P. 1
Jakubowska-Winecka, Włodarczyk - Psychologia w praktyce medycznej str.7-166

Jakubowska-Winecka, Włodarczyk - Psychologia w praktyce medycznej str.7-166

|Views: 1,254|Likes:

More info:

Published by: Agnieszka Jankowska on Nov 16, 2011
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

11/17/2011

pdf

text

original

i pomyslow, ktore, tworczo wykorzystane, moga._bye bardzo uzyteczne w pracy.

Oczywiscie nie formulujemy zadnych instrukcji czy schematow postepowania, Byloby to bowiem sprzeczne z podstawowa zasada psychologii, mowiaca 0 niepowtarzalnosci kazdego cztowieka i koniecznosci indywidualnego postepowania wobec niego. Po trzecie, naszym zamiarem bylo zaprezentowanie wiedzy psychologicznej w taki sposob, aby byla ona zrozumiala dla osob bez przygotowania psychologicznego. Mamy swiadornosc, ze jezyk naukowej psvchologii jest trudny, specyficzny, czesto nieprzystepny dla osob z innych specjalnosci (problem ten oczywiscie nie dotyczy tylko psychologii). I znowu, na polskim rynku wydawniczym istnieje co najmniej kilka podrecznikow do psychologii zdrowia. Niestety kierowane sa one przewaznie do studentow psychologii czy psychologow, a wiec osob, ktore maja wiedze z psychologii ogolnej, psychologii emocji i motywacji, psychologii procesow poznawczych i innych waznych obszarow tej dziedziny. Zdajemy sobie sprawe, ze ani pracownicy sluzby zdrowia, ani studenci uczelni medycznych przewaznie nie maja tej wiedzy. W naszych rozwazaniach koncentrujemy sie na doroslych osobach chorych somatycznie. Ze wzgl~du na ograniczone rozmiary publikacji nie analizujemy specyficznych zagadnieri dotyczacych chorych dzieci. Rowniez postepowanie wobec chorych z zespolami psychopatologicznymi rna swoja specyfike i nie zostalo tu omowione. Nasza ksiazka zostala przygotowana przez osoby, ktore sa psychologami i przez wiele lat zajmowaly sie "psychologia._ w medycynie", zarowno w sensie praktycznym, dydaktycznym, jak i naukowym. Nasze doswiadczenia zawodowe, kontakty z personelem medycznym i studentami akademii medycznej pozwolily z jednej strony na oszacowanie zapotrzebowania na okreslone zagadnienia psychologiczne, z drugiej zas na rozpoznanie trudnosci zwiazanych z przyswajaniem i praktycznym wykorzystaniem tej wiedzy. Wszyscy autorzy ksiazki byli lub sa zwiazani zawodowo z Zakladem Psychologii Medycznej Akademii Medycznej w Warszawie. Anna Jakubowska-Winecka, Dorota WlodarciJk

Wst~p -

Anna Jakubowska-Winecka, Dorota WlodarciJk

11

1. Zagadnienia zdrowia i choroby w glownych nurtach teoretycznych psychologii - Anna Jakubowska-Winecka, Joanna Crylinska, Agnieszka Difurowicz-Kozlowska 1.1. Dlaczego nalezy poznac gI6wne nurty teoretyczne w psychologii? 1.1.1. Psychoanaliza .. 1.1.2. Behawioryzm 1.1.3. Psychologia postaci 1.1.4. Psychologia poznawcza 1.2. Spotkanie psychologii z medycyna na gruncie teoretycznym 1.2.1. Medycyna psychosomatyczna 1.2.2. Medycyna behawioralna 1.2.3. Psychologia zdrowia 1.3. Psychologia i medycyna w rozwiazywaniu problemow zdrowia i choroby Podsumowanie Literatura cytowana 2. Czynniki psychospoleczne a zdrowie - Dorota WlodarciJk, Barbara Skuza

15 15 16 19 23 29 33 34 34 35 37 39 40

42

7

2.1. Polietiologiczna koncepcja chorob jako podstawa zrozurnienia problem6w zdrowia i choroby 2.2. Rola osobowosci 2.2.1. Predyspozycje osobowosciowe 2.2.2. Wzory behawioralno-osobowosciowe 2.3. Znaczenie czynnikow sytuacyjnych 2.3.1. Wydarzenia traumatyczne 2.3.2. Wazne wydarzenia zyciowe 2.3.3. Utrapienia dnia codziennego 2.4. Pojecie i rola wsparcia spolecznego 2.5. Behawioralne wyznaczniki zdrowia. Rola stylu zycia 2.6. Szczegolny charakter wydarzeri traumatycznych i ich konsekwencje Podsumowanie Literatura cytowana
3. Stres a zdrowie. Zaleinosci biologiczne i psychologiczne _ Malgorzata Guzowska-Dqbrowska

42 43 43 46 49 49 50 52 52 57 59 66 67 70 70 71 74 76 81 85 86 88 88 91 91 92 94 94 97 100 100 103

4.4. B61 jako specyficzny problem w chorobie 4.4.1. Definicja, klasyf.tkacjai pomiar bolu 4.4.2. Psychospoleczne czynniki ksztaltujace reakcje na bol 4.4.3. Psychologiczne metody leczenia bolu i radzenia sobie z nim Podsumowanie Literatura cytowana
5. Znaczenie relacji pacjent-personel medyczny dla przebiegu leczenia - Dorota WlodarciJk, Barbara Skuza

108 108 112 121 124 125 126 126 130 133 133 134 139 139 141 143 144 145 147 '151 152 154 154 154 155 158 165 166

Dlaczego warto zajmowac sie stresem? Stres biologiczny- troche historii Biologiczne mechanizmy reakcji stresowej - "osie stresu" . Stres a odpornosc organizmu - pare slow o psychoneuroimmunologii . 3.5. Psychologiczne ujecie stresu i radzenia sobie 3.5.1. Mechanizmy obronne osobowosci 3.5.2. Odpornosc na stres 3.6. Stres a zdrowie - drogi oddzialywania 3.6.1. Droga bezposrednia 3.6.2. Droga posrednia Podsumowanie Literatura cytowana
4. Psychologiczne aspekty choroby i chorowania _ Anna Jakubowska-Winecka, Dorota WlodarciJk

3.1. 3.2. 3.3. 3.4.

5.1. Dlaczego warto poznac rozne modele relacji pacjent-personel medyczny? 5.1.1. Nowe wyzwania i zagrozenia dla personelu medycznego 5.2. Elementy prawidlowej relacji pacjent-personel medyczny. Kilka wskazowek praktycznych 5.2.1. Empatia i prawidlowy kontakt z pacjentem 5.2.2. Przekazywanie informacji 0 chorobie i leczeniu - poczucie bezpieczeristwa, edukacja, motywacja 5.3. Efekt placebo w praktyce medycznej 5.3.1. Co to jest placebo? 5.3.2. Skutecznosc efektu placebo 5.3.3. Czynniki wplywajace na sile efektu placebo 5.3.4. W poszukiwaniu mechanizrnow wyjasniajacych efekt placebo 5.4. Bledy jatrogenne i ich konsekwencje 5.4.1. Dlaczego pacjenci nie stosuja sie do zalecen lekarskich? Podsumowanie Literatura cytowana
6. Psychologiczne problemy zwictzane z terminalnct fazct choroby - Barbara S kuza, Anna Jakubowska- Winecka 6.1. Choroba terminalna. Umieranie i smierc - aspekty

4.1. Kiedy ludzie korzystaja z pomocy medycznej? 4.2. Choroba jako sytuacja stresowa 4.3. Reakcje na chorobe i radzenie sobie z nia 4.3.1. Postawa wobec choroby 4.3.2. Radzenie sobie w sytuacji choroby

psychologiczne 6.1.1. Zycie i smierc, Proces biologiczny, psychologiczny i spoleczno-kulturowy 6.1.2. Smierc jako tabu 6.2. Psychologiczne aspekty opieki paliatywnej Podsumowanie Literatura cytowana

8

9

1. Zespol wypalenia zawodowego -Anna

Jakubowska-Winecka

167 167 169 171 172 175 176 177 177

7.1. 7.2. 7.3. 7.4.

Wyjasnienia teoretyczne i definicje Objawy wypalenia zawodowego Obciazenia zwiazane z praq w sluzbie zdrowia Dlaczego w tych samych warunkach pracy niekt6rzy wypalaja sie szybciej? Rola czynnik6w indywidualnych 7.5. Konsekwencje zespolu wypalenia zawodowego 7.6. Czy mozna uniknac wypalenia zawodowego albo je pokonac?
Podsumowanie

Literatura cytowana
8. Zasady prowadzenia rozmowy z pacjentem Anna Jakubowska-Winecka

Anna [akubouska- Winecka Dorota Wlodarczyk

179 179 182 182 184 185 188 190 190

8.1. Jakich informacji poszukujemy? 8.2. Sztuka prowadzenia rozmowy 8.2.1. Formulowanie pytari 8.2.2. Poczatek rozmowy 8.2.3. Podtrzymywanie motywacji do rozmowy. Kiedy pacjenci chetnie udzielaja szczerych informacji? 8.2.4. Zakoriczenie rozmowy Podsumowanie Literatura cytowana
9. Podstawowe zasady pomocy psychologicznej dla chorych somatycznie - Dorota Wlodarci)'k} Anna Jakubowska-Winecka

Historia ludzkosci toczy sie wokol indywidualnych los6w, narodzin, smierci, chorowania i leczenia, Medycyna od zawsze towarzyszyla czlowiekowi w waznych momentach zyciowych, a wspolczesnie w naszej kulturze jej rola wydaje sie wieksza niz kiedykolwiek. Obserwujemy niezwykle dynamiczny rozw6j medycyny, istnieje tez wiele dowod6w na to, ze jej skutecznosc wzrasta. Nowe sposoby leczenia, profilaktyka sprawiaja, ze w wielu spoleczeristwach rosnie dlugosc i jakosc zycia. Zmieniajacy sie swiat i styl zycia ludzi stawiajajednak nowe wyzwania, a jednoczesnie pojawiaja sie glosy mowiace 0 "kryzysie w medycynie". Minione dziesieciolecia przyniosly ogromna ilosc nowych ustaleri dotyczacych technik medycznych, intensywnego leczenia, biologii molekularnej i genetyki ludzkiej. Znika jednak z pola widzenia podmiot tych oddzialywari, czyli czlowiek. Ostatnio coraz czesciej przedstawiciele medycyny wyrazaja troske 0 jej przysztosc i poszukuja sposob6w zaradzenia tym trudnym problemom. Jednym z nich jest koniecznosc integracji wiedzy 0 czlowieku, czerpanie z osiagniec i rozwiazan z roznych dyscyplin, tak aby w jak najszerszym zakresie rozwijac zdrowie jednostek i spoleczeristw, Niniejsze opracowanie sklada sie z 9 rozdzialow, kt6re choc stanowia odrebne calosci, sa scisle ze soba powiazane, Pierwszy rozdzial ukazuje 11

192 192 198 199 204 207 211 212 215

9.1. Na czym polega pomoc psychologiczna? 9.2. Podstawowe cele pomocy psychologicznej dla chorych somatycznie 9.3. Glowne techniki oddzialywania psychologicznego 9.4. Miejsce psychologa w zespole medycznym i jego rola w procesie leczenia chorych somatycznie 9.4.1. Psycholog w zespole medycznym - najczestsze problemy Podsumowanie Literatura cytowana
Skorowidz

10

'I

specyfike nauki, [aka jest psychologia, i omawia kilka koncepcji dotyczacych mechanizmow rzadzacych zyciem psychicznym czlowieka. Opisano tam rowniez, jak doszro do spotkania psychologii z medycyna i co to dzisiaj tak naprawde oznacza. Rozdzial drugi ilustruje wspolczesny dorobek psychologii w zakresie zwiazku czynnikow psychospolecznych ze zdrowiem somatycznym, czyli z ryzykiem zachorowania na rozne choroby oraz mozliwoscia zachowania dobrego zdrowia. Rozdzial trzeci zawiera wnikliwe omowienie zagadnieri stresu biologicznego i psychologicznego oraz koncepcji radzenia sobie z nim. Wiedza ta wraz z osiagnieciami mlodej dyscypliny, jaka jest psychoneuroimmunologia, pozwala obecnie w najwiekszym stopniu wyjasnic mechanizmy powiazan miedzy psychika a cialem (okreSlanych jako zaleznosci psychosomatyczne). Teoria stresu psychologicznego i radzenia sobie z nim rna bardzo rozlegle zastosowania. W rozdziale czwartym zostala ona wykorzystana w odniesieniu do roznorodnych zagadnieri dotyczacych choroby somatycznej i chorowania (okreslanych jako zaleznosci somatopsychiczne). Ukazuje wiec psychologiczna sytuacje czlowieka chorego i mechanizmy pozwalajace zrozumiec jego reakcje i zachowanie. Jest to bowiem podstawa wlasciwego postepowania wobec pacjenta i udzielenia mu adekwatnej pomocy. Znaczenie relacji pacjent-personel medyczny zostalo ukazane w rozdziale piatym, Zastanawiamy sie tam, jakie czynniki decyduja 0 tym, ze relacja ta jest sprzyjajaca lub szkodliwa dla procesu leczenia i zdrowienia pacjenta. W rozdziale szostym przedstawiamy zagadnienia psychologiczne zwiazane z [edna z najtrudniejszych sytuacji, z jaka ludzie spotykaja sie w swoim zyciu, czyli ze smiercia i umieraniem. Obcowanie ze smiercia w pracy zawodowej i opieka nad pacjentami terminalnymi wymagaja od personelu medycznego szczegolnego przygotowania, szczegolnych umiejetnosci profesjonalnych i spolecznej wrazliwosci. Piszemy wiec i 0 zrodlach trudnosci z tym zwiazanych, i 0 mozliwosciach udzielenia pomocy sobie i swoim pacjentom. Zagadnienia dotyczace konsekwencji stresu doswiadczanego przez personel medyczny, czyli zespolu wypalenia zawodowego, omowiono w rozdziale siodmym. Mamy nadzieje, ze wiedza 0 znaczeniu czynnikow sytuacyjnych i predyspozycji indywidualnych w rozwoju tego syndromu okaze sie waznym elementem psychoprofilaktyki dla osob zagrozonych tym problemem. Rozdzial osmy zawiera praktyczne wskazowki dotyczace zasad prowadzenia rozmowy z pacjentem. Zwrocono tam uwag~ nie

tylko na techniki prowadzenia takiej rozmowy i wymagane umiejetnosci, lecz takze na szczegolnie istotne fazy wywiadu, takie jak rozpoczecie rozmowy, jej zakoriczenie, a takze utrzymywanie oraz pogl~bianie kontaktu i motywacji pacjenta do rozmowy. W rozdziale dziewiatyrn i ostatnim omawiamy zagadnienie pomocy psychologicznej dla chorych somatycznie. Przede wszystkim ukazujemy rozne jej formy i techniki, ktore mogl:l_ bye stosowane w zaleznosci od rodzaju potrzeb i trudnosci pacjentow, Szczegolne znaczenie maja takze opisane modele dotyczace roli psychologa w ochronie zdrowia, sklaniaja one bowiem do refleksji na temat otaczajacej nas rzeczywistosci, Mamy nadzieje, ze przygotowujac niniejsza publikacje, udalo nam sie osiagnac zamierzone cele, ze dobor powyzszych tematow okaze sie wlasciwy, a Czytelnikznajdzie tu wiele cennych informacji, ktore beda nie tylko uzyteczna wskazowka, ale tez pomogl:l_ zrozumieniu tych waznych w zagadnieri,

12

Omowimy rowniez psychologic postaci jako przyklad koncepcji bardziej szczegolowej. Psychoanaliza.Winecka Joanna Chylinska Agnieszka Dziurowicz-Kozlowska !ijl]1tl~~.Anna [akubouska. [aka jest psychologia. wielosc spojrzeri na ten sam problem zwieksza szanse na trafne i calosciowe 15 . Kazdy z prezentowanych kierunkow stawia przed soba nastepujace zadania: opis zasad psychologicznego funkcjonowania czlowieka. wyjasnienie i zrozumienie rzadzacych nim mechanizmow oraz przewidywanie szeroko rozumianych zachowan jednostki. Zalozenia i pojecia wykorzystywane do tych celow w poszczegolnych nurtach zasadniczo sie jednak roznia. odwoluje sie do roli nieswiadomych popedow i konfliktow wewnetrznych. Warto podkreslic. mowiac 0 czlowieku.1 Dlaczego naleiy poznac glowne nurty teoretyczne w psychologii? W rozdziale tym przedstawimy glowne nurty psychologii: psychoanalize. kar i nagrod. zas psychologia poznawcza koncentruje sie na roli umyslu i przetwarzania informacji. behawioryzm oraz psychologic poznawcza. Krotko mowiac. behawioryzm podkresla wag~ uczenia sie.::J:j~. ze roznice w zalozeniach dotyczacych natury czlowieka oraz wynikajace z nich szczegolowe mechanizmy funkcjonowania akcentowane przez przedstawicieli prezentowanych podejsc stanowia swoista wartosc w nauce. 0 wezszym zasiegu niz wspomniane trzy nurty.

ktorego idee staly sie na przelornie XIX i :xx wieku wyzwaniem dla nauk spolecznych. spac itd.ed. Koncepcja Freuda zanegowala wizje czlowieka jako istoty racjonalnej. Id. Kazdy z kierunkow prezentuje nieco odmienne poglady na mechanizmy powstawania i rozwoju chorob somatycznych. ktore w pfo"cesi~wychowania i _~~0~9_Eie~~~<?_~!~B_:':l\V~~!l:~1:£2. Oznacza to. a ludzie zroznicowani. ~e dla Si:!£~~~g?' k1~~e-~i~'iasad~ Ego jest sfera swiadorna. jezeli nie najwazniejszy wplyw na zachowanie cztowieka.ujecie. psychologii. aby zrozumiee mo~ dzial~ czlowieka. pozostaja nieswiadome.. wyposazone w "biolo 'czne d rektywy".odn¥-ch_. zasad i nakazow spolecznych. Ego dysponuje odpowiednimi mechanizmami psychicznymi. ktore zostana ornowione w rozdziale 3). ez wzg _~a do konsekwencje. a takze znalazly swoje odbicie w sztuce.domosci za_ pomoqnp. Kieruje si~ zasad'l przyjemnosci._ktorezaspokojll_ impulsy ld ez negatywnych konsekwencji ~olecznych. na czynniki sprzyjajace utrzymywaniu zdrowia i zachowan zdrowotnych. mysli i uczucia. poniewaz to ukryte (nieswiadome) motywy i potrzeby kieruja jego zachowaniem.sklada sie zbior norm. stusz~~~~_~_(!!!QmtiiQki). ich nadrzedne cele czesto pozostaja sprzeczne.rze. ale.. jak bardzo zagadnienia psychologiczne sa zlozone.). wybiera takie rodzaje d_ziala:6.. a selekcja gatunku dok~~ za sprawl! Tanatos. musi sie rozmnazac.s_ko~a. ze istotne znaczenie funkcjonowania czlowieka ma jego biologiczne wyposazenie.. Nie mozna rowniez podstepnie wyeliminowac rywala i jednoczesnie pozostawac w zgodzie z nakazem uczciwosci i kooperacji. si one czesto bttwiedrutqJrZyjmowane f>r~_j.e. Na sup. Wyksztalcony medycznie Freud uznawal.et. austriackiego lekarza psychiatry. ego i superego.a1noscb_.Pelni funkcj~ decyzyjnll_i kontrolnll. jak Iatwo zauwazyc.. doprowadzila go do sformulowania wniosku 0 istnieniu szerokiej sfery RS chicznej. ktorych leczyl Freud. 1.reprezentowac miala sfere nieswiadomosci. jesli ma przezyc jako organizm. w pelni swiadornej swoich mysli i czynow. medycyny. Dlatego tez. natomiast rozum i inteligencja pelnia funkcje wtorna. Najwieksza masa . Wedlug Freuda osobowosc to struktura zlozona z trzech komponentow: id. an zy marzen sen~Yilifu_!il~Io~ys~Q_b.Y tworza (nidwiadomy on ·kt. Dwa z nich. id i superego. a w celu przetrwania jako gatunek.. Obserwacja pacjentow. ze ten obszar (nieswiadomosc) ma istotny. ukrytej przed zwyklll_intros ekc_E__(samoobse. otrafi utrz mac rownowa ~ psvchiczna mimo wewn~trznycb sprzeczacsci. Pod~nTe przypisywal popedowi seksualnemu Qego energie okrdlal mianem libido.znajdujaca sie pod linia wody . Czlowiek. w ktorej ukryte sa popedy. musi zaspokajac instynktowne potrzeby (musi jde. jest pierwotnll_ cz~scill_osobowosci_J2_ll_zy jak najszybszego zaspokojenia pop~ ow. ze wewnetrzne otrzeb mo kierujll_cezachowanieml~~_g.traktowane jakooczywiste.W~<::j_~_.sg2 ni~42. Ponadto twierdzil. Przypominaja one mechanizmy 16 17 . Kierujll_c si~ zasadq r. Ob1estruKfury sterujll_zachowaniemczfowieka. ktore zapewniaja utrzymanie rownowagi i ochrone przez doznaniem urazu (sa to psychologiczne mechanizmy obronne.mOn.. zachowania i dazenia majll_charakter pop~do~(instynktowny). Swiadomy obszar zycia psyc cznego porownywal do wierzcholka gory lodowej wystajacego ponad powierzchnie wody. Ten cel osi<\gany jest dzi~ki sile Erosa. kierujacej sie w swoim postepowaniu rozumem. Psychoanaliza Psychoanaliza laczona jest z osoba i dokonaniami Zygmunta Freuda. Uswiadamia nam rowniez. Wspolczesna psychologia zdrowia dazy do integracji tej wiedzy. kulturo~~~_!!eli_gijnlch. Teoria psychologiczna rozwijana w ramach kazdej ze szkol byla i jest aktywnie wykorzystywana przez badaczy i praktykow zajmujacych sie problemami zdrowia i choroby. _ Jj~Q~ce naturalnym zrodlem destrukcji i agresji. wnoszac przy tym znaczny wklad w rozwiazywanie wspolczesnych problemow zdrowia i choroby.v_Qgk~i .ego-._'£<?E~cly__~~erci C!anato~2.1. nalezy podejmowae proby dotarcia d~m~sMa.tl. sluza bowiem tylko uzasadnieniu (racjonalizacji) dzialania._P-Q_gQ2:~: nl.1.. Po doswiadczeniach I wojny swiatowej pop~ om zycia ~!_os) E~?~~iwstawi_!. Na przyklad nie mozna jednoczesnie swobodnie zaspokajac swoich potrzeb seksualnych i bye w zgodzie z nakazami moralnymi i religijnymi (zwlaszcza jesli odniesiemy sie do norm spolecznych i obyczajowych obowiazujacych w mieszczanskim srodowisku Wiednia w czasach Freuda).

Reakcja wywolana przez bodziec warunkowy okreslana jest jako reakcja warunkowa (lub odruch warunkowy). co nieswiadome w psychice czlowieka. Okazalo sie w6wczas. ze znajduja si~ w sytuacji zagrozenia. kt6rymi dysponuje organizm w celu utrzymania homeostazy i ochrony przed choroba. Powstal nowy nurt psychologiczny. a wiec ponownie przezyja emocje. nabiera znaczenia identycznego jak bodziec bezwarunkowy i wywoluje okreslona reakcje (tu: wydzielanie sliny). gdy eksperymentator wyciagnie chusteczke do nosa. John B. Ich wsp6lnym ogniwem jest koncentrowanie sie na nieswiadornych mechanizmach regulacji zachowania. Podstawe stanowily dwa typy proces6w odpowiadajacych za pojawianie lub utrwalanie sie okreslonych reakcji: warunkowanie klasyczne.h~~~nie (beh~vior). Pacjenci przezywali :}"u. jak utrwalac korzystne zachowania? Kluczowe znaczenie mial dla b~~awioryst6w . Latwo zrozumiec. Skinner. Bodziec ten pobudza organizm do naturalnej. opisane przez Pawlowa.Q~_wi~9~~~6. nie mogla doczekac sie jednak potwierdzenia empirycznego.o)!. na czym polega ten typ warunkowania. proponujacy alternatywne rozumienie czlowieka. W trakcie seansu podawano im sugestie._<::. Myslenie to mozna zilustrowac za pornoca ~perymentu.yr6WCZaS siln~ emocje . ltv/Vi . Wrzdniewski. ze byly one podwyzszone w stosunku do pomiaru pierwszego. 18 19 . ze opisywac i badac mozna tylko zj~ obserwowaln~ wi~c w p~ad~u czlowieka i~g_s>. Edward Thorndike. Watson. w wyniku kt6rego poczatkowo obojetny bodziec (np.mh. zaprezentowana tu w og6lnym zarysie i uproszczeniu.: chusteczki do nosa przypornna sobie przebieg eksperymentu.~. Behawioryzm Fascynacja tym.si~.biologiczne. ze na widok .t \ w trakcie eksperymentu.2. 2000).wyobrazenie cytryny dziala w tym przypadku jako bodziec warunkowy. jesli wyobrazimy sobie kwasna cytryn~. co s~~dzialo ". staly sie motorem dynamicznego rozwoju behawioryzmu w Stanach Zjednoczonych. a dodatkowo uswiadomia sobie przyczyne leku. kt6re byly rejest/ rowane. ewoluowala i rozwijala sie w roznych odmianach. dzwiek). wystepujacy jednoczesnie z bodzcem bezwarunkowym (np.re~c!e ?euro. kt6rego zasady przedstawil Skinner..:~getatywne. Mialy w6wczas rowniez wyzsze wartosci cisnienia krwi i tetna. skojarzony z rzeczywistym doswiadczeniem kwasnego smaku owocu.J 1. Nastepnie jednej :Ie) grupie badanych podawano instrukcje. mimo obszernych podstaw teoretycznych.E-roces.~.'i~\ J~'. pokarm).Takwplywac na zachowanie.~~!!!~. U wiekszosci os6b automatycznie pojawia sie zwiekszona produkcja sliny . oraz warunkowanie sprawcze (instrumentalne). nie beda pa~~tac tego._kt6ry przeprowadzil Felix Deutsch@a poczatku uczestnikom zmierzono cisnienie krwi i tetno. I ! '\ ·I~/' Koncepcja psychoanalityczna. Burrhus F.~<.i . W drugiej grupie badanym podawano sugestie. Mowa tu 0 behawioryzmie. Przezycia uswiadomione nie wywolXwaly zmian w funkcjonowaniu organizmu (por. a wiec spelniajaca wymagania obowiazujace w naukach przyrodniczych. Zgodnie z ta posthipnotyczna sugesna osoby badane w zupelnie bezpiecznej sytuacji przezywaly emocje zwiazane z zagrozeniem. ze nieswiadorne i tkwi:tce gl~boko ~~hice nierozwi:tzane konflik___n0niezaspokojone potrzeby daja symboliczrue znac 0 sobie w PQ!?laE objaw6w somatycznych.~y_li_1l5=_?s:Di(:!_. ze poziomy tetna i cisnienia krwi nie przewyzszaly wartosci wyjsciowych. Warunkowanie klasyczne to proces. Interpretacja Deutscha potwierdzala teze Freudaf'nieuswiadomione przezycia znajduja odbicie w powstaniu objaw6w sbrr{atycznych. . a jak eliminowac niepozadane reakcje. Kiedy opublikowane prace Pawlowa na temat odruch6w warunkowych dotarly za ocean. wczesnodzieciecych doswiadczen oraz obrazu swiata i relacji spolecznych nabytych i utrwalonych we wczesnych fazach rozwoju emocjonalnego i poznawczego. Przyjmowano. kt6re satysfakcjonowaloby swiat eksperymentator6w..1. kt6rego podwaliny powstaly w Rosji na poczatku XX wieku. Nazwiska zwiazane z psychologia behawioralna to Iwan Pawlow. w jaki spos6b wprowadzac pozadane. G16wne pytania dotyczyly t~g~. ale. Spr6bujmy teraz odpowiedziec na pytanie: jaki jest wklad klasycznej psychoanalizy do zrozumienia problem6w zdrowia i choroby? Freud i jego uczniowie twierdzili. w chwili. ze po wybudzeniu z hipnozy. wrodzonej reakcji. ponownie I' ~(przezyj~ odczuwane emocje. Glownym postulatem tego nurtu bylo uczynienie psychologii nauka obiektywna. Pomiar wartosci cisruerua krwi 1 tetna wykazal. a takze podkreslanie roli tzw. Nastepnie byli oni poddawani hipnozie.

3) kara. ~..~ .kt?reroo9'lbyc !pozytyvvnellJb·oeget}lwne.. tworowa. powoduje wy_ stapienie nudnosci i wyrniotow jeszcze przed rozpoczeciem zabiegu. w ktorym odbywa sie chemioterapia. Generalizacja bodzca.str!Jrnel1talnego.xr:n~. wprowadzajac bq_d~ wycofujac okreslone bodice. ' . n h~dsn~90dpc)wiepl1i~·pzwign. '.t 6gt()bse~()~~cl<a\IVate~. bo 0 tym zjawisku mowa..co ~1~ w niej znajduje. Poniew~..nostka.y. kiedy dana reakcja pozwala uniknac przykrych. to podobny dzwiek bedzie wywolywal te sama reakcje.0~~czynato'.rolgVllz. Karq jest kazda konsekwencja zachowania..!~o. gdy zachowanie dowolne podlega zwrotaie wplywowi konsekwencji tego zachowania.~vlJ. Ramka 1.uzyskal1ierndost~pUdop()zY\lVlenla:tJczyfo sl~zate~ ·'. Wygaszanie dotyczy sytuacji. .. .przyklad stanowi reakcja pacjentow z choroba nowopoddawani sa chemioterapii.. . Procedury behawioralne znalazly szerokie zastosowanie w odniesie~u do zachowari zwiazanych ze zdrowiem._ .a.. sl~rze W}'kol1al1le.'_ Warunkowanie instrumentalne zachodzi w sytuacji.~taicsl~le sk~~n kl~zv~IJ~~~J!luslaf~p. Mozliwa jest sytuacja. a zwlaszcza wzmocruerua p~)Zytyw~ ne.:. Wyst~puje tu zatem wycofanie wzmocnienia.m. moze zachodzic w obrebie jednej modalnosci.1?orndike:a w 1898 roku. co zwieksza prawdopodobienstwo wystapienia tego zachowania w przyszlosci.l~sa ~ ~HlTlieszcz()nyn~ze\IVn.VY~run~?.nl\e . Przykladem moze bye sytuacja.zk16rychko.b·pevvs. ze dzwiek wiertla dentystycznego wywoluje bol.'. Jezeli natomiast w danej sytuacp zachowarue wywola UCZUCleysk. ze zachowanie. 2000).~i~z\peVvnYlllikonsel<vVeI1CJarnl.~. czyli stopniowemu zanikowi..~r. to d spada prawdopodobierisrwo powtorzenia sie .1). {.q()strzegac.. kiedy zazycie przez chorego lekarstwa zapobiega wystapieniu przykrych dolegliwosci. 4) wygaszanie.. ale takze w obrebie bodzcow nalezacych do roznvch modalnosci. co w rez~racie zmniejszy prawdopodobierisrwo wystapienia tego zachowarua w przyszlosci..ks~taltowaniu zachowania odgrywaja wzmocnienia.znaIpuJ~c'lSI)vysr\o9k~SJOp~I?"Y:0Z~I:~Z~ .. Sf~rmu:owane pr~ez E.I~.zwi~~.'.\pr:Z~Rro'NaqzClteksperymenty._-_--_:. utrwalona reakcja warunkowa ulega wygaszeniu.prawo efektu.. ..~_.dziaia skojarzenie wytworzone miedzv pobytem w okreslonym miejscu a wy_ stepujacymi po zabiegu chemioterapii przykrymi skutkami ubocznymi.w.. ktorzy Analogiczny zachowania nie pojawiaja sie konsekwencje wzmacniajace. ze podstawowa role w . gdy po wystapieniu Psychologia behawioralna zaklada. takich jak przeprowadzarue 20 21 .omfortu. awersyjnych konsekwencji. Ze wzmocnieniem pozytywnym marny do czynienia wtedy. i~ powtorzone zostanie ta~e to zac~owanie (patrz ~amka 1.~ktzynkach. z~aruem b~hawlOrysto.ln~y~i~t()~!'P':PWC~s.rJ1. Sfere zwiazana z przezyciami psychicznymi czlowieka traktuje sie jako "czam~ skrzynke". Jdli jednak okazuje sie..mocnieni.problerooY\l}'c:h.kotach.'i_.. __.tego zachowania w podobnych warunkach w przyszlosci (Ostaszewski.'<-:--:~>.'ran~a .coraZ'szybciej.skaplem. mowi ono.i~. Na przyHad.AbYV\IY9o. J ako wzmocnienie negatywne okreslamy sytuacje.dZ\IVI901 aotwarciem skrz}lhki i'. . jesli osoba nauczy sie.Sl~ . to wzrasta prawdopodobienstwo.9q·()~reslonejreakcJicwi'lZE!. in.. Za sprawa warunkowania klasycznego organizm uczy sie znaczenia bodzcow neutralnych.ekl11i~d~l1~c._. Zachowanie mozna odpowiednio modyfikowac. ~tora z ba~awcz:go punktu widzenia jest bez znaczenia.~czy. 2) wzmocnienie negatywne. Wyroznia sie cztery rodzaje relacji miedzy zachowaniem a jego konsekwencjami: 1) wzmocnienie pozytywne. ze bodziec warunkowy przestaje sygnalizowac nadejscie znaczacego zdarzenia.c*~ . ktora zmniejsza prawdopodobieristwo pojawienia sie tego zachowania w podobnych warunkach w przyszlosci.' -_ . . nie jest mozliwe obiektywne zweryfikowarue am poznarue ~ego. Z warunkowaniem instrumentalnym wiaze sie jedno z podstawowych praw psychologii . Czesto samo wejscie do pomieszczenia.d()st~egac.Zar:n~kat je . zostaje skojarzone z ta sytuacja i jesli w przyszrosci sytuacja ta sie powtorzy.dike'a LTh()rndi ke'. obszar ten jest pomijany na rzecz analizy zjawisk obserwowalnych i mierzalnych. Efekt ten zwiazany jest wlasnie z warunkowaniem klasycznym .1 ~~p:erym~l1t.h~.\ . gdy konsekwencje zachowania zwiekszaja prawdopodobierisrwo jego wy_ stapienia w przyszlosci.'Jed. ktore w dane) sytuacp wywoluje odczucie zadowolenia. w ktorej reakcja warunkowa wywolywana bedzie przez bodziec zblizony (podobny) do bodzca warunkowego..

Sluchaja oni . jest na ogol porzadna. 2004). 1997. ze miedzy innymi.3. Nie przestaje rnowic.. poniewaz czynnosc ta wzmaerua JeJ wvobrazenie 0 sobie samej jako 0 kims zaj~tym. byloby niewatpliwie ryzykowne klopoty). Stara si~ zapanowac nad SObll. a takze jako metody motywowania pacjenta do leczenia badz stosowania sie do zaleceri lekarskich. 0 uzytecznosci tych technik moze swiadczvc fakt powolania do zycia odrebnej dyscypliny naukowej okreslanej jako medycyna behawioraIna (ornowiona w dalszej czesci tego rozdzialu). 1zaczyna Sl~ jll. Zmieniajac swoj zwykly sposob mowienia.1. a zatem wzmacruaja takie jej zachowanie. Jako uzupdnienie tej czesci przedstawimy przyklad. Przypadek Beaty [ / zachowania sa jedynie "zaslonll. gl~boko ukryty problem. 1. czysta. ze poddajq oni student6w niepotrzebnemu stresowi. Latwo zauwazyc. Dodatek 1.l uniknac negatywnych reakcji czlonkow komisji.a takze odrzucenie jej kandydatury. ze kiedy przerwle. stosowanie uzywek. Kurt Koffka i Wolfgang Kohler (Stachowski.a takze uwzgl~dnic niezaleznosc dzialania i dojrzalosc myslenia wvkazana przez kandydatke (zrodlo: Zimbardo i Ruch.nerwowa czy zaanqazowana. przedstawia czfonkom komisji sw6j pog/qd.b~rdzi~j uwaznie. Wszystkie zaobserwowane u niej Czlonkowie komisji czesciej przerywaja i sluchaja mniej uwaznie. dymna' dziwy. ze sa oni niezadowoleni z tego. skqpstwo) doprowadzil do nadmiernego polegania racze] na rnyslach i slowach niz na uczynkach. jqka sie. Psychologia postaci teorii psyehologieznej 0 Jako przyklad nieco wezszym zaktesie tema~c~- nym przedstawimy psychologic ~ostaci (r:e~talf): Zapoczatkowali w pierwszym cwiercwieczu XX wieku trzeJ ruemieccy psyehol?goWle. leez nie potrafi poprosic 0 nie z obawy przed odrzueeniem. Opinia behawiorysty . rna tendencie do niezaleznego rnyslenia polaczona z silna potrzeba doznawania aprobaty spolecznej. Beata .spolecznll. rna zarowno niska samoocene. nie patrzac tm pr?s~~ w oczy.oce~a si~ jej zrownowazenie. skapa i latwo jll. aktywnosc fizyczna itp. zwrocic uwage na swoja wlasna negatywna reakcje na krytyk~. W trekcie takiej rozmowy jedna z kandydatek. ~o mowi kandydatka: takapostawa wywoluja u niej negatywne emocje. Wyst~pujll. kandyda~ka zaklo~a schemat sprzezenia zwrotnego. Spodziewa si~. gdy mowi ona szybko i glosno. Max Wertheimer. Opinia psychoanalityka Studentka ta jest pelna wrogosci i urazy.J: Preeyzyjne oddanie znaczenia niemieckiego terminu G~stalt w j~Z!~~ polskim nie jest latwe. do ktorego przywykla.kac. Pojecie to thimaczone bywa jako "calosc . potrzebuje uczucia i oparcia. ktory ilustruje rozne spojrzenia na ten sam problem wynikajace z roznych podejsc teoretycznyeh: psychoanalityeznego i behawiorystycznego. poniewaZ wie. 22 23 . bedacy nastepstwem jej doswiadczeri zwiazanych z surowym treningiem czystosci. s. aktywnoscill. 410-411). Zrodlem problem ow tej kandydatki jest "oezywiseie" arnbiwalentny stosunek do rodzicow (milosc-nienawisc).. senso:wnll. ie przyczyniajq sie do nadmiernej rywa/izacji 0 stopnie i do braku zainteresowania wiedze wsrod student6w oraz ze nie znsje obecnych rea/i6w studenckiego zycle ani nie troszczq si~ 0 to. gdy kandydatka mowi powoli i spokojnie. sprowokowac do agresywnosci. czvstosc. Beata. Zalecenie Komisja powinna zbadac slusznosc twierdzen przedstawionych przez kandydatke.. moze to oznaczac koniec rozmowy . . skrywajaca jej praw- Zalecenie: Kandydatka przejawia oraz niezdolnosc do uporania przyjecie jej do szkoly medycznej (prawdopodobnie bylyby z nia brak dojrzalosci emocjonalnej sie z problemami osobistymi. jak i mala sil~ ego. M6wi szybko i gfosno.Wzmaga to jej lek. przejawia emocje i nieutnosc otez nie patrzy w oczy iadnemu z czfonk6w kornisji. krytyczna osoba? Komisja egzaminacyjna ocenie wtesnle kandydat6w do szkofy medycznej.badan kontrolnych.1.cy u niej zespol "analno-kompulsywny" (porzadek. do leku przed jakimkolwiek wyrazaniem swej wrogosci oraz do jakania sie wskutek tlumionego gniewu.

jak i choroby..Zt.. czlowiek ma tendencje do tzw.!"1ek.tyscii.)VIl. gdyz prowadzi do utraty z pola widzenia chorego czlowieka jako zintegrowanej calosci.~fi~. ze jedyna majaca walory poznawcze metoda wnioskowania jest dedukcja.viJ. w rzeczywistosci w glownej mierze koncentrowala sie na problemach percepcji (spostrzegania).~~.\~~J}f)~~·. zawsze pozostaje soba .9~·'.~!DYSP.()fI.j .percepcji obra?lJfilmow~~o~d()9rzezg1'lregO. w jakim sie znajduje.. Ramka 1.rychologie funkcjonuje jako "psychologia postaci" (Stachowski.(r~flllrk19f~'!tI·.~~~sh.i :~~eeryM. .~. Pacjenta nalezy wiec postrzegac jako jednosc biopsychospoleczna. Warto przy tym pamietac. 90).~. ale same sa okreslone przez wewnetrzna nature postaci" (Stachowski.ll)ie'j ..~R~f.'.. Skoro wiec cechy calosci nie wynikaja z cech czesci.lrny·. gdyz czlowiek..~. to znajomosc czesci nie daje nam zadnej wiedzy 0 tym. na grunt relacji zachodzacych np. Ostatecznie w polskiej literaturze przedmiotu powszechnie przyjelo sie ostatnie z wymienionych okresleri i dlatego Gestaltp. oc:ldalon~.Cink6W).niezrnienna.2 i 'EksperYlllertyWerth¢il'llera .odsiebi~.~. lecz jest czyms zupelnie od niej innym. Choc psychologia postaci aspirowala do miana og6lnej teorii psychologicznej.\\KJ~H 1:[~j~.. gran::t_na roznych instrumentach lub nawet w roznych tonacjach.~. by w nowej formic nie powt6rzyl sie zaden ton z poprzedniej). 1951).?i'~'.?~!~~\ iOsobom.~tC3. zw~ nt:..in.melodia nie stanowi wiec zwyklej sumy poszczeg6lnych dzwiekow (Szewczuk.1'crn: '"7uc?estnicy. kt6rymizr~szt<tbylidwaj.~t.~P. ze catosc rna zawsze pierwszerisrwo i przewag~ nad czesciami. wtedy. przy zmianie "lez::t_cychu jej podstaw" czesci skladowych.got~.k5Si~~. Calosc jest pierwotna.2). Innym argumentem wspierajacym teze dominacji calosci nad czesciami jest opisane m.~.wj1'ldcz~Hi... czyli do tworzenia postaci (calosci) zwartych i spoistych. "zorganizowana struktura" czy "posrac".l"law. kt6ra jako calosc reaguje i oddzialuje na otoczenie. Transpozycja polega zatem na utrzymaniu stalosci postaci.si~J:I()~~r<. gloszonego przez psycholog6w postaci..l'~r~C....t~j". czyli przechodzenie od og6lu (postaci) do szczegolu (czesci skladowych).?·~i.n~~~p(). plynace z postulatu "prymatu calosci nad czesciami". Koffkai Kohler.JP~:.~.ci~ ". miedzy pacjentem a pracownikami shizby zdrowia? Otoz personel medyczny. niezaleznie od stanu.fac:t~>ni~.%yli.$C. W tym miejscu warto postawic pytanie: w jaki spos6b mozna przeniesc wnioski.. a mimo to calosc pozostaje niezmienna. 1937).\~l"li. rozpoznajemy jako te sama . Bezposrednia konsekwencj::t_ tego postulatu jest przyjecie. analizie przebiegu proces6w myslenia oraz badaniu mechanizm6w pamieci (Szewczuk. ':. "schemat".badanidoty~<tcych sP8strzegania ruchu"pozQrnego.:.etlanokolejno llaekrapievvcz~~i~kr9ts~l1'1i1iz 'O. gdy dana melodic.. zarowno w sytuacji zdrowia.il.Jednym znajgtosniejszych dokonari psychologii postacijest przeprowadzona: : przez Maxa Wert!")eimera seria ekspe(}'lTlentalnyc!").er~s.~~~.z~Zo~TI' . da' ::~~~!i~~"iftr~~~~I 25 "~f.z!. kt6re zachodzi np.e Procesy percepcji Spostrzegajac rozne obiekty.? YYYN<te.iski~lllfi(Jl~.~. Prymat cetosc! nad czesctemt Gl6wna teza psychologii postaci m6wi.c:l()VIljBc:l%.ri.. "ruc!")".2sekundydwapionowe'. czesci sa wtorne . to duzo wiecej niz prosta suma jego czesci skladowych.no~ ivvi onop()dstaw~.calosc nadaje swoim czesciom sens 24 .c.S1.~. skladniki postaci nie tylko jej nie okreslaja.I"l¥'P. tak charakterystyczne dla biomedycznego modelu zdrowia i zwiazanej z nim mechanistycznej koncepcji czlowieka.!spoll1ni~.llty"~~". znajdujaca sie w okreslonym kontekscie zdrowia lub choroby.~r~?~~.~~~¥~llpl(jgi5Zni~~~~. 2004. czym jest calosc (patrz ramka 1. Redukowanie pacjenta do "zlamanej nogi" czy "niewydolnego ukladu krazenia". jest nieuprawnione. nie powinien traktowac go jako zbioru lepiej lub gorzej funkcjonujacych narzadow i ukladow. dornykania figury. 2004). "ksztalt"...I~c" qc:l!i!~d~.~p()~y.~("ion~lIVYchIU9pozlornycl.adani1'lspostrzegalitojakoJ~~npr. Elementy sie zmieniajq (przy przenoszeniu melodii z jednej tonacji na druga mozna sprawic. ze czlowiek.~g}W'· • ~. \lllYswi.'. p6Zi.forma".~. ".b.y\'Yst~P()yy:~tT(StacMVIl~..~~X.. a zatem "calosc jest nie tylko czyms wiecej niz suma czesci.rod.?esuwaiqcy. trwala.~t~.~()~§iQVVYll1g()s.lub. wchodzac w kontakt kliniczny z pacjentem. przez Ehrenfelsa i Kohlera zjawisko transpozycji.' powstC3j~~lJJ?ef. s.PfHYYC3g~i~~~. badanym".aI~ •• . zintegrowana postacia.~t6ry·.()?Ci.*ezjavv.omeodcinki.

anatomia. s. uwag~ piekgniarki przyciaga wzmozone napiecie miesniowe pacjenta. Istotnym czynnikiem decydujacym 0 tym. czyli tworzacym spojna i sensowna calosc. w kt6rych istnieje mozliwosc zamiany figury na tlo i tla na fiqure (zrodto: Szewczuk. biochemia czy psychologia medyczna). J ak obrazowo przedstawil 'to Szewczuk (1937. 118). gdy w spostrzeganej jako zorganizowana i sensowna calosc sytuacji potrafi znalezc brakujacy element (wypelnic luke powstajaca miedzy soba a bananem). ktore wywieraja bardzo istotny wplyw na przebieg choroby i leczenia pacjenta. Spostrzezenie w danym kontekscie wlasciwej relacji Kohler nazwal "wgl~dem" (Tomaszewski. trzeba dysponowac odpowiednio bogatym. ktory pojawil sie w gabinecie w celu zalatwienia spraw sluzbowych. w ogole nie sa zauwazane. ze warunkiem sprawnego rozwi~zania okreslonego zadania jest spostrzeganie relacji jako zorganizowanych postaci. 130): "Ten sam wyraz «korzeri» wywoluje calkiem rozne przezycia u botanika i u lekarza dentysty. bye blize] i miec bardziej nasycona barwe (Zimbardo i Ruch. s.(znaczenie). ze do gabinetu lekarskiego wchodzi bez slowa czlowiek. a nie odczuwany przez niego strach przed badaniem diagnostycznym. Wyobrazmy sobie sytuacje. a nie analize poszczegolnych elementow. zasobem wiedzy z zakresu wielu podstawowych dla danej dyscypliny naukowej dziedzin (w przypadku medycyny bedzie to np. Istotny jest przy tym fakt. ze cos staje sie dla nas okreslona figura na okreslonym de. co spostrzegamy. jest nasze nastawienie. przypominac cos (w sensie: bye podobnym do czegos). 26 27 . w sposob naturalny organizuje sie w polu naszej swiadomosci jako figura znajdujaca sie na de (patrz rycina 1. Lekarz. izolowanych bodzcow. Kohler sformulowal wniosek. 1937.3). N astawienie powoduje. Zaleznie od niego zmienia sie tresc doswiadczanego przez nas przezycia. s. dowae. w tym rowniez problemy medyczne. ze takie rozwi~zanie pojawia sie nagle (patrz ramka 1. Pornoga mu one za chwile postawic wlasciwa diagnoze. ze forma pomocy udzielanej pacjentowi bedzie w duzym stopniu nieadekwatna do jego faktycznych potrzeb. spoglada na niego. ze pewne spostrzezenia czy przezycia sa uprzywilejowane wzgl~dem innych . a nie pojedynczych. figura wydaje sie miec ksztalt. To. 1994. Bardzo czeste u pracownikow sluzby zdrowia uog6lnione nastawienie na szybkie wychwytywanie somatycznych objawow schorzen moze powo- Wedlug psychologow postaci procesy myslowe zmierzajace do rozwi~zania problemow powinny bye nastawione na spostrzeganie calosci. bowiem uruchomilo sie u niego nastawienie "widz~ chorego czlowieka". Rozwiazanie pojawia sie nag1e jak "olsnienie". W porownaniu z tlem. posiadac kontur wvodrebniajacy j~ z tla. W opisanym w ramce przykladzie malpa doznaje "wgl~du" wtedy. 252). nastawiony na obecnosc w tym miejscu i czasie potencjalnego pacjenta. Procesy mys/enia ~x_~!_n~_~:!J Rysunek wieloznaczny (puchar i dwa profile). W tym przypadku jednak okazuje sie ono zupelnie nieuzasadnione. ze inne czynniki 0 charakterze psychospolecznym. A czasem nawet mo~ bye mylnie odczytywane jako objawy 0 charakterze czysto fizycznym (np. ktore zazwyczaj szybko odnajduje. Nadmierne nastawienie personelu medycznego na somatyczne objawy choroby moze sprawic. 1998).chodzi tu 0 szczegolny stan gotowosci do okreslonego reagowania na dane bodzce". Aby trafnie rozwiazywac rozmaite zadania. doszukujac sie oznak symptomow chorobowych. R6i:nice zachodzace rniedzy figurq a tlem staja sie szczeg61nie wyrazne w tzw. jak rowniez miec niezbedna umiejetnosc sprawnego i elastycznego wypelniania luk w swym systemie wiedzy. ale takze powiazanym g~st~ siecia wzajemnych relacji. bo owa osoba jest w pelni zdrowy przedstawiciel firmy farmaceutycznej. rysunkach wieloznacznych (zwanych taki:e odwracalnymi). ktoremu za chwile zostanie poddany). fizjologia.1).

W latach 60. tworczosc ltd. uniemozliwi sie dokonczenie tej pracy.4. wykazuja oni silna tendencje do jej zakonczenia (domkniecia figury) (Zimbardo i Ruch.in. jeden z argumentow przemawiajacych za sensownoscl~ wplSYW~~ cia na biezaco do dokumentacji medycznej wszystkich informacji o wykonanych czynnosciach i zastosowanych farmaceutykach oraz unikania sytuacji uzupelniania ich w pozniejszym czasie. Zjawisko to zostalo nazwane efektem Zeigarnik. uswiadamiaja je sobie. Psychologia poznawcza J ako trzeci wielki nurt w psychologii przed. "dzi~ki ktorym jednostki mysla 0 przedmio~ach.ucze~e. nieswiadornymi popedami (klasyczna psycho~~za).do i~~ kontekstu.: pryma~ calosc~ nad czesciami. ktorej zalozenia dotyczace psychologicznego funkcjonowania czlowieka przyjeto w niniejszym opracowaniu. Sl:: rozumowanie. np.1. podejmowanie decyzji. te obeJ~uJ~ . zwiazane z mechanizmami funkcjonowania ludzkiej pamieci.in.in. koncepcje mechanizmow obronnych osobowosci. W ten sposob rozwinela i uporzadkowala m. Ten nurt zdecydowanie sprzeciwia sie wizji jednostki biernej. zapamietywanie. 1998). Dla zdefiniowania i wyjasnienia ich dzialania posluzyla sie Procesy pemiec! Przedmiotem zainteresowania psychologOw postaci byly takze zagadnienia Jeden z waznych eksperymentow dotyczacych dynamiki procesow pamieci przeprowadzila Bluma Zeigarnik (por. Badaczka ta wykazala. a rue atomistycznej naturze percepcji. i zdarze~a~h. Wywodz~ce sie z psychologii Gestalt pod. Psychol~~~ poznawcza nie zanegowala jednak dorobku omoW1ony~h wczesru~J koncepcji psychologicznych. Tomaszewski. Psychologia miala stac sie dyscyplina zajmujaca sie procesami umyslowymi (poznawczymi). 1997). Wr~cz stawiala sobie za eel zmtegrowa~e wiedzy psychologicznej w ramach nowego paradygmatu. gdyz mog~ pojawic sie trudnosci z ich dokladnym odtworzeniem. poznaja je. (Zimbardo i Ruch. 28 29 . ~rocesy. Ulric Neisser sformulowal koncepcje "aktywnego umyslu". 1.Jest to m. 1994).Na przyklad ratownik medyczny. ktorym umozliwiono dokoriczenie wykonywania danej czynnoSci. sterowanej bodzcami pochodzacymi ze srodowiska (behawioryz~) lub wewn~tr~nymi. w szybszym dostepie do informacji niezb~dnych do zakoriczenis zadania (czyli utrzymywaniu ich w pamieci) w porownaniu z osobami.stawow~ idee. Owa tendencja znajduje swoj wyraz m. Kierunek ten narodzil sie w polowie XX wieku. ze gdy ludziom zaangaiowanym w wykonywanie pewnego zadania.stawimy psyc~ologi~ P?znawcza. 1998). wyjasnianie zjawisk poprzez odwolywanie si~. ktoremu polecono podac ~ac!ento~ kllka lekow w okreslonej kolejnosci. wywarly bezsprzecznie znaczacy wplyw na rozwoJ mysli psychologicznej (Tomaszewski. lepiej pamieta sekwencje 1 dawki w trakcie wykonywania tej czynnosci niz zapytany 0 te sama procedure przez szefa zespolu ratowniczego w ~a godzin po jej zak~n~zeni_u. rozwiazywanie lamiglowki lub wypisanie z pamieci ulubionych cytatow. przeswiadczenie 0 zorganizowanej.

.. vi~~osd..·~~IJ.. ••...•..·lTlb~~<. ....qtowieka·jestnarz~dzienlPoznawczejkonttolinad . · .. : 2gud~kiedziatania ....• ynikie~ s'l w \.i~lnie·.·~¥i" ··l~~. ·....dostatego.grl. W psychologii poznawczej osobowosc traktowana jest jako system struktur poznawczych.nacJsamym •...... . .?1.... .staIl6v:.•nnyc..•es~d. .•.6rUJzoi~Wa. .::(.etez ...'..·. 2000). czyli tego..~ie....I ·wYjasnianilJ~darzen.hnizz~anT. Na gruncie psychologii poznawczej powstalo wiele koncepcji odwolujacych sie do problematyki zdrowia i choroby.• •.lnosd ..•.•.•• sys~ern. . •.g.' v>. '.·strl.:~ p()syv.'.· ... fuieSzci<lc)tch·S·i~·\iv?~rtl..I.~9r~~mizci.".. i> ....~. wiec ponosi odpowiedzialnosc za swoje decyzje i ich skutki (Kofta i Dolinski.. jezykiem teorii przetwarzania inforrnacji (odcinajac sie od specyfiki i symboliki jezyka psychoanalizy).. i iI:~.doswiadczenia..a"indyWidual.l.lcE!16yv.•sCl.•..cJoSV>tiadcz~61ieje~ttylk9zt()~()IiYfli·qdZ\ivier~iedl~niel1?~E!~z¥-.przyczynoweI1'1.•. ..s.... zmierzajace do adaptacji do choroby niosacej smiertelne zagrozenie i w efekcie do poradzenia sobie z nia...rn()~. .. (nadr...• udzych zacrowan...•. •..irnmari~ntnyin~Crani~m· .. • .wlasnym aparatem pojeciowym.) ..<.~~I. . ale takze przyszrosci oraz przeszlosci.. .(typov...niu .... Kazda z nast~puj:tcych po sobie faz pelni inna funkcje adaptacyjna..<tzenie·. oczekiv.•af~tdy-vvno-•.•....y01... .ws~~lh....rti.nadawanie doswiadczeniom sensu poprzez kategoryzacje naplywajacych informacji (czyli nie istnieje prawda obiektywna.l'c~ynnJ~.:~...••...al.J~~¥lJ1t()~CI?~v:ti~~Szenie. a co nie.•.Co i i I d~i~.dppls¥O ••r' ..•. c l...-': . m :::'~.~~~:~)i.()~i5znq·Tr7s~.~i~~ta~b~rtI.. mysli i zachowanie.. teoria adaptacji poznawezej Shelley E. czyli wybor celow i strategii dzialania adekwatnyeh do wyrnogow sytuacji i uwzgledniajacych preferencje i mozliwosci czlowieka.~pos61J .•••. co dzieje sie "tu i teraz".owa.a. .·n.. N ast~pnie uruchamiane sa proeesy myslowe i/lub aktywne dzialania.•... [·t. Czlowiek jest zdolny do wplywania na wlasne emocje.••'.rzecz~:.()dYfikowane·jest·przezl<ontekst.•.zha·c~enieposzc2:e~91"] ·•.l1awezYn1: .~i~one··. • Ewaluacja (ocena) zdarzeri. •.prz~ciWrlie. ~.!ywaniu. loLiriXr»fWyrno~~01i~I~~yczf!!I}()~i. .... polegajace na monitorowaniu i modyfikacji wlasnych emocji i motywacji..:&~t()wiek··..~elE!ijdE!aty.I1f()rrn~~j~/t:J~()!p~qfi<t-:..tq.podkreslan~ijE!st.... ' -.k.''''aniaSYstemu-.~Is1~n. opartych na podobnych zalozeniach (ramka 1. ~ .•. •. mozliwosci przetwarzania informacji ze wzgkdu na pojemnosc pamieci roboczej oraz idei programow komputerowych syrnulujacych myslenie.••..okreslenie. .4). •. 1984).. ~ci~le... Na wstepie dokonywana jest oeena zdarzenia (sytuacji choroby) i wyjasnienie przyczyn ("Dlaczego zachorowalem? Jakie to rna znaczenie? Jaki to ma sens w moim zyciu?").S!~l1efT1hOrmalnYm...konstru. • \75.p(Zeks~at<..i..•..c. ~/..•. .reClktywnym ··. Konstruowanie moze dotyczyc terazniejszosci.·. v podlega •.l1y<. dokonujac ich selekcji wedlug wybranego kryterium.~atoierlia··r6ihychk()IlC~PCji •. co jest wazne..~' }Syster.•. ·.etymrin~ •..~je.•.' specyficzne procesy poznawcze dokonujace sie w okreslonej kolejnosci.jest·uktadem ·. i b~~ ..•... .P~f¢9~. w odroznieniu od maszyny.....v~r'l...oCelE!wjE!st··uni~nie . ze umysl.iGhwy~t~p()~al1i~ •.~koleJn()~~i.~~... E··h (()z~ieznRsdii ••.()g6Iniani~.w. • Programowanie dzialan..~..·l.Y'AsYstelTllePQznayvczymistniej~.Stuzy przev..··........ ..rych· ·....•.rnellt6wm...'...'. Poslugiwano sie analogia miedzy funkcjonowaniem umyslu a dzialaniem kornputera. jest raczej zbiorem koncepcji 0 mniejszym zasiegu. .~·jakim.9~ocze...i. .rt•.• .~ystemiep()~.~ele.ny..p()~zllkuj<tcymi..•. np.·J?partej.•..zb~dnej.... a czego unikac.lpowym kryteriul1lsklJt~cznosdw dziataniu).. d '·.v dziatani.I(uchal1'ia'j~tY···zac~ovvahle.formutovvaniL. • Sterowanie przebiegiem dzialania...iCh~o~arzCl!Qq~~i. ..•...#J()?~Cl~el)ia.rnlub. '.....#.··~~\qgteinhpr()ceS()~iinte9r~~aniaill. .or. .iadc~enie .. Pierwsze prace dotyczyly pojec z zakresu cybernetyki.. sob<t.lualny ha rakter r:acjona..... Koncepcja ta opisuje poznawcze dzialania (czyli procesy myslowe). z tym jednak zastrzezeniern.\il1~¥Wi<. pqzeriiedozg()dnosci ..•.'jZ':. ...}Ijny•. Zmierzaja one do podniesienia wlasnej skutecznosci w przebiegu 30 31 . •. Taylor (Taylor..~¥~J~~VP8.eniu wtasnych i.~ "..'~cinYchzdarzer'l. .•. ••.~rn~j)r6zn()ro~~o?:d.\ \bj9ii. ... ktorych celem jest przejecie kontroli nad svtuacja..pr~j7l<!Y'V:i. aktywnie pobiera informacje..E!ni()Jl1.•...-'TjestukfCld~rn·.. innych ludzi i siebie samego .plan6v. ~j<t~harakterracjonalni..•..~}I~h .. .·przy~zYrn·....'vvzb()gacahia j . ... ...• .g()~nawc~~jjtukas~~wski.""'.. --' .. •...dqzeniedo elimir:lClwania.... Wedlug autorki kluczowe znaczenie dla przystosowania maja . '. do czego sie zblizac.'}. d()swiadc2:E!"'niejeststrul<1:ur<t· ..nie. Nurt ten nie stanowi jednego rozbudowanego systemu..•.O/i~q~~~[)~7.•.vym).~~afyl1l..·(lt~··~.·. .'•...(...2QOO) ...i.•• •. a jedynie indywidualne interpretacje danego wydarzenia). ... · i.~i: .al)}'~K.anie zgdd r1()sczf()rrnal"i ..~ps~c~~L'.. '.2:naj~uji\. ..ni~JTI. pelniacy nastepujace funkcje: • Konstruowanie poznawcze .• ' ~. oraz wyznaczanie tego...lktury.. ...l • fi)' •.< •.'. .·. p()znawcz~()zal..vi<..····179. ~·?Opi()st()s.•..rozumi.~.

albo mysli i dzialan ukierunkowanych na lec~enie i wyzdrowienie.fo~~". takze zdrowia.·1· '! ·. Spotkanie psychologii z medycynCl na gruncie teoretycznym Zainteresowanie powiazaniami miedzy sfer~psychiki a zdrowiem pojawi10 si~ bardzo dawno. Odzyskanie poczucia wlasnej wartosci ta~e dokonuje sie poprzez procesy poznawcze.. ~~cz P?znawczych znieksztalceri. ktore sa w gorszym. I choroby i jej leczenia. "To ode mnie zalezy czy bede zdrowy. Takim ir~acjonaln!~ przekonaniem jest np. aby utrzymac dobra . jak uniknac choroby lub jak wyzdrowiec. ~ad~ruem terapu poznawczej jest identyfikacja bledow w mysleniu 1 zmiana tych destrukcyjnych przekonan. W ramach tych specjalnosci wydawane sa odrebne czasopisma naukowe i organizowane sa osobne konferencje. stawianie sobie nierealistycznych ~el~w: "PoWlnlenem bye we wszystkim najlepszy". [1. Mog~ miec one charakter mniej lub bardziej kategorycznych stwierdzeri (przekonan). 1987). W roznych spolecznosciach ludzie odprawiali skomplikowane obrzedy.a majaca takie przekonanie jest stale narazona na frustrujace dosWla~czerua. czyli ruewlas.erua ciala zostalo naruszone. polozeniu niz one same. kt6re w przypadku ciezkiej chorob_y czy o.] estern beznadziejny") utwierdzajaja w przekonanru (lttaCJo~~~). Jest .. dotyczacy tego. Wywodz~ sie one z kilku dziedzin: medycyny psychosomatycznej.k~ecz. "MoJa sytuacja Jest duzo lepsza niz . Przekonania na temat choroby.. Nie jest mozliwe spelnienie tego warunku we wszystkich dziedzinach zycia i dzialalnosci.2. lecz nasza bledna interpretacja codziennych sytuacji i nieadekwatne oczekiwania wobec zycia. W kolejnych rozdzialach niniejszego opracowania beda szczegolowo omawiane rozne aspekty psychologiczne wazne dla zdrowia. np. b6lu czy leczenia odgrywaja ogromna role w procesie leczenia i rehabilitacji.". Osoby cho~e cz~sto stosuJ~. w tym celu strategic polegajaca na dokonywaniu poro_wnan z ~s~barm. Zrodlem naszych problem6w nie sa wiec "prawdziwe nieszczescia". warto uporzadkowac wsp6kzesne nurty badawcze. W naszej kulturze zwiazek miedzy psychika a zdrowiern spostrzegany byl jako oczywisty fakt. ze zaburzenie emocjonalne czy inny problem psychologiczny (objaw) nie sa e~ekte~ _wy~t~puj~cych~~arzen. W . zachowuje swoja odmiennosc. oddawali sie medytacji i ewiczeniom w celu zachowania zdrowia lub poslugiwali sie czarami. mimo podobnego przedmiotu zainteresowan.Cl~eJ mterpretaCJl sytuacp (Ellis. i staja sie impulsem (irracjonalnym) ~o podrues~~rua poprzeczki ("Musz~ bye najlepszywe wszystkim"). np. Przekonania dotyczace zdrowia i zachowan dla niego korzystnych pelnia z kolei niebagatelna funkcje w profilaktyce i promocji zdrowia.trzeciej fazie nastepuja procesy zmierzajace do umocnierua poczuCla _wl~snej wartosci.. Autor ten wyrazil poglad. Os?b. "Pami~tam 0 systematycznym braniu lek6w" "Kazdego dnia po poludniu poswiecam czas na Cwiczenia. Psychologia poznawcza daje pelniejszy obraz. czy nie".1 . Oczywiscie nie tylko przekonania i schematy maja znaczenie.. a takze umiej~tnose rozpoznawania schemat6w i przekonan swoich oraz innych ludzi mog~ bye niezwykle przydatne w pracy personelu medycznego. bo dajaca wyrazne wskaz6wki terapeutyczne. jakie czynniki psychologiczne i w jaki spos6b pomagaja zachowac zdrowie? Analizujac obszary zainteresowan psychologii i medycyny. "Swietnie wygladarn w por6wnaniu z. np.konceP. W umysle cztowieka powstaJ: 1 fun~cjonuje ~ele irracjonalnych przekonan. ze jest malo warta. zeby wywolae chorobe alba j~ uleczyc.." (strategia "por6wnan w d61''). kt6re dalej niewlasciwie interpretowane (np. Klasyczne badania wyjasniaj~ce relacje miedzy psychika a zdrowiem dotyczyly roli czynnik6w psychologicznych w powstaniu chor6b sornatycznych. W ostatnich kilkunastu latach badania koncentruja sie wok61 problemu. Chy~a najbardziej popularna.. Kazda z tych koncepcji. kt6re mog~ ~otyczyc wszelkich obszarow funkcjonowania czlowieka.CJa Alberta Ellisa. medycyny behawioralnej i psychologii zdrowia. Rozumienie tych zasad. "Znowu wszys~ch ~aWlodlem". Na podstawie obserwacji i codziennych doswiadczen zyciowych tworzono nawet pewien system wiedzy popularnej alba przeznaczonej tylko dla wtajemniczonych. 32 33 .

diagnozie. w kt6rej znaczna U podstaw psychologii zdrowia lezy wyrazna zmiana orientacji badawczej. rozwijanych w ramach behawioryzmu. rejestrowane i mierzone za pomoq specjalnej aparatury). Dotyczy to technik modyfikacji zachowania.badam~ zaleznosci miedzy procesami psychicznymi a somatycznyml. W latach 70. 2000. Medycyna behawioralna.zach~dz~cyc~ na gruncie medycyny od polowy XX wieku. W powstawaniu choroby uczes~cz~ czy~ki. Postulat ten w praktyce realizowany jest poprzez "zespoly Ieczqce". Jej celem jest integracja i rozw6j wiedzy z zakresu nauk behawioralnych i biomedycznych. R6wnoczdnie stale wzrastaly koszty opieki zdrowotnej.2. Do dzis czolowe miejsca w statystykach umieralnosci zajmuja choroby ukladu krazenia oraz nowotwory. 1. Psychologia zdrowia ~owst~nie medycyny behawioralnej pod koniec lat 70. rozpoznawanie i leczenie chore b powinno brae ~od uwag~. 1 menorm~ych ~~cji cielesnych i ich wzajemnych powiazari. psycholog. ale takze obiektywnie za pornoca wskaznikow funkcji somatycznych. Medycyna psychosomatyczna Medycyna psychosomatyczna nawiazuje do tradycji psychoanalitycznej. Rozpoczeto wiec poszukiwania takich form interwencji. a zatem "badame.-ran:n ludzkiej egzystencji. psychologii. socjologii itd. Uznano. 2000). Postawione zadania dotycza Wl~c. ze szczeg6lny nacisk zostal polozony na koniecznosc zaangazowania we wsp6lne projekty przedstawicieli roznych dziedzin: medycyny. Wsp61~zesnie cele. Ewolucja pogladow nastapila pod wplywem badari psychofizjologicznych dotyczacych ludzi i zwierzat. kt6ra odbyla si~ w 1977 roku na amerykanskim Uniwersytecie Yale. biologiczne. 454). Co wiecej. wykorzystaniu zasob6w i mozliwosci roz- 34 35 . Ta dziedzina nauki zdecydowanie koncentruje sie na psychologicznych korelatach zdrowia. pracownik socjalny. 0 wieloczynnikowej etiologii.1. pozwalajacej na zrozumienie zdrowia i choroby.polega na kontroli reakcji fizjologicznych.trzech grup czynnik6w z uwzglednieniern ich . fizjoterapeuta. Ponadto klasyczna medycyna psychosomatyczna ~raktyc. skupiajac Sl~przede wszystkim na poszukiwaniu ich przyczyn. ze w strukturze chor6b zaczvnajq dominowae schorzenia przewlekIe.p~ychologlcznych 1 fizJologlcznych aspekt6w wszystkich normalnych. ze etiologia zaburz~n jest z z~~ad! W1~loczynnikowa. Medycyna behawioralna role odgrywa zachowanie czlowieka. kt6re pozwalalyby na obnizenie koszt6w.2.1. takie jak ernocje cz~ _m~sleme. kt6ra traktowala dysfunkcje organizmu jako konsekwencje problem6w intrapsychicznych zwiazanvch z przezyciami emocjonalnymi czlowieka. z kt6rych najbardziej znana jest biofeedback (biologiczne sprzezenie zwrotne . 15~. cyt. w kt6rych sklad wchodza przedstawiciele roznych dyscyplin. ~a ~~zes~ewski. w postrzegani~ etiologii chor6b. ze ~sychi~ i ci~l? nie stanowia odrebnvch czesci. s. leczeniu i rehabilitacji. ktore sa rozpoznawane. zwi~kszenie kosztow spowodowane bylo nie tylko wydluzeniem czasu opieki sprawowanej wobec pacjent6w. medycy~y ~syc~osomatycznej okreslone sa jako "badame. ortopeda. Nalezy dodac.~~lad wsz:s~kich .2. czyli holistyczne rozumienie natury ludzkiej wplynelo takze na zmla~~.znie nie ~~jmo:vala sie obszarem psychospolecznych konsekwencji chorob.2. internista. ~o~ bye rejestrowane nie tylko poprzez subiektywny odbior jednosrki. Na przyklad w zespole zajrnujacym sie leczeniem pacjent6w z uszkodzeniami kr~gosiupa powinien znalezc sie neurolog. co o~~acz~. zapo blegarue. Procesy psychiczne. Cz Iowiek postrzegany jest [ako jednosc biopsychospoteczna. lecz sa roznr:ru przeJa. s. celem zmtegrowama terapu somatycznej i psychoterapii" (Lipowski.sie wowczas. opr6cz holistycznej wizji czlowieka i polietiologicznej koncepcji chor6b somatycznych zakladala koniecznosc prowadzenia badari interdyscyplinarnych.3. bylo konsekwenCJ~ zmian . Dorobek medycyny behawioralnej wykorzystywany jest w prewencji. powolana formalnie na konferencji.dynamlki (Wrzesmewski. 1~84. Dzieki opiece zespolu mozliwe jest bardziej skuteczne i kompleksowe udzielenie pomocy pacjentowi. 1. ale rowniez wdrazaniem nowych i drogich technologii medycznych. psychiczne i spoleczne. Ze wzgledu na interdyscyplinarnosc nie mozna rnowic 0 rozwoju odrebnej teorii. Okazalo . CaIosc~owe. dostrzezono koniecznosc wlaczenia psychologii we wszystkie obszary medycyny. a zarazem cechowaly sie wysoka skutecznoscia.

Psychologia zdrowia traktuje zdrowie i chorobe nie jak pojecia wzajemnie sie wykluczajace. Mozna powiedziec. Przyczyny zachorowania sa zlozone. odpowiedzialny jest czlowiek i jego sposob zachowania. wykorzystuje wiedze. miedzv ktorymi zachodza interakcje. to przyczyna tego zdarzenia jest takze psychologiczna . Wrzdniewski. narazenia na stres i umiejetnosci radzenia sobie z nim. To. Zgromadzono wiele danych wskazujacych na wplyw czynnikow p~ychospolecznych na samopoczucie i zdrowie czlowieka. powinna korzystac z dorobku psychologii. ciezkie.wojowych czlowieka. Odgrywaja one niezwykle wazna role w powstaniu i przebiegu chorob przewleklych. ze wspolczesne nauki 0 zdrowiu opieraja sie na dwoch zalozeniach. Heszen-Niejodek (Heszen-Niejodek. jest zalezne od jej predyspozycji genetycznych. z reguly choroby nie wywoluje pojedynczy czynnik. Pierwsze z nich dotyczy pojmowania czlowieka jako jednosci biopsychospolecznej i wiaze sie z przyjeciem modelu holistycznego. ze przyczyn:t_wielu wypa~ow sa czynniki psychologiczne. aktywnosci prozdrowotnej i wszechstronnego rozwoju. ze dziedzina ta korzysta z dorobku calej psychologii. polo~e XX wieku na pierwsze miejsca w statystyce zachorowan wysunely sie choroby przewlekle . lecz na wspieraniu i utrzymaniu zdrowia. ale przede wszystkim zmiana struktury chor~b 1 pr~yczyn zgO?OW ~raz rewolucyjne zmiany w sposobach leczerua w ciagu ostatruch kilkudziesieciu lat.choroby ukladu krazenia i choroby nowotworowe (Bishop. Pierwszy z nich dotyczy problematyki . Dzieki utrzymaniu zdrowia w wymiarze spolecznym mozliwe byloby zaoszczedzenie ogromnych srodkow na leczenie. Kontakt z nia nie musi wywolywac objawow. np. sposobu odzywiania sie. Kazde z tych zagadnieii rozpatrywane jest na poziomie jednostki. ale jako kraiice tego samego kontinuum.~~karm~we czy gruzlica. Wynalezienie antybiotykow i sulfonamido~ zna~znie ograniczylo wystepowanie i przebieg tych chorob.). 2000). stylu zycia). wiedzy i wiele innych czynnikow. W rezultacl~ w 2. Znaczenie moze miec tu takze dostepnosc zasobow spolecznych. uwzglednia oddzialywania oparte na roznorodnych teoriach psychologicznych. 2000) wyodrebnia dwa obszary psychologii zdrowia: psychologic medyczna oraz zdrowie behawioralne. Drugie dotyczy polietiologicznej koncepcji powstawania chorob i mowi. Koncentruje sie nie tylko na patologii. Prz~czyrulo sie d. Podkresla sie tu role profilaktyki i korzystnego z punktu widzenia zdrowia trybu zycia jednostki (tzw. czy dana osoba zachoruje. Wymusily to nie tylko zmiany. ze medycyna. takie jak tyfus.zwi:t_zanejz psychologicznymi konsekwencjami choroby i powrotu do zdrowia. jesli ma spelniac swoje zadanie i osiagnac sukces. ciezkie postacle grypy i infekcje. 36 37 .i ~mierali ~a choroby zakazne 0 ostrym przebiegu. w ~ystemie spolecz?ym. Ogolnie mozna powiedziec. ze w powstawaniu i rozwoju kazdej choroby biora udzial rozne czynniki ryzyka. Ponadto wsrod przyczyn zgonow jedno z czolowych miejsc zaczely zajmowac wypadki. palenia tytoniu. konkretna bakteria. uzywania substancji psychoaktywnych. Poszukuje sie najefektywniejszych metod wyeliminowania szkodliwych nawykow. nie podlega dyskusji. To. brawura za kierownica. grupy i systemu. To nowoczesne podejscie wydaje sie miec jeszcze inne korzystne perspektywy.o postepu chirurgii i innych dziedzin medycyny. np. Ale jesli ktos w stanie nietrzezwosci wchodzi na rusztowanie i ulega wypadkowi. materialnych. podkresla indywidualna odpowiedzialnosc w stosowaniu wiedzy i technik behawioralnych oraz biomedycznych sluzacych zachowaniu zdrowia oraz zapobieganiu chorobie. np. Jeszcze na poczatku XX wieku ludzie najcz~s~iej chorow~. wyniszczajace za~cia . drugi koncentruje sie na promowaniu filozofii zdrowia. aktywnoscia fizyczna itd. fJll~WY:m1~1Psychologia i medycyna w rozwiClzywaniu problemow zdrowia i choroby Wspolczdnie wydaje sie oczywiste.to przeciez nie alkohol spowodowal wypadek. Niekiedy choroby te mialy charakter epidemii 1 wyruszczaly znaczny procent populacji. srodowiska zycia i pracy. niewlasciwej diety. ktora umozliwia zrozumienie procesow zwiazanych ze zdrowiem i choroba. czynnikow zwiazanych ze stylem zycia (poziomem higieny. tym wieksze prawdopodobieiistwo zachorowania. Im wiecej czynnikow ryzyka obciaza dana osobe.

podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismy trzy g16wne psychologiczne koncepcje czlowieka: psychoanalize. ze te nowoczesne i bardzo drogie metody leczenia w wielu wypadkach nie spelniaja pokladanych w nich nadziei. stala sie pomoc ludziom zyjq. Nie prowadza do wyleczenia. istotna dziedzina badari i pomocy psychologicznej. rozw6j chirurgii i anestezjologii wywolaly u wielu ludzi lek przed leczeniem. Oczekiwarua spoleczne odnosnie do zakresu swiadczen. kt6ra zamiast kontaktu ze wspolczujacym czlowiekiem prowadzi do kontaktu z aparatem. koszty transplantacji narzadow). koronarografli czy arteriografli) oraz terapeutycznych (np. obalono wiele mitow zwiazanych z chorowaniem i leczeniem. kiedy oczekiwarua spoleczne 1 spoleczno-kulturowe. ze indywidualne cechy czlowieka mogq. maszyna. odZW1ercle~erue~ warunk6w ekonomiczno-spolecznych danego panstwa. sprzyjac zachorowaniu lub dzialac ochronnie (np. ryzykowne zachowania zdrowotne. czynniki 38 39 . Nawet jesli w wielu sytuacjach pacjent sam pokrywa koszty leczenia. wskazujace. inwazyjnych metod diagnostycznych (np. zwlaszcza gdy uwzgledni sie lata ich stosowania. Wedlug ~sychologu poznawczej decyduiaca role w regulacji zachowarua od~aJ~ proce. wz6r zachowania A). Leczenie pociaga za soba ogromne koszty ekonomiczne. Kazdy z om6wionych kierunk6w prezentuje nieco odmienne poglady ~~ mechanizmy powstawania i rozwoju chor6b somatycznych. Psychologia wniosla w tej dziedzinie wiele ze swego dorobku. Waznym problemem ochrony zdrowia jest zapobieganie cho~obom: W tym aspekcie wiedza psychologiczna pomaga w zaangazowaniu ludzi do indywidualnych lub szerzej zakrojonych dzialari na rzec~ popra~ zdrowia. kt6re ponosi spoleczenstwo (np.cym z choroba przewlekla w radzeniu sobie z problemami i ograniczeniami wynikajacymi z choroby i leczenia. granicy pomiedzy zyciem i smiercia. Psychoanaliza doszukuje sie czynnik6w ksztaltujacych zachow~e w nie~ostepnych swiadomosci impulsach 0 biologicznym rodOW?~Zle. Wzbudzily watpliwosci dotyczace granicy leczenia. ze pociaga to za soba koniecznosc ograniczen i wyrzeczen ze strony chorych. n:edycznyc~ '. obciazonych odpowiedzialnoscia za podejmowanie bardzo trudnych nieraz decyzji. A postepujaca biurokratyzacja i technicyzacja medycyny. w kt6rych post~p medycyny generuje nowe problemy zdrowotne i psychologiczne. mozliv:osci leczenia funkcjonuja w specyficznym kontekscie warunkow srodowiskowych i kulturowych. ~asadnicze znaczeru~ przypisujac mechanizmom uczenia sie i warunkowaru~.cej zycie". W naszym kraju od~zulis. Okazalo sie. Wprowadzenie nowoczesnych.Stworzono bardzo solidne podstawy teoretyczne i empiryczne wskazujace na role stresu (zwiazek stresu ze zdrowiem i choroba zostanie om6wiony w rozdziale 3). chemioterapii) wzbudza u wielu chorych obawy zamiast poczucia bezpieczeristwa. Stosowanie aparatury "podtrzymujq. System leczenia i ochrony zdrowia ~kcj?~uje w okrdlo~ej ~truk~ze spoleczno-ekonomicznej danego kraju 1 Jest on. a czasem po prostu nie stac ich na leczenie. Jest zrozumiale. stworzyla poczucie zagrozenia godnosci jednostki i dehumanizacji w relacjach ze sluzba zdrowia. Jest to zrodlem problem6w psychologicznych takze u lekarzy. tylko do przedluzania zycia. to ceny lek6w. sprzetu rehabilitacyjnego i wszelkiego wyposazenia potrzebnego do leczenia w chorobach przewleklych sa ogromne. psychologic behawioralna i psychologie poznawczq. Mamy tu rowniez do czynienia z sytuacjami. Nic dziwnego.my to wyraz~e w zwiazku z reforma sluzby zdrowia. niechec do poddawania sie tym procedurom. ze ludzie chorzy sa w naturalny sposob skloru:u do takich dzialan. tzn. okazaly sie znacznie odbiegac od mozliwosci technicznych i ekonomicznych. styl zycia i co wazne.sy gromadzenia i przetwarzania informacji pochodzacych z doswiadczenia. optymizm/pesymizm. oraz ich znaczenie w rozwiazywaniu wsp6lczesnych problem6w zdrowia i choroby. Znaleziono rowniez dowody empiryczne dotyczace znaczenia czynnik6w osobowosciowych. Zidentyfikowano wiele czynnik6w sytuacyjnych i srodowiskowych majacych znaczenie dla zdrowia. normy opieki nad chorymi. a czasem do istotnego czy wrecz nieznosnego obnizenia jego jakosci. Kolejnym wsp6lnym obszarem dzialania. natomiast ludzie zdrowi czesto rue dostrzegaja problemu i wymagaja specjalnej zachety. kt6re dotycza czyjegos zdrowia i zycia. ~ehaWloryzm odrzuca wszelkie wewnetrzne mechanizmy zachowaru~ jako ruepodru:jace sie obiektywnej obserwacji i pomiarowi.

: Historia wsp6tczesno/ my!li p!Jchologiczno/. Gdansk 2000. Ellis A. Warszawa 1987.sprzyjajace utrzymywaniu zdrowia i zachowan zdrowotnych. J. pozwalajacych na zrozumienie zdrowia i choroby. Srrelau). WrzeSniewski K. Warszawa 2004.. Zintegrowatry umys/ i cia/o. skupia sie na rozwoju i integracji wiedzy i technik z zakresu nauk behawioralnych i biomedycznych. Lukaszewski W.: Psychologiczne uwarunkowania powstawania i rozwoju chorob somatycznych. Najmlodszym kierunkiem jest psychologia zdrowia. Badania psychologiczne nad problernatyka zdrowia i choroby. zeby poradzic sobie ze stresem? w: c. t. jak rowniez praktyczne zastosowania psychologii w tej dziedzinie rozwijaly si~ w ramach kolejno pojawiajacych sie kierunkow: medycyny psychosomatycznej. t. Podr~Cif1ikakademicki. Gdanskie Szewczuk W. oraz zastosowaniu tej wiedzy w prewencji.B. t. przebiegu i leczeniu wszystkich chorob. Literatura cytowana Bishop G. do cZas6w J.Podr~cif1ik akademicki. Warszawa 1937. Wydawnictwo Psychologiczne. Gdariskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdariskie Wydawnictwo Psychologiczne.: P!Jchologia zdrowia. WrzeSniewski K.: Poznawcza psychologia osobowosci. Wydawnictwo Naukowe "Scholar". Od Wundta nqjnowsiJich. J.: Co rnozna zrobic. w: P!Jchologia.: Gl6wne idee wsp6tczesno/ p!Jchologii.oznacza to wyjscie poza obszar medycyny i docieranie do roznych dziedzin zycia i dzialalnosci czlowieka. Wydawnictwo Naukowe PWN. Prawa i zaleznosci wywodzace sie z tego podejscia rowniez znajduja interesujace zastosowania w obszarze zdrowia.D. Analiza Towarzystwo Pedagogiczne.: P!Jchologia i tycie. Naukowe Taylor S. w: Psychologia. Gdansk 2000. t. Srrelau). PWN.: AeJiustment to threatening events:A theory of cognitive adaptation.: Teoria postaci i p!Jchologia postaci. Astrum. t. 40 . z zalozenia interdyscyplinarna. Warszawa 1951. diagnozie. Zimbardo P. Srrelau). Gdariskie Wydawnictwo Psychologiczne. Medycyna psychosomatyczna. ktore mog:t wiazac sie ze zdrowiem. Srrelau). Naukowe Towarzystwo Pedagogiczne Biblioteczka Nauk Pedagogicznych. analizie przebiegu procesow myslenia oraz badaniu mechanizrnow pamieci. Cooper.1161-1173. Podr~cznik akademicki. leczeniu i rehabilitacji.: Psychologiczne koncepcje czlowieka. II (red. J.L. Warszawa 1997. Medycyna behawioralna. Wydawnictwo Akadernickie "Zak". Warszawa 1998. Podr~cif1ik akademicki. Ruch F. Dolinski D. Srrelau). Wrodaw 2000.G..: Zdrowie i choroba. Ostaszewski P.L. Gdariskie Wydawnictwo Psychologiczne. Gdansk 2000. i kryryka. American Psychologist. Payne: Sires w prary.. w: P!Jchologia. II! (red. III (red.: Procesywarunkowania. dzis proponuje zastosowanie podejscia psychosomatycznego w calej medycynie i przyjmuje zalozenia 0 udziale czynnikow psychicznych w etiologii. Gdansk 2000. Omowilismy rowniez psychologic postaci jako przyklad teorii 0 wezszym zasiegu. Stachowski R. 38. Kofta M. 1983.: Psychologiapostaci. medycyny behawioralnej i psychologii zdrowia. I (red. Szewczuk W. w: P!Jchologia. I! (red. R. ktora oprocz badan nad psychologicznymi aspektami chorob somatycznych kladzie duzy nacisk na problematyke zdrowia i czynniki sprzyjajace zdrowiu . ktora poczatkowo koncentrowala si~ na zastosowaniu psychoanalizy do wyjasniania etiologii wybranej grupy chorob. J.Podr~cznik akademicki. Heszen-Niejodek 1. Tomaszewski T. ktora koncentrowala sie glownie na problemach percepcji (spostrzegania). Gdansk 2000. w: P!Jchologia.

D. przebiegu i leczeniu wszystkich chorob. t. t. z zalozenia interdyscyplinama. ktora poczatkowo koncentrowala si~ na zastosowaniu psychoanalizy do wyjasniania etiologii wybranej grupy chorob. diagnozie. Ellis A.B. Gdanskie Wydawnictwo J. Warszawa Wrzesniewski K. Psychologiczne. Strelau). Literatura cytowana Bishop G. P. medycyny behawioralnej i psychologii zdrowia. Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne. analizie przebiegu procesow myslenia oraz badaniu mechanizmow pamieci. psychologicznymi aspektami chorob somatycznych kladzie duzy nacisk na problernatyke zdrowia i czynniki sprzyjajace zdrowiu . Taylor S.: Zdrowie i choroba. 1161-1173. American Psychologist. w: P~chologia. II (red. Ruch Gdansk 2000. Podr€cznik Strelau).. Astrum.: Poznawcza Pod~c~ik"akademicki. Dolinski D. WrzeSniewski K. ktore mog:t wiazac sie ze zdrowiem. pozwalajacych na zrozumienie zdrowia i choroby. III (red. Warszawa 1987. PWN. Ostaszewski W. Biblioteczka Towarzystwo Pedagogiczne Szewczuk W..: P~chologia i zycie. Gdansk 2000. 38. III (red. T.Pod~t:{!lik akademicki. R. akademicki. Najmlodszym kierunkiem jest psychologia zdrowia. oraz zastosowaniu tej wiedzy w prewencji. akademicki.: Psychologiczne uwarunkowania powstawania somatycznych.: At:jjustment to threatening events:A theory of cognitiveadaptation. Omowilismy rowniez psychologic postaci jako przyklad teorii 0 wezszyrn zasiegu. Gdansk J. I (red. ktora oprocz badan nad. Podr€c~ik akademicki. i rozwoju chor6b Gdanskie P.: Warszawa 1937.Wydawnictwo wsp6lczesneJ my!li p~chologit:{!leJ· Od Wundta do czas6w Naukowe "Scholar". Wydawnictwo Zimbardo Warszawa Psychologiczne.. Naukowe Towarzystwo Pedagogiczne.sprzvjajace utrzymywaniu zdrowia i zachowan zdrowotnych. psychologia Gdanskie osobowosci. 2000.: Gl6wne idee wsp6lczesn~jp~chologii. w: P~chologia. Heszen-Niejodek 2000. dzis proponuje zastosowanie podejscia psychosomatycznego w calej medycynie i przyjmuje zalozenia 0 udziale czynnikow psychicznych w etiologii.: Psychologiczne koncepcje czlowieka. Zintegrowatryumysl i cialo. Strelau). Wydawnictwo w: P~chologia. Lukaszewski 2000. Analiza Warszawa 1951. Wydawnictwo 1998. J. P. i kryryka. t. Wydawnictwo J. Teoria postaci i p~chologia postaci.: Histona nqjnows:rych. Gdansk J. Tomaszewski 1983. 40 . Cooper. Akademickie "Zak". Medycyna behawioralna.: P~chologia zdrowia. Kofta Gdansk M.G. Psychologiczne. Strelau).oznacza to wyjscie poza obszar medycyny i docieranie do roznych dziedzin zycia i dzialalnosci czlowieka. Gdariskie Wydawnictwo w: Psycbologia. Medycyna psychosomatyczna. leczeniu i rehabilitacji. ktora koncentrowala sie glownie na problemach percepcji (spostrzegania).L. Warszawa 2004. Wroclaw 2000. Badania psychologiczne nad problematyka zdrowia i choroby.: Procesywarunkowania. II (red. Strelau). skupia sie na rozwoju i integracjiwiedzy i technik z zakresu nauk behawioralnych i biomedycznych.: P~chologiapostaci. t. Naukowe Nauk Pedagogicznych. Payne: Sires w prary.L. zeby poradzic sobie ze stresem? w: c. 1. w: Psycbologia:Podr€c~ik Psychologiczne. Szewczuk W.: Co mozna zrobic. Stachowski R. 1997. Prawa i zaleznosci wywodzace sie z tego podejscia rowniez znajduja interesujace zastosowania w obszarze zdrowia. t. Naukowe PWN. jak rowniez praktyczne zastosowania psychologii w tej dziedzinie rozwijaly sie w ramach kolejno pojawiajacych sie kierunkow: medycyny psychosomatycznej.

a probujac radzic sobie z problema~. Wydaje sie oczywiste. Dorota Wlodarczyk Barbara Skuza ~. jaka jest polietiologiczna koncepcja chor6b somatycznych. kt6re na podstawie wynik6w wsp6lczesnych badan empirycznych wiazane sa z rozwojem chor6b lub utrzymywaolem zdrowia.a p~ papierosy. Opisywala ona np. kt6ra na podstawie obserwacji swoich pacjent6w sugerowala ismienie okreslonych "profll6w osobowosci". a znaczenie konkretnego czynnika (jego rola w zachorowaniu) moze bye rozne w zaleznosci od choroby i specyficznych wlasnosci jednostki. S~ one ze soba wzajemnie powiazane. ze opisywane zaleznosci maja charakter probabilistyczny. ze sa one od siebie niezalezne i wplywaja na zdrowie jedynie bezposrednio. W prezentowanej czesci om6wione zostana czynniki psychospoleczne. "osobowose wiencowa". tak aby jak najpelolej wyjasole zwiazki miedzy roznymi czynnikami psychologicznymi a zdrowiem i choroba.2. np. osoba agresywna bedzie rniala wiecej konflikt6w z ludzmi. co jednak ole oznacza. Najwi~kszy wplyw wywarly badania Helen Dunbar. .:1. 3) wsparcie spoleczne. 4) czynniki behawioralne (zachowarua charakteryzujace styl zycia).ej bedzie si~gal. Wyodr~boleole wspomolanych og6lnych kategoriii oddz~elne ~chrozp~trywaole moze bye pomocne z dydaktycznego punktu widzenia.2) czynolki sytuacyjne (sytuacje i wydarzeola zyciowe). Wsp6lczesna psychologia zdrowia dazy do integracji tych koncepcji i badan.. Caly czas musimy rowniez pamietac 0 tym.)1 Polietiologiczna koncepcja chor6b jako podstawa zrozumienia problem6w zdrowia i choroby Rozwazania dotycz~<:e znaczenia czynnikow psychologicznych w powstawaniu i rozwoju chor6b oraz zapobieganiu chorobom i utrzymywaniu zdrowia osadzone zostana w szerszej koncepcji. M6wi ona. ze osoby 0 okreslonym typie osobowosci beda doswiadczaly wieksze] liczby okreslonych sytuacji i cz~sciej beda przejawialy okreslone zachowania. Czynniki te zostaly podzielone na nastepujace og6lne kategorie: 1) czynniki osobowosciowe i wzory behawioralno-osobowosciowe.~t~ Rola osobowosci "I 2. c:~sci. kt6ra miala predysponowae do choroby wiericowej. ~"lW. " . ze pOWl~zaruamiedzy tyrrn czynnikarni moga przekladae sie na skutki zdrowotne. Kategorie te zostana om6wione w odrebnych czesciach. mniejsze wsparcie spoleczne. Opr6cz czynnik6w biologicznych. wskazuje sie tu na znaczenie czynnikow psychologicznych i spolecznych. tradycyjnie uwzglednianych w modelu biomedycznym. charakterystycznych dla os6b z roznymi schorzeolami somatycznymi. Wplyw ten moze mid charakter bezposredni lub posredni (poprzez zwiazek z innym czynnikiern ryzyka). Wyruka ono r6wolez z tradycji badawczej oraz ze specyficznego dla danego nurtu psychologicznego sposobu wyjasolania problem6w zdrowia (patr~ rozdzial 1). Predyspozycje osobowosciowe Pierwsze pr6by badan nad rola osobowosci czlowieka w powstawaolu chor6b wywodz~ sie z tradycji psychoanalitycznej. ze przyczyny powstawania i rozwoju chor6b maja zasadniczo charakter wieloczynnikowy.1. a ole przyczynowo-skutkowy _ wymieolone czynniki psychologiczne traktowane sa jako czynniki ryzyka choroby. "osobowose wrzodowa' czy "osobowose 42 43 . Mozna wiec przypuszczae.

2000). przekrojowe wymagaj~ zbadania cech osobowosci osob z okreslona choroba i porownania ich z wynikami grupy kontrolnej osob zdrowych) oraz na stawianiu diagnozy osobowosci jedynie na podstawie wywiadu (dla celow naukowych wymagane sa narzedzia 0 sprawdzonych wlasciwosciach psychometrycznych). ze osobowosc typu D prowadzi do negatywnych skutkow zdrowotnych. pesymizm i bezradnosc (patrz ramka 2. Charakteryzuje sie ona negatywna ernocjonalnoscia (czeste doswiadczanie emocji negatywnych. Moga. Po uplywie kilku. Taki sposob radzenia sobie z emocjami w istocie wzmaga nasilenie fizjologicznych reakcji stresowych w postaci np.1). J?o ~ech osobowosci. jak 44 45 . jak sklonnosc do depresji. Glcwny mechanizm laczacy osobowosc typu D ze zdrowiem opiera sie na fizjologicznych konsekwencjach powstrzymywania sie od wyrazania negatywnych emocji. Rozpoczynaja sie one od diagnozy psychologicznej duzej grupy osob jeszcze zdrowych (ustalenie hipotetycznej przyczyny nastepuje wczesniej niz stwierdzenie postulowanych skutkow). 2000). 2004). ktora w tym czasie zachorowala. a podstawowym zarzutem. a nastepnie porownuje sie wyniki tych osob w pierwszym badaniu z wynikami osob. 1998. predyspozycje). Oryginalnosc tej koncepcji polega glownie na podkreslaniu roli polaczonych cech (wymiarow) osobowosci. sklonnosc do tlumienia emocji negatywnych lub trudnosci w ich ekspresji. Najsilniejszych argurnentow na rzecz roli czynnikow osobowosciowych w powstawaniu chorob dostarczaja tzw. W tym miejscu warto zwrocic uwag~. byly metodologiczne wady jej badari. Koncepcja osobowosci typu D jest stosunkowo nowa i opiera sie na badaniach dotyczacych zarowno roli roznych predyspozycji osobowosciowych w powstawaniu chorob. oslabienia ukladu odpornosciowego (mechanizmy reakcji stresowych ornowione sa szczegolowo w rozdziale trzecim). czyli predysponowae do konkretnej choroby. kilkunastu lat wyodrebnia sie podgrupe. Istnieje ponadto bogata literatura dotvczaca szczegolnie niekorzystnych konsekwencji zdrowotnych takich cech. unikania doswiadczania i wyrazania emocji negatywnych. Istniejace dane sklaniaja do odrzucenia twierdzenia. wysoka potrzeba osiagniec. W obrebie psychologii zdrowia nadal trwaja. 2000): 1. glownie leku. Ewentualne roznice miedzy tyrni grupami mo~ bye traktowane jako psychologiczne czynniki ryzyka danej choroby (Heszen-Niejodek i Wrzesniewski. naleza. Polegalyone na badaniu grup pacjentow bez rownowaznych grup kontrolnych (poprawne badania tzw. ktore do tej pory rozpatrywane byly oddzielnie. poszukiwania takich cech psychologicznych. ktorych znaczenie potwierdzane jest w najwiekszej liczbie badari. 3. wskazywaly na jej zwiazek z chorobami ukladu sercowo-naczyniowego. Wlasciwose polegaj~ca na niezdolnosci do roznicowania. neurotycznosc (szczegolna sklonnosc do przezywania stanow lekowych). a rzadkie pozytywnych) i zahamowaniem spolecznym (brak komunikatywnosci. Osoby charakteryzujace sie takim stylem maja tendencje do odwracania uwagi od sygnalow zapowiadaj~cych zagrozenie. tendencje do depresji (Wrzesniewski. ktore w najwiekszym stopniu beda w stanie wyjasnic zaleznosc miedzy psychika i stanem zdrowia. wycofanie. 2. niska ekspresja emocjonalna). Nie istnieja podstawy. Pierwsze badania sugerujace. nazywania i wyrazania wlasnych emocji okreslana jest jako aleksytymia (Rodin i Salovey. 1997).nowotworowa" . Inny typ trudnosci w wyrazaniu emocji zwiazany jest z represyjnym stylem radzenia sobie ze stresem. podwyzszenia cisnienia. ze w psychologii istnieje kilka terrninow odnoszacych sie do tlumienia/wyrazania emocji. jaki postawiono autorce. ktore przy wspolwystepowaniu innych czynnikow ryzyka zwiekszaja prawdopodobierisrwo wystapienia chorob. ktorzy pozostali w dobrym zdrowiu. ze konkretna cecha osobowosci moze miec wplyw specyficzny. za Ogirlska-Bulik i juczynski. wysokie poczucie odpowiedzialnosci. okreslanej jako osobowosc typu D (Denolett. Wyniki otrzymane w dalszych badaniach i za pomoca roznych technik pozwalaja na wyciagniecie pewnych ogolnych wnioskow dotyczacych zwiazku osobowosci ze stanem zdrowia (Wrzdniewski. aby przypuszczac. badania prospektywne. brak asertywnosci. istniec pewne cechy osobowosci (nastawienia. zwiekszonego wydzielania kortyzolu. Najnowsza propozycja jest opis osobowosci stresowej (distressed personality). Badania innych autorow nie potwierdzily hipotez dotyczacych tak rozumianych profilow osobowosci.typowe odpowiednio dla osob z chorobami wrzodowyrni i nowotworowyrni. ze okreslony pr?ftl osobowosci deterrninuje powstanie i rozwoj choroby somatyczne).

·.zasadniiz()ih~rakter "". . 1988.f!1aj~'i~sa~ni~io~l'iyqYn}' .".'..·.»:» .::. ze jest to "zesp61 jawnego zachowania lub styl zycia.~ ~ rz. .'... .• . ' ""~~"Yn~t~n~':("l'li~~()I". (dotyczqVlliel~il?iedzin) .'.· . majqi:hllrakter'~6wilowY . to podkresla sie przede wszystkim korzystna role optyrnizmu (patrz ramka 2.1 zostanie wz6r zachowania A oraz wz6r zachowania ze wz6r zachowania nie jest ani zestawem cech zestawem typowych reakcji.i.ilpi~6~¥'i~~j~~:( '.. Ramka 2.' ~ •. czyli przekonanie 0 wlasnym wplywie na mozliwosc osiagania zamierzonych cel6w. Wzory behawioralno-osobowosciowe W tej czesci przedstawione zostana koncepcje i wyniki badan dotyczace tzw.l11ajcvia~~qtlife(salnY·f .• .• ·.rz.1) oraz predyspozycji 0 nieco podobnym charakterze._':<'-.'l11 .-_:~~-c--.·Y'... ze ludzie zapadajacy na zawal serca wyrozniaja sie w okresie przedchorobowym okreslonyrn stylem zachowania..w~'Nn~~ne. Doszli oni do wniosku.·.'.·....·.. ".. W jednej z nowszych koncepcji WZA traktowany jest jako spos6b regulacji stosunk6w jednostki z otoczeniem.••. pobudliwosci~ nadrnierna czujnoscia. -<-. walka 0 osiagniecia. Om6wiony 46 47 . N alezy zaznaczyc. ..•.•. kt6ry polega na angazowaniu sie przez jednostke w permanentn~ walke 0 zdobycie jak najwiekszej liczby cel6w (czesto niejasno sprecyzowanych) w jak najkr6tszym czasie...ZYStl)e •.n..·..'.· .. .. i ich zwiazek ze zdrowiem czlowieka. Friedmana i R. jak i na skutecznosc radzenia sobie z nowymi wyzwaniarru 1 zagrozeniami. .-. 27).".' . ...k~~st~)\.' .. pod koniec lat 50.~...y\~9Ci~.'i ~~.· ~J-.·.-. Ich posiadanie lub brak moze istotnie wplywac zar6wno na rownowage psychofizjologiczna.·'· ..·.·..•·.'n. Poczucie wlasnej skutecznosci.' .IT1~jcr.. osobowosci. 2.."'...:wZA) zostala opracowana przez dw6ch kardiolog6w.' ·.majqz~si~g·Hniw~rsalny' '.!italy' .PKoliCznosci'').[I1aj~.p~r.•.o_-:::>.·. ....'. poczuciem presji czasu i nadmiernej odpowiedzialnosci" (Eliasz i Wrzdniewski. • a.2..e.. wybuchowym sposobem mowienia._' '. jak i behawioralne zwiazane z okreslonymi C.•.---_-.·..·.•. Western Collaborative Group Study czy Framingham Heart Study. . Twierdzili. •.'~<:~. zaliczane sa do tzw. .' · .. W prospektywnych badaniach epidemiologicznych. · ' ·.inilj<tP~~~I'lY?~~ll~trZ[I~ < Koncepcja wzoru zachowania A r.rhaji!ogtani&QnYza~l~g.f".··.2.2). jaka jest poczucie wlasnej skutecznosci. zasobow osobowosciowych.> ~'. ale obejmuje zar6wno ciowe..·7l/·. Rosenmana.:::. napieciern miesni twarzy. (szczeg6lnie wzoru J esli chodzi 0 cechy sprzyjajace zachowaniu dobrego zdrowia.'.w.•..•.·.!s~~~~t¢.··.·. ani tez elementy osobowossytuacjami..::o...n .·.•... '.•. •.<..··.'. stwierdzono. . np.".·...J)~F1N!A'·.:. .•..··Y·. wzorow zachowaii...'Sl)~€ESX" ·.m~j<t'Hf?Y~py.• '. optymistyczne nastawienie do przyszlosci i optymistyczny styl wyjasniania i interpretowania tego. ubieglego stulecia.·.we. okreslonych tu jako wzory behawioralno-osobowosciowe. _ . czego czlowiek doswiadcza w zyciu." .•.i na badaniach dotyczacych wzor6w zachowan zachowania A) przedstawionych ponizej. charakteryzujacy si~ skrajnym wsp61zawodnictwem.' ~ .·..:~'i.··J'.·.'.•... kt6ry mozna opisac za pomoq okreslonych cech tresciowych i formalnych zachowania (patrz ramka 2. ~IE~owo-.·.·.. v.c'.~····'.. .. . . s. .. _ (.. M.·. "r: " .t. agresywnoscia...

] Znaczenie czynnikow sytuacyjnych Sytuacje. ale rowniez chorob ukladu pokarmowego i chorob nowotworowych). Wiele wskazuje na to. l. 2000). a nie 0 wzorze zachowania. obejmujace czesto cale grupy. takim jak zycie czy bezpieczenstwo. Coraz wiecej wiadomo na temat posredniej roli WZA. Wielu badaczy uwaza. "chorobotworczy" skladnik uwaza sie sklonnosc do przezywania wrogosci. ze zagrazaja one najbardziej podstawowym wartosciom czlowieka. Stawiaja przed ludzmi niezwykle wysokie wymagania. 48 49 .latwiej sie poddaja i przezywaja depresje. Na sytuacje trudne czesto reaguja poczuciem bezradnosci i beznadziejnoSci. nie rna wyraznych roznic miedzy nim a omawianym wczesniej stylem represyjnym czy pesymizmem.2'~$'. ktory jest reaktywowany. np. Istnieje rowniez wiecej kontrowersji teoretycznych zwiazanych z tym syndromem. zlosci i irytacji.1. Istnieje kilka rnozliwosci ich opisywania i klasyfikowania. kleski zywiolowe. ukrywajacych negatywne emocje (Doliilska-Zygmunt. uleglych wobec autorytetow. ktore potrafia sie odprezyc. jak te dotyczace WZA. ze WZA ma raczej charakter niespecyficzny i dotyczy roznych dolegliwosci somatycznych. codzienne utrapienia (Heszen-Niejodek i WrzeSniewski. ze nie jest on dostatecznie dobrze odgraniczony od innych cech psychologicznych. ze syndrom ten zwieksza prawdopodobieristwo pojawienia sie innych tzw. kooperatywnych. takich jak: poziom cholesterolu i trojglicerydow. spokojnych. 2001b). ze poszczegolne elementy WZA moga miec rozne znaczenie z punktu widzenia wplywu na zdrowie. Ponadto niektorzy twierdza. Za najbardziej szkodliwy. Wyniki badari przeprowadzonych w ostatnich latach przyniosly wiele nowych danych dotyczacych natury WZA. Ze wzgl~du na sil~ i zakres oddzialywania danego zdarzenia wyroznia sie nast~pujll_cerodzaje sytuacji: 1) wydarzenia traumatyczne 0 rozmiarach katastrof. Przykladami sa wojny. charakteryzujace sie tym. Z kolei w badaniach przy uzyciu techniki koronarograficznej wykazano. ze wielkosc zmian miazdzycowych w naczyniach wiencowych dodatnio koreluje z poziomem WZA. Wz6r zachowania C (Wzq stanowi opis predyspozycji osobowosciowych i zachowan przypisywanych ludziom. krotszy czas krzepniecia krwi czy nadcisnienie. Dane dotvczace roli czynnikow osobowoSciowych i wzorow behawioralno-osobowosciowych nie wyczerpuja wszelkich mozliwosci wyjasnienia zwill_zkowmiedzy czynnikami psychospolecznymi a zdrowiem. kiedy pojawiaja sie bodzce skojarzone z danym wydarzeniem. ze cechuje on ludzi cierpliwych. latwiej doznaja satysfakcji. ze nalezaloby raczej mowic 0 osobowosci typu C (cancerprone personality). dotyczace jednostek lub kilku osob. 3) drobne. Ponadto wykazano. Badania dotyczace WZC nie sa tak liczne.3. maja bardzo roznorodny charakter. Oznaczaloby to. ktorym nie mozna sprostac za pomoCll_ dotychczas wyprobowanych srodkow zaradczych. Kolejna grupa danych dotyczy znaczenia sytuacji i wydarzeri zyciowych. 2. Szczegolnie interesujace wydaje sie to. katastrofy komunikacyjne 0 wiekszej skali. 2004). Uwaza sie. u ktorych jest wieksze ryzyko wystapienia chorob nowotworowych. ze osoby nimi dotkniete nie moga ich nie zauwazyc lub pozostac wobec nich obojetne. z ktorymi czlowiek styka sie w zyciu.. tradycyjnych czynnikow choroby niedokrwiennej serca. 2) wazne wydarzenia zyciowe. Mozna powiedziec. sa lagodne. Ponadto pozostawiaja po sobie powazny slad. Wydarzenia traumatyczne Sa to wydarzenia 0 niezwyklej sile oddzialywania. maja wieksza tendencje do poddawania sie pradowi zycia niz do podejmowania ciaglej walki.ze WZA wiaze sie z wystapieniem zawalu serca i podnosi ryzyko powtornego zawalu (Betkowska-Korpala. Wzorowi zachowania A przeciwstawia sie wz6r zachowania B (WZB) przypisywany osobom. liczba wypalanych papierosow. ze WZA moze zwiekszac ryzyko zachorowania rowniez na choroby inne niz zawal serca (przede wszystkim dotyczy to innych chorob ukladu krazenia. nie spiesza sie. ze wyniki badari prospektywnych (przeprowadzanych rowniez w Polsce) wskazuja.

Oto przykiady wydarzeri. Jdli chcemy ocenic wysilek przystosowawczy danej osoby. Autorzy podaja.:stlonarmsz do potnl.rne~? Pr~ystosowa~a Spol~cz~ego). ze sytuacja ta od wszystkich wymagaia identycznego wysilku adaptacyjnego. zmiana miejsca zamieszkania (20). ~i:tza (40). Ze wzgl~du na specyfike i wage tego problemu zostanie on om6wiony oddzielnie (patrz podrozdzial 2. Zwr6cili oni uwag~ na pewn:t zal~zno.. jakiego wysilku prz~stosowa:vcze1?o wy~agaj:t zmiany zyciowe zwiazane z . kt6re znalazly sie na liscie wraz z przypisanym im wysilkiern adaptacyjnym (okreslonym w jednostkach ~mian ~y~0'. zaburzenie po stresie traumatycznym (PTSD) oraz inne konsekwencje zdrowotne w postaci wiekszej podatnosci na choro~y somatyczne. ile czestosc zmian sytuacji zyciowej. ze osoby. Mirno ze podejscie do stresu w kategoriach waznych wvdarzen zyciowych bylo bardzo interesujace i inspirujace. Stwierdzono. ale nie jest r6wnoznaczna z jej wyst~ieniem). ze czestosc i rodzaj sytuacji. zrruana sposobow spedzania wolnego czasu (19). sa w 30% zagrozone wvstapieniem powazne] choroby w ci~ dw6ch lat.:trata bliskieJ osoby z powodu smierci.aru takich wlasnie waznych wydarzen (Skala Wto. konflikty malzenskie) pod wzgledem obciazenia adaptacyjnego (z punktu widzenia zdrowia dostaje sie tylko punkty "ujemne".3. czesciej zglaszaly sie do lekarza z roznyrni dolegliwosciami.Badania wskazuja na bardzo powazne i roziegle nast~pstwa doswiadczenia sytuacji traumatycznych. Zebrali 43 takie zdarzerua. Ponadto zgromadzone w kwestionariuszu wydarzenia maja raczej charakter jednorazowy i kr6tkotrwaly. ze wydarzeniem zyciowyrn czesto pop~zedz~j:tcym wyst~i~ni~ ~owotworu jest utrata znacz:tcego emocjonalnie ob. . ze osoby. pojednanie ze wspolrnalzonkiern (45). wakacje (13).wielu ba?an wskazuja na to. ze sytuacJa ta rue rna charakteru specyficznego i jest istotna rowniez w przypadku innych chor6b. kt6re na poczatku badania uzyskalywyzsz:tliczb~ na tej skali.do 80% (Wrzdniewski. kt6re mialy miejsce w jej zyciu w ciagu ostatniego roku.2.duza gru~a osob hospitalizowanych w wywiadzie zglaszala. malzenstwo. ze zawarcie zwiazku malzeriskiego rna wartosc 50 punktow. a przy wyniku ponad 300 punkt6w. zranienie lub choroba (53). zgodnie z ktora podatnosci na choroby sprzyja nie tyle tresciowy aspekt zdarzeri.z:"olnienie z pracy (47). separaCJa (65). Arbltra~e przYJ~to. Szczeg6lnie duza role odegrala koncepcja. a sytuacje dlugotrwale. Wyniki. kt6rzy rozpoczynali rrzvletnia sluzbe na morzu (osoby te spelnialy bardzo wysokie wymagania zdrowotne i byly pod stala opieka lekarska). zmiana nawyk6w 50 51 . Poza tym kontrowersyjne jest traktowanie zdarzen 0 charakterze przewaznie pozytywnym (np. 2.lektu: . Naleza do nich konsekwencje 0 charakterz~ psychop~tologi~z~ym.eJscle na eme~tur~ (45). kt6re uzyskuja wynik ponizej 150 punkt6w. prz. Ponadto 85% os6b z wysokimi wynikami zglosilo sie do lekarza z pierwszymi dolegliwosciami w okresie pierwszych trzech miesiecy.. rozwodu czy odrzu~erua em~CJon~ego. to jednak spotkalo sie z pewn:t krytyk:t. problemy chroniczne b:tdz cykliczne nie sa uwzgl~dnione. Wazne wydarzenia zyciowe zywieniowych (15). z jakimi styka sie czlowiek. w jaki oceniaja dane zajscie. Zarzuca mu sie przede wszystkim. mog:t rniec zwiazek z powstawaniem i rozwojem choroby. ze w niedostatecznym stopniu uwzgkdnia roznice indywidualne miedzy ludzrni i spos6b. prosimy j:t 0 zaznaczenie na liscie wszystkich zdarzen.sc:.Ych): smie~e ~sp61~aIzonka (100). rozw6d (73). W 1~67 r_oku Holmes. Na przyklad wykazano. lone badania i obserwacje kliniczne wskazuja na to. a pomija "dodatnie"). kt6re doswiadczyly rozwodu.6). otrzymuj:t 73 punkty. wybitne osobiste osiagniecie) tak sarno jak zdarzen typowo negatywnych (smierc czlonka rodziny. co nie oznacza. po czym poprosili 394 osoby 0 ocene. ze w przypadku konkretnej osoby zachorowanie wvstapi (czyli srnierc wsp61malzonka jest czynnikiem ryzyka choroby. takie jak zesp61 ostrego stresu i utrzymujace Sl~ znaczrue dIuzeJ. Przy uzyciu tego kwestionariusza autorzy przeprowadzili badania prospektywne w grupie 4000 marynarzy marynarki wojennej USA. ze czynnik ryzyka zwieksza prawdopodobienstwo zachorowania. i Rahe opublikowali prac~ przedstawiajaca kw. srmerc czlonka bliskiei rodziny (63). Przy wartosciach 150-300 punkt6w prawdopodo bienstwo to wzrasta do 50%.2000). ze w ich z_ycmostatruo wydarzylo sie cos znacz:tcego. np. wszystkie osoby.kazdym z ruc~. czyli zaklada sie. Przypomnijmy.

Przyjrzyjmy sie wiec glownym aspektom wsparcia spolecznego i mechanizmom jego dzialania. ze brak wsparcia spolecznego moze bye czynnikiem ryzyka zachorowania. Wydaje sie. Ten wazny.2. Rozmaitosc wskaznikow wsparcia spolecznego zwiazana jest z ogromn~ zlozonoscia tego zjawiska. na integracji spolecznej. ktorzy przeszli operacje wszczepienia /:y-passow i ktorzy byli czesto odwiedzani w szpitalu przez zony. utrata bliskiej osoby. wiezi). ro~niez wyzsze u m~zczyz~ niz u kobiet). Jest to zdarzenie traumatyczne.Czesc z wyzej wymienionych problemow zostala rozwiazana w podejsciu zajmuj~cym si~ utrapieniami dnia codziennego. W kazdym z przytaczanych badari koncentrowano sie na nieco innym wskazniku wsparcia spolecznego. swoistym zasobem sprzyjajacym zdrowiu i zachowaniom zdrowotnym. np. denerwujace. okreslane S~ to powtarzajace sie codziennie. zakazenie wirusem HIV czy choroby ukladu sercowo-naczyniowego. nasilenie codziennego stresu wiaze sie z wystepowaniern takich problem ow. np. takich jak historia chorob serca w rodzinie czy palenie papierosow. W obejmujacych cale spolecznosci prospektywnych badaruach epidemiologicznych wykazano zaleznosc miedzy brakiem integracji spolecznej a zachorowalnoscia i smiertelnoscia. ktorzy mieli niewielewizyt (Kuliki Mahler. 2004). na podstawie ktorego mozna przewidywac) dlugosci zycia po zabiegu angioplastyki.3. jak grypa.1 Poj~cie i rola wsparcia spolecznego Powrocmy na chwile do rozwazari dotyczacych roznych sytuacji zyciowych i ich zwiazku ze zdrowiem. ze ryzyko zgonu wdowcow i wdow jest podwyzszone w porownaniu z osobami. Okazuje sie. 2. wieksze ryzyko samobojstw.4. Obecnosc lub brak powiernika alba wspohnalzonka okazaly sie rowniez bardzo dobrym predyktorem (czynnikiem. ze rola czlowieka w ocenie zdarzenia jest znacznie wieksza. Podane przyklady badari wskazuja na to. Na podstawie wieloletnich badari ustalono. wczesniej wypisywano niz tych. rak. 2005). zdolnoscia powrotu do zdrowia i jego utrzymywania. Schwarzer. irytujace relacje z otoczeniem.czynnikiem korzystnym. utrapien dnia codziennego i wydarzen waznych i traumatycznych nie zawsze jest latwe czy jednoznaczne i bardziej sluzy celom dydaktycznym niz opisowi rzeczywistosci. samotnosc czy zaniedbanie. szczegolnie w okresie pierwszych kilku miesiecv. . powtarzajace sie zdarzenia powoduja uruchomienie i utrzymywanie sie reakcji fizjologicznych na stale podwyzszonym poziomie. Czesc z nich. 1989). Oprocz powszechnosci wazna ich cecha jest chronicznosc (stres przewlekly). nie tylko dla zdrowia. Wsparcie strukturalne. pogorszenie warunkow bytowych (wydarzenie wazne oraz stres przewlekly). ich strukturai jakosc 52 53 . 2004). nabieraja szczegolnego znaczenia ze wzgledu na swoj spoleczny charakter (Knoll. ze rozroznienie stresu przewleklego.in.3. aspekt relacji miedzyludzkich okreslany jest ogolnie jako wsparcie spoleczne. mieszkanie w terenie pozbawionym infrastruktury. niz zakladano to w opisanym wyze] podejsciu "waznych wydarzeri zyciowych". Ponadto uraz ~sychic~ny zwi~zany z zaloba jest czynnikiem ryzyka chorob fizycznych 1 psychicznych (m. bol gardla. przy czym zagrozenie to jest znacznie wyzsze u m~zc~zn. Dobrym przykladem moze bye tu sytuacja powodzi. takich [ak: zwykle przeziebienie. bole glowy i kregoslupa ledzwiowego (Heszen-Niejodek. ze rodzaj relacji spolecznych (kontaktow. po zawale lub operacji serca. To wlasnie takie codzienne. Na zakoriczenie warto podkreslic. ktore bye moze pociagnelo za soba smierc przyjaciela (wazne wydarzenie). obecnosci lub braku powiernika czy tez liczbie odwiedzin w szpitalu. Podejscie to podkresla. przy kontroli innych zmiennych. a takze koniecznosc dojazdu do pracy komunikacja podmiejska (klopoty dnia codziennego). Mezczyzn. ze np. Inna ilustracja znaczenia wsparcia spolecznego moze bye jego wplyw na powrot do zdrowia np. Utrapienia dnia codziennego w znaczacy sposob wiaza sie z ryzykiem zachorowania. :Z:aleznose te stwie:dz~no w odniesieniu do roznych problemow zdrowia fizycznego. ktore nie doznaly takiej straty. rozwod. ze najwazniejsze jest rozroznienie wsparcia strukturalnego i funkcjonalnego (Sek i Cieslak. natomiast adekwatny jego poziom . Zagadnienie to jest niezwykle istotne rowniez wtedy. Stwierdzono. gdy probujemy oszacowac lub diagnozowac obciazenie stresowe pacjentow.

Wykazano. przyjacielskie (towarzyskie. lekarz i duchowny. dzieci itd. wzmocnienie samooceny. jak i z indywidualna potrzeba wsparcia spolecznego (wyznaczana w duzyrn stopniu przez predyspozycje osobowosciowe). Wiele badari wykazuje. Wydaje sie. po powrocie chorego ze szpitala do domu. majace na celu stworzenie poczucia bezpieczenstwa. pogotowie. psychologowie itd. kto poprawi im nastroj. osrodki dyzurujace w systemie calodobowym. ze istotne jest rowniez zrodlo wsparcia spolecznego. Wsparcie rzeczowe (materialne) to bezposrednia. ze strony personelu medycznego) moze miec zasadnicze znaczenie dla przystosowania. Istnieje tu wiele mozliwosci klasyfikowania. prosza. ze potrzebuja pomocy. przyjaciele i specjalisci zwiazani z choroba i opieka nad dzieckiem. Najpowszechniejszym wskaznikiem demograficznym stosowanym do ustalenia relacji miedzy integracja. to obiektywnie istniejace i dostepne systemy wsparcia. np.rodzinnej. srodkow finansowych lub darow i uslug na rzecz osob potrzebujacych. odgrywaja. ze w okreslonych sytuacjach wsparcie z jednego zrodla (np. Wsparcie emocjonalne to wyrazanie pozytywnego ustosunkowania i troski wobec osoby wspieranej. ktore sluza lepszemu zrozumieniu sytuacji. Wsparcie instrumentalne to wszelkiego rodzaju instruktaze ("recepty") dotyczace sposobow postepowania w konkretnych sytuacjach. ktore dzialaja na rzecz dobra swoich czlonkow lub osob. a wiec to. przelozonych. Najczescie] wymienia sie cztery jego rodzaje: emocjonalne. Wsparcie strukturalne jest raczej "formalnym" aspektem relacji miedzyludzkich. 54 55 . aktualnego polozenia zyciowego oraz daja mozliwosc odniesienia sie do wlasnych dzialan zaradczych. grup wyznaniowych. 1998).opielegniarki zespolu opieki paliatywnej. ktore do nich naleza. w jakiej znalazl sie czlowiek. zapotrzebowanie na ten rodzaj wsparcia jest szczegolnie duze w poczatkowym okresie. podtrzymanie i uspokojenie. ze w przypadku emocjonalnych problemow zwiazanych z wydarzeniami krytycznymi w sferze .). Podobieristwo sytuacji zyciowej i przezyc rna szczegolne znaczenie w przypadku grup samopomocy (kobiety dotkniete przernoca. a takze specjalistow przygotowanych do udzielania pomocy (lekarze. Wazne jest wiec oszacowanie obiektywnego lub subiektywnego dostepu do naturalnych sieci wsparcia (zwiazek malzeriski lub partnerski. zwlaszcza 0 charakterze straty i przezywania zaloby po utracie dziecka.ospoleczna a zdrowiem i srniertelnoscia jesr stan cywilny. 0 tyle wsparcie spostrzegane to raczej przekonanie (oczekiwanie). Moze ono ograniczac stres poprzez rozwiazanie problemu lub zwiekszenie czasu na odpoczynek lub rozrywke. wsparcia funkcjonalnego. jak telefony zaufania. Wsparcie informacyjne (poznawcze) to dostarczanie konkretnej wiedzy i informacji. konkretna pomoc w postaci np. ze wlasnie poziom spostrzeganego wsparcia oraz aktualna potrzeba wsparcia beda wplywaly na konkretne zachowania dotyczace poszukiwania i mobilizacji wsparcia w danym momencie. Z kolei dla rodzin opiekujacvch sie terminalnie chorym bardzo istotna role. Istnieje wiele mozliwvch klasyfikacji wsparcia funkcjonalnego.tez po prostu jako siec spoleczna. Liczba osob (krewnych i znajomych) nie przeklada sie bezposrednio na rodzaj wiezi i jakosc kontaktow.). podczas gdy inne zrodla nie sa tak wazne. specjalne grupy pomocy spolecznej.o0 rozmowe. ktore potrafia i chca komunikowac (nie zawsze wprost) to. mozemy miec do czynienia ze wsparciem spostrzeganym i otrzymywanym (zwiazek miedzy nimi wcale nie musi bye silny). a takze do takich instytucji. pielegniarki. Sa osoby. dzieci alkoholikow. informacyjne. Wiadomo. rade lub konkretna pomoc alba przebywaja z kims. Jednak wsparcie strukturalne moze bye zrodlem tzw. pacjenci po transplantacji serca itp. 0 ile w przypadku wsparcia otrzymywanego chodzi o konkretna pomoc uzyskana juz od innych (dotyczy dzialari dokonanych). ze pomoc bedzie dostepna (lub jej zabraknie) w razie potrzeby. oprocz cztonkow rodziny. najwazniejsza role odgrywa wspolmalzonek. Jak wynika z badari nad rodzinami opiekujacyrni sie swoimi bliskimi w terminalnej fazie choroby w ramach domowej opieki hospicyjnej.) i grup samopomocy. wyroznic wsparcie rodzinne. Wszystkie wskazowki pomagajace sprawowac codzienna opieke nad chorym i sposoby postepowania w przypadku nasilenia bolu lub innych dolegliwoSci wplywaja na skutecznosc i jakosc ich dzialan. ale tez pochodzace od wspolpracownikow. opiekunowie pacjentow z choroba Alzheimera. Mozna np. sasiedzkie). np. Ten drugi aspekt wsparcia jest wiec zwiazany zarowno ze specyficznymi cechami sytuacji trudnej. Kiedy mowimy 0 wsparciu funkcjonalnym. instrumentalne i rzeczowe. przedmiotu) relacji spolecznych (Sheridan i Radmacher. od kogo ono pochodzi. poprzez kontakt z osobami przezywajacymi podobne trudnosci w ramach grup samopomocowych. ktore dotyczy jakosci (tresci.

Zgromadzone dane teoretyczne i empiryczne pozwalaja jednak na coraz dokladniejsze okreslenie czynnikow sprzyjajacych zwiekszeniu jego skutecznosci. Natomiast bezposredni wplyw na stresory i ich percepcje wynika z tego. ogranicza kreatywnosc i wtornie uzaleznia. poprzez ktore jednostki udzielaja sobie nawzajem rzeczywistej pomocy. 2004. ktory zaklada. Jak wynika z powyzszego przegladu. zagadnienie wsparcia spolecznego jest niezwykle zlozone.3 przedstawiono przykladowa liste zachowan niosacych ryzyko zdrowotne (za Doliriska-Zygmunt. W takich okolicznosciach wzrasta tez podatnosc na podejmowanie zachowan ryzykownych i antyzdrowotnych przejawianych przez bliskie i wazne osoby. Pierwszy z nich to model efektu glownego (lub efektu bezposredniego). ze wsparcie spoleczne moze dzialac bezposrednio na zdrowie lub na stresory i ich percepcje. czyli sprzyjajace zdrowiu. ze w sytuacji silnego stresu spostrzegane i otrzymywane wsparcie oslabia jego psychofizjologiczne skutki. a dostrzegana rozbieznose moze bye bolesniej odczuwana. W wielu badaniach epidemiologicznych wykazano zwiazek miedzy roznymi nawykami zdrowotnymi a prawdopodobieristwem zachorowania na rozne choroby. s. zaleznosci i nizszosci. ktore probuja wyjasnic zwiazek miedzy wsparciem spolecznym a zdrowiem (Sheridan i Radmacher. Zachowania takie mozemy podzielic na prozdrowotne. sa w znacznie mniejszym stopniu narazone na stresowe wydarzenia i spostrzegaja rozne sytuacje jako mniej zagrazajace (swiat wydaje sie mniej straszny). 56 57 . zabezpieczajacy (bufor). ktore unikaja wsparcia i sprawiaja wrazenie. bardziej lub mniej swiadornie. niezaleznie od poziomu doswiadczanego stresu. osadzenie w duze] sieci spoleczne]. gdyz nie pozwala odbiorcom na rozwijanie wlasnych sposobow radzenia sobie. umozliwia pokonywanie trudnosci. ktore sa spostrzegane i oceniane jako dostarczajace akceptacji. niemal wszechobecne w warunkach opieki medycznej. obniza napiecie emocjonalne. czyli szkodliwe z punktu widzenia zdrowia. 124). Jest to rodzaj spolecznych interakcji. czyli dziala jako czynnik chroniacy. 2004). jesli chodzi o bezposredni wplyw na zdrowie. Sek i Cieslak. Przyjmowanie pomocy od innych moze wywolywac u niektorych poczucie zobowiazania. ktora zostanie zwrotnie dostrzezona jako wsparcie otrzymane. mamy na mysli konkretne zachowania czlowieka. Regularnie otrzymywana pomoc wplywa rowniez na poziom spostrzeganego i oczekiwanego wsparcia. ze wsparcie spoleczne nie zawsze jednak ma pozytywny wplyw na ludzi. ze go nie potrzebuja (chociaz zdarzaja sie tez osoby 0 niskiej ogolnej potrzebie wsparcia niezaleznie od sytuacji). troskii pomocyw chwilach potrzeby (Kaniastyi Norris. Zagadnienie to. zyj~ce w przyjaznym srodowisku. W ramce 2. Badania i obserwacje pokazuja. poczucie przynaleznosci dostarcza pozytywnych doznan i dziala ogolnie wzrnacniajaco na dobrostan czlowieka. ktorzy je otrzymuja. 1998. Istnieja dwa dominujace modele. ze licznym i gl~bokim zwiazkorn towarzyszy wieksze zaangazowanie w problemy innych. krzywdy i niesprawiedliwosci. zaklada. Zdarza sie. i antyzdrowotne. Na podstawie powyzszej analizy mozna juz przedstawic wspolczesny sposob definiowania wsparcia spolecznego w psychologii. Rola stylu zycia Mowiac 0 behawioralnych wyznacznikach zdrowia. tym trudniej spelnic jego oczekiwania. ze wsparcie moze bye wrecz szkodliwe. Drugi model. wydaje sie niezwykle wazne z praktycznego punktu widzenia. ktore podejmuje on. tworza siec kontaktow interpersonalnych i zwiazkow towarzyskich. co prowadzi do przeciazenia i traktowane jest jako stresor. ~1~'5~':"Behawioralne wyznaczniki zdrowia. z powodu poczucia dyskomfortu. a nastepnie dopasowanie jego rodzaju i ilosci (intensywnosci). ze osoby majace oparcie w innych. w zwiazku ze swoim zdrowiem. Tak wiec z punktu widzenia osoby pomagajacej waznym zadaniem jest wlasciwe okreslenie aktualnego zapotrzebowania na wsparcie. Im wiekszej pomocy ktos oczekuje. okreslany jako model buforowy. ktore nie potrafia wyrazic tego rodzaju potrzeb. Bywa tez tak. Istnieje jednak wiele osob. 2001a).W ten sposob zwiekszaja szanse na uzyskanie pomocy wlasciwej.

Y?l1a.Q')I~. Dotychczas zgromadzone dane wskazuja raczej na to.lJ\lazne.il~rn0spozywanie. ~ _ Listil zc)chowan nlosaeych .ltVia~~cV"'to najwyzej trzytakiena'NYki «)~po\IVi~d.lin!e· · : 9k~~a19·si~i.kp\IV~e." .'ar:.nXfh-: !ia~k6w. obd'lzenie praca oraz innymi napieciarni. sprzyjajacych zdrowiu..t:~oku. W zakresieodzywiania] aktywnosci fizytznej • nadmierne.es..odzywianie sie.:4 ..'~o~ .~i~d?¥l j i . uzaleznleniealkoholowe.9io18'i6?1~~).:zashowania.ppp. W praktyce oznacza to bardzo czesto koniecznosc zmiany nawyk6w antyzdrowotnych.zdr()wotne: • : .nanilizroVIII~srl'ki~1l1. dobrena~ki.E!npi~(!:!~~n1~~ni.. .nL<!ach()\III!~1~SYrni. ograniczanie niekt6rych zachowari i wprowadzanie nowych. prowadzace do samob6jstw. p...Im?: <l1~?!i. choroba wiencowa iinnymi J Biorac pod uwag~ znaczenie zachowan zwiazanych ze zdrowiem. bra" kiernsprawnoscifizyczne] I • brak wypoczynku.rzen traumatycznych wspomniano wczesniej..si~ Jecjnakowo.·pr~~j~.~S'U IPp..•?. podjecie leczenia...sni~da6..e. " . niedozywienia. zespolu ostrego stresu lub zaburzenia po stresie traumatycznym.~<.przyczyniaj'lce siedo miazdzycy i thoroby wiencowe] .si~r9~.45detnim~z~z.~i~t~ti j ·•.giU~W'l?lt·lS'~9pd<!!n~nqdfi... . :.Ramka 2.ze9P..• alen'a."b~da\llfczY/AlamedaSttidy . 58 59 .lekow psychotropowych.H~~zen"Niejodeki· Wrzesniewski. kt6ra w zaleznosci od czasu trwania moze przybrac postac: ostrej reakcji stresowej. problematyka stresu traumatycznego jest bardzo istotna z punktu widzenia wszystkich aspekt6w zdrowia: fizycznego.'NYpadk6vv i uraz6w "" • palenie papieros6w. encefalopatii..i7oooos6bba?anych)sNr~~dzan#in. 20~p).. zapobieganiu chorobie lub wykryciu jej w symptomatycznym stadium... ~rup~r:....· ..~r6w9owai:nyfl"lJ· '.~.wkrggramie·tym(6k.Nie i ·wszy~t~ie~achowaniaokazuj'l. okreslonychjako.~t6'X~.ql!J:.brak cwiczen fizycznych. :d*()r'i<i.po\IVstrzy't'ywClniesi~pd. _...k~~yje§Jpl:>7VY. ..~~zelli~~j~HtniO' pro5tychf~rm .·eR~~tr~~ITl~i'l()'..•• ~Hp. .. kt6rych rozwiazanie uzaleznione jest od wielu czynnik6w. psychologicznego i spolecznego.·'NYsokie spozydew~~lowodan6w. ze sa to problemy bardzo zlozone.i~9iR. ryzyko zdrowotne I i . zwiazanyz chcrobawiencowa. ~z~6~{::1 Szczeg61ny Jak charakter i ich konsekwencje wyda... pojawia sie zasadnicze pytanie.Y1l1. powodujqce przevvlekty bronchit.esi~ prowadzacedoniedozywienia i problemow zdrowotnych .. Do tych pierwszych naleza zachowania sluzace podniesieniu jakosci swojego zdrowia. niedozyWienia ..nlzs~~.edzeQi. Oczywiscie nie rna tu prostej recepty. wypadkow II.. zab6jstw.tuzs~eqJ 1lat·"viI.prowadzqced(). . otytosd'l. stosowanie sie do zaleceri lekarskich.. Do drugiej grupy naleza zachowania polegajace na dazeniu do okreslenia i zdiagnozowania dolegliwosci. rozedrne chorob~ wieflc~wq • naduzYVllanie lek6w prowadzace do uzaleznienia lekowego • uzaleznienieod..szanS~haZyded. wycofanie sie z aktywnosci o charakterze zagrazajacyrn lub ich ograniczenie.stltVler~ • prowadzacedomarskosci watroby. Pod wplywem stresor6w 0 szczeg6lnej intensywnosci u czlowieka moze rozwinac sie reakcja psychiczna.g~~I. ·······················································1 i ~ __ . w kt6rym wykazano zwiazek wybranych prozdrowotnych form zachowania z obnizeniem smiertelnosci (patrz ramka 2.tegl.smlerteJn9scW··grlJPafh •• ·pf~ktyk~Jqcychyvymle~1C:me'f:!a¥y¥kl ·wip?r9W9ari~.·s<!~E!~6Inez9asz~njE! I :m~niepal~nie papierosOvvwci'lgucategozycia·orazaktYwn6s~fizyczl1il(za.r(i'l\IVi~t()&~.nJa. zwiazane znadcisnieniem.ergsq\IV(uITl.sfst~m~tycz~~~ktyw90sc fJzyczna.4). Warto rowniez wspomniec 0 rozleglym programie badawczym Alameda Study....a~ra. przyczyniajace sf~do pr6chnicy zebow • specyficzne odzYVlliani. Zachowania zwiazane ze zdrowiem mozna rowniez podzielic na zachowania podejmowane przez osoby uwazajace sie za zdrowe i zachowania podejmowane przez osoby uwazajace sie za chore.i~alkoholu.·. jak zrnotywowac ludzi do zachowari prozdrowotnych.naduzYVllar..'r%~~J. prowadzace do otytosci i jejkonsekwencji • 'NYsokiespozycie ttU5zCZU zwi~rz~cego. ...e ~ . po~6v...

Charakterystyczne dla ASD sa nastepuiace objawy dysocjacyjne: • odretwienie. • derealizacja. Objawy te wystepuja w czasie 48 godzin od urazu i potem mijaja. Uporczywe unikanie bodzcow zwiazanych z traumatycznym wydarzeniem i zmniejszenie og6lnej wrazliwosci: a) usilowanie unikania mysli i uczuc skojarzonych z trauma. Ponadto wystepuje wyraznie unikanie mysli. Ponadto mog~ one bye obecne tylko podczas urazu. PTSD). gniew lub agresja werbalna. myslach i uczuciach. e) uczucie obojetnosci lub chlodu wobec innych (niezdolnosc do odczuwania milosci). widoczna dezorientacja. Dodatkowe objawy A:SD to pobudzenie. a jednoczesnie jednostka narazona jest na ponowne doswiadczanie urazu w powracajacych obrazach.Do objaw6w ostrej reakcji stresowej naleza: zgeneralizowany l~k. rozpacz lub poczucie beznadziejnosci. do systemu klasyfikacji zaburzeri psychicznych DSM (Diagnostic and Statistical Manual rf Mental Disorders) przez Amerykariskie Towarzystwo Psychiatryczne. Przezycie traumatycznej sytuacji: bezposredniego zagrozenia zycia. stan oszolornienia. f) brak oczekiwari zwiazanych z przyszloscia (poczucie braku perspektyw). d) wyrazne zrnniejszenie zainteresowania waznymi dotad zajeciami. czyli zanik oczekiwanych reakcji emocjonalnych.niemoznosc przypomnienia sobie zadnego waznego elementu traumy. d) intensywne dolegliwosci psychiczne podczas kontaktu ze zdarzeniami przypominajacymi traume. 3. moga bye oznaka zaburzenia po stresie traumatycznym (post-traumatic stress disorder. e) fizjologiczna reaktywnosc na sygnaly przypominajace traume. • amnezja dysocjacyjna. 4. Gdy objawy utrzymuja sie co najrnniej miesiac po urazie i nie mijaja. nadmierna czujnoscia. Czas trwania wymienionych symptom6w to co najmniej dwa dni i mniej niz miesiac po urazie (Bryant i Harvey. wycofanie. zwiazanymi z trauma. jakby traumatyczne zdarzenie powracalo (doznawanie zhidzeri i omam6w). czyli poczucie obcosci wlasnego ciala. zawierajace obrazy. c) psychogenna amnezja . bezsennoscia. • depersonalizacja. tzn. wojnie w Korei. PTSD jest nastepstwem skrajnie urazowych przezyc. Do rozpoznania zespolu ostrego stresu wystarczy wystapienie trzech sposrod wymienionych objaw6w. przesadny zal po stracie. b) usilowanie unikania aktywnosci mogacej narazic na kontakt z rniejscami lub osobami. ASD). zagrozenia wlasnej integralnosci fizycznej lub bycie swiadkiem tego rodzaju traumy spotykajacej osoby trzecie oraz zareagowanie silnym strachem i poczuciem bezradnosci. d) nadmierna czujnosc. Obserwacje kliniczne i badania zohiierzy uczestniczacych w I i II wojnie swiatowej. dZwi~ki i inne wrazenia zmyslowe. Ponowne odtwarzanie traumy w postaci nastepujacych objaw6w: a) nawracajace natretne wspomnienia wydarzenia. czyli wrazenie nierzeczywistosci otoczenia jednostki ("to bylo jak sen"). • zredukowana swiadomosc otoczenia. dotyczace wydarzenia. PTSD jest jednostka chorobowa wprowadzona w 1980 r. e) nadmierna reaktywnosc na nieoczekiwane bodzce (nasilona reakcja przestrachu) . podatnoscia na irytacje. c) fizyczne lub psychiczne poczucie. czyli niezdolnosc przypomnienia sobie krytycznych aspekt6w traumy. w wyniku kt6rych dochodzi do powstania gl~bokich i trwalych zmian w funkcjonowaniu psychicznym i fizjologicznym czlowieka. zwiazanych z urazem. Moze on sie rozwinac w nastepstwie sytuacji zagrozenia zycia. uczuc i miejsc. b) drazliwosc lub wybuchy gniewu. manifestujace sie przezywaniem niepokoju. a takze Zyd6w ocalalych z Holocaustu umozliwily opracowanie kryteri6w diagnostycznych PTSD. 2. b) powtarzajace sie i przygnebiajace sny. Wietnamie. Utrzymujace sie objawy zwiekszonego pobudzenia (nieobecne przed trauma): a) trudnosci z zasypianiem lub snem. mozemy miec do czynienia z zespolern ostrego stresu (acute stress disorder. 2003). c) trudnosci ze skupieniem uwagi. 60 61 . S~ one nastepujace: 1. Gdy utrzymuja sie nadal. zawezenie uwagi. trudnosciami ze skupieniem uwagi.

p f·na.*~~~i~)I~~dClVII~e.. h9't~~i.ocalatych sZ. Stresorami.ifr.Ych·l •. Drugie rozwiazanie wskazuje na niezdolnosc rodzic6w do zapewnienia dzieciom odpowiedniego wychowania.. /sptSJprac8w~ Z·. '-iSWf~I:!~?iniceJJli~~zygr~pami __90(0..hstres:uj<i. wczesniej latwym do przezwyciezenia. agresywny napad. Te rozlegle konsekwencje miedzypokoleniowej transmisji traumy wskazuja na koniecznosc objecia uwazna opieka dzieci os6b. metody zapobiegajace powstaniu psychologicznych nastt.9%..~zgl.:lkt':lCilne~TSD Wp.l:!niap~ych.~.oCCilatychzHolocaustustwierdzono wyiszewskazniki PTSDiinnych . H~. PTSD.Yehudy ~a~~~IY~huda. dzieci' . LI1!5%ps6bz.jesli wymienione objawy pojawia sie co najmniej szesc rrueslt.ab~rz.psYCh()log . . Fakt ten wskazuje na dlugotrwale uposledzenie zdolnosci adaptacyjnych w wyniku przezytej traumy. kt6re mogq. z:. pc~ppzity· -.•.100~osob~w!l 9 rup~potorTlkOw os6b oca latychz~olocaust(Jipodob'. poddawani byli szczegolowym badaniom na zlecenie 6wczesnego rzadu Niemiec (byl to warunek wyplacenia odszkodowan przez rzad niemiecki).~wz9J~dUrl~·po~zukiwa. p ·a't'akie·cokona'nfe . kleski zywiolowe (powodz.9rupypierwszej . Po przeszlo trzydziestu latach od przezycia traumy objawy skladajace sie na PTSD byly nadal nasilone.MP?~. Og61nie ujmujac. Charakterystyczne dla tej populacji bylo takze przezywanie irracjonalnego poczucia winy ("Dlaczego ja przezylem.~~. Niepokojace zjawisko zaobserwowano u dzieci os6b ocalalych z Holocaustu. przesiedlenia .!i~'i'c:><. Nastepstwa traumy Holocaustu sa dlugotrwale i obserwuje sie je w kolejnych generacjach.~linJct!1~}. W latach 70.5). kt6re jej doSwiadczyly. .3.iyyity •·pprniar . m6wimy 0 odroczonej postaci tego zaburzenia (Dudek.lacji'ogqlnejija~ p z .UJ119tl. o •ni~arT1i ..ty%!1ili!~9inic.::rozwoju objaw6w Bacl~nia.ClktUalnegqzaburzenia· psychicznegOinnego. i. podatnosci na zranienie (vulnerability) tych dzieci.l}. Tlumaczylby on wieksze prawdopodobierisrwo zareagowania objawami PTSD na ich wlasne traumatyczne przezycia.tli!~entC!tYYVrl!l/i .:~~~9t~~hial~kowe). stosunkowo lagodnym stresem.R. Pierwszy z nich laczy objawy zaburzen u dzieci z posrednia ekspozycja na traumatyczny material poprzez relacje rodzic6w i koniecznosc konfrontacji dzieci z faktem zagrozenia zycia rodzic6w. gwalt. Zamachy bombowe.~~i..:z..eniachstanowity. Wskazywano na trzy mozliwe mechanizmy "przekazywania" dzieciom problem6w psychicznych przez ocalalych z Holocaustu.~demdernografi. konflikty zbrojne.c. Osoby te czesto przezywaly zaburzenie 0 charakterze odroczonym. dptych.y •• ~X~~p199ic. 2002). kt6re pojawia10 sie po ich powrocie do domu i "wybuchalo" w wyniku niernoznosci poradzenia sobie z innym. jak i ich dzieci..osoby .zgrupq por6wnawczq. Lis-Turlejska. walka frontowa.. czystki etniczne. .stCityS" i . pobyt w obozie koncentracyjnym..~C!slP:soY1{Cin~.::pstwwydarzen traumatycznych polegaja na: 62 63 . prowadzic do wystapienia zaburzenia po stresie traumatycznym.a~fna~~imych . os6b..... kt6rzy ocaleli z Holocaustu.!~•. Obecnie trauma ta coraz czesciej bywa zwiazana z atakami terrorystycznymi.c.W grupie •.}awgrupie potom~6w "ocalafych·zHolocaustu..~I. Kazde z wymienionych zdarzen moze w spos6b trwaly odzwierciedlic sie zar6wno w psychice os6b w nich uczestniczacych.).::cypo traumie. rzezycw···.. U wielu z nich rozpoznano pelnoobjawowe zaburzenie po stresie traumatycznym o znacznym nasileniu.akieJpomqcy w P?r6wnMiu t ·:z.~~~~. npychzabu rzer'tPsychicznyc~.znym9rup~por6wnavllcz!l.~badataWraz··. polegajace na miedzypokoleniowej transmisji traumy (patrz ramka 2.. katastrofy komunikacyjne i przemyslowe. trzesienie ziemi itd.or()wnaniuzf%Wgrupi~ppr6wnawczl:!j. XX wieku Zydzi. Takze u weteran6w II wojny swiatowej pomimo znacznego uplywu czasu rozpoznaje sie ten syndrom.:\yvp?r6.Z:?li!j).iyciu·badanych os6b.fzCiS()yvyc.zg rupypor6wnawczejsp~f!1iCito i~ryt~ria.Wl1aniu. pomi~dzyliczbq ftrCiFrnatycznych zdarzenpomi~dzy· badanyriligrupami. podczas gdy wszyscy moi bliscy zgineli?") oraz zaburzenia depresyjne.wanp.nieppmocypsY.i. gwalt.pqpu. ar6V11?q:z.~hz:abur:z.(:rologicznl:!i77?o/O 9:sR9:zWuPypotornk6w .iczne. Tego rodzaju posrednie doswiadczenie zagrozenia zycia uznawane jest przez podrecznik diagnozy zaburzen psychicznych DSM za mozliwa przyczynt. .~i~gDPz:y~tSpi .p~zi?ip~li! ..h..zabu" 'irz~.3~~?Z:W.rSO(aepresja. Zaburzenie to moze trwac latami od momentu przezycia urazu..~aj!lcejC!t<WC!lniei~?~Oc. sa np.sa to fakty z pierwszych stron gazet.':lpyk~ntrolnej:Zarazemnie stwierdzon?r6inic •. tortury.r:p.•. akty terrorystyczne. porwania.S'tVYi..N()W~gRJOrku..?. 2003. Trzeci mechanizm odwoluje sie do og6lnego uwrazliwienia.toClnaJizalJllYpikewlJllYkClzata.':l~ato. tortury..erdzono:i~t()trl!l. udzial w misjach pokojowych.~.Osobytestahp\yify 'Pf.nii .• .

• stosowaniu lek6w psychotropowych.wyrzuceniu z siebie mysli i emocji. . ale takze rzeczowego (np.• wycofaniu jednostki ze stresujacych. znajduje sie w samym kliencie" (Rhine i Weissberg. aby mozna bylo zapobiec destrukcyjnym skutkom i poglebianiu sie urazu. sytuacji i wlasnych mozliwosci radzenia sobie przez pacjenta. Istotne jest. Polegaja na udzieleniu wsparcia nie tylko emocjonalnego. Dzialania pomocowe sa zwykle kr6tkotrwale.udzielenie pomocy medycznej) oraz informacyjnego (np. to pomoc odbywa sie przy ich udziale. ale ma charakter prewencyjny. ze "to. • terapii poznawczej: przepracowaniu schemat6w poznawczych jednostki. zasoby materialne. ze u os6b niosacych pomoc ofiarom traumatycznych wydarzen (np. redukujacych lek i depresje. co najbardziej pomocne. Interwencja kryzysowa musi bye szybka. kt6re podopieczny posiada. wsparcie ze strony przyjaciol. kt6re stanowi nie tylko ochron~ danej osoby (grupy ludzi). • interwencji behawioralnej. za Kubacka-Jasiecka.6). zapewnienie dachu nad glow:'\:. moglismy zobaczyc w czasie powodzi czy innych katastrof). ze dana osoba przezyla niezwykle doswiadczenie stresowe i nie ' wolno wywolywac w niej poczucia bezradnosci i biernego poddania sie. poinformowanie osoby 0 przyslugujacych jej prawach. stosowana czasarni nawet [uz na rniejscu zdarzenia (patrz rozdzial 8). cyt. 2005). Najczestsza i podstawowa forma pomocy psychologicznej dla uczestnik6w skrajnych wydarzen jest tzw. Chodzi 0 przywr6cenie mozliwosci funkcjonowania osobie. Pewna szansa na niedopuszczenie do rozwiniecia i utrwalenia sie symptom6w PTSD wsrod os6b uczestniczacych w ratowaniu ofiar r6znego rodzaju katastrof jest wkroczenie z interwencja terapeutyczn::t natychrniast po akcji ratowniczej. katastrof) true rozwinie sie zaburzenie po stresie traumatycznym. poniewaz zapobiega spolecznym i zdrowotnym skutkom zdarzen traumatycznych lub przynajmniej znacznie ogranicza ich rozrniary. interwencja kryzysowa. aby terapie prowadzili psychologicznie przygotowani do tego specjalisci.' W wielu krajach. ale wszechstronne (czesto zespolowe) i dostosowane do konkretnej osoby i okolicznosci. "jest na krawedzi". Oznacza to. 0 mozliwosci skorzystania z profesjonalnej psychoterapii w razie potrzeby lub udzielenie porady prawnej). dzialaja osrodki interwencji kryzysowej i inne instytucje udzielajace tej formy pomocy (przyklady ich pracy . wplywajacych na jej spos6b interpretacji traumy. Zjawisko to bywa obserwowane u ratownik6w. Waznym aspektem interwencji kryzysowej jest odwolanie sie w dzialaniach pomocowych do zasob6w. 64 65 . kt6re dana osoba moze rozwiazac sarna. nie wyrecza w rozwiazywaniu zadnych problem6w. Mozna j::t porownac do reanimacji. Specyficzna metoda stosowana w tym celu jest debriefing (patrz rarnka 2. nie ignoruje mozliwosci "naturalnej" pomocy. kt6ra znalazla sie w krytycznej sytuacji. Na co dzien " udzielaja one pomocy przede wszystkim indywidualnym osobom. Jest oplacalne ekonornicznie. gdyz istnieje ryzyko. takze w Polsce. WyraZa to stwierdzenie. zwiazanych z trauma. Dlatego podstawa skutecznej interwencji jest trafna diagnoza: ocena . Nalezy i pamietac. prowadzacej do relaksacji. Nie elirninuje sie bliskich. celowe i planowane dzialanie. ze jezeli ma on rodzine. nadrniernie stymulujacych warunk6w. • zachecaniu do katharsis . Badania skutecznosci kr6tkoterrninowej terapii os6b cierpiacych na PTSD wykazaly wysoka efektywnosc szybko podjetego leczenia. Jest to profesjonalne.

·'lnnYs~i zachowan okreslany jako wzor zachowania A.! J.~l%..~i~~.. terapia.\St6reJJeraB!lJta'z~4h~ca Pi3cjer1t~.k~NJ~~j~~P~~~f:~. nie tylko zdrowia somatycznego.• c """ •• <. D. Wydawnictwo Naukowe PWN. Psychologic!{f1easpekry leczenia i zapobiegania (red. Zwrocono uwag~ na warunki. atakach terrorystycz. Jako szczegolny czynnik 0 charakterze psychospolecznym omowiono takze zjawisko i mechanizmy dzialania wsparcia spolecznego.riiet()dajestjea n~{·tforrn··inte~encji. Szczegolnyrn przykladem jest zespol cech Il.opoyvia~ariia: Wsrod czynnikow sytuacyjnych wskazuje sie na role takich zdarzeri.artegd.'<.~\~$~~~~~~.~ . . jest indywidualna aktywnosc czlowieka podejmowana w sytuacjach trudnych. nych i utrzymywaniu/ksztaltowaniu zdrowia.ch. Oprocz roznych przyczyn 0 charakterze biologicznym podkresla sie role czynnikow psychospolecznych. ze niektore cechy osobowosciowe.~~~)2~~k6j~.e. Harvey A.•. Gdansk 2004... ktory modyfikuje oddzialywanie poszczegolnych czynnikow.spos69'I?st~blacte ' na rozne choroby somatyczne.czego··· nych ze wzgledow zdrowotnych naleza: agresywnosc. uczestnicza w sytuacjach skrajnych. Naleza do nich: osobowosciowe predyspozycje jednostki.'vv)ak.S~r~q~¥~Sc~~·Zi.c)bjay..~.eQqskQr. pomiar. zakladajaca. aby podniesc jego skutecznose i zapobiegac niekorzystnym efektom. . Zostanie ona omowiona w nastepnym rozdziale. Kolejnym elementem.tazie. a wiec mniej lub bardziej swiadomych dzialan zwiazanych z wlasnym zdrowiem.i antyzdrowotne. okreslana jako radzenie sobie ze stresem. zachowania zdrowotne oraz adekwatnose wsparcia spolecznego.: Rola Wzoru zachowania A w prewencji wt6rnej choroby niedokrwiennej serca. Inni. Wlodarczyk).dno~esni. Chodzi 0 zachowania pro.••jak'k~lltrol0Y"~cpoziom.. masowych katastrofach zywiolowych.:f~7kp~..Kry~sowej.W· .ch~.' . Teoria.'.e.ieiuczudash~ja~ie·prie~YWaJ ipr. Konieczna wydaje sie wiec nie tylko swiadomosc zagrozeri.z~~~!d~s~:~ahl~~·i:~· czynnikami ryzyka.' ' . neurotvcznosc.sp()tk~pi~ i I !iproVli~dzqcY~rzrk~:~ jeczfPrlkomgrlJpYswojeuwag i. moga.CliudzieICliil¢rrJuJe.~o~c~vvej..Ramka. Warszawa 2003..b~~ i :·nadaJmaJq. Kazdy lekarz czy inny pracownik medyczny moze sie zetknac z ofiara gwaltu.~'.~. jak i chorych. "'.~j'i~t~.. Kontakt z cierpieniem i srniercia jest wpisany niemal w codzienna prace i jest powszechnym doswiadczeniem.~. K.strestJ.. w: Choroba niedokrwienna serca.t!~~~..tru~rps91·~. nych czy dzialaniach wojennych. niosac pomoc ofiarom. ktore porwierdzaja role zachowan zdrowotnych. ze etiologia wszystkich chorob jest wieloczynnikowa.'nfprmu. W odniesieniu do uwarunkowan osobowosciowych stwierdza sie. Literatura cytowana Betkowska-Korpata B..y . Do wlasciwosci szczegolnie niekorzyst. Podstawa tego przegladu jest polietiologiczna koncepcja chorob. Gdariskie Wydawnictwo Psychologiczne. Istnieje wiele danych. lecz takze niezwykle groznych konsekwencji 0 charakterze psychopatologicznym (w postaci zespolu ostrego stresu lub zaburzenia po stresie traumatycznym).·~5dJ. bandyckiego napadu."""". rodzaj i ilosc doswiadczanych sytuacji trudnych. a takze pesymistyczny styl wyjasniania zdarzeri czy osobowose typu D. 66 67 .• ._ zwiekszac prawdopodobieristwo zachorowania I ·cz~sust~l:lrl~C~ ledn99zesn. jak i •. Wrzesniewski.•:z~sie . przemocy domowej.di3P~a.~t~l~~~~. znajornosc zasad postepowania wobec ofiar tych wydarzeri. podejmowane zarowno przez ludzi zdrowych. Bryant R.zy~t~nl~. np. Podsumowanie W niniejszym rozdziale zaprezentowalisrny wspolczesne dane dotyczace " roli czynnikow psychospolecznych w powstawaniu chorob somatycz. gruP9wych wypadkach drogowych.riat~rn. ktore musza bye spelnione..e.9~s. zwlaszcza w powiazaniu z innymi 1. silna potrzeba osillgni~e. wazne wydarzenia zyciowe czy utrapienia dnia i • wspardaernotjonalrlego~ codziennego.: Zespo] ostrego stresu. .ptraym.J.~~~~j.d().OpisClna'p~wyzer.··.q'JI1~!z~. I ! • formJ'jomdcY.• .J.ze*'fv'J. wydarzenia traumatyczne. ale rowniez sposobow ochrony samych siebie przed negatywnymi konsekwencjami tak skrajnych doswiadczen.. 1·. W przypadku skrajnych doswiadczen nast~pstwa dotycza Praca w zawodach medycznych zwiazana jest z duzyrn ryzykiem narazenia na sytuacje traumatyczne.G.•.

. Poznan 1993. 68 1 .: Kliniczna psychologia zdrowia.. Sek). Sc.: Podrniotowe uwarunkowania podatnosci na chorobe. Cieslak). H. Kaniasty K. R. w: W 'sparde polec'(!1e. Media Rodzina.. w: Psychologia. Warszawa 2004. Dolirlska-Zygmunt G.wybrane koncepcje teoretyczne." Wsparcie spoleczne. w: PodstaJJ:Ypsychologii zdrowia (red. Sek). w: W sparcie spoleCifle. Wydawnictwo Naukowe PWN. terapia. Gdansk 2003.k).: Zaburzenie po stresie traumaryc'(!1ym. Schwarzer R. zdrowie. w: W 'sparae polec'(!1e.. Warszawa 2005. G. G. Aktualne problenry psychosomaryki (red. Radmacher S. Wydawnictwo Naukowe PWN. Wyst~owanie. rodzaje i zrodla H.Dudek B.: Behawioralne wyznaczniki zdrowia .: Psychologia zdrowia. 8. Warszawa 2004. Kulik J. J. WrzeSniewski K.A. Rodin J. Dolirlska-Zygmunt). Wydawnictwo Akademickie . R. Heszen-Niejodek 1. Wrodaw 2001 (b)..: Psychologia zdrowia. SC. w: Psychologia klinic'(!1a (red. H.zachowania zdrowotne. Wrzesniewski K: Udzial psychologii w rozwiazywaniu problem6w zdrowia somatycznego. Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne. Juczynski Z. t. Warszawa 2005. Sheridan Ch. Bel Studio.. 221-238.: Wsparcie spoleczne . Dolirlska-Zygmunt G.. Warszawa 1997. w: PodstaJJ:Ysychologii zdrowia (red.: Psychologiczne uwarunkowania powstawania i rozwoju chor6b somatycznych. Wydawnictwo Naukowe PWN. Norris F. w: Psychologia klinic'(!1a (red. Wydawnictwo Polskiej Akadernii Nauk. Warszawa 2002. R. Wydawnictwo Naukowe PWN. Sek. Sek. Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne. H. Wrodaw 2001 (a). 1. stres. H. Warszawa 1998. Kubacka-Jasiecka D.k Cieslak R.. Vlsparcia.. Wydawnictwo Naukowe PWN.2:ak". III (red. Knoll N. Cieslak).k. Wydawnictwo Uniwersytetu p Wrodawskiego.: Social support and recovery from surg. choroba i srnierc. J. Seligman M.: Stres traumaryc'(!1y.: Osobowosc stresowa (typ D) a ryzyko wystepowania chor6b ukladu krazenia. w: Psychologia zdrowia (red. Instytut Psychologii Zdrowia. Wydawnictwo Naukowe PWN. t.: "Wzlot i upadek utopii": mobilizacja i deterioracja wsparcia spolecznego w sytuacjach klesk zywiolowych. 1989.. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrodawskiego. Heszen-Niejodek 1. Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne. Heszen-Niejodek. H. L. Gdansk 2000.. Warszawa 2004.L... III (red.ery. Salovey P. H. Strelau). K Kosinska-Dec. Eliasz E.: "Prawdziwych przyjaci61. Podr~cznik akademicki.Health Psychology. WrzeSniewski K: Ryzyko cbordbpsychosomaryCZ1!Ych:rodowisko i temperament f a Wzor zachowania A. Warszawa 2004. Ogirlska-Bulik N.: Irtterwencja kryzysowa. Szewczyk). nast~stwa. Gdansk 2000. w: Ro'I}Vt!J. w: Psychologia. Warszawa 1988. stres i zdrowie (red. PodT"?c'(!1ik akademicki. Strelau). Psychobiologic'(!1e mechanii!'!Y zdrowia i choroby. Cieslak). sires i zdrowie (red.: OprymiwJU mo~a si~ nauczyc. choroba. SC.sposoby definiowania. Makler H. Lis-Turlejska M. Dolirlska-Zygmunt). stres i zdrowie (red..

koszty przekwalifikowania (np. zmniejszona efektywnosc. zauwazyl. ale i spoleczno-ekonomiczny.irodzajem i czestoscia doswiadczanych sytuacji. laczony jest z powstawaniem chor6b zar6wno psychicznych.choroby ukladu krazenia. Od tej pory liczba badari nad stresem rosnie wrecz lawinowo. . Kwota ta wzrasta do 150 miliard6w. ze gospodarka USA traci 60 miliard6w dolar6w rocznie w zwiazku z chorobami. Uwaza sie. W 1945 roku Grinker i Spiegel opublikowali ksiazke Men under stress. Na przyklad w ostatnim cwiercwieczu XIX wieku wielu lekarzy sadzilo. poswiecona ekstremalnym przezyciorn zwiazanym z II wojna swiatowa. Selye nawiazywal do dorobku Waltera Cannona. ze jest to zjawisko w pelni rozpoznane. czego przejawem jest m. nowotwory i wypadki .nie pozostaja bez zwiazku ze stresem. rozwijajaca sie wspolczesnie psychoneuroimmunologia. gdy doda sie spowodowana stresem nieobecnose w pracy. ze szczegolna role odgrywa tu percepcja stresu i radzenie sobie z nim. 70 . XX wieku rozpoczeto naukowe badania nad zjawiskiem stresu. Pare lat pozniej stres pojawil sie . Pojecie "stresu" wprowadzil do nauki wspominany [uz Hans Selye. po odej sciu z pracy w zwiazku z zespolem wypalenia zawodowego) (Rice. 2000). Zlozonosc zjawiska sprawila.!rl biologiczny . 1 ~1~~J~. jednak "g16wni zab6jcy" . wyliczono. W Polsce nie prowadzi sie tego typu szczegolowych kalkulacji. co dzieje sie w naszym organizmie podczas stresu.in.>. ale dzisiaj wiadomo. 2000). okreslonym zachowaniem a zmianami na poziomie fizjologicznym i w konsekwencji powstaniem choroby. zwlaszcza ten przewlekly. Poczatki "naukowego" myslenia na temat stresu dzis mog~ wydawac sie dose zaskakujace. W 1936 roku Hans Selye przedstawil biologiczna teorie stresu.'3. co uzasadnione zostanie w dalszej czesci rozdzialu. takze w psychologii. Nie oznacza to jednak. pod koniec lat 80. a ze wzgledu na skale zjawiska stanowi problem nie tylko zdrowotny. w kt6rych etiologii stres odgrywa znaczaca role. kt6ry zwr6cil uwag~ na role ukladu wsp6lczulnego w reakcji walki-ucieczki.i'f~. ze to "stres nowoczesnosci" (a wiec dorozki. ze zaczeto podchodzic do badari nad stresem interdyscyplinarnie. czyli posredniczace rniedzy specyficznymi wlasciwosciami osobowosci. Nie nazywal tego wprawdzie reakcja stresowa. 71 To ostatnie stadium Icily.{. Bedac jeszcze studentem medycyny na uniwersytecie w Pradze. ze aktywacja osi wsp6lczulnej i wydzielanie adrenaliny jest wlasnie tym. ze straty przemyslu wynikajace z problem6w zdrowotnych zwiazanych ze stresem wyniosly 17 miliard6w dolar6w. Od tamtych czas6w mechanizmy Iaczace stres ze zdrowiem zostaly nieco dokladniej poznane i wspolczesnie problematyka stresu i radzenia sobie stanowi jeden z wazniejszych watkow psychologii zdrowia i dziedzin zajmujacych sie optymalizacja leczenia chor6b i zapobiegania im. parowce i pociagi) odpowiada za porazenie postepujace' (Martin.wywolywanej przez kretka bladego (Treponema pallidum). W Stanach Zjednoczonych w 1982 roku obliczono.Malgorzata Gusouska-Dqbrouska Stres.>1 Dlaczego warto zajmowac si~ stresem? W rozdziale tym zostana szczeg61owo opisane mechanizmy wiazace psychike ze zdrowiem. Stres towarzyszy organizmom zywym "od zawsze".troch~ historii Stres W latach 30. jak i somatycznych.

W wiekszosci wypadkow dzialanie bodzca jest krotsze lub udaje nam sie zwalczyc szkodliwy czynnik.. !abela 3. powodujqce do lodowatej ciala... si~. Zmiana ta miala podkreslic..1). ze w naszym organizmie pojawia sie szereg innych reakcji niezaleznych od rodzaju bodzca. • Z jednej strony stresor powoduje reakcje swoiste. ze syn caly i zdrowy powraca niespodziewanie do domu.. kiedy wlozymy palec w ogieri ... Organizm wedtug H. Podsumowujac. a wiec zgodne z jego charakterem. Stres definiowany jest przez Selyego jako nieswoista reakcjaorganizmu na wszelkie stawiane mu wymagania. kiedy wpadniemy do lodowatej wody ... poczqtkowo po czym uruchomione organizm zostajq mechanizmy wody. stawiajqce jesli wszystko.. gdy okazalo sie. W warunkach przedluzajacego sie stresu w organizmie rozwija sie tzw.1 oraz tabela 3.....1·1 Fazy oqolneqo zespotu przystosowawczego Jesli zadziala odpomosci. nie rodzaj. niezaleznych od natury konkretnego zaburzenia .... • W tej koncepcji stres jest traktowany jako fizjologiczna reakcja organizmu (nie oznacza to. Selyego reaguje obnizeniem przeciwrobi wzrost odpornosci: bodziec.utrata apetytu. zregenerowac sily organizmu.. ze nie towarzysza mu uczucia. Koncepcja Selyego (1977) zawiera elementy wciaz aktualne i wazne dla zrozumienia powiazari stresu ze zdrowiem... ktory dzieli sie na trzy fazy: faze alarmowa (A)... • Selye zakladal. nadal. wzrost cisnienia krwi czy przyspieszony oddech. og6lny zespol przystosowawczy..... czy wywola on reakcje stresowa.. Taki zespol wszystkich niespecyficznych zmian wewnatrz organizmu.. Selyego....__ normalny poziom odpornoscl ~cina 3. Przyjrzyjmy sie poszczegolnym elementom tej definicji. ze odpornosc w rozumieniu Selyego jest pojeciem bardzo szerokim i nie ogranicza sie jedynie do aktywnosci ukla~u odpornosciowego. Ponadto terminem "wymagania" zastapil wczesniejsze "stresory"..zaczniemy drzec. wpadniemy nasz organizm by utrzyrnac stata temperature dostosowuje sie do zmienionych powyi:ej poziomu stresory ....... ze jej syn polegl na wojnie. nazwal "stresem". np. 72 73 . podwyzszone cisnienie tetnicze.. przyspieszona akcja serca. si~ dzialaniu bodzca. a gdy zostaniemy uderzeni. ze stres moze zostac wywolany przez kazdy bodziec o odpowiedniej intensywnosci . ktora miala pierwszy zawal serca na wiadomosc 0 tym. zarowno organicznych. J ako ilustracje Selye podaje przyklad kobiety. jak i funkcjonalnych. warunkow: odpornosc lecz na dany stresor wzrasta na inne. •... tzn.. jak i ze swiata zewn~trznego. ~ dzialanie bodzca wywolujqcego stres B ___ ----... dodatkowe wysokiej mobilizacji Jesli bodziec zaczynajq stawiania dziala dotychczasowego.. mysli i emocje)...obniza organizmu.:\. bez przerwy. w koncu ginie.....takze pozytywny. wzrost temperatury ciala. pojawi sie krwiak i opuchlizna.. Reakcja nieswoista oznacza natomiast. ze bodzce wywolujace stres mog~ pochodzic zarowno z wnetrza organizmu... i organizm... a przynajmniej.1. Nalezy zaznaczyc.. Na szczescie jedynie w nielicznych sytuacjach bodziec jest bardzo intensywny i dziala bez przerwy./-_.. dlatego zostanie tu skrotowo przedstawiona.ze pacjenci z roznymi chorobami wykazuja wiele objawow wspolnych.oparzymy sie. a kolejny wystapil...1 Ogolny zespol przystosowawczy wedlug H.:- -+__ ---. utrata motywacji do dzialania.. w przerwach "podladowac akumulatory". np. faze odpornosci (B) i faze wyczerpania (C) (patrz rycina 3. proces ten wymaga rezerwy pozbawiony energetyczne rnozliwosci sie wyczerpywac czola wymaganiom. ale intensywnosc bodzca przesadza 0 tym. oslabienie miesni.

prolaktyny (m. ktore sa wydzielane w organizmie podczas stresu lub kt6rych wydzielanie zostaje w tym czasie zahamowane. Kiedy ACTH trafia do krwiobiegu. swiadomej kontroli nad tym ukladem (kazdy z nas czasami w towarzystwie powstrzymuje sie od "nieprzystojnych reakcji"). [esli uklad sympatyczny powoduje wzrost czestosci bicia serca. zwana tez hormonalnq. Aktywacja ukladu wsp6lczulnego pociaga za soba caly szereg konsekwencji. Warto o nich wspomniec. zablokowane zostaja procesy trawienne. uwalniajac hormon adrenokortykotropowy (ACTH).in. Radmacher. ze reakcja stresowa jest reakcja adaptacyjna. Nadrzedna iwspolna funkcja tych zmian jest mobilizacja sil organizmu "tu i teraz" w celu przezycia. np. w ograniczonym stopniu. podwyzszony poziom glukagonu (wydzielany przez wysepki trzustkowe . W ciagu 15 sekund przysadka m6zgowa odpowiada. Zakonczenia nerwowe tego ukladu uwalniaja noradrenaline i powoduja wydzielanie adrenaliny przez rdzen nadnerczy (patrz rycina 3. w kt6rych rozwoju istotna role odgrywa taki wlasnie sposob reagowania na stawiane zadania. Poszczeg6lne hormony spelniaja bowiem w organizmie okreslone funkcje. J ednak w zwiazku z tym.in. Sam Selye m6wil o "chorobach z przystosowania".in. Opracowano w tym celu technike okreslana jako biofeedback. obok adrenaliny i noradrenaliny grup~ "hormon6w stresu" (patrz rycina 3.2). to jednak nalezy pamietac. wzrasta cisnienie krwi. Taki zespol reakcji. mial wartosc przystosowawczlb umozliwial przezycie. niektore pierwotnie przystosowawcze mechanizmy z czasem stracily swoja wartosc adaptacyjna lub wrecz staly sie dezadaptacyjne. parasympatyczny bedzie serce spowalnial. Podwzg6rze wydziela kortykoliberjne (CRH). Hamowane jest wydzielanie np. z przeciwnikiem) lub ucieczka. insuliny.odpowiada za podniesienie zawartosci glukozy we krwi). Funkcja ukladu sympatycznego jest mobilizacja organizmu w razie zagrozenia W ci~ sekund hormony te powoduja kaskade zmian fizjologicznych worganizmie.in. wyksztalcony w trakcie rozwoju gatunku ludzkiego. aby uswiadomic sobie. zwana tez neurohormonalnq. I tak obserwuje sie m. wskazuje sie na dwie gl6wne tzw. domniemywanego. Kortyzol ulatwia uwalnianie energii.1 Schematyczne ujecie osi wsp6Iczulno-nadnerczowej. Kluczowa role odgrywa tu autonomiczna czesc ukladu nerwowego (AUN). 3~3·Y' ·1 Biologiczne mechanizmy reakcji stresowej . endorfin i enkefalin (tlumia doznania b61owe).3). wyobrazonego). Druga osia jest os podwzgorze-przysadka-kora nadnerczy (pPKn). Opisano wiele substancji hormonalnych. poprzez zablokowanie jej magazynowania (pamietajmy. (takZe przewidywanego niebezpieczeristwa. progesteronu.Selye uwazal. Istnieja pewne mozliwosci sprawowania. Pierwsza osia stresu jest os wspolczulno-nadnerczowa. Uwalnianie noradrenaliny i adrenaliny ~ Reakcja "walki-ucieczki" 3. estrogen6w.druga. zwieksza cisnienie krwi). dociera do nadnerczy i w ci~ kilku minut kora nadnerczy zaczyna wydzielac glikokortykosteroidy (kortyzol) . Stres aktywuje czesc sympatyczna (wspolczulna) AUN i jednoczesnie wylacza parasyrnpatyczna (przywsp6lczuln~. dziala harnujaco na reprodukcje)."osie stresu" Zgodnie ze wspolczesna wiedza. Chociaz "autonomiczny" oznacza niepodlegajacy kontroli. pierwotnie najbardziej pozadanymi reakcjami stresowymi byly walka (z niehezpieczeristwem. ze za magazynowanie energii odpowiada insulina). np.2. Mozna rowniez po odpowiednim treningu swiadomie wplywac na funkcje tego ukladu. Rzeczywiscie. Uklad parasympatyczny odpowiada za wszelkie reakcje bedace w opozycji do tych wywolywanych przez uklad sympatyczny. ze "autonomia" autonomicznego ukladu nerwowego nie jest zupelna. a wiec 0 chorobach. ze ewolucja przebiega znacznie wolniej niz rozw6j cywilizacyjny. nasze serce zaczyna bic szybciej. testosteronu. jakie procesy mog~ ulec zaburzeniu na skutek stresu. m. Te same cele osiagane sa przy udziale drugiej osi. rozszerzaja sie zrenice. 1998). wazopresyny (m. czyli przygotowanie organizmu do reakcji walki-ucieczki. osie stresu lezace u podloza reakcji stresowej (Sheridan. czyli biologiczne sprzezenie zwrotne (om6wione w rozdzialach 4 i 8). 74 75 . I STRESOR Rycina ~ Aktywacja ukladu wsp6lczulnego i rdzenia nadnerczy r----.

Konsekwencja moze bye stale podwyzszony poziom kortyzolu. 1998) prowadzili badania dotyczace warunkowania awersji smaku.tak bylo i tym razem. ze ludzie roznia sie miedzy soba stopniem gotowosci do aktywacji osi PPKn. Im latwiej u danej osoby dochodzi do aktywacji tej osi. Aktywacje ukladu wsp6lczulnego mozna porownac do zapalenia zapalki. 20 minut. Szczurom podawano slodka wode. ze stres jest zjawiskiem zlozonym i pelne zrozumienie powiazan miedzy stresem i zdrowiem wymaga podejscia interdyscyp- 76 77 . a wiec takze od psychiki. procesowi warunkowania podlega uklad nerwowy.Kora nadnerczy (kortyzol) Uwalnianie energii. za Jones i Bright. Noradrenalina i adrenalina dzialaja w ciagu sekund. Nie moglo chodzic 0 podawana wczesniej dawke leku.3. kt6ra byla niska i podana jednorazowo.1 ujecie osi podwzg6rze-przysadka-kora nadnerczy. ze polaczenie rniedzy ukladem odpomosciowym i nerwowym rna charakter strukturalny. godzin. a wiec tlumiacym aktywnosc ukladu odpornosciowego. Narzady limfatyczne sa unerwione. podczas gdy aktywacja osi PPKn bardziej przypomina pozar. Poszukiwanie przyczyny smierci zwierzat zaowocowalo odwazna hipoteza . w ukladzie odpomosciowym Rycina 3.par~ slow choneuroimmunologii 0 psy- Wspominano juz. ze kortyzol posrednio obniza ilosc serotoniny w m6zgu. a wydzielane przez kore nadnerczy glikokortykoidy w ciagu minut. co oznacza.~il tres a S odpori1osc organizmu . ze uklad odpornosciowy dziala calkowicie niezaleznie od innych uklad6w naszego organizmu.4~. jednak przewlekly stres stosunkowo latwo prowadzi do rozregulowania sie tego mechanizmu. Znany jest wplyw kortyzolu na uklad odpornosciowy. Scislej mowiac. Szczury szybko nauczyly sie unikac slodkiej wody. l. Poza tym istnieja dane wskazujace. ale bez cyklofosfamidu. zmiany m. uplywa ok. Od lat 80. Uklad nerwowy i odpornosciowy komunikuja sie ze soba.in. w ktorym mozna juz mierzyc poziom kortyzolu we krwi wywolany dzialaniem stresora.4. Schematyczne Do momentu. Wysoki poziorn kortyzolu nie utrzymuje sie dlugo. Oto dalsze dane lezace u pods taw psychoneuroimmunologii: 1. co powodowalo smierc szczur6w. Ku utrapieniu badaczy zwierzeta zdychaly. Robert Ader i Nathan Cohen (za Sheridan i Radmacher. tym silniejszy bedzie wplyw stresor6w na zdrowie takiego czlowieka Gones i Bright. kt6rych wyniki byly przelomowe: uklad odpornosciowy podlega warunkowaniu (por. 2001).czy mozliwe jest. zeby uklad odpornosciowy szczura nauczyl sie reagowac na slodka wode obnizeniem swojej aktywnosci. Warto wspomniec. Stale podwyzszony jego poziom przyczynia sie do rozregulowania gospodarki energetycznej. linarnego. uwalniane przez zakoriczenia nerwowe substancje zmieniaja dzialanie ukladu odpornosciowego. Przeprowadzono liczne badania.a. organizm automatycznie zmniejsza wydzielanie i po mniej wiecej godzinie stan organizmu wraca do poziornu wyjsciowego. zwlaszcza niezaleznie od ukladu nerwowego. Zazwyczaj tak wlasnie sie dzieje. a chwile pozniej powodujacy wymioty cyklofosfamid. 2. Powstalo pytanie. gdyz jesli jego stezenie we krwi rosnie. kt6ry sie z nim komunikuje i nim steruje. Wiele odkryc naukowych jest dzielem przypadku . 2001). Cyklofosfamid jest lekiem immunosupresyjnym. W dalszej czesci eksperymentatorzy zamierzali je oduczyc reagowania awersja (wymiotami) na slodki smak i zaczeli w tym celu podawac im zn6w slodka wode. opis warunkowania klasycznego i warunkowania sprawczego w rozdziale 1). co w efekcie spowodowalo zgon? Opisany eksperyment zilustrowano na rycinie 3. wazna role w tej komunikacji odgrywa przysadka m6zgowa. Przez wiele lat sadzono. XX wieku rozwija si~ taki wlasnie interdyscyplinarny nurt badan nazywany psychoneuroimmunologia (wlasciwa nazwa: "psychoneuroimmunoendokrynologia" nie przyjela si~ z racji swej dlugosci). 1994. a wiec moze bye takze czynnikiem ryzyka depresji (Dinan.

.1). 5. stres odgrywa role zar6wno w zaburzeniach wynikajacych ze zbyt slabej (jak w przypadku nowotwor6w). ze to zaburzenie r6wnowagi miedzy obydwoma rodzajami odpornosci (komorkowej i humoralnej). Stres ostry poprawia chwilowo funkcjonowanie limfocyt6w T (Dhabhar i McEwan. apetytu czy wzorc6w snu).cyklofosfamid H r-- '-----------'----' wymioty slodka woda cyklofosfamid I WARUNKOWANIE I awersja smakowa + POWINNO BYC BY to I slodka woda HL. Uklad odpornosciowy wplywa na pojawianie sie okreslonych stan6w emocjonalnych i zachowan (np. zdaniem niekt6rych badaczy. Uwalniane przez limfocyty substancje chemiczne (cytokiny) zmieniaja funkcjonowanie ukladu nerwowego. Wymienione rodzaje limfocyt6w zwiazane sa z innymi rodzajami odpornosci: limfocyty T i kom6rki NK z ukladem odpornosci kom6rkowej. a limfocyty B z odpornoscia humoralna (Sheridan i Radmacher. za Jones i Bright. Limfocyty maja receptory wielu hormon6w i neuroprzekaznikow.. jak i ze zbyt duzej (jak np. powodujazmiany odpornosci (patrz ramka 3. 1998). Wazne wydarzenia zyciowe. dobrym przykladem jest tu reakcja ukladu odpornosciowego na hormony wydzielane przez kore nadnerczy (glikokortykoidy). 4. wskazuja na to. Jak wiadomo. zmiany aktywnosci. Funkcje ukladu odpornosciowego podlegaja warunkowaniu. 7. za ich pomoca uklad odpornosciowy komunikuje sie z centralnym ukladem nerwowym. 6. spowodowane stresem przewleklym. Fakty te. w przypadku astmy) aktywnosci tego ukladu. ze stres przewlekly obniza aktywnosc limfocyt6w T i kom6rek NK i w niewielkim stopniu poprawia dzialanie limfocyt6w B.. W zaburzeniach nastroju i klinicznej depresji 78 79 . takie jak srnierc bliskiej osoby. 3. 1997. 8.. ale takze stres egzaminacyjny. ma kluczowe znaczenie dla zrozumienia zwiazku stresu z zaburzeniem pracy ukladu odpornosciowego. Cytokiny zmieniaja takze funkcje ukladu hormonalnego. Stres ma wplyw na funkcjonowanie ukladu odpornosciowego w codziennym zyciu.-_SM_IE_R_C_. Funkcje ukladu odpornosciowego podlegaja zmianom na skutek przezywanego przez organizm stresu. Wiadomo.J Rycin-a-3~4:] Przebieg eksperymentu Adera i Cohena (zrodto: opracowanie wlasne). 2001).

Leki przeciwdepresyjne moduluja funkcjonowanie ukladu odpomosciowego (Obuchowicz. konflikt miedzy unikaniem a unikaniem 80 81 . rany u os6b opiekujacych sie bliskirni z choroba Alzheimera czy u student6w w czasie sesji dluzej sie gojq_. ze w przypadku badari nad ludzrni powaznyrn utrudnieniem jest kwestia doboru stresora. jest nadmiernym i raczej nieuzasadnionym uproszczeniem. ale i bardzo zlozonym obszarem badari. "Boj~ sie" itp. plci. ze np. a wsrod nich kwestia odpornosci na stres i psychologicznej oceny danej sytuacji (co zostanie om6wione w dalszej czesci). strachu). to jednak zbyt male. Istnieje wiele sposob6w klasyfikowania sytuacji stresowych. a jego aktywnosc rnozna okreslac za pomoq wielu wskainik6w. kt6ra zakloca tok czynnosci. ale tak nie jest. ze zrriiany te.Rzeczywiscie zalozenie. Poza tym funkcjonowanie ukladu odpornosciowego jest bardzo ztozone. to zawsze pozostaja jeszcze roznice indywidualne. oraz sytuacje konfliktowe. Podzial na wydarzenia traumatyczne. Mirno wielu niewiadomych jest jednak cos. Ze wzgl~du na szczegolowe om6wienie fizjologicznej strony stresu watek ten nie bedzie dalej rozwijany. Psychoneuroimmunologia jest ze wzgledu na sw6j interdyscyplinamy charakter bardzo obiecujacym. ze pojawiaja sie wyniki niejednoznaczne czy wrecz sprzeczne. Konflikt miedzy dazeniem a dazeniem rnozna opisac jako sytuacje. Sytuacje stresowe mogq_ bye rowniez podzielone na sytuacje frustracyjne.I Psychologiczne uj~cie stresu i radzenia sobie W literaturze psychologicznej (ale tez w potocznym rozumienia tego slowa) termin "stres" moze bye uzvwany w znaczeniu: 1) stanu (stan stresu). 2) sytuacji (sytuacja stresowa). W tym obszarze nalezy wiec poszukiwac wyjasnienia mechanizm6w Iaczacych czynniki psychospoleczne ze zdrowiem. ze okreslony stresor bedzie tak sarno oddzialywal na wszystkie osoby badane. Mogloby sie wydawac. to wywolany stresem spadek odpornosci wraz z innyrni czynnikarni moze jak najbardziej odgrywac role w jej etiologii czy przebiegu. wegetatywno-somatycznego (fizjologiczne aspekty przezywanych emocji) i behawioralnego (zachowania towarzyszace danej emocji). Niekt6re badania sugeruja. Nie do konca rozstrzygniete sa problemy dotyczace wielkosci zrnian w aktywnosci ukladu odpornosciowego zwiazanych ze stresem. choc sa mierzalne. stanu zdrowia itd. co stanowi ich ograniczenie. zagraza czyms czlowiekowi lub utrudnia/uniemozliwia zaspokojenie potrzeb. 2005). Stres jako stan Takie rozumienie stresu jest najbardziej zblizone do ujecia biologicznego i odnosi sie do przezywanych emocji (np.wyst~pujq_ zrniany w aktywacji i og6lnym funkcjonowaniu uldadu odpornosciowego.. "Wiem.). Stres jest wiec reakcja psychofizyczna. Z drugiej jednak strony sa dane. Jednak jesli przypatrujemy sie konkretnej grupie ryzyka czy konkretnej chorobie. kt6ra dotyczy trzech aspekt6w emocji: poznawczego (tresc i sib emocji. Stres jako sytuacja Sytuacja stresowa jest taka sytuacja. Nawet jesli uda nam sie dobrac osoby badane pod wzgledem wieku. Marcinowska i Herman. ze odczuwam zlosc". W tym drugim przypadku chodzi 0 takie sytuacje. 3) relacji (interakcji).istnieje cala siec powiazari miedzy nirni i sa one wielokierun- kowe. kt6re potwierdzaja. ff~s::''. w kt6rej musimy dokonac wyboru miedzy dwoma dobrarni. gdy dwie tendencje wykluczaja sie nawzajem (konflikt miedzy dazeniem i dazeniem lub miedzy unikaniem i unikaniem) lub gdy jedna tendencja sluzy osiagnieciu dw6ch cel6w (konflikt miedzy dazeniem i unikaniem). by powodowac zrniany stanu zdrowia. zmiany w ukladzie nerwowym i hormonalnym wiq_Zq_ ze zmianarni w ukladzie odpornossie ciowym . ze "stres obniza odpornosc i powoduje choroby". Pamietajmy. wazne wydarzenia zyciowe i utrapienia zycia codziennego przedstawiony zostal juz wczesniej. Powoduje to. co mozerny powiedziec z cala stanowczoscia. Do dokladnego zrozumienia relacji miedzy psychika a zdrowiem potrzeba jeszcze wielu badan. kiedy przeszkoda uniernozliwia osiagniecie celu. Wiele danych na temat wplywu stresu na uklad odpornosciowy pochodzi z badari nad zwierzetami.

Aby mogl w ten sposob funkcjonowac. Stres jako re/acja We wspolczesnych pracach psychologicznych dominuje podejscie relacyjne. jednak droga do celu budzi np. jak i behawioralne . ze jeden czy drugi sposob radzenia sobie jest lepszy. 1984. co chwile potrwa. dokonanie zmian w hierarchii wartosci (np. jest zalezna od wielu czynnikow. zdaniem tych autorow. s. ze jest to sytuacja stresowa.mechanizrny majace na celu rozwiqzanie problemu i samoregulacje emoeji. Lazarus i Folkman wprowadzili w swojej koncepcji pojecie oceny stresu. Ze wzgledu na to.~ 8. Pozwala to zrozumiec zachowanie osoby. Z jednej strony czlowiek taki chce bye zdrowy (dq_zenie). obojetna czy negatywna. W kazdyrn momencie zycia czlowiek w kontakcie ze srodowiskiern narazony jest na dzialanie roznych bodzcow. takze wysyla sygnaIy. co I I I. kontekstu sytuacyjnego itd. w ostatniej chwili sie wycofuje. ktorej towarzyszy obciazenie psychofizjologiczne. Czesto pomija sie fakt. a takze zlozonych ich ukladow. dwa podstawowe cele radzenia sobie. co jestesrny w stanie zrobic. ktora oceniana jest przez niego jako obciazajaca lub przekraczajaca jego zasoby i zagrazajaca dobrostanowi" (Lazarus i Folkman. Wyobrazmy sobie pacjenta. samooceny. bardziej efektywny. Oba rodzaje radzenia sobie ze stresem sa istotne ze wzgledu na przystosowanie czlowieka i nie mozemy z gory uznac.od presji czasowej po zwyczajowy sposob reagowania na nieprzewidziane sytuacje. okreslajacy dana interakcje. ktora uprzednio zdecydowawszy sie na operacje. Teraz rozpoczyna sie proces radzenia sobie ze stresem. W przypadku ostatniej kategorii . Ze stresem mamy do czynienia wtedy.jako koniecznosc wyboru mniejszego zta. zas k?n~kt.oceny negatywnej . czyli czlowiek szacuje. Najpierw pojawia sie oeena pierwotna. Jest to proces oeeny poznawezej. ze w miare przyblizania sie do celu .zarowno poznawcze. czy dana relacja jest dla niego pozytywna. Charakterystyczne dla tego typu sytuacji jest to. 19). sprobujemy w tym miejscu wyjasnic je dokladnie. zachodzacy w psychice czIowieka. aktualnego nastroju. posiadane zasoby i mozliwosci oraz stara sie znalezc odpowiedz na pytanie: "Co mog~ zrobic w tej sytuacji?".ale koniecznosc poddania sie zabiegowi budzi w nim wiele obaw (unikanie). Dodatkowo "stres" mozemy.2 8_3__ . celowo dokonuje zmian. Przykladowe strategie to planowanie dzialania. Wyobrazmy sobie ludzi stojacych w kolejce do kasy w sklepie. krorej wynik Jest dla nas pozytywny. musi dokonywac oceny i selekcji informacji z otoczenia. zdaniem Lazarusa i Folkman.in.ocenia jq_jako obojetna.mi~~z~ dazeniern i unikaniem odnosi sie do sytuacji ambiwalentneJ. warunkow i mozliwosci dzialania rodzi to. czyli zostaja uruchomione wszelkie . czego wymaga od nas otoczenie. na nowo odkrylem. przeszlych doswiadczeri. Ocena ta dokonywana jest w kazdyrn momencie przez czlcwieka i choc odnosi sie do aktualnej sytuacji. lek. Czy wszystkie osoby stojace w kolejce zachowaja sie tak sarno? Na pewno nie. ktore pociagaja za soba inne reakcje emocjonalne i inne zachowania. Sa to. wskazujace na wag~ zwiazku czlowiek-otoczenie.5. Nastepnie pojawia sie proces oeeny wtornej. a tym. Dla innych bedzie to powod do znacznego wzburzenia. . Nie jest biernym odbiorca. m. Dzieje sie tak dzieki procesom oceny poznawczej. Schematycznie koncepcje Lazarusa i Folkman przedstawia rycina 3.tendencja unikania przybiera na sile znacznie szybciej niz dazenie. ktorego problemy zdrowotne mozna zakonczyc skomplikowanym zabiegiem operacyjnym.w naszym przykladzie zblizania sie daty operacji . co nazywamy stresem. skomplikowanych sytuacji itd. To zroznicowanie ludzkich reakcji na zaistniala (obiektywnie taka sama) sytuacje jest wyrazem roznic w postrzeganiu zdarzenia. ocenic jako krzywde/ strate. Zreszta w sytuacjach stresowych ludzie stosuja strategie radzenia sobie skoncentrowane na obu celach.mowimy 0 stresie. Taki brak dopasowania potrzeb. "Stres to okreslona relacja miedzy czlowiekiem a otoczeniem. ktorego zrodla znowu mogq_bye bardzo rozne . Dla czesci osob cala sytuacja w ogole nie bedzie stanowila problemu . ze pojecie oceny poznawczej odgrywa wazna role w psychologii poznawczej i bedzie sie przewijalo w niniejszym opracowaniu wielokrotnie. wplywa na otoczenie. Kasjerce konczy sie papier do wydruku paragonow i musi zalozyc nowa rolke. jako zagrozenie lub jako wyzwanie. kiedy czlowiek analizuje swoja sytuacje. gdy w relacji tej dochodzi do zaklocenia rownowagi miedzy tym. Na gruncie psychologii poznawczej odwoluje sie do niego koncepcja stresu Richarda Lazarusa i Susan Folkman (1984).

jak po~a post~powae) niz wtedy. . Wyobraimy sobie czlowieka. bedzie lek.1 ujecie koncepcji stresu i radzenia sobie lazarusa i Folkman.5. nie pamietam 0 klopotach"). gdy koncentruje sie ona na rozwiazaruu problemu (powinnismy dac jej jasne i p~ec~zyjne ws~azowki. ktore . gdy pac!ent~ mimo..~ wi~c przezywaj:tq stres . "VI 3.zachow~a. Schematyczne w zyciu wazne). gdy koncentruje sie na przezywanych emocjach. ktorzy nie zglaszaja sie do lekarza w por~.mhhthmh Relacja cz/owiek Ocena pierwotna: "Cosi!i1 dzieje?" '-. Sa osoby. przewaznie nieuswiadamiane mysli ~. bedzie sie zachowywal w sposob utrudniajacy powrot do zdrowia lub wrecz zagrazajacy jego zyciu.". Psychologia poznawcza okresla je jako nawykowe. ktory wlasnie dowiaduje sie.o . Z danych przedstawionych przez Reynoldsa 1Alonzo (2000) jednoznacznie wynika. 2000). automatyczn~. Unikaja wiec kontaktow ze sluzba zdrowia i myslenia 0 objawie. wyparcia. co sie wlasnie wydarzyl? Czlowiek. majace n~ celu redukcje leku i innych negatywnych emocji oraz ruedopuszczerue do spadku samooceny. Istnieje wiele danych wskazuj~~ych~ ze . podczas gdy na poziomie fizjologicznym takie zachowanie jest niekorzystne. ktorych wspolnym elementem jest nieprzyjmowanie do swiadomosci tego. Rozrozruerue stylu skoncentrowanego a problemie i stylu skoncentrowanego na emocjach ma pewne :plikacje: inaczej powinnismy rozmawiae.\ wyzwanie kazdej sytuacji lubia "brae byka za rogi": walczyc. okazanie zlosci). ktore najchetniej schowalyby sie i przeczekaly. z ~sob:t chora .1.__ - Negatywna = STRES otoczenie r---_ krzYWda/S:a: zagrozeme \ 1. Wsrod nich szczegolna role odgrywaja mechanizmy obronne osobowosci. w ktorych brak zgodnosci miedzy efektami danego sposobu radzenia sobie w tych wymiarach. ze jest chory. silny. np. obawiaja sie. psychologicznej i spolecznej. ] edna z glownyc? e~o~ji. poszukiwanie/mobilizacja wsparcia spolecznego czy bezposrednie dzialania zgodne z pierwszym impulsem (np.Bodziec fh_. zaprzeczania czy racjonalizacji.]estem zrelaksowany. Mozna wyobrazic sobie sytuacje. ze leka~z potwierdzi ich obawy.. unikanie (poprawianie samopoczucia poprzez niemvslenie 0 problemie). az problem sam sie ozwi:tze. ze jest smiertelnie chory. ktore o zaprzeczaniu 84 85 . Radzenie sobie z probl:mem \ zemocjami Mechanizmy obronne osobowoscl Czlowiek dysponuje roznymi psychologicznymi sposobami umozliwiaja- cymi radzenie sobie ze stresem. nie przYJmuJe do ~adomosci.z~agarua Sl~ z sytuacjami trUdnymi (Wrzdniewski..si~~ takiej chwili pojawiaja. Efektywnosc radzenia sobie ze stresem mozna oceniac na trzech plaszczyznach: zdrowotnej.n:~ach dochodzi do uruchomienia mechanizmow obronnych osobOWOSC1.wtedy. ktory tak wlasnie zareaguje na wiadomosc 0 chorobie. W takich wa. ze jezeli porownujemy pacjentow po Rycina 3. Ludzie roznia sie miedzv soba pod wzgledem preferowanych zachowarl w obliczu stresu.pacjenci. dobrze sie bawie. Dodatkowo popwla sre zagrozerue samooceny: "Nie jestem juz zeirowy. kto rozladowuje napiecie za pomoca alkoholu. niezalezny . Na przyklad ktos. Sa osoby. ktory ich zaniepokoil. Style radzenia sobie ze stresem to trwate osobowosciowe r "'. dyspozycje czfowieka do okreslone~. Na podstawie obserwacji mozna wyroznic pewne charakterystyczne typy reagowania (style radzenia sobie). dostepnych informacji i mozliwosci intelektualnych. chorobie mowimy wtedy. dazyc do celu. moze funkcjonowae dobrze na poziomie psychologicznym i spolecznym (.5.

a wiec niereagowanie pobudzeniem emocjonalnym na sytuacje ocenianajako stresowa oraz zdolnosc do utrzymania kierunku dzialania i sprawnosci w takiej sytuacji. czyli takie. ktore sa rozne u poszczegolnych osob. .rnuov:aru~ 1 powtarzarua 01al). ze zaprzeczanie nie jest mechanizmem jednoznacznie niekorzystnym. ~f\<~ ! i Bowiem na to. z ktorych kilka ponizej opiszemy. w porownaniu z chorym] po pierwszym zawale. Nie rna prostej recepty na postepowanie z pacjentem zaprzeczajacym.2. gdyz ci pacjenci. U podstaw mechanizmu zaprzeczania lezy lek.'. moze miec jednak rozne nasilenie. Wynika z tego. ale zawsze nalezy zadac sobie pytanie. Moze sie to wydawac dziwne. . • reaktywnoscemocjonalna (tendencja do i. . od calkowitego zaprzeczania chorobie po umniejszanie tylko niektorych jej konsekwencji. ktorzy zwlekaja z wezwaniem pomocy. to czas opoznienis jest dluzszy u tych.2.ame~t. czy przelamywanie tego mechanizmu obronnego jest potrzebne i co mamy do zaproponowania. a nie inaczej oceniamy. ze cos tak. ktorzy przebyli drugi zawal. Niewatpliwie waznym czynnikiem jest temper. nie powioda sie. Warto tez zaznaczyc. powinni teoretycznie reagowac szybszym zwroceniem sie po pomoc..5. ktore powoduja.. wiedzac. ze wszelkie proby przeramania tego mechanizmu oparte na straszeniu. 87 86 . i subiektywne. Strelau (2000) dzieli stresory na uniwersalne (obiektywne). w przypadku ktorych indywidualne roznice odgrywaja wazna role. sklada sie bardzo wiele czynnikow. . 3.ntens~n~g~ reagowa~~ na bodice wywoluj~ce emocje. Oczywiscie mozna stwierdzic. ze dzieje sie tak za spraw~ poznawczej oceny stresu. Odpornosc na stres ··. Temperament czloWl~k~ }es~ silnie zwiazany z wlasciwosciami jego ukladu nerwowego. ·$Rq~gclO'fll~I. Zestawienie innych czesto spotykanych mechanizmow obronnych prezentujemy w ramce 3.. co to jest zawal serca. gdy pozbawiamy czlowieka tej ochrony. • zwawosc (tendencja do szybkiego reagowarua). Chroniac czlowieka przed przezywaniem leku. wyraza sie w niskiej odpornoscl emocjonalnej).'gene:rczne podloze osobowosci". • perseweratywnosc (tendenc)a d? kon. cz~li .. Zaprzeczanie chorobie jest zjawiskiem dose powszechnym (wskazuje sie na wystepowanie tego mechanizmu u jednej piatej pacjentow z roznymi jednostkami chorobowymi). a wiec wzbudzaniu jeszcze wi~kszego leku.. co juz raz przezyli.iiclziatanniiobiekfbez~ieczriie]Szyll!b. Ludzie maja takze pewne obszary obnizonej tolerancji na stres.. umozliwia zachowanie rownowagi psychicznej i sprawne funkcjonowanie. wrv: wartosci stymulacyjnej). Pojawia sie wiec pytanie dotyczace czynnikow. Autorzy tlumacza te zwloke lekiern pacjen. tow przed tym wszystkim. zachowan po zaprzestaniu dzialania bodzca. takir:u Jak.zawale serca. ktore praktycznie u wszystkich osob wywolaja stan napiecia. jednak jest to zbyt duze uproszczenie. ze cos dla konkretnej osoby jest sytuacja stresowa lub nia nie jest. kto~ Je . • wrazliwosc sensoryczna (zdolnosc do reagowarua na bodzce 0 male] Odpornosc na stres. Pamietajmy 0 jego obronnej funkcji. stanowi zlozone zagadnienie.

czy reakcja sttesowa poczynila spustoszenie w jej organizmie). ktore pomog~ i oslabia skutki sttesu. U wiekszosci zebr reakcja walki-ucieczki uruchamiana jest raz dziennie. ze wrodzone biologiczne mechanizmy radzenia sobie ze sttesorami sa zrodlem problem ow zdrowotnych. alba uchodzi z zyciem i do nast~pnego polowania "nie mysli" 0 calym zajsciu. okaze sie. limbicznym generowana jest reakcja emocjonalna. Oprocz temperamentu wazna role odgrywaj~ przeszfe doswiadczenia. gdzie sie rozgaleziaja. Odpornosc na sttes i dazenie do pokonywania trudnosci zalezne sa tez od takich czynnikow. 2004). Osobowosc moze wiazac sie z odpornoscia na stres np. kiedy drapiezniki wyruszaja na lowy. ze nawet nasze mysli sa w stanie aktywowac obie osie stresu. W zaleznosci od wszystkich tych wlasciwosci nasza odpornosc na sttes bedzie rozna. Do tego ~orueczne sa wyzsze procesy mozgowe . rna zwiekszone zapottzebowanie na den i energie. jak i psychologiczne podejscie do sttesu. W tytule znakomitej ksiazki poswieconej relacji miedzy sttesem a zdrowiem Sapolsky (2004) zadaje przewrotne pytanie.w porownaniu ze stanem spoczynku . co powoduje zwiekszenie cisnienia krwi. motywacja. Powiazania sttesu ze zdrowiem moga przebiegac dwutorowo. poprzez otrzvmywanq ilosc wsparcia spolecznego. nasz organizm probuje nam to ulatwic i uruchamia szereg procesow adaptacyjnych. style radzenia sobie ze sttesem. i przyczyniac sie do powstawania blaszek miazdzycowych i miazdzycy naczyn. W sytuacji skrajnego sttesu . Ogolnie mozna powiedziec. ktory przygotowuje sie do reakcji walki-ucieczki. Moga one bowiem wplywac na naszq osobowosc czy wzory reagowania emocjonalnego oraz na wspominany juz sposob oceniania wydarzeri. pobudzenie jest krotkotrwale. Mozg mtegruje informacje i jesli uzna je za zagrazaj~ce. dlaczego zebry nie choruja na wrzody zoladka. optymistyczny/pesymistyczny styl wyjasniania zdarzeri i wiele innych. nastawione na kontakty z innymi ludzmi (eksttawertycy). problemy z ukladem krazenia (i nie tylko). Droga bezposrednia Droga bezposrednia prowadzi poprzez procesy fizjologiczne. I alba zebra zostaje upolowana (wtedy nie musi sie martwic. ktore koordynuje fizjologiczne podstawy generowanej emocji. Tak czy inaczej. na drodze bezposredniej i posredniej. 2001). to w ukladzie 88 89 . Takie ciqgle pobudzanie wszystkich wyzej opisanych mechanizmow moze wywolywac. Uklad limbiczny aktywuje podwzgorze. Dodatkowo uklad sympatyczny wraz z glikokortykoidami prowadzi do zwezenia naczyn krwionosnych. Osoby otwarte. Wlasnie poprzez te dwa uklady psychologiczna reakcja na sttesor Iaczy sie ze zdrowiem. J esli wezmiemy pod uwag~. I Teraz. Czesto zwiekszajace sie cisnienie krwi rnoze uszkadzac naczynia. niz inttowertycy. zwlaszcza w miejscach.uczucia i pamiec.6. kiedy juz przedstawilismy zarowno biologiczne.1. i na dluzsza mete wywoluje. Pierwszym krokiem do zai~cjowania reakcji sttesowej jest identyfikacja sttesora.1 Stres a zdrowie . mog~ miec w swoim otoczeniu wiecej osob. w ttakcie wysilku fizycznego zwiazanego z ucieczka 3~6.• wytrzymatosc (zdolnosc do adekwatnego reagowania w sytuacjach wyrnagajacych dlugotrwalej lub wysoko stymuluj~cej aktywnosci oraz w warunkach silnej stymulacji zewnetrznej).·. Widac tu jednak rakze rnozliwy posredni wplyw wyzszych procesow korowych (percepcja i ocena) na uklady sercowo-naczyniowy i odpornosciowy (Iones i Bright. • aktywnosc (tendencja do zachowari 0 duzej wartosci stymulacyjnej lub do zachowari dostarczaj~cych stymulacji zewnetrznej). ze w organizmie kazdego z nas wielokrotnie w ciagu dnia dochodzi do fizjologicznej reakcji sttesowej. latwiejsze stanie sie zrozumienie jego konsekwencji dla zdrowia. ze organizm. jak wyznawane wartosci. ktore wspolnie reguluja aktvwnosc ukladu sercowo-naczyniowego i odpornosciowego.drogi oddzialywania ! I. Kiedy musimy stawic czola sttesorowi. Dzieje sie tak dlatego. ze aktywacja ukladu wspolczulnego prowadzi do przyspieszenia akcji serca. 3. samoocena.ilosc krwi przepompowywana przez serce zwieksza sie pieciokrotnie (Sapolsky. Podwzgorze sprawuje kontrole nad obiema osiami stresu. Wspominano juz.

emocje i zachowania. Czlowiek. kt6re uznaje sie za zjawiska posredniczace miedzv roznymi czynnikami psychospolecznymi a zmianami na poziomie fizjologicznym i w konsekwencji powstaniem choroby. nikotyne i inne substancje psychoaktywne. co rowniez daje nam pewne mozliwosci przeciwstawiania sie niszczycielskiemu wplywowi stresorow. Te z kolei maja dalsze konsekwencje. W przypadku wsp6lczesnego czlowieka sytuacja wygl~da jednakinaczej. co sie wydarzy. W eksperymencie opisanym przez Golemana (1997) proszono osoby badane (mezczyzn po zawale serca) o wvobrazenie sobie sytuacji. za Jones i Bright. stres powiazany jest bezposrednio ze zdrowiem. kt6ry znajduje sie w trudnej sytuacji. na kt6ry skladaj~ sie roznorodne zachowania. Do tego typu stresorow zwierzeta przystosowaly sie w toku ewolucji (Iones i Bright. staramy sie roztadowac napiecie. gorzej sie odzywial i raczej nie bedzie myslal o badaniach proftlaktycznych czy dbaniu 0 siebie. Po drugie. Stres wiaze sie ze zdrowiem posrednio. Ponadto czlowiek. moze czesciej si~gae po alkohol. siegajac po papierosy czy alkohol.2. Oznacza to. • stres wplywa na odpornosc organizmu.wykorzystywana jest cab nagromadzona energia i organizm wraca do stanu r6wnowagi. wiec wielu ludzi "przerabia w myslach" najrozniejsze scenariusze.srednia prowadzi poprzez procesy psychologiczne: emocje. Om6wione zostaly podstawowe kwestie dotyczace stresu biologicznego i stresu psychologicznego. czeste reagowanie podwyzszonym cisnieniern krwi moze prowadzic do jego utrwalenia). ocena). Po pierwsze. ocenione przez kardiolog6w jako niebezpieczne. zachowarua towarzyszace stresowi i radzeniu sobie oraz zachowania proi antyzdrowotne. 2001) wykazal istnienie zwiazku miedzv inicjacja alkoholowa. kt6ry przezywa ciezkie chwile. dysponujemy parniecia i mozliwoscia przewidywania tego. kt6rych charakter jedynie w nielicznych przypadkach wymaga od nas walki-ucieczki. Badania grupy pacjent6w po zawale serca wykazaly. gdyz: • w odpowiedzi na stresory pojawiaja sie silne reakcje fizjologiczne mog~ce przerodzic sie w schorzenie (np. 2001).6. kt6ra kiedys wywolala u nich zlosc. gdyz: • pojawiajace sie zachowania zwiazane z radzeniem sobie moga prowadzic do kolejnych sytuacji stresowych. Podsumowanie W niniejszym rozdziale przedstawilismv problematyke stresu i radzenia sobie. 3. zanim rzeczywiscie dojdzie do konfrontacji z danym zrodlem stresu. Z jednej strony emocjom i zachowaniu towarzvsza zmiany fizjologiczne. bedzie prawdopodobnie gorzej spal. narazeni jestesrny na stresory. np. Poza tym do powstania czy utrzymywania sie stresu przyczyniaja sie takze czynniki psychologiczne (np. poprawic nastr6j. U znacz~cego odsetka badanych wystapily zmianyw pracy ukladu krazenia (niedokrwienie miesnia sercowego). Wills (1990. ze za pomoca psychiki mozemy takze zrnieniac pewne procesy fizjologiczne (oczywiscie w stopniu ograniczonym i wszelkie pomysly typu "wylecz sie z raka pozytywnymi myslami" nalezy traktowac z ostroznoscial). • nadmierna aktywnosc fizjologiczna moze pogarszac juz istniejace problemy zdrowotne (np. Zwiazek miedzy psychika a cialem jest dwukierunkowy. Dobrym przykladem jest tu biologiczne sprzezenie zwrotne (biofeedback) czy roznorodne techniki relaksacyjne. rozpoczeciern palenia papieros6w czy uzywania substancji odurzajacvch a wysokim poziomem doswiadczanego stresu. jednoczcsnie monitorowano prac~ serca i cisnienie krwi. • jesli przezvwamy stres. Z drugiej strony stres uruchamia proces radzenia sobie. W przypadku aspekt6w biologicznych stresu szczeg6lne znaczenie maja fizjologiczne mechanizmy uruchamiane 90 91 'I~"------------------------------------------------------------------""------------------------~------------------------------------- . czyli poprzez towarzyszace stresowi mysli. podczas roznych katastrof naturalnych zwieksza sie liczba os6b umierajacych na zawal serca). Podsumowujac. Stres wiaze sie takze z wieksza iloscia wypijanego alkoholu i wypalanych papieros6w oraz czestszyrn sieganiem po narkotyki. kt6re same mog~ bye zdarzeniami stresowymi. Droga posrednla Droga po. • koncentracja na stresie i doraznych problemach zyciowych zmniejsza rnotywacje do dzialari zdrowotnych. ze nawet swiadorne spowalnianie mowy w sytuacji odczuwania negatywnych emocji moze zrnniejszac ich intensywnosc (mierzalna na poziomie fizjologicznym).

New York 2004.: Stress. Herman Z.H. Naleza do nich m. stan i skutki stresu oraz radzenie sobie ze stresem. Literatura cytowana Goleman D. Poznan 1997. 2005. coping and health (red. Martin P. Springer. Rice). Henry Holt and Company.S. V. 921-936. Problemy teoretyCifiei metodologicifle (red. Bardzo waznych informacji z tego zakresu dostarczaja rowniez interdyscyplinarne badania psychoneuroimmunologiczne. w: Handbook of stress. Folkman S.: Sires okieliflany. theory and research. ktore decyduja 0 odpornosci na stres i w efekcie 0 skutecznosci radzenia sobie z nim. takie jak optymizm/pesymizm). ktora decyduje 0 charakterze reakcji emocjonalnych i dalszych dzialan w obliczu stresu. London 200l.. Rice v. predyspozycje temperament. Prentice·Hall. I I Obuchowicz E. Wydawnictwo Rebis.. trwale przekonania.: WIzy don't zebras get ulcers? The Acclaimed Guide to Stress. London 2000. w: Handbook of stress. We wspolczesnej psychologii stres rozumiany jest jako zaklocenie lub zapowiedz zaklocenia rownowagi pomiedzy zasobami lub mozliwosciami jednostki z jednej strony a wymaganiami otoczenia z drugiej.: Stress. appraisal and coping. Jest to proces radzenia sobie ze stresem. w: Czlowiek w sytuagi stresu.R. Dwie najlepiej poznane osie stresu to: os wspolczulno-nadnerczowa (zwana tez neurohormonalna) oraz os podwzgorze-przysadka-kora nadnerczy (zwana tez hormonalna).. Strelau J. Marcinowska A.: Unrysl. Rice). Sapolsky J. czyli odzyskanie zakloconej rownowagi oraz popraw~ stanu emocjonalnego. Psychobiologjcifle mechanii?"Y zdrowia i chorol?J. Sage Publications.in. osobowosciowe (w tym np. Ratajczak). ktory sZkod'{j.B. Panstwowy Instytut Wydawniczy. Psychiatria Polska.L. London 2000.: Inteligenqa emodonalna. Lazarus R. Istnieje bardzo wiele czynnikow. Warszawa 1977. Wydawnictwo Uniwersytetu Slaskiego. Teoria stresu i radzenia sobie stanowi dogodne ramy teoretyczne do rozpatrywania specyficznych zagadnieri psychologii stosowanej. Jones F. Poznan 2000. przeszle doswiadczenia czy utrwalone preferencje dotyczace radzenia sobie (style radzenia sobie ze stresem). Heszen-Niejodek. coping and health (red. Bright].. Niezwykle waznyrn zagadnieniem jest indywidualna ocena stresu (pierwotna i wtorna). 92 .: Leki przeciwdepresyjne a cytokiny _ badania kliniczne i dofwiadczalne. I. Z. Przykladem tego jest zmaganie sie ze stresem choroby somatycznej zaprezentowane w nastepnej czesci. Sheridan Ch. Sage Publications. Katowice 2000. New York 1984. Warszawa 1998. np. Reynolds N. Wystqpienie stresu pobudza do aktywnosci ukierunkowanej na zrniane tej niekorzystnej relacji. w ramach ktorego ludzie stosuja roznorodne sposoby. V. racjonalne strategie czy mechanizmy obronne osobowosci. Alonzo AA: The acute myocardial infarction coping model: a midrange theory.: Theories of stress and relationship to health. Selye B.w sytuacji stresowej. 5..A: Psychologja ~rowia.alne (dotyczace wlasciwosci i sposobu funkcjonowania ukladu nerwowego).Instytut Psychologii Zdrowia.: Temperament a stres: temperament jako czynnik moderujacy stresory.H. Myth. Stress-Related Diseases. Radmacher S. Media Rodzina. and Coping.

"to przeClez mni choruja (pacjenci)..e~. sp~cja~Sci. pr~blemy ze zdrowiem ich nie dotycza . Sa wiec blokowane lub wypierane ze swiadomosci za pomoq mechanizmow obronnych osobowosci (patrz rozdzial 3).Jezeli bodice z organizmu nie sa. Ocena sposobu funkcjonowania organizmu jest subiektywna. jej zachowanie przewaznie nie koncentruje sie na ochronie i poprawie zdrowia.----------_.cidentyfikowane jako nieprawidiowe..Winecka Dorota Wlodarczyk 4:1. jesli czrowiek zauwaza niepokojace jego zdaniem sygnaly.. nawet lekarze. Takie osoby z reguly nie podejmuja leczenia. Ale nie tylko. Pierwszy wynika z nieumiejetnosci rozpoznawania sygnatow niebezpieczenstwa.·:~~.c czasem 0 sobie.• ~. to czfowiek zyje w przdwiadczeniu. Nieumiejetnosc rozpoznania moze bye zwiazana z niskim poziomem wiedzy i swiadomosci zdrowotnej. musi 94 95 . Ale aby moe skorzystac z pomocy. nawet gdy osoba stojaca z boku widzialaby w takiej sytuacji powazne zagrozenie. dla ktorych mimo objawow choroby czlowiek nie podejmuje leczenia.. probuja.. Taka osoba oczywiscie nie podejmuje leezenia. bowiem rowniez osoby wyksztalcone.c [ak mozna rue zauwazac objawow choroby. ze nie chce nawet 0 nich slyszec.cczasu chorowac" lub ze "rue moga.cgIowne powody. i:···••• ~l1pr~by·'i. Moze to trwac dose dlugo. wsrod ktorvch zdrowie zwykle nie zajmuje centralnego miejsca.e. Na ogol ludzie korzystaja z pomocy innych. 1998).~. bye ona dost~pna. p~zekon~~. aby realizowac inne wartosci. ze.O.csobie nawet pozwolic na chorowanie". I przeciwnie. jezeli emocje nie przekraczaja pewnego progu nasilenia. moga interpretowac wlasne objawy jako nieistotne. glownie po to.· . Osoby.. Kiedy ludzie korzystajC}z pomocy medycznej? Codzienne zycie czlowieka obraca sie wokol roznych spraw i wartosci. niepokojace. lekarze z duZyffi stazem. Tak wielki. Sygnaty s~ odbierane. Jdli jednak dojdzie do powaZnych dysfunkcji. ~. ale niedoceniane albo ich z?acz~~e jest niewielkie w kontekscie innych spraw. ~~. Wsrod personelu medycznego panuje czas. sie. ' ~·~~kty. Dopoki rownowaga i funkcjonowanie organizmu sa zachowane na poziomie zadowalajacym dla jednostki. dopoki choroba nie uniemozliwia im wykonywania innych zadan. do ktorych osiagniecia potrzebne jest zdrowie (Sheridan i Radmacher. ktore budza w czlowieku silny niepokoj. a potem do niej powrocic. Dlatego ponize] przedstawione t zostana. ze nie "maja..•. Zachowanie ludzkie jest racjonalne. Zaprzeczanie pelni funkcje Anna lakubowska. :vv pierwszej kolejnosci ludzie skupiaja sie na tych dobrach.. Pierwszym krokiem jest wiec identyfikacja problemu. ale kiedy jest syty. bedzie szukal pomocy..csobie poradzic (Iub kiedy nie chca sie nim sami zajmowac).cego w kontakcie z pacjentem. 0 ignorancj~ czy wrecz glupot~ i nie ukrywaja. Jdli czlowiek nie dostrzega niepokojacych objawow. ze jest zdrowy. nie rnysli o jedzeniu.c wole.cpodejmowae leczenie.e~.•. Dlatego tez lekarzom bardzo trudno niekiedy wejsc w role pacjenta. Sygnaly choroby niosa ze soba inforrnacje. W ocenie tej osoby leczenie bylo niepotrzebne.hi·~'·. Niech zilustruje to nastepujaca analogia: glodny czlowiek ukierunkowuje swoje mysli i dzialania na zdobycie pokarmu. ktorych niedostatek zagraza przezyciu organizmu... Podobnie jest ze zdrowiem.~. to nie podejmuje dzialari zdrowotnych.~I)~9i£z~ •. W tym czasie organizm moze funkcjonowac w stanie chwiejnej rownowagi. nawet gdy otoczenie nie widzi zadnego niebezpieczeristwa. z ktorym nie moga. Drugi powod jest zwiazany z faktem niedostrzegania sygnalow niebezpieczenstwa z powodu skupiania uwagi na innych waznych aspektach iycia. takie mo~a. Trzeci powod to lek przed zagrozeniem.. kiedy maja problem. Dazac do zaspokojenia potrzeb.~~.cpacjentow 0 zla. Obwiniaja. ~za~e~ nawe. dZ1W1a.t do~wiadcze~.

2005). Inni przezywaja lek przed zachorowaniem. ze sytuacja. Niektore osoby na skutek roznych okolicznosci zyciowych sa stale skoncentrowane na funkcjonowaniu wlasnego organizmu i wyczulone na najdrobniejsze sygnaly. ktore odczuwa pacjent. Czasem mimo swiadomosci zagrozenia i poczucia choroby. Wydaje sie. ludzie nie korzystaja z opieki medycznej. ktore uniemozliwiaja np. Trwa tak dlugo. wywoluja silne napiecie emocjonalne i objawy dysregulacji funkcji organizmu (bol. jest hospitalizacja (Heszen-Niejodek. wrecz obawia sie kolejnych niepowodzen.] horoba C jako sytuacja stresowa Kiedy czlowiek zdecyduje sie na wizyte u lekarza i jego problem otrzyma rnedyczn~ etykiete (tzn. czlowiek podejmuje leczenie. Takze ludzie nieprzystosowani spolecznie. Na przyklad przewlekly stres. Na drugini biegunie znajduja sie osoby. Traktowanie choroby w kategoriach sytuacji stresowej jest popularne w psychologii zdrowia (Heszen-Niejodek. jezeli organizm sam nie powroci do rownowagi. Niektorzy rnaja utrudniony dostep do lekarza ze wzgledu na odleglosc. Chociaz spotykamy pacjentow. jak jest potrzebne i skuteczne w obronie przed lekiem. osoby uzaleznione od substancji psychoaktywnych. np. mozliwosci zarabiania pieniedzy itd.). inni zmagaja sie z problemami finansowymi. bol. bezdomni. Zagrozenie (lek. Czlowiek. ktorzy nie rnaja ubezpieczenia zdrowotnego i pieniedzy na pokrycie kosztow leczenia. ktore interpretuja jako zagrazaj~ce. urody.obronna. sprawnosci. Nie znaczy to jednak. np. fI~:~i. zglaszaj~ sie do lekarzy). w ktorej w szczegolny sposob daja 0 sobie znac roznego rodzaju utrudnienia i uciazliwosci choroby. 2005). Pociaga za soba zmiane rol spolecznych. leczenia i zdrowienia alba postepujacego chorowania i przewleklego leczenia. dyskomfort). Specyficzna bariera utrudniajaca leczenie sa trudnosci wynikajace z negatywnego nastawienia do konkretnego lekarza lub do sfuzby zdrowia W og6le. rozpoznanie). ktory odczuwa [akies dolegliwosci. ze ich dolegliwosci sa nieprawdziwe! Tak jak wczesniej opisano niedocenianie. biegunka itd. to jednak dla 97 . rzadko korzystaja z profesjonalnej opieki medycznej. ale takze dla innych cenionych wartosci. ze rekompensuje wszelkie niedogodnosci. ze lekarz jest "od wszystkiego". choc z pewnym opoznieniem. W tym uj~ciu zachowanie jednostki traktuje sie jako reakcje radzenia sobie ze stresem. zaczyna sie proces chorowania. tak tu mamy do czynienia z przecenianiem zagrozenia (Bishop. Chora osoba musi sie odnalezc w nowej sytuacji. bo nie widzi sensu takiego dzialania. wykupienie lekow. klopoty osobiste w rodzinie lub w pracy. ograniczenia zwiazane z niesprawnoscia oraz koniecznosc podporzadkowania sie poleceniom innych osob i rygorom medycznym. moze bye niezwiazane bezposrednio ze sfera biologiczna organizmu. Czlowiek chory wymaga pomocy i opieki Oak dziecko). Sytuacja choroby i leczenia niesie ze soba sygnaly zagrozenia nie tylko dla zdrowia. W tym kontekscie pojawia sie zagrozenie dla wlasnej autonomii. obiektywnie nie stanowia niebezpieczenstwa. mimo ze sygnaly z organizmu. Zwykle. Istnieja dla nich bariery nie do pokonania. a pozytywne wyniki 96 badan i relacja z lekarzem przynosz~ chwilowa ulge w stale odczuwanym l~ku.Niektorzy ludzie uwazaja. W poprzednim rozdziale wyJasruano psychologiczna charakterystyke zjawiska stresu. a czesto pozostajacym w sprzecznosci z potrzebami i dotychczasowym trybem zycia czlowieka. ktory zmusza ich do poszukiwania pomocy i uspokojenia. i zglaszaja sie do niego z kazdym problemem. czasem bardzo trudnym do spelnienia. 2000). Istnieje duza grupa ludzi. Choroba wywoluje okreslone utrudnienia zyciowe i dolegliwosci. wzrost cisnienia tetniczego. ograniczenie wydolnosci organizmu i niernoznosc sprostania codziennym obowiazkom. ktorzy bardzo dobrze adaptuja sie do warunkow szpitalnych (czuja sie tam nawet lepiej niz w domu) lub dla ktorych uzyskiwane tam poczucie bezpieczenstwa jest tak wazne. ktore korzystaja z opieki medycznej (wykonuja badania. Nie spodziewa sie pomocy. Stala kontrola organizmu daje poczucie ograniczania zagrozenia. Ze wzgledu na zle doswiadczenia chory nie udaje sie do lekarza. interpretuje je jako objawy powaznei choroby. np. Taka osoba potrzebuje czasu.

. jaka jest choroba. 98 99 . ale tez utrata dotychczasowej pozycp spolecznej czy zawodowej. pacjent musi spac w obecnosci obcych os6b. ze choroba Jest kara zasluzona (w subiektywnym poczuciu. ze wszystko. np. moze bye przeszkoda w budowaniu motywacji do walki. Mamy tu do czynienia z sytuacja. Takie. Wymuszona izolacja od srodowiska rodzinnego pociaga za soba zmniejszenie mozliwosci korzystania ze wsparcia os6b bliskich. Mozemy miec tu do czynienia rowniez z typowymi dla sytuacji frustracyjnej konsekwencjami w postaci przezywanych emocji i zachowari. kt6ra zaangazow~la sie w ruch na rzecz pomocy innym: "Dzis wiem. a dotarcie do nich najczesciej nie jest mozliwe w cz~sle krotkiej rozmowy. Warto rowruez wspo~ruec 0 tym. kt6ra postrzegana jako nie do pokonania. jest lub podobnie jakinne sytuacje stresowe. Dwa kolejne znaczenia przypisywane chorobom to ulga i korzysc. W6wczas choroba moze bye przyczyna frustracji wielu potrzeb zyciowych. Czesto obserwuje sie takze. "Za co mnie to spotkalo? .. jak i spolecznych czy psychologicznych. W drugim przypadku mozemy mowic zar6wno 0 korzysciach materialnych. Wewn~trzne przekonanie pacjenta. mimo ze system opieki zdrowotnej zostal stworzony dla zaspokajania potrzeb ludzi chorych). ze traktowana jest ona jako przeszkoda w osiaganiu cel6w. a nie mimo choroby". Z terapeutycznego punktu widzenia najkorzystniejsze wydaje sie takie dzialanie pacjenta. rzadziej postepowanie wlasnych ro?z~c6w. jakby choroby nie bylo. co robie. chory dodatkowo narazony jest na koniecznosc podporzad. kiedy wlas~e na skutek choroby wzrasta mozliwosc osiagniecia pewnych korzysci 1 zaspokojenia potrzeb. kt6re wlasnie w sytuacji choroby staje sie bardziej potrzebne. Pokonywanie przeszkody. nieuzasadniona przyczynaffil medycznymi. nie zas na uciekaniu sie do leczenia na wlasna reke czy pomocy cudownych uzdrowicieli.konsekwenCJ~: mala skutecznosc leczenia. Moga w6wczas pojawiac sie nast~puj:otce. robie dzieki mojej chorobie. k. dotyczacych bardzo intymnych sfer zycia. znieksztalceniem wygladu. choroba moze bye postrzegana jako krzywdalub strata (niesprawiedliwai niezasluzona). jej sie. mog:otwplynac na szybszy rozw6j choroby slabe efekty leczenia.Dlacze~o ja?". kowania sie okreslonernu rezirnowi i hierarchicznej strukturze szpitala (od pacjenta oczekuje sie podporzadkowania wszystkim pracownikom i panujacyrn tam zasadom. Inna grupa problem6w zwiazana jest z koniecznoscia zmiany dotychczasowych indywidualnych nawyk6w i przyzwyczajeri. niepodejmowanie leczenia i celowe opoznianie powrotu do zdrowia. kt6re w innych okolicznosciach nie b!ly zaspokajane. spolecznie akceptowanym wytlumaczeniem niewywiazywania sie z pewnych nieprzyjemnych obowiazkow lub nadmiaru niechcianej odpowiedzialnosci. kt6re do tej pory okreslaly kierunki dzialania czlowieka. Chociaz kontakt z innymi pacjentami moze bye szczeg6lnie korzystny i wspierajacy dla wielu os6b. np.raza sie t~ w ?~staci pyta~: . Obserwacje kliniczne pozwolily na opisanie kilku charakterystycznych sposob6w postrzegania choroby i przypisywania jej znaczenia (Heszen-Niejodek. najczesciej choroba odbierana jest jako zagroienie waznych cenionych wartosci. Pr6by orniniecia przeszkody.~ectwem. Ilustracja moze tu bye wypowiedz osoby z choroba nowotworowa. mog:ot przypisywac chorobie i cierpieniu wartosci metafizyczne. zatem takze akceptowana). Najczesciej zwiazane jest to z nieodwracalna utrata zdrowia i sprawn?sci. U nie~t6ry~h choroba moze przybrac znaczenie szczeg6lnej wartosci. nagle plany wakacyjne lub zawodowe musza zostac odlozone lub zaniechane. opisanych powyzej. zachowywanie sie tak. Rowniez poddanie rezygnacja. to jednak obcowanie z cierpieniem i dramatami innych chorych stanowi zr6dlo dodatkowego stresu. Niekiedy w:. po~ strzeganie choroby zwiazane jest zawsze z gl~bokimi p~zekonarua~ danej osoby. kontynuowanie dotychczasowego trybu zycia. 2000). ze niekt6re osoby traktuja chorobe jako kare (czesto zasluzona) za wlasne post~powanie. korzystac z pomocy pielegniarki podczas zabieg6w higienicznych czy godzic sie na jej obecnosc podczas zalatwiania potrzeb fizjologicznych. Czasami choroba jest "dobrym". kt6re opiera sie na wsp6lpracy z lekarzem i stosowaniu do jego zalecen. pomniejszanie znaczenia. stanowic powazne utrudnienie w ich zaspokojeniu. brak motywacji do walki z choroba. Jak wspomniano wyzej. wiara w mozliwosc leczenia iwyleczenia oraz wlasnego w tym udzialu jest najczesciej wynikiem postrzegania choroby jako wyzwania. zwlaszcz~ gl~boko religijne. Inne osoby. poprzez bagatelizowanie. szczeg6lnie zdrowia i zycia.wiekszosci jest to dodatkowe obciazenie. mog:ot rniec bardzo grozne skutki. Opr6cz wszystkich obaw i zagrozeri zwiazanych z aktualnym stanem organizmu.

Drugi typ niekorzystnego nastawienia jest odwromoscia opisanych po~z~j reakcji '. bowiem jego. ktor. ze zrozurnierua przyczyn sytuacji. rodzina i personel medyczny. ze mialem zawal serca. innych pacJentow 1 personelu medycznego. ale nie musi bye adekwatne do wiedzy medycznej. reguly zbyt optymistycznie) swoje aktualne moz. jakie sa perspektywy i mozliwosci leczenia ("Czekam na przeszczep nerki" itd. wiec musze lezec w [ozku". ze personel wyr~czy go w tych <zynnosciach ("Dopiero co mialem zawal serca. W szczegolnosci zawiera informacje (wiedze) 0 przyczynach choroby.. Mam schylkowa niewydolnosc nerek .wstawac. We wspolczesne] literaturze z zakresu psychologii zdrowia czesto mozna spotkac inny uzyteczny konstrukt teoretyczny. W obrazie wlasnej choroby zawarte sa rowniez informacje 0 przebiegu choroby i rokowaniu (np. iiwosci i przyszle perspektywy ("Jak tylko stad wyjde.e ch. Oznacza t~. WpIyw na zmiane postepowania . "To sa przyczyny genetyczne". obraz wlasnej choroby (inne spotykane okrdlerua to: teoria choroby. a czuje sie swietniel Poszedlem do bufetu i wszedlern po schodach normalnie jak zdrowy czlowiek").a zatem 103 . Wobec zachorowania czlowiek tez znajduje jakies wvjasnienie. ze pacjenci selekcjonujq_ dO~lera~q_ce nich . Radzenie sobie z syruacja stresowa rna swoja dynamike i z reguly zmiany zachowania sa dostosowa~e do zrnieniajacej sie sytuacji.). Radzenie sobie sytuacji choroby W Zachowanie ludzkie jest zmienne.ory cze~ie ~ :oz~y~h. "Dlaczego stalo sie tak. "Jakbym rzucil palenie. koncepcja wlasnej choroby). umyc sie samodzielnie itd. np.2.bede musial poddac sie dlalizom") . ale tez "To kara za moj styl zycia'~. Jest to tzw. ze w zwiazku z faktem zachorowania w umysle czlowieka tworzy sie p:>znawcza reprezentacja (ocena) sytuacji.: wobe~ choroby mozna modyfikowac stosunek cztowieka do choroby i leczenia poprzez dzialanie na jeden z trzech aspektow (komponentow postawy) . p~st~powanie w trakcie choroby i leczenia wynika m. Zgodnie z koncepcja posta". jak mi kaz~ to dopiero bym si~ nabawil problemow kardiologicznych!" itp.ze bye nieadekwatny lub niezgodny z wiedza medyczna. Intensywnie przezywany lek powoduje. na podstawie wiedzy ogolne] 1 dos':ladc~erua zyciowego. Wyjasnienie p. ze ~horzy oc~eku!q_ ~zczegolnej troski i opieki od otoczenia _ rodziny. Z zespolem medycznym wspolpracuj:t wybiorczo. Obraz wlasnej choroby zaWlera rozne tresci. ze chorzy tacy w bardzo waskim zakresie wspolpracujq_ z zespolern medycznym i podejmuja wiele zachowari ryzykownych. poniewaz jest on subiektywny i indywidualny i sluzy zarowno regulacji zachowania. ale i pesymistyczne nastawienie na przysz losc (np.~for~acje 0 stanie .pracowae zaw~dowo" itp. Mozna ich okreslic jako bagatelizujq_cych powag~ sytuacji ("Mowiq_ mi.w Sytu~CJl chorowania rna nie tylko pacjent. a juz kaza mi wstawacl Jaki brak opieki w tym szpitalu''). Warto zdawac sobie spraw~ z tego. "Zarazilem sie". a nie inaczej?"). Elementy tresciowe obrazu wlasnej choroby powstaja na podstawie informacji.3. "Juz nigdy nie bede mo~l. jakie przyczyny choroby istnieja w umysle chorego (w jego reprezentacji poznawczej). 0 tym. Ujecie to zaklada. ze chorzy rzadko dysponuja wledz~ o chorobie uzyskana od lekarza (por.in. krory wyjasniazachowanie czlowieka w kontekscie radzenia sobie z chorobq. W przeciwnym razie nie umielibysmy kontrolowac ani przewidywae zyciowych okolicznosci.~ zdobywaru~ nowych doswiadczeri. poznawcza reprezentacja choroby. Nie mozna jednak rozstrzygac 0 jego "prawdziwosci" czy "falszywosci". Badania pokazuja. ktore sa podstawa regulacji zachowania osoby chorej.rzyczyn choroby moze. W naturze ludzkiej lezypotrzeba zrozumienia przyczyn 102 zdarzen ("Dlaczego to sie stalo?". "Mog~ w kazdej chwili umrzec".zdrowi~. w taki sposob. np. ale tez jego otoczerue.chorego na informacje 0 zagrozeniu. Ch. Przejawiajq_obawy nie tylko o swoje aktualne mozliwosr-i. oczekuje. wracam do pracy". ktorv moze rozpoczac codziennq aktywnosc . w miar. ktore sluza utwierdzaniu ich w poczuciu zdrowia. rozdzial 5 dotyczacy relacji pacjent-personel medyczny).). Obraz wlasnej choroby podlega zffi1ano~ i modyfikacji wraz z naplywem nowych informacji. "Mam gryp~. cz~s~o nieprofesjonalnych zrodel. Tak wiec obraz wlasnej c~orob~ mo. aby d~ uniknac leku 1 pomrueJszyc wag~ akrualnej sytuacp zdrowotnej. Jest oczywiste. Znieksztalca jego wiedze 0 choro_ bie (komponent poznawczy).).arakteryzuje sie tym. ze 'pacjen~i ci maja nieadekwatny obraz swojej sytuacji i oceniajq ruerealistyczrue (z. pacjent. 4. jak i emocji wynikajacych z chorowania i leczenia.

zycie czlowieka obraca sie woko] roznych spraw i wartosci. Najczesciej kontrola emocji odbywa sie poprzez mechanizmy poznawcze. "Nawet 0 tym nie 104 .cierpienie uszlachetnia" (nadanie znaczenia lub sensu cierpieniu). Lekarze. ze nawet ci pacjenci. Irina forma radzenia sobie z emocjanu Jest otwarte wyrazanie ich. co z kolei obnizy jego niepok6j i wzmocni motywacj~ do podejmowania kolejnych dzialari. Jezeli na skutek chorowania zachodzi zmiana w hierarchii cel6w. mysl!" itp. ale to mnie mobilizuje do walki i szybkiego pokonania choroby". a jednoczesnie samodzielne pokonanie przeszkody pozwoli mu realnie ocenic swoje mozliwosci. co w zyciu jest naprawde wazne!" (przewartosciowanie). Dlatego jesli pacjent zaczyna m6wie 0 swoim niepokoju lub przygnebieniu. "Dopiero kiedy zachorowalem. ze bagatelizowanie czy ignorowanie jego przezyc nie przynosi ulgi. zlose. ~~g~ po pewn~ czasie dobrze funkcjonowac. "Jestem wscieklv. "Moja sytuacja zdrowotna nie jest jeszcze taka najgorsza w por6wnaniu z innymi pacjentami" (racjonalizacja). WaZnym aspektem radzenia sobie z choroba jest radzenie sobie ukierunkowane na emocje. ze musze lezec w szpitalu. przemyslanym dzialaniem. ze pacjent przezywaj~cy jakies (negatywne) uczucia dorabia do nich w myslach jakies wazne uzasadnienie. nie niweluje negatywnych emocji. Omawiane wczesniej mechanizmy obrony przed lekiem. Zmiennose i elastycznosc radzenia sobie z choroba powoduja. kt6rzy w poczatkowym okresie leczenia zle emocjonalnie adaptowali sie do swojej sytuacji. "Nie wolno sie zamartwiae. smutek itd. mowienie 0 nich lub inna forma ekspresji. czasem wylacznie negatywne (Iek.. wybuchy wscieklosci. ze niekt6re zachowania chorego . Chory rna prawo dokonywac wyborow i autonomia pacjenta nie moze bye ograniczana bez rozwazenia zysk6w i strat. plakac". Ponadto lekarz pOWlllien zdawac sobie ~prawe.niekorzystne z punktu widzenia leczenia . czyli zalamania sie funkcjonowania pacjenta po wie~?krotnyc.mog~ miec wazne psychologiczne znaczenie w innych dziedzinach funkcjonowania czlowieka. "B6l sprawia.) . ale takze poprzez oddzialywanie na emocje lub mobilizowanie go do wykonania pewnych dzialan (zachowanie). nie wspolpracowali z zespolem medycznym lub przejawiali inn~ ~dnos~i. kariery itd. sluza ograniczaniu lub eliminowaniu uczuc dezorganizuj~cych lub uni<:mozliwiaj~cych sprawne dzialanie. Jak zaznaczono na poczatku rozdzialu. Zachowanie w sytuacji stresowej z reguIy nie jest racjonalnym. chyba ze dojdzie do dekompensacji mechanizm6w psychicznych. czasem ambiwalentne (strach i nadzieje). to najczesciej odbywa sie ona w spos6b stopniowy. np. ryzykowne czyny alba calkowite wycofanie. Jak wynika z prezentowanej wczesniej teorii stresu psychologicznego. agresje. zdominowanego przez silne emocje miotania sie. Z reguly ekspresja emocji w sytuacji choroby rna charakter kontrolowany. Obnizenie leku (poprzez zapewnienie mu bezpieczensrcer swoja obecnoscia). nieraz skrajnych sytuacjach. probuja to bagatelizowae. Zdarza sie to. ze ujawnienie emocji rnoze przyniesc negatywne skutki. np. I przeclwrue. utrzymaniu r6wnowagi psychicznej w trudnych. Zaprzestanie uprawiania sportu moze pozbawic pacjent: sposo~u rozladowywania napiecia itp. kt6re zostaly ustalone na skutek spolecznych i indywidualnych oczekiwari i d?~wiadcz~n~ a zdrowie zwykle nie zajmuje wsrod nich centralnego nueJsca. ze czlowiek staje sie lepszy . ze w sytuacji zagrozenia. Czlowiek dysponuje mechanizmarni psychologicznymi. jednak stosunkowo rzadko. Jest oczywiste. utrudnieri i ograniczen zyciowych jednostka przezywa rozne emocje. kt6re chronia go i sluza. a takze osoby z otoczenia chorego czesto obawiaja sie. Na przyklad jezeli chory po przebytym zawale serca boi sie.nie tylko poprzez informowanie pacjenta. np. rnozna wspolnie z nim pokonac ten dystans. przekonalem sie. zaprzeczanie chorobie. czesto rna charakter chaotycznego.h.moze je wzmagac. najlepiej zaadaptowaru pacjenci mog~ miec okresowo problemy. ?bse~Jemy wowczas zachowania impulsywne. ~bnizenie ~astr~ju czy motywacji do leczenia. mowiac: "Nie przejmuj siel". wyparcie. a przeciwnie . Odbywa sie to w taki spos6b. Zmiana nawyk6w zywieniowych czy koniecznosc stos0w_ania diety mog~ utrudnic relacje z rodzina lub kontakty towarzyskie. radzenie sobie ze stresem zawsze dotyczy dw6ch zasadniczych cel6w: 105 . ze chodzenie po schodach stwarza niebezpieczensrwo dla jego zdrowia. i najcz~s~iej dlu~otrwalych pr6bach doraznej kompensacji trudnosci. Nalezy zdawac sobie spraw~. ograniczenie akrywnosci zawodowej moze miec negatywne skutki dla sytuacji finansowej.

tyz tn..'aks..r()..·. .... ... .zap~ecza istni~niu·choroby .. ! '.. ornieoddalesi~leczeniu.. • rlq It....·. .. jakie podejmuje pacjent... Pd '···..•. stara Sl~ z 0 yc wle . .. . .• I f..'" I I I~t!.•••. na ktorych dzialanie nie maja wplywu.•". . \.. I ·rodzin~.•..~~elm?:swojeeO~d~atania. ... ktyWnie w.t:t~g~\..Ogramcza . . co dzieje sie w zyciu czlowieka.sWOj~g. brz .element ... 2. ·ac.dziat. • ' ~~~6 ...:: . najak~s6opieki.c.·eobbWi~iki. NieradfLsobiezemoCjaml: ...• . ktore w ich subiektywnej ocenie mog~ bye przydatne. Waznym kryterium jest tu intencja chorego (a nie skutecznose zachowania z medycznego punktu widzenia).. •..i... .•.·i ..' lubpogard~. . .. da.Wmiar~..aneinformacjeochorobte... .. i ~~\.• ~ ahgaiU%c.... karoZVViqZiU1WSpos6bgWC!ftoWhY. "kt'..kuj~ .....uje r .•..e..co .. ·radzjcsoblezemoC]~ml..~c oro.o.. · .any....'. '.••...:. k" hkolvviekdfiatan...'innesprawy musz~ bycPo.'. . ~ ~enta korzystne l. onujezaSbbfllJll: · '.}pacjen~.: i ~. jak~ jest choroba.ar. .zs~oimiYc:iU.:'..Wiern: \&~L..... zwlaszcza kiedy wazne wartosci sa zagrozone. tyw na . rue wl·le~y~1~.jes~ew.. '~.leczenia...". . .punktu widzenia· ragzeni'..konta . go przyczyn~ stresu (chociaz cele te nie zawsze sa w pelni osiaganej.•. Mysliiyc~eniolNO lub~ad~ierniepesyrrll~tyczmr~ .: . < <..•••. ·QsobistCl : wygICldzewn~tr~ny... Maniea~~kw?tnCl 'f'Jtledz~t.•ua. ...'~..zumlecs~uaq..C. tynl co.. .. ·· .·..•.. .sur:1koyvq prpste ~a. ~T" .artia I o~na...e posz. ....pr9.< • . \ ..samoregulacji zaklocajacych emocji oraz rozwiazania problemu bedacs.." "':'.. realnieQdniesc . ematchoroby ileczenia. ···i.' .: ••. chorego.czujesi~zm~Czony 9..:. '.»i..~dqe. .. .....'"jedynego. ....' -': badanrokowamultp. -.z~.. 0 negatywnystos~~eka·. ~Ct0k"q. ni.j·ez..·.oc~~·~~y. il. . l ..dz~ ochorobie i··. Personel medyczny czesto nie zdaje sobie sprawy z tego.. zadowolony~e sll)'~l~l..' ..".scina \ otoczenie·. ....... 3.. .d kowuj'l. '...dY.... czyli mniej lub bardziej swiadorny zamiar dzialania na rzecz odzyskania swego zdrowia.sens..•. ... ichaoty~znYNb ~qekuje.~z...dost~pne mozh~osCt ak~nh'" 9 b tub nadacjej.. Dwie grupy zachowan pacjentow wymagaja.. to~one>problemy ··dst. gdy dowie sie 0 nich.•.e \ \.' . Ws~stko jestdobrze..·..sP. W sytuacji choroby radzenie sobie ukierunkowane na problem obejmuje wszystkie wysilki..r~~:. Zagadnienia relacji pacjent-personel medyczny zostana omowione szczegolowo w rozdziale 5. . Maja potrzebe samodzielnego zmagania sie z trudnosciami za pomoq metod......·..wymkach infbrmaCJI.. ... Problemy zaczynaja sie wtedy.~o~Ymi bsobami. . pod...... ..' .ty1a motyv\{a9~do.. .· ujaw~ia\ I !l.\ .Al 107 106 ....... 8.. " ~~\~siuka pomocysP~9ahsty I.wykorzystlJJe rozne: i lrzaw()clOWb.. r ·d·k . .. ze istni·ejepro.wszystk~e.5tb.. a) ujawnianegatywneemoqe.. > . etapami.~h..•.. ! ~j..I~ cj.uw n ..nle ...jejjakp ... Nie.. ..db ..'·.. ..·.'. .. '.: ii'i i przytloaony...7 '. tu szczegolnej uwagi: stosowanie si~ do zaleceri Iekarskich i aktywnosc wlasna pacjentow.. NiechceWsparcwam pomocy oznat... . pr~ldo gniewa si~ izto. s.ena innych-..catk()wic~e.. Y'.... . '.·..:..ble~. Ludzie bronia si~ przed bezczynnoscia.zme~zt.... . aJwaz!1lejszego!roble~owahe.. .... Rezygnujez Po":.dozm..t()ltj 'Ogranicza ak~nosc. ••. to budzi ona w srodowisku medycznym pewne obiekcje i obawy ze wzgledu na jej mozliwe negatywne konsekwencje. b)Ca*pwidE!WYPieran... . 7....oczeSniekontrol~J:~uW~jj~~e~::~t~m6ili\IVo~d. a czasami..". jawnie krytykuje je lub osmiesza.. '. t~n..'. ricl'innychos6b.Sl~.• . zamienic na pozadana.. .... . -c • .... \ ~~:pozwalasob'e na r~. .~:!... kt6rerlll..>~~dcj~Fjedh.IUb zaprzecza '. '.··Si~ '. '. r ..• 4:. -. aby sytuacjet niepoz~dan:t...1.oskar#a.' i ~Zachowaniapacjenta nlekorzystne ! ••• . i' '.. Problematyka stosowania sie do zalecen lekarskich omowiona zostanie szerzej w rozdziale 5.asl~o..... . .... ...daje si~..1.moil.. ... Pozbawianie osob chorych takich mozliwosci i oczekiwanie od nich postawy biernej lub tylko poslusznej lekarzowi jest wiec niezgodne z podstawowa wiedza 0 psychologicznych mechanizmach radzenia sobie z choroba.wspa c.>}: \.anietraktUje. . ... ... .. . Zestawienie glownych form korzystnego i niekorzystnego radzenia sobie z choroba przedstawiono w ramce 4..•...jwos9pra. . Z psychologicznego punktu widzenia najwazniejsze jest to.. gdy zachowania te sa wynikiern nieadekwatnej wiedzy 0 chorobie i jej leczeniu.blE!my."ia· ~.....• ... jakie dodatkowe metody leczenia podejmuje pacjent. '. .radtClcsobie z probl~m:~~~i~ozwiqiqlNSfystkiejE!go.iI~.l.• la zmran w swolm~clU...·· sobi~j I !I1~l:I.'~. \ IK6'\'Uinajechor?b~. ... regen .si~do.~.YC~ podejrze""a unicb litoSS:.•... utraty zaufania do lekarza (czy medycyny konwencjonalnej w ogole) lub braku zainteresowania ze strony lekarza postaw~ wobec choroby pacjenta.'.rozkf<!d~cna.~"« . .. .a e.a proce~} . . z pun ktu widzenia radzeniasobie .. . .~.>..ocy ~peCjahsty l~bo~ on.• " ...... ...a ca a rzym '.sytuaql. Pr6bu... zwiClzanyz j~Qosytu~cJ(k •.. . jaka jest powr6t do zdrowia.. Wi~chorob<l .•.(lersonel medyczny.." \ W'..: '.ZaniedbuJe· ht~l~n~.~6~1~~~6~~n1. bezradnoscia i poleganiem tylko na innych osobach lub silach. ze takie zachowanie jest przewaznie wynikiern potrzeby kontrolowania i wplywania na to. '.'" ··zma". Jdli chodzi 0 wlasna akrywnosc pacjentow w leczeniu.z~ . ·lukt6sobiewYtnaczyt.• -: -:i .\. ..•...ama... •..n..cz.e9ayttyw~~·..... ..

N~wet defIni<. nie zyj~ zdrowo i szcz~sliwie bo s~ stale n~razone na ~ozn~go rodzaju urazy i inne zagrozenia. Opis cierpienia i subiektywne odczucia pacjenta przybieraja czesto dramatyczne formy ("Ten bol jest taki. S~ one dla lekarzy szczegolrue trudnym problemem. 2Kauzalgia . 16). Szacuje sie. ktory wystepu]e po urazach duzych nerwow. zaburzenia zwane kauzalgia'' lub tzw. kto~ rue ~apoblegly. bo. ~owoduJe silna emocjonalna reakcie.Bol jest zatem "dobry.ykiady ws~a~uJ~ ~k~licznosci. .:ruez do ~zynienia z sytuacjarni. Poczucie bezradnosci lekarza wobec problemu bolu uruchamia mechanizmy obronne w postaci wycofania sie. domagania sie pomocy itp.ch i od ~odz. W nirueJszym rozdzl~e p~stara~y sie wykazac. bol moze nasilac sie bez jasnych przyczyn. spoleczny i ekonomiczny. poniewaz czesto nie ma widocznego zwiazku miedzy natezeniern bolu a urazem. a nie fizjolo?cznych me?hamzm~w po~stawa:ua bolu. Z reguly UCZUCle olu kojarzone jest z przykrymi emocjami i ogolb nym dyskomforte~. Muller 1 Meynadier. ale dladalszych rozwazan warto wspomniec. uratowal sasiada.sCl.fl. unikania kontaktu z trudnym pacjentem lub obronnej racjonalizacji. podejrzewania chorego o symulowanie lub wyolbrzymianie (agrawacje) dolegliwosci. opisujac Zjawisk: b~~u. ze kiedy odkryto receptory bolu i mechanizmy jego przewodzenia. ze . jak ograniczanie aktywnosci do minimum. zachowania bolowe. 1998. w ktorych czlowiek mimo po:vaznyc~ obrazen odnieslOnych np. czyli takie reakcje.bol piekacy. Obserwacje i codzienne prz. ~aly doswiadczeri zwiazanvch z przezyciern o~e~lonych doleg. obserwujemy. nielatwo poddaje sie terapii.jakby mi ktos wbijal rozpalone do czerwonosci gwozdzie". np. probuje ~ozgraruczac bol "fizyczny" i bol "psychiczny". "Bol jest to nieprzyJemn~ dosWladczerue CZUClOwe1 emocjonaIne. niebezpieczenstwie pochodz~cym z wnetrza organizmu lu~ z otoczerua.otencjaInym uszkodzeniem tkanek lub opi~ywane ~ako takie uszkodzenie" (cyt.~~'I 4. ze ani rozmiar. Towarzysza temu tzw. nie stwierdza przyczyny 108 ani zrodla bolu u czlowieka. w pozarze.ma rozlegl. Inaczej jest z bolem przewlelcl:ym.aju. Wiele osob. Koszty leczenia cierpiacych i straty ekonomiczne z powodu zwolnieri z pracy oraz jej niskiej efektywnosci sa w skali kazdego kraju bardzo znaczace. 80% wszystkich pacjentow zglasza sie na wizyte u lekarza z powodu dolegliwosci bolowych. zachowywal sie tak.japrzyjeta p~zez Miedzynarodowq Organizacje Badania ~olu podkresla :vag~ ·sublektywnego doswiadczenia. to mielibysmy do czynienia z sytuaCJ~ ze duzej rarue odpowiadalby duzy bol.liwo.s. Stanowi on powazny problem zdrowotny.jak bole fantomowe. Rzeczywiscie. zwiqzane z rzecZywts~ lub p. Jakby rue c~ul bolu. am :odzaJ urazu rue o~eSla tego ~jawiska. ktore z racji swojego wyposazena genetycznego sa niewrazliwe na bol. za Saint-Murice. zalezne od wielu czynnikn s~biek~ny. ze bedzie rnozna skutecznie leczyc bol. 109 . gdzie skutecznosc tradycyjnie stosowanych preparatow farmakologicznych jest ograniczona.wyrazanie negatywnych uczuc i ekspresja cierpienia w postaci skarg. rue. bole psychogenne. specyficzny problem w chorobie i pomiar b61u Definicja. izolowanie sie od otoczenia lub przeciwnie . Mamy ~o. klasyfikacja Bol jest doswiadczeniem zlozonym.4~ 861 jako . takze w nowotworowych. Psychologiczny mechanizrn bolu potwierdza rowniez skutecznosc dzialania placebo w bolach ostrych i przewleklych roznego pochodzenia. ale. trudny do zlokalizowania. "Ten bol odbiera mi zupelnie chec do zycia").4. Tymc~asem nie ma takiej reguly. ". W ramach problernatyki bolu rnozemy spotkac sie z tak roznorodnvmj zagadnieruami. naduzywanie lekow. np. omdlenie Itp. urazu. osoby.. jak mylny jest taki podzial. cjonalne.e r~ny. lekarz. dobytek i dopiero wtedy spostrzegl. kiedy obserwator lub nawet doswiadczonv diagnosta. ze ok. Z definicji tej wynika. 1996).maly bol. a jego nasilenie jest zmienne. bo potrzebny". Niesie ze soba wazne mformacje i sygnaly 0 mozliwosci uszkodzeni tkanek. palacy. jak ~ale skalecz:rue. W tym rozdziale rue beda omawiane fizjologiczne mechanizmy bolu. Gdyby bol byl proporCJon~y ~o ro~l~glos~l uszkodzerua. a malej ranie . zawiera aspekty zmysiowe i emo. placzu. ktory ewidentnie cierpi. w ktorych sklad wchodza wlokna wegetatywne (Domzal. wydawalo sie.1. bol ostry stosunkowo latwo zlagodzic typowymi lekami. I odwrotnie.

. Pacjent autentycznie cierpi. mimo ze dla lekarza patogeneza tych dolegliwosd jest niewyjasniona. z rezentowanej im listy okreslema. choc me rna jednego (ogolnie przYJ~tego) systematycznego ujecia. czuwanego bolu.. schematycz~e p~ze ~ta .J Proby stosowama zewne ia sie wskaznik ...~ 5U 1 -i : . R 07. . Ylb dOdo 10 Iub 100. po ddajacym sie wylacznie ocerue introspe d d . . :' k k uum od brak bolu" do bol M b c opisane ja 0 on " odczuwanego 0 u. Na koniec naleiy jednak z cal~moq podkre§lie. b'eknmrnym przezyclem. por.d ' na wyWla z oceny 0b serwow alne oznaki bolu i . ~sporab Y: u . di 1998) Muller 1 Meyna er. PacJen~l WYdleraJ~ Pl' najlepiej oddaja charakter od' d z ich 0 cZUClaml . dawnymi urazami emocjonalnymi. ' . czuje bol w rainych czesciach ciala. utrata apetytu. powierzchniowy. skale rrafnosc skal \' poziome). Saint-Murice 't . a zwykle dalszym etapem podzialu jest wyrainienie bolu neuropatycznego (inne terminy to bol neurogenny lub bol ~ deaferentacji).. kefe -s : . np. wa~~s p.drabiny. ostry. skons~o milub fizjologicznymi. str~s . ktory pOde)SCle. ogra nie aktywnosci. do wytrzymarua a 00 .:. . IS 0 . t~py. przerazajacy... kl~i?~!cz~~~ ~alu or~z jego 'Iokalizacj~ na Ponadto zaznaczaja mtensywn h . warua sk al pOmlarowyc h oraz do poslugiwania sie wskazm . po zla. Ich celem J' ocena zewnetrznych manifestacji est cJonowarua pacJe 110 111 . . Pewna ciekawostke bol . niepokojacy. konstrukcj~ osobowosci. niczecych. jest zwiazany z procesami psychicznymi: aktualnymi emocjami. u nikanie pewnych pozycJ1 ciara. . . • W ICD-10 (Miedzynarodowv System KIasyfikacji Chorab i Prob_ lemaw Medycznych.~y~ opis doswiadczenia balu (McGilli umozliwiajacy bar .'. Istnieje na ten temat specjalistyczna literatura i w tym miejscu szczegalowe problemy zwiazane z bolem psychogennym nie beda. ktore sa zgo ne . jest konieczna dla oceny . al leboki podly meczacy ltd. '" . czne 1 . paCJen. P t111' .2 . ta eg o· .. Interesujace . patologiczny. np . itp . opierajac Sl~ na relacji kz d na ar us nas ileme d 0 I liw osci . J akJ iednak ocenic zjawisko. omawiane. oparte na relacji lub samoocenie pacjenta. iaru behawioralnego opieraja sie na obserwacj~ fun~~ rr:echmki pOml. . bezsennosc. DEGR _ Skala Bolu Dziecka Gustave wienie glosu.napi~ciowe bole glowy). . biegunka. np. ._ . bol hipochondryczny. ros e . t skale tzw an alog owe . trznych kryteriow doprowa zhy 0 • '. • Uzyteczne z praktycznego punktu widzenia jest kryterium opi sOwe. . . Bol psychogenny wysrepuje bez uszkodzenia tkanek. Taka skala Jest np. brak snu. a. napl~cle ml~smowe. ~p: ostry. wyrainiaj~ce rodzaje bolu w zaleinosci od jego percepcji. Osoba zbierajaca wywiad zaznacza. zgodnie z nim wyroznia sie bol receptorowy (nocyceptyw_ ny) i niereceptorowy. za ar. • Stosuje si~ rawniei kryterium anatomiczne wedlug mechanizmu powstania. sposobem myslenia. ocena Jego na tezenia i zmian "..J. Bol ostry pojawia si~ na kratko. Roussy (por .Zloionose i wieloaspektowosc zjawis~a ba~u znajduje ~d~wierci~dlenie w toznych pro bach klasytikacji. czyli tzw. '. problemami spolecznymi itd. . . d .. . CluJ~ce1 !nne. wersja 10) bol jest traktowany jako towarzysz~cy zespolom chorobowym (np. Duze znaczenie rna srres.zo.ych (lepsze do oceny zjawiska bolu sa. . Najpopularniejsze skal~ opteraja sie behaWlor~yIe zebranymJ 0d paCJenta . ktore wy aje sie knTWnoSCleczema. .k " 0 rue " f: k' tatnie dane empiryczne wskazuja na wie sza rnoze stanowichoryzont a t. B' h P 2000) Skala ta zawiera liste Melzack Pain Questionnaire. najcz~sciej w wyniku podrainienia zakoriczeji nerwowych ukladu nocyceptywnego. stale napi~cie. 0 p 1 dniajacy zlozonosc tego zjawiska opraco~al. Bol utrzymujace si~ ponad 3 miesi~ce po wygojeniu tkanek traktowany jest jako przewlekly..bol w okolicy przedsercowej) lub samodzielna jednostka chorabowa (np. Wsrad balaw psychogennych tez rnozna wyrainie kilka typaw w zaleinosci od psychologicznego podloza lub typu osobowosci pacjenta. gl~boki. . '" dai potnlat "1 . ocene nasilenia objawow towarzyszaskala ta zawiera liste 1 umoz wia . opasuj~cy. . . d wion ch figurac postacl u . bolu osrodkowego oraz bolu psychogennego (Dobrogowski.rz iotnikow z czterech kategorii: zmyslowe. G 44. bi . CYJneJ.2 . ~estio~anus~o~:. nraln. Iki itp na kt6rej zaznacza sie natezerue rnaja postac OSl. 2000). bolu. ze bol psychogenny nie jest udawany. . bol konwersyjny. rozlany. nta . bol zwiazany z depresjq. takich jak rndlosci. np. .Yffi1. e~oCJo~alne. ami . . bol halucynacyjny. 1 dzkiej Dodatkowo .. o?~. czyli jako reakcja na uraz i uszkodzenie tkanek.y.. zm~czenie. Okreslenia te sa stopniowane. d omiaru bolu reprezentuje Melzack. skarzi somatyczne _ stale. • Podzial na bol ostry i przewlekly oparty jest na kryterium czasu trwania dolegliwosci..

Procesy uwagi moga podlegac sterowaniu. kt6re wplywaja na spos6b percepcji i reagowania na b6l.4. Jest to zwiazane m. ze uraz w og6le nie bedzie uswiadamiany. i znacznie mniejszy jest doplyw bodzcow z otoczenia. efektywnosc radzenia sobie z choroba jest wyzsza Przypomnijmy.b6lu (zachowarl b6Iowych). wysilku fizycznego. • poznawcza ocena sytuacji. Typowe zachowania zwiazane z b6lem przedstawiono powyzej. J ak wykazaly badania wykonane przez Taylor (1984). czlonka rodziny. sa slabo skorelowane z subiektvwnq ocena odczuc pacjenta. Takim wskaznikiern czesto jest napiecie miesniowe. Tak sie dzieje np. • przekonania (wiedza) i normy dotyczace b6lu. Z kolei odwr6cenie uwagi od b6lu poprzez intensywne skupienie sie na waznych czynnosciach moze spowodowac. Wykorzystuje sie rowniez badanie EEG lub badania poziomu hormon6w stresowych. Dobrym wskaznikiem moze bye przyspieszenie tetna lub zmiany opornosci elektrycznej sk6ry. kt6rego zmiany mozna mierzyc za pomoca elektro. Nalezy jednak pamietac. Dokonuje sie tu oceny zmian fizjologicznych towarzyszacvch doznawaniu b6lu.). • ograniczanie aktywnosci (unikanie ruchu. Czesto pacjenci sygnalizuja nasilenie b6lu w nocy. Szczegolna grup~ metod pomiaru b6lu stanowia techniki oparte na wskaznikach fizjologicznych. Nalezy odroznic rzeczywista kontrole nad zdarzeniem (gdy czlowiek rna wplyw na przebieg i wynik danej sytuacji) od subiektywnego poczucia kontroli. W przypadku zagrozenia organizmu. w czasie zawod6w sportowych. kiedy mimo odniesionych kontuzji zawodnik kontynuuje walke. • negatywne formy wyrazania emocji (wybuchy gniewu. Generalnie wyodrebniono cztery kategorie zachowan zwiazanvch z bolem: • zaburzenia ruchowe lub postawy (skulenie. pielegniarke. niepo. • formy wyrazania dyskomfortu (skargi. • poznawcze procesy kontroli nad sytuacja. emocji 1 zachowarua. dla kt6rej osoby cierpi:tce maja trudnosci ze skupieniern uwagi na innych czynnosciach czy problemach poznawczych. • procesy pamieci. dejmowanie codziennych czynnosci higienicznych. 112 113 . sygnaly niewerbalne). W literaturze wymienia sie nastepujace czynniki poznawcze. jaka w radzeniu sobie ze stresem odgrywa poczucie kontroli nad sytuacja. wzrnozone napiecimiesniowe itp. ze rna nad nia kontrole. Sterowanie procesami poznawczymi pozwala rowniez na kontrolowanie bolu. niemozriosc poslania lozka itd.2. ze wskazniki fizjologiczne. Czlowiek moze aktywnie wplywac na to. W ostatnich latach pojawilo sie wiele empirycznych danych potwierdzajacych kluczowa role. Obserwacja jest dokonywana przez osobz otoczenia chorego. Ciekawym faktem jest to. Jest to gl6wna przyczyna. wplywaj:t na do~wiadczanie b6lu i ksztaltuja reakcje na b61: • procesy uwagi.tujetce reakcje na b61 W tej czesci zostana om6wione psychologiczne. rozdraznienie). kt6ra moglaby odwrocic uwage od b6lu. Mozna wykorzystywac te wlasciwosc proces6w poznawczych w pomocy psychologicznej. z faktem. Z ta ostatnia znacznie bardziej sp6jna jest ocena oparta na wskaznikach behawioralnych. ze w nocy pacjent nie podejmuje aktywnosci. odnos~y sie zwykle do trzech aspekt6w: sfery poznawczej. gdy mimo obiektywnie malych (lub zadnych) mozliwosci zmiany sytuacji osoba jest przekonana. ze reakcje na b61 i chorowanie sa zawsze indywidualne. mimo przejrzystosci wyniku. co znajduje sie w centrum jego zainteresowania i dzialania. Aspekty psychiczne Procesy uwagi kontroluja i selekcjonuja informacje docierajace do swiadomosci. jest to wazna informacja. miografu. np. ze rozpatrujac psychologiczne funkcjonowanie czlowie~a. Jezeli b61 stanowi sygnal 0 zagrozeniu. Odwracanie uwagi od b6lu. dzialania czynnika urazowego lub rnozliwosci urazu mechanizm selekcji informacji daje pierwszenstwo tym sygnalom.in. 4. rzadziej lekarza. spoleczne i kulturowe czynniki. rozpraszanie za pomoca roznych dystraktor6w pozwala zmniejszyc natezenie b6lu i utrzymac aktywnosc skierowana na inne cele. Koncentracja na bodzcu b6lowym zwieksza odczucie b6lu. kt6re Psychospo'eczne czynniki kszta. Konkretne zachowania sa determinowane wieloma zmiennymi sytuacyjnymi i indywidualnymi wlasciwosciami psychicznymi danego czlowieka.).

a 0 wazne znaczerue praktyczne poni . jesli ktos mial iczn a czerue zwiazane z leczeniem stomatolog1 y~'. do uruchorruerua 1 nastepnie utrw 1 . czesto . bol . czy negatywne znaczenie? Ciekawym przykladem sa tu obserwacje dokonane w szpitalu przez angielskiego chirurga Beechera (Bishop. arue.P " a erua pewnego schematu reagow rua.r:rie~:~:. ~t 1 wycofal Sl~ z aktywnosci. zaakceptow l .. b 'I . £. 2000).~ OS~lpa.P mrecr. ze wyst~puJ"cy p og 1 d . ~ napiecn. " doznania balowe M 't ..qent moze sygnalizowae.a w asna s~tua~j~ (poczucia wlasnej skutecznosci). ze . aCJ% a rue wywolarue Kolejnym waznym czynnikiem s~przekonania inoon d ' Mog~_o?e bye uk~ztaho~ane na podstawie doswiadczeX in~tyc~:t:!Olu. ontro c ron. Do grupy czynnikow poznawczych nalezy rowniez podmiotowa ocena sytuacji zwiazanej z bolem. oruewaz smy zwiekszeni. Specyficzne poglady na temat cierpienia i leczenia maja czesto charakter symboliczny.~:~~ ~:c:eru~ ny charakter dosWladczen zwi~zanych z bri 1 b . zatnia ~amaWlaru~ go.nnonarue. Ich subiektywna ocena sytuacji byia zdecydowanie negatywna. W czasie II wojny swiatowej prowadzil on oddzial. ze »P? operacji musi bolec". wystqplerua silnego bolu. ze teraz zaboli" po . wpl l rze onarua 0 mozliwosciach ~ n.sWlc~aedJ poz~mog~ wyw l' . Na jej podstawie podejmowana jest decyzja co do dalszych dzialari. obejmuje nie tylko fakty ale t L. Zaobserwowal tam intrygujace zjawisko. moze nasilae .u osob. Utrwalaja one pogl~d. nnyrru SlOwy oczekiw . Poprzedru'eaJdczo~s. nadanie znaczenia. Wplyw na poglady i zachowania ludzi maja rowniez wielokrotnie powtarzane slogany w reklamach lekow przeciwbolowych. moze zwiekszac jego cierpienie. ~ 01 . g 1OSl. wszec na Jest tez nor 1 . a rue walczyc z rum' Po hna i ." b .s~~ an~cyp~cji bolu. Ludzie zaczynaja wierzyc w cudowne wlasciwosci lekaw przeciwbolowych i stosowac je bezkrytycznie w kazdej sytuacji.' .0 WYStqpl. . ezposrednie ozerue zycla. . . stawia jednak uraz w psychice czlowieka. rnoze wspomagac korzystne efekty farmakologiczne.jego poczuci~ kontroli nad sytuwuu:u ~ec na ce~u obaw. go ez w pracy z chory"" wazne Jest wzmacruanie wewn~trznego p konani ". amiec negatywnych doswiadczen bolowych m' ~adaptacyjne i poz. 0 em.. m~zczyzna musi bye dzielny wobec bolu. np.takie bolu i reakcji na b~. 1 clerplerue trzeba . Jest ona wy~or~y~tywana w obliczu nowych lub podobn :h z~cYJn~. a ograruczerna Szczegolna role odgrywaj~ rowniez proces a" ..'" . co to oznacza). ze be Jest forma kary i . Czesto ieszc wa. lek o zdrowie i niepokoj zwiazany z rozlaka z bliskimi i nie widzialy korzystnych aspektow hospitalizacji. Natomiast osoby cywilne. odczuwaly silne zagrozenie. a slaba i wra:~~~~0~:7:'~= <t praVio okazywac cierpienie. jak dziala dany lek. Nadanie znaczenia odnosi sie do sposobu interpretacji danego zdarzenia: czy ma ono dla nas pozytywne. ze na kazdy bol jest lekarstwo lub ze lepszy bedzie ten "silniejszy" srodek. Pozwalal na unikniecie bezposredniego narazenia zycia i innych niedogodnosci wynikajacych ze sluzby w czasie wojny. . Dla zolnierza przebywajacego juz poza linia frontu pobyt w szpitalu mial pozytywne znaczenie. ktore maja wysokie subiektywne p . Y arzen . Ocena ta obejmuje rozpoznanie. ze kazda dolegliwosc wymaga natychmiastowego leczenia farmakologicznego. Przekonanie.zawsze sygnalem powaznego ruebezpieczen~~:z. c oro y lou Pozwal garu~ow~c aktywnosc mimo dolegliwosci. . ze to g . bez porozumienia z lekarzem. a wiedza 0 tym. Na przyklad poglad pacjenta. Do_tYc~~ bol Jest . . Pojecie oceny poznawczej ma kluczowe znaczenie w koncepcji radzenia sobie ze stresem (a bo! jest silnym stresorem!). . Aktualny dyskomfort i cierpienie bylo VI ich ocenie zdecydowanie mniejsze. ktore trafily do szpitala. . " .. prze d iernoscrq. .g ~ zagroz . J. dr' OCZUCle ontroli nad wlas syruacja z owotna 1 przebiegiem leczenia Poczucie k li h n~ bi . dentyste jakichkolwiek czynn . ze ~rzed PodJ~clem przez o boli" I .. rueadekwatna pomoc lub jej brak nai ". np. . wspalpracow~e z lekaa orw OSl~~C1U zarruerzonego efektu itd Dlate t' rze1ll ".k czerua bardzo nie. w podobnych sytuacjach bedzie oczeki l . gleboko uttwalony (nieuswiadamiany) i silnie wplywaja na percepcje bolu oraz sposob jego ekspresji. • Y. znosie. ill ormuJ~c pacjenta. .~a nau:zye sie reagowania na za. Powaznie ranni zolnierze nie skarzyli sie na bol i zuzywali rnnie] lekow niz odnoszacy stosunkowo niegrozne obrazenia cywile.:.prZYkl:de::~~~ c~arakt~r. ezradnosci~ wobec h b . ze leki przeciwbalowe szkodz% moze niepotrzebnie narazac pacjenta na b6l. aby dzielnie znosil cierpienie. lub rruec szerszy srodoWlSko lub naw t k YW1u ych o?e . y. akze emocje 1 caly konteksr ytu .. oszacowanie zagrozenia (co boli. ». Parru~c zdarzeiJ.k . 114 115 . do ktorego trafiali ranni na froncie zolnierze oraz poszkodowani cywile.

choc czasem wskazane jest stosowanie farmakologicznych preparat6w przeciwlekowvch.ni~pewnose. polegajacej na podawaniu okreslonej dawki leku w stalych odstepach czasowych. reakcje fizjologiczne i napiecie miesniowe. W postepowaniu z tymi chorymi konieczne jest stosowanie pewnego rodzaju prewencji. Lek i antycypacja b6lu (lek przed b6lern) nasilaja dolegliwosci. Zwiazek miedzy lekiem i b6lem jest bardziej zlozony. dlugotrwale obnizenie nastroju lub kliniczna depresja mogq. b6le krzyza. dzieje si~ tak czesto w przebiegu ciezkich lub przewleklych chor6b somatycznych. to jednak chorzy najczesciej przezywaja emocje negatywne: lek. czy pacjent "bardziej sie boi.uwzgl~dnieru~ oceny poznawczej). J ezeli lek i b61 maja te sama przyczyne. moze ~wi~kszyc natezenie b6lu. ze umiarkowany b61 moze dostarczac w niekt6rych okolicznosciach emocji pozytywnych. to nastepuje wzajemne sprzezenie. np. tym wiekszy b61. co. tym wyzszy l~k. J~dn~k emocje towarzyszace odczuwaniu b6lu sa zroznicowane. a takze w rozleglych eksploracjach epidemiologicznych przeprowadzanych w wielu krajach wykazano wspolwystepowanie b6lu i depresji. b61 nowotworowy. apati~. . Czynniki emocjonalne reaguja na odniesione obrazenia. ze dawka leku potrzebna do zapobiezenia wy_ stapieniu dolegliwosci jest nizsza niz konieczna do opanowania b6lu. d~presj~. W post~pow~ruu z c~orym wazn~ Je~t poznanie jego subiektywnego punktu widzenia ~cz~li. zewnetrzne zagrozenie. z niemozliwosci odizolowania ich od siebie i dokonania niezaleznego pomiaru. co z kolei powoduje wzrost poczuCla zagrozerua i zn6w wzrost napiecia miesni. W niekt6rych postaciach zaburzen nastroju na plan 117 Z definicji bolu wynika. Og6lnie z badan tych wynika. Choc wiadomo. a ich nasilerue moze sie zmieniac. bezradnosc. Og6lnie mozna stwierdzic. jezeli natomiast zrodloleku jest niezalezne od b6lu. Czy wiec lek wzmaga b61 czy pod jego wplywem nast~puje zablokowanie percepcji b6lu? Istota odpowiedzi na to pytanie jest wskazanie zrodla leku. gniew.Jak wspomniano wczesniej (rozdzial~ 3 i 4). ze lek zwykle towarzyszy bolowi (b61 jest sygnalem 0 zagroz~niu). Nle mozna w:~c rozstrzyga~ ". Bardzo czesto skuteczne bywa psychologiczne dzialanie. tak aby nie dochodzilo do naglego pojawienia sie b6lu. Trudnosci w ocenie tych dw6ch stan6w wynikaja. Osobie rannej w wypadku samochodowym udaje sie opuscic wrak i wezwac pomoc. np. obrone lub ucieczke).~._bye skutkiem odczuwania b6lu . 2005). Pobudzenie i l~k wywoluja. ale t~z w trakcie badari diagnostycznych. jak w sytuacji silnego leku 0 wlasne zycie lub w przypadku zagrozenia innych cenionych wartosci ludzie zachowuja sie tak. wystapieniu dolegliwosci somatycznych. zfosc. Ogolna zasada w walce z b6lem w chorobie powinno bye wiec obnizenie Ieku pacjenta. Obserwujemy. Raabe-Jablonska i Miller. W wielu badaniach empirycznych. doznany uraz lub zabieg chirurgiczny. silny stres. ze sarna odniosla powazne rany. Wielu chorych odczuwajacych przewlekle b6le. ale takze depresyjna struktura osobowosci lub kliniczna depresja sprzyjaja. tzn. kt6re wzmaga odczuwanie b6lu. to koncentracja na tym wydarzeniu moze skutecznie zablokowae odczuwanie b6lu (skupienie sie na b6lu mogloby uniemozliwic ratunek. czy bardziej go boli" w danej sytuacji. Czesto tak jest ?O z~ani:ni~ch. Oba stany maja bardzo podobne komponenty biochemiczne i wzory reakcji fizjologicznych. Stanowi to podstawe zrozurruenia Jego zachowan i emocji oraz plaszczyzne do wspolpracy w leczeniu.np. Zwiazek ten moze przybrac charakter samowzmacniajacej sie reakcji (tzw. Badarua wskazuja na istnienie tu zaleznosci 0 charakterze liniowym: ill wiekszy l~k. Istnieje na ten temat obszerna literatura (por. nie 116 . pozr:awcza ocena ~ytua~j~ jest subiektywna i indywidu~. poczucie krzywdy 1 Willy. wykonywarua zabiegow ltd. ill wiekszy b61. kt6ry juz wystapil. Okazuje sie rowniez. ratownik medyczny mimo dotkliwych oparzen nadal niesie pomoc innym itp. jakby nie czuli b6lu.. twierdzi. ze jest on nieprzyjemnym dozn~em. np. JeJ "prawdziwosci" czy "falszywoscl . ze zwiazek ten rna charakter zlozony i dwukierunkowy. Czasem zwiazek ten ~est tak scis~y: ze trudno powiedziec. matka walczaca o zdrowie swojego dziecka nie zauwaza. ze lek przed b6lem jest niernozliwy do zniesienia (gorszy od samego bolu). blednego kola). Najwieksza liczba badan eksperymentalnych dotyczy zwiazkow b6lu z lekiem oraz z depresja.

mi~Je.I"os'chsq·'mafo....• sQ~iE!..·i·lec:zenia.Clo~~. jako rekompensatc dziecko dostaje zabawke..•... ·NEuROTvqNq. pes~mi5tyc. nadaniu mu formy rozpoznania zaburzenia. np.my~~n~a. .na .\ ~~QReF·fn:!t.~. Moze sie w6wczas nauczyc.~k'1111 [f~~~~~1i~~~S:~~~~R~.•.". przytuleni~ dzie~ka. Pojawia sie u nich obronna potrzeba dystansowania sie..c Iwrbgo5S.Nat()lTliastos().••.1ne. Szczeg6lnie istotne sa reakcje 118 119 ..). ze reakcje otoczenia w obliczu cierpienia maja duze znacze~e dla zachowan b610wych. W procesie socjalizacji zostaje uksztahowany wzorzec reagowania na b6l.9 ...•.<.tct~.' . osobowosciowe Od dawna poszukuje si~ cech osobowosci.• ontakj.ies..--.•.•..~ .•.. Wiadomo.."·n..t1<:)N..••. QG6PqW()$~ .•..•.e.§i~...·~· n .1l19~j. Wychowanie stanowi wazny ciilg doswiadczen indywidualnych i spolecznych. a wobec wlasnej bezradnosci uruchamia sie psychologiczny mechanizm racjonalizacji.j#cipwY~h.naSilenipneLJr91:y~nOS...•.rnpg~"Y~~asna.. Nie pomaga w6wczas tradycyjne leczenie przeciwbolowe. np. ze nie widzi wypadku...~..·~ta~:r~.tatvvionE!:' ..iwsp6tprac:~z. Nalezy bye bardzo ostroznym w formulowaniu ocen i wniosk6w...mle...#~~~~~~~1:~.1 r ~vOOaI~t~ndengj~.. Nie znaczy to jednak. za kt6re nalezy sie cos od otoczenia. \•.i...e. ' .. . ale dolegliwosci somatyczne. Na kolanie rna otarty nask6rek.aprie~ewszystkirri·rzutQw~F . Dziecko moze gwaltownie sygnalizowae swoje doznania. . Rozpatrzmy nastepujacy przyklad: male dziecko w czasie spaceru z rnatka biegnie i nagle przewraca sie.J p . •. Pacjent poszukuje pomocy lekarza z powodu b616w glowy... '.ki. ekspresji b6lu.CISq."·1 ".·.sld()lln.bY9.: ..Q:. czyli w tym wypadku przyklejeniu mu etykietki "histerii".Q~~~~"Y~Il·e.•.3. Czynniki spoleczne ~Jid~i"i~w..•. "'-~ '''''-~P'~=-~-~~-~'''-' ~~/·i•". przytule~e).'Si~.•••. Prowadzi sie badania diagnostyczne roznych cech osobowosci lub pr6buje wykreslic typowe profile..~6r.< Opisano powyzej role proces6w uczenia sie i pamieci w doswiadczaniu b6lu. ze jego doznania sa dla innych niewazne i nie nalezy ich ujawniac.til~Y'o[(..nI vv.~f~~..C1l<fjen~..na511en'u .2).~1~... "'>/~. k i~przE!ciVVien51:11\fem5qtz\Jv.• ~P~Q9YQ""'fsOkim..()·qpprr~(nffl:·~~re~'fllfr~~e~UJ~~~.·iJ.l"\iElsobiezpiI1)U.:~a~·9vv~nia'I...n.t()~. ale moze rowniez wyciilgllq_ewniosek..· ..qciehlJi. ·.~~iirTt.•. Innq_reakcjq_matki w obliczu opisanej sytuacji moze bye gwaltowna emocja. Wyniki badari nie sa sp6jne i na pewno grupa "pacjent6w bolowych" nie jest jednorodna..j f~~~IE!r~d. ignorujq_c wrazenia dziecka. .· •.~~~1 ~tre5~. '. .'z.. takie wymiary osobowosci. jak: neurotycznosc. .}&# :.trliC~woj~p.:el<s~faVlltrt:Yc¥~J~"Y~~~Cyis~tQg~i~~Pb~~yfdvva- [~~~~~~~~~~~n.".'.ch ••• ' 1.#..lJ.qy~e~RrE!SYJ .-"~.~.. Cechy PlNjetd6 r~i~l~nrieos()beyv()~dQVllea. "hipochondrii" itp.~~f~~~tl..sc--tR6W~ovvAiEN'~E~Cl<:J9N... nabywania wiedzy i umiejetnosci zyciowych.~"!~Il~f~j~.. r9~lell1ac.tl9pr~ei~~~i. ugodowosc (patrz ramka 4. .in. ekstrawersja-introwersja.rn\~:ei.•.ze. przy uzyciu popularnego kwestionariusza MMPI. Polega on na "unaukowieniu" problemu..C't~q. ~.~~~e~. a czasem chec wynagrodzerua dziecku przykrego doswiadczenia.#<>..lle~aiji¥.J!!~1R. ~~l<~omne . ~~od9.·CE!chyte.•.• . .'f!~?:?e'~n'''Y.~()L'I'99q. az do osiagniecia pozadanej reakcji matki (np. w • .. a nastepnie rodzeristwo i srodowisko spoleczne...~lNE>·i·}~i: ... .. ze cechy osobowosciowe nie maja znaczenia w doswiadczaniu i ekspresji b6lu. Duze znaczenie maja tu osoby z otoczenia..wRbecn()sdinnych.Q~~I~~FYM~I1)()Fj~.: .~. d9zhania ipwblemyzdr()wo..'dllzY01· •. Dlaczego wiec w og6le omawiamy to zagadnienie? Poniewaz wiele os6b (takze lekarzy) odczuwa specyficzny dyskomfort psychiczny w kontakcie z chorymi cierpiacymi. natomiast wyrazna ulg~ lub ustapienie dolegliwosci przynosi leczenie przeciwdepresyjne..•.... sprawdzenie rozmiaru urazu...•• •.C1.f\!1qgqJliEll:ljC1wnjC1c...innYIJlJlud~rrii.ule9fe.d.•.altrlljstyc:?ne~.·.• . .~e.~M~~¥i~Qlt~~ ·'bkazyW.chQ·robY.tavyl()Ile.h~~~~B~~. poczatkowo rodzice. p ..'.a· .bQllI.na$tawiohe.'. J ako istotne wymienia sie m.E!~presJ~ .PQtrl~gC1jmp()ci..'tYl<re. moze udawac.. ze b61 jest powaznvrn doswiadczeniem. np. Matka moze zareagowac na wiele sposob6w.ac}'1le~h~. kt6re charakteryzuja pacjent6w z problemami bolowyrni lub predysponuja ludzi do cierpienia. . ('i~qloVvych~...• C1~. plec6w i innych przewleklych dolegliwosci.pierwszy w skargach chorego wysuwa sie nie cierpienie psychiczne.. otwarcie wyrazajacymi swoje dolegliwosci.akty)Nni~yc:iRY'o[()i()PtYlTl!5tyC?:nlen~5tC!YVIE!.w:..i.hia'vVrai~n.I11\ .•i...

wypedzanie b6lu poprzez trepanacje czaszki. oparte w duzyrn stopniu na zalozeniach behawioralno_poznawczych. ze mimo narazenia na b61 osoba poddajaca sie tym procedurom nie odczuwa cierpienia. odsuwana od wykonywania obowiazkow i takie reakcje mog~ nasilac dyskomfort. a takze wiele innych "niecywilizowanych lud6w". kt6re pacjent otrzymuje w nast~pstwie zachowan bolowych. magicznych i religijnych majacych niezwykle drastyczny charakter. np. maja na celu modyfikacje poznawczych i emocjonalnych aspekt6w b6lu. Koncentrujac sie na duchowych aspektach doswiadczenia. Na marginesie nasuwa sie refleksja. Oczekujac przyjscia potomka na swiat.~. Majace dramatyczny przebieg operacje wykonywane bez znieczulenia. odszkodowanie z powodu niesprawnosci i inne formy kompensacji). ze w naszej kulturze uczestnictwo ojca w narodzinach tez rna znaczenie psychologiczne i jest coraz czesciej praktykowane.! i w srodowisku rodzinnym i zawodowym. poddaje symbolicznemu oczyszczeniu i przestrzega tabu. 0 niezadowoleniu z relacji w rodzinie. ktora poswi~caj~ krewni i piel~gniarki. pomoc pacjentom w uzyskaniu kontroli nad bolesnymi doznaniami oraz zmiane wzmocnienia. rechnika. ktore im towarzysza. bez ciaglego zwiekszania dawek) lub do calkowitego wyeliminowania srodkow przeciwbolowych. Z drugiej strony zachowania bolowe moga stanowic narzedzie wymuszania opieki. pieciokrotne wstanie z pozycji 120 121 . 4. gdy dziecko juz sie urodzi. ich specyficzne znaczenie (sens psychologiczny) oraz motywacja do przejscia przez bariere b6lu dla osiagniecia wybranego celu nadaja im wymiar pozytywny. Osoba cierpiaca czesto jest traktowana jako niepelnosprawna. oparta na zasadzie warunkowania. przybijanie do drewnianego krzyz a uczestnik6w procesji . ze ograniczenie zachowan bolowych wplynie na redukcje subiektywnego odczucia b6lu. Psychologiczne metody leczenia b61u i radzenia sobie z nim Techniki psychologiczne wykorzystywane w leczeniu i wspomaganiu radzenia sobie z b6lem uwzgl~dniaj~ wszystkie opisane powyzej aspekty b6lu. J ednak symboliczny charakter tych doswiadczeri. Inna wazna. W tych kulturach panuje przekonanie. leki lagodzace b61. Techniki warunkowania wykorzystywane sa przede wszystkim w problemach zwiazanych z b6lem przewleklym. Jednym z g16wnych problem6w jest zaleznosc rniedzy manifestacja b6lu a otrzymywaniem dawki srodkow przeciwbolowych. Uksztaltowane w procesie socjalizacji i obowiazujace w danym srodowisku normy i poglady na temat b6lu sa czesto pochodna czynnik6w kulturowych.4. Charakterystyczne jest. okresla sie mianem "syndromu kuwady". Inrrygujacym dla Europejczyka przykladem moze bye zwyczaj zwany "kuwada". Przyjmowanie lek6w przeciwb610wych "w miare potrzeby" w istocie zwieksza intensywnosc skarg pacjent6w i uruchamia bledne kolo warunkowania/ naduzywania. Ten ostatni element czesto wiaze sie z edukacja personelu medycznego i rodziny w zakresie czynnik6w psychologicznych kszralruiacych lub modyfikujacych reakcje bolowe. jakie maja mezczyzni w trakcie ci~zy i porodu zony. Opisano wiele obrzedow. a nastepnie. S~ one obecne rowniez w kulturze chrzescijanskiej. poddaje sie takim samym rytualom jak kobieta . uwaga. a koncentruja. wypoczynek i odciazenie od obowiazk6w. akceptacja i wsparcie ulatwiajq radzenie sobie. sie na analizie i redukcji zachowan b610wych. rytualow inicjacyjnych oraz praktyk leczniczych. czlowiek nie reaguje na doznania fizyczne lub przewartosciowuje je.!'. wije sie. Poprzez odpowiednio przygotowany program stopniowego zmniejszania dawek leku mozna doprowadzie do zmiany sposobu przyjmowania leku (0 stalej porze. praktykowany przez niekt6re plemiona Indian. jest zwi~kszanie aktywnosci pacjenta. ze mezczyzna (ojciec) rodzi dziecko. szykanowana z powodu wlasnych problem6w. karania bliskich i spos6b komunikacji 0 innych problemach. I. ojciec lezy na hamaku.. okaleczanie mlodziezy w trakcie obrzedow inicjacyjnych i przejscia w etap doroslosci.wszystkie te praktyki budza zdziwienie i protest.3. jakby cierpial b6le porodowe. Stosunek wspolpracownik6w i przelozonych do chorego. W medycynie europejskiej dolegliwosci i objawy. Zaklada sie. Osoby mogace liczyc na pomoc rodzin lub wyreczane w obowiazkach mog~ odczuwac ulge. Metody te. Program terapii obejmuje dzialania zmierzajace do eliminacji zwiazku miedzy bodicami warunkujacyrni zachowanie b6lowe a nagrodami uzyskiwanymi przez pacjenta od otoczenia (np.posci. Opiera sie ona na koncepcji pracy do osi~~cia pewnego poziomu aktywnosci (np.

np. nabywanie umiejetnosci pozwalaj~cych na uzyskanie kontroli poznawczej nad doswiadczeniem bolu oraz modyfikowanie tzw. Osoba hlpnotyzowana rna za ~adanie sk~pi. Charakteryzuje sie glebokim odprezeruem. Podsumowujac powyzsze rozwazania nad natura zjawiska. roznymi metodami. ZW1~k. np. "Przez ten b61 nic nie mog~ robic". uczue i postaw pacjent6w dotyczacych choroby. w kt6rych odczuwany b61 nie bylby tak dokuczliwy. ze polegaja one na podawaniu pacjentowi (lub samemu sobie) okreslonych sugestii ulatwiajacych osiqgni~cie stanu rozluznieni. Prowadza one do wymiernej redukcji napiecia mi~sniowego 1 emo~Jona~e?o. ze skuteczne metody leczenia b6lu musza uwzgledniac wszelkie aspekty b6lu. Nastepnistopruowo zwieksza Sl~ liczbe 1 intensywnosc cwiczen bez uzaleznienij pacjenta od wlasnego "dzwonka b610wego". Do tych ostatnich naleza: zmiana percepcji b6lu poprzez zdobywanie wiedzy o naturze b6lu i mozliwosciach jego modyfikacji. W uczeniu sie uzyskiwania kontroli poznawczej nad b6lem szczegolnie cenne sa techniki wyobrazeniowe. Techniki te \Vspomagaj~ konstruktywne radzenie sobie z b6lem i poprawe jakosci zycia pacjenta. Moga bye tu wykorzystywane wszystkie opisane powyzej techniki w polaczeniu z technikami typowo poznawczymi. wizualizacja (om6wione w rozdziale 9). a zielone .b6lu (~zy~ ewic~enia w granicach tolerancji). "Teraz to juz moze bye tyIko gorzej". hlpnotyzerze.z~o1nienie a~cji serca) j:>odejmuje pr6by wplywu na przebieg reakcji swoJego. "Teraz jest lepiej. jednoczesnie uzyskuje informacje zwrotna (wzmocruerue) w postaci informacji 0 stopniu skutecznosci swoich dzialan. a wykorzystywane techniki sa dobrane stosownie do czynnik6w ksztaltuj~cych zjawisko b6lu. jakim jest b61. czerwone swiatlo oznacza wzrost. ~~~a. b6lu i innych. Inne sposoby to odwracanie uwagi za pomoq wyobrazen (tworzenie w wyobrazni pozytywnych obraz6w odwracajacych uwag~ od bolesnych doznari lub koncentracja na wybranych aspektach b6lu) oraz wyobrazeniowa zmiana kontekstu (wyobrazanie sobie sytuacji. trerung autogenny czy techniki medytacji. ze w bolesne miejsce wstrzykiwany jest wlasnie srodek przeciwbolowy (Sheridan i Radmacher. koncentruja sie na zachowaruach bolowych i ich wzmocnieniach oraz na zrozurnieniu mysli. ale w nocy na pewno bedzie mnie bolalo".s~on~podatnoscia na sugesti~. ~odpr~~enia. Do redukcji b6lu wykorzystuje si~ takze biofeedback . org~ruzmu poprzez zastosowanie technik relaksacji. Przemawia to za opracowywaniem 122 ------------------------------- 123 . negatywnych mysli automatycznych iglebokich (czesto trudnych do uswiadomienia) przekonan na temat b6lu. tzn. kt6rych uprzedru~ ~l~ nauczyl. Kolejna grupa technik to r6znorodne formy relaksacji. aktywnosd miesni. Tego typu mysli pacjent6w sa przedmiotem systematycznej pracy i stopniowej modyfikacji. zmianami w poczuciu samokontroli 1 w poziomie motywacji.e uwag~ ?a.technike kt6ra juz kilkakrotnie byla wspominana w niniejszym opracowaniu. tak aby zmniejszyc ich destrukcyjny charakter. Przykladem rnoze bye transformacja wyobrazeniowa b6lu. przebiegu fal m6zgowych 1 in. "Z tym b6lem nic sie nie da zrobic". to najwazniejsze jest zidentyfikowanie tych.I'" siedzacej podczas sesji) zamiast zaprzestania aktywnosd w momencie poja~enia si~. kt6re powoduja negatywne emocje i brak motywacji do zmiany. zamknac oczy 1 w wyobrazru stosowac ste do sugestii. chorowania. 1998).Sl~ r~zpoznawania znaczenia sygnalu z aparatu rejestruj~cego reakcje fizjologiczne (np. znajdujemy sie w jakiejs ekstremalnej sytuacji i musimy sobie poradzic). rozluznic sie.relaksacja oddechowa. T~ch~ p~znawc~o-behawiora1ne to grupa technik. kt6ra polega na przyjmowaniu doznan b610wych jako czegos nierzeczywistego lub innego niz b61. trzeba podkreslic przede wszystkim jego wieloaspektowy charakter. temperatury sk6ry. ~o najstarszych technik psychologicznego leczenia bolu zaliczana jest !llpnoza. . Techniks ta pozwala na kontrole i zmiane wybranych funkcji fizjologicznych (np. Jdli chodzi 0 modyfikowanie mysli i przekonan. Do naJb~~z~eJ znanychtech~k relaksacji nalez~: relaksacja progresywna (neuro~~sruowa). np.) z~ P?moq aparatury monitorujace] ich przebieg. B61 jest traktowany jako zjawisko wieloaspektowe. Og61nie mozns powiedziec. Pacjent po nauc~eruu . pacjent wyobraza sobie. Stan hlpnozy opisuje sie jako zmieniony stan swiadomosci ~olany. Poglady n~ jej nature i skutecznose nadal jednak nie sa jednoznaczne. a przez to do redukcji subiektywnego odczuda b6lu. Wynika z tego jednoznacznie. kt6re sa powiazane z tymi zagadnieniami. kt6re wykorzystuJ~ zaloz~rua behawioralne i poznawcze lacznie.

Domzal). Raabe-] ablonska (red.r.: B6L Diagnosryka. podsumowanie Rozdzial ten zawiera omowienie psychologicznych zagadnien zwiazanych z choroba somatyczna i radzeniern sobie z nia. N owa Klinika. gdyz sa uwzgledniane w roznorodnych technikach psychologicznych stosowanych do redukcji bolu i wspomagania radzenia sobie z rum.: Kliniczna psychologia zdrowia.. Meynadier Gebethner & Ska. Pochc~ik akademicki.: Psychologia Zflrowia. J. reaguje na nia i poszukuje specjalistycznej pomocy. Sheridan Ch. Mulle A. Czesc tych strategii moze bye ukierunkowana gl6wnie na radzenie sobie z nasilonymi emocjami. 2005. J. WrzeSniewski K. Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne. Warszawa 1998.podstawo1J!Yoijaw w meqyrynie (red. emocje doswiadczane w zwiazku z choroba. Wrodaw 2000.. Warszawa 1986.: Patomechaniif11 i leczenie b61u niereceptorowego. Wykorzystane zostaly tu gl6wne zalozenia koncepcji radzenia sobie ze stresem Lazarusa i Folkman. J. ktore blokuja te aktywnosci. J ak wykazano powyzej. ze czynniki psychologiczne odgrywaja istotna role w ksztaltowaniu i modyfikowaniu doznari b6lowych. leczenie i prewenga. Instytut Psychologii Zdrowia. kt6re wplywajlt na psychologiczny obraz choroby i znaczenie przypisywane jej przez chorego...Nowiny Psychologiczne. Heszen-Niejodek 1. Warszawa 2005.D.9. Zintegrowany umysl i cialo. Om6wione zostaly te elementy. Zachowania czlowieka traktuje sie w6wczas jako przejawy radzenia sobie ze stresem. rna wazne znaczenie praktyczne. inne skoncentrowane sa na zadaniu (rozwiazaniu problemu). kt6re sprawiaja. W obliczu choroby ludzie podejmuja rozne dzialania zrnierzajace do pokonania problemu. kt6ra traktowana jest jako stosunek pacjenta do faktu zachorowania i sytuacji zwiazanych z leczeniem (i rehabilitacja). Domzal T. z uwzglednieniem roli poszczeg6lnych skladnikow. Aby proces radzenia sobie byl skuteczny.E. Szczeg6lne znaczenie rna postawa wobec choroby. jak i motywacje do okreslonych zachowan. . w: Psychologia.: Pr. osiagniete powinny bye obydwa cele. Zostaly one szczegolowo tu om6wione. Specyficznym problemem w chorobie jest b6l. Wydawnictwo Astrum.906-916. w kt6rym chorobe traktuje sie jako sytuacje stresowa. PZWL.M. 1984.Wydawnictwo Naukowe PWN. Strelau).. Okreslenie postawy pacjenta jako korzystnej lub niekorzystnej wobec leczenia. H. metody psychologiczne stanowia jego wazny element. III (red.R.M. Wiadomo. Rozwazania rozpocz~to od przyblizenia potencjalnych motyw6w. w: Psychologia klini~a S~k). W psychologll zdrowia dominuje model teoretyczny. Warszawa 1998. Gdansk 2000.7-20. oraz tych. w: B61. Golec A. czyli stosuja strategie radzenia sobie. 2000.stosowanie do zagrazqjqrych 1J!Ydarzen. T. 6-7.wielodyscyplinarnego podejscia do leczenia b6lu. 15-38. Wydawnictwo Lekarskie PZWL. 1. Dobrogowski J. Radmacher A. 124 Literatura cytowana Bishop G. Psychiatria Polska.L.: Psychologiczne problemy chorych somatycznie. ze czlowiek dostrzega dolegliwosc. Taylor S. t.: ZwiqZki mi~d?y b61ema depresja. Saint-Murice c.: Definicja bolu i terminologia.: Psychologiczne probfe"!}' chorych Z zawalem serca. Heszen-Niejodek 1. Warszawa 1996.: Psychologia zdrowia. Obejmuje ona zar6wno elementy poznawcze. Miller A.

s..-. Dorota Wlodarczyk Barbara Skuza Aktywna-deeydujqea Aktywna-dominujqea Aktywnosc ograniezona do poszukiwania pomoey i poslusznego wykonywania zalecer't Choroby ostre. Dominuje w nim koncentracja na biologicznych a~pek~ach c~?ro~y: zar6wno w zakresie jej przejaw6w.-1~-1 TYPy relacji lekarz-pacjent (wg r.. Wyrozrua sie tu dwa g16wne. ze z jednej strony sa to indywidualne zasoby psychospoleczne (np. wsparcie spoleczne. Rozpoczniemy od przedstawienia najbardziej znanych propozycji opisu relacji pacjent-personel medyczny. stany spiaczkowe. Wiemy juz. niezaleznie od wymog6w sytuacp. Szasz i M. i~st#s()w<lnie Brak przytomnosci. stresowymi. Pierwszy to podejscie skoncentrowane na chorobie (orientacja somatyczna). Problemy pojawiaja sie wtedy. jednostka chorobowa. za~nteresowan lekarza (Bishop.ij~la~ja 'prCltOtypowa W czesci tej kontynuujemy rozwazania dotyczace czynnik6w wplywajacych na efekty leczenia i proces zdrowienia pacjent6w. kondycji pacjenta 1 Jego preferencji. 2001).S. Dlaczego warto pozna': r6zne modele relacji pacjent-personel medyczny? .. XX wieku (Kuczynska. lecz takze psychologiczne i spoleczne 126 127 t . przyczyn. 2000. 'ol~p~Cjent~ . Z drugiej strony sa to czynniki dotyczace relacji z lekarzem i innymi czlonkami zespolu leczacego. Model drugi to podejscie ~ko~centrowane na pacjencie (orientacja og6lna). Zaprezentowane ponizej podejscia maja jednak zastosowanie w odniesieniu do cal ego personelu medycznego i wszystkich czlonk6w zespolu leczacego..RQlalekilrza. ostre urazy Rodzic-niernowle np. [ak 1 mozliwosci leczenia..>": Typowe . a nie chory czlowiek. Szasz i M. ze zagadnienia relacji pacjent-personel medyczny najczesciej porus zane sa w kontekscie lekarzy.1).1. jest w podejsciu. anestezja. Nieco inaczej relacja pacjent-personel medyczny ujmowana. Hollender w latach 50. Hollender) Kierownictwo-wsp6lpraca Obustronne uczestnictwo Aktywna-partnerska Aktywnosc symetryezna. Kuczyriska.. zasadniczo odmienne od.. infekcje Rodzic-nastolatek Dorosly-dorosly . lekarskiego 5. kierownictwo-wsp61praca i obustronne uczestnictwo (tabela 5. labeJa--5-. kt6re mog~ bye wzmacniajace lub szkodliwe dla procesu zdrowienia. nietrudno zauwazyc. gdy okreslony rodzaj podejscia do chorych staje ~~~ sztyw~ym. kt6re za podstawe klasyfikacji przyjmuje za~~s. Przegladajac literature przedmiotu.H.H. kt6re ze wzgledu na sw6j og6lny charakter nazywane sa modelami. Biorac pod uwag~ stopien Jak wynika z powyzszego z~stawienia" okreslone 11!'y r~lacji lekarz-pacjent rnaja zastosowarue w okreslonych sytua~J~ch 1 stanach pacjent6w i jesli sa dobrze do nich dopasowane. sche~~tem dzialani~. jedna z pierwszych propozycji przedstawili T. Bierny odbiorea postepowania . Uwzglednia Sl~ w nim nie tylko biologiczne. siebi: mod~le. . 2001). optymizm). sprzYJaJ~skuteczno~ sci leczenia. wyroznili oni trzy podstawowe typy relacji lekarz-pacjent: aktywnosc-biernosc. Przedmiotem zainteresowania jest chory narzad. partnerski udzial paejenta w proeesie diagnozy i terapii Choroby przewlekle . jakie jednostka posiada i moze wykorzystac w sytuacjach zmagania sie z sytuacjami trudnymi...'::. takimi jak choroba somatyczna.aktywnosci obu stron tego ukladu.

Czytelnik rnoze odniesc wrazenie ze tak silne akcentowanie konfliktu interesow w relacji pacjent-~ersonel medyczny prowadzi w konsekwencji do zupelnego zagubienia nadrzednego celu obu stron. ktorego konsekwencja moze byc faworyzowanie zamozniejszych pacjentow. Sklaniac moze takze do pogl~bie:ua refleksji na temat tego zagadnienia. przebieg i leczenie chor~~~ oraz jej dalsze konsekw~ncje.rt:~zau:vazye. aktywnej postawy pacjentow w stosunku do opieki medycznej i ich gotowosci do uczestniczenia w decyzjach uprzednio zarezerwowanych dla personelu medycznego. ze u podstaw obu powyzszych sposobow ujmowania relacji pacjent-personel medyczny lezy niewypowiedziane zalozenie ~e . ktorych jest swiadorny. piel~gniarka czy inna osoba z personelu medycznego wyznacza zakres tej aktywnosci. Jej tworcy wskazuja.mimo o~miennos~i ~ol ~bu stronom omawianego ukladu przy~ swieca wspolny cel. sposobach i mozliwosciach ich leczenia. ze podstawa skutecznosci terapeutycznej jest tu wlasciwa komunikacja z pacjentem i adekwatna odpowiedz na zglaszane przez niego problemy. Aktywny pacjent chce dokonywac wyborow na rynku uslug medycznych adekwatnych do jego przekonan. ktory rna autorytet profesjonalny. Swiadomose wzajemnej zaleznosci miedzy konsultantem a klientem jest dodatkowym elementem tej relacji. Spojrzenie takie uzmyslawia nam jednak przynajmniej niektore zrodla zakloceri omawianej relacji. Dla pracownikow sluzby zdrowia.. jak i konfliktowy charakter interesow obu stron ukladu. Zaklada ono.: ···'-1"·'1 i"'\ czynniki mogace miec wplyw na powstawanie.:arue person. jakie moga pojawiac sie w roznych momentach relacji pomiedzy nimi. a wynika glowrue z faktu. opartej na teoru ~onfliktu (Ostrowska. Ogolnie biorac. Jak zaprezentowano powyzej. ale nie wladze nad pacjentem. W celu ~trzym~nia . jest traktowanie jej jako systemu wzajemnych negocjacji (Ostrowska. Dzieki temu jest rowniez w stanie oceniac rezultaty interwencji medycznych w stosunku do wlasnych potrzeb zdrowotnych. uwzgledniajacej zarowno zakres aktywnosci. do uksztahowania sie takiej relacji doprowadzily przemiany spoleczne i mentalne. ze na zacho. ktore inaczej nie sa dostepne dla pacjenta. Lekarz jest tu natomiast doradca. ktore nie musza bye zgodne z k1iniczn~koncepcja diagnozy i leczenia przedstawiana przez lekarza. podejsciu opartym na ideologii konsumeryzmu (Gordon.elu medy~~nego i pacjenta zasadniczy wplyw maja ich odmienne pozYCJew relacji. Glownym przejawem takiego podejscia personelu ~edycznego Jest dazenie do nawiazania dobrego kontaktu z chorym 1 do caloSciowego spojrzenia na jego sytuacje zdrowotna. 129 ! l 128 . ze to on kontroluje dostep do swiadczeri systemu medycznego.I'. Dopiero w procesie negocjacji (np. np. analizy dolegliwosci pacjenta i rzeczywistych mozliwosci lekarza) wypracowywana jest wspolna definicja problemu i ustalane optymalne dla obu stron rozwiazania. Efektem analizy relacji pacjent-personel medyczny. gwarantuj~q rowruez ruemo~nosc ?ceny dzialalnosci terapeutycznej przez osoby spoza danego srodowiska. oczekiwan i stylu zycia. Zgodnie z takim pogl~dem pacjent rna wlasna wizje problemu oraz wlasne cele i oczekiwania. charakter relacji pacjent-personel medyczny zalezy od udzialu obu stron tego ukladu. partnerem. 2001). dominacja lekarza i zaleznosc pacjentaoAkcentuja raczej roznice interesow. Wa.kontroli nad przebiegiem relacji z pacjentem kultywuje sie I~eol~~~ ~edo~t~p~osci wiedzy medycznej dla innych. szczegolnie w polskiej rzeczywistosci. ktore to:varzyszyly wyst~ieniu dolegliwosci (poprzedzaly lub wystepowalv tuz po). Uwa~a ta jes~istotna z punktu widzenia kolejnej propozycji. Dominujaca pozycja pe~so~elu medycznego okazuje sie wartoscia sama w sobie. decydujacym 0 jej specyfice w stosunku do propozycji opisanych powyzej. uwzglednienie czynnikow psychospolecznych. 2001). Nieco inaczej kwestia ta przedstawia sie jednak w stosunkowo nowym. jakie nastapily w ciagu ostatnich lat. jakim jest dazenie do przywrocenia zdrowia o~obie chorej. Jakim Jest przywrocenie chorego do zdrowia. jest oczywiste. 2001). np. ale przewaznie to lekarz. W tym celu poszukuje niezbednych dla niego informacji o problemach zdrowotnych. dostosowarue zakresu informacji 0 chorobie do indywidualnego zapotrzebowania pacjenta itd. ze relacja miedzy lekarzem a pacjentem jest relacja typu konsultant-klient. ktorzy rozumieja negocjacyjny charakter relacji pacjent-personel medyczny. Jest wiec ona konsekwencja pojawienia sie specyficznej. Na przyklad zasadnicze :~aczeni~ moze miec konflikt miedzy dazeniem do osiagniecia korzySCImatenalnych przez personel medyczny a dazeniem do odzyskania (lu~ zachowania) zdrowia przez chorego. Ostrowska. 1999. ktore tylko pozornie wydaje SI~proste.

Wobec powvzszego nie dziwia doniesienia. Pacjenci w ocenie kompetencji lekarza bardzo czesto kieruja sie emocjonalna satysfakcja z ich uslug. Zmiany w Polsce Prezentuiemyponizej fragmenty badari przeprowadzonych przez Antonine Ostrowska (2001). ale takze wyrnogow 0 charakterze instytucjonalnym. wizyte u lekarza od rodzaju Stwierdzono rowniez. Jedn::t z nich jest. Ponadto wszelkie zmiany prowadzace do ograniczenia kosztow uslug medycznych i poprawy ich jakosci sprawiaja. Warto tez wspomniec 0 zjawisku powszechnym w Stanach Zjednoczonych i coraz czestszym w Polsce. ktora trafila na ostry dyzur z objawami ataku serca i zapalenia pluc.1. 2000). 2. dotycz~cych wybranych elementow relacji lekarz-pacjent. by ich dzieci praktykowalyw zawodzie lekarskim (za Bishop. W tym ffileJscu warto podkreslic. Nowe wyzwania medycznego i zagrozenia dla personelu Powyzej przedstawione roznice w zalozeniach dotyczacych roli. Towarzyszyl jej zaprzyjazniony prawnik. Przedstawione tu por6wnania oparte s~ na og6lnopolskich. 3. Relacja pacjent-Iekarz. ktore czesto pozostaja w konflikcie z interesem chorego. W poszukiwaniu zrodel tych frustracji wskazuje sie na kilka przyczyn. petencji personelu medycznego i pacjentow. 130 131 . W Stanach Zjednoczonych liczba kandydatow na studia medyczne w latach 1986-1987 i 1988-1989 zmalala 015%. W odpowiedzi na powvzsze zagrozenia wiele uczelni medycznych zmienia prom ksztalcenia. reprezentatywnych pr6bach pobranych w latach: 1976 (N=1957). redukcja pacjenta do poziomu ciala. tak aby z jednej strony podnosic kwalifikacje merytoryczne wszystkich cztonkow zespolu leczacego. jakim jest grozba spraw sadowych wytaczanych lekarzom 0 naruszenie zasad sztuki lekarskiej. ktore w powazny sposob ograniczaja niezaleznosc lekarza w podejmowaniu decyzji terapeutycznych. by nie zostac posadzonyrn 0 brak kompetencji czy wrecz 0 blad w sztuce. 0 zmianach relacji pacjent-lekarz w ostatnich latach w Polsce mozna przeczytac ponizej. lekarze poswiecaja wiecej czasu na analizowanie wynikow testow niz na rozmowe z chorym). Badania przeprowadzone w srodowisku medycznym dowodza. paradoksalnie. czesto wygorowane oczekiwania wobec lekarzy i medycyny w ogole. a mniej wiecej tyle sarno osob z tej grupy zawodowej nie chce. 1995 (N=1487). J ednoczesnie niezwykle wazna staje sie pomoc w radzeniu sobie ze stresem i ochrona przed zjawiskiem wypalenia zawodowego (patrz rozdzial 8). kom.1. ignoruje go. co stanowi wyrazne odzwierciedlenie kryzysu w odbiorze praktyki medycznej jako drogi do kariery.1. ze najbardziej rutynowy zabieg moze skonczyc sie oskarzeniem. Sa to tez czesto sytuacje. ze prawie dwie trzecie lekarzy wyraza pesymistyczny poglad na temat swych perspektyw zawodowych. ze istnieje koniecznosc uwzgledniania nie tylko potrzeb pacjentow. Moze to stanowic powazne zrodlo obciazenia dla lekarzy i obaw. w dodatku 5. Uzaleiniam dcleqliwosci. zachowuje sie niegrzecznie lub wykazuje beztrosk~ w informowaniu 0 wynikach badan. gdyz w praktyce trudno jest laikom ocenic ich kwalifikacje merytoryczne. [ezeli w jego trakcie lekarz mniej lub bardziej otwarde nasrniewa sie z pacjenta. lde od razu do lekarza. postep w medycynie i wysokie. 4. ze powyzsze zachowania (analiza dotyczyla tylko lat 1995 i 1999) nie sa zwiazane z wiekiem i plcia. lde do lekarza dopiero w ostatecznosci. Tabela Post~powanie os6b badanych w sytuacji wystepowania objaw6w choroby 19% 38% 42% 1% 11% 32% 55% 2% 12% 29% 58% 1% II 1.1. 1999 (N=1323).5. ze satysfakcja z jakosci opieki zdrowotnej jest przede wszystkim funkcja jakosci kontaktu pacjenta z lekarzem i innymi czlonkami zespolu leczacego. Trudno powiedziec. z ktorych wynika. jak i zmiany dokonujace si~ w sluzbie zdrowia w wielu krajach sklaniaja do dokladniejszego przeanalizowania sytuacji personelu medycznego. Postep techniczny przyczynia sie tez do zwiekszenia dystansu miedzy lekarzem a pacjentem (np. Dodatek 5. Bishop (2000) przytacza przyklad pacjentki. ktory skrzetnie notowal wszystkie szczegoly zwiazane z prowadzonymi zabiegami. a drugiej strony uwzgl~dniac ludzki aspekt medycyny.

8% Og6lnie biorac.nasilenie obaw przed ubocznyrni skutkarni czesto bardzo inwazyjnych metod leczenia... Przy obecnym rozwoju medycyny za kilkanascie lat wszystkie qrozniejsze choroby beda uleczalne. kt6re dzis sie nieslusznie lekcewazy. ktora jest podstawa rozumienia innych.in. zwiazanych z procesarni uczenia sie (co oznacza. Istnieje wiele wypr6bowanych starych sposob6w leczenia.6% 87.5% 21. Wsr6d os6b postepujacych ochronnie (pozycja 1) najliczniejsza grup~ stanowily osoby z wyksztalceniem podstawowym. W badaniach nad empatia wykazano m..Jli~.. W relacjach personelu medycznego z pacjentami empatia jest podstawowym czynnikiem pozwalajacym na ksztaltowanie dobrego kontaktu z chorym. Podsumowujac. nieprzepisane 21% 36. W tym sensie empatia chroni przed powielaniem schemat6w i rutyna w kontaktach z chorymi. empatie mozna zdefiniowac jako umiejetnosc wspolodczuwania (niechodzi tu 0 wsp6lczucie) i rozurnienia stanu (czy szerzej psychologicznej sytuacji) drugiego czlowieka (Gawron. jak i niewetbalnej.··. z kolei postepowanie lekcewazao(pozycja 3) .19'"i6iif~$. 5.·. tym wlasciwszy ~epiej dopasowany) rodzaj relacji rozwijanej z pacjentem. ze umiejetnosc t~ mozna rozwijac i doskonalic). Wi~kszosc lekarstw. Im wyzsze umiejetnosci empatyczne. 4.1. 6. zwiazanych z funkcjonowaniem wlasnego organizmu. z drugiej zas zrozurnienia jej mysli.!:/·i. co jest najwtasciwsze dla pacjenta.]~ 1. 24% 37. 2.(:. leczac jed no schorzenie. ze ocena stanu emocjonalnego pacjent6w jest wyraznie zwiazana z natezeniem okreslonych emocji (leku i depresji) u student6w dokonujacych oceny oraz ze bardziej empatyczni lekarze stazysci sa mniej obciazeni praca zawodowa (wskaznikiern byly tu ponowne wizyty pacjent6w. A jak przedstawialy sie przekonania na temat rnedycyny i lekarzy? Tabela Elementy prawidlowej relacji pacjent-personel medyczny. zrozumienia i zaspokojenia jego potrzeb biopsychospolecznych (Hebanowski i in.85% leku. Tak wiec z jednej strony jest to zdolnosc dostrzezenia i zinterpretowania oznak ernocji doswiadczanych przez druga osobe. Mozliwa jest ona dzieki posiadaniu przez ludzi pewnego zasobu podobnych doswiadczeri.osoby z wyksztakeniern podstawowym i zasadniczym. przejawiajacej sie zar6wno w sferze komunikacji werbalnej. 13% 61% 8. Stosuje na wlasna r~k~ dodatkowe przez lekarza.2. Zalezy ona w duzym stopniu od umiejetnosci wgll\cdu w siebie (rozpoznawania i rozumienia wlasnych stan6w emocjonalnych).·. 3. Zdolnosc empatii zalezy zarowno od wielu czynnik6w biologicznych. Bez wiedzy lekarza zmniejszam dawke przepisanego leku w obawie przed jego ubocznymi negatywnymi skutkami.natorniast istotne znaczenie rna wyksztalcenie: postepowaniracjonalne (pozycja 2) w najwiekszym stopniu wykazuja osoby z wyzszym wyksztalceniern. Kilka wskazowek praktycznych 5. W og61e nie przyjrnuje przepisanego leki.7% 67% 86. Rak wczesnie wykryty jest uleczalny. Lekarz wie lepiej.7% 51. a takze uleganiu podobnym wplywom srodowiska.5% 28% 27% 78% 66% 34. a z drugiej . 7. szkodzi na cos innego. 132 133 .".>. w analizowanym okresie zaobserwowano z jednej strony wzrost wiary w rnozliwosci medycyny.·. kt6rzy nie byli zadowoleni z konsultacji). 2001). podobieristwu struktury i funkcji biologicznych.··<~. 1994). motyw6w i cel6w (w tym sensie jest to zjawisko 0 charakterze emocjonalno-poznawczym). Empatia i prawidtowy kontakt z pacjentem III Zaufanie do medycyny i lekarzy w latach 1976 i 1995 z~a(Jzl!ii~9t<si~:Z~Sfui~rcl:Z~. Ponadto czesciej dochodzi do negowania roli lekarza jako wylacznego eksperta i odstepowania od jego zaleceri. jak i spolecznych.

byly bardziej zadowolone z opieki medycznej. 25% pacjentow nie domaga sie wyczer- :v 134 135 . Wlasciwe informowanie chorego powinno dotyczye wszystkich wymienionych kategorii informacji. Niedoinformowanie pacjenta.poczucie bezpieczenstwa. Poniewaz ze stosownego poinformowania pacjenta plynie wiele korzysci _ i dla pacjenta. zwlaszcza gdy choroba zle rokuje. ze ok. 1992). Lekarze.5% w zakresie leczenia. 0 pujq.2. 97% deklarowalo potrzebe informacji na temat leczenia. Dzieki swojej wiedzy nie popelniaja./~ 1 Tworzenie empatycznego zwiazku z drugim czlowiekiern warto rozpoczac od postawienia sobie nastepujacych pytari: "Jak czulabyml czulbym sie w sytuacji tej osoby? Czego bym wowczas oczekiwala/oczekiwal?". ze zarowno zbyt ogolnikowe. przeprowadzonych przez Susan Miller. Sposrod pacjentow chorych na raka 91% chcialo znac diagnoze. plynace z informowania pacjentow. Ze wzgl~du na fakt. ktore uzyskaly informacje. maja tendencje do niedoceniania potrzeb in~ormacyjnych pacjentow. Wniosek taki wyplywa z badar'i naukowych. przeprowadzonych wsrod pacjentow szpitali krakowskich. ze osoby. Przekazywanie informacji . powinien bye lekarz. 1994): Postaw sie w sytuacji pacjenta. a 32. reagowanie I~kiem w przypadku nasilania sie objawow choroby. W polskich badaniach. aby postapiono w stosunku do ciebie. Zadaj sobie pytanie. utrzymywania zachowan niekorzystnych dla zdrowia.cych informacji na temat swojej choroby. istnieje ryzyko. jakie pacjent pragnie uzyskac na swoj temat. ktorzy zostali dokladnie poinformowani 0 celu stosowanych procedur. Rehabilitacja przebiega pomyslniej u pacjentow. jedynie 44% chorych uwazalo sie wystarczajaco poinformowanych zakresie swojego zdrowia. Zrodlern wszystkich informacji. ktore on postawil tobie. ze chorzy roznia sie znacznie w swoich oczekiwaniach informacyjnych. nawet gdyby mialy bye one niekorzystne. Z prowadzonych w Polsce i za graniq badan ankietowych nad zapotrzebowaniem pacjentow na informacje wynika. wp}ywem przyjmowanych lekow na samopoczucie jest czyms naturalnym. i dla prowadzacego go lekarza . dla ktorych bol jest zaskoczeniem i objawem niepokojq. ktorych . a 88% chcialo znac prognoz~ (Czubalski. jeszcze na inne korzysci. 5. • Postap wobec niego tak. Na przyklad pacjenci. podejmowanie btednych decyzji co do przyjmowanych lekow. 75% w roznych badanych grupach. takze bledow w okresie rekonwalescencji.doznaje chory. Pacjenci ci w wi~kszym stopniu sa sklonni zaakceptowac chorobe i wynikajace z niej ograniczenia oraz dostosowac swoja aktywnosc do tych ograniczen. przebiegiem procesu leczenia.nalezy okreslic. VI pacjencie silny niepokoj. ogolnie biorac. motywacja Zainteresowanie pacjenta stanem wlasnego zdrowia. Nalezy dodac. A • • • • oto szczegolowa instrukcja (za Hebanowski i in. prowadzi do poszukiwania przez niego informacji na wlasna reke (ktore staja sie glownym zrodlem obrazu wlasnej choroby) i moze bye przyczynq. U pacjentow po zawale serca stwierdza sie zwiazek miedzy informowaniem a przebiegiem rehabilitacji. autorke koncepcji przetwarzania informacji w sytuacjach zagrozenia (patrz chorobie i leczeniu edukacja.1). Pacjenci ci chca informacji. co sam chcialbys w tej sytuacji uslyszec. Postaraj sie doznac tych samych uczuc. Efektem niedoinformowania pacjenta bywa wzrost jego obaw 0 wlasny stan zdrowia (czesto nieuzasadniony). jak i zbyt dokladne informacje wzbudzq.2. Zwrocmy jednak uwag~ na fakt. jak chcialbys.. • Powiedz mu to. co znaczy termin "stosowne informowanie" (patrz ramka 5. reaguja spokojniej i rzadziej domagaja sie srodkow znieczulajq..cych niz pacjenci. Pozostari wraz z nim w tym samym miejscu i czasie. Zagadnienie to bedzie rozwini~te w dalszej czesci.cym. [ednakze poziom ich szczegolowosci musi bye dostosowany do indywidualnych oczekiwar'i pacjenta. Zachara i Lempicka-jastrzebska. ze odsetek osob deklarujacych ch~e uzyskania informacji 0 wlasnym stanie zdrowia wynosi ok. niska motywacja do poddawania sie badaniom diagnostycznym (zwlaszcza inwazyjnym). ktorzy zostana poinformowani przed operacja chirurgiczna 0 mozliwosci pojawienia sie w jej nast~pstwie dolegliwosci bolowych. ktory zle sie czuje w sytuacji niepewnosci. Badania wskazujq.jak sadzisz .

byod razu ustyszaf. Pacjent: No i co to znaczy? Lekarz: Potwierdza to moje przypuszczenie. monitorinj). pozwoli mu uniknClcl~ku. by nie przekazywac calej prawdy 0 rozpoznaruu 1 rokowaruu za . gromadzeniu i wykorzys_ tywaniu informacji.lfz tClwiadomosdCl sam. Informacje 0 przebiegu leczenia. Styl drugi zwiazany jest zas z wysoka tolerancja na niepewnose i niska tolerancjq_ na pobudzenie emocjonalne. nalezy go z nirni zapoznac. a okazuje si~ bardziej efektywny w sytuacjach niekontrolowanych.dl~ pacj:nta niepomyslne wiadomosci. by po usfyszeniu. g610wych informacji 0 zagrozeniu.Jesli paCJent ~on:aga sie szczegorow... :zn. Gdy widac. Dobrze jest. albo celowo odwracaja swoja uwage od zrodla zagrozenia. Przekazywanie dalszych informacji nalezy uzaleznic od reakcji.V0sCl !e~zeru~. co.Spos6b. gdy zle dla pacjenta informacje przekazywane Jsa mu stopniowo. chemiOterapii czy radioterapiLUprzedzenie pacjenta 0 rozmaitych prawdopodobnych objawach. Nalezy w teJ sytuacp kie~o.w kwestii rzeczywistego zapotrzebowania informacyjnego. poszukiwaniu. a takze na tam manipulowaniu nirni.. 3. Informacje 1 pozlOm ich sz~zegolo. niz wyglq_daloto na poczatku".ednym razem. Gdy wiec zr6dlem stresu jest choroba. racjonalizacja czy intelektualizacja. ze jest zszokowany. Moze to bye komunikat lekarza typu: "Obawiam sie. rozpoznania 'pacjent. polegaj:tce na kierowaniu uwagi na zrodjo zagrozenia. Uwaza sie.2).zost. zajmujac si~ zyms niezwiazanym ze stresem. snie nalezy zwrocic szczegolna uwag~ pacjent~ ?a ~o. mechanizmy obronne.zytywn: a~pe~~ sytuacji. by subiektywnie stres byl odbierany jako mniej intensywny (za Makowska.lnformacje 0 dalszym przebiegu choroby i rokowentu. Pacjent: I co ze mna bedzie? Lekarz: Bedziemy razem sie z tym zmagac . nie w czasie obchodu lekarskiego). ~a re~e mozli.dodatek 5.:ac sre o~oln:t zasada. jak naleiy zachowywac si~ w czasieleczenia.. ze pierwszy styl jest wynikiem niskiej tolerancji na niepewnose i wysokiej tolerancji na pobudzenie emocjonalne i ze styl ten jest bardziej skuteczny w sytuacjach kontrolowanych. ze mamy do czyruerua i 4. Ja~ dysponuje lekarz. ze ci pacjenci "nie uslysz:t" ~ekorzystnych lub podawanych w nadrniarze informacji. Osoby reprezentujace ten styl poznawczy stosuja takie Ramka 5.w jaki lekarz przekazuJepacjentowi. Oznacza to. dostosowany do ich preferencji poznawczych (patrz dodatek 5. gdyby objawy te byty dla niego zaskoczeniem. co umozliwia choremu adaptacje d 0 sytuacp. Jakose przekazu nabiera szczegolnej w~gi. by w rniare potrzeby moe zweryfikowac sWOJpoglq_d.b~dClcych konsekwenqa ich stosowania. bluntinj). dajac mu czas na oswoJerue sie z tq_wiadomoscia 136 137 . jak wyparcie. Jedn ocze. 2000). a jakich paleiy uniksc oraz jak oostepowe« w przypadkunasilania si~ dolegliwosci. Jej zdaniem istnieja dwa poznawcze style radzenia sobie z naplywajacymi sygnalami zagrozenia: • czujne obserwowanie (ang. 1. poddawanych np. Ta kategoria informacji nabiera szczeg6lneg~znaczenia w przypadkuleczenia pacjent6w onkologicznych.by doswiadczyt. jak I stosowanych procedur medycznych. w tym og61ne informacje 0 dziafaniu ~ewentualnychskutkach ubocznych zar6wno przyjmowahych lek6w.~sCl ~OWltlnybyc dostosowane do preferencji konkretnego paCJen~a. Wazne jest.wpfyw na postawq pacjenta wobecchorobY. Rozpoznaruu potrzeb w zakresie informowania pacjenta dobrze sluzy tzw.. Pr~ktyc~ne wskaz6wki. Na przyklad: Lekarz: Pana wyniki badari nie sa dobre . trz?~a poprzestac na tym.ma duzy. w jakiej sie znalazl.i leczenia. pacjenta..diagnoz~.kt6rego. 2001). gdy ~~k~rz rna . polegajq_cena unikaniu szcze.. bez obecnosci os6b trzecich (np.1/ Pod5tavvoweka~egorie informacJi" ktere powinny bye przekazane choremu ".mozna w jegosytuacjizrobic.2).lnforma(:je orozpoznaniuiprzyc:zynach choroby. • wytlumianie ostrzezen (ang. strzal' ostrzegawczy (de Walden-Galuszko. 2. przygn~bi~n~ i ~e dop~Je. stal~ Je~~k kontrolujac Jeg~ stan. ze sprawa jest powazniejsza..jakie dZlalanta Sq wskazane.nia . Diaqnoza powinnazostac przekazana pacjentowi w mozliwieintymnych warunkach. z powazna choroba (nazwa choroby).. . nalezy udzielac chorym informacji w sposob elastyczny.

akib~dz:e optymalny sposob inforrnowania go.:iij . Polowie os6b z kazdej grupy udzielono obszemychi szczeg6lowychinformacji 0 zabiegu. ktorego chory od nich oczekuje.najblizszym.~cieleku u pacjentow.~ nalezy uszanowac.J. kt6ra moze powodowac okreslone efekty psychologiczne lub 139 . w ktorych istniala zgodnosc pomiedzy zapotrzebowaniem na informacje a informacjami uzyskanymi. cho~~.i w rniare potrzeby udzielic wsparcia emocjonalnego farmakologicznej. co s~~b~dzl~ z. • dokonywanej przez lekarza oceny wielkosci pobudzenia i napiecia miesniowego w trakcie badania. czy te mforrI_IacJesa niego wystarczajace lub czy chcialby znac szczegoly ~adarua. Na podstawie wynik6w kwestionariusza do diagnozy stylu poznawczego (oczekiwan informacyjnych) wyrozniono 138 ··5. Miller i Ch. wydaje sie uzasadnione iwazne.. w kt6rym zweryfikowano hipoteze 0 istnieniu zwiazku miedzy indywidual~ym zapotrzebowaniem na informacje i zakresem uzyskanych informacji a napieciern emocjonalnym u os6b badanych. ze bardzo szczeg6lowa informacja 0 tym. Najnizszy poziom stresu zaobserwowano w grupie os6b. ?-I~ ~oda_!ekE__:__!=ks_p_eryment _so Miller i Ch.3. np. w ktorych istniala rozbieznosc pod tym wzgl~dem..rurru dzialo.1. Mangan przeprowadzily eksperyment. stosowanych narzedziach. spowodowala wzrost poziomu doswiadczanego stresu. by mogly lepiej go zrozurruec 1 udzielac mu wsparcla. odczuciach.3. Pomiar6w tych dokonywano kilkakrotnie: zaraz po przyjeciu do szpitala. oraz u tych. Oczywiscie do rozpoznania rzeczywistych preferencji mfo~m~c~Jnych . depresji i wrogosci doswiadczanych przez pacjentki. J ednak pacjentki. Mangaj1J S.u pacj~nto~. jak przebiega badanie w obu grupach... przed udzieleniem informacji. oraz na zachowanie komfortu emocjonalnego.. grup~ "czujnych obserwatorow" (20 os6b) i "wytlumiaczy ostrzezen" (20 os6b). Taka po~ta:. kt6re tych informacji oczekiwaly. Stwierdzono. by chorego uspokoic. Pr?wad~llC rozrnowe z pacjentem. ktore mialy wysokie zapotrzebowanie na informacje i zostaly obszernie poinformowane. Wtedy nalezy dostosowac ich zakres do liczby za?-a~anych prz~z ~eg~ pytan.ch?rego niezbedne jest stworzenie takiej atmosfery. formulujae swoje zyczeruowe ~uzJe typu: "Czuj~. Podsu~Ow:rjllc. ze rue oczekuje calej prawdy. kt6re unikaly informacji i zostaly oszcz~dnie poinformowane. 5. Informacji na temat stanu zdrowia pacjenta ~ nalezy ~o~ez ~dz~elic osobo~ mu . Lepiej ~ednak upewruc sie. przed i po kolposkopii oraz w ci~ 5 dni pobytu w szpitalu po badaniu diagnostycznym. Niekiedy pacjent wyraznie daje do ~r~zUffi1e~a l~kar. W pozostalych dw6ch grupach wvstapil wzrost poziomu stresu.zoWl. jakich mozna spodziewac sie w trakcie zabiegu i po jego zakoriczeniu. • samoopisu leku. Bada~u poddano 40 pacjentek przed zabiegiem kolposkopii. by lekarz dostosowywal z~kres ~pozlom szczegolowosci udzielanych informacji do zapotrzebowa~ pacJe~~a. k~o~ch uspokajaja konkretne informacje na temat teg~. deklarowaly zadowolenie ze sposobu poinformowania. w kt~reJ rue bedzie sie on krepowal zadawac trudnych dla niego pytari oraz bedzie mogl swobodnie wyrazic swoje niepokoje. 1ekarzrI_I0ze zon~n~ov:ac Sl~. Ocenypoziomu stresu dokonywano na podstawie: • pomiaru cisnienia krwi. Wylonily sie wiec cztery grupy os6b: dwie. ze wkrotce bede calkiern zdrowy". czy pomocy Bye moze po pewnym czasie pacjent da lekarzowi do zrozumienia ze gotow jest przyjac wiecej informacji. Jest to zabieg inwazyjny i jako taki moze bye traktowany jako sytuacja stresowa. oraz dwie grupy. ktorzy nie oczekuja informacji obszernych 1 szczegolowych. warunkach jego przeprowadzenia.. ---------------___. le~zerua ltd.pO zachowaniu paCJenta i rodzaju zadawanych przez ruego pYt:~n.Pozwoli to ~a unikni. I Efekt placebo w praktyce medycznej Co to jest placebo? Placebo okreslane jest najczesciej jako oboj~tna farmakologicznie substancja. _------------ ---------------------- . Pozostalym udzielono informacji w minimalnym zakresie. ale nie zwalnia to lekarza z obowiazku rozrI_IaWl~rua. zadajac wprost pytanie pacjentowi.

ktore potwierdzalyby. by przezyc tzw. jak skuteczny rnoze bye sam efekt placebo. placebo aktywne). podanie placebo zas przynosi ulge w 45% przypadkow. jesli cierpienie oceniane bylo jako umiarkowane.3. i objaw choroby. Przedmiotem porownan mog::t bye tez inne metody leczenia. Najwiecej uwagi poswi~cono mozliwosciom wykorzystania placebo w redukcji odczuwanego przez ludzi bolu. Drugie znaczenie to placebo jako niespecyficzny psychologiczny lub psychofizjologiczny efekt zastosowania okreslonej metody. w tym celu procedura to metoda tzw. czy morfina. ktorzy latwiej niz inni ulegaja placebo. niezaleznie od tego. 2000). im bardziej bol oceniany jest jako intensywny. Warto wiec przyjrzec sie temu. kolorem. 55% skutecznosci srodka przeciwbolowego. placebo podawane cierpiacyrn dla zlagodzenia bolu jest tym efektywniejsze. lecz rowniez towarzyszace im zaburzenia funkcji narzadow wewnetrznych. Jak dotad nie uzyskano jednak wiarygodnych danych. jest to wielce prawdopodobne. Lista dolegliwosci somatycznych. splukiwania placebo. czy jest to aspiryna. skurcze zotadka. 1999). [ezeli na skutek wytworzenia sie odpowiednich przekonari i oczekiwari pacjenta dochodzi do p~prawy s~anu jego zdrowia. Efekt ten moze bye rowniez negatywny (okreslany jako nocebo). kto otrzymuje srodek aktywny. np. 140 141 . ze placebo rnoze redukowac nie tylko doznania subiektywne. to skutecznosc obu srodkow wynosila odpowiednio 35% i 62%. Wiadomo przeciez. W niektorych rejonach Stanow Z!ednoczonych powszechnie wystepuja halucynogenne grzyby. czy uznamy ?~ z~ dolegliwose. ten sam stan fizjologiczny moze bye roznie interpretowany ito. ze np. ani testujace nie wiedza. podw6jnie slepej ~r6by (am osoby testowane. Wielu autorow zgodnie wykazuje jego stala efektywnosc wynoszaca ok. ze istnieja osoby 0 wiekszej trwalej podatnosci na placebo niz inni. jak go oceniamy 1 Jakie mu przypiszemy znaczenie. W tym miejscu chcemywyeksponowae nia tego terminu (Dolinska. np. Skutecznosc efektu placebo Zgodnie z pierwszym znaczeniem placebo to substancja zastosowana w badaniach eksperymentalnych dotyczacych testowania skutecznosci nowych lekow. W celu wyeliminowania czynnikow zaklocajacych procedure placebo i aktywny srodek nie powinny roznic sie zewnetrznie ksztaltem. smakiem i oznakowaniem. 1999). by placebo wiernie imitowalo efe~ty ~boczne leku testowanego (tzw. ktore ustepowaly po zastosowaniu placebo. W przypadku dolegliwosci bolowvch 0 niskiej intensywnosci efekrywnosc placebo wynosila jedynie 26%.psychofizjologiczne. Niektore dzialania zmierzaja rowniez do tego. natomiast podanie standardowej dawki morfiny przynosilo ulge u 52% chorych (za Dolinska. W przypadku dotkliwego bolu istotna popraw~ po przyjeciu placebo odczuwalo az 40% chorych. po podaniu placebo (substancji nieaktywnej) lub na skutek wzmocnienia efektu dzialania leku (substancji aktywnej farmakologicznie). 5. nudnosci. to efektywnose badanego leku jest okreslana na 25% (Bishop. ze w badaniach majacych na celu ocene skurecznosci lekow efekt placebo jest efektem niepozadanym i wszelkie starania zmierzaja do jego maksymalnej eliminacji. Podstawa lillleJ procedury. ktore wielu mlodych ludzi z upodobaniem spozywa. Tymczasem te same grzybki bywaja przypadkowo zjadane przez grzybiarzy. Wiadomo takze. jezeli na skutek obaw i negatywnego nastawienia pacjenta dochodzi do pojawienia sie symptomo:v choroby lub zaostrzenia dolegliwosci juz istniejacych (McDermott 1 O'Connor. np. 1998). Co wiecej. JeSli wezrniernv pod uwag~ metody leczenia stosowane na przestrzeni wiekow (dzis przewaznie oceniane jako obojetne lub nawet szkodliwe) i jednak stosunkowo duza liczbe uzdrowien (wieksza niz wynikalaby z samoograniczaj::tcych cech niektorych chorob). ze historia medycyny to w istocie historia efektu placebo. testowany lek dziala w 70% przypadkow. Zlosliwi rwierdza. a kto placebo). Ci jednak w zwiazku ze swoimi dolegliwosciami czesciej poszukuj::t pomocy lekarskiej (Sheridan i Radmacher. zalezy od tego. zas morfiny _ az 77%. naswietlania.2. tzw. dwa znacze- odlot. Nalezy zauwazyc. bylo zalozenie ze istnieja ludzie. np. 2001). elektrostymulacja itd. Efekt ten moze bye pozytywny. W tym celu przed badaniami wlasciwyrni stosowano metody majace na celu wyselekcjonowanie tych osob i dopiero te niepodatne na placebo wlaczano do eksperymentu. Powszechnie stosowana. J ezeli np.

ktorzy pr:eszli prawdziwa operacj.. ktore wplywaj~na wielkosc efektu placebo. np. ktorym podwiazano tetruce na~tqpl1a poprawa. J w... jesli jest on drozszy. Dodatkowo oznakowanie znanej firmy farmakologicznej oraz informacja werbalna 0 skutecznosci zwiekszaja skutecznose dzialania. ze w wiekszosci omawianych przykladow do zaistnienia ~fektu placebo (t~kZe przywykorzystaniu proceduryplacebo) niezbedne Jest wpro. i w rozny sposob. Pozwoli to na wykazanie.3. 1993).. Istnieje wiele badan. 2001). Grupa innych badaczy. Czynniki wptywajClce na sit~ efektu placebo Czynniki. Pamietajmy. Popr~w~ srwierdzono u pieciu z osmiu pacjentow. ale tak sarno korzystne rezultaty odnotowano u wszystkich tych pacjentow. XX wieku z zastosowaniem tzw. im bardziej bolesny (Dolinska. krwawienia z przewodu pokarmowego. podanie doustne. 1999). J ak wiadomo. Panuje powszechna zgoda co do tego. Oczywiste jest rowniez to. Z kolei lek 0 barwie niebieskiej dziala silniej jako srodek uspokajajacy.im bardziej wierza w powodzenie terapii. McDermott i O'Connor (2001) przytaczaja badania z lat 70. zaburzenia poziomu cukru We krwi. Dodatkowo istotna jest rowniez barwa. roztwor. a czerwone. rozowe i zolte pastylki sa duzo bardziej efektywne w zastosowaniach pobudzajacych. tyczne (za Doliriska. ze u~zestrucz~ w badaniach. Ws~yscy cho~zy zakwalifikowani do zabiegu byli poinfor~owaru 0 tym. 142 143 1IIiI1. przy czym zastrzyk jest postrzegany jako tym skuteczniejszy. maksymalny efekt terapeutyczny przynosz~ kapsulki barwy bialej i zolte]. ale zatajono fakt. Zachowanie i podejscie Iekarza czy innego czlonka zespolu leczacego to kolejna grupa czynnikow wplywaj~cych na skutecznosc efektu placebo. 3 5. trudniej dostepny i mniej znany.---------.~. Dwie tabletki podawane [ednoczesnie sa istotnie skuteczniejsze niz jedna tabletka zawierajaca taka sarna ilosc leku.. Zauwazrny.3. sceptycznie oceruaJ~cych po~zs~e :ezultaty. Osoba poddaw~na dz~~laruu Rl~cebo rue rnoze wiedziec. ~o~wyzszone cisnienie tetnicze. lecz wykorzystanie wiedzy psychologicznej i odpowiednie postepowanie wobec niego. ze niektorzy ~e beda operowa~. ktorych operowano "na nibv'".----_ .. czyli "klamstwo". Specyficznym czynnikiem zwiazanyrn z kwestia postaci stosowanej metody jest liczba dawek skladajacych sie na okreslona gramatur~. ktore wykazuja wieksza skutecznose lekow 0 okreslonyrn kolorze w porownaniu z innymi. np.in. chlodnego. ze jest przedmiotem takiej manipulacji. ataki astmy i kataru siennego. ce u zmlany przeplywu krwi do serca i zmniejszenia dolegliwosci bolowy~h. wstrzvkniecie.:adz~rue badany~h w blad. dolegliwosci wiericowe i reuma. oraz hipotezy dotyczace mechanizmow jego dzialania. to spodziewac sie mozerny lepszych rezultatow terapii niz w przypadku lekarza obojetnego.. 2) postawa i zachowanie lekarza oraz 3) aktualny stan i przekonania chorego. istotnych jest tutaj wiele czynnikow. Dzialanie leku jest wi~ksze. ze jesli mamy do czynienia ze specjalista bardziej zainteresowanym pacjentem. jego rozdraznienie. Wiele badan wskazuje na role przekonan lekarzy na temat danego leku . kapsulka. a pigulki w kolorze czerwonym i rozowym dzialaja skuteczniej niz niebieskie podane w analogicznych warunkach. W zalakowanych kopertach przygotowano instrukCJ~doty~z~q ~ego. JeSli chodzi 0 cechy zewnetrzne podawanego leku. powtorzyla eksperyment. Wyniki byly nast~puJ~ce: ~ dziesieciu z trzynastu pacjentow.""'1 jest bardzo dluga. tym lepszy jej efekt. np. kto~c~ operowan~ "na ruby . Po otwarciu klatki piersiowej losowo :'Yblera~o koperte 1 c~rurg postepowal zgodnie z zawarta w niej mstruk~J~. ~raz u pi~ciu z dziewieciu pacjentow. jak: "New England Journal of Medicine" oraz "American Journal of Cardiology" (za: McDermott i O'Connor. ze iniekcja postrzegana jest jako bardziej efektywna forma kuracji w porownaniu z wszelkimi metodami doustnego podawania specyfiku.. N aleza do nich m.. mozna podzielic na nast~puj~ce grupy: 1) cechy zewnetrzne podawanego leku. wrogose Nalezy podkreslic. ze powyzsze badania byly prezentowane w takich specjalistycznych czasopismach. wspolczuj~cym i zaangazowanym w proces leczenia. zdystansowanego. iz do uzyskania efektu placebo i jego pozytywnych skutkow dla leczenia nie jest konieczne oszukiwanie pacjenta. jako tabletka. ktore determinuja sile efektu ~lacebo. "!Ileczeniu choroby wiencoJej stosowano wowczas metode podwiazania tetnicy piersiowej wewn~trzne· 1 . ze negatywna postawa lekarza. Ponizej ~rzedstawimy czynniki.by". jak pr~eprowadzae operacje: podwiazywac tetnice czy wyk~nac zabieg "n~ ru. ten sam lek moze zostac podany w roznej postaci. pozorowanej operacji (wspolczesnie komisie etyki nie zez:valaj~ na takie oper~cje).

Ich rola moze ujawniac sie na skutek zmian w percepcji objaw6w. kt6re sa niezrozumiale i nieprzyswajalne dla pacjenta. kt6ra dostarcza licznych dowod6w na istnienie zrozonych powiazan miedzy funkcjonowaniem ukladu nerwowego. moralizowanie czy obwinianie). rozdzial 3).4. Warto zauwazyc. badz podarua informacji niepelnej). i przestrzeganie zalecen medycznych. Ze wzgkdu na pochodzenie. I BI~dy jatrogenne i ich konsekwencje 5. ze juz samo podjecie decyzji 0 leczeniu i zgloszenie sie do lekarza uwalniaja od niepewnosci i niepokoju ("Nie jestem sam z moim problemem". wzbudzajacych lek i depresje. J ednym z nich sa pozytywne oczekiwania chorego dotyczace leczenia i przyszlosci w og6le (czesto nazywane po prostu optymizmem). podkreslajac ich czesto nieswiadomy charakter i powszechnosc oraz rozlegle konsekwencje. np. z drugiej zas do blokowania sygnal6w zagrazajacych. Z jednej strony mozemy miec do czynienia z niedoinformowanie~ chorego (badz w postaci zupelnego braku informacji. pomylenie dawki leku itp. bledne rozpoznanie medyczne. to jednak nie rna zadnych przekonujacych danych na temat osobowosci podatnej na ten efekt (nie rna rowniez dowod6w na to. Podobne znaczenie maja przekonania pacjent6w 0 skutecznosci danej terapii oraz nadzieja i wiara w jej powodzenie. U os6b wykazujacych wiekszy niepok6j 0 wlasne zdrowie obserwuje sie rowniez silniejszy efekt placebo. ze istnieje typ osobowosci odpomej na placebo). Szczeg6lnie latwym obszarem do popelnienia bledow jest sytuacja przekazywania informacji. krytykowanie. cwiczenia) oraz wsp6lpraca z lekarzem 144 145 . Wiadomo jednak. prowa- Odpowiedz na wiele pvtan dorvczacych efektu placebo mozemv dzis znalezc dzieki psychoneuroimmunologii. Mimo ze przeprowadzono wiele badari dotyczacych os6b szczeg6lnie latwo ulegajacych efektowi placebo. kt6re czesto po prostu "pomagaj~ losowi" (efekt samospelniajqcego sie proroctwa). wyr6znia sie dwie zasadnicze grupy tych bledow: • bledy bezposrednie.3. Z jednej strony dochodzi do wyczulenia na sygnaly poprawy w postaci polepszenia subiektywnego samopoczucia i okreslonych zmian fizjologicznych (mechanizm dodatniego sprzezenia zwrotnego). operowanie niewlasciwej koriczyny. W poszukiwaniu mechanizm6w wyjasniajClcych efekt placebo Blad jatrogenny to inaczej blad popelniony przez lekarza lub innego przedstawiciela personelu medycznego. niepoprawne przeprowadzenie operacji. czyli wystepowanie okreslonych zmian fizycznych na skutek przyjecia substancji obojetnej farmakologicznie lub oddzialywania psychologicznego.. W czesci tej skoncentrujemy sie na bledach posrednich. mobilizacja). w wyniku kt6rego dochodzi do urrudnien w procesie leczenia i do pogorszenia stanu zdrowia pacjenta. podanie choremu niewlasciwego leku. kt6re mog~ bezposrednio dzic do poprawy stanu fizycznego. W tym drugim przypadku pojawiac sie moze rowniez mniej lub bardziej swiadome straszenie Jak dotad nie powstala jedna sp6jna koncepcja wy)asruaJ~ca efekt placebo. hormonalnego i odpornosciowego (por. Prowadzi to do obnizenia poziomu emocji negatywnych oraz do wzbudzania emocji pozytywnych (nadzieja.4. • bledy posrednie. Ponadto pozytywne oczekiwania dotyczace terapii pociagaja za soba okreslone dzialania. Do takich zachowari sprzyjajacych zdrowieniu naleza rozne zmiany w stylu zycia (diety. Wskazuje sie na kilka powiazanych ze soba czynnik6w. wypoczynek. "Lekarz zna te objawy i potrafi je wyleczyc"). :5. spowodowane fizycznym oddzialywaniem na chorego. Moze to doryczyc og6lnego sposobu odnoszenia sie do pacjenta (traktowanie go z wvzszoscia. radosc. Do najczestszych posrednich bledow jatrogennych naleza bledy zwiazane z zaburzeniem komunikacji interpersonalnej. ze duze znaczenie rna tu stan emocjonalny chorego oraz jego przekonania. a z drugiej strony z nadmiarem informacji.lub lekcewazacy i pogardliwy stosunek do chorego mog~ wywolac efekt nocebo. powstajace na drodze oddzialywania psychologicznego personelu medycznego w stosunku do pacjenta.

ktora przekazuje takie informacje. 5. a czesto przynosi nawet odwrotne skutki. 1995). 146 Ponadto w takich przypadkach moze wystapic realne zagrozenie wystqpienia interakcji lekowych. Szczegolnie istotne jest tu stosowanie nadmiernej ilosci lekow czy tez niedostateczne rozpoznanie w zakresie chorob wspolwystepujacych i ryzyka interakcji lekow. ponaglanie do szybszego udzielenia odpowiedzi. Przykladem sa tu osoby palace papierosy lub otyle. oraz metody przyjetej do jego oceny (Marks i in. jak i makrospolecznym. terminologii lacinskiej. przeciwnej do zamierzonej (Gornik-Durose. efektem bumerangowym. ze cierpia na bardzo skomplikowana chorobe. czeste zmiany lekarzy. w ktorych zwraca sie uwag~. i studentow). przyjmowaniem niewlasciwych dawek lub 0 niewlasciwej porze oraz przedwczesnym przerwaniem ich przyjmowania. Moze dochodzic rowniez do pogorszenia przebiegu choroby lub pojawienia sie dolegliwosci psychosomatycznych (glownie na skutek silnych emocji negatywnych). ze znaczny odsetek pacjentow nie stosuje si~ do wskazowek lekarzy. Dlaczego pacjenci nie stosujCl si~ do zalecen lekarskich? Przyjrzyjmy sie dokladniej jednemu z wyzej wymienionych problemow. Niestety. ze to sarno zachowanie w pewnych okolicznosciach moze miec bardzo negatywne skutki dla pacjenta.1. a w innych uznane bedzie wrecz za bardzo pomocne. Inna grupa posrednich bledow jatrogennych zwiqzana moze bye z samym badaniem lekarskim. Niezaleznym czynnikiem zaburzajacyrn komunikacje jest niewlasciwy jezyk stosowany przy porozumiewaniu sie. Latwo tez sie zorientowac. wybiorczyrn przyjmowaniem lekow. W przypadku przyjmowania lekow mozemy miec do czynienia z niezrealizowaniem recepty w ogole. okresleri z zargonu medycznego. jezeli jeszcze dodatkowo osoba. Do szczegolnie powaznych bledow nalezy niedostateczne przygotowanie chorego do badan dodatkowych zlecanych przez lekarza (zasady prawidlowego przekazywania informacji zostaly ornowione we wczesniejszej czesci). Konsekwencje posredriich bledow jatrogennych mog~ bye bardzo rozne. jesli pacjent nie wspolpracuje i nie przestrzega zaleceri lekarza.chory badany jest w obecnosci wielu innych osob (i pacjentow. Najczesciej jednak bledy takie doprowadzaja do utraty zaufania do lekarza czy lekarzy i medycyny w ogole. To z kolei uruchamia dalsze negatywne zjawiska. Rozmiar opisywanego zjawiska moze sie znacznie roznic w zaleznosci od formy. Czesto tez w trakcie takich zajec lekarz prowadzacy udziela roznych wyjasnien (czasami sciszajac glos). Nalezy wspomniec rowniez 0 posrednich konsekwencjach zwiqzanych z samq terapiq. takie jak brak wspolpracy z lekarzem. kiedy to. ktorzv zachecaja do zaprzestania palenia. Z [edna z takich sytuacji bardzo czesto maja do czynienia studenci i stazysci. ktore sluchajac 0 zagrozeniach zwiazanych z ich trybem zycia. ktore mog~ bye niezrozumiale dla chorego i wzbudzac jego niepokoj. zarowno na poziomie indywidualnym. najtrafniejsza diagnoza i najlepiej dobrana terapia okazuja sie bezuzyteczne. Wspolczdnie pojawia sie coraz wiecej doniesien. jakby ich to nie dotyczylo (mechanizm zaprzeczania). 2000).. jakiej dotyczy. czy powstania lub utrwalenia postaw lekowych (wzrnozona koncentracja na wlasnym ciele i doszukiwanie sie nieprawidlowosci w jego funkcjonowaniu). czyli wzmocnieniem postawy istniejacej. wyda si~ niewiarygodna (np. ze lekarz czy pielegniarka. przeprowadzanym zabiegiem czy czynnosciami pielegnacyjnymi oraz przygotowaniem do badan dodatkowych. pospiech. czyli naduzywanie sformulowan naukowych.chorego w celu lepszego zmotywowania go do leczenia. prowadzenie rozmow przez telefon rowniez posrednio negatywnie oddzialuja na pacjenta. nawet najdoskonalsze mozliwosci wspolczesnej medycyny. to mozemy miec do czynienia z tzw. zachowuja sie tak. zalatwianie roznych innych spraw w tym czasie. mog~ oni odniesc wrazenie. Okazuje si~ jednak. sami pala). niestosowanie sie do zalecen. jakim jest niestosowanie sie do zaleceri medycznych. Niewlasciwe zorganizowanie badania. pacjent wie.4. Do innych form niestosowania sie do zalecen naleza: niezglaszanie sie na 147 . Wszystko to przeklada sie w sposob oczywisty na wymierne konsekwencje ekonomiczne. ze wzbudzanie leku poprzez podkreslanie negatywnych konsekwencji prowadzenia okreslonego stylu zycia lub niestosowania sie do zaleceri wcale nie jest metoda niezawodna. jesli pacjentom szczegolnie podejrzliwym lub nieufnym lekarz zapisze duza liczbe lekow.

wyznaczone wizyty lub opuszczenie szpitala wbrew decyzji lekarza. Nie dziwi wiec fakt, ze skala zjawiska waha sie od 20% do 80% (por. dodatek 5.3). Do najczestszych metod pomiaru niestosowania sie do zalecen naleza: ankietowanie lekarzy i pacjentow, zliczanie tabletek oraz mierzenie znacznikow (markerow) metabolicznych lekow we krwi i moczu. Ta ostatnia metoda, choc najbardziej wiarygodna i miarodajna, jest tez bardzo kosztowna. Jak mozna zwiekszyc prawdopodobierisrwo stosowania sie chorych do zaleceri formulowanych przez lekarzy? Na to pytanie latwiej bedzie odpowiedziec, jesli poznamy przyczyny tego zjawiska. Mozna je podzielic na nastepujace kategorie: 1) cechy pacjenta, 2) czynniki zwiazane z natura choroby i leczeniem oraz 3) charakter relacji lekarz-pacjent (Bishop, 2000). Mowiac 0 cechach pacjenta, zwraca sie uwag~ na rozne elementy. Naleza do nich przede wszystkim cechy tzw. sytuacji zyciowej pacjenta: niski status socjoekonomiczny oraz brak wsparcia spolecznego i izolacja spoleczna uznawane sa za istotne predyktory niestosowania sie do zaleceri. Ze wzgledu na to, ze wyniki dotyczace roli wieku, plci, statusu malzenskiego, poziomu wyksztalcenia, klasy spolecznej sa bardzo niespojne, badacze koncentruja sie na tzw. zmiennych spoleczno-poznawczych, a wiec dotyczacych systemu przekonari pacjentow. Zalicza sie do nich m.in. poczucie zagrozenia choroba, postrzegane korzysci wynikajace z zalecanego leczenia i przeszkody zwiazane z jego wdrazaniern (por. dodatek 5.4), poczucie wlasnej skutecznosci, poczucie kontroli. J esli chodzi 0 czynniki zwiqzane z natura choroby i leczeniem, to motywujace do wspolpracy sa ostrosc i widocznosc objawow, W przypadku braku dokuczliwych dolegliwosci i zlych rokowan spada gotowosc do przestrzegania zaleceri, Chorzy sa najbardziej sklonni wypelniac zalecenia terapii, jesli jest ona krotkotrwala, stosunkowo prosta i nie wymaga znaczacych zmian w stylu zyciu, Wspolpraca jest slabsza, jesli terapia nie przynosi wyraznej ulgi w cierpieniu, rna wiele dzialan ubocznych i wiaze sie z wysokimi kosztami. Zagadnienia dotyczace relacji lekarz-pacjent byly juz sygnalizowane wczesniej, Podsumowujac, czynnikami niekorzystnyrni sa tu autorytarny

sposob traktowania chorego oraz brak zainteresowania jego potrzebami, szczegolnie w kwestii informowania, To z kolei moze powodowac dalsze utrudnienia: niezrozumienie przez pacjenta powodu przyjmowania danego leku, duza rozbieznosc miedzy przekonaniami chorego a instrukcjami lekarza, brak swiadornosci wspolodpowiedzialnosci chorego za leczenie (Salmon, 2002).
Dodatek 5.3. Doniesienia z badan
I

Badanie 1. ,,$wiadomosc niestosowania sle do zalecen" W badaniu tym poproszono lekarzy pracujacych na oddziale gastrologicznym, aby uszeregowali swyeh pacjentow wedlug stopnia, w jakim stosuja sie oni do zalecen. Korelacja oeen lekarzy z uszeregowaniem pacjentow, dokonanym na podstawie ich rzeezywistego przestrzegania zaleceri, wynosila 0,01. Wynik ten nieznacznie rozni sie od wskaznika calkowitego braku korelacji, ktory wynioslby 0,0. Oceny lekarzy byly zatem przypadkowe ... (za Sheridan i Radmacher, 1998). Badanie 2. "Dzieci leczone antybiotykami"

Wiadomo, ze antybiotyki sa skuteezne w zwalezaniu wielu infekeji bakteryjnych, jednak niewlasciwie stosowane moga okazac sie szkodliwe. Nieprzyjecie przez paejenta wszystkieh przepisanych mu antybiotykow moze doprowadzic do znacznie silniejszej infekeji niz ta, ktora sklonila go do wizyty u lekarza: objawy mog~ ustapic, gdy zniszczeniu ulegnie wiekszosc bakterii mniej opornych, ale silniejsze bakterie przetrwaja pierwsze uderzenie antybiotykow. J ezeli w tym momencie zaprzestanie sie przyjmowania antybiotykow, oporne drobnoustroje mog~ sie rozmnozyc i rozwinie sie powaZna infekcja, ktorej nie da sie wyleczyc typowymi antybiotykami. Wykazano, ze wielu rodzicow nie doprowadza zaleconej dzieciom kuraeji do konca, W polowie 10-dniowej kuracji sprawdzono pr6bki moczu dzieci. Okazalo sie, ze ponad polowamatek zdazyla do tej pory odstawic przepisany antybiotyk... (za Sheridan i Radmaeher, 1998).

148

149

Badanie 3. "Leczenie nadcisnlenia pierwotnego" Wyniki licznych badari wskazuja, ze okolo polowy osob cier. piacych na t~ grozna choro be nie leczy sie, au polowy tych, ktorzy poddaja sie leczeniu, nie sposob opanowac nadcisnienia z powodu nieprzestrzegania zalecen,

Pacjenci z nadcisnieniern czesto nie stosuja sie do zalecen, gdyz u wielu z nich przed rozpoczeciem leczenia nie wystepuja wyrazne objawy, leki sa drogie, leczenie czesto musi trwac cale zycie, zas przyjmowaniu lekow towarzysza nieprzyjemne skutki uboczne. Przez 7 miesiecy obserwowano zachowanie 50 osob chorych na nadcisnienie, Stwierdzono, ze pacjenci przyjmowali okolo 65% zalecanych tabletek. Zaledwie 20% leczonych przyjmowalo 90% przepisanych lekow ... (za Sheridan i Radmacher, 1998). Powyzsze przyklady dotycza nieprzestrzegania zasad farmakoterapii. Problem jest znacznie bardziej powazny, gdy analizuje si~ niestosowanie sie do zalecen dotyczacych diety i trybu zycia, Choc empiryczne wykazanie dysproporcji pomiedzy wymaganymi a stosowanymi dzialaniami jest trudniejsze (trudniej wyrazic ilosciowo, w jakim stopniu pacjent zmienil nawyki zywieniowe), to wiadomo, ze tego typu zalecenia wymagaja wprowadzania wielu zmian w codziennym funkcjonowaniu i sa jeszcze rzadziej wdrazane przez chorych.
Dodatek 5.4. Model przekonan zdrowot~
----------------------------

choroby (opartej na wiedzy i przekonaniach pacjenta). Wszystkie wymienione elementy pozostaja pod wplywem tzw. zmiennych demograficznych i spoleczno-psychologicznych, ktore mogli modyfikowac sile ich oddzialywania. Poczucie zagrozenia pozostaje rowniez pod wplywem wskazowek do dziatania, takich jak kampanie w srodkach mas owego przekazu czy rady innych osob, Chociaz model ten uwzglednia wiele czynnikow, rna jednak ograniczenia, ktore zmniejszaja jego moe predyktywna, np. niedocenianie elernentow poznawczych, takich jak poczucie wlasnej skutecznosci czy intencja do dzialania, przecenianie wplywu zagrozenia i leku, niedocenianie roli czynnikow spolecznych i sytuacyjnych, takich jak czas trwania choroby czy forma
terapii (Schwarzer, 1997).

Podsumowanie Relacja rniedzy personelem medycznym a chorym jest kluczowa z punktu widzenia diagnozy i przebiegu leczenia. Moze dzialac terapeutycznie lub zaburzac ten proces.

Pierwsza proba wyjasnienia zachowania, jakim jest stosowanie sie lub nie do zaleceri, byl tzw. model przekonan zdrowotnych (Health Belief Model). Model ten zaklada, ze ludzkie zachowanie oparte jest na racjonalnym mysleniu, Prawdopodobieristwo dzialania zdrowotnego zalezy bezposrednio od doswiadczenia zagrozenia i od indywidualnego bilansu korzysci i kosztow zwiazanych z zalecanym zachowaniem (jednostka porownuje potencjalne korzysci i spostrzegane przeszkody, koszty i wysilek). Poczucie zagrozenia zalezy od spostrzeganej podatnosci na dana chorobe (np. w porownaniu z rowiesnikami, ze wzgl~du na przypadki schorzen w rodzinie) oraz spostrzeganej powagi

mod eli opisujacych te relacje pozwolil na ilustracje zlozonosci zagadnienia i wielosci czynnikow, ktore deterrninuja istniejace zaleznosci miedzy poszczegolnymi czlonkami zespolu leczacego a chorym. W ostatnich latach obserwuje sie, rowniez w Polsce, zmiany nastawienia spolecznego wobec pracownikow ochrony zdrowia i medycyny w ogole. Ogolnie mozna powiedziec, ze zyjemy w czasach wzrostu wiary w mozliwosci medycyny. J ednoczesnie stwierdza sie coraz czestsze negowanie roli lekarza jako wylacznego eksperta i odstepowanie od jego zaleceri, a takze nasilenie obaw przed ubocznymi skutkami czesto bardzo inwazyjnych metod leczenia.

Przeglad glownych

Jednym z kluczowych elementow prawidlowej relacji pacjent-personel medyczny jest skuteczny proces komunikacji i wlasciwe przekazywanie informacji. Zostaly tu wiec przedstawione warunki, jakie musza bye spelnione, aby efekty te zostaly osiagniete.

Z praktycznego punktu widzenia niezwykle wazne znaczenie rna efekt placebo. Znajomosc psychologicznych mechanizrnow lezacych u jego

150

151

podstaw moze przyczynic sie do poprawy efekt6w terapii i zadowolenia pacjent6w z uzyskanej pomocy, bez koniecznosci uciekania sie do oszukiwania czy zatajania prawdy. Innym czynnikiem, kt6ry modyfikuje charakter tej relacji, jest indywidual. na aktywnosc personelu medycznego. Czasami ma ona charakter bledow jatrogennych i moze utrudniac proces leczenia, prowadzac do pogorszenia stanu zdrowia pacjenta. Literatura cytowana
Bishop G.D.: Psychologia zdrowia. Zintegrowatry umysl i cialo. Wydawnictwo Astrum, Wrodaw 2000. Czubalski K, Zachara A., Lempicka-jastrzebska M.: W)tniki wstt;ptrychbadati postaw, opinii i zachowati lekar:ry dorycZqrych informowania chorych na nowotwory zlofliwe 0 ich roiPoznaniu. Nowotwory, 1992,42,261-268. Dolinska B.: Empiryczna analiza skuteci!1ofci placebo. Przeglad Psychologiczny, 1993, 3, 331-340. Dolinska B.: Placebo. Si/a sugestii. Przeglad Psychologiczny, 1999, 1-2,241-257. De Walden-Galuszko K: Problemy komunikacji. w: Psychoonkologia (red. K de Walden-Galuszko). Biblioteka Psychiatrii Polskiej, Krak6w 2000. Gawron M.: Empatia i jej znaczenie w relacji lekarz-pacjent. w: Podstawy psychologii zdrowia (red. G. Doliriska-Zygmunt), Wydawnictwo Uniwersytetu Wrodawskiego, Wrodaw 2001. Gordon T.: Parjent jako partner. Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1999. G6rnik-Durose M.: Pr:rydatnofc modeli wplywu spolecznego dlapromog! zdrowia. Promocja Zdrowia. Nauki Spoleczne i Medycyna, 1995, 5-6, 22-39. Hebanowski M., Kliszcz J., Trzeciak B.: Poradnik komunikowania si€ lekarza zpagentem. Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 1994.
Kuczyriska A.: Modele kontaktu lekarza i pacjenta. w: Podstany psychologii zdrowia (red.

Makowska H.: Informowanie pacjenta przez lekarza. Czy ludzie chorzy chca wiedziec wszystko 0 tym, co im zagraza? w: Podstany psychologii zdrowia (red. G. Dolinska-Zygmunt). Wydawnictwo Uniwersytetu Wroclawskiego, Wroclaw 2001. Marks D.F., Murray M., Evans B., Willig c.: Health Psychology. Theory, Research and Practice. SAGE Publications, London 2000. Ostrowska A.: Relarja parjent-Iekarz:' notua jakofC? Promocja Spoleczne i Medycyna, 2001, 21, 109-121. Zdrowia. Nauki

Salmon P.: Psychologia w me4Jrynie wspomaga wsp6lprac€ Z parjentem i proces lecifnia. Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdansk 2002. Sheridan Ch.L., Radmacher S.A.: Psychologia zdrowia. W)t!?JVanie la biome4Jci!1egomodelu d Zdrowia. Instytut Psychologii Zdrowia, Warszawa 1998. Schwarzer R.: Poczucie wlasnej skutecznosci w podejmowaniu i kontynuacji zachowan zdrowotnych. Dotychczasowe podejscia teoretyczne i nowy model. w: Psychologia zdrowia (red. 1. Heszen-Niejodek, H. Sek), Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1997.

G. Doliflska-Zygmunt). 2001. McDermott 1., O'Connor

Wydawnictwo Uniwersytetu Wrodawskiego,

Wroclaw

J: NLP i zdrowie. Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznan 2001.

152

Rozdzial ten koncenttuje sie na psychologicznych problemach post~powania z pacjentami smiertelnie chorymi i umierajacyrni, Obszerne spektrum problem6w psychologicznych, doswiadczanych przez ludzi, stykajl\.cych sie bezposrednio lub posrednio ze srniercia, lezy w centrum zainteresowania psychotanatologii. Nazwa "tanatologia" pochodzi od greckiego slowa thanatos, oznaczajacego smierc, kt6rej uosobieniem w mitologii greckiej jest uskrzydlony mlodzieniec ze zgaszona pochodnia w reku, Barbara Skuza Anna Jakubowska- Winecka Zacznijmy od nastepujacych pytan: dlaczego uwaza sie, ze medycyna zajmuje sie leczeniem, a dla os6b umierajacych "nic sie nie da zrobic"? Dlaczego ludzie, kt6rzy wybrali zaw6d medyczny, a wiec powinni bye przygotowani na to, ze beda sie stykac ze srniercia swoich podopiecznych, najchetniej unikneliby konfrontacji z taka sytuacjaj' Dlaczego kontakt z umierajacyrn pacjentem jest przez personel medyczny traktowany jako sytuacja ttudna i nieprzyjemna? i smierc 6.1.2.

6.tl.l
6.1.1.

Choroba terminalna. Umieranie - aspekty psychologiczne

Smierc jako tabu

iycie i smierc. P.rocesbiologiczny, psychologiczny i spo'eczno-kulturowy

Uzywajac w medycynie pojec "zycie" i "smierC", zwykle odnosimy sie do biologicznego aspektu. J est to zdecydowane uproszczenie. Zycie ludzkie jest procesem, kt6rego dominujacyrn, a w kazdym razie najbardziej "ludzkim" aspektem jest aspekt psychologiczny, duchowy i spoleczno-kulturowy. Umieranie i smierc rowniez mozna opisywac na tych trzech plaszczyznach. Okreslenie "proces" podkresla wymiar czasowy (nie jest to okreslony moment, punkt graniczny). Nalezy zdawac sobie spraw~, ze procesy te nie przebiegaja r6wnolegle we wszystkich wymienionych aspektach, np. smierc psychologiczna wyprzedza biologiczny koniec zycia. Dzieje sie tak np. w sytuacji, gdy dana osoba utracila swiadomosc i kontakt z otoczeniem, rnimo ze utrzymane sa funkcje biologiczne organizmu. I odwrotnie, czasem po biologicznej smierci danej osoby, nawet dlugi czas po jej pogrzebie, osoby bliskie zachowuja 0 niej iywe wspomnienie lub dana spolecznosc podtrzymuje propagowane przez nia idee, kontynuuje jej dzielo (aspekt spoleczny).

Mimo ze smierc jest nieuchronnym i naturalnym kresem zycia, to jednak w naszym kregu spoleczno-kulturowym wiekszosc ludzi nie dopuszcza do siebie tej oczywistej konsekwencji swojego istnienia. Choc koncenttujemy sie na przyszlosci, ukladamy dalekosi~zne plany, nie bierzemy pod uwag~ takiej ewentualnosci, ze moze nas kiedys nie bye. Dzieki srodkom mas owego przekazu smierc towarzyszy codziennemu zyciu i nie mozna 0 niej nie myslec, stykamy sie z nia codziennie. Czy oznacza to, ze oswoilisrny sie z nia, ze jl\.zaakceptowalismy? Zwykle ludzie trakruja smierc jako wydarzenie prawdopodobne, powszechne i mozliwe, ale takie, kt6re "nas nie dotyczy". Wydaje sie, ze u podstaw takich reakcji psychicznych lezy lek przed smiercia, Smierc jako realna, nieuchronna i tajemnicza wzbudza lek, tak silly, ze chronia nas przed nim psychologiczne mechanizmy obronne: zaprzeczanie, racjonalizacja, projekcja. Badania postaw wobec smierci wskazuja, ze personel medyczny rna podobne, lekowo-unikowe nastawienie wobec smierci jak reszta spoleczeristwa. Dzieje sie tak z kilku powod6w. Pierwszy, najbardziej

154

155

z ktorych wynika. zeby nie stracil zaufania . gdzie w odosobnieniu czekaja. pokazano tu tylko pewien ich wycinek. pielegniarjj i innych studentow przygotowuje sie do ratowania zycia. Pacjent p~d~a. Aspekty spoleczne i psychologiczne wynikajace z tabu smierci sa niezwykle zlozone. bezsensu i dolegliwosciami fizycznymi. czuje sie spokojna. W rozdziale poswieconym relacji lekarz-pacjent wskazywano na zalety modelu partnerskiego. informuja natomiast rodzine. poczucie porazki. to raczej tezygnacja lub poczucie. Przekazywana studentom wiedza. ich mozliwosei intelektualne i sposoby "techniczne" wykorzystywane sa wlasnie w tym celu . nie staja si~ niekiedy obszarern wstydliwym spolecznie. stracic motywacje do leczenia (Kielanowski. ktore wskazuja na cos przecrwnego. w przypadku kt6rych opieka da dobre wyniki i satysfakcje zawodowq. To wlasnie taka postawa wzbudza zaufanie pacjenta.tymlzm. nie chq sie konfrontowac ze smiercia. Stawia sie wiec bliskich w szczegolnej sytuacji: alba to oni zdecyduja sie poinforrnowac chorego 0 nieuleczalnej chorobie. ze wszyscy czIonkowie danej kultury maja podobne. Nikt nie chce przebywac na sali. kt6rych zycia nie mozna uratowac. Postep ten powoduje rowniez inne konsekwencje spoleczne.w czyim imieniu dziala w6wczas lekarz? Zatajenie ptawdy (model zastrzezonej swiadornosci) odbywa sie przy zachowaniu pozorow leczenia. ~omu~aCJa z personelern jest pelna wzajemnej kurtuazji. Jednak ksztalcac student6w w taki spos6b. stracic zaufanie do personelu. Z jednej strony jest to konieczne i sluszne. czesto z poczuciem izolacji. a nawet winy. takie jak to.na siebie ~e~ ciezar i wyr~cz~ lekarza prowadzacego. ze to 156 chorzy (umierajacy) boja sie smierci.. Umierajacvch umieszcza sie wiec w separatkach. Polskie badania wskazuja na inny obraz rzeczywistosci. czasem wstyd. potwierdzenia w badaniach tanatopsycholog6w. ze prawie 75% pacjentow wiedzialo. szczera troske i post~p w leczeniu. Nikt z pacjent6w nie chce patrzec na cierpienie. naciskaja na lekarzy. ze wkt6tce umrze. ze inni pacjenci. a pacjent udaje. bo mog~ sie zalamac.oczywisty. otwartosci i uczciwosci. ze lekarze najczesciej wybieraja patetnalistyczny model postepowania. Chorzy czesto jednak nie chca rozmawiac z najblizszy~ 0 ~blizaj~cej si~ smier:i. alba podejma gr~ 1 beda zataJac informacje. Spok6j jest oczywiscie pozotny. Przekonanie takie podttzymuje post~p medycyny. Chronis" chorych przed informacjami. opartego na wzajemnym szacunku.do walki 0 zyciel Powoduje to bezradnosc. 1987). gdy pacjent umiera (tak jakby ktos m6gI bye niesmiertelnyl) . ze nie nalezy poruszac kwestii tru~ny~h (Barraclough. na ktorej lezy urnierajacy cztowiek. Personel medyczny omija ich w pospiechu i wykonujac swoje obowiazki wobec tych. Interesy rodziny i pacjenta nie zawsze sa zbiezne a czesto wrecz konfliktowe . Co jednak z tego wynika? Z jakimi reakcjami personelu medycznego wobec pacjentow umierajacvch najczesciej mozna sie spotkac? Psychika ludzka dysponuje mechanizmami obronnymi wobec trudnych i bolesnych problem6w. 1997). kt6rej spektakularne sukcesy budza nadzieje na unikniecie smierci. Personel udaje op. Tabu smierci powoduje. ze pacjent ma prawo do informacji 0 stanie zdrowia. Brehant (1980) stwierdzil. ksztaltuje sie silna motvwacje ukierunkowanq wylacznie na wyleczenie pacjenta. bo przekazane i utrwalone w procesie wychowania poglady i postawy na dany temat. oszukiwac bliskiego. Taka funkcje obronna pelni przekonanie. ze rue wiedza. nie chca znac prawdy i nie nalezv im mowic 0 zlych rokowaniach. Okazywany mu szacunek i autonomia jego decyzji umozliwiaja wyb6r najbardziej odpowiedniego leczenia czy innej formy postepowania w danych okolicznosciach. unikowa postawe personelu medycznego wobec srnierci podttzymuje sposob ksztalcenia.ale tez nie zn~jduje on. kt6rzy przebywaja w szpitalu. ze w to wierzy. Ogryzko-Wiewi6rkowska (1997) opublikowala wyniki badan.trzeba oszukiwac pacjenta. ze chory nie wie. a rodzina myslac. a lekarz ma obowiazek ich udzielic. aby leczyli wszelkimi dostepnymi sposobami. za wszelka eerie (Kielanowski. to taki. W relacjach z rodzina czasem trudniej 0 takie zaklamanie.. Zrozpaczeni bliscy ludzi umierajacvch wysylaja ich do szpitala.an~ jest codzie~yr_n rytualom szpitalnym. wsrod obcych ludzi. Nalezy tez dodac. jest badany przez specjalistow ltd. N~e chca martwic swoich bliskich i udaja. Ponadto. mimo ze nikt z nimi 0 tym nie rozmawial. jezeli relacje w rodzinie i wzajemna komunikacja 157 . wezrna . ze choroba i umiera. Pacjenci ci urnieraja wiec w obcym miejscu. Szpitale nie sa jednak przeznaczone dla ludzi. 1987). Pogladowi temu nie tylko brakuje wewnetrznej logiki . Przyszlych lekarzy.

rrudnosc skupienia uwagi na innych sprawach. poczuciu zagrozenia. Nie jest to najlepszy moment. jest coraz trudniejsze i staje sie jawnym lekcewazeniern jego obaw i potrzeb. W miare jej post~pu sytuacja pacjenta staje sie coraz trudniejsza. bo zwykle w tym momencie rzeczywiscie niewiele czasu juz zostalo na dokonanie bilansu zyciowego. ze "wszystko bedzie dobrze". 2000). Kiedy stan chorego wyrainie sie pogarsza. Oczywiscie optyrnalna postaw~ jest jak najszybsze udanie sie do lekarza. personel pomocniczy. Mirno pewnych zmian choroba nowotworowa nadal utozsamiana jest w naszym spoleczensrwie z choroba smiertelna. Opieka paliatywna skierowana jest do osob nieuleczalnie chorych. 2001). kiedy nastepuje psychologiczny proces zaloby. mianowicie wyolbrzymiaj~c je iuznajac sytuacje za beznadziejna. ze choroba nowotworowa jest nieuleczalna. zgodnie z ktora wyroznia sie trzy okresy przebiegu choroby 0 zlym rokowaniu: wstepny. chory moze czuc sie oszukany. ale takze po smierci chorego. to i w tej sytuacji trudno 0 porozumienie. nasilaja sie dolegliwosci bolowe i wyniszczenie organizmu. Stale doznaje rozmaitych dolegliwoki. silnymi emocjami. nieodwracalnosci zmian patologicznych. krora pozwala na zbagatelizowanie spostrzeganych objaw6w ("To nic powaznego. Jdli wczesniej obie strony nie umialy ze soba rozrnawiac. poczucie winy. Zatajanie prawdy i brak dobrej relacji z bliskimi rna swoje konsekwencje nie tylko w czasie umierania. trzeba przede wszystkim powiedziec 0 jego przerazeniu. Ma on swiadomosc dlugiego czasu trwania choroby (od kilkunastu tygodni do kilkunastu lat) . to mowienie. jaki czlowiek przezywa. kapelan. Podejmuje sie wowczas inny rodzaj opieki i stosuje leczenie objawowe. depresje. Dlatego wiele osob w tym momencie decyduje sie na odkrycie kart i wyjawia choremu perspektywe zblizajacej sie srnierci. zaburzenia pamieci i zwiekszone pobudzenie psychoruchowe. polegajace na przeciwdzialaniu objawom choroby. Lagodzenie objaw6w nieuleczalnej choroby to nie tylko leczenie przeciwb6lowe. Z naciskiem podkreslamy. . Silny stres. Osieroceni bliscy moga przezywac problemy emocjonalne. ze wiele chor6b nowotworowych zostaje wyleczonych lub ulega dlugotrwalej remisji.przed choroba pacjenta byly szczere i dobre. reakcji psychologicznych (Barraclough. W sklad takiego zespolu wchodza: lekarz. poddaje sie agresywnym metodom leczenia. ogarnia go paralizujacy lek. to rodzina przelamie taki impas i podejmie dialog z chorym. Wykorzystamy tu [edna z najczesciej stosowanych klasyfikacji. niepewnosci jutra. przewlekly i terminalny (Walden-Galuszko. W opiece paliatywnej bierze zwykle udzial interdyscyplinarny zespol terapeutyczny. "W mojej rodzinie nikt nie chorowal na raka"). u kt6rych choroby nie da si~ juz wyleczyc. racjonalizacji. Takie manipulacje poznawcze pozwalaja pacjentowi na dorazne poprawienie samopoczucia. Zakloca on normalne funkcjonowanie. pozegnanie ze swiatern. dlatego gdy czlowiek podejrzewa j~ u siebie (niekiedy nieslusznie). ale takze przerazony. pielegniarki. bedace wyrazem przezywanego napiecia. Od momentu postawienia diagnozy rozpoczyna sie okres przewlekly choroby. I Psychologiczne aspekty opieki paliatywnej Zagadnienia opieki paliatywnej zostana om6wione na przykladzie choroby nowotworowej w nieuleczalnym stadium. na pewno sarno przejdzie". Okres wstepny choroby trwa od momentu zauwazenia objaw6w do momentu postawienia diagnozy. a true ich progresji. Moze sie w6wczas spotkac z pretensjami. Opisujac stan psychiczny czlowieka w tej fazie. a kazdy z czlonk6w rodziny sam rozwiazywal swoje problemy. Do pomocy angaiowana jest rodzina chorego. doswiadcza objaw6w 159 6.2. psycholog. pracownik socjalny. 1997). zalatwienie spraw majatkowych i innych. wolontariusze. Pragniemy przestrzec przed nadmiernym uog6lnianiem i powielaniem mitu. ale w praktyce opozniaja moment postawienia diagnozy i rozpoczecia leczenia. ktora sarna tez wymaga wsparcia w tej sytuacji (Widera-Wysoczanska. Pacjent moze tez zareagowac na obserwowane przez niego objawy w spos6b calkowicie odwrotny. Gl6wnym celem jest pokazanie wszystkich etap6w smiertelnej choroby i towarzyszacych im 158 . powoduje zaw~zenie swiadomosci do jednego problemu. w tym bolu. rehabilitant. np. co rowniez oznacza niezgloszenie sie do lekarza. moze bye bodzcern do uruchomienia mechanizm6w obronnych osobowosci.

Stala sie ona animatorka calego ruchu hosplcYJnego. psychologowie. polegajace na demonstrowaniu "swobodnego" podej- scia do wlasnej smierci. Zachowanie pacjent6w czesto bywa agresywne. Moze ono miec stosunkowo lagodn~ postac. np. placzliwoscia. apatia i pojawiajace sie problemy ze snem. c~~. bardzo krytyczni wobec siebie. spolecznych i duchowych pacJenta oraz jego rodziny. Aktualny stan psychiczny chorego zalezy od wielu czynnik6w: samopoczucia fizycznego. ze sa niesprawni i zalezni od innych. Do takiego uczucia sklonni sa pacjenci 0 nastawieniu perfekcjonistycznym. Stan ?sy~hiczny pacJento.:arua Je~t niedopuszczanie do nasilenia dolegliwosci b610wych. gdy pacjent przewiduje pewne niekorzystne dla siebie zdarzenia i reaguje zalern i placzem lub nie przejawia takich otwartych reakcji.d~leczenia p:watywnego. Drugim obok leku objawem. snujac wspomnienia. starue Jest swiadoma. a jedynie opiece palia~n~J. co jest nast~pstwem przezywanego uczucia gniewu.Saunders. kt6ry nasila subiektywne odczuwarue ~olu. ~acj~nt wkracza w o~ta~.e leku przed b6lem. odmowa leczenia si~. Moze ono wynikac z przekonania. Og6lny nastr6j pacjenta oraz jego nastawienie do choroby i leczenia mog~ cyklicznie sie zmieniac. a ~oze.ienia fizycznego. otoczeni bezradna czesto w tej sytuacji rodzina. ze. nie wydaje si~ najw~as~lwszym ml~Jscem na przezycie przez pacjent6w ich ostatruch. mles~~cy. Opracowane zostaly zasa. Szacuje sie. prowadzonego przez caly zespol praco:wruk. Kolejnym zadaniem pracownik6w hospicjum jest dbalosc. Jest to takze lek o przysz losc os6b bliskich. Wl~kszosc pacjentow w tym. rozwinal Sl~ ruch hospicyjny. kt6rzy czuja sie ponizeni i upokorzeni przez to. ze choroba zwyciezy. Stab gotowosc personelu do rozmow z paCJen- 160 161 . Gdy post~pu choroby nie da sie ~aham~. my~leruu zw:a~aJ~.o~. uwagi otoczenia. . w ostatniej fazie choroby charakteryzuje Sl~zaw~ze~em zam~eres?wan i koncentracja na wlasnym zdrowiu.sto~ldealiz_ow~ne. Zalozycielka pierwszego hospicjum jest angiels~a l~karka Cec~! . ze 60-80% chorych w terrninalnej fazie choroby ~o~otworowej odczuwa b6l. pr6barni samob6jczyrni. Obserwujemy takze forme przygnebienia bardziej gwaltown:'6 gdy jest ono zwiazane z rozpacz:'6 izolacja od otoczenia. ze prawda jest inna. tzw. Wyst~puj~ tez reakcje paradoksalne. niewlasciwy tryb zycia (niekiedy jest to myslenie magiczne). lat we wzgl~dnym komforcie psychicznym. psychologicznych. Personel hospicjum nastawiony jest w swej pracy na lagodz~rue cierpien fizycznych.. W ~OSP1cjach ustala sie dawke leku analgetycznego indywidualnie dla kazdego pacjenta i lek ten podaje sie w regularnych odstepach przez c~l~ do~~ (mniej wiecej co cztery godziny). sytuacji rodzinnej pacjenta. Smlerc. Moze rozwijac sie lek przed tym. 1992).a~ rue. wy~liminowaru. brutalnie. Dowcipkowanie na te tematy jest pr6b~ zamaskowania prawdziwego uczucia. kt6re kocha i boi sie osierocic. Takiej reakcji mozna spodziewac sie u tych pacjent6w. Szpital. reaguje na nie l~kiem. Chorzy moga tez czuc sie winni. w kto~eg~ sklad wchodz~lekarze. alba sa zaniedbani i pozbawieni opieki czy tez sa po kolejnym nawrocie choroby i utracili [uz nadzieje (Barraclough. nie mniej czestym. ze zbliza sie koniec ich z~cia.a:nony na aktywne ratowanie zycia. kt6rzy zostali ' poinformowani 0 chorobie w niewlasciwy spos6b. terminalny okres choroby. pielegniarki. W. zakonnice 1wolo~tariusze. Pacjenci onkologiczni czesto przezywaja poczucie winy. Jesli nie zostal poinformowany 0 rnozliwosci ich wystapienia.Sl~ ~u przeszlosci. umiejetnosci przystosowania sie do diametralnie zrnienionego trybu zycia (wycofanie sie z dotychczasowych form aktywnosci) zaleznej od zdolnosci do przewartosciowania swoich priorytet6w zyciowych. swoje ostatnie dni spedzali oni w szpitalu lub w domu. byli dezinformowani i nagle zrozurnieli. 0 kom~ort emocjonalny pacjenta. Nie. ze choroba jest kara za popelnione grzechy. Przyjeta w hospicjach regula post~~o. pogrzebu itp. radioterapii i chernioterapii. sa [uz podd~waru ak1:J:'Wn~m formom terapii. wyrazajace sie nadrniernym domaganiem sie opieki. rOZW1JaJ~cego sie w Europie i USA.nie rnoga (i nie beda mogli) opiekowac sie swoirni bliskirni. ksieza.. utrata zainteresowari. Z. Spotyka sie tez zachowania regresywne. 1997). czyli Ieku. Na pierwszym planie jest troska 0 lagodz~nie ~ierp. jest przygnebienie. zachowania pozorowane. a w jego zachowaniu widoczne jest og6lne spowolnienie.vac. Dawki leku sa kontrolowane 1 w razre potrzeby modyfikowane (Walden-Galuszko. kto~ Jest nast.r ! ubocznych operacji. przekonania 0 skutecznosci leczenia (badz jej braku). uzalaniern sie nad soba. za kt6re pacjent czuje sie odpowiedzialny. nastawiony na udzielarue specjalistycznej ~omocy pacjentorn terminalnym.l urmeranie sa czestym przedrniotem mysli.

kt6ry powodowal silne b6le. Pacjent. Kiibler-Ross w swej pracy z pacjentami terminalnymi zaobserwowala wvstepowanie pewnych etap6w emocjonalno-poznawczych. W efekcie malionkom udalo sie odbudowec g/~bokie wiezi. gdyi tuz przed nie pacjentka zacz~/a zachowywac sie psychotycznie. Byla przekonana. ze chory czlowiek osiqga taki punkt. wini za swoja chorobe los. przez kt6re mog::tprzechodzie chorzy. okazalo sie. agresywnq terepie i operacjami. mog::t nie bye sklonni do podjecia z rum szczerej rozmowy 0 jego faktycznej sytuacji. ze dotychczas istniejace wiezi spoleczne ulegaja oslabieniu lub zerwaniu. Moze on skladac przyrzeczenia. Jui przedtem m6wifa. Pierwszy etap jest reakcja na diagnoze i rnozna go okreslic jako • zaprzeczenie. chory moze przejsc do nastepnego etapu: • gniewu. gdyz choroba terminalna okazuje sie sytuacja za trudnq do udzwigniecia zar6wno dla pacjenta. kt6rq u lekarzy wyblagal jej mez. wiedzac 0 swoim faktycznym stanie zdrowia. Obserwuje sie czesto. ale przeszkadza jej w tym swiedomosc. ze takie ochronne iluzje podtrzymywane sa do konca. jesli pomoie mu sie oderwec od wszelkich obowiqzk6w iyciowych. rnosc. ze w zamian za poniesiona przez niego ofiare uda mu sie opoznic zblizajaca sie .Prosze porozmawiac z tym czlowiekiem i wszystko mu wytiumeczyc". jesli chodzi o stan emocjonalny chorego. znalazla si~ w szpitalu z powodu nowotworu zlosliwego brzucbe. Etap ten mija i pojawia sie faza • targowania sie. jaka jest prawda. posredniczac w kontaktach rniedzy nimi. Problem ten nabiera szczeg6lnej wagi. Stanowi on naturalna reakcje na niernoznosc dalszego zaprzeczania. jakie zawsze ich Iqczyfy. jak i dla jego bliskich. Ogromny wplyw na stan emocjonalny chorego rna sposob przekazywania mu informacji 0 aktualnym stanie jego zdrowia i rokowaniach. ale zdarza sie. ztosci. byla jui pogodzona ze smiercie i nie wierzyla w sens kolejnej operacji. by 162 163 .srnierc.r I tern pozwala mu na wyrazenie swoich niepokoj6w i ich redukcje poprzez "wygadanie sie" w obecnosci wrazliwego i wspierajacego sluchacza. Ostatnia kategoria problem6w. Z reguly etap ten mija. Niezwykle wazna dla komfortu psychicznego pacjenta jest swiado. i ze latwiej jest pacjentowi umierec. Jest to bardzo burzliwa faza. 58-letnia kobieta. "odroczenia wyroku" poprzez zawieranie uklad6w np. Wobec pogarszajacego sie stanu zdrowia. W. Do tej operacji ostatecznie jednak nie doszlo. Przyjaciele i krewni chorego. zaczql lepiej rozumiec wiele spraw i poczul si~ przygotowany do szczerych rozm6w z zone. ktora pacjentowi przekazano badz kt6rej sie dornysla. ze gotowa jest odejsc. w kt6rych rozwiazaniu pornagaja pacjentom pracownicy hospicjum. w kt6rym smierc staje sie dla niego wyzwoleniem. moze czuc sie kompletnie niezrozumiany i osamotniony. Fazy te opisuja rozne mechanizmy stosowane do zmagania sie z niepomyslna diagnoza. trwaniu w iluzjach. ie nie zna on pragnien swojej iony i skoncentrowany jest jedynie na swoim I~ku przed osieroceniem. Nestepneqo dnia zwr6cila sie do Kubler-Ross z prosbe: . chcac go chronic. przeciw Bogu. ze wprowadzi radykalne zmiany w swoim zyciu . odwlekania. a takze siebie. Spotykajac sie z rum. Kapelan pracujacy w hospicjum sluzy pomoq tym pacjentom. szukaj::tuspokojenia w religii.wszystko po to. gdy personel medyczny rna do przekazania pacjentowi zle wiadomosci (kwestia ta zostala om6wiona w rozdziale 5). Jej najwi~kszym pragnieniem bylo obecnie nieprzedluianie cierpien i smierc. ze orientuja sie. kt6rzy w tak szczeg6lnym momencie zycia czuja potrzebe rozmowy 0 sprawach ostatecznych. jakq przeprowadzono z jej mezem. z Bogiem. nie daja po sobie poznac. ze jej iycie bylo udane i wertosciowe. W rozmowie.. Pacjent zadaje sobie pytanie: "Dlaczego wlasnie ja?" i kieruje swoja zlosc i rozzalenie przeciw innym ludziom. nasilania sie dolegliwosci. Elisabeth Kubler-Ross (1977) opisuje nastepujace zdarzenie. Pod wpfywem tej rozmowy pan W. Polega on na obronnym negowaniu diagnozy. Pracownicy hospicjum mog::t bardzo pom6c obu stronom. a mez i dorosle dzieci poradzq sobie bez niej. Zmeczona dlugotrwalq. sa problemy duchowe. izolacje. Jest to pr6ba wynegocjowania dla siebie zdrowia. ze utrzymuje zywy kontakt z bliskimi mu ludzrni. ilustrujace niemoznosc porozumienia sie rniedzy najblizszymi sobie osobami: Pan. Nie m6g1 zrozumiec tego. ie mez nie jest w stanie poqodzi« si~ z jej smiercie. Pacjent rna nadzieje.

obejmujaca wszystkich tych. z ktoryrn rna codzienny kontakt. szczegolnie z pacjentami w terminalnej fazie choroby. Przypadek pani W. ale raczej jako opis i interpretacje zmieniajacego sie stanu swiadomosci pacjentow. nalezy je choremu przekazac. gdy ich stany swiadomosci sa zbyt odlegle. Przykladywspierajacych wypowiedzi: . jest przez niego codziennie odwiedzany. pacjent nie powinien pr~ez~ae samotni~ etapu depresji.. ale w domu. W optymalnych warunkach pracownik hospicjum rna pod opieka jednego pacjenta. nalezywkroczyc z innego rodzaju interwencja terapeutyczna. duzo spi. mozliwe jest pojawienie sie kolejnego etapu: • depresji. Lekarz hospicjum. Jest to wiec opieka kompleksowa. jak i jego bliscy przezywali te fazy rownolegle. Jako taki rna on wazne implikacje praktyczne dla personelu opiekujacego sie pacjentami terminalnymi. aby osoby. braku nadziei. Argumentowano. Podobne etapy w procesie przezywania smierci mozna zaobserwowac u czlonkow najbliZszej rodziny pacjenta. Moze odejsc ze spokojem. leczacy pacjenta. jakie po sobie pozostawia. . traci zainteresowanie sprawami zycia codziennego. Obserwuje sie takze u pacjentow etap ostatni: • akceptacja nieuchronnosci wlasnej smierci. by poznal swojego podopiecznego. . "B~dziemywspo1niewalczycz tym problemem". 164 165 . Z wielu wzgledow korzystne jest. • Kontakt z chorym nie powinien konczyc sie na jednej rozmowie. Niektore etapy trzeba "po prostu" przezyc z pacjentem (zaprzeczenie. Wtedy bardzo pomocne moze okazac si~ wsparcie ze strony kogos z pracownikow hospicjum. Jest coraz mniej aktywny. Personel hospicjum pomaga takze rodzinie chorego w przezyciu zaloby po jego smietci. ze wszystkie elementy wymienione przez Kubler-Ross pojawiaja sie co prawda czesto. poczucia zatracenia. nawet gdy sa niepomyslne lub niezgodne z jego oczekiwaniami. aby zarowno pacjent. przekazuje szczegolowe instrukcje rodzinie pacjenta na ternat jego pielegnacji. 0 ile zostanie on wlasciwie zdiagnozowany.' • W trakcie trudnych rozmow nalezy skupic sie wyl~cznie na paCJencle i jego problemie. ale nie sa one-rezlaczne-tylko-wymieszane ze soba i moga powracac wielokrotnie. • Niepornyslne informacje powinny bye udzielane stopniowo przy jednoczesnym wspieraniu chorego. osob najbardziej z nim zwiazanych. Chory pograzony jest w gl~bokim smutku i zalu. jezeli pojawily sie nowe fakty. solidaryzowaly sie z nim. Celem jednak nie jest pocieszanie. ze traci wszystko. Mq_Z przezywal stale faze targowania sie. Chory pogodzony jest ze srniercia. W szczegolnosci. Z kolei w przypadku przezywania przez pacjenta fazy akceptacji smierci wazne jest. Ten stan to takze zaloba po sobie samym. Mozerny jednak stwierdzic. kto blizej poznal pacjenta i wspolnie z nim zanalizuje jego zycie i zweryfikuje zasadnosc tego przekonania. a nawet sklonny jest traktowac j~ jako najlepsze rozwiazanie w jego sytuacji. J ezeli pacjent nie znajduje sie w hospicjum. co kocha.0 co Pan chcialby zapytac?". Poniewaz nie dostrzega on realnych zmian w swojej sytuacji. podczas gdy jego zona osiagnela stan akceptacji wlasnej smierci. podsumowanie W ramach podsumowania tego rozdzialu przedstawimy glowne zalecenia dotvczace przekazywania informacji i prowadzenia trudnych rozmow. istniala znaczna rozbieznosc miedzy stanem psychicznym pacjentki a stanem jej meza. bowiem na kazdyrn etapie. ktorvrn przyszlo zetknac sie ze smiercia. gdy jest to konieczne. Rozbieznosc ta byla przyczyn~ braku porozumienia miedzy partnerami. gniew) i nie ingerowac w jego swiadomosc.zyskac zdrowie. jak trudne jest odejscie czlowieka. Tego zdania jest zreszta takze Kubler-Ross i sklonna jest traktowac owe fazy nie jak sztywna klasyfikacje. Mozna mu pomoc przez odwolarue sie do wszystkich pozytywnych aspektow jego zycia i wartosci. z ktorymi chce on podzielic si~ tym przekonaniem. . ze pacjent jest nadmiernie sklonny do przypisywania sobie winy za popelnione bledy i to jest glownym zrodlem jego gniewu oraz podejmowanych wysilkow negocjacyjnych (w fazie targowania sie). . Zwykle jest czas na to. obslugi sprzetu medycznego i odwiedza pacjenta zawsze wtedy. Jest to okres utraty zludzeri. pokazuje. W opisanym przypadku pani W.. a stosowane dotychczas mechanizmy obronne sa juz mniej skuteczne. uporzadkowawszy wszystkie swoje sprawy. lecz bycie z nim. gdy nie rna zrozumienia ze strony najblizsze] osoby. Koncepcja istnienia wyzej opisanych etapow u pacjentow terminalnych spotkala sie z pewn~ krytyka.

Szawarski).: Thanatos.: Psychoonkologia. W tym rozdziale w celu lepszego zrozumienia problemu i ukazania go z szerszej perspektywy zostana przytoczone najbardziej znane koncepcje. • Nalezy pamietac. Wypalenie zawodowe objawia sie chronicznym. Pr6by teoretycznego opisu i wyjasnienia tego zespolu podejmowano na gruncie roznych teorii psychologicznych. Wydawnictwo Uniwersytetu Wrodawskiego. Kolbuszewski). pogorszeniem samopoczucia i funkcjonowania fizycznego. ze pacjent jest podmiotem leczenia. Literatura cytowana Barraclough Brehant J. Wydawnictwo PAX.Winecka chory i lekarz W oblicz:!'fmierci. Opierajac sie na zalozeniach spolecznej teorii rownosci. kt6rych oczekiwania wobec siebie i efekt6w wykonywanej pracy sa bardzo wysokie . Warszawa 1980.: RozmolJ!Y 0 fmiercz' i umieraniu. Anna [akubouska.: Medyczne i moraine problemy umierania i smierci. G. Walden-Galuszko K. Wydawnictwo PAX. co nie przynioslo oczekiwanej nagrody" (s. Gdansk 1992. ze wypalenie zawodowe dotyka osoby. w: Podstassy psychologii zdrowia (red.: WJbrane z~gadnienia psychoonkologii ipsychotanatologii. ze az nierealistyczne. WTN. J. Freudenberger i Richelson (1980) podaja nastepujaca definicje: "wypalenie jest stanem zmeczenia czy frustracji wynikajacyrn z poswiecenia sie jakiejs sprawie. 7.1.tak wysokie. Widera-Wysoczanska A.: Rak i emoqe. Krakow 2000. 13). Doliilska-Zygmunt). Kielanowski T. Ksiazka i Wiedza. Stwierdzono w6wczas. :xx wieku.: Psychologiczne aspekty rozmowy lekarza z pacjentem urnierajacym. Autorzy ci stwierdzaja. do niego nalezv podejmowanie decyzji i to jemu informacje maja bye przekazane w pierwszej kolejnosci i z nim dyskutowane. w: W kr~u tycia i fmierci. sposobowi zycia lub zwiazkowi.• Sluchanie wypowiedzi pacjenta i obserwowanie jego reakcji pozwolq nam zdobyc cenne wskaz6wki do prowadzenia tych rozm6w . Sanmeclica. Wydawnictwo Uniwersytetu Gdariskiego. J. Osoby te wkladaja 167 . wyczerpaniem emocjonalnym. Warszawa 1977. bo w latach 70. nieprzemijajacym nawet po odpoczynku zmeczeniern. Z. Biblioteka Psychiatrii Polskiej. Wrodaw 1997. wskazujac na scisly zwiazek wyst~puj:tcych objaw6w z wvkonywana prac:t zawodowa. I Wyjasnienia teoretyczne i definicje Ogryzko-Wiewi6rkowskaM. uczuciem niepowodzenia i rozczarowania co do efekt6w dzialania zawodowego. Zjawisko to opisano stosunkowo niedawno. ze jest to zespol odrebny niz np. Moraine problemy mecfytyf!Y wsp61czesnej (red. a nie z rodzina (chyba ze taka jest wola pacjenta). Warszawa 1987. w: Problet1!Y wsp61czesnej tanatologii (red. Kubler-Ross E. Walden-Galuszko K. depresja czy nerwica. Warszawa 1997. Wrodaw 2001.: Warunki umierania w polskich szpitalach.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->