ich weryfikacji. (P 2) I znow go weryfikuje (W ) itd. Nastepnie eksperymentator udzielal odpowiedzi na nastepujace pytania: 1. . czvli mvslenie typu . pomyst (P.uktywne~ czvli myslenie tvpu R. n n (8) T~ rnetode weryfikacji stosowano w ekspervmencie Dunekera. cztowl~k musi je zw~ryt~kowac. czy tez przyj1jc go jako ostateczne razwiqzanie. kodu wyobraieniowego. poleqajaca na odroczeniu oceny pornvslow. az jeden. mitycznymi lub falszywymi. Jednakze pr~y rozwiazvwanlu zloionyeh problem6w.. W jednym z badan om6wionych przez Z.. z po2 myst6w zostanie zaakeeptowany jako ostateezne rozwiazarne (czvli ~rzypisze sie mu wartosc 1). AutomatyzaCJa proeesu weryfikaeji bardzo ulatwia jednozna~znq .Zr6diem ich moze bye nierzetelny swiadak. Weryfikacja i informac:je Dwie metody weryfikacji Moina wyr6Znic dwie metody weryfikaeji. czesto czlowiek musi posluqiwac si~ informacjami niepewnymi. Na poczatek kazda z tvch os6b wysuwala losowo [edna hipoteze i zapisywala jq w protokole. Czv jest nim czlowiek? 3. takich jak rozne algor~tm~.usunl~ela wrzodu zoladka i kazdv z nieh od razu oceniala. kt6ra daje wieloznaezne wyniki itp. ze przyjmujqoni falszywe hipotezy.za pomocq metod mechanicznyeh. Bendiga (1953). kt6r-ego wyniki pozwola stwierdzic.ym: ~e jednostka wytwarza szereg pomysl6w P" P2 . osoba badana kolejno wysuwala estern p~myslow . mvsleruern krytycznym. problemowej.. ze czlowlek wysuwa. ze "motywy uczenia sie wplvwaja na jego skutecznosc". Druga metoda. weryfikaeja pomyst6w wymaga mvslenia krytyeznego.. polega n~ . akceptujq nieoptymalne plany. kt6ry uwaza za najlepszy w danej svtuacji . pol ega na tvm. Pc.S.fazs we!l"yfikacj~ pOmyshlw Po sformutowaniu pomyst6w. ze nie wykorzystywaty jej one w pelni.) ro~nlez.Iesli jego ocena da wyn ik negaty~ny (czvli przypisze mu wartosc 0). Metoda ta. kt6ry przedmiot ma on na rnvsli.~een~ pom~slu.

otrzymali ani z fikcyjnego osrodka naukowego niepewne intormacje. Lewickiego. . Pierwszq z nich jest e f e k t em 0 e jon a I ny. Szczeg61nie duiC! role odgrywa tu pierwsza informacja. 1960). Chcac utrzvmac te hipoteze. powstaje silny zwiazek emocjonalny rniedzv rworca Strateg»e Irozwiiizywania prob§em6w Rozwiqzujqc problem czfowiek stosuje r6inorodne reguty analizv sytuacji. . a informacje zaorzeczajace jej slusznosci uznawali w zasadzie za tatszywe. Strategia jest systematycznym sposobem atakowania problemu. dwie lub trzv. a ekspervmentator informowaf jq. Na wstepie eksperymentator informowaf osoby badane. Ksztalt figur. W wypadku jednak. ii osoby badarje czesto forrnulowalv fatszywe hipotezy. Efekt ten polega na tvrn. utrudnia prawdziwa wervfikacje pomyslu i powoduje wzrost ticzby blednvch rozwlazan problem6w. na przeksztalcaniu intorrnacji zaprzeczajacvch w informacje potwierdzajqce hipoteze. wvstepu]e on nie tylko w sy- ~1t!rategie idealne Bruner badal proces przyswajania pojec matrycowych przez ludzi. Opisanv tu "efekt ernocjonalnv". Wartosci cech Jedna. Bruner skonstruowa! serie 81 kart. Goodnow i Austin (1956). zielone lub czarne. 2. czy jest to karta pozytywna ezy te2negatywna. tuacjach problemowych. Efekt pierwszeristwa jest zjawiskiem dose og6lnym. Badani wiedziell. zwany r6wniei tendoncvjnoscia psychologieznq.3 zielone kola" ltd. ze czwarta CZ\!SC informacji jest bledna. po czym pokazal osobie badanej jedna k art Ei' w Y j 5 c i 0 W q. 3. Byta to wiec karta pozytywna. Jedna. W svtuacjach kraricowvch maze wvstapic zjawisko fabrykowania danych korzystnych. co umoi. rnozna tworzvc rozns pojecia. i przekonar'i. kt6ra nalezala do zakresu pojecia. Aby je wvkonac. Efekt ten polega na przecenianiu przez ludzi wartosci poczqtkowych informacji i niedocenianiu znaczenia informacji otrzvrnvwanvch pozniej. z kt6rych kazda odznaczala sie czterema cechami a trzech. to desygnatami tego pojecia beda wszystkie karty z: zielonymi kwadratami. Eksperymentator utworzvl sobie jakies pojecie. kolarni i krzvzarni. kt6re utrudruaja poprawna ocene pornyslu. Jesli utworzy sie pojecie "zielone figury". ze po sformufowaniu hipotezy czlowiek wykazuje czesto wobec nie] "ojcowski afekt" (Beveridge. a unika informacji zaprzeczajacvch. Zjawisko efektu emocjonalnego wvstepuje dose czesto w badaniach naukowych. jakie nawozy sztuczne wplywajC! na wzrost r6i. ktora czlowiek najpelniej wykorzystuje w trakcie oceny hipotezy (Kozie\ecki. Liczba figu r. majqcy charakter egocentryczny. kt6ra dose znacznie roznila sie ad poprzednio opisanej techniki A. Beveridge (1960) podaje przyktady kilku uczonych. Osobliwosci fazy weryfikaeji. strategiom przeprowadzili wyniki tvch pionierskich a wynikiem jego pracy produktywnej. z kt6rych 75% by to prawdziwych i 25% fatszywych. Zasadnicze badari przedstawimy poniiej. ze po sformufowaniu hipotezy interpretowali ani informacje potwierdzajqce jCjjako prawdziwe. takie jak efekt emocjonalny czy efekt pferwszenstwa. Interesujqce jest to. Weksperymentach swoich stosowal on metode. ze jesli wybierze sie jedna lub wiecej cech serii kart. Czerwone. Kwadraty. kt6re jq potwierdzaja. Fakt ten powodowat.. Liczba obw6dek. kota lub krzvze.wartosciach: Cechy kart 1. Kolar figur. Desygnaty pojecia bedziernv nazywac kartami pozytywnymi (+). innymi slowv. stara sie jCl odpowiednio zinterpretowac. kt6re jej zaqrazaja. System takich regul heurystycznych i algorytmicznych nazywamy s t rat e g i C! r a z w i q z Y wan i a pro b I emu. kt6rzy tendencyjnie "naginali" wyniki obserwacji do swoich hipotez. Efekt ten wyst<lPil r6wniei w eksperymentach Kozieleckiego (1968).wykorzystania informacji rownal sie w poszczeg61nych pytaniach od 219 do 91 %. Karty nie majqce zielonych figur nie naleza do zakresu omawianego pojecia i sa one kartarni negatywnymi (-). dwie tub trzy. cztowiek poszukuje informacji. Najbardziej obszerne badan ia poswiecono Bruner. 4. 1969).liwiafo badanemu utrzymanie hipotezy nawet po otrzymaniu sekwencji intormacji wvraznie z nla sprzecznych. lecz r6wniez w procesie ksztaltowania postaw rozwiazania. w znacznym stopniu utrudniaja poprawna ocene pomvslow W fazie weryfikacji wvstepuje szereg osohliwosci psycho!ogicznych. Zadanie badanych polegalo na wykryciu. W celu wykrycia pojecia wchodzqcego w gr~ osoba badana wvbierala sukcesywnie po jednej karcie. Zadanie 137 136 . takie jak "zielone figury". Interpretacja ta polega na dopasowywaniu danych do hipotez. gdy -. "czarne kwadratv".mimo wszystko ~ otrzyma informacje zaprzeczajaca. Po takiej interpretacji infermacje zaprzeczajqce stawalv si~ informacjami subiektywnie potwierdzajacvrni.nych roslin. Drugq osobliwoscia wvstepujaca w tej fazie jest e f e k t pie r w s zens twa. tworzenia pomysl6w oraz ich wervfikacji.

Zalozmv. . S t rat e 9 i a bad ani a r 6 w n a c z e s neg o. h'2h'3 -- h.Jesli po zmianie jednej cechy karta jest pozytywna. pozwala ona wvkrvc utwarzone pojecie po wybarze minimalnej liczby kart.._. h6 h. osoba badana musi na wstepie sforrnulowac 14 hipatez wchodzacvch w qre. Zalozrnv. Strategia badania kolejnego jest malo skuteczna. Przyjmujqc te strateqie. Zalozrnv. 1 1 1 h.. tworzy nastepna hipoteze itd. oa ----~" a a \1 aaaaa 0 .. kt6ra jest negatywna. a hipotezy Ialszvwe za pomoca 0. cztowiek musi jednoczesnie rnanipulowac wieloma hipotezarni. h. Strategia badania kolejnego r6i:ni sie zasadniczo ad strategii badania r6wnoczesnego. nie wymaga ona wysilku intelektualnego.) hipoteze itd.. Poniewai.l.o hl1 h'2 h'3 h.. nastepnie wybrafa ona karte . Sprawdzanie to pozwala wvelirninowac hipotezy fatszywe i wvkrvc hipoteze. . pozriie] zas jsdnoczesnie sprawdzaja ich trafnosc w swietle otrzymywanych informacji... 1mwiece] hipotez wchodzi w grf.. . 3.3 zielone krzyi:e z 2 olbwotllkami" 139 . czlowiek operuje tylko jednq hipoteza. Stosujac jq ludzie najpierw forrnuluja pelen zbi6r hipotez wchodzacvch w gr~. Stosujac strateqie badania r6wnoczesnego. kt6re rnoqa bye istotne dla poszukiwanego pojecia.o h.-------- a Ia a a a Po otrzymaniu wvjsciowej karty . czyli karte pokazana przez eksperymentatora jako zbi6r 4 cech.2 zielane krzyi. Stosujac jq czlowiek odkrywa pojecia po wybarze bardzo wielu kart._. kt6ra okazala sie pozytywna.) Nastepna karta . a ----. czlowiek zawsze wykryje pojecie po wyborze 4 kart. h. strategia ta polega na kolejnym badaniu hipotez.. postepujac zgodnie ze strategiq konserwatvwna._ .3 zielone kohll z 1 obwodka" (+) 1 obw6dka niejest cecha pojecia . Przyjmuje on wvisciowv desygnat pojecia. 1 h... karta ta okazala sie negatywna.3 figury".. Ze wzqledu na ograniczone mozliwosci poznawcze ludzie w zasadzie nie stosuja tej strategii przyswajania pojec.3 zielone krzvze z 1 obwodka" (+ ) 3 figury nie sa cecha pojscia .osoby badanej poleqalo na wykryciu tresci pojecia po wybarze mozliwie najmniejszej liczby kart.e 138 z 2 obwodkami"..)powania czlowiek nie formuluje hipotez.3 czerwone krzyi:e z 1 obwodka". Po wyborze karty . Bruner wvroznil czterv ide a I n e strategie przyswajania pojec. ze eksperymentator pokazal karte wvjsciowa . S t rat e 9 i a bad ani a k 0 I e j neg o. mogli ani odkrvc pojecie wybierajqc r6i:ne systemy reguf postepowania. Strategia konserwatywna..- -----~ a . Wreszcie karta pozytywna . badany stwierdzil. TABELA 2.--------- 000 . dzieki temu badany m6gf z calC!.3 zielone krzvze z 1 obwodka".2 czerwane krzvze z 1 obwodka". Osoba badana.3 zielone kola z 1 obwodka" wyeliminowala jeszcze 1 hipoteze. Wtymsposobiepostl. W tabeli 2 podalismv przvklad r6wnoczesnego badania hipotez. 1.. innymi slowv.... wybrala nastepujace kartv: (+) karta wvjsciowa . h. Jei:eli okaze sie ona talszvwa.. h5 h.. Jest to jednak strategia wyjqtkowo latwa..----. ze po pokazaniu przez eksperymentatora karty pozytywnej .. iz eliminuje ona 3 hipotezy: h3' h4 i h1O"Hipotezy trafne zaznaczvlisrnv w tabeli 2 za pomoca cy( fry 1. ~--3 tigury zielone figury krzvze karty z 1 obwodka 3 zielane figury 3 krzyi:e 3 figury z 1 obwodka hs h. ze eksperymentatar pokazal wvjsciowa karte pozytywnq . gdy zas karta okaze sie negatywna.. pewnoscia stwierdzic. t-- 1"-"1 1 1 1 1 1 1 1 1 z dwiema obw6dkami Dwa zlelone krzvzn z dwiema obw6dkami Trzy zielona kola z jedna obwodkq + o 0 0)0 0 . Nastepnie wybiera karty rozniace sie tylko [edna cecha od karty wvjsciowej. 1 0 ----_. Przyjmujqc te strateqie...---. osoba badana storrnulowala hipoteze . h.._.3 zielone krzvze z 1 obwodka"._.. 1 o o . W tym prostym problemie badani mogli stosowac kilka strategii. Ii: eksperymentator utworzvl poiecie "zielone tigury" (hipoteza h2). Stosujac ten spos6b postepowania.Jednoczesnie jest ana bardzo trudna: wymaga niezawodnej parnieci i wybitnych zdolnosci rnvslenia. to zmieniona cecha jest istotna dla poszukiwanego pojecia.. Stosujac jq. to cecha ta nie wchodzi w gr~.3 tr:~ell'wolrfte krzvze z 1 obwodka" ( )kolar zielony jest cecha pojecia (. h2 h.) krzvze to cecha istotna pojecia . czlowiek farmutuje najpierw tylko [edna hipoteze dotvczaca cech poszukiwanego pojecia i nastepnie jq sprawdza.. kt6rej trescia sa cechy pojecia utwarzonego przez eksperymentatara.AD RGWNOCZESNEGO Trese karty Trzy zielone krzvzs z [ednq obwodka Dwa czerwone krzvze Rodzaj karty + BADANIA HIPOTEZ Hipotezy h3 h.3 zielone krzvze z 1 obwodka". Hipotezy te sa nastepujace: h. W tvrn celu wybiera on rozne karty i sprawdza tratnosc wszystkich hipotez w swietle infarmacji. - zielone krzvze zielone figury z 1 obw6dkq krzyi:e z 1 obw6dkq 3 zielane krzvze 3 zielone figury z 1 obwodka 3 krzvze z 1 obw6dkq zielone krzyi:e z 1 obw6dkq Po sformufowaniu hipotez dotvczacvch tresci pojecia badany przystepuje do ich weryfikacji. Jak z tego wynika..--.2 zielone krzvze z 1 Z obwodka" .tym jest ona trudniejsza. h. PRZYKt.3 zielone krzyze z 1 obwodka" wchodzilo w gr~ 14 hipotez. 2. Strategia badania r6wnoczesnego jest bardzo skuteczna. pozwolila odrzucic az 9 hipotez. W strategii kazda karta dostarcza informacji 0 jednej i tylko jednej cesze. osoba badana musiata odrzucic przvjeta hipoteze i sformulowac hipoteze nastepna "zielone krzvze": z kolei zaczela weryfikowac tl.

ryzyko sie oplaca i ezlowiek szybko rozwiqzuje problemy. A zatem po dokonaniu tylko jednego wyboru osoba badana rozwiaze problem. osoba badana wybrala karte . wvbieraja oni strateqie ryzykownq. technieznyeh ezy organieznych. iz eksperymentator stworzvl pojecie . 140 Z badan Brunera wynika. Zaleznosc rniedzv strateqia a svtuacja problemowq jest czesto tak scisla. W tej sytuacji znalezienie okreslone] karty sprawilo badanym pewne trudnosci. to eliminuje ona od ram dwie lub wiecej cech i pozwala szybko odkrvc pojecie. to nie ulega watpfiwosci. mozernv z duzvrn prawdopodobienstwern powiedziec.Tak na przyktad nie orientuje sie on. liezby figur. ze sforrnulowal on hipoteze "zielone figury". W sytuacji. Dla uzasadnienia tyeh twierdzer'i opiszemy w skr6cie dwa eksperymenty przeprowadzone przez Brunera. ezy eeeha kartv wvjsciowej . Dob6r strategii konserwatywnej w sytuaeji uporzqdkowanej i stosowanie strategii badania kolejnego w sytuacji chaotvcznej swiadczv 0 umiejetnosci przystosowania strategii atakowania problemu do struktury sytuaeji. ze znajac strateqie. rozniace sie zawsze tylko pod wzqledern jednej eeehy ad karty wvjsciowej.. W grupie drugiej karty byty ulozone chaotyeznie. rozwiazac problemu Brunera za pomoca mniejszej liczby kart niz 4. osoba badana odkrvla.. ze czlowiek zmienia w karcie wvjsciowej od razu wiecej niz jedna ceche. nie dostarczaja wiec informaeji. jest dostosawana do uporzqdkowanej sytuacji problemawej.3 figury" wchodzi w qre. wiekszosc student6w wvbierala strateg ifil badania kolejnego. nie wymaga wvsilku intelektualnego.Jes!i wybrana karta okaze sie pozvtvwna. W przeciwnym wypadku rnoze on nie osiaqnac planowanego eelu. ze strateg ia ta staje sie ryzykowna. Czterv idealne strategie. Tak na przvklad w sytuaeji trudnej stosuja strateqie badania kolejnego. W badaniu kolejnym cz!owiek nie musi wybiera6 scisle okreslonvch kart. Zalozmv. iz jest ona umieszczona zawsze na przecieciu okresloneqo wiersza i okreslone] kolumny serii kart. w kt6rej brak jest dostatecznvch informacji. Ma ona jednak pewnq wade. Mozna je bowiem stosowac zar6wno w procesie przyswajania pojec matrycowyeh. poniewaz wie. w sytuacji wymagajqcej rvzvka. W zwiazku z tym kazdv student m6g1 bez trudu znalezc ootrzebna mu karte. jak ludzie dobieraja strategie w trakeie przyswajania pojec matrycowych. W sytuacji chaotyeznej (Iosowej).Zmieniajqc zawsze jednq ceche w karcie wvjsciowej (ceche te wvroznilisrnv tlustvrn drukiem). w kt6rych informacje sa ograniczone lub bardzo kosztowne. W pierwszym eksperymencie Bruner badal dwie grupy student6w.3 czarne kola z 2 obw6dkami" nie jest desygnatem pojecia. rnaja dose og61ny charakter.Jezelijednak karta . wymaga!y wvboru losowego.2 zielone krzvze z 1 obwodka". w kt6rej seria kart bvla uporzqdkowana wedtug kolor6w. ze ludzie majq duza urniejetnosc przvstoso wania strategii postepowania do sytuaeji problemowej. w ktorvch trudno jest zdobvc potrzebne informaeje lub w ktorvch informacje te sa kosztowne. S t rat e 9 i a r y z y k 0 w n a. Drugi ekspervrnent przeprowadzony przez Brunera by! jeszeze bardziej 141 . 4. Wybierajq w zasadzie te strateqie. Hozni sie ona od strategii konserwatywnej jedynie tym. Mimo ze rozriice rniedzv svtuacja uoorzadkowana i chaotvczna (1050wa) nie sa zbyt duze. mianowicie.. Kart takich jest az 27 (ezy1i 1/3 zbioru wszystkieh kart) i d1atego nawet w sytuacji chaotyeznej mozna je odkrvc bez trudu. Wyjasnijmy to na przyktadach.Jesli karta ta okaze sie pozytywna. Karte te znajduje autornatvcznie. Otrzymywanie kart negatywnyeh bardzo wvdluza proces odkrywania pojecia za pornoca tej strategii. kt6ra jest postepowaniern systematyeznym.) z ryzykiem otrzymania karty negatywnej. tak jak w strategii konserwatywnej. to w trakeie jej sprawdzania rnoze wvbierac dowolna karte z zie!onymi figurami. czlowiek musi liczvc sit. Strategia ta nie jest trudna pod wzqledern intelektualnym. W zadaniach.3 czarne kola z 2 obwodkarni". Przeciwnie. W zwiqzku z tvrn nazywa sie jq konservvatvwna. Strategia konserwatywna jest stosunkowo latwa. Zalozrnv. ze eksperymentator utworzvl pojecie . Tak na przyklad po otrzymaniu karty wvjsciowej . ich ksztaltow itp. kt6ra dobrze odpowiada strukturze danej sytuacji. Strategia badania nie wymaga vviec uporzqdkowania kart.3 zielone krzvze z 1 obwodka". . ktora roznila sie od karty pokazanej przez eksperymentatora pod wzqledem az trzeeh cech. to jednak w kazdej z nich studenei dobierali inne strategie. Nie pozwala.. kt6rych celem byto sprawdzenie. Strategia konserwatywna jest skuteczna w wielu sytuaejach. w kt6rej karty ulozone sCIbez jakiegokolwiek planu. . Stosujac te strateqie.ztelone krzvze". karty neqatvwne nie eliminujq zadnvch cech. Fakt ten powoduje.3 zielone krzvze z 1 obwodka" badany poszukuje karty . ze po karcie wvjsciowe] .. Jedna grupa miata odkrvc pojecia \IV sytuaeji.. w kt6rej jest duzo informaeji pozytywnyeh. kt6re opisalismv powvzej. . W sytuaeji uporzqdkowanej wiekszosc badanych stasowala strateqie konserwatywnq. w Jakie]sytuacji czlowiek przyswajal nowe pojecia. Skutecznosc strategii ryzykownej zalezv od sytuaeji problemowych.. Sytuaeja uporzedkowana pozwala szybko i bez trudnu znalezcje na stole. Po wyr6inieniu idealnyeh strategii Bruner i jego asystenci przeprowadzili wiele eksperyment6w. w kt6rej nalezv wvbierac scisle okreslone karty. Strategia konserwatywna. kt6ra odpowiada strukturze tej sytuaeji. jak i w czasie atakowania wielu problem6w naukowych. stosowanie strategii ryzykownej jest korzystne. ze w sytuacjach problemowych. Warto dodac. badany nie otrzymuje w zasadzie informacji 0 zadns] eesze. strategia ta przestaje bye uzvteczna. kt6ra jest tatwa pod wzqledem intelektualnym i w skomplikowanych sytuaejaeh jest ona najbardziej uzvteczna Przeeiwnie.3 figury".

Po otrzvrnaniu informacji 0 szesciu kartach. decydowafa sie na zastosowan ie strategii ryzykownej. Jak wskazu]e rysunek 13 a. psychologowie przeprowadzili wiele badari. Grupo 1 I Grupo 1I Rys. 13. odkrywali ani w zasadzie wlasciws pojecie. W zwiqzku z tvm odkrycie pojecia za pornoca strategii konserwatywnej bvlo rnozliwe po wyborze az szssciu kart. tak ze trudno jest je zrnienic. Dwie sposrod nich. kt6re Sq ulozone w czteropietrowa pirarnide. Maruszewskiego (1970). Luchinsa (1942).) a b Rys. S. 13 a). Problem piramidy. Eksperymentator wvroznil trzy grupy student6w. naJ~ wyi. 143 . 142 przestawione monety zaznaczono na nim barwa czarna. przedstawiona na rysunku 13 a. Wyb6r bledneqo nastawienia jest najwazniejszq przeszkoda w racjonalnym rozwiqzaniu problem6w. Nie mozna bowiem za pornoca niej odkrvc wlasciweqo pojecia po wyborze jednej kartv. To uporczywe nastawienie nie pozwala rOZWlqZaC problemu .przekonywajqey. kt6ry zostal nasteprue zmodyfikowany przez M. w grupie trzeciej. Wolno przestawic jedynie trzy monetv. w grupie drugiej pozwolono im wvkorzvstac tylko 4 karty. W famigf6wce tej danych jest 10 monet. ~rr~®§&:kodV probUsmow 'WI rro~Wi~~VW49nlmU Psychologowie wykryli szereg przeszk6d. Najbardziej znany jest eksperyment A. w kt6rej informacje sa drastycznie ograniczone. one bledne nastawienie. Rysunek b przedstawia rozwrazarue. Dla wielu os6b problem ten jest nierozwiqzalny. podstawa odwr6eonej piramidy monet zostala umieszczona na trzeeim pietrze piramidy (rvs. kt6re rnialv 6 eech (a nie 4.znaJdowac sie na dowolnym pietrze piramidy poczqtkowej. W eksperymeneie uzvto kart. Polega on na odwr6ceniu piramidy z monet przedstawionej na rysunku a. Wreszcie. Procent osob badunvch stosujscvch streteai« ry'zvkowni/. a 33% . Poprawne rozwiazanie go (rys. (Dane z eksperymentu J S. W grupie pierwsze]. 12. strategia ryzykowna jest najlepsza i dlatego wiekszosc student6w wolafa jq stosowac. Brunora. kt6re utrudniaia lub nawet uniemoi. W psychologii wykorzystuje sie czasem larniqlowke zwana "odwracaniem piramidy monet". (slupki file zakreskowane) strategirt konserwstvwnq (slupki zekreskowene} w trzech grupach ekspervmontatnych. kt6ra dawala pewna szanss rozwiqzania problemu. Poniewaz badan. znaczna wiekszosc badanyeh.szym jej pietrze. W zwiazku z tym studenci zaczeli stosowac strateqie rvzvkowna (ezyli strateqie wielu zmiennyeh). a w grupie trzeciej mogli ani wvbrac tylko jedna karte: po wyborze jej musieli okreslic poszukiwane pojecie. BiQdne nastawlenre Rozwiqzujqc problem cztowiek nastawia sill na okreslonv kierunek poszuk. czyli na. w kt6rej pozwolono wvbrac tylko jedna karte. W pierwszej grupie studenci mogli wvbierac dowolnq liczbe kart. 13 b) wymaga przelamania tego nastawienia i przvjecia tezy. Kazda z nich otrzymywafa serie kart scisle uporzqdkowanych.la M~ruszewskiego rzucaja dodatkowe swiatlo na role nastawieri w rozwrazaruu probtem6w. Nastawienia te wytworzone w toku uczenia sie sa dose sztywne. 1956.iwan. 13 b). Zilustrujemy to na przykladzie. Wraz z ograniezeniem liczby moziiwvch do wyboru kart studenci zmienili strateqie konserwatywnq na strateqie ryzykownq. a mianowicie bledne nastawienie oraz fiksacja funkcjonalna. A zatem w sytuacji. bo az 72%.ne i dlatego stana sie one przedmiotem dalszych rozwazan. Przy ograniczonej liczbie kart strategia konserwatvwna przestaje bye skuteczna. (Trzy Te zmiany w doborze strategii rnozna z latwoscia wvjasnic. jak karty om6wione poprzednio).liwiajq poprawne rozwiqzanie problemu. Ilustruje to rysunek 12. Zadanie polega na odwr6ceniu je] po przestawieniu jedynie trzech monet. az 88% student6w stosowalo strateqie konserwatywnq. sa szczeg61niewai. przedstawimy je w tym miejscu. iz podstawa odwr6eonej piramidy moze .strateqie ryzykownq. juz tyko 67% student6w stosowalo strateqie konserwatywnq. zgodnie z kt6rym podstawa odwr6conej pirarnidv powm~a znalazc sie na wvsokosci wierzchofka piramidy (rys.) Chcac dokladniej poznac mechanizm wytwarzania i przefamywania blednvch nastawien. w kt6rej nie ograniczono liezby wybranych kart. poniewaz przyjn:ujq. W grupie drugiej. w ktorej liczbe wybor6w ograniczono do czterech kart.

szklanka itp. Badani rozwiazvwaf kolejno siedem zadan. mialv charakter krvtvcznv. gazeta zas jest zrodlern infermacji. Szekely (1950) prosil osoby badane 0 takie zrownowazenie wagi. Zjswisko.wprowadzone w eksperymencie Maruszewskiego . Odpowiedz racjonaina w zadaniu nr 7 (napelnic naczynie A) formulowalo 69. skrocona rnetode otrzymywania potrzebnej ilosci wody. ze jedynie sensowna metoda odmierzania 18 Iitr6w wody jest napelnienie naczynia A kt6rego pojemnosc wvnosi wlasnie 18 litr6w.podobnie jak u Luchinsa . w kt6rym bralo udzial 146 student6w psychologii. Jest to ich specyficzna funkcja. zwana rowniez sztvwnoscia tunkcji. W zadaniu nr 6 jedynie 30. W kt6rych czas odroczenia bvl nastepujacv: G rupa I . aov po pewnym czasie stan r6wnowagi zostal naruszony bez jakiejkolwiek inter wencji czlowieka. po czym dwukrotnie odlac CZIilSC wody z naczynia B 90 naczynia C. B ~ A . Grupa 11-· 20 sekund. nalezalo napelnic wodq naczynie B. Waga uz. czyli A-C. odwazniki. Aby te zadania.10 sekund. Jak wynika z tego eksperymentu. Problem ten badani mogli rozwiazac przez postawienie na wadze zapalonej swieczki. jaki uptywa od chwili podania zadania do chwili. __ ~ n B C Potrzebna ilos~_I:'IIE. to jest czas. Czasem przedmioty te mogq bye zastosowane w spos6b dla nich nietypawy. kt6re przezwvciezalv nastawienie na metode B ~ A . czyli 18 litr6w. Utworzyl 4 grupy os6b badanych. poniewaz ilosc potrzebnej wody.ywana przez Szekelv'eqo skladala sie z podp6rki i okolo 40-centymetrowej linijki. Tak na przyklad ciezarek kilogramowy moze sluzvc do wbijania gwozdzi. ze specvfiezna funkcja przedmiotu utrudnia zastosowanie go w nowy spos6b. Celem 14 18 9 20 23 18 j_ I 127 163 43 42 59 49 70 3 25 10 6 4 I 3 17 20 18 pierwszych pieciu zadar'i by to wytworzenie nastawienia. Tak wiec mlotek sluzv do wbijania gwozdzi.1% student6w odkrvwalo rnetode skrocona: A-C. nastawien ia mogq bye istotna przeszkoda w rozwiqzywaniu problem6w. kiedy eksperymentator pozwala badanemu na wykonanie go. badz tez za pomoca metody skr6conej: A-C. W eksperymentach swoich wykorzystal on zadanie Luchinsa z przelewaniem wody. Rokeach (1950). zadanie badanych poleqalo .L 100 99 5 21 31 1 2 3 4 5 6 7 _. jak i wymagana ilosc wody uleqalv zmianie. swider-·· do wiercenia otwor6w. Zadanie nr 7 . W tabeli 3 przedstawilisrnv strukture tych badari. Ten ostatni wynik jest szczeg61nie zaskakujacv. W sytuacji problernowej dane byly takie przedrnioty.W eksperymencie tvm. B i C. ze pod wplvwern "zaslepiajqcego" nastawienia wielu student6w nie dostrzeqalo oczywistego faktu. Wytworzone nastawienie na stosowanie metody trudnej: B -~ A -~ 2 C.A .bylo szczeg61nie interesujqce. rozwiqzywanie zadar'i krytycznych. oznaczonych symbolami A. wzrast czasu odroczenia z 10 do 30 sekund wptywat na wzrost liczby osob. W zwiazku z tym wielu psycholog6w pr6buje znalezc odpowiedz na pytanie: jak przelarnac te nastawienia? Opracowano dotvchczas ki!ka metod przezwvciszania nastawieri. jak i przez napetnienie po prostu naczynia A. Celem ich by to zbadanie. co ilustruje rysunek 14. .9.2 C. Okazalo sie bowiem. TABELA 3. ze nie zaobserwowano zadnvch roznic w rnetodzie rozwiqzywania problemu miedzv grupq III (30 sekund odroczenia) i qrupa IV (60 sekund odroczenia).2 C i odkrywaly nowa.2 C. Zadanie nr 6 studenci mogli rozwiazac badz za pomoca wyuczonej metody: B . mogq one powodowae nieracjonalne postepowanie ludzi. Mozna by to bowiem rozwiazac je zar6wno za pornoca wyuczonej metody B . Czas odroczenia. jak: zapalki. PROBLEM Zadanis "PRZELEWANIA "- WODY" A 21 PojEl_I!'_~Qsc a~zy~.na odrnierzeniu okreslonej ilosci wody za pornoca trzech roznvch naczvn. nr 6 i nr 7.2 C. Tw6cq jednej z nich jest M. ze fiksacja funkcjonalna odgrywa negatywnq role w sytuacji rozwiqzywania problemu. przedmioty codziennego uzvtku maja okreslone zastosowanie. odpowiadala pojemnosci tego naczynia. Palaca sie swieczka traei powoli 145 zaklocilo racjonalne . Metoda te mozernv zapisac nastepujaco: rozwiazac J ak stwierdzono w opisanych badan iach. w kt6rych zar6wno wielkosc naezvn. nezvwemv fiksaejq_tunkcjonslne. jak uprzednio wytworzone nastawienie wptywa na rozwiazywanie nastepnvch zadari. A zatem odraczenie czasu rozwiqzania 030 sekund jest optymalne dla tego problemu. Wiele eksperyment6w potwierdza teze. Po rozwiqzaniu pieciu pierwszych zadari u badanych wytwarzalo sie nastawienie na stosowanie tej metody otrzymywania okreslonej ilosci wody. W jednvm z nich L. G rupa 111 30 sekund --i Grupa IV . gazeta zas maze bye uzvta jako lejek itp. nastepnie raz odlac z niego wode za pornoca naczynia A. ze ludzie maja duze trudnosci z wykorzystaniem przedmiotu w spos6b nietypowy. lnteresujace jest jednak to. swieczka.9% badanych. ktore po/ega na tvm. Wedlug tego autora odroczenie czvnnosci rozwiqzywania problem6w utatwia przelamanie bledneqo nastawienia. Okazuje sie.A .60 sekund. Dwa ostatnie zadania. 144 Drug<j przeszkoda w rozwiqzywaniu problern6w jest fiksacja funkcjonalna. Jak wiadomo.

Problem ze swieczke umiescirnv wyniki. Koestler.. Stein. 1974). swieczki. kt6re umiescimv na drugim kraricu skali. pr6by modyfikacji szczoteezki do ezyszezenia z!jb6w ezy napisanie oryginalnego wiersza przez ueznia to produkty. metoda treningu sportowego. poniewaz stanowiq jedynie malv krok w poznaniu i przeobrazaniu swiata. kt6re doprowadzily do stormulowania teorii rnaternatvcznej ezy napisania genialnego dziela literackiego. im plytsza jest warstwa przebiegu procesu tw6rczega. Sformulowanie teorii kwant6w. tym bardziej logiczny jest umysl. kt6re maja najwvzsza donioslosc spoleczna. produkcyjnej. czesto barwne i ciekawe. 10. Umozliwia to badanemu dostrzeganie alternatywnych zastosowari przedmiotu i przezwvciezanie fiksacji funkcjona!nej. Tak na przyklad przed rozpoczeciem eksperymentu Szekelv'eqo ze swieczka powinny one wvmienic funkcje. jak j<l przezwvciezac. zartem itd. iz podany obraz procesu tw6rczego jest dose mg!isty i znacznie znieksztatcony. to nieliczne przvkladv wytwor6w o bezspornej wartosci spoleczne]. Opisy te. ze tworzenie to proces dose tajemniczy. na kt6rym rodzi sie pomysl. przebiega on w nieswiadornosci i sklada siEilz Iancucha olsnien i szok6w adkryeia. " . Wyniki te Sq oceniane przez okreslona qrupe os6b jako obiektywn ie nowe oraz uzvteezne dla spoleczenstwa. 1964. kt6rego specyficznq funkcja jest oswietlenie otoczenia." (Pietrasinski. ze swieczka rnoze bye uzvta jako przedmiot. Jakie w zvciu eodziennym mogq spelniac zapalki. co robic. kt6rych spoleczna donioslosc jest oqraniczona. 1983. iz model Hadamarda 147 Az . najbardziej zdurniewajaca rzecza w mvsleniu tw6rczym jest to.na wadze.11). tym bardziej intuieyjny jest umysf. s. Jak slusznie pisze Henle (patrz Simon. porzadkowe]. Nie nequjac roli nieswiadornosci w rnvsleniu. Mysienie tw6rcze Duze zainteresowanie uczonych wzbudza rnvslenie tw6rcze. opiekuriczej. 1990. Dzialanie fiksaeji funkejonalnej jest bardzo czesto przeszkodq w rozwiazywaniu problem6w. Badani spostrzegali swieczke jako przedrniot. Rys. Uczeni i pisarze opisywali czvnnosoi. Hadamard (1964). mialy mala wartosc naukowa. lecz rnoze ona rniec miejsce w kazdej sferze ludzkiej aktvwnosci.zgodnie z dzialaniem fiksaeji funkcjonalnej . Jak slusznie podkresla Z. Mvslenie tw6rcze stalo sie przedmiotem badan interdyseyplinarnyeh (Amabile. kt6ry po zapaleniu sie traci na wadze. skonstruowanie komputer6w czy napisanie powiesci Zbrodnie i kara przez Dostojewskiego. technoloqie i sztuke: najczesciej daje one wvtworv. Ulepszenie maszyny.projektem organizacyjnym. przeciwnie. ze jeszcze obeenie wielu wybitnych tw6rc6w uwaza. lecz r6wnie dobrze --. kt6rych uzvtecznosc jest niewielka. Ta speeyficzna funkeja . posuneli sif. 1969. Z wypowiedzi wielu wybitnych uczonych i pisarzy wynikafo. Pietrasiriski: "Wbrew tradvcyjnemu pojmowaniu tworczosci. Aby uksztaltowac tEildvspozvcvjnosc. odkryeie zasad kodowania informaeji w genach. Simonton. poznawczej. szklanki itp. Interesujqce jest to. Mys!enie tw6rcze rzadko prowadzi do wynik6w. 1984. iz tw6rcy mogq nam tak malo 0 nim powiedziec". pomys! nowej organizacji pracv w danej fabryce.l jeszcze dale]: wedlug nich proces tw6rczy maze przebiegae na r6znych poziomach nieswiadornosci.. kt6re jest czvnnoscia prowadzaca do wynik6w dotvchczas nie znanych i spolecznie wartosciowvch. Dyspozvcvjnosc funkcji ulatwia rozwiazanie problemu. sportowej. Problem ten okazal sie wyjqtkowo trudny. odkryciem ezy oryginalnq rnaszvna. Na jednym jej kraricu 146 do lat trzydziestych XX wieku gl6wnym zrodlem wiedzy a procesie tw6rczym byly wypowiedzi wybitnych tw6rc6w. Niekt6rzy autorzy. 1m gltlbszy jest poziom. nie jest ona wylqcznie przywilejem artystow i uczonych. aby zwvkla funkcja przedmiotu nie przeslaniata nowyeh sposob6w jego zastosowania? Jedna z metod przelamywania fiksaeji jest uksztaltowanie u ludzi d y s p 0 z y c y j nos e i f u nk c 1 i. 1966).-. ezyli umiejetnosci zastosowania tego samego przedmiotu w roznv spos6b. Mvslenie tw6rcze. jak J. Na drugim kraricu skali znajda sitl wyniki. prosimy osoby badane 0 podanie listy rnozliwvch zastosowari okresloneqo przedmiotu. 14. poniewaz dokonujq one rewolueyjnych zmian w dotychezasowym stanie wiedzy o swiecie. uslugowej. ezy!i tworczosc. kt6re rewolucjonizujq nauke. a wiec w dzialalnosci: organizacyjnej. co powoduje naruszenie stanu r6wnowagi bez ingerencji czlowieka. dokonuje sie w roznvch dziedzinaeh dzialalnosci ezfowieka. Dlatego tez wielu psyeho!og6w zastanawialo sie nad tym. Uzvtecznosc produkt6w mvslenia tw6rczego rnoza bye roznorodna: daje sie jq ocenic za pornoca pewnej skali wartosci. artystycznej j wyehowawczej. Produkt zaslugujqcy na miano tw6rczego moze rniec tedy dowolnq postac i bye nie tylko dziefem sztuki. odwazniki.utrudniala odkrycie taktu. Nosal. trzeba stwierdzic.

jak i przecietni gracze wykonywali taka sarna liczbe operacji urnvslowvch. ze w obu grupach szachist6w czas zastanawiania sie byl identyczny. jego poszczeg6!ne watki. Tak na przyktad Einstein przez trzvdziesci lat probowal polaczvc teorie grawitaeyjnq z innymi teoriami pola. problemy tw6rcze sa w zasadzie problemam i at war t y m i. De Groot (1965) por6wnywal postepowanie mistrz6w szachowych i przecietnvch graczy w czasie eksperymentu laboratoryj nego.adekwatnie opisuje czvnnosc tworzenia. wytwarza pornvstv i weryfikuje je. bada svtuacje problemowa. sa one doniosle badz pod wzqledern teoretycznym. Obserwacja pracytw6rc6w oraz przeprowadzone dotychczas eksperymenty laboratoryjne potwierdzaja teze. Psycholog holenderski A. tak bvlo na przyklad z algebrq zbior6w Boole'a czy z eksperymentami Mendla. i mimo ze poslugiwal sie on mocnymi. nie zachodzi wiec patrzeba kanstruowania odrebnvch tearii rnvslenia. opracowywan ie nowej metody nauczania czy formulowanie pornvslu raejonalizatorskiego to przykladv problem6w tw6rczych. proees mvslenia tw6rczego ma kilka cech specyficznych. a wiec tw6rca odkrywa problem. Jest rzecza bardzo prawdopodobnq. ze dose czesto uczeni. metody te pozwalaja z duzvrn prawdopcdobienstwem rozwiazac problem. Olsnienia te wvstepowalv w r6Znych fazach aktvwnosci tw6rczej. Mimo tych podobieristw. ze stosowali oni skuteczniejsze heurystyki. Czesto zagadnienie uznane za bledne okazuje sie w przvszlosci niezmiernie istotne. Mvslenie tworcze dotyczy okreslonej klasy problem6w. znaja i umiejq operowac metodami heurystycznymi. 0 wvstepujacvch w nim petlach i rozqalezieniach. Okazalo si~. Tw6rcy. mvslenie tw6rcze wvstepujace w svtuac]i problemowej nie rozni sie zasadniezo ad innych rodzaj6w mvslenia produktywnego. Dzieki tvm heurystykom mistrzowie poprawniej eliminowali ruchy niekorzystne i koncentrowali sie na tworzeniu kombinacji najbardziej uzvtecznvch. ie w procesie rnvslenia tw6rczego czesciej wvstepuje zjawisko olsnienia (inspiracji. Dzieki stosowaniu heurystyk tw6rcy latwiej niz inni ludzie pokonuja roznorodne przeszkody. Metody te decvduja a przebiegu laricucha operacyjnego. mvslenie tw6rcze dokonuje si~ przede wszystkim w sytuacjaeh d y we r 9 e n c y j nyc h. kt6rym pokazala pewien obrazek i prosila ich. Bye maze. Jakie uzyskuje sie ad uczonych i pisarzy. co wiece]. analizowac je. fiksacje funkcjonalnq itd. ktora posiada tw6rca. Mvslenie tw6rcze nie jest wiec czvnnoscia niepojeta ezy patologicznq. Zasadnicze znaczenie dla poznania procesu tw6rczego i jego faz rnialv badania zainicjowane przez psycholog6w postaci. Mozna je scharaktervzowac nastepujaco: Po pierwsze. grupa mistrz6w cdkrvwala lepszy ruch. Zjawisku temu towarzyszyly przezvcia emocjonalne. Bvlo to mozliwe dlatego. ze skuteczne heurystyki to tajemnicza bran. wiaze sie to ze struktura intelektu tw6rcy badz 148 149 . bardzo wyrafinowanymi metodami pracy umyslowej. badz praktyeznym. pomys! czastkowv czy tez ostateczne rozwiazanie. kt6ra jest sterowana przez zawadne i nie w pelni okreslone metody heurystyczne. takie jak sztywne nastawienia. w kt6rych POCZqtkowe informacje Sq bardzo skromne. a wiac uczeni. Po pierwsze. Czvnnosc rozwiazvwania problem6w tw6rczych sklada sifil rowniez z faz. dlaczego zjawisko otsnienia wvstepuja czescie] w procesie rnvslenia tw6rczego niz w innych rodzajach mvslenia. artvsci. kt6re pozwalaja im dostrzeqac nowe problemy. podobnie jak paprzednia omawiane rodzaje. co przypominalo pieknv park narodowy. pisan ie powiesci. kt6re om6wimy kolejno. Obrazek przedstawiaf fragment g6r z wodospadami: na jego drugim planie znajdowafo sie cos. organizatorzy ezy racjonalizatorzy. jego wysilki skoriczvlv sie niepowodzeniem. jest czvnnoscia heurystycznq. Mimo tych trudnosci nie mozna oorninac kryterium waznosci problemu tw6rczego. kt6re najczesciej nazywa sie problemami t w 6 r c z y mi. 1. ze u wiekszosci poet6w wvstepowalo zjawiska olsnienia: nagle odkrywali oni zarys koncepcji wiersza. Po trzecie. Oprocz zasadniezych podobieristw z innymi rodzajami rnvslenia. 2. to znaczy nie byty one dotychczas rozwiqzywane przez ludzi. nie ma przepasci rniedzv mvsleniern tw6rczym i nietw6rczym. a kontynuowane przez uczonych a orientacji poznawczej i humanistycznej. Wertheimer i K. Wbrew poglqdom uksztahowanym pod wpfywem zeznari introspekcvjnvch. zar6wno mistrzowie. rozne wvrazania jezvkowe itp. wvtwarzac nowe pomysty oraz skutecznie je sprawdzac. Patrick przeprowadzila badania eksperymentalne z 55 poetami. Jak twierdzi Simon (1966). Dose prawdopodobne jest twierdzenie. problemy tw6rcze sa obiektywnie nowe. Nie zaobserwowano wiec zadnvch statystycznie istotnyeh roznic miedzv grupami. iz proces wytwarzania pomysl6w tw6rczych przebiega zgodnie z tr6jetapowym model em Dunckera. Szereg heurystyk stosowanych przez uczonyeh i artyst6w podaje Pietrasiriski (1969). Duncker. takimi jak teoria pola elektromagnetycznego. Warto podkreslic. sa one uznane przez grup~ za spa I e c z n i e w a z n e. Mvslenie tworcze. Poszukiwanie srodkow leczacvch raka pluc. w ktorvch istnieje wiele poprawnych i wartosciowvch rozwiazari. Niekt6rzy twierdzq. lecz jednym z normalnych proces6w umysfowych. Patrick notowala wypowiedzi poet6w oraz sledzila ich zachowanie sie. nagfego odkrvcia) niz w innych rodzajach rnvslenia. iz nawet najmocniejsze metody heurystyczne i najlepsze strategie atakowania problem6w nie gwarantuja. takich jak M. aby napisali 0 nim wiersz. Nie mozernv odpowiedziec na pytanie. Okreslenie wartosci problemu nie jest latwe. W latach trzydziestych C. proces ten jest sterowany przez skuteczne metody heurystyczne. iz proces tw6rczy doprowadza do sukcesu. poeci czy wynalazcy nagle odkrywajq nowy kierunek poszukiwari. kt6re pozwalaly im znalezc najwazniejszv w danej sytuacji rejon szachownicy i poszukiwac tam rozwiqzania. Z analizy uzyskanych danych wynika. Po drug ie. Po ezwarte. zle okreslonvmi.

Mendelejew poszukiwal ukladu okresowego pierwiastk6w od lutego 1869 do styczn ia 1870 f. ze poziom ieh inteligeneji. 151 . to jednak bledne jest twierdzenie. przefamywanie blednvch nastawisn i przvstosowarue metod rozwiqzywania problem6w do zrnieniajacej sie sytuaeji. ze zdolnosc dostrzegania problem6w ma kapitalne znaczerue dla nauki. . od nich bowiem w duzej mierze zalezy rodzaj wytworu oraz jego uzvtecznosc spoteczna. Metoda stosowana przez Cox byla malo rzetelna i dlatego osiaqniete przez niq wyniki wymagajq sprawdzenia. Czesto tw6rea odkrywa nowe zjawisko tvlko dlatego. Ten dlugotrwaly proces nie jest w zasadzie ciqgly. Mvslenie tw6rcze jest procesem dlugotrwalym. Dzieki niej czlowiek rnoze wvtwarzac pomysfy. zwane zdolnosciarni tw6rczymi. kt6rych celem bylo wvodrebnienie podstawowych t y p 6 w u my s I u (por. Cechy umyslu. Podobne proporcje wvstepuja w sztuce. . artystyczne ezy militarne charakteryzujq sie w dzieciristwie wysokim poziomem inteligencji og6lnej. Einstein poswiecil teorii pola okolo 30 lat pracy. rozciaqnietvrn bardzo w czasie. olsnienia sa tylko jednq z nich. jak tez kr6tkie lub nawet bardzo dlugie przerwy. Kuhna rewolucja naukowa wiaze sie z odkrywaniem nowych pvtan. a nawet wielu lat pracv. Tego rodzaju badania podjela C. Z nowszych badari. ale jest to korelacja niska. Za pornoca metody historycznej ustalila poziom inteligencji og6lnej. Galileusz. Najwiecsj prac poswiecono roli inteligencji og61nej w aktvwnosci tw6rczej. Zasadniczq role w rnvsleniu tw6rczym odgrywa zdolnosc zwana gl~tkoscia rnvslenia. Tak np. ze istnieje dodatnia korelacja rniedzv poziomem inteligencji og61nej 150 a tworczoscia. sa one w zasadzie dywergencyjne i otwarte '. . Dlatego tez korslacja miedzv inteligencjq a tworczoscia jest dose niska. artyst6w czy racjonalizator6w jest sekwencjq olsnieri. Jednq z najwazniejszvch zdolnosci wykrytych przez Guilforda jest tzw. ze aktvwnosc uczonych. Slaby. a jednoczesnie uzvskiwac bardzo slabe wyniki w rozwiqzywaniu problem6w tw6rczvch. Na przyktad. Przeanalizowala ona bardzo doktadnie biografie wybitnych ludzi w historii nauki. Wreszeie duze znaczenie ma zdolnosc zwana orvqinalnoscia mvslenia. a czesto nawet nieistotny zwiazek rniedzv inteligencjq a tworczoscia jest zrozumiatv. Wedfug znanego filozofa T. mierzony ilorazem inteligencji. inteligencja Pascala. Zdolnosc ta ulatwia czlowiekowi wykrywanie luk w sytuacji. Mozria rniec wysoki poziom inteligencji.z rodzajem metod heurystycznych. podczas gdy inteligencja przecietnego czlowieka oseyluje z malymi odchyleniami na poziomie okolo 100. lnteliqencje og61nq okresla sie w psyehologii za pornoca test6w inteligencji. stawianie pvtan itp. czvlizdolnosc dostrzegania nowych problem6w.ltkose jest najwazniejsza cecha urnvslu tw6rczego.ni~zwykfe i bardzo odmienne od dotyehczas znanych pr6b rozWlqZan: Ulatwia ana przezwvclezenie wyuczonych schemat6w i nawyk6w rnvslenia. Cox (por. 1969). Okazalo sie. odqrvwaja wazna rol~ w aktvwnosci tw6rczej. Wymienimy kilka z nich.. . takie jak: dostrzeqanie problem6w. Zagadnienie to wymaga dalszych badari. A zatem zwiazek rniedzv poziomem inteligencji a osiaqnieciami tw6rczymi nie jest silnv. Rola l~tell~encJl w trakcie ich rozwiazvwania jest ograniczona. Z wiekszosci tych badari wynika. sylogizmy logiczne.iI twol!"lCzeg(Ql Psyehologowie przeprowadzili wiele badari.. Z drugie] strony eeniony tw6rca moze miec jedynie przecietna inteligencj~ oqolna. ze okafo 90% donioslych odkrvc zostalo dokonanych przez 10% uczonych.20 do 0. Michal Aniol.lciami naukowymi czy artystycznymi. kt6re on stosuje. P. W ostatnich latach przeprowadzono wiele badan eksperymentalnych w celu okreslenia zwiazku rniedzv rezultatami osiaqnietvmi w testach inteligencji a wytworami rnvslania tw6rczego. Jak wiemy. Niekt6rzy autorzy uwazaja. S. przeprowadzonych przez J.40. literatury i sztuki. ze duze znaczenie dla rnvslenia tworczeqo rnaja cechy umvslu. mozna w nim wyr6Z:nie etapy pelnej koncentracji na problem ie. 1990) i okreslenie zwiazku rniedzv eechami umystowymi tw6rcy a jego osiqgnif. Strzatecki. sztuki organizacji itp. wrazliwosc na problemy. Zupelnie odmienny charakter majq. kt6rych rozwrazarue zalezy od poziomu inteligencji. wynika. tym fatwiej tw6rea odkrywa nie znane dotychczas problemy. ze mvslat nad nim dluzej niz inni. czvli zdolnosci tw6rcze. Mimo ze w rnvsleniu tw6rczym wvstepuja olsnienia. W zasadzie rozwiqzanie problemu tw6rczego wymaga wielu miesiecv. Zdolnosc ta umozliwia czlowiekowi szvbkq zrniane kierunku poszukiwan. wvnosil srednio okolo 160. Proces tw6rczy wymaga silnej motywacji. lnteligencja mierzona za pomoca test6w urnozliwia rozwiqzywanie problem6w konwergencyjnych. Cechy umysh. . gi~tkose i orvqinalnosc rnvslenia oraz inne. wedlug Cox. [aka wykazywali ci ludzie w dziecinstwie. wahajqca sie w granicach od 0.. ze gif. Guilforda i innych. Tak wiec ludzie uzyskujqcy wybitne osiaqniecia naukowe. wvpelnianie I~k ezy ukladanki to przyktady zadari testowych.. w kt6rych nalezv wvbrac jedna rnozllwosc z danego zbioru. a nie z udzielaniem na nie odpowiedzi. Bacon i Dickens mieli inteliqencje na poziomie 140-150. Goethego i Leibnitza bvla jeszcze wvzsza i r6wnala sie 180-190. Hoznice indywidualne w tym zakresie spowodowaly. Zadania arytmetyczne. majqcych jedno rozwiazanie: czesto sa to problemy zamkniete. Zar6wno psychologowie. 1mwyzszy poziom zdolnosci dostrzegania problem6w. 3. kt6re sa zas~akuJqce. kt6ra ma wiele cech charakterystycznych. problem~ tw6rcze. Nosal. Przeciwienstwem gi~tkosei jest sztvwnosc mvslenia. jak i inni uczeni zwracajq ~wag~ na to. niezwyklej wvtrwalosci i dyseypliny wewnetrznej. tworzenie jest czvnnoscia heurystycznq o wielofazowej strukturze.

I\la og61 tw6rcy sa introvvertykami.. Taka koncepcje lansowal Lombroso. artysta malarz i raejonalizator rnaja pewne wsp61ne cechy? Mimo roznic istniejqcych miedzv tw6reami. Tv/orczosc a struktura pojf!c. Cheialbym podkreslic. ze wybitni tw6rcy Sq ria oqol ambitni. Sprawdzaja spos6b ieh uzasadnienia. (1983). W tym samym czasie tw6rea psychoanalizy Freud stormulowal teze. Rozwiqzanie trudnego problemu wymaga od nich pelne] koncentraeji i skupienia sie.. tw6rey wykorzystujq enerqie seksualnq w aktvwnosci rnvslowej. argumenty. W swietle wspolczesnvch badan. Berlyne D. (1969). ze gt6wnym motywem ich pracy jest ciekawosc poznawcza. Procesv przetwarzania informacji u cztowieke. Odrzucaja konweneje i sztywne sehematy postepowania. Nalczadzjan A (1979). Myslenie i drag! jego poznawania. sa jednoczesnie dose naiwni i latwowierni w innyeh sferaeh dzialalnosci ludzkie]. Struktura i kierunek mysleni». Mniej czasu poswiecaja sprawom srodowiska. Niepokojqce jest to. iz tw6rey rnaja osobowosc norrnalna. PWN. Warszawa. Z duzq ostroznoscia przyjmujq nowe hipotezy i teorie. Norman D. poniewaz wsp6lczesne techniki pomiaru osobowosci. Twierdzenia dotyczqce osobowosci tw6rcy nalezv przvjrnowac z duZq ostroznoscia. takie jak kwestionariusze. Wymienimy kilka eech tworcow: 1. Ossolineurn. liJgadnienia psychoJogii mvstenie Warszawa. Warszaw8. kt6rzy sa jednoczesnie organizatorami. (1976). Zar6wno koneepcja Lombrosa. ze jest kilka lub kilkanascie eech osobowosci eharakterystyeznych dta tw6rc6w. Do nich naleza naukowcy. interesujqcych si? otoczeniern. Postepuja zgodnie z wlasnymi przekonaniami. Warszawa. wiekszosc badari empiryeznych wvkazuje. Produktywne i reproduktywne wykorzystywanie wiedomosci w r6Znych fazach uczenie sie. A zatem nie wszyscy tw6rey rnaja eeehy introwertyka. ehwiejni uczuciowo. znalezc \III niej luki i fatszywe twierdzenia. Kwartalnlk Pedagogiczny". Warto podkreslic. Rubinsztejn S.. Wprawdzie w grupie tw6rc6w znajdujq sie ludzie z zaburzeniami osobowosci. PWN. Mickiewicz zas zaakceptowal w pozniejszvrn okresie dzialalnosci mistycznoreligijne koncepeje Towiariskisqo. a nie ehoroby. wsrcd niespecjalist6w. Tichomirow 0. Lindsay P. Wroclaw. Warszawa. koncepcje te mUSZq bye odrzueone. Materska M. sa niezbvt towarzyscy. 4. kt6ry zapobiega powstawaniu nerwicv. Obraz osobowosci wybitnych tworcow (a gl6wnie uczonych i artyst6w). Ksiqzka i Wiedza. iz w opinii publieznej. 3. PWN Koziclecki J (1985). w kt6rej zvja. nr 2. ze znaezny proeent uczonvch eharakteryzuje sie zrownowazeniem emocjonalnym i duza dojrzaloscia uczuciowa Panadta utrzvrnuje sie poqlad. PIW. Na podstawie setek badari empiryeznych. (1978).. (1962). PWN Trzebinski J. pewni siebie. wrazliwi. Tworczosc jest przejawem zdrowia psychicznego. ze cechy te rnajq przede wszystkim wybitni tw6rey zajrnujacv sie nauka badz sztuka. I. Warszawa. ktora sie zajmuja. wybitnymi wychowawcami. Tw6rcy SCj a oqo! ludzrni krvtvcznvrni: umieja krytycznie ocenic stan n wiedzy naukowe]. Tak na przvklad Newton bezkrytycznie przvjrnowal pewne koncepcje filozoficzne. Wsrod tw6re6w spotyka sie jednak r6wn iez ludzi nastawionych na swiat 152 zewnetrznv. kt6ry zarvsowalisrnv. Przyczynek do teorit intuicji . radykalni w swoich przekonaniach. mozna stwierdzic. Zdarza sie jednak. Jednak brak stalosci emocjonalnej nie jest regulq. ze tworczosc jest sublimacjq popedu seksualnego. ze tw6rey bardzo krytyczni w dziedzinie nauki. (1990) Psvcboloqiczne modele umvslu. nie sa zbvt rzetelne i trafne. 5. Kozielecki J (1968). nr 4 Nosal C. odnosza 5i? do ludzi z rezerwa. poglqdy wiazace tvvorczosc z patologiq Sq jeszeze dose popularne. Stosunkowo mala role odgrywajq bodice materialne. Trudniej ulegajCj naciskowi grupy. 2. S. inwentarze itp. (1984). Wielu tw6rc6w cechuje brak r6wnowagi emocjonalnej. kt6re przedstawimy pon izej. jest z pewnoscia niepelny i niepreeyzyjny. ezy tw6rcy majq jakies specyfiezne dla nieh eechy osobowosci? Czv na przvklad fizyk teoretyk. w kt6rym zvja. sublimaeja ta jest nieswiadornvm meehanizmem obronnym. E. kt6re opisuje Strzalecki (1969). PWN. czesto nie kontroluja swoich uczuc. Necka E. Na poczatku naszego stuleeia dominowala teza. Mechanizmy dzielst: tw6rczych . Strukturo czvnnosci mvsteme czlowieka. sa nonkonformistami. Trudno jest wvjasnic podloze tego interesujqeego zjawiska. PWN. ze ograniczenie kontakt6w towarzyskich ezy slabe Z8interesowanie zagadnieniami spolecznvmi wiqzq sie przede wszvstkim z charakterem praey uczonego ezy pisarza. Warszawa. dzialaezami spolecznymi. jednakze takie osoby spotykamy r6wniez w grupaeh zwiazanvch z innymi dziedzinami dzialalnosci ludzkiej. zadowolenie zwiqzane z rozwiqzywaniem preblem6w. ze wybitni uczeni i artvsci sa ludzmi nienormalnymi.W psychologii malo jest zaqadnien. kt6re przemawiajq za ich prawdziwosciq. Intuicja a odkrycia naukowe. (1981). IN mniejszym stopniu interesuja 5i~ stosunkami mienzvludzkimi. pobudliwi. Wi?kszose tw6rc6w charakteryzuje sie pewna niezateznoscia w mysleniu i dzialaniu. 153 . Powstaje pytanie. wok61 kt6rych powstalo tak wiele nieporozumieri i mit6w jak wok61 badan nad osobowoscia tw6rcy. jak i koneepcja Freuda mialy charakter spekulatywny. kt6rzy maja okreslone zaburzenia psyehiezne. nie opieraly sie one na empirycznie stwierdzonyeh faktach. lnteresujace jest to. Studia Filozoticzne".. Sklada siQ on ze zbioru hipotez. Warszawa. sa impulsywni. charaktervzuje ich wytrwalosc i upor. Z niekt6rych badan wynika.. Innymi s!owy. Wi~kszosc tw6rc6w ma silna motvwacje.

Zjawisko wvstspujace w procesie produktywnego i tw6rczego mvslenia.!!amkni~tv--·· Zadanis. wyb6r taki jest poprzedzony pewn. Polega uno na naglym wpadaniu na pomysl rozwiqzywania proolernow.Reprezentacja poznawcza odzwierciedlajqca zespo! cech wsp6lnych. Teoria inkubacji . ze wszelkie procesy poznawcze I wol~cjonalne rnozna sprowadzic do operacji wyboru. Pole?a ana na tym. Olsnienie . Zwolennicy kierunku zwanego dec~z jan i z m e m uwazaja nawet. nauka i sztuka. ekonomia. kt6ry okresla.teryst~czn~m ~Ia cybernetyki . Nalezq do nich pojecia dobrze okrostone. ktore ludzie srosuja w procesie rozwiqzywania problem6w.decyzja jest w s z elk i m wybarem OPC)I.. ktora czlowiek otrzymuje w pierwszej fazie rozwiazvwania problem6w. !l'roblem .Uksztaltowana w ubieglym doswiadczeniu sklonnosc (gotowos6) do spostrzegania swiata i rozwiqzvwanla problem6w w specyficzny spos6b. zgodnie z kt6rym olsnierue.onego czv artvstv jako sekwencji postanowieri okazalv SIft) letrafne I malo Intere~ n sujace poznawczo. Czesto wvstepuie w czasie przerwy w pracy. Fiksacja funkcjonalna jest jednym z rodzaj6w nastawienia.to. Poj~cie . Nie wie.wi~zvwania prob!emow System regul heurvstvcznvch. kt6rego cei dopuszcza wiele poprawnych (wartoscrowvch) rozwiazan. Problem otwarty --.Rodzaj zadania. kt6rego nie rnozna rozwiqzac za pornoca wiedzy posiadanej przez podmiot. ezyli nagle odkrycie rozwhlzania.liwia ona tworzenie oryginalnych pomysl6w lub zastosowanie wyuczonej wiedzy w nowych okollcznosclech.Clretleksja i namyslern. . takich jak hipotezy. Problem . Heurystyka . krore z nich jest poprawne. kt6re w roznvrn stopmu przyslugujq desygnatom. Samo pojecle decyzji nie jest jednoznaczne. a ":'I~C rownl. mozna rowruez rnowrc a decvzjach podejmowanych przez przvrode w procesie ewolucji.System twierdzeri.Zadanie. Nastawienie . Zachodzi ona w procesie rozwiqzywania problem6w.Stowniczek Algorytm rozwiazac . Tymczasem w ujeciu szerszymchara~. ze ciezarek sluzqcy do wazenia rnozna uzyc do wbijania gwoidzia. W zwiazku z tym mozna rnowic 0 desvgnatach typowych mniej typowych. POjQCiB naturalne . Postanowienie a kupnie butow. Myslenie . co vvrecej.ze czynn?sci te wykonujq takze maszyny. Fiksacja funkcjonalna Poznana w toku uczenia silil specyficzna funkcja przedmiotu utrudnia zastosowanie go w nowy sposob. w kt6rej odzwierciedlone SEI cechy wsp61ne dla danej klasy przedmlotow lub zdarzer\. wvobrazeniach i pojeciach.gm -~ Przepis. Tak wililC dwa zupelnie rozns wynalazki techniczne mogq w r6wnym stopniu zaspokajac ludzkie potrzeby. ostrozniej jest przvjac. Oznacza . takich [ak: st~tystyka. Strategia r01l. Jakie hipotezy lub warianty wchodzq w gr~.. . Myslenie tw6rcze .Reprezentacja poznawcza skoriczonej liczbv each. Tab radykalny poqlad rue jest dostatecznie uzasadniony. Myslenie reproduktywne . '1 Podejmowanie decyzji J6zef Kozielecki Decydent i decvz]e Podejmowanie decyzji podobnie jak m6wienie proza .. jaki skoriczonv ciqg operacji nalezv wvkonac.Czvnnosc wytwarzania informacji spolecznie nowych i spolecznie donioslych.ez wyborem zautomatyzowanym i n~eswjadomym. Dzieki nie] rozwija si~ filoz ofia. Myslenie produktywne . takie Jakie wvstepuja w matematyce czv w tizvce.Poznawcza reprezentacja. ze stala sre ona przedmiotem badari wielu dziedzin naukowyc~. Efekt pierwszel'istwa . Czesto utrudnia ana dostrzezenie alternatywnych metod zacnowania. Pr6by opisania akt6w tw6rcz~ch ucz. w kt6rym czlowiek nie posiada zadnvch informacji 0 moiliwych jego rozwiqzaniach. Tak wiec ludzie nie zawsze dostrzegajq. ze czlowiek zwany dec y den t e m wybiera okreslone dzialanie ze zbioru dzialari mozliwvch. . w kt6rym many jest zbi6r moiliwych rozwiazan. kt6rego cel dopuszcza tylko jedno rozwiazanie. poprzedza nieswiadoma praca umyslu.Czvnnosc polegajqca na zastosowaniu uprzednio zdobytej wiedzy w nowych warunkach. W badani~ch psycholagicznych czesciej przyjmuje sie wqskie rozumienie te~o termmu: .Umyslowa czvnnosc przetwarzania informacji zakodowanych w spostrzezeniacn.Czvnnosc ukierunkowana na tworzenie informacji nowvch dla podmiotu.bardziej klasycznymdecyzja pol ega na s w I~dam y m wyborze dzialania. Tak wiec wrona jest bardzie] typowa dla pojecia "ptak" nlz g~s. Decydent zdaje sobie sprawe z przebiequ procesow przeddecyzyjnych. Hozwiazarue go wymaga produktywnego rnvslenia. Olatego tei. lstnieja roznorodne )ej de~Lnlcje. Umoi. aby wszvstkie zadania nalezacc do danej klasy. wyb6r zawodu czy akceptacja okreslonej strategii zvcia to nieliczne.Zadanie problemowe. Zadania logiczne czy Iarniqlowki rnaja z reguly taka strukture. Celem czlowieka jest wvkrvcie. prakseologia i socjologia. ze decvzja stanowi jedna z ozvnnosci umyslowych. W ujeciu wezszvm . Jako przyklady pojecia mozna wvmienlc "kwadrat" czv "strach" PojQcie matrycowe (Arystotelesowskie) --. Stosowanie ich jest ryzykowne. Problem konwergencyjny Zadanie problemowe.Reguly. przy~lady takic~ ~zynnos:i. zasady. Problem dywergencyjny . wskaz6wki i intuicje.Zjawisko polegajqce na przecenianiu wartosci poznawczej intorrnacji. W psvcholoqii badarua te maja dlugCj 155 . Podejmowanie decyzji nalezv do najwazniejszvch I najbardziej odpowiedzialnych czvnnosci ludzkich.jest jedna z najbardziej charakterystycznych czvnnosci ludzkich. kt6re w jednakowym stopniu przvsluquje wszystkim desygnatom. kt6re s'l niedostatecznie okreslone i ktore nie gwarantujq rozwiqzania problemu. Waznosc tej czvnnosci w zvciu czlowieka spowodowala. Stosowanie go gwarantuje osiEjgni~cie celu.

~ Ubezpieczvc samoch6d Nie ubezpieczuc sarnochoou Wl1 -- SAMOCHODU" Stan rzeczy s. ubezpieczvc sarnochod: d. Dzialania takie nazywa sie czesto opcjami lub alternatywami decyzyjnymi. Mozna je podzielic na dwa gl6wne rodzaje: na sytuaeje pewne (deterministyczne) i svtuac]e ryzykowne (niepewne). franeusey i niemieeey. nastapi nieszczesliwv wypadek. Badajq zaburzenia proces6w deeyzyjnyeh spowodowane przez takie ezynniki. --. ktore] nie wydal na polise ubezpieczeniowq Wlasciciele samochod6w osobowyeh na calvrn swiecie rnaja do wvboru dwa dzialania: d. Jedynie w okolicznosciach najprostszych i dobrze okreslonvch.Juz klasyezni psyeho!ogowie. Ich nieredukowalnq cecha jest rnozliwosc poniesienia straty i mozliwosc przegranej. kt6ry zostal przsdstawiony w tabeli 1. ~ W'2 _ . 1985). co osiqgnie po dokonaniu okresloneqo wybaru. Wreszeie probuja pom6e ludziom podejmowae dobre postanowienia (par. Traktowa!i je jako a k t y w 0 I i.. 1935).Wfasciclel nuje sumq. Gdy jednak kierowca ten jezdzil . W ehwili podejmowania decyzji jednostka nie ma podstaw do tego. Dlatego tez sytuacje ryzykowne staty sie przedmiotem intensywnych badari psychologicznych. TABELA 1.._ w mniejszym stopniu -. . Badaeze ei interesowali sie faza namvslu. Tyszka. jak czlowiek p owin i e n racjonalnie (optymalnie) podejrnowac postanowienia. JeW w dobrej restauraeji qosc woli stek niz rumsztyk. . Sytuacje 0 tego typu uwarunkowaniaeh nazywamy sytuacjami ryzykownymi. ani niespodzianka. to PZU zwraca mu kosztv naprawv zniszczonego pojazdu (wynik w. Wi?kszosc rzeczywistych sytuacji deeyzyjnyeh ma charakter ryzykowny. to wlasciciel niepotrzebnie stracil pieniqdze wydane na polise ubezpieczeniowa (wynik w. a sam termin "wola" zniknal z wiekszosci podrecznikow psychologii og6lnej. Jak wynika z tabeli 1.2)· Wyb6r dzialania d.). ezyli od tego.) nie mial wypadku (stan rzeczv sol.Wfasciciel sam ponosi koszty naprawy samochodu w" .nie ubezpieczac go. Podejmowanie decyzji tego radzaju bylo przedmiotem obszernyeh badan przeprowadzonych przez J. wlasciciel sam ponosi koszty naprawy samochodu. ezy samoeh6d ulegnie wypadkowi w danym roku. Krvterium takiego podzialu jest zakres wiedzy deeydenta 0 wynikach dzialania. W sytuaeji r v z v k o w n e ] czlowiek nie jest pewny.Zbior dzialari d. rowruez prowadzi do dw6ch wynik6w. W omawianej svtuac]i nie wvstepuje wiec ani ryzyko. 0 tyle psyehologowie stawiaja pytan ie. zajmowa!i sie analiza deeyzji zwanyeh postanowieniami. aby stwierdzic. 1977). jak i do konsekwencji niepozadanvch.. To. ezemu czesto towarzyszy uezucie zalu (wynik w.). Reutta (1949). decydent zdolny jest przewidywac z absolutna pewnoscia konsekwencje wlasnvch postanowieri. jak on r z e c z y w i 5 e i e postepuje w trakcie dokonywania wyboru? lnteresuja ieh sytuacyjne i osobowosciowe uwarunkowania tej czvnnosci. kai:de z tyeh dzialari prowadzi do dw6eh rnozliwvch wynik6w. kt6ry z tyeh wynik6w nastapi. zalezv od stan6w rzeczy. . dlatego rozwazania te rozpoezniemy od analizy elementarnego przvkladu.Jesf przezorny wlasciciei postanowil ubezpieczvc samoch6d (dzialanie d) i nastapil wypadek (stan rzeczy S. jak neurotvzrn lub stres. W okresie powojennym zaniechano prowadzenia klasyeznych badan dotvczacvch woli. ~ Wypadek PZU zwraca koszty naprawy samochodu s. W s y t u a c j i pew n e j (deterministycznej) dzialanie jednoznaeznie determinuje wynik i dlatego deeydent moze z absolutna pewnoscia stwierdzic..nie ubezpieczac samochodu. d. . wspolczesna psychologia podejmowania decyzji (pOI'. w" . Jakie wvstepuia w utopii Skinnera Walden Two. jaki wynik zostanie rzsczvwiscie osiaqnietv. . 0 ile ekonornisci ezy statvstvcv pr6bujq odpowiedziec przede wszystkim na pytanie.1)· Gdy jednak ubezpieczony samoch6d (dzialanie d.historic. Bez wypadku placi za ubezpieczedvspo- Wlasciciel polise niowa Podejm@wamie de©yzji w warlllrrnkach rye:wka Ludzie podejmuja deeyzje w roznorodnvch sytuaejach osobistych I instvtucjonalnych. Kozieleeki. ' 156 157 . samym aktem wyboru oraz _. jaki wynik osiaqnie po wyborze dzialania. takich. gl6wnie pod wptywem wybitnych osiaqniec ekonomii i statystyki. . W tvm samym ezasie zaczela sie rozwijac. wykonaniem postanowienia (Kreutz. ktora poprzedza powziecie postanowienia. rnoze przvniesc zyski lub spowodowac straty.. "UBEZPIECZENIE .Jes!i po przvjeciu dzialania d. Model sytlUlaJcji ryzykownej Struktura svtuac]i ryzykownej jest dose skomplikowana. Postanowienie 0 wykonaniu niebezpieeznej operacji chirurgicznej czy przystqpieniu do egzaminu konkursowego rnoze prowadzic zar6wno do konsekwencji pozadanvch. to po zlozeniu zam6wienia otrzyma preterowane danie.

poniewaz VII rniare zwiekszania liczby rzut6w kostka w nieskonczonosc czestosc.}. leez cale sekweneje decyzji. lch rodzaj w duzej mierze jest uwarunkowany przez strukturs zadania. ze dane zdarzenie wvstapi. Prawdopodobieristwo to rnoze bye okreslane za pornoca skali jakosciowej ("wierz~. 2. alokacyjne i hierarchiezne rnoqa bye podejmowane jednorazowo lub wielokrotnie. podejmujqc ambitne pia ny. kt6re SC]: rnozliwe. dla wydawc6w rozwazajacvch mozliwosci druku danego maszynopisu czy dla przedsiebiorcow badajqcych uzvtecznosc okresloneqo wariantu retormy gospodarczej. kt6rej nie wydal na polise ubezpieezeniowq (wynik WZ2)' Wywotuje to poczucie zadowolenia. Tak na przyklad zadanie decydenta polega na wlasciwvm rozlokowaniu ludzi na wolnych stanowiskach pracv. W tym ostatnim przypadku m6wimy 0 decyzjach sekwencyjnyeh. ze"): Ten ostatni pomiar jest najwygodniejszy i najbardziej powszechny we wsp6lczesnym swiecie. z [aka wypada "dw6jka". To ostatnie rnozna zdefiniowac jako wzqledna czestosc zdarzeri: tak na przyklad prawdopodobieristwo zdarzenia "kostka do gry wypadnie na dwojke" r6wna si() 1/6. Bardziej zlozone sa dee y z j e a 10k a c y j n e. kt6ryeh konsekweneje sa bardzo odleqle w ezasie. jest jednym z prostszyeh przvklad6w sytuacji ryzykownej. Wymagajq bardziej holistycznego ujecia calej svtuac]i wyboru. Stara sie on zrialezc "wtasciwego czlowieka na vvlasciwe miejsce". Decydent formuluje sadv 0 przvszlvch stanach rzeczv. Jest to konieczne. Polityk. ze zostane przvjetv na uniwersytet. Ignorowanie jej prowadzi czesto do ruiny ekenomicznej. jaki bedzie swiat w chwili finalizacji dzialania.1. ze istnieje UFO. w kt6rej istnieje pewna liczba stanowisk pracy. co sie zdarzy po podjeciu decyzji. Klasvfikacje zadari decyzyjnyeh przedstawia J. Sa one charakterystyczne dla pracodawc6w poszukujqcych kandydat6w do pracy. zadari organizacyjnych czy pozycji budzetowvch. co sie zdarzy. jednostka musi przewidvwac konsekwencje wlasnych deeyzji. dysponuje surna. ze"). za pomoca szansy ("stawiam 3:1. 0 ile wiec prawdopodobieristwo obiektywne mierzy rzeczvwista czestosc zdarzeri. czy ubezpieczvc samoch6d. Trafna antycypacja przvbliza sukces. ze operacja skoriczv sie powodzeniem. Decyzje selekeyjne. Dylemat. poniewaz maja one charakter prospektywny: czlowiek wybiera dzialanie w czasie terazniejszvrn. tym wiekszv jest z reguty dystans rniedzv wybranym czynem a jego efektem. Naj bardziej skompl ikowane wvdaja sie dec y z j e hie r arc h i c z n e (porzadkujace) . ze decydent przyjmuje lub odrzuca dana alternatvwe. SC]:one szczeg61nie skomplikowane. Kozielecki (1977). oscyluje z malvmi odchyleniami wokol liczby 1/6. W rzeczywistych warunkach osobistych i instvtuejonalnyeh sytuacje decyzyjne bywajq bardziej zlozone nlz dylemat "ubezpieczenie sarnochodu". W svtuacji ryzykovvnej przewidywania maja charakter pro b a b i I isty c z n y. W wielu przypadkaeh nie znane sa konsekweneje podejmowanych decvzji. stratv zdrowia lub kryzysu egzystencjalnego. ustalajqc kolejnosc pierwszych szesciu kandydat6w. Do najprostszyeh naleza dec y z j e s e I e k c y j n e. Pralwdopodobienstwo subiektywne iPlrOCeJ$ Przed dokonaniem ostatecznego aktu wyboru rniedzv dostepnvmi opcjami. 0 tyle prawdopodobieristwo subiektywne okresla stopieri poznawczej pewnosci czlowie- z Rodzaje decyzji W sytuaejach osobistyeh i instytucjonalnych ludzie podejmujq roznorodns decyzje.. bedziernv nazywae p r a w d o p o d o b i e ri s t w e rn subiektywnym (ps). 1m bardziej zlozone decyzje. decydent przeprowadza zlozone c z y n nos c i p r zed dec yz y j n e (Hogarth. M09Cl bye one roznorodne: . mUSZq przewidziec. Stawiam 3:1. Ten stopien pewnosci decydenta. Podejmuje sie je w svtuaeji. . aby przvstosowac sie do rzeczvwistosci i zmieniac jq. Sprawe komplikuje fakt. ekonomista czy psychoterapeuta.Jestem prawie pew ny. ze") lub za pornoca skali procentowej (. Aby osiaqnac planowane cele. Ocena wartosci tego.istnieje prawdopodobieristwo 99%. Sit one charakterystyczne dla juror6w. Dwie z nich odqrvwaja szczeg61 nit rcle: 1. !plfzewidywanma. 1980). ze". prawdopodobienstwo wybuchu wojny jest nikle. ze z reguly ludzie podejmujq nie [edna. ze osiqgnie ana okreslonv wynik. Prawdopodobienstwo subiektywne nalezv odroznic od prawdapodobiertstwa obiektywnego. kt6rego decydent nie rnoze w pelni kontrolowac i kt6re generuje ryzyko oraz hazard. Jestem przekonany w 99%. kt6re mozna by nazwac postanowieniami typu 0 . Ii. Trudno jest wiec okreslic ryzyko niepowodzenia. kt6rzy klasvfikuja kandydat6w od pierwszego miejsca do miejsea n-tego. W rzeczywistych warunkach decydent czesto podejmuje jednoczesnis kilka rodzaj6w deeyzji. Tak wiec w pierwszych etapach Konkursu Chopinowskiego dorninuja decyzje selekcyjne. Sadv te wskazujq na stopien pewnosci czy przekonania jednostki. "wqtpiE. jednak jego wyniki (skutki. W sytuacjach tych zawsze vvvstepu]e r 6 d to n i e pew nos c i. w etapie koricowvm zas jurorzy podejmujq decyzje hierarchiczne. Zasada selekcji zostaje zastqpiona zasada rozmieszczania kandydat6w lub srodkow tinan- sowvch. Polegajq one na tym. 158 159 . kensekwencje) pojawiaja sie dopiero w przvszlosci Wvstepuje wiec nieuniknione zjawisko odroczenia gratyfikaeji. Uwazam. Przewidywanie tego.bezkolizyjnie.

poniewaz nie ma sensu mowic a czestosci pojedynezego wypadku.aly. UktQd A Uklod B X Dokonujqc przewidywan przvszlvch stan6w rzeczv j szacujqc ich prawdopodobienstwo ludzie stosuja roznorodne zasady i regufy heurystyczne. (Wedtug: Kahneman i in . tak jak nie rnozna opisac praw rynku bez poznania takich pojec. W jednym z nich pokazywano ludziom ukfady znak6w. .jak to wvkazalismv w rozdziale czvnnosci rnvslenia . (Latwie] przypomniec sobie wyrazy "kat". a prawdopodobienstwo subiektywne odnosi sie do stanu urnvslu. narodziny dzieei ezy katastrofy samochodowe. Ponadto mozna okreslac prawdopodobienstwo obiektywne tylko zdarzeri masowyeh (powtarzalnvch). Ten blednv szacunek mozna fatwo wvjasnic za pornoca zasady dostepnosci. czy litera k czescie] jest umieszezona na pierwszym XXXXXXX XX XXXXXXXX XXXXXXXX XX XX XX XX XX XX ° XX XX Rys.) Te pierwsze sa bardziej dostepne i szybciej mozna je zaktualizowac.Sq dose fatwe.yjq istoty rozurnne lub ze Bacon napisal dramaty Szekspira itd. w zwiqzku z tym ludzie oceniajq stopien pewnosci. W ostatnich latach. kt6rq udafo sie jej zaktualizowac. Nie rnozna opisac proces6w decyzyjnych bez poznania prawidlowosci szacowania przez ludzi prawdopodobiertstwa subiektywnego. Badania nad heurystykami decyzyjnymi naleza do najwybitniejszych osi<19nif. Nie moze wiec jej zaktualizowac. . "kawau czy . Warto zwrocic uwaqe. irn fatwiej rnozna s k 0 n s t r u 0 w a c przyklady takiego zdarzenia. Om6wimy niekt6re z nieh. W wielu sytuacjach zupefnie nowych czfowiek nie ma dostatecznej wiedzy. ze zdarzenia sa tym bardziej prawdopodobne. Uktedv znak6w. gf6wnie pod wplvwsrn prac D. wyrazy "odkrycie". Jakie jest ryzyko zawalu serca u ludzi w srednirn wieku. ile od wiedzy. Kahneman i Tversky wykonali szereg eksperyment6w. Zgodnie z heurvstvka dostepnosci psyehicznej zdarzenie jest tym bardziej prawdopodobne. Jest to niezgodne z rzeczywistq jej czestotl iwoscia. jak i indywidualnych.na wvkreslic B ~. Tverskv'eqo znacznie wzrosla wiedza a meehanizmie oceny prawdopodobieristwa subiektywnego. kt6re znajduja sie na rysunku 1. Sa wiec zawodne.Jedna z najwazniejszvch heurystyk jest z a sad a do s t f. W6wezas stara sie w procesie mvslenia stworzvc nowe informacje. im latwiej moi.. Innymi slowv. . Jego znaczenie wynika z faktu.lP nos c i psychicznej (por. Kahneman i in. Warto podkreslic.le wsp61czesnej psychologii. rnozna okreslac prawdopodobieristwo subiektywne zar6wno zdarzeri masowych. 1982) Proszono ich a odpowiedz na pytanie. Nie mozna mierzvc prawdopodobienstwa obiektywnego zdarzen indywidualnych. 1982). ze litera k czesciej znajduje sie na pierwszym miejscu.Jes!i wiec spytamy danq jednostke.ka. Wyniki sa charakterystyezne. .na je z a k t u a liz a w a c w parnieci trwafej. umozliwiajqcej mu szaeunek prawdopodobieristwa. ze na Marsie i. Poinformowano.Jesf Wilhelm Tell i Aleksy Iwanowicz akceptowali bardzo ryzykawne dzialania. ze droga jest linia zaczvnaiaca sis od g6rnego rzedu i koriczaca w rzedzie dol nvrn i ze rnoze ona przebieqac tylko przezjeden element w danym rzedzie. W jednym z eksperyment6w Kahneman i Tversky prosili osoby badane o odpowiedz na pytanie.Jednoczesnie jednak nie zawsze pozwalaja raejonalnie ocenic prawdopodobienstwo przvszlvch zdarzeri. ze dane zdarzenie wystqpi. ezy tez na trzecim rniejscu w slowach angielskich. Kahnemana i A. Ot62: przed sformufowaniem odpowiedzi ludzie staraja sie przvpornniec sobie wyrazy zaczvnajace sie na litere k oraz takie. stara sie ana przvpornruec przypadki zawal6w w swoim otoczeniu i na tej podstawie formufuje sad a prawdopodobieristwie. Osoby badane uwai. ze w ukladzie A istnieje przecietnie 40 dr6g. ze wedluq ieh oceny prawdopodobienstwo sukeesu byto wysokie. 1. ze pvtania te moi:na sfnrrnulowac bardziej probabilistycznie: Jakie jest prawdopodobleristwo wyznaezenia drogi VII obu ukladaeh? Takie sformulowanie nie zmienia jednak istoty rzeczy. Przeciwnie.. . Psvchclocie og61na • 160 161 . Regufy te -. a w ukfadzie B takich dr6g moi.a sie je za bardziej prawdopodobne. ze sad ten zalezv nie tyle od zasobu wiedzy jednostki na ten temat. ufatwiajqce ocene pewnosci.Rara" nii. takieh jak: rzutv moneta. jak popyt i podaz. iz stopieri pewnosci czfowieka wptywa na wyb6r poczynania. redukuja one wvsilek poznawczy. to miedzv innymi dlatego. ile dr6g rnozna wvkreslic w ukladzie A i w ukladzie B. A zatem pojecie prawdopodobleristwa subiektywnego jest najbardziej uniwersalne. Pojecie to nalezv do najwazniejszvch pojec teorii decyzji. prawdopodobieristwo obiektywne odnosi sie do stanu rzeezy. Chcac zbadac zaleznosci rniedzv latwoscia tworzenia przyklad6w a ocena prawdopodobienstwa. vv kt6rych litera ta znajduje sie na trzecim miejscu.zaklad" czy "poker". Zgodnie z nia czfowiek uwaza. Az 68% badanych uwaza. Olatego tez uwai.

wywieraja z regufy wiekszv wptyw na sadv probabilistyczne niz informacje abstrakcyjne. ze jest ona mniej reprezentatywna dla populacji. Jail sadzisz. Jak wynika z badan Steinhausa agramna wiekszosc ludzi uwai:a.Jesli spytamy. Ch. To. Ch jest mniej prawdopodobna. Gleichgewicht i in. Niedocenianie tej ostatniej sekwencji wiaze sie z tym. D. kt6ry je wvtworzvl. W pierwszym z nich liczby wydajq sie losawe. 2. ze pewne sektory miasta trafiano kilka razy. D.bardziej interesujace . Ch. W rzeczvwistosci bowiem w obu strukturach liczba permutacji jest identyczna i wynosi 83 = 29 = 512. Czlowiek.kryterium reprezentatvwnosci. Ch. ile w tym rnlescie bedzie rodzin. 163 162 . 1960). w drugim zas tworza one prawidlowq sekweneje numeryeznq. W rzeczvwlstosci oba uklady sa r6wnie mozliwe. Kupony toto-locka Zgodnie z rachunkiem prawdopodobienstwa te dwie sekwencje urodzin dzieci SCj tak samo prawdopodobne. Ch. Stosujqc j<l decydent bada.9 7 14 21 28 35 42 1. W kt6rych porzadek urodzeri chlopc6w (Ch) i dziewczat (D) by! nastepujaov D.! aleic m drogi w obu ukladach. W czasiedrugiej wojny swiatowe] wiekszosc Anglik6w sadzila. .9 II lX 32 19 X 33 20 X 34 .tylko 18. Te pomytki nie sa przypadkowe. Ii: zdarzenia losowe nie mogq zawierac zadnvch reqularnosci. Mimo to az 82% os6b twierdzito. Analiza gier liczbowych. kt6ra charakteryzuje gatunek homo. leez r6wniei: podobieristwo rniedzv tym zdarzeniem apr 0 c e s em los a w y m. bedzie wyi:ej ocenial prawdopodobier'istwo takich zdarzeri nlz czlowiek postugujqcy sie statvstvka wypadk6w drogowych. od sposobu jej zakodowania. takie jak suche statystyki. 23. W przypadku wykrycia jakichkolwiek. czy dany czlowiek A. i dlatego wydaje sie nieprawdopodobny. Stosujac heurvstvke reprezentatvwnosci decydent bada nie tylko podobieristwo miedzv przewidywanym zdarzeniem a populacjq. Ch. inne zas nie zostalv zbombardowane. Zilustruje to za pornoca przyktadu podanego na rysunku 2. w reklamie i w pr6bach manipulowania ludzrni. przeprowadzona przez Steinhausa i jego wsp6tpracownik6w. to wiekszosc ludzi przypisze wyi:sze prawdopodobieristwo tej pierwszej hipotezie. R. wydaje sie rzadka. I i II. takie jak seenariusze wvdarzen. poniewai: . doprowadza czesto do interesujacvch sytuacji. bezinteresownosciq i niestabilnoscia emocjonalna. 37 i 40. charakteryzujqcy sie dqzeniern do zrozumienia swiata. Zgodnie z tym seria rzut6w moneta: 0. Ch. a nie metoda losowa "pr6b i bledow". wiaza sie one ze stosowaniem heurystyki dostepnosci. przernawiajac do wyobraini. W jednym z nich dawali oni osobom badanym nastepujace zadanie: "W pewnym rniescle zbadano wszystkie rodziny majace szescioro dzieci. Proporcja urodzin chtopc6w i dziewczat 5:1 nie przypomina proporeji 1:1. Z regu+y wazniejsze sa dane poglqdowe. Gdy zdarzenie to przypomina populacje z punktu widzenia cech uznanych przez niego za wai:ne. Szacunki te nie sa trafne. kt6ry go wytworzyt. Ten ostatni nie jest wiec reprezentatywny dla procesu losowego. W pierwszym z nich zakreslono liczby 9. 0. D. en. W tym ostatnim SCJ.x X X 29 35 43 30 37 4" 31 38 45 39 46 40 47 41 48 Rys. Informacje wizualne i jednostkowe. potwierdza te tezy (par. Ch. ze prawdopodobieristwo wylasowania ukladu I jest znacznie wieksze niz prawdopodobieristwo wylosowania ukladu II. 0.. Odcinek C din Wlo5cicielo 1 8 15 Heurystyka reprezenta1l:wwlnloscu Heurvstvke te trudniej jest opisac niz wvkorzvstac w procesie przewidvwania. 18. zostaje uznane za malo prawdopodobne. Zgodnie z nim zdarzenie reprezentatywne nie powinno zawierac zadnvch uklad6w regularnych i zadnvch prawidlowosci. ze jest ono niereprezentatywne dla procesu losowego i dlatego przvpisuja mu niskie prawdopodobienstwo.22. ze ludzie uwai:ajq. kt6ry widziaf naocznie rozne wypadki drogowe lub kt6ry poznal je na ekranie telewizora.wedtug nich ~. chocbv nawet lokalnych uklad6w. ze w rniescie tym znajdzie sie nie wiece] niz 30 takich rodzin (mediana). one mniej widoczne i trudniejsze do wykrycia.2 . Badania poswiecone heurystyce dostepnosci wykazaty. to staje sie one reprezentatywne. 25. Jest to drugie . Przekonanie to wiazalo sie z tym. Znacznie +atwiej jest zrobic to w ukladzie A niz w ukladzie B. lecz r6wniei: od rodzaju informacji. 26 i 27. ze szacunek prawdopodobieristwa zalezv nie tvlko od Iatwosci aktualizacji i tworzenia informacji na dany temat. ze lotnictwo hitlerowskie bombarduje poludniowy Londyn wedtug z g6ry ustalonego planu. R. Potwierdziaja to badania przeprowadzone przez Kahnemana i Tver~ sky'ego. Znajdujq SIi? na nim dwa kupony toto-Iotka. z kt6rej pochodzi. W drugim zas pozycje: 22. 28. Zidentyfikowano 72 rodziny. ludzie sadza. Po sformutowaniu zadania osoby badane staraja siE. ze sekwencja: Ch. niz dane abstrakcyjne. Ch. Fakt ten jest coraz czesciej wykorzystywany w wychowaniu. Ch?" 2 3 IX X 29 35 0 1 B 15 9 15 10 17 11 18 12 16 23 30 X X 44 2 --~ 10 17 24 31 38 45 4 11 )( 25 32 39 46 12 19 26 33 14 21 3 4 5 6 5 6 7 47 13 20 27 34 41 48 13 X 35 . jaki jest s top i e n pod 0 b i ens twa miedzv przewidywanym zdarzeniem (probka) a populacja.24. Zdarzenie bardziej reprezentatywne ocenia sie jako bardziej prawdopodobne. Uwai:ano. co jest malo podobne. Fakt ten wplvwa na otrzymane odpowiedzi. jest raczej fizykiem czy raczej menadi:erem. Fakt. w kt6rych porz'Idek urodzin szesciorqa dzieci bedza nastepujacv: Ch. kt6ra zawiera podwoina alternacje. cztowiek A ma cechy osobowosci podobne do populacji uczonych.

jest jednoczesne prawdopodobne". Wiadomo z historii. Kozielecki. ze wiedza o zdarzeniach modyfikuje uprzednie sadv 0 prawdopodobieristwie. Uzna!. i jednoczesnie ignarujq szanse wystqpienia wynik6w niepozadanvch. Mimo to przekonania takie sa bardzo silne. zs odpowiedniosc rniedzv rozkladami byla wrecz doskonala.Jednoczssnie w zasadzie wykluczal rnozliwosc niepowodzenia. Ziudzenie to pozwala na optymistyczne spojrzenie na rzeczvwistosc. zwane rowniez . Czlowiekowi wydaje sie. 1987). plvnac na zach6d. nalezv do najtrudniejszych proces6w umys!owych. ze po sekwencjl przegranych wzrasta szansa powodzenia. co sie naprawde zdarzylo. czyli wartosciowych. Jak zatem rzeczvwistv wynik decyzji wplywa na spostrzeganie przeszlej sytuaeji decyzyjnej. zqodnie z ktora oeena prawdopodobieristwa zalezv od stopnia podobienstwa rniedzv przewidywanym zdarzeniem a populacja i procesem losowvrn. Stwierdzenie "wiedzialem. bedziernv nazywac z jaw i ski em my len i a w s t e c z neg 0 (hind- s sight) . iluzoryczne przekonania. Jest to zludzenie Aleksego Iwanowicza. wzrasta prawdopodobieristwo sukcesu". Ztudzenia posybilne modyfikujq ocene prawdopodobieristwa subiektywnego. Podstawq takich przekonari jest nieuzasadniona wiara w "prawo kompensacji" lub w "sprawiedliwosc swiata". polega na tym. Czesto SCj one powszechne i trudne do wyeliminowania. ze ludzie podwvzszaja prawdopodobieristwo wynik6w pozadanvch. 1. ze laricuch niepowodzen zostanie wyr6wnany przez lancuch sukcesow. Rozumie sie. poniewaz wynik nie staje sie bardziej prawdopodobny tvlko dlatego. Badania przeprowadzone gl6wnie przez Fischhoffa potwierdzily hipotezy 0 istnieniu takiego zjawiska. ze zdarzenia sa latwiej przewidywalne i ze rnoze je dobrze kontrolowac. 2. Jest to przekonanie nieuzasadnione.. Gdy jednak eksperei podzielili calv obszar Londynu na 476 rnalvch sektor6w i nastepnie por6wnali rozklad w terenie bomb hitlerowskich z rozkladern Poissona. "Po serii niepowodzeri.ze czerwone wyszly dwadziescia razy z rzedu . Ziudzenia te rnozna zdefiniowac jako bledne. co rzeczvwiscie sifil zdarzylo.u::llzenia posvbilne Oeena rnozliwosci i prawdopodobieristwa zdarzen zalezv nie tylko od pewnyeh regul heurystycznych. "Slyszalem w zeszlym tygodniu ~. ze czlowiek nie zawsze adekwatnie szacuje prawdopodobieristwo wynik6w dzialania. przednich klesk rnoze zwiekszvc wiare w to. iz osiaqnie sukces. ze parniec po164 Trafnosc przewidywania. odgrywa istotna role w najprostszych sytuacjach deeyzyjnych. . lecz rowniez od innych czynnik6w. zwane rowniez zludzeniem gracza. jak decydenci oceniaja swoje up r zed n i e przewidywania w svvietle informacji 0 tvrn. Na tym polega ich pozytywne znaczenie. Zludzenie to. . ze przewidywania nie zawsze sa trafne. iz ludzie sadza. Wiele z nich zostalo wykrytych w ostatnich lataeh. Trener polskiej druzvnv narodowej watpil. Heurystyka reprezentatvwnosci (podobieristwa). Ziudzenia wsp61determinujqce ocene mozliwosci i prawdopcdobienstwa wynik6w dziatania bedziemv nazvwac z l u d zen i ami pas y b i I n y m i (par. ze to sie zdarzv" jest czesta reakcja postdecyzyjnq. ze w pewnych przypadkach ich efekty beda odwrotne do oczekiwanych. uWiedziatemg fe to si~ zda!l':lY" Przewidywanie przvszlvch zdarzeri. Stosujac zasade reprezentatvwnosci ludzie widza prawidlowosci tam. ze bomby padaja na miasto zupelnie przypadkowo. Powstaje interesujace i waine pytanie. w wieiu sytuacjach czlowiek osiaqal swoje cele materialne i poznawcze. Cennosc konsekwencji dzialania wsp61decyduje 0 ich prawdopcdobieristwie. co jest wartosciowe. co sie zdarzylo na boisku. Zatem zmodyfikowal on poprzed n ie oceny prawdopodobienstwa zgodnie z wiedza 0 tym. ze w przeszlosci najbardziej pewne by to to. zrnniejszajac realizm dzialania. ze staje sie bardziej atrakcyjny.. Planujac rozw6j motoryzacji nie zwracal uwagi na jej konsekwencje dla srodowiska i zdrowia czlowieka. a wiec rowniez antycypacja wynik6w wlasnych decvzji. co p6Zniej wvstapilo. Zmiennose swiata zjednej strony i ograniczone moziiwosci umyslu ludzkiego oraz zawodne heurystyki z drugiej strony powodujq. . Wskazvwalo to. bedace elementem struktur poznawezych.optymistycznq. ze kolejna pr6ba rewolucyjna skoriczv sie zwvciestwern. Uleqajac zludzeniu ludzie traktuja wartosc wynik6w i ich prawdopodobieristwo jako zmienne zalezne. to okazafo sie. Zjawisko polegajqce na tym. Akceptujac okreslorie leki nie zawsze antycypowal ich skutki uboczne.j<l. Wprowadzajac roznorodne reformy systemu edukacyjnego nie zdawal sobie sprawy.m6wi Aleksy Iwanowicz. a wiec w to. bohater powiesci Gracz Oostojewskiego . Zh.tendenc:. iz zawsze byl przekonany o sukcesie swojej druzvnv. "To.. Mimo tvch bledow. ze wszyscy natychmiast porzucaia czerwone juz po dziesieciu razach i nikt nie decyduje sie na nie stawiac!" Ziudzenie to wvstepuje rowniez w najbardzie] zlozonvch sytuacjach spolecznvch. Zludzenia te.Juz potoczne obserwacje wskazujq. to zaczyna stawiac na czarne z vvzrastajacq nadzieja. . wsrod kt6rych istotna role odqrvwaja zludzenia umyslu. Tak na przyklad Kolumb w spos6b nieuzasadniony wzqlsdami merytorycznymi zwiekszal szanse dotarcia do Indii. Najczesciej zwiekszajq one szanse sukcesu.Jesli gracz w ruletke stawial na czerwone i przegrywal.Anglicy dostrzegali w tvrn prawidlowosc. ezy polscy pilkarze w roku 1975 pokonaja Holandie: jednak po zwvciestwie stwierdzil. Ludzie wierza. ze w przeszlosci najbardziej prawdopodobne wydawalo sie to. gdzie ich nie rna. wzmacniajq jednoczesnie motvwac]e do podejmowania najbardziej ambitnych i trudnych do wykonania decyzji.. W jednym z jego eksperyment6w osoby badane otrzymaly kr6tki opis walki kolonizator6w angielskich z Ghurkami na 165 .

poniewai w danej chwili redukuje gl6d i daje zadowolenie. Uzvtecznosc (u) jest pojeciern relacyjnym. . . Ale jego wartosc indywidualna zalezv nie tvlko ad stanu zdrowia deeydenta. .leh In yWI ua ich dzialania moina nazwac skutecznyml.P . Zatem ryzykowac przegranej 100 zt. i od rzeezywistej charakterystyki stan6w rzeczv.l nie jest wyzsza niz 300 zl. zwanym pro c e s e rn war t 0 sci 0 wan i a. ludzie -.nq tunkcie w:rt~zsec~~zwszystkim dlatego. ludzie nie stosowali zasady "wiedziatem. . Oceny iest subiektywnie wlt. ze to. k n S e r w at y w n e. . Zmiana potrzeb i celow modyfikuje uzvtecznosc wynik6w decyzji. Kozielecki. Zjawisko to ma jednak swoje ograniczenia. j Juz potoczne d05wiadczenla wskaZU ". ze to sit. AtrakcYjnosc 0 re Wi kszos« ludzi uwaza. uznali. Kanneman.. feel rowniez od jakosci pokarmu. przvpisuje on im okreslona wartosc indywidualna (subiektvwna). ja I ~ tecznosci elementarnyc w. W przypadku. 0 isac za pomocq funkcji wypuklej.fM6wiqe dokladniej. . ze rue mozna q awersji zwiqzaneJ z taka sarna strat . e roznica mi~dzy 100 zl a 200 zl przyrosty wartosci indywldua. eksperymentator pedal w roznvch grupach. Jak zwr6eif uwag~ K. PojQcie uzytecznosci Przewidywane wyniki dzialania rnoqa bye pozadane orzez decydenta lub mepozqdane. Lewin. ze zwvciezvf Anglicy (ub ze zwvciezvli G hurkowie. 1978..lneJ. ' . Takie przekonanie by to calkowicie niezgodne z poczatkowvrn ukladem sit (wojska angielskie mialy wyrainq przewaqe). Tversky. dzy strata 100 zi a 200 zl jest n i e. Tak wiec po wyborze Karola Wojtyly na papieza. od jego swiezosci. rsczncsci pienilildzy przedstawla rysunek 3. Pokarm ma okreslona uzytecznosc. Ui:ytecznosc zysk6w i strst pienil(i:nych ..l zdarzv". zalezv ona od potrzeb i cel6w. kt6rym udzielono nieprawdziwej informacji. kimi sa zyski i stratv pienililzne. Okazalo sie. budzily prawidlowosci ocenv uzyNajwi{lksze zainteresowanle badaezy wz . 3. h ynik6W decyzjl.. Zatem Uiytecznosc zyskow mozna . rnozna jq zdefiruowac jako i stosunek istniejqcy rniedzv stanem przedmiotu (wyniku) i stanem podmiotu "'(deeydenta).. eny te nie sa symetryczne.!ksza ruz rozruca rrue y J . Stosowanie je] w tym kraricowvm przypadku nie zostafoby zaakceptowane przez otoczenie spoleczne: uznana by jq za zwvkle klamstwo. Ocena uzytecznosci piel!1i~dzy . Walka toczvla sie w roku 1814. kt6re zaszlo. kt6re sa zgodne z . m us i at 0 s i ~ zdarzvc. ze zwyci\lzyli Ghurkowie. iz przed walka ich zwvciestwo wydawalo sie najbardzie] prawdopodobne. Ludzie naklada indywid~al. gdy wygranaUZyteeznosc strat niz pozytywnq czlowiek radykalniej ocerna negatywnq uzytecznos zysk6w.. Tak wiec osobv. Wprawdzie i w tvrn przypadku rOlO!ca rrue 167 . ie ludzie wyraznie przeceniaja prawdopodobiet'tstwo zdarzenia. W proeesie przeddecyzyjnym. jego walor6w smakowych i ]ego estetvki. eo sie zdarzylo. w przypadku defieytu pokarmu i krancoweqo gtodu butv zyskuj'l wartosc odzvwcza i staja si~ jadalne. lub ze rozdzielono wojska nieprzvjacielskie. Jest to zgodne ze zjawiskiem rrwslenia wstecznego. U zytecz c nose Wartosciowanie wynik6w dznaianfia. T~k WI{l. zebv zdobvc te podejmuj" decyzj8 I wykonujq J. Chociaz w rzeczvwistosci zwvclezvli Anglicy. Ludzie zatem uwazaia. Podobnie zmiana jakosci produktu wptywa na proees [eqo wartosciowania. I wygranycn Sq WI~C 0 '" iek szacuje bardziej r a d y k a Tymczasem uzyteeznose straty ?zt~w . korzystne lub zaqrazajace. zwana czesto u z y t e c z nos c i q. a wiec po wystqpieniu zdarzenia w przeszlosci nieprawdopodobnego. gdy w przeszlosci pewne zdarzenia wydawaly si{l absolutnie niernozliwe. i znvch odpowiadajq coraz rnnleJsze jednakowym przyrostom zvskow pien ~ .po ich wvstapieniu -~ nie rnodyfikuja tego sadu. zv:t~r~zaJ'''ca dla slwmpensowania t . ~ id Inyrni celami. do kt6rych jednostka dijty. dz 1000 zl a 1100 zl. W takim przypadku wartosci. Pr6by wvjasnienia i interpretacji zjawiska rnvslenia wsteeznego przedstawia Kozlelecki (1977). Moina 0961nie powiedziec. " wanq tunkcja uzytecznosei. na kt6re jednostka 166 Stroty~~~- Rys.granicy Nepalu i Bengalu. t ierdzane przez badania empiryczne Te potoczne obserwaCJe sa po w 1984) TypoWq tunkcie uzv(por. E.. W grupach tych proszono 0 ocene prawdcpodobieristwa wyniku walki p r zed jej rozpoczeciem. ze swiat czlowieka to uklad stan6w rzeczv. " k s'lonego zysku rue jes w 't .

~ntu tego badania.atem funkcja strat jest wieksza i bardziej stroma.wieksza niz roz. 2 poznawcze skutki odkrvcia naukowego Sq istotniejsze niz korzvsci materialne I slawa. Strat~ ple~lE. Jak oceniajq globafnq wartosc (uzvtecznosc) tego wvniku? 1 .n rozrna sre stoprnem waznosci. U ~Ielu fu?zl niezadowolenie zwiqzane ze strata pieniedzy czy z usunieciern z klerow~lcz~go stano~iska jest silniejsze niz satysfakcja spowodowana o~rzyma~lem identvcznej sumy pieniedzv czy radosc plvnaca z awansu na kierownicze stanowisko. Miller. Powstaje on w6wczas. Kozielecki. W procesie wvboru dzialania ludzie z reguly biora pod uwaqe jedynie wazne aspekty antycypowanyeh wvnikow. Cztowiek ocenlaiacv prace zawodowq rnoze najwyzszq waqe przypisyvvac korzysciom material nym (waga "b" jest wiec wysoka) _Aspekt ten w duze] mierze determinuje aktrakcvjnosc pracy.lzne wvwoluja szczeg61nie wvsokie zaqrozenia i negatywne emocJ. Obecnie zajrruernv sie tym ostatnim. Krytyczna ocena pewnego fragmentu badari naukowych ma z requlv wYZSZq wartosc neqatvwna niz analogiczna pochwata d?t:c~~~a mnego ~r~gn. kt6re om6wilismy w poprzednim podrozdziale). kt6ry utrudnia ocene przewidywanych wynik6w dzialania. a wiec aspekty dobre i zle. . Oeena waznosci aspekt6w i przypisywanie wag to jedna z najbardziej ludzkich o~eracji.. Warto podkreslic. Deena donioslosci polega na przypisywaniu wag (b) poszczeg61nym ~spe~t?m. .l to przykladem. . Aspekty x:' x . W jego eksperymencie szczury biegaly uliczka do klatki docelowej.p~awdopodobnie rowniez do bardziej zlozonvch wynik6w rnatenalnych I rntelektualnych. kt6ry zawiera jednoczesnie aspekty negatywne i pozytywne.).poswi~cone wielowvrniarowosci przewidywanych wynik6w koncentru. Przewidywanie takich zlozonvch wvnikow I .. . Prawie kazde dzialanie prowadzi do wyn iku. czvf btx. Konflikty wartosci czqstkowvch staja sie bardziej powszechne i hardzre] zlozone w zyciu czlowieka. Fakt ten utrudnia praces uczenia sie.. Wartosc sublek:~wna. Z.spektowe. Zatem przyrost awersyjnosei bodzca negatywnego przewyzsza przyrost atrakcyjnosei bodzca pozytywnego (co jest zgodne ze zjawiskiem niesymetrycznosei oeen zysk6w i strat. pornijajac jednoczesnie aspekty nieistatne.e.Jest ona m~eresujqca") lub w skali numerycznej ("wynagrodzenie za prae{l Jest dla mnle dwukrotnie wazniejsze niz zadowofenie z jej wyko168 daje sobie z nim rady. Lewin. Ziawisko n l B s y met r y c z nos c i ocen zysk6w i strat pienieznvch od~osl sl{l. poznaw~ze. Miller wykryl. Drugi proces polega na oeenie czqstkowej wartoSC! aspekt6w uznanych za istotne. Podstawowym problemem.. W trakcie jedzenia otrzymywaty uderzen ie prqdem elektrycznym_ Zatem dziatanie "zblizanie si{l do klatki" prowadzilo jedno czesnie do wyniku 0 wartosci pozvtvwnej i negatywnej. wiec jego dazenie do unikania wys?klch kar J~st silniejsze niz dazenie do zdobywania wysokich nagr6d. leez r6wnoezesnie 169 7 _.t6w~e . Zalezv ~na od struktury osobowosci i od zewnliltrznyeh okolicznosel. Opisane zjawisko pozwala wYJ~smc I .ksza kornpetencje zawodowe. ze rzeczy doniosle bvwaja przykre i niepozqdane Zatem donieslose aspektu i jego uzvtecznosc czastkowa to wzgl{ldnie niezalezne jakosci.nast{lpnle wartosclowanie ich poszczeg61nych aspekt6w stwarza zasadnicze trudnosci w pr~cesie wyboru.na WI{lC ich skornpensowac przez analogiczne zyski. W przeciwienstwie do skali wartosci. spoteczne i duchowe.przynosi czesto korzvsci finansowe. ale sumom tym Jed~ostka przvprsuje znaczrne wyzsze uzvtecznosci negatywne. b(x2). Bada~ia . Wagi te mogq bye wvrazone w skali jakosclow:J ("oce~iaj'lc prace zawodowq przede wszystkim zwraeam uwaqe na to. svtuacji wyniki dzialania sa wi e low y m i a rowe (wieloa. Odkrycie naukowe z genetyki nie tylko rozszerza horyzonty poznawcze. stratv bywa czesto trzykrotnie wvzsza niz pozytywna uzvtecznos~ takl:go zysku.. skala numeryczna jest zawsze paz y t y w n a. kt6ra zawiera oeeny pozytywne (wyniki dobre) i negatywne (wyniki zle). dlatego na skaii wartosci wvrniar ten oceniany jest nisko. Zasadntcza miedzv czlowiekiem a komputerem pol ega na tym.l.. Zilustrujf.jq sre wokol tr~ech pyt~n: 1. a co blahe. ze waznosc i wartosc (uzyte.. zaczyna sie ana ad aspekt6w blahych (nieistotnyeh) a konczy na aspektaeh majqcych najwyzszq donioslosc (par.z reguly jest zbiorem malvm. a rozwinqt N. co jest dla niego wazne.. jest k a n f I i k t wartosci ez<!stkowyeh..olnych aspektow wvniku w? 2. Konsekwencje te rnoqa bye jednoczesnie materialne. 1987). w kt6rej znajdowal sie pokarm. staw{l I ~wlE.._.PS)lCholog ~a og61 nB .cznose) to wzqlednle niezalezne zmienne. Liczba analizowanyeh wymiarow (cech) .ze wzgllildu na ograniczone mozliwosci poznawcze umys+u ludzkiego .. nie przekraczajqcym I iczby 4 ± 1 . Okazuje sie jednak.. Udana operacja chirurgiczna ~fek: skutecznej prac~ fekarza . wieloeechowe). b(xn). ezy. Ta druga wzrasta jednak szybciej niz ta pierwsza.nl~a mi{ldz~ strata 1000 z! a 1100 zl. Jak ludzie oceniaja donioslosc (wag{l) POSZcz~g. Czesto sie zdarza. Poniewaz uzvtecznosc zysk6w decydent ocenia konserwatywnle: a Uzyt~cznosc strat raczej radykalnie. W podejmowaniu decyzji istnieja dwa g. nvwania"). ze w miare oodazania do celu rosnie uzytecznosc pozytywna pokarmu i uzvtecznosc negatywna szoku elektrycznego.problemy: niepewnosc wynik6w i ich wielowvmiarowosc. gdy ten sam wynik "w" zawiera [sdnoczesnie aspekty a wartosci pozytywnej i neqatvwnej. Badania poswiecone tego rodzaju konfliktom zapoczatkowat K. Dla wielu uczonych . 2.prze~ld~lec roznorodne zachowania sie ludzi w sytuacji rvzvkownej. )(. Ten druqi rue =v= Wartosciowanie wynik6w wielowymiarowych W wi{lkszosci. ze przynosi ona rnierne dochody. ze ten pierwszy umre odpowiedziec na pytanie. Jak przvpisuja im wartosci (uzvtecz~oscl) czastkowe? 3. ~Ie moz.

1. to w tym ostatnim przypadku wydaje sif. !eez r6wniei: regulujQ proees wartosciowania wynik6w. staje sie zrodlern ludzkich dramat6w. krvc psyehalogow spo eezny ..' . D' po wykonaniu swoich za. Wiadomo. I eh (par Czaplns I" . Kozreleekl. . "To.' dobrze Wla orne. nowieie prawdopodobienstwa straty I Wle Zludzenia walentne Zludzenia I mitv nie tvlko wfqczajq sie w proees oceny prawdopodobieristwa subiektywnego. Jakie strategie deeydenci wybierajq w procesie tej integracji? Nie rnozernv odpowiedziec na nie jednoznacznie. Zgodnie z najprostszq z nich. J budow elektrowni atomowej. 1977). 0 piero po otrzymanlu da " te sa Identyezne. przynaj'mniej w pewnych sy. ponlewaz I '". Ikosei straty (par.' czlowiek przekonuie Slf.lkszajego wartosc. Jest to e . ze ..z~ zn~c .Jesliog61nasuma jest dodatn la. Olatega te~ akeeptacja okresionego projektu Y b u wielu ludzi stara sie ocenle przed dokonaniem ostatecznego ak~u wy or kceptowalne Proees szaco.' "lluzJ'a ta zostala wykryta przez . To.• k' 1985} Zyskuje ana na znaczenlu . Ziudzenia wartosciotvvorcze.y .' ientne zmnl8JszaJq Z\udzenla I mrtv wa k . .~9j§J:itJDQZJ'Wfl. co mato prawdopodobne. . h deeyzyjnych. Powstaje pytanie.h. Niska wartosc jednego aspektu jest wyr6wnywana przez wysokq wartosc czastkowa innego aspektu. odne z przyslowiem.' 171 . co nalezy do bardzo ztozonvch zadari.to. jesf wynik zawiora wi~cej cech korzystnyeh n. h wydaJ' sie uzyteczne.' r podejmowaniu ostatecznyc h okreslanlu wielko5ei ryzyka I Jego ro I w decyzji. Z tego powodu SCI. .' ko 'est funkcjq dw6eh zmlennych. kompensuje to. h WystE.lcia danego wyniku zwif.' I "chociaz w rzeezywistosel trawv za plotem wydaje sie kozie bardzleJzre ona nego dobra trudno dostlilpnego . p innej bardziej praktycznej wersjr. 0 " nia: a wartosci rzeczv decvcuia klad technokratyeznego mys e '. e Jestwarto::. . Jesli dany przedmiot w pierwszej sytuacji jest ~atwo dost\lpny.' d . Stosujac je deeydent rozwaza pozytywne i negatywne konsekwencje -dzialania. male prawdopodobiellstwo osiqgnif. W bardziej ztozonvcn sytuacjach iudzie wykorzystujq strategie nieliniowe j niekompensaeyjne (par.k sytuaCjI ecyzy~nye.tor. a w sytuaeji drugiejszansa jego otrzymania maleje. 5C dzialania. co atrakeyjne. jest wartoseiowe" Zludzenie to wystf. sytua cJae' z· ez"'sto podr6znicy i przye . realizm oeen uzytecznosci. paz i a m r y z Yk a lares I. Jednocze5nie jednak podnaszq atra cvjno one czasem korzystne dla sprawey. bsdziemv nazvwac z Iud zen i ami wa len t n y mi.l w procesy oceny. t konstruowanle l C y .. W prostych sytuaejaeh deeyzyjnyeh dominujq s t rat e 9 i e I j n i 0 w e. typowy przv k' ile mozliwosel teehnlczne.t. co awersyjne. . W paragrafie tym cncielibvsmv omowic elementarne zludzenia walentne. I~k i zagroienia. poniewaz traktuje ona wymiary jako substytucyjne. ludzie mUSZq zintsgrowae wagi i wartosci czastkowe poszczeg61nych aspekt6w. Z requlv odgrywajq one istotniejsza role w dziaianiach arnbitnvch i trudnych.e. Wsp6kzesne badania wykazujq. . takic Ja. "To.d ..p t prawdopodobne i co jest warS wiedniej integraeji danyeh a tYdm~ elotJem om6wimy badania paswi~cone tosclowe dl a po dmiotu . . z ocena prawdopodobienstwa k . dornv wielosetplf. .laprz anosc i waglil przewidywanym wynlkom. kt6re byly badane przez psychoJag6w i kt6re wlqczajq sif. 'estwarto5ciowe i godne realiz~SJJ es I .' "t yabrazenla oplero . ze dokonujqc globalnej oceny wyniku ludzie biora pod uwaqe nie tylko wartosci czastkowe aspekt6w. zwane rowniez kompensacyjnymi.i: niekorzystnyeh. ozna owiedzlec. Ludzie przYPlsujq tuaejaeh zdarzerua nle znane wywo Uh . k T' y Jest ono a . ze ryzy J. o kt6ryeh rnieli mg IS e w . Po uwzgl~dn ieniu tego ostatniego czynnika uzvtecznosc globalnq wvraza nastepujace r6wnanie: (1 ) Strategia Iiniowa ma charakter kom pensaeyjny. jego plusy oraz rninusv i nastepnie sumuje je.s. . Fakt. ml8~ Wi~kszosc badaczy uwaza..:! n o 170 RYZYK(l) U~egoaspektv . Ocena fVzyka . Aby ocenic globalnq uzvtecznosc wyniku u (w). ko 'est niezbywalnq cecha wi~kszosci Jak stwierdzili5my poprzednlo. .' . im wartosc negatywnCl. ze "t?/. dl alezv Jeprogramow . ze polega on na 0 posubiektywnego I uzytecznoseL M . Zwvcieska rewolueja poprawia svtuacje rnaterialna ludu.. Takie oceny ~q Z9 . . iak i w deeyzjach arganizaeyjnych. 0. 3. . Nazwal jq rnoralna algebrq. co znaeznie podnosi stopien trafnosci oeen. 2.' . ludzie przvpisuja mu qlobalna uzvtecznosc pozvtvwna. . . ez.. Chociaz strategia ta jest dose czesto stosowana.' .Jpuje w kilku wersjaeh. . kt6re tworzq pozorne wartosci. ale w pewnych przypadkaeh wprowadza nowe formy ucisku. . takich jak wyb~r partnera. ryzy J• 0 w decyzjaeh osobistych. w6dey przypisywall nlezwyklq w . znie rzecenial jego wartosC. Po raz pierwszy strateqie W w spos6b swiadornv stosowal Franklin. co rue znan r .. miar6w muslell korygowac .. Histarla ad rvc w nawyeh i niekanwenCJonalnych. Kozielecki. nie jest ana jedynq.pod'fffze takie s~ wsp6lczesna teehnlka pozwala os q9 q ac Jesli mozna zbudowae . W roz zra e Y . ze "trawa znajduj~ca sie cenniejszy. . Glosi ona.l. ewrotow wy k azuJ 8 . leez rowniez ich wagi. cenne dla Iudzkosci r atego n .ltrowe.. . . y .Clowe . znaczenle."\ n·t·Tn·n~·planety:. ystppUje rownlez WI. geografieznyeh I h. Ziudzenie to rna agranlczone ..stwarza zaqrozenie dla gatunku. bowiem nie tyle potrzeby ludz ie.l"puJe on~ zarown . wodzenla WlqZe Sl~ '-t d wania ryzy a nle~o .." J 'I' Zludzenle to w . . ze strategie te mogq bye r6i:narodne. ze dobro i zlo wvrastaja z tego samego czynu. poczqtkowe ocenv.

ryzyko niekontrolowalne.Jednoczesnie przeeeniajq katakllzmy naturalne (trzssienie ziemi. Tvszka. Spory dotvcza tego. Czlowiek musi zdobywac ehleb. Nie doceniaja wiec niebezpieczeristwa zwiqzanego z piciem alkoholu. i jedno- o od podmiotu. choroba ezy podroz. Prosil on ludzi w roznvm wieku: aby ocenili czestosc roznorodnvch przvczvn smierci. tym bardziej jest kontrolowal ne.chociaz rozlozone w czasie -. Ludzie z reguly nie doceniaja rvzvka. Taka ocena rvzvka powoduje. wyznaezajqca poziom ryzyka. Podroz samolotem moze bye ilustracja takiej sytuacji. B~dania potwierdzajq potoezne obserwacje. jak ludzie oceniaja (spostrzeqaja) ryzyko. Dystans rniedzv dzialaniern a jego wynikiem zmienia sie w zateznosci od sytuacji. 2.~. wzbogacajqee nasza wisdze 0 podejmowaniu decyzji w warunkaeh niepewnosci. Vlek. 1. Bukowski (1984). oeenie rvzvka decydujq nie tylko aspekty ilosciowo dzialarna. musi s~ukac pomocy w nowoczesnej medyeynie.). z zanieczyszczeniem srodowiska czy z nieracjonalnym odzvwianiem.'l przebiegiem dlugotrwatym. jak i jego aspekty jakosciowe decvduja 0 ocenie poziomu ryzyka. Goszczvriska. jakie reguty heurystyezne lub algorytmiezne stosuja w proeesie sealania szansy i wielkosci strat. kt6re wvstepuje w r6Znych sytuacjach spotecznych. Staraja sie zatem badac percepcje niebezpieczenstw zwiazanyeh z wprowadzeniem nowych technologii. z rozwojem motoryzacji czy z zanieczyszezaniem srodowiska Badania takie pozwolily wvkrvc pewne prawidlowosci. takich jak urniejetnosci oraz wiedza. jakie jest obiektywne prawdopodobienstwo. musi korzvstac ze zrodel energii. i. 1m w wiekszej mierze zalezv one od zmiennyeh podmiotowyeh. powodzie itp. Taka definieja ryzyka wydaje sie zgodna z potoczna wiedza. leez rowniez jego asp e k t y j a k 0 5 e i 0 w e. Ryzyko zawarte w tyeh dzialaniach nazywamy rvzvkiem koniecznym. Czesto w bardzo kr6tkim czasie pochtaniajq one wiele ofiar i powodujq wiele nieszczesc. ze ludzie nie doceniaia rvzvka odleglego w czasie.i im bardziej niekorzystny jest ten wynik. kt6re zawieraja rvzvko niezalezne czesrue przeceruaja ruebezpieczeristwa (2) Zgodnie z powvzszvrn wzorem oezekiwana strata (EL). jak ludzie inteqruja te zmienne. zar6wno od urniejetnosct. ezyli u(s). W rzeczywistych warunkach ryzyko zalezv [ednoczesnis chociaz w roznvrn stopniu. Ryzyko tego ostatniego rodzaju nazwiemy ryzykiem dowolnym. Kahneman i in.lpowac w dziataniaeh k 0 n j e e z nyc h lub d 0b r 0 '""! 0 I nyc h. lBadania nad ryzykBem W ostatnich iatach obserwujemy znaezny wzrost zainteresowania badaczy ryzykiem i hazardem.. Tak wiec nie dostrzegajq jazdy wlasnym samochodem.. Czlowiek nie musi uprawiac alpinizrnu. kt6re zalezv przede wszystkim od ich wlasnych umiejetnosci. 1982). Na podstawie dostepnvch statystyk rnozna okreslic. Skutki dzialari celowyeh sa z reguly 0 p 6 Z n ion e w czasie. To pierwsze jest bardziej widoczne i wywiera wiekszv wplyw na wvobraznie jednostki oraz spoleczeristwa. Podsumowujac moiemy oowiedziec. 1980). W pierwszym przypadku wvstepuje one nag le: wybuch gazu w kopalni ezy katastrofa kolejowa sa przykladem takieh wydarzeri. Do pierwszej klasy naleza czvnnosci. Om6wimy najwazniejsze z nieh. 3. Najczescisj przyjmuje sie. nie musi palic papieros6w. Stallen. ze podejmujq oni ezyny dowolne.e alpinizm jest zajeciam mniej niebezpiecznym niz korzystanie z rutynowych srcdkow komunikaeji lotniczej. Jedno z klasycznych [uz dzisiaj badari tego typu przeprowadzil P. im wyzsze prawdopodobienstwo otrzymania wyniku negatywnego. kt6re sa zbyt niebezpieczne d la jed nostki. u(s}. ze ludzie z reguty nie doceniaja eryzvka dowolnego i przeceniajq€iiryzyko konieezne (por. takich jak wvpadki drogowe. ze zar6wno iiosciowe aspekty dzialania (prawdopodobienstwo i wielkosc strat). Nie jest ona jednak powszechnie akeeptowana. Z drugiej stronv. kt6re sa bardzo wazns i kt6re w znacznej mierze deeydujq 0 zaehowaniu sie ludzi w sytuaeji ryzykownej (por. kt6re mogq kontrolowac. Waznym aspektem ryzyka jest jego k 0 n t r 0 Iowa I nos C. Z licznych badari wynika. Z jednej strony cztowiek nie ma i:adnego wptywu na to. z uzvwaniem narkotyk6w. i w im mniejszym stopniu jest determinowane przez czynn iki losowe. Ludzie czesto przeceniajq wielkosc ryzyka katastroficznego i nie doceniajq ryzyka chronicznego. . jest r6wna iloezynowi prawdopodobienstwa stratv.1977). 4. ezyli ps(s) i negatywnej uzvteczncsci stratv. W wielu przypadkach rvzvko ehroniczne . Zgodnie z tym uwazajq. kt6re rnozna ujqC nastliJpujqeo: EL = ps(s} . tym wyzsze ryzyko. Starr.e sa sprawa indywidualnyeh preferencji. kt6ryeh wykonan ie jest niezbedno dla przetrwania organizmu i kt6re zaspokajajq elementarne potrzeby. Slovic wraz ze swoimi wsp61praeownikami (por. W kazdvrn razie czvnnosci te nie SOl konieczne dla przystosowania sie do rzeczvwistosci. Blad w prowadzeniu pojazdu wywoluje natychmiastowy skutek. Tak wiec wypadki drogowe ezy astma pociaqaja za soba tylko pojedyncze ofiary w ludziaeh. Staraja sie oni przede wszystkim okresllc. Zaleznosci te dokladniej omawia K. rzut strzalka do tarczy jest w duzej mierze uwarunkowany urniejetnosciami motoryeznymi sprawcv. Ryzyko chroniezne ceehuje si{. Zatem. 1969). ze losowo wybrany 173 172 . Hvzvkomoza wystE. 1986. Przeeiwnie. dzialania dobrowo!n. Tymczasem zmiany rakotw6reze wvstepuja w zasadzie dopiero po dluzszvrn okresie palenia papierosow. ze najwieksza trafnosc opisowa ma krvterium 0 c z e k i wan e j s t rat y.jest wieksze niz ryzyko katastrofiezne. Ryzyko moze mieo charakter katastrofiezny lub chronic z n y. jak i od losu. ezy rzucona moneta wypadnie na orla czy na reszke.

Podobnie wielu ludzi 's<!dzi. ezyli ten moment. . w sytuaejaeh spofecznych. nich mozna wyjasnic. Wszystkie 2. ocena ryzyka zalezv ad wielu ezynnik6w sytuaeyjnyeh i osobowosciowvch. 19odme z niq ludzie przeeeniajq niebezpieezer'istwo tyeh zdarzen.adania na ten temat przeprowadzita Hoslan (1985) Pros ita ona 300 ~Ia~elclell samoehod6w tankuJqcych paliwo na stacji benzynowej 0 ocene siebie jako kierowcv w por6wnaniu z innymi kierowcami warszawskimi Oeeny swoje okre~Jali oni na skaii jedenastostopniowej. 5. 5 -_ kierowce sredniego i 10 kierowce najlepszeqo. Jakie sa przyczyny tvch rozbieznosci? Jest rzecza godnq uwagi.. kt6re pozwala najlepiej polaczvc to. W wieiu przypadkaeh wystqpify jednak istotne r6znice. J~SIJ spytamy przeci(:itnego ez+owieka. ze pal:nle paprerosnw n. kierowey nie doceniajq ryzyka prowadzenia przez siebie samoehodu i prawdopodobnie przeceniaja niebezpieezer'istwa zwiazane z prowadzeniem go przez innyeh. Szczepienia 2. ezy jazda samoehodem jest niebezpreczna. Chcielibvsmv podkreslic. kt6r<j om6wiIlsmy ~a s. jak astma ezy rozedma pluc.eh. Cukrzyca Rak zO+qdka Piorun Porazenls Grui. ~iezmiernie interesujqey jest fakt. ze wiele ~. W procesie wyboru ludzie stosujq roznorodne reguly ~. 3. w szkoI~ lub w :e. Por6wnarue :y~h. osoby badane adekwatnie oceniaja przy~zyny smrercr. Procesy decyzyjne. J ktore latwo rnozna aktualizowac w pamieci. a wiec to.dzl. Faworyzujqc siebie. Strategia scalania prawdopodobienstwa H uzvtecznosc! (SEU) Na podstawie dotychezasowyeh badari rnozna zasadnie powiedziec. jak ocenia_iq. Sprawa akceptacji ryzyka jest proeesem stricte deeyzyjnym i zostanie om6wiona w nastepnvrn podrozdziale. za ludzie rue docenJaj<l zagrozenia.JeSzcz~~IJwy wypadek samoehodowy lub kazde zatrueie jadem kielba. 0 kto~y. ~e ~jm~jqc w~niki globalnie. Wsp6fczesna wiedza 0 nim jest niedostateczna. Najwazniejszvm jego komponentem jest akt wyboru. Psychologowie wykryli kilka takich requl. lnteresujace jest to. jak trafrna ludzie spostrzegajq ryzyko srnierci. podczas gdy sprawnosc innyeh oceniali tvlko na 5.eracjonalna dieta ezy nawet rak piersi zagrazajq irn mrusj ruz mnym osobom z ich otoczenia. e~ociaz jej zakres zalezv od roznic rniedzvkulturowvch. laleca ona wybor takiego dzialania. Poniza] przedstawiamy najbardziej przeceniane i najbardziej niedoeeniane zdarzema letalne: Najbardziej przeeeniane przvczvnv srniarci Najbardziej niedocenia przyezyny srnierci ne ospie 1. Uwazaja zatem. w ktorvrn jednostka integruje posiadane dane a sytuaeji ryzykownej. Wbrew nazwie jej podstawowa Id~a jest dose intuieyjna i zgodna z rnadroscia obiegowq. 5. kt6ra obniza realizm rnvslenia. ezyli przeeeniajqc swoje umiejetnosci. co prawdo~odobne. . kt6re ludzie srosuja w proeesie wyboru. Wyb6r dzialania jest procesem s t ric ted e e y z y j n y m. ze [edna ze strategii. Wyst(:ipuje zatem pewnego rodzaju tendencja egocentryczna.60. 4. sJanym. co rnozliwe do osiaqmecra. 6. ze w tvm punkcie oqraniczvlisrnv nasze rozwazania do tego.liea Astma przeeiw 6.32. wypadki Wypadki samoehodowe Ciqza i jej przerywanie Tornado Pow6di. czyli SEU (skr6t SEU pochodzi od angielskiej nazwy tej strategii: subjectively expected utility. ez~sto m6wi siEilw srodkach masowego przekazu. Zostal on powszechnie przvjetv przez badaezy). Badania Sloviea wykazafy. na kt6rej 0 ozna-· cz~fo kierowce najQorszego. zwanych czesto strategiami wyboru. Wszystkie rodzaje Srednio przypisywali sobie ocene 6. 4. latrucie kiefbasq 7. Akt wyboru Dzieki proeesom przeddecyzyjnym.B. ze "ryzyko to ich nie dotyezy". co wartosciowe subiektywnie.algorytmiczne i heurystyczne .~ieszkaniec Ameryki urnrza w eiqgu roku Z okres/onego powodu. 174 175 .97. . Uwazali zatem. ze sa to szez~gOlnJ~ czests przyezyny srniercl. odpowle na to pytanie twierdzqco. ze ludzie ina c z e j oceniaja ryzyko pO~~jmowane p r z e z inn y chi ryzyko akceptowane p r z e z s i e b i e. takim jak wartosciowanie wynik6w. Powstaje wise zfudzenie. z tvrn. Prawie kazdv n. ocena ich prawdopodobienstwa subiektywnego i szaeowanie poziomu ryzyka. ze faworyzacja taka wvstepujs rowniez u kierowc6w amerykar'iskieh i szwedzkich.scalania zasadniezych informacji a poszczeg61nych dzialaniach.Jewlzjl. w duzej mierze zal~zy od dosreonosc: inforrnacji Fa+szywe dane lub zbyt ograniczony ich doplvw prowadzi do bf~dneJ oeeny rzeczywistego ryzyka. powoduje. Jakie one stanowi<l A zatem rnozna stwierdzie ze to. za pornoca heurystvki dostepnosci. raka 1. Jednoczesnie doda ze sam jei. 3. deeydent zdobywa informacje niezbedne do podjecia okreslonsj decyzji. j~st szeroko komentowane. Jednoczesnie brak szerokiej intor~acjl 0 takJ?h ehorobach. jak ludzie szacuja ryzyko. jest strat~gla subiektywnie oezekiwanej uzvtecznosci. Psychologowie klasyezni nazywali go aktem woliejonalnym. oblektywnyeh danych z subiektywnymi szacunkami pozwala okresiic. Respondenei vvvraznie faworyzowali swoje umjej~tnosei. w kt6rym nastepuje akeeptaeja jednego dziatania i odrzueenie innych dostepnvch opcji. ~ni ryzyka. Jak wynika z tyeh rozwazan. 7. 1. ze jezdza lepiej od przecietneqn kierowcy warszawskiego. bezpi:ezni:j niz Pfze?i~tny kierowca.

Juz potoczne obserwacje wskazuja.1000 i ·-1000 sa r6wniez atrakcyjne (przyjrnujemy.' .WSCB i ryzyka (K . Gdy wvstepuje jednak sytuacja odwrotna.1sarna operacje trzeba wykonac dla wynik6w pozostalvch. _ U (w21) = -_~~~\N22) Stll'ategea sealenia kOIl'&'. SEU wyklueza takie tendencje. ze dwie zrnienne: prawdopodobienstwo i uzvtecznosc wynll<6w. oceruaj q pozytywnie. ezy strategia ta jest stosowana w rzeezywistych sytuacjach decyzyjnych. . Przeceniaja WH~. w kt6ryeh wyniki mozna scharaktervzowac ilosciowo. Ta potoczna idea zostala jednak dokladniej okreslona i sformalizowana. Przytoczymy kilka wvpowiedzi tego tvpu: Zysk Jest nagtodij za podJ~cie ryzyka. Minimalne ryzyko . co dla czlowieka jest dobre. ezyli: SEU (del = ps (w1) u (w. co malo prawdopodobne. jak w arytmetyce znajornosc mnozenia. ° typowy bar Poniewaz dzialanie d. W tabeli 2 zar6wno prawdopodobisnstwo subiektywne. ze wvniki trudno dostepne Sq bardziej uzvteczne. kt6ra zaleca scalanle. Przvkladem takiej sytuacji sa rozneqo rodzaju loterie.' . benefisu) z ryzykiem. + ps (w.. kt6re czesto przewvzszaja rnozliwosci poznaweze przecietneqo czfowieka. co wartosciowe.R. Zalozen ie to wydaje sie nierealistyczne. 1. a wvnikach +. okazuje sie.lkszq slaboscia ornawiane] strategii. tego tez tabliczki --St-a-n-rz-ec-zy-----0. a ktora bedziernv nazywae strateqia K . zawiera wysokie ryzyko i dla wielu decydent6w rnoze bye ono nieakceptowalne. W przypadku. nastepnie tl'.z tym. Bywa takze zrodlern nowvch hlp. Przeprowadzono wiele badari. Ry~unek ten. M6wiqc dokladniej strategia SEU bierze pod uwaqe dwie zmienne: prawdopodobieristwo subiektywnie antyeypowanych wynik6w i ieh uzvtecznosc. Tak wiec wlasciciel samochodu 176 177 . ze wielu decydent6w odrzuca zalozenia lezace u pod staw tej strateqii. Jest punktem wvjscia wiekszosci analiz..) +- ps (wJ u (w2) + . w6wczas dzialan re to..) u (wo). ze \/II prostych sytuacjach decyzyjnych.. Ignorowanie ryzyka niepowodzenl~ Je:ot najwir. w kt6rych ryzyko jest niewielkie i w kt6rych zbi6r analizowanych konsekwencji jest rnalv.__ d~2_ _j i-j lJllS21U ~o~ (wl1) ~ + 1 00 (w.l decyzyjnq w dw6ch wymiarach: k o r z v s c i i ryzyka (por. ze prawdopodobier\stwo subiektywne ich wyn ik6w jest takie samo). oraz ztudzeruom walentnym typu "To. Warto je przypomniec. . Ponadto .C szanse otrzymania wynik6w korzystnych i jednoczesnie uwazaja..zludzeniom posybilnym tvpu "To. Kietliriski.) =1 satyryk6w narysowal niedawno scene przedstawiajqcq SEU (dJ = O. Nie warto bylo ryzykowilc dla tak miernvch korzvsci. jest jednoczesnie prawdopodobne". ze rue jest one zrruenna donios+a. ujmuje idee jednej z n~jwazniejSzych strategii podejmowania decvzji. . maksymalny poziom w danyeh warunkach. jesti jego SEU.Jednoczesnie w svtuacjach bardziej zlozonvcn wykorzystanie tej strategii staje sie trudne. zgodnie z wzorem przedstawionvrn wvzej.SEU przYJmuJe. (3) osiqga najwvzszv. mimo jego niezwyktosci. 0 wynikach + 10 i 10 oraz d. Jak wvkazalismv poprzednio. korzvsci (zysku. Aby okreslic SEU. ze dokonujqc wyboru ludzie blor~ przede wszystkim pod uwaqe te dwie cechv. Mimo ograniczonej trafnosci strategii SEU stanowi ona·_· rnowiac patetycznie _ karnieri wl'. ma wYZSZq oczekiwanq uzvtecznosc. odrzucajq dana opc]e. Tak wiec dzialania d. Na podstawie tyeh badan rnozna stwierdzic. . szybkiej obslugi..)~ d. "UBEZPIECZENIE Zbior . jak i prawdopodobleristwo uzvtecznosci okreslilisrnv w skali ilosciowej. ze SEU dw6ch dzialari: ubezpieczvc samoch6d (d ) i nie ubezpieczac samochodu (d2) r6wna sie: 1 SEU (d. We wszystkich tvch wypowiedziach ludzie analizujs sytuac!!. Na tabliey swietlnej informujqcej menu: obok nazwy dania umiesci! dane na temat korzvsci i ryzyka zwrazaneuo z jeqo konsurnpcja.R~ Jeden Z Po wykonaniu odpowiednich obliczen. Ograniczony zakres stosowania SEU wiaze sie nie tylko z jej trudnoscia.ntez. g. Dzialanie d.wysoka wygranil.1 0 = ~ 1 0.. n 'a rien. Subiektywnie oczekiwana uzvtscznosc dzialania jest liniowa kornbinacja tvch zmiennyeh i mozna jq ujac nastepujaco: dziaianie d. Strategia SEU zaklada. Dla ilustracji powroce do przvkladu "Ubezpieezenie sarnochodu".~ wzqledu znajomosc jej jest tak wazna. Qui ne risque rien. konsekwentny decydent zdecyduje sie na ubezpieezenie samochodu.jest najlepsze.~SAMOCHODU" lecz rowniez z faktem. Fakt ten zmniejsza jej wartose opisowq.10 U _~lalari-j_1ll(S. 2. Otrzymane iloczyny nalezv dodac.) ~ . jest wartosciowe". ludzie czesto stosujq strateqie SEU. gdy korzvsci podjecia dzialan ia sa wyzsze n iz ryzyko. ezy ma ona wartosc opisowa. poniewaz Jest one bardziej atrakcyjne. ze ryzyko zwiazane z dzialaniem nie ma zadne] wartosci. 197~): W procesie decyzyjnym staraja sie je "zwazyC". kt6rych eelem byfo sprawdzenie.dY przecietnv zysk wymaga hazardu.. Zostalv one ustalone dose arbitralnie. ludzie ulegajCJ. sa niazalezne od siebie. nalezv pornnozvc uzvtecznosc pierwszego wyniku przez jego prawdopodoblenstwo.1gielny wsp6fczesnej teorii decyzji. TABELA 2. Wymaga ona przeprowadzenia skomplikowanych obliczeri. Tymczasem zalozenie to jest rzadko spelniane.

Dzieje sie tak rniedzv innymi w6wczas.rozwazajacv rnozliwosc jego ubezpieezenia por6wnuje korzvsci zwiqzane z posiadaniem pofisy ubezpieezeniowej i ryzyko wypadku drogowego. Jak wynika z badari C. kt6re zbvt rzadko byty przedmiotem szerszych badari. W duzej mierze decyduj~ a nim aspaktv jakosciowe dzialania. W zaleznosci od wyniku takiego por6wnania przyjmuje lub odrzuea oferte PZU. ezy tez podjac prace zawodowa. Zalozenie to. Starra (1969). zebv wyniki dziatania by+y okreslone ilosciowo.Jeden z: nieh wiaze sie z sarna strukturq procesu wvboru. jak dlugie wahania przed podjeciern decyzji i czesta zmiana [uz zaakceptowa nego postanowien ia. takie zainteresowania nie bvlv dzielem przypadku. jaki wiaze sie ze strategiq K . . w oswiacie i w polityce.wyi. ii ryzyko rna zawsze wartosc negatywnq. sa niekorzvstne dla zycia jednostki i spolecznosci.Jesli czlowiak lub instvtuc]a akceptuja je. jak i osobistych. zwane ezasem walkq motyw6w. w afpinizm) n IZ ryzyko zwrazane z dzialan iami koniecznymi (np. Nie wymaga ana dokonywania zlozonvch operacji algebraieznych. nalezv przeciwstawic twierdzenie bardziej realistyczne. 2. +v(r). spos6b przvgotowania sie do egzamin6w itd. Podstawowym problemem. 1. Dopuszcza fakt. ze ludzie ulegajq ztudzeniom posybilnym i walentnym. kontrolowalne niz losowe. iz istnieje pewien po z i 0 m r y z y k a. Jest wiec bardziej przystosowana do oqraniczonvch mozliwosci umvslu ludzkiego. ze oczekuja pewnych zysk6w i korzvsci materialnych lub intelektualnych. a ryzyko v(r) ma wartosc negatywnq (jest ztern). Drug<! osobtiwoscia jest zrniennosc decyzji. wiele prac poswiecili zjawisku wahania. ze ludzie unikaja wszelkiego rvzvka. zar6wno instvtucjonalnych. Brak wazrivch informacji albo r6wna atrakcvjnosc wszystkich mozliwvch dzialan wvdluza proces deeyzyjny. zostalv odrzueone.R. ze ludzie beda preterowac bardziej ryzykowne dziatania niz dzialania asekuranckie. czy rozpoczac studia. przecietnv czlowiek gotowy jest przvjac t~~iqckrotnie . Naleza do nich: wahanie i z m i e n n o s c decyzji. WystEilpuje ono przede wszystkim w trakcie podejmowania strategicznych decvz]i. motywacja wtadeza czy tendencje ryzykowne. W wiekszosci rzeczywistyeh sytuacji ludzie podejmuja nie jedna decvzje. mimo ze jest on ryzykowny. ktore trwalv ad kilku miesiecv do kilku lat. Psychologowie klasyczni. rue wymaga nawet. Formalnie wartosc globalnq (uzvtecznosc) dzialania v(d) rnozna przedstawic nastepujaco: v(d) = v(k) Na podstawie datychczasowych badari przeprowadzonych przez psycholog6w 1ekanomist6w mozna stwierdzic. strategia K . Tak wiec ludzie chetniej akceptuja ryzyko dowolne niz konieczne. kt6ra rnoze bye spowodowana przez wiele czynnik6w. zmienne osobowosciowe. z wytwarzaniem energ ii). Zr6dtem wahania rnoqa bye r6wniei. Po zaakceptowaniu zas drugiej ewen179 . Zaakceptowanie danego dzialan ia moze wvwolvwac zal. ktorzv zajmawali sie wola. Radykalnemu poglqdowi. ze strategia K~R jest wykorzystywana w bardziej zlozonvch svtuacjach. J. ogromna wiekszosc ludzi wybiera zaklad B. (4) Wahanie i zmiennosc decyzji Poniewaz wynik karzystny v(k) ma wartosc pozvtvwna (jest dobrern). takie jak: potrzeba stymulacji. Absolwent szkolv sredniej musi najpierw zdecvdowac. Wahanie moze bye wvwolane zar6wno przez czynniki sytuacyjne. takie jak neurotyzm lub abulia. chroniczne niz katastroficzne. Z dw6ch zaktad6w: A Catkowicie pewna przegrana 750 zlotvcn B. Zjawiska takie. to tylko dlatego. . prawie powszechnie akceptowane przez ekonomist6w i teoretyk6w zarzadzania. W por6wnaniu ze strategiq SEU. rnoqa powodowac. Sierze pod uwaqe poziom rvzvka. bardzo czesto wvstepuje w procesie podejmowania rzeczywistych decyzji. czesto r6wnie atrakcyjne.sze ryzyko uwiktane w dzialania dowolne (np. i w ktorvch decydent nie maze iqnorowac wvsokosci ryzyka i hazardu. ze jednoczesnie inne alternatywy. ze w pewnych sytuacjach fu~zie poszukuja ryzyka. odroczone w czasie niz natvchrniastowe. Wahanie. wydaje sie zbyt radykalne. Takie svtuacje wvstepuja w technice. Czynniki te decvduja 0 istruejacvch roznicach indywidualnych w tvrn zakresie. Po przvjeciu pierwszej mozliwosci wybiera on nastepnie kierunek studi6w. uczelnie.Iecz caty ich lancuch. w kt6rych wyniki Sq wielowymiarowe. rcznica rniedzv tymi wartcsciarni decyduje 0 og61nej atrakcvjnosci dziatania. Okazuje sie. gdy dziatarue mervzvkowns (deterministyczne) jest ewidentnie niekorzystne. Czlowiek 0 takiej strukturze osobowosci wykazuje duza chwiejnosc w akcie wyboru. Te rozwazania mogq prowadzic do zmiany uprzedniego postanowienia.R jest mniej skomplikowana i bardziej intuieyjna. ze wywoluje awersje. jak i przez czvnniki osobowosciowe. 178 W procesie wyboru afternatywy ryzykownej wvstepuje wiele interesujqcych zjawisk. kt6rego podiecie daje decydentom satvstakcje. Ponadto okreslons czynniki osobowosciowe. jest zal?~enie. Dlatego tez w procesie postdeeyzyjnym czlowiek nieraz powraca do anafizy sytuacji przeddecyzyjnej i na nowo rozwaza za i przeciw kazdej opcji. 75% szansy przegrania 1000 ztotych i 25% szansy unikniecia jakichkolwiek strat. Reutt (1949) opisal wahania dotvczace zawarcia rnalzenstwa i sposobu zachowania sie w czasie wojny.

Myslenie perspektywiczne. Po przvjeciu jednego z nich czlowiek przechodzi do etapu drugiego (E2). Strateqie. lecz musi wziac pod uwaqe decyzje. W roku nastepnvm bowiem musiano obnizvc produkcje. poniewaz nastapilo zbvt szybkie zuzvcie parku maszynowego. W zasadzie jednak rnozna je przedstawic w postaci grafu zwanego drzewem (rys. ezy pracowac w handlu. w kt6rej czlowiek podejmowalby lar'icuchy kolejnych 181 . ze w przvszlosci podejmujqc analogiczne decyzje moiemy bye w lepszej lub gorszej sytuacji. E. 4). 8yly to jednak dorazne korzvsci. W kazdvrn etapie (E. to bedzie. W rzeczywistych svtuacjach zvciowvch takie sekwencje skladaja sie czesto z kilkunastu lub nawet kilkudziesieciu kolejnych postanowieri. jak i ryzykowne. w zalsznoscl od tego.4. Przyjmijmy dale]. na zwiekszenie zarobk6w pracownik6w. jak aktualna 180 decyzja wp/ynie na przvszle sytuacje decyzyjne. nie staly sie one przedmiotem szerszvch badan psychologicznych .) decydent ma do wyboru dwa dzialanla Graf ten jest modelem sytuacji.. ze istnieje duzv popyt na okreslonv model ubrania. przy podejmowaniu decyzji sekwencyjnyeh nalezv mvslsc per s p e k t Ywi c z n i e. Rys. W zwiqzku z tym tabryka odziezowa postanowila podwolc poczatkowa produkcje. I Strategia pe\f$pelktywuczlI'1la! i prezentystYCe. ze sekwencyjny charakter mogq miec zar6wno decyzje pewne. Jednak z punktu widzenia calej gry rnoze to bye decvzja fatalna. Okreslenie jej wymaga czesto zastosowania zlozonvch metod matematycznych. Jakiebyly decyzje wczesniejsze" (s. Z punktu widzenia jednego kroku pobieie figury jest dzialaniem slusznym. Niekt6rzy psychologowie wolq mowic o decyzjach dynamicznych. W decyzjach sekwencyjnych strategia perspektywiczna jest optymalna. Podobnie lekarz po przewiezieniu do szpitala ciezko chorega pacjenta podejmuje szeregdecvzji 0 tvm. W podanych przykladach ludzie podejmowali ciqg decyzji w kolejnych fazach ezasowyeh. czlowiek nie rnoze ooraniczvc sie do analizy dzialan dostepnvch w danym etapie (tak jak to robil przy podejmowaniu jednej decvzji). najwazniejsze. Sadowski (1960) napisal: "Cz~stokroe podejrnujac jakas decvzje musimy parnietac nie tvlko a jej skutkach bezposrednich. 278). A zatem z punktu widzenia przyszlych decyzji podwojenie produkcji bylo krokiem nie najlepszym. nalezv antvcvpowac wplyw podjetej obecnie deeyzji na przyszle zachowania czlowieka. Chcac wvkonac j<j racjonalnie. zebv teraz byto dobrze". przemeczenie robotnik6w itp. Tego rodzaju lancuchv decyzyjne bsdziemv nazvvvac s e k wen c j q dec y z J i (Iub deeyzjami sekwencyjnymi). kt6ra polega na badaniu relaeji rniedzv aktualna decyzjq a decyzjami przyszlymi.bez wlasnych strat . !Clobor s'ltrategiE Mimo. b) nie pobijac tej figury. w kt6rej czlowiek podejmuje jedynie dwie deeyzje. ze zdobycie figury postawilo szachiste w bardzo niekorzystnej svtuacji. jaka wvbrac technike operacyjnq itp. Zalozmv. W tym wypadku czlowiek nie zwraca uwagi na przvszle etapy decvzvjne. W dalszyeh rozwazaniach zajmiemy sie przede wszystkim sekwencjami decyzji ryzy· kownyeh. 11 12 W etapie I zdecydowal sie na dzialanie d) badz dziatania did (jesf 1: "-t 21 2-2 poprzednio uznal za bardziej atmkcyjne dzialan ie d. badz dzialanie d. kiedy wvkonac zabieg chirurgiezny. Warto dodac. bedziernv nazvwac s t rat e 9 i q per s p e k t y w i c z n q. ze szachista ma do wyboru dwa ruchy: a) pobic . Deeyzje sekwencyjne sa roznorodns. kt6ra polega na maksymal izacji bezposredn ich (doraznvch) korzvsci. musi on zbadac.trMli Podejmowanie decyzji sekwencyjnych jest czvnnoscia bardzo zlozona. W etapie pierwszym (E1) moze on wvbrac badz dzialanie d.figur~ przeciwnika. Inaczej rnowiac. Fakt ten wiaze sie z trudnoscia stworzenia sytuacji eksperymentalnej.).. W zwiazku z tym W.tualnosci. tak ze w przysz/ych etapach decyzyjnych rna on do wyboru tylko nieatrakcyjne ruehy.trzeba parnietac 0 tvrn. Jak wynika z tych przyklad6w. analiza wplywu efekt6w aktualnie podjetej decyzji na decyzje podejmowane w przvszlosci. pozwala ezlowiekowi osiqgnqC maksymalne korzvsci plvnace z wykonania sekwencji decyzji. Tak na przyklad moze okazac sie. Inaczej ~. Postepuje on wedlug zasady: "Co bedzie w przvszlosci. Sekwencj« decyzji. Decyzja ta wplvnela na wzrost zysku fabryki w danym roku. ezyli etapach. Przeciwienstwem strategii perspektywicznej jest s t rat e 9 i apr ezen t y sty c z n a. ze realizacja tej decyzji maze bye punktem wvjscia dalszvch kolejnych deeyzji podobnego typu. w kt6rym ma do wyboru dzialania did (J'esli . ze deeyzje sekwencyjne odgrywajq tak zasadnicza role w zvciu osobistym i zawodowym. czy tez w Urzedzie Mia~ta itd. zastanawia sie.. ale i 0 tvm. kt6re bedzie podejmowal w przvszlosci.

podczas gdy strategia prezentystyczna przynosila korzvsci w wvsokosci okolo 14 punkt6w. W sytuaejach nowych nazywamy n i e s pod z ian i trudnyeh moze pojawic sie wynik. A zatem wyb6r w pierwszym eta pie 1a stwarza bardzo korzvstna svtuacje w eta pie drugim. Pozostale osoby poslugiwaly sie strateqia prezentvstvczna. W6wezas to z Ie decyzje rodza dab r e wvn iki. Inaczej postapi osoba badana mvslaca perspektywicznie. w kt6rej sie znalazl. Wykonanie decyzji: StUlikCi£l!Sn niapowodzenle.) w dzielnicy A. kt6ry jechal badz do dzielnicy A. Przeciwnie. kt6rq nazwalismv prezentvstvczna) . moze -. Po zaakceptowaniu 2a taks6wkarz otrzymuje najczesciej pasazera. Rejan ieh praey skladal sif.decvzji. 2c. Jakie jest prawdopodobieristwo. Jak dotychezas.jest najlepszy z punktu widzenia doraznvch korzvsci. bledne wybory prowadza do dobrych wynik6w. zwana przez nas perspektywieznq). Okazuje sie. leez z sekwenejq decyzji. spofeczne i naukowe. istnieje diametralna roznica rniedzv postepowanism perspektywicznym i prezentystyeznym. Zalozrnv. lstnieje rowniez drugi wariant tego paradoksu. ale naraza on taks6wkarza na stratv w przvszlosci. Czvnnosci te mogq skoriczvc sie sukcesem. Kierujac sie bezposrednimi korzvsciarni. Jak widac. Strategia perspektywiczna byfa optvrnalna: dawafa ona przecietnie okolo 22 punkt6w. kt6ra bierze pod uwaqe przvszle decvz]e. Zb. bqdi do dzielnicy B. Zadanie taks6wkarza polegafo na wyborze postoju taks6wek w dziefnicy. W zwiazku z tym czlowiek rnvslacv perspektywieznie wybierze poczatkowo malo atrakcyjny przystanek 1 a. k a. w zasadzie niskirn. administraeji czy wojsku. 0 0 bra deeyzja radzi wiec wyniki. Ekspmymenty Rapaporta rzucaja pewne swiatlo na zachowanie sie czlowieka w sytuacji decyzji sekwencyjnej. prawdopodobieristwern jednostka osiaqa projektowany stan rzeczv. W korzystnyeh warunkaeh nieracjonalne. ze w swiecie ludzkim zachodza zdarzenia przypadkowe i losowe. kt6ra jest najbogatsza i w kt6rej kursy Sq bardzo oplacalne. ezy ludzie nastawiaja sie na osiaqniecie maksymalnyeh korzvsci zwiqzanyeh z sekwenejq deeyzji (ezyli ezy wvbierajq_ stratepie optvmalna. 3a. definiowanq jake catkowicie nie kt6ry przede widywany skutek deeyzji. Wprawdzie post6j 2a. edukacvjne. kt6ry wybral najlepszy plan operacji wojskowej. Fakt ten staje sie czesto zrodlern osobistvch dramat6w decydenta i jodnoczesnie zaburza stosunki miedzvludzkie. ze _. czy tez nastawiajq sie na bezposrednie korzvsci plvnace z obeenej decyzji (ezyli czv posfuguj<j sie strategiq. Obareza sie bowiem czlowieka odpowiedzialnoscia za konsekweneje. ezyli pr6bowato zrnaksvrnalizowac korzvsci zwiazane nie z jedna decvzja. podejmujqc obeenie decvz]e antycypuje przvszle jej skutki: zwraca wiekszq uwaqe na laricuch deeyzji niz na decvzje izolowana. Do najciekawszyeh z nieh naleza eksperymenty A Rapaporta (1966). Niespodzianki bvwaja zar6wno korzvstne. to wprawdzie poczatkowc zarobi malo. Jakie otrzyma za kazdv kurs z danego postoju. niepowodzeniem fub magq dac wynik zupelnie nieoezekiwany. bqdi do dzielnicy C. w koricu pastoje taks6wek w dzielnicy C nazywano 1 c. Na kazdv z postoj6w m6gf przvjsc pasazer. W dzielnicy tej najbardziej atrakcyjny byf post6j 2a. jak i niekorzystne. Jakie spotykamy w przernvsle.. na kt6re nie mial on istotnego wplywu. Jest rzecza niezmiernie interesujaca. Kofejno podejmowaf on 240 decyzji. Wyjasnimy to na przykfadzie. Trudno jest stwierdzic. a najmniej atrakcyjny przystanek 1a. Pierwsze z n ich czesto pojawiajq sie w badaniach naukowych. kt6rych celem byfo stwierdzenie. W eksperymencie Rapaporta osoby badane pefnity funkcje taks6wkarzy. w dzielnicy B byfy postoje 1 b. czy w bardzie] zlozonvch sekwenejach decvzji. 3b. taks6wkarz powinien wvbrac post6j 2a. znaf on r6wn iez wynagrodzenie (wvrazone w punktach).wbrew pozorom wiekszosc ludzi rnvsli perspektywieznie. dzielnica jest bardzo biednai wszystkie przystanki Sq w niej nieatrakcyjne. Okazuje sie. B i C. Taks6wkarz wiedzial. znajdujace sie poza zasieqiern kontrol i jed nestki i zsspolow. zwany nie- spodzianka. 2a.w nie sprzyjajqcyeh okolicznosciach losowych poniesc kleske. ze taks6wkarz znalazl sif. 182 183 . !l1l0tSli§iifJ)@d!zGanka Po dokonaniu wyboru okresloneqo dziatania ze zbioru dzialari rnozliwvch ezlowiek stara sie je wykonac. Tak na przykfad z przystanku 1 a znajdujqcego sie w dzielnicv A taks6wkarz najczescisj jechaf do dzielnicy B. W kazde] z dziefnie znajdawafy sif. Fakt ten wiaze sie z ryzykiem dziafania. Dzielnica A miala postoje: 1a. 3c. Por6wnawcza analiza jakosci decyzji z efektami dzialania pozwala wykrvc interesujace paradoksy. W proeesie realizaeji deeyzji stosuje okreslone prograrny technologiczne.) z trzeeh dziefnic miasta: A. ezyli do niepowodzenia. Zatem z pewnym. Paradoksy te wvstepuja dlatego. Dowodca. badz prezentvstvcznq. jesti taks6wkarz zdecyduje sie na postoj 1 a. za co otrzvrnal 10 punkt6w. ze w okreslonvch okolicznosciach dobre deeyzje prowadzq do niekorzystnyeh efekt6w koncowvch. W podanej sytuacji osoby badane mogfy stosowac badz strateqie perspektywicznq. strategia perspektywiczna jest r6wnie czesto stosowana.) trzy pastoje taksowek. ale z tego przystanku najczesciej pasazerowie udaja sie do dzielnicy B. Decydent staje sie wiec raalizatorern. kt6re nazywamy sukcesern. kt6ry rna interes w dzielnicy C. ze z okresloneqo przystanku pojedzie do okreslonej dziel n icy. przeprowadzono jedynie kilka badan z tego zakresu. ze w eksperymentach tvch ponad 60% os6b badanych stosowalo strateqie perspektywicznq.

dowodce. Sokolowska J.R. W sytuacji otwartej zas wybierajq dzialanie dab r e. Beach. Podsumowujqc te rozwaza n ia. S. gdy uzvtecznosc wybranego dziela jest zbyt n iska. w kt6rych deeydent rnusi je najpierw sformulowac. w gospodaree ezy w wojsku nie sa dane expficite zbiory mozliwvch dzialari. ze wyb6r dzialania w sytuacji otwartej. 184 185 . Niekt6re leki. ezyli SEU. W tej ostatniej dany bvl zbi6r dzialan i decydent m6g1 wvbrac z niego to. Poziom aspiracji jest zasadniezym kryterium wyboru. ze w sytuacj i zarnknietej ludzie. mozsmv stwierdzic. Rozw6j motaryzacji wvwolal wiele <-.. Poniewaz w sytuacji otwartej zbi6r dzialan nie jest danv. (1986) Jak spostrzegamy zagroieniiJ? "Przeglijd Psychologiczny" 1. "Przeglqd Psvcholoqicznv". ze zasadnicza praca Sztabu Generalnego polegala na konstruowaniu rnozliwvch wariant6w operacji bojowych oraz przewidywaniu ieh konsekweneji. Tyszka T. Ossolineum. Warszawa. Przebieg czvnnosci decyzyjnej w svtuacji otwartej jest prawdopodobnie nastepujacv. qdvz pelen zbior opcji jest nie znany. stalv sie ira diem nowych chorob lub wywotaly niekorzystne skutki uboczne. 3. Sam zas wyb6r wariantu byl czvnnoscia duzo mniej trudna i ezasochlonnq. Lukasiak-Goszczvriska rvl. Goszczvriska M.r::yjnyc!h: sytuacje otwarte Podobnie jak ekonornisci i statvstvcv. 175. (1977) Decyzje wielowymiarowe i strategie ich podejmowenie. w sytuacji otwartej czlowiek tak dlugo poszukuje az jed no z nieh odpovviada jego po Z i 0 mow i asp ira c j i. kt6rego uzvtecznosc jest co najmniej r6wna poziomowi ich aspiracji. to ostatnie daje satvsfakcje decydentowi (. Zmiana poziomu aspiracji modyfikuje proces decyzyjny (Kozielecki. Alternatywa ta zostala zaakceptowana jako dobre dzialanie.Przyklady odkrvc Pasteura ezy Roentgena potwierdzaja to przekonanie.nie oczekiwanych przez jego pionier6wnegatywnyeh skutk6w ekologicznych i spolecznych. ezyli podejmuje ostateczna decvzje. pojecio dzialania najlepszega (optymalnego) traci sw6j empiryezny sens. Jak z tego wynika. 2. 1963). w kt6rych dzialania ryzykowne nie Sq dane. to jednak nie naleza do zbyt czestvch. Szezeg61nie duzo przyklad6w tego typu dostarcza historia wynalazk6w teehnieznych i medvcznvch.. wybiera je.przewidziec i zinterpretowacrzeezywiste deeyzje podejmowane przez lekarza. Podamy przyklad il ustrujacv powvzszv schemat. rnajace leczvc chory arganizm. A zatem ezlowiek rnusi je samodzielnie Iormulowac. (1978) Koncepcje trensqresvjn« czlowieka. tow. Wroclaw. kt6re m a k s y m a liz a w a I 0 subiektywnie oczekiwana uzvtecznosc. Tak na przyklad w polityce. Decyduje on 0 tvrn. Jakie dzialania ezlowiek odrzuca.jest dostateeznie dobre"). (1985) Analiza decvzvine i psychologia decvrfi. PWN. polityka ezy psvchoterapeute. PWN. Z jego ksiazki wynika. akceptuja dzialanie n a j I ep s z e z danego zbioru. Chociaz wvstepuja one w zvciu. Dyskutanci wysuwali kolejno szereg rnozliwych dzialari. 1977). Szezeg61ne znaezenie dla poznania tyeh zlozonvch zadan decyzyjnych mialy praee Simona. poniewaz odpowiadala ana aspiracjorn eksper- Granice biadan decy. Rozdzial 3. nie rnozna go jednak nazwac najlepszvrn ezy optymalnym. 1977. Tvszka 1. a Jakie przyjmuje do realizacji. Na ich podstawie mozna przvpuszczac. wiekszosc psyeholog6w oqranicza swoje badania do svtuacji ryzykownej. stosujac strategie SEU lub K . aby wprowadzic': do ruehu ciezkie (40-tonowe) wagony towarowe. bedziernv nazywali decyzyjnymi s y t u a c jam i at war t y m i (por. przebiega inaczej niz w sytuaeji zarnknietej. Niespodzianki rnoqa bye rowniez niekorzystne i awersyjne. Sztemienko (1969) opisal szczeqolowo decyzje podejmowane przez dow6dc6w armii rosyjskiej w czasie drugiej wojny swiatowej. W koricu jeden z ekonomist6w wpadl na pomysl. Wiedza psychologiezna na temat podejmowania decyzji w sytuacji otwartej jest uboga. Kozielecki J (1977) Psychoioqicrne teorie decv zji. Stachowski R (1973) Modele liniowe preeddecvzvineqo procesu integrowania informacji. ze dzialanie to jest wartosciowe i zadowala ambieje czlowieka. 1980. Simon. Po sformulowaniu przez cztowieka dzialania pierwszego d. zwanej przez Simona niedcokreslona iitt-detined problem). kt6re jednak byly odrzucane jako malo wartosciowa. ktore bylo najlepsze. Sytuacje decyzyjne. Warszawa. Dzialanie takie by to optvmaine. Jedynie nieliczni badacze interesowali sie nimi szerzej (Hogarth. dopodobnie roznv. w kt6rej decydent ma pelna intormacje 0 rnozliwvch dziataniaeh i ich wynikach. Sytuacje te nazywamy decyzyjnymi s y t u a c jam i z am k n i ~ t y mi. "Przeglijd Psychologiczny". Warszawa. (1984) Rozumienie ryzyka w psychologii. Poniewaz wsp6lczesna wiedza 0 podejmowaniu decyzji w zadaniach otwartych jest dose skromna. Meehanizm wyboru w obu tych sytuacjach jest wiec praw- dzialan. nie sa rowniez okreslone wszystkie ich konsekwencje. kt6rej model przedstawilisrnv w podrozdziale na s. Kozielecki J. nie zawsze umiemy wvjasnic . PWN. W roku 1966 toczvla sie w Polsce dyskusja na temat rozladowania przeciqzorieqo wezla kolejowego na Slasku. M itehell. stara sie on okreslic jego uzvteczriosc (atrakcvjnosc): Jesli okaze sie. czlowiek poszukuje dalszych dzialari: Proces forrnutowania nowych dzialari trwa tak dluqo. Kozieleeki. Przeeiwnie. az jedno z nich spelnia oezekiwania i aspiracje jednostki. 1987).

en podejmowanych w kolsjnvch fazach czasowych. gdzie SEU jest sums iloczyn6w praw . 28.Bledne przekonanle.a stwierdzic. na przyklad przekonanie.B1lldne przekonanie 0 rzekomej wartosci okreslonvch zdarzefi. ezyli iloczyn prawdopodobier'istwa straty i uzvtecznosci straty. zwane r6wnie. W klasyeznej psychologii wali nazywal sif. tym bardziej dzialanie jest atrakcyjne Subioic:tywnie oczekiwana uzyteeznosc (SEU) . zgodnie z' ktora zdarzenie jest tym bardziej prawdopodobne. ii: to. W momencie poojecia decvzjr czlowiek nie rnoze wrec z cala pownosc.Calkowieie nieoczekiwany wynik decyzji. ze w przeszlosci najbardziej prawdopodo- bne byty te zdarzenia._ postanowienie a wyborze dzialania ze zbioru dziatari rnozliwvcn. a 100% zdarzenie subiektywnie pewne.ialania i oonosi odpowiedzialnosc za jego konsekwencje. ii to sie zctarzv". ezy otrzvrna zysk ezy poniesie strate.Strategia decyzyjna.. Zaleca wyb6r dzialania majacepo najwvzszq SEU.Cecha wiekszosci sytuaeji decvzvjnvch.. Oeeyzja sekweneyjnaUporzadkowany ciqg postanow. Sytuacja ryzykowna ----. Postanowieniate sa ukierunkowane na osiqgni'ilcie oqolniejszeqo celu. ich uzytecznosci oraz rvzvku Kor'iczy sie on aktem ostateeznego wyboru dzialania. im bardziej jest ono reprezentatywne dla populacji.-'_Svtuacja decyzyjna. Niespodzianka . co trudno dostepnc. Heurystyka dostl1pnosci psychicznej -. eo osiqgnie po wykonaniu decvzji. jest szczeg61nie wartosciowe. 1mwi{)ksza jest roznica mi{)dzy tymi zrniennvmi. im latwiej mozna zaktualizowac przyldady takiego zdarzenia w parnieci lub im latwiej rnozna je wvtworzvc w procesie rrwslenla. ktorej celem Jest mil(ldzy innymi oeena prawdopodobieristwa i uzvtecznoscl przewidywanyeh wynik6w decyzji. z kt6rej pochodzi Krvteriurn renrezentatvwucsci jest stopien podobier\stwa rniedzv ocenianym zdarzeniem a populacja (klasq zdarzeri). w kt6rej decydent integruje inforrnacje 0 prawdopodo bieristwie subiektywnym wynik6w.Czvnnose.poqlad. W wezszvm rozurn.Stepien pcwnosci czlowieka. Oeeyzjonizm . jakiego dokonuja takze maszyny. Najczesc-ej definiuje sie je jako oezekiwana strata.eniu decvzja nazywamy wyb6r swiadornv. jak i niepozqdanvch. Czlowiek twierdzi: "Wiedziaiem. Zatom po zdarzoniach zlych nastepuja zdarzcnia dobra. W ujeciu szerszym decyzja jest tozsarna z wszelkim wyborem dzia+ania. Najezf. Proees deeyzyjny .Regula.i: zludzeniem gracza --. Sytuacja pewna (nieryzykowna) . Ciqg iiczb 2.lsciej okresla sill je w skali procentowej. poprzedzony fazij namyslu.vtuacja oscvzvjna. Jest ono tunkcjq dw6ch zmiennych.Podstawowa strateqia dccvzvina. Nalei:y do nich wiara.l on fazq namyslu Rvzyko .FII)-. f'rawdopodobiel'istwo subiektvwne . Proces przeddeeyzyjny .Czvnnosc. pecydent maze wiec l absolutnq pewnosciq stwierdzic. Ziudzenie walentne . 35 i 44 wylosowanyeh w totolotku oceniany jest jako reprezentatywny dla populac]i zdarzon przvpadkowvch. ze po serii przegranych wzrasra szansa odniesienia sukcesu. Nie zawiera ona ryzyka.. zgodnie z ktora zdarzenie jest tym oardziej prawdopodobne. w kt6rej kazde dzialanie prowadzi do jednego wyniku. ze mozna kontrolowac wypadki losowe. prawdopodobier\stwa stratv i wielkosci straty.yko IlJJtytucznosc·Subiektywna wartoso wynik6w dzialania. kt6ra dokonuje aktu wyboru dz. Strategia sealania korzY5ei i rY:l:yka (K .. Zfudzenie posybilneBl{)dne przekonanie cotvczace mozliwosci i prawrtopodooienstwa zcarzsn. zgodnie z ktorvrn wszelkie procssv poznawcze i wolicjonalne czlowieka rnozna zredukowac do operacji wyboru. a wiec rowniez wyborem zautomatyzowanym i nieswiadornvrn.. Sytuacja ta zawiera ryz. Zgodnie z niq wartosc dzialania zalezv od przewidywanych xorzvsci i od przewidywanego rvzvka. W psychoiogii najczescie] akceptujs si'il t~ wieksza definicje. Ziudzenie Aleksego Iwanowic%a. Najczesciej oxresla sie jq w skali Ilosciowej Ijawisko myslenia wstecznego -. kt6re naprawde wvstqpilv.Slowniczek lOecvdent . 13. w kt6rej kazde dzialanie z okrsslonvm praw· S dopodobienstwem prowadzi zar6wno do wynik6w korzystnych. 7. Moie ona miec wartosc pozvtvwna lub negatywnq. takirn. w kt6rej 0% oznacza zdarzenie niemoiliwe.Jsdnostka lub grupa. 186 .Przekonanie. dopodobienstwa subieksvwneqo i uzvtecznosci kolejnych wynik6w.--. ze dane zdarzenie wvstapi. Heurystyka reprezentatywnosci Regula. Oecyzja .

(1975) Central visual processing. Wyd 3. (Eds. 210.221. 18.. 452 . Riggs L.. H. De Valois R Z. B. Arnoult M D. S.540. W: Davson H. 29. Weinberger N (1987) Infants' Detection of Visual. W. "The Eye". W. von (1960) Experiments in Hearing. "Journal of Experimental Psychology.342. H. 162... Blakemore C.Tactual Discrepences Asymmetries that indicate a directive role of visual information..810. Jacobs G.367.424. H.. I. McGraw-HilI. O. H. Bekesy G. Die Schwingubgsform der Bssitsrmembrsn. (Ed. (1964) The stereochemical theory of odor "Scientific American". Pettigrew J. III. . 359 . W. Bekesy G von (1928) Zur Theorie des Horens.. "Journal of Physiology". Attneave F. "Science". W Darien-Smith I. Experimental Brain Research". 793 . (1959) Factors involving accommodation responses in the human eve.303. (1971) The chemical senses. Holt. Human Perception and Performance" 13. (1956) The quantitative study of shape and pattern perception "Psychological Bulletin". New York. New York. '"Psychological Review". Coren S. 42 .I?rocesv percepo]] Alpern Me (1970) Mascular mechanisms. 53. (Ed. 159. W: Kling J. 193. W. Amoore J E. Bekesy G. Vol. 287 . Md. von (1972) The ear. Wertheimer C. Handbook of Physiology. Bishop P. 1.. 'Freeman and Camp. W: Perception: Mechanisms and Models. 327 .) Woodworth and Schlosberg's experimental psychology. American Press. Bartoshuk L. 203 . Academic Press. 79.. 189 . Carpenter R.571. 568 . The Nervous System. "Physic Zeits".49. Blakemore C. Jr. D. Rubin M.). A. Wilkins. Taste. (1984) Processing of visual information within the retinostriate system. (1968) Primate color vision. Daniel P. "Handbook of Psychology". (1967) The neural mechanisms of binocular depth discrimination. Baltimore. Blakemore C.471.533 . 341 .. Barlow H.. New York. (1961) The representation of the visual field on the cerebral cortex in monkevs "Journal of Physiology".608 Campbell F. (1973) Interactions between orientations in human vision . 3. New York Bushwell Ee W.601 . Whitterridge D. London. "Journal of the Optical Society of America". 49.). Johnston J. Readings from Scientific American. (1972) Subjective contours and apparent depth.

New York. 34.834. C Jones E. (1969) lnteqrecvin« dzialalnosc mozqu Warszawa.ipetz L.. Johansson G.. B.De Valois R. 64 .).274.. "Science". (1983) Microspectrophotometry of visual pigments in primate photoreceptors. Lueck C. Willey J. 84 . TheNervous System. Heron W. H. Gross C. "Association for Research in Vision and Ophtalmology" 2.. "Journal of Neurophysiology". Frackowiak R. E. (1974) Hearing with the third ear.128. Werner G. (1964) The tormution and transformation of the perceptual world. H. 340. 10. Warszawa.389. Livingstone M. 96 . 386 . Merzenich H. (1976) The Neurophysiology of Binocular Vision.979. 9.. PWN. Oxford University Press. Jameson D. B" Poggio G. Friston K. Sharpe L. New York. "Journal of the Acoustical Society of America". 35. Hurrich L.. Julesz B. S. London.38. Pergamon Press Gawronski R. E. H. PWN Pritchard R. "Journal of Neurophysiology".99.154.. "Journal Personality" 21.. 1041 ·1059. "Journal of Physiology". Proceedings of the Fourth International Conference of Psychophysiology. Epstein (Eds. Warszawa. Merzenich H.. L. L.perceptual systems in mammals. H. L. F. H J.). J. Wiesel T. l. Held.425. Lannie P. PWN Hubel D.. Macmillan. 971 . W. (1984) The analysis of stereopsis..111. "The Harvey Lectures"..314.272 . loki S. Kanno Y... 195. "Neuroscience Abstracts".. Leibnitz. Konorski J. (1957) An opponent process theory of color vision. (1953) Discharge patterns and functional organization of mammalian retina. "Psychophysiology" 1. Mechanisms any Models. Static locstitration. Hebb D.88 Julesz B. (1980).. "American Journal of Psychology" 64. (Eds. 14. 384·. 2 Lazanes R. W: Peters A.51. Wilkins. International Universities Press. V. PWN Gibson E. "Cerebral Cortex". G. N·. Warszawa. Functional architecture of macaque monkey visual cortex. T. 98 Gregory R. H. "Psychological Review". "Journal of Neurophysiology". S. 150. L. "Science". 5163 . Holt. "Nature". H. H" Wiesel T. (1961) Frequency discrimination after bilateral ablation of cortical auditory areas. (1971) Hearing. Mac Nichol E... Dykes R W. 64. (1985) Connections of visual corticaf arcus in the cat. Kuffler S. "Science". W: Mallon J S. "Proceedings of the National Academy of SCiences of USA". Michael C. O.24. (1962) Neural mechanisms of the peripheral and central auditory system in monkeys. Stiles W.67· 77 Poggio G. 198. 16(1). London. 215 243. (1964) Binocular depth perception without familiaritv cues. H. Cunningham C. 29.68. (1959) Experiments in colour vision. Academic Press. 7. (1939) The directional sensitivity of the retina and the spectral sensitivity of the rods and cones. Grabowska A (1988) Differences in the individual sensitivity to visuaf illusions. 1396 . Academic Press. Ganz L. W. (1963) The relation of thalamic cell reSponse to stimuli varied over an intensive continuum. "Journal of Neuroscience" 4. R. (1979).. (1972) Moving visual scenes influence the apparent direction of gravity. Kaufman L. (1961) The perception of pain.. D. 1217 ·1219. 6. Pettigrew J D. W. New York. Milner P. (1967) Wprowadzenie do psvcholoqii. Spraque. 76 . Held R.. 419 . Hubel D. 145. (1972) Visual illusions . "Journal of Experimental Psychology" 58. (Eds. (1970) "Physiological Psychology". 309 . Erickson R. London. A. T. 243 _. Suga N. Jacobs G. P. Maruszewski M. (Ed.). "Trends in of Hunger and Perception.105. 178.362. VIII: Perception. Gibson J. W: I. F. 81 . Bender D. New York: The Harvey Society of New York. M. Hum S. i Tursky B. (1965) Pain mechanisms' A new theory "Science". The World Transformed. Neff W. (Ed. Mansfield R.404.67. Reinehart and Winston Inc. Smith O. 24. Hebb D. (1965) Binocular interaction in striate cortex of kittens roared with artificial squint. "Journal of Neurophysiology" 18. E. (1963) Aftereffects of seen motion with a stabifized retina image "Science". H.. Dichganz J. S. Middlebrooks J. N.37 .. Wofoszynowa (red. Melzack R. (1084) Neural mechanisms of color vision. Wall P D. 356 .. (1949) The Organization of Behavior. J" Zeki S. "Scientific American". M.5169. Brandt T. E. 241 . 190 191 . H. W: Darien-Smith I. J. (1951) Size as a cue to distance. Young L. Hartline H. (1935) The relation of pitch to intensity. S. Hubel D.68. (1972) Visuafproperties of neurons in inferotemporal cortex of the macaque.. (1978) Global Stereopsis: Cooperative Phenunens in Stereoscopic Depth Perception. R.) Olfaction and taste. Readings from Scientific American. . Cope P. Perception. (1978) Binaural response _. (1942) The neural mechanisms of vision.. PWN. J. "Proceedings of the Royal Society ot London". 117. (1971) Oko i mozg. Levine J. Hurvich L. M. (1984) Anatomy and physiology of a color system in the primate visual cortex. (1966) Some neural mechanisms in the inferior cotticutus of the cat which may be refevant to iocstirotion of sound source "Journal of Neurophysiology".. (1967) Swiat ttiwiekov«.. Teuber (Eds.· (1984) Recent developments in the physiology Neuroscience". Materialy do neucrenie psychologii. A. Dichotic perception of a melody without monaural familiarity cues. C.59. Bowling 0. (1975) visuet motion perception "Scientific American" 232. Flock H. Freeman and Comp Pierce J. Hilgard E. Rocha-Miranda C. Freeman and Camp. B. 150 .117. F. Mountcastle peripheral 4. 139. B.). 1. W. B. H. (1977) Ferrier Lecture. R. Collins B. Plenum Press. W: R... Handbook of Sensory Physiology. H. "Journal of the Acoustical Society of America". Handbook of Physiology. Goldberg J..246. (1982) Organization of retinal afferent terminals and cell dendriric fields in the lateral geniculate nucleus of the rhesus monkey. W. Gulick W. Principles of organization of sensory . Ittelson W. (1970) Rozpoznanie i decyzja. G. 80. Kubovy M. 111. 39 . David E. Hubel D. Sternbach R. Baltimore. PWN. H. 1 . W: Recent Progress rn Perception. Geisler C. A neuropsychological theory. H. T. 7. P. E. Poggio T. Melzack R. 807 . W: L. Sekular R. "Annual Review in Neuroscience". T. Rosenquist A. H (1983) Recent advances in retinex theory and same implications for cortical computations: Color vision and the natural image. 13 . 37. Oxford University Press. (1960) Visual perception approached by the method of stabilized images. Physiology and Psychophysics. "Canadian Journal of Psychology". (1965) Ethnic differences among housewives in psychophysical and skin responses to electric shock. Psychofizjologia widzenia. 119 . Gorss N. J. 26.356. J. New York. Kohler I. T. Warszawa. W: Ottoson D. K.) Progress in Psychobiology and Physiological Psychology. "Proceedings of the Royal Society". E. McGuire R. L. (1963) Sensory neural patterns in gustation W: Zotterrnan Y. Younsen A. 54 . (1968) Receptive fields and functional architecture of monkey striate cortex. (1953) of color vision. R. "Scientific American" 2. (1985) Opponent-colours Theory. Stevens S. Gregory R. New York.specific bands within AI in the cat: Specialization within isofrequence contours.)..420. (Eds. Land E. 379··412. Md. H. 288 ... Kaas J. A.. Warszawa. Deiber M. S. Rose J. Wiley. 40 . Arsnbary D. New York. 0" Hind J. "Journal of Neurophysiology". O. 200. J (1989) The colour centre in the cerebral cortex of man. Bogustawski.. N. C. N. S. Central and Peripheral Mechanisms in Colour Vision. Wiesel T. Readings from Scientific American. Katsuki Y. T. Land E. 3.W: Perception.) Colour Vision Physiology and Psychophysics. (1969) Mazg a czvnnosct psvchicrnc. 186.1410. Jr. 48. (1959) Motion paralax as a determination of perceived depth..465. Cutting J. B.

New York. (1976) Auditory illusion and confusions. Warszawa. (1961) Introduction to psychology. (1983) Prrvczvne« do teorii intuicji. (1979) Nauka i osobowosc. "Studia Psychologiczne". (1984) Programy m6zgu. (1975) Mechanisms of Colour Vision. of achromatic in sound of colors. Academic Press. Materska M. San FranCISCO. Newell A. Ossolineum.74. "Kwartalnik Pedagogiczny" 2. S. L. (1967) Eye movements and vision. london.18. (1969) Psychologla procesow przeddecyzyjnych. S. New York. Readings from Scientific American. 727. Najder K. (1964) The receptors for human color vision.A. New York. W. Sternbach R.5lenie i drogi /ego poznawania. Guilford I. Knopf. IX. Yarbus A. 19 . an information analysis. "Studia Psychologiczne" 1. D. l<iW. Zeki S. (1964) An information processing model of kind of problem solving. Wald G. Allen und Unwin.672. "Journal Ware C" Mitchel D. Maruszewski M (1970) tvtechenizecju w rozwiqzywaniu probtemow. (1945) On problem solving. "Brain". K. W. E. Duncker K. :]8. KiW. III Simonton D. of General Psycho- Bartlett F. PWN. Warszawa. 27. Academic Press. Lewicki A. (1968) Behavior patterns and visual rehabilitation after early and long-lasting blindness "American Journal of Ophthalmology". Wallach H. WSi P. WP Kozielecki J. Rokeach M. C. 1185 . 45 Anderson J. (1967) Wprowadzenie do psvctrotoqi). T.73~ in normal and Warren R. (1985) Mechanizm dzialari tw6rczych. (1953) Psychology". 1007· 1017.ki A.) Computers and thought. Simon H. Austin G. a program that simulates human thovqtu. London. (1957) H(!aring. (1976) Sources of ambigni/y in the prints of Maurits C. theory of pain mechanisms: a re-examination cues and Wallach H.1193 West D. Nalczadijan A. (1968) Zagadnienia osvcholoqii mvsleni«. Warszawa. Warszawa. K. 216. Simonton D.. Koestler A (1964) The art of creation. W: Moore T. "Journal of Personality arid Social Psychology". (1970) Heurvstvk». (1950) f(nowledge and thinking "Acta Psvcnoloqrcu 1. "Psychological Monographs". 46. 11 . 417 . Nosal C. Prentice-Hail. Krech W. P (1959) Personality. "Science". Ascher J. to stimuli of Whitefield I.Stiles W. New York. Praca rue opublikowana. "Annual Review of Physiology" 19. Shepard R. (1965) Responses of auditory cortical neurons changing frequency. W Feigen .324. "Journal of Personality and Social Psychology" T. PWN. J (1982) Organization of Endogenous Opiate and Nonopiate Pain Control Systems "Science". A. Dewey J. VII. Boyce P. (1967) The Auditory Pitch discriminetion Pathway. (red. 67 . (1967) Further psychological correlates of ethinic differences in responses to shock "Psychophysiology". Tasaki I. "Vision Research". De Groot A. Z. Wiloy at high frequencies. PIW.. Wedell C. R (1980) Cognitive psychology. (1984) Artistic creativity and interpersonal relationships across and within generations. Warszawa. Beveridge W. New York. and individual generational analysis. (1942) Mechanization in problem solving: the ottect of einstellung. W Perception: Mechanism and Models. PWN Kozielecki J. E. "Psychological Monographs" 6. (1976) Philosphical eminence. Crutchfield R. Wiley Johnson E. Warslawa. Englewood Cliffs. (1963) logy". Strzaler. 655 . Warszawa. W: Recent Progress in Perception. Tichomirow 0. (1962) GPS. 731 . Readings from SCientific American" Freeman and Cornp. A (1956) A study of thinking New York. (1962) MY. Arnold. S. (1968) 8. 192 193 . (1990). W: "Recent Progress in Perception. (ed. "Journal of Experimental Berlyne D. PWN. Reid J (1951) An experimental study of analysis of goal in problem solving. Goodnow J. Bruner J S. Simon H. Pietrasinski Z. 4. J. Rubinsztein S. Escner. (1990) Psychologiczne modele umv'sit). (1969) Myilenie tworcze. N.. Whitefield I C. F. Freeman and Como. (1972) Eye and camera. M (1983) The social psychology of creativity a cotnponentiet "Jorunal of Personality and Social Psychology" T. KiW. A. (1983) Lxtcrnelisetion of mental images and the act of creation. PWN. Warszawa. and Zeitgeist. PZWl Bruner J (1978) Poza dostarczone intorrnecie. t uchinse. McGraw.4551. New York. 5 Thinking Twenty London. (1958) Bendig A. "Studia Filozoficzne" 4.. A. beliefs. Warszawa. Amsterdam. R. Theory of Hearing. MacMillan -Koztelenki J. Wyniki modviikecii ekspervmentu A. PZWS Puszkm B. Colour vision and functional Neuroscienco" 6. C.) Cognitive development and the eouisition of language New York. Warszawa. Mouton. Wroc!aw. (1976) Struktur« czvnnosci mvsienie cztowieks Warszawa. Wever E. Teuber M L. Feldman J. "Journal of Experimental Psychology".24. (1910) Jak myilimy? Warszawa. H. A. Warren R. G.. (1979) Intuicja a odkrycie neukowe Warszawa. Freeman and Comp Tursky B. 145. R. 14..368. "Journal of Neurophysiology" 28. 4. pWN. Academic Press. S. (1968) Informacja i p ercepc]s w procesie ucsenie stc poje«. 34. T. Watkins L. (1978) The gate control restatement. New York. PWN. Towards a neofield theory of problem solving "Journal conceptualization. (1965) Thought and choice in chess. T. T. 1. PWN Szekely L. S. Stein M I (1974) Stimulating creativity. L. Readings from Scientific American.64.438. Jurkowski A (1975) Ontogeneza movvv i mvstonie. specialization in the visual cortex. Kozielecki J. (1969) Wybrane zagadnienia psychologii tworcrosci. (1941) Bulletin". C. (1940) The role of head movements and vestibular and visual localization. Valvo A.Hill. Necka E. baum E. 310 . 2.. (1960) Sztuka beder: neuk owvch Wurszawa.. 38. (1989) Reprezentacje i ich reprezentenci. Humphrey G. R. "Psychological "Vision Research". Morgan C. Plenum Press. Ossolineum. "Psvchological Monographs". T. New York.. McGraw-Hili Newell A. 339 . PWN. (1966) Rozwo] proccsu klasyfikacji. 1 . Evans E. (1948) Brightness constancy and the nature Experimental Psychology". Simon H. (1966) Scientitic discovery and the psychology of problem solving Mind and Cosmos. "Discussion in Amblie T. Warszawa. Young J. (1973) On the internal structure of perceptual and semantic categories.171-192. Mayer D. Wall P. Warszawa. Warszawa. (1964) Psychologia odkrvc meternstv cznvch. "Studia Psychologiczne". X. (1951) Thinking. H ilgard E. Wald G. G. (1972) Human problem solving. (1974) On interocular transfer of various visual aftereffects stereoblind observers.. Luchins A. New York. (1968) Proouktvwne i reoroduktvwne wykorzystanie wisdomosci w r6znych tezecb uczenia si? Wroclaw. Wever E. 65. Warszawa. McGraw· Hill Hadamard J. (1949) The effect of flicker on eye movements. (1969) Struktor» i kierunek mvstenis. (1959) Elements of psychology. "Journal of General Psychology" 1. (1950) The effect of perception time upon rigity and concretness of thmking. Wiley. S.Freeman. "Journal of Experirncrval Psychology" 2 Rosch E. 101. Szorninska A. questions. PWN. 5.

University of North Carolina. "American Psychologist". 39. T. (1977) Psychologiczna teoris decyzji. Siovic P. Cninchestor.. Warszawa. Bukowski M. Chapel Hill. Warszawa. Vlek C. reading beyond everyday life. (1960) Teorie podejmowenie decyzji. 3. Sztemienko S. Tvszka 1. (1977) Koncepcja transgresyjna cztowieke. (1982) Judgsent under uncertainty: Heuristics and biases London. T. (1977) Oecyzje wielowymiarowe i strategie ich podejmowania Wroclaw. Roslan A.. Warszawa.. K. (1980) Judgement and choice. Harper. T. 1. (1960) Uwagi 0 grach ttczbowvch. Praca nie opubllkowanu. Struktury i drogi sluchowe . R.Tomaszewski T. Percepcja cz~stotliwosci i intensywnosci Progi slyszenia Wysokosc i glosnost dzwiekow . " . (1987) Image theory. (1966) A study of human decision in a stationary Markov process with rewards. . University of Oh. (1984) Rowmienie ryzyka w psychologii "Przeglqd Psychologiczny". StallenP J. Duze ruchy oczu Drobne ruchv oczu . Hogarth R. (1958) Z zoaeonien psvchotoai! semodzietnosci qicznv".. Tversky A. Kozielecki J. (1935) Zarys ramowej teori! woti. "Acta Psychologica" Tom 70. Struktury i drogi wzrokowe Ruchy oczu . (1985) wenosciowemo . Wrazliwosc na swiatlo . Pro-easy percepcji 1"worc. Tyszka T. 1.. dzwiekovv . Tom 66. (1980) Rational and personal aspects of risk "Acta Psychologica". diwi~k6w naturalnych podsumowanl8 .wosci i intensywnosci dzwiekow Ocena kierunku dzwiekow . (1984) Choices.Ossolineum. ...ty charakter system Wuok. Ziudzenia . Steinhaus H. Warszawa. Od Redakcje m. (1969) Social benefit wersus technological risk "Science". 5. Poznan. (1985) Zjawisko faworyzacji subiektywnej u klerowcow. 23 23 24 25 26 29 35 35 36 37 44 48 53 56 57 59 65 65 67 68 70 71 73 74 79 Sluch . (1963) A framework for decision making Athens. Starr C. Sadowski W. Warszawa. . 45. PWN. (1949) Badania psychologiczne nad wahaniem. "Acta Psychologica". 6. Simon H. PWG. Guszczvriska M. . Kozielecki J (1989) Toward a theory a transgressive decision mokinq.:. Wroclaw. Wiley Kahneman 0. Lukasiak-Goszczvnska M. Widzenie barw ." Teorie kodowania czestotl. Warszawa. 0 nsturze optvmizmu. Wygotski L. (1974) Empiryczny model decyzji w warunkach rvzv)». Cambridge University Press.Ossolineum. Rapaport A. values> and frames. R. 165. Kucharczyk J. Wplyw doswiadczcnia na percepcje wzrokowa podsumowanie III 5 9 9 11 12 PIIl!'cepcyjnego. . (1969) Szteb generalny w latach wojny.o. T. Pereepcja ruchu Uklad obraz-siatk6wka Uklad oko-ulowa . (1984) Lllk jako psychologiczny modyfikator prawa preferencji czesu w podejmowaniu decyzji. Czucie sk6rne i bill Podsumowanie D<ineste. PWN. Praca nie opublikowana Czapiriski J. Wertheimer M. PWN "Kwartalnik Pedago- Spis tresci Podejmowanie decyzji Beach L. Trzeninsk! J. PWN Kozielecki J. (1 986) Jak spostrzegamy zagrozenia? "Przeglqd Psychologiczny". Percepcja.. Kreutz M. PWN.. Percepcja odleqloscl I gl~bi . Warszawa. Percepcja ksztaltu . Mitchell T. Kietliriski R. Reutt J. PZWS. . MON Tversky 0" Kahneman D. Sokolowska J.Kwartalnik Psvcholoqlcznv". Ruchy konwergencyjne . (1985) Analiza decyzyjna i psychologia decyzji. "Zastosowanie Matematyki". .. 1.zjewisko inklinacji pozytywnej. (1981) Tworczosc a strukture pojec. (1971) Wybrane prace osvchotoqiczne.tja i zmysi rownowagi .13. "Studia Psychologiczne". (1945) Productive thinking. c 80 195 . Gleichgewicht B. New York.

' Charakterystyka warunkach ~yzyka. zaiecana Osobowosc Literatura Informac]e jako material myslenia.. wvnikow dzialania. 87 87 89 89 Wsp6ldzialanie zmys«6w w ramach jednego systemu percepcyjnego. Strategia Strategia Wahanie scalania scalania prawdopodobier\stwa korzvsci i ryzyka decyzJi. " """ ezyli mvslenie typu R is. mvsleuia i kulturown. Strategia perspektywiczna i prezentvstvczna. . 156 157 158 105 107 109 110 112 113 113 . ~ a ~. Literatura zalecana i informacje.. i dywergencyjne. Smak W!i'ch Podsumowanie Trojetapowv Zjawisko 83 84 132 134 134 135 136 problem6w . ... . lFazadostrzegania !l~oblemu . POii. heurystyeznych If'roces przewidywania.Kinestezja Zmys! r6wnowagi Podsumowanie 80 80 82 82 Analiza lFaze danvch poczqtkowych... posvbilne. Ryzyko Badania i jeqo aspektv. Dunckera. funkcjonatua. konwergeneYlne 171 173 175 i uzvtecznosci (K . . Heurystyka dostepnosci reprezentatywn IPrawdopodobienstwo subiektywne .. 137 137 140 143 143 145 146 147 150 152 153 154 Faza weryfikacji Dwie metody Weryfikacja Osobllwosci pomysl6w.". S~owniczek Pojecia naturalne. 159 160 162 H eu rystyka Zludzenia Trafnosc Heurystyczna atruktura myslenia . c 127 128 128 wytwarzania model "olsnienia".. Analiza sytuacji pmblemowej_ Analiza celu..lcia System Myslenie matrycowe poj~t. Mvs~enie Definicja term!nu. Wynik czynnosci myslenia. Metody Metody Metody Badania badania i ro(!wu"lzywalft"llie prob~em6w. tworczeqo. 170 171 .. ' !RoBa myslenia p~oblem6\1\1 119 121 121 122 122 Ocana fvzvl<a. o I. w rnvsleniu...icznei osci "Wiedzialem.. rflodlzaje sytuacji problemowVclI"i. wielowvrniarowvch. tworcv. przewidywania. sensoryczno~motoryezne . ff'rocesy decy~vjl1le. Smal<n Wfilch. mzwiqzyw<!!llilJl 118 118 119 uzvtecznosci walentne..Akt wyi>orUi. pomvst6w. fazy weryfikaeji Slowniczek Strategie rozwi'!zywania Strategie Dob6r idealne strategii . 91 91 Bl~dne Fiksacja nastawienie. .R) (SEU). Przebieg Analiza Myslenie Mvslenio laneucha struktury operanji Iancucha operacji . Rl3gu!y algorytmiezne Rola regul i heurystyczne. 164 165 166 167 168 Wartosciowanie Deena Wartosciowanie Zruczonia wynik6w pieniedzv. . Rodzaje operacji umys!owyeh. " i niotworcze... '. Proces Cechy tworczv. rnvslenia eksperymentalne modelowania historyczne ·92 92 94 96 96 97 97 99 102 i mysl~nie'poji... 115 rvzvkowne] . lFazv mzwi«zywania problemow.. Przaszl(ody w rozwi<lzywanil. lPodlt9jmowallil~e dec:vzji !l)ecydent i decyzje. . grupy operacji. Wyobrazenia. 196 197 . przez ludzi. " . lPoifilcieuzvtecznosci. 104 Mysleoie tw6rcze . 123 125 125 i zmiennoso 175 177 179 179 180 Sekwencja decyzji ryzykownych.. psvcr. produktywne tworczs IN i reproduktywne. ze to si~ zdarzv" .l problem6w .l~iowe... . . umyslu . Spostrzezania. wervfikacii. . Problemy Problemy otwarte i zamknioto. Podejmowanie decyzji Model svtuacii decyzji 1/11 155 155 104 105 Operacje umyslowe . Rodzaje Reguly sterujqce Iancuchem operac]t umyslowych . nad ryzykiem.

183 184 185 185 188 Granice badan decyzyjnvch: sytuacje otwarte. Literatura zalecana. niepowodzenie. Wykonanie decvzji: 181 sukces.Dob6r strategii. Siowniczek. . niespodzianka. Bibllografia.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->