P. 1
Oddziaływanie układów dwupoziomowych z kwantowym polem elektromagnetycznym

Oddziaływanie układów dwupoziomowych z kwantowym polem elektromagnetycznym

|Views: 933|Likes:
Wydawca: tomeksow
Rozprawa doktorska, PhD thesis (in polish) about qubits and their interactions with electromagnetic field;new theoretical treatment based on quantum field theory methods is developed;
Rozprawa doktorska, PhD thesis (in polish) about qubits and their interactions with electromagnetic field;new theoretical treatment based on quantum field theory methods is developed;

More info:

Categories:Types, School Work
Published by: tomeksow on Oct 29, 2008
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/09/2014

pdf

text

original

Sections

Tomasz Sowi ´ nski

Oddziaływanie układów
dwupoziomowych z kwantowym
polem elektromagnetycznym
Zastosowanie metod
kwantowej teorii pola do opisu qubitów
Rozprawa doktorska
przedstawiona Radzie Wydziału Fizyki
Uniwersytetu Warszawskiego
przygotowana w Centrum Fizyki Teoretycznej
Polskiej Akademii Nauk
pod kierunkiem prof. dra hab. Iwo Białynickiego-Biruli
Warszawa, 2008
Prac˛ e dedykuj˛ e
mojej ukochanej ˙ zonie Agnieszce
Podzi ˛ ekowania
Pragn˛ e wszczególny sposób podzi˛ ekowa´ c mojemu Mistrzowi panu profeso-
rowi Iwo Białynickiemu-Biruli za wieloletni ˛ a naukow ˛ a opiek˛ e, stworzenie mi
wspaniałych warunków rozwoju oraz za nieko ´ ncz ˛ ace si˛ e dyskusje naukowe,
które otwarły mi oczy na pi˛ ekno Praw Przyrody.
Podzi˛ ekowania kieruj˛ e równie˙ z do wszystkich pracowników Centrum Fi-
zyki Teoretycznej PAN za wspaniał ˛ a atmosfer˛ e naukowej pracy oraz za wiele
inspiruj ˛ acych dyskusji, które pozwoliły mi pozna´ c ró˙ zne spojrzenia na wiele
wa˙ znych problemów i ka˙ zdego dnia skłaniały do dalszego poszukiwania.
Spis tre´ sci
Wst˛ ep xi
1. Fizyka układów dwupoziomowych 1
1.1. Opis teoretyczny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.1.1. Przestrze´ n Hilberta . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 1
1.1.2. Sfera Blocha . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1.2. Fizyczna realizacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 3
1.2.1. Unieruchomiona cz ˛ astka ze spinem
1
/
2
. . . . . . . . . . . 5
1.2.2. Atom dwupoziomowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 8
1.2.3. Polaryzacja fotonu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.3. Analiza hamiltonianu oddziaływania . . . . . . . . . . . . . . . . 10
1.3.1. Multipolowy rozkład pola elektromagnetycznego . . . . . 11
1.3.2. Oddziaływanie ze spinem w sferycznym potencjale . . . . 12
1.3.3. Oddziaływanie z atomem dwupoziomowym . . . . . . . . 15
1.3.4. Mo˙ zliwo´ sci uogólnienia opisu . . . . . . . . . . . . . . . . 16
1.3.5. Pole kanonicznie sprz˛ e˙ zone . . . . . . . . . . . . . . . . . 17
1.4. Model Jaynesa-Cummingsa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
1.5. Metody przybli˙ zone dla qubitów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 19
1.5.1. Przybli˙ zenie wiruj ˛ acej fali (RWA) . . . . . . . . . . . . . . 19
1.5.2. Standardowy rachunek zaburze ´ n . . . . . . . . . . . . . . 21
2. Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych 23
2.1. Druga kwantyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24
2.1.1. Operatory kreacji i anihilacji . . . . . . . . . . . . . . . . 25
2.1.2. Operatory jednocz ˛ astkowe i dwucz ˛ astkowe . . . . . . . . 26
2.2. Symetrie hamiltonianiu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.2.1. Zachowanie momentu p˛ edu . . . . . . . . . . . . . . . . . 28
2.2.2. Odwrócenie czasu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30
2.3. Równania dynamiki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.3.1. Obraz Heisenberga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 31
2.3.2. Obraz oddziaływania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32
2.4. Feynmanowskie funkcje korelacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . 33
2.4.1. Propagatory Feynmana pól swobodnych . . . . . . . . . . 37
2.4.2. Konsekwencje symetrii przesuni˛ ecia w czasie . . . . . . . 40
2.5. Podstawowe twierdzenia kwantowej teorii pola . . . . . . . . . . 42
2.5.1. Twierdzenie Gell-Manna i Lowa . . . . . . . . . . . . . . 42
vii
viii SPIS TRE
´
SCI
2.5.2. Twierdzenie Wicka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 43
2.6. Reguły Feynmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
2.6.1. Reguły rysowania diagramów . . . . . . . . . . . . . . . . 46
2.6.2. Reguły obliczania diagramów . . . . . . . . . . . . . . . . 48
2.6.3. Analiza spójno´ sci diagramów . . . . . . . . . . . . . . . . 49
2.7. Zwi ˛ azek podstawowy pomi˛ edzy propagatorami . . . . . . . . . . 53
2.7.1. Propagatory swobodne jako funkcje Greena . . . . . . . . 53
2.7.2. Zwi ˛ azek mi˛ edzy propagatorami elektronowymi . . . . . . 54
2.7.3. Zwi ˛ azek mi˛ edzy propagatorami fotonowymi . . . . . . . . 56
3. Propagatory pól oddziałuj ˛ acych 59
3.1. Rozwini˛ ecie perturbacyjne propagatorów . . . . . . . . . . . . . 59
3.1.1. Propagator elektronu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 59
3.1.2. Propagator fotonu i macierz przej´ scia . . . . . . . . . . . 60
3.2. Renormalizacja przerwy energetycznej . . . . . . . . . . . . . . . 63
3.2.1. Istota renormalizacji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64
3.2.2. Wyznaczenie poprawki masowej . . . . . . . . . . . . . . 65
3.3. Rozpraszanie fotonu na qubicie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67
3.3.1. Drugi rz ˛ ad rachunku zaburze ´ n . . . . . . . . . . . . . . . 67
3.3.2. Czwarty rz ˛ ad rachunku zaburze ´ n . . . . . . . . . . . . . . 69
3.3.3. Macierz przej´ scia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
3.3.4. Amplituda rozpraszania fotonu . . . . . . . . . . . . . . . 72
4. Reakcja qubitu na małe zaburzenie 77
4.1. Kwantowa teoria liniowej odpowiedzi . . . . . . . . . . . . . . . 77
4.2. Funkcje liniowej odpowiedzi układów dwupoziomowych . . . . . 81
4.3. Zwi ˛ azek z propagatorami pola elektromagnetycznego . . . . . . 82
4.4. Reprezentacja spektralna propagatorów . . . . . . . . . . . . . . 85
4.4.1. Macierz spektralna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 86
4.4.2. Rozkład spektralny propagatorów . . . . . . . . . . . . . 87
4.4.3. Zale˙ zno´ s´ c mi˛ edzy propagatorami . . . . . . . . . . . . . . 87
4.5. Macierz przej´ scia i funkcje liniowej odpowiedzi . . . . . . . . . . 89
4.5.1. Podatno´ s´ c magnetyczna układu spinowego . . . . . . . . 90
4.5.2. Polaryzowalno´ s´ c atomu dwupoziomowego . . . . . . . . . 90
5. Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a 93
5.1. Hamiltonian atomu dipolowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 93
5.2. Teoria pola dla atomu dipolowego . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
5.2.1. Druga kwantyzacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 98
5.2.2. Ewolucja operatorów w czasie . . . . . . . . . . . . . . . . 99
5.2.3. Propagator swobodnego pola fermionowego . . . . . . . . 100
5.2.4. Reguły Feynmana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 101
5.3. Poprawki radiacyjne do propagatorów . . . . . . . . . . . . . . . 102
5.3.1. Renormalizacja przerwy energetycznej . . . . . . . . . . . 102
5.3.2. Poprawki radiacyjne propagatora fotonu . . . . . . . . . . 103
ix
Podsumowanie 107
Z. Szczegóły rachunków perturbacyjnych 109
Z.1. Macierze Pauliego w bazie momentu p˛ edu . . . . . . . . . . . . . 109
Z.2. Poprawki radiacyjne dla układu spinowego . . . . . . . . . . . . 111
Z.2.1. Poprawka masowa Σ
(2a)
(p
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . . 111
Z.2.2. Diagram kijankowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 112
Z.2.3. Poprawka radiacyjna P
(4b)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 113
Z.2.4. Poprawka radiacyjna P
(4c)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 116
Z.2.5. Poprawka radiacyjna P
(4d)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 119
Z.2.6. Poprawka radiacyjna P
(4e)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 120
Z.2.7. Poprawki radiacyjne P
(4f)
(k
0
), P
(4g)
(k
0
) i P
(4h)
(k
0
) . . . . . 121
Z.3. Poprawki radiacyjne dla atomu dwupoziomowego (TLA) . . . . 122
Z.3.1. Poprawka masowa
´
Σ
(2a)
(p
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . . 122
Z.3.2. Diagram kijankowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Z.3.3. Poprawka radiacyjna
´
P
(4b)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 123
Z.3.4. Poprawka radiacyjna
´
P
(4c)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 124
Z.3.5. Poprawka radiacyjna
´
P
(4d)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 125
Z.3.6. Poprawki radiacyjne
´
P
(4f)
(k
0
),
´
P
(4g)
(k
0
) . . . . . . . . . . . 126
Z.4. Poprawki radiacyjne dla atomu dipolowego . . . . . . . . . . . . 127
Z.4.1. Poprawka masowa
˘
Σ
(2a)
(p
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . . 127
Z.4.2. Diagram kijankowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 128
Z.4.3. Poprawka radiacyjna
˘
P
(4b)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 128
Z.4.4. Poprawka radiacyjna
˘
P
(4c)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 129
Z.4.5. Poprawka radiacyjna
˘
P
(4d)
(k
0
) . . . . . . . . . . . . . . . . 130
Z.4.6. Poprawki radiacyjne
˘
P
(4f)
(k
0
) i
˘
P
(4g)
(k
0
) . . . . . . . . . . 131
Bibliografia 133
x SPIS TRE
´
SCI
Wst˛ ep
„Wyja´ snianie nowych zjawisk za pomoc ˛ a zjawisk ju˙ z znanych
jest najwi˛ eksz ˛ a sztuk ˛ a fizyki teoretycznej.”
Richard Feynman
Kwantowe układy dwupoziomowe, nazywane od czasów słynnej pracy Ben-
jamina Schumachera [Sch95] równie˙ z qubitami, s ˛ a najprostszymi obiektami
kwantowymi. S ˛ a one kwantowymi odpowiednikami bitów – najmniejszych
porcji klasycznej informacji. Tym samym le˙ z ˛ a one w samym centrum zainte-
resowa´ n burzliwie rozwijaj ˛ acej si˛ e dziedziny nauki z pogranicza fizyki i teorii
informacji zwanej informatyk ˛ a kwantow ˛ a. Bardzo cz˛ esto w tym kontek´ scie
qubity traktuje si˛ e jako obiekty całkowicie odseparowane od otoczenia. To
sprawia, ˙ ze staj ˛ a si˛ e one obiektami czysto abstrakcyjnymi – pozbawionymi
własno´ sci fizycznych. Za rozumowaniami prowadzonymi w tym duchu oczy-
wi´ scie nadal stoi pewien fizyczny obraz, ale przewidywanie ilo´ sciowe wyników
do´ swiadcze´ n, je´ sli w ogóle mo˙ zliwe, staje si˛ e bardzo trudne i wymaga dodat-
kowych argumentów fenomenologicznych. Takie podej´ scie daje jedynie mo˙ z-
liwo´ s´ c badania ogranicze´ n jakie na przechowywanie i przesyłanie kwantowej
informacji nakłada sama matematyczna struktura wynikaj ˛ aca wprost z praw
mechaniki kwantowej.
W swojej rozprawie chciałbym si˛ e skupi´ c na fizycznych własno´ sciach qubi-
tów. Kluczowym elementem, bez którego nie sposób poj ˛ a´ c natury tych własno-
´ sci jest zrozumienie sposobu w jaki układy dwupoziomowe oddziałuj ˛ a z oto-
czeniem. Wynika to bezpo´ srednio z faktu, ˙ ze jedynym sposobem do´ swiadczal-
nego kontrolowania, jak i wykonywania pomiarów na obiektach kwantowych
jest wła´ snie oddziaływanie. I cho´ c wszystkie swobodne qubity s ˛ a opisywane
wten samsposób, to ze wzgl˛ edu na ró˙ zne ich realizacje fizyczne nale˙ zy si˛ e spo-
dziewa´ c, ˙ ze w ogólno´ sci b˛ ed ˛ a one miały ró˙ zne własno´ sci. Dodatkowo, nawet
gdyby´ smy zupełnie nie interesowali si˛ e problemem kontrolowania qubitów to
nadal musieliby´ smy uwzgl˛ ednia´ c ich oddziaływanie z otoczeniem. Nie istniej ˛ a
bowiem ˙ zadne fizyczne mo˙ zliwo´ sci „wył ˛ aczenia” tego oddziaływania i wszyst-
kie dynamiczne własno´ sci qubitu, takie jak cho´ cby czas ˙ zycia w stanie wzbu-
dzonym, s ˛ a ich bezpo´ sredni ˛ a konsekwencj ˛ a. Nale˙ zy przy tym podkre´ sli´ c, ˙ ze
zajmowanie si˛ e fizycznymi własno´ sciami tych szczególnych układów kwanto-
wych nie jest problemem jedynie akademickim i ma wymiar równie˙ z prak-
tyczny. Nie kwestionowanym przez nikogo faktem jest bowiem to, ˙ ze wła´ snie
fizyczne własno´ sci qubitów b˛ ed ˛ a w przyszło´ sci nakładały ograniczenia na ope-
xi
xii Wst˛ ep
racje kwantowe i tym samym mog ˛ a by´ c główn ˛ a przeszkod ˛ a w praktycznym
zrealizowaniu idei komputera kwantowego.
Przedstawiona praca wyrasta z obserwacji, ˙ ze do opisu układów dwupo-
ziomowych mo˙ zna zastosowa´ c wyrafinowane metody kwantowej teorii pola.
Cho´ c w pierwszym odruchu wydaje si˛ e to zb˛ ednym skomplikowaniem opisu,
bardzo szybko okazuje si˛ e, ˙ ze jest to nie tylko inny, bardzo elegancki sposób
zrozumienia ich dynamiki, ale równie˙ z prosta droga do otrzymania konkret-
nych rezultatów, które dotychczasowymi metodami były bardzo trudno lub
w ogóle nieosi ˛ agalne [Bia07]. Unikamy przy tym potrzeby u˙ zywania jakich-
kolwiek dodatkowych argumentów fenomenologicznych. Wszystkie wnioski
płyn ˛ a wprost z pierwszych zasad, na których opieramy nasze rozumowanie.
Opis układów dwupoziomowych w j˛ ezyku operatorów kreacji i anihilacji,
które s ˛ a podstawowym elementem sformułowania teoriopolowego był stoso-
wany ju˙ z wcze´ sniej (patrz np. [Lou73]). Niemniej jednak do tej pory nikt nie
wykorzystał w pełni mo˙ zliwo´ sci jakie daje takie podej´ scie. Zasadniczym ele-
mentemprzedstawionego wpracy sformułowania jest przetłumaczenie wszyst-
kich wa˙ znych pyta´ n na j˛ ezyk propagatorów i systematyczne u˙ zywanie diagra-
mów Feynmana. W ten sposób diametralnie zostaj ˛ a uproszczone rachunki
perturbacyjne, a interpretacja otrzymanego wyniku znacznie ułatwiona.
Struktura pracy
Pierwszy rozdział rozprawy jest krótkim wprowadzeniem w zagadnienie
układów dwupoziomowych. Cho´ c rozpoczyna si˛ e on od omówienia najprost-
szej teoretycznie sytuacji qubitu całkowicie odizolowanego, szybko staje si˛ e
jasne, ˙ ze podstawowym problemem jest badania oddziaływania tych układów
z otoczeniem. Opisane s ˛ a dwie podstawowe realizacje do´ swiadczalne układów
dwupoziomowych, które w nast˛ epnych rozdziałach s ˛ a dogł˛ ebnie analizowane
pod k ˛ atem fizycznych konsekwencji wynikaj ˛ acych z oddziaływania z polem
elektromagnetycznym. Omówiony jest równie˙ z pierwszy historyczny model
układów dwupoziomowych, tzw. model Jaynesa-Cummingsa [Jay63] oraz cz˛ e-
sto spotykane w literaturze tzw. przybli ˙ zenie wiruj ˛ acej fali.
W drugim rozdziale sformułowany jest problem oddziaływania układów
dwupoziomowych z kwantowym polem elektromagnetycznym w j˛ ezyku kwan-
towej teorii pola. Cho´ c opisywane w tym rozdziale metody s ˛ a doskonale znane
w innych działach fizyki teoretycznej, to ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze takie podej-
´ scie nie było dot ˛ ad stosowane w kontek´ scie qubitów du˙ zy nacisk poło˙ zyłem na
gruntowne wytłumaczenie stosowanych metod. Takie podej ´ scie ma te˙ z du˙ zy
walor dydaktyczny. Okazuje si˛ e bowiem, ˙ ze przedstawiony formalizm pozwala
bardzo dobrze zrozumie´ c ró˙ zne zaawansowane metody kwantowej teorii pola
i pozna´ c na elementarnych przykładach ró˙ zne jej składniki takie jak propaga-
tory Feynmana, diagramatyczny rachunek zaburze ´ n, analiza spektralna pro-
pagatorów, metody przedłu˙ zenia analitycznego czy problem renormalizacji.
Ten ostatni przykład jest bardzo pouczaj ˛ acy, bo cho´ c w opisywanej teorii nie
wyst˛ epuj ˛ a ˙ zadne rozbie˙ zno´ sci nadal istnieje potrzeba przeprowadzenia renor-
malizacji przerwy energetycznej. Na tym przykładzie mo˙ zna zatem odró˙ zni´ c
xiii
problemy czysto matematyczne od fizycznych konsekwencji teorii, które np.
w elektrodynamice kwantowej ze wzgl˛ edu na wyst˛ epuj ˛ ace niesko ´ nczone wy-
ra˙ zenia s ˛ a ze sob ˛ a nierozerwalnie poł ˛ aczone.
W trzecim rozdziale wykorzystuj˛ e opracowan ˛ a teori˛ e do wyznaczenia fi-
zycznych własno´ sci układów dwupoziomowych. Wykonana jest renormaliza-
cja metod ˛ a przeciwczłonów przerwy energetycznej qubitu oraz obliczona jest
amplituda rozpraszania fotonu na qubicie w drugim i czwartym rz˛ edzie ra-
chunku zaburze´ n. W tym rozdziale zostaje bardzo uwypuklona ró˙ znica pomi˛ e-
dzy układem dwupoziomowym realizowanym jako cz ˛ astka obdarzona spinem,
a atomem dwupoziomowym. Własno´ sci dynamiczne tych układów wynikaj ˛ ace
z istniej ˛ acego oddziaływania z polem elektromagnetycznym okazuj ˛ a si˛ e dia-
metralnie ró˙ zne. Najbardziej znamienne jest to w czwartym rz˛ edzie rachunku
zaburze´ n, gdzie pojawia si˛ e problem dodatkowego przesuni˛ ecia rezonansu dla
układu spinowego, a nieobecny dla atomu dwupoziomowego. W rozdziale tym
zostaje równie˙ z potwierdzony fenomenologiczny przepis tych samych znaków
dla amplitudy rozpraszania fotonu.
Czwarty rozdział rozprawy po´ swi˛ econy jest poszukiwaniu odpowiedzi na
pytanie o zmian˛ e własno´ sci układu dwupoziomowego pod wpływem zewn˛ etrz-
nego zaburzenia elektromagnetycznego. Zgodnie z kwantow ˛ a teori ˛ a liniowej
odpowiedzi odpowied´ z na tak postawione pytanie zawarta jest w odpowied-
nich propagatorach retardowanych, a nie chronologicznych jak było to w przy-
padku zagadnienia rozproszeniowego. Tym samym powstaje potrzeba wyzna-
czenia propagatorów, dla których nieznane s ˛ a metody perturbacyjne. Stosuj ˛ ac
ogóln ˛ a metod˛ e analizy spektralnej propagatorów zostaj ˛ a one skonstruowane
na podstawie propagatorów feynmanowskich co pozwala odtworzy´ c posta´ c po-
datno´ sci magnetycznej (dla układu spinowego) i polaryzowalno´ sci (dla atomu
dwupoziomowego) a˙ z do czwartego rz˛ edu rachunku zaburze ´ n. Otrzymany wy-
nik na polaryzowalno´ s´ c atomu ró˙ zni si˛ e od innego bł˛ ednego wyniku uzyska-
nego wcze´ sniej [Lou06]. W tym rozdziale zostaje równie˙ z potwierdzony feno-
menologiczny przepis przeciwnych znaków dla polaryzowalno´ sci atomu i tym
samym tocz ˛ acy si˛ e od dłu˙ zszego czasu spór [And98, Buc00, Ste01, Buc01,
And03, Mil04, Berm06] o odpowiedni przepis zostaje rozstrzygni˛ ety na grun-
cie teoretycznym. Okazuje si˛ e, ˙ ze oba przepisy s ˛ a poprawne, ale w ró˙ znych
sytuacjach fizycznych.
Ostatni rozdział jest po´ swi˛ econy przykładowemu rozszerzeniu omawianych
metod na inne sytuacje fizyczne. W rozdziale tym przeanalizowane s ˛ a własno-
´ sci atomu o dwóch poziomach energetycznych, z których jeden jest trzykrotnie
zdegenerowany. Wszystkie obliczenia przeprowadzone s ˛ a do czwartego rz˛ edu
rachunku zaburze´ n i wynika z nich, ˙ ze własno´ sci takiego atomu s ˛ a całkowicie
analogiczne do własno´ sci atomu dwupoziomowego.
Opisane w rozprawie metody zaczerpni˛ ete z elektrodynamiki kwantowej
oraz uzyskane t ˛ a drog ˛ a oryginalne wyniki teoretyczne zostały opublikowane
w przegl ˛ adowej pracy
• I. Białynicki-Birula, T. Sowi ´ nski
„Quantum electrodynamics of qubits”
Phys. Rev. A 76, 062106 (2007)
xiv Wst˛ ep
1
Fizyka układów dwupoziomowych
„Nieoddziałuj ˛ ace cz ˛ astki materii s ˛ a abstrakcyjne.”
Niels Bohr
Zrozumienie natury oddziaływa´ n układów dwupoziomowych z otoczeniem
jest w praktyce niemo˙ zliwe bez zrozumienia w jakich konkretnie sytuacjach
fizycznych mo˙ zna takie układy realizowa´ c. W pierwszym rozdziale rozprawy
skupimy si˛ e zatem na szczegółowym opisaniu realizacji, które b˛ ed ˛ a le˙ zały
w kr˛ egu naszego zainteresowania. Nie powinno by´ c przy tym niespodziank ˛ a,
˙ ze natura qubitów b˛ edzie nierozerwalnie zwi ˛ azana ze zjawiskami elektroma-
gnetycznymi. S ˛ a to bowiem dzi´ s jedyne oddziaływania, które potrafimy do-
´ swiadczalnie kontrolowa´ c z fenomenaln ˛ a wr˛ ecz dokładno´ sci ˛ a. Wszystkie dzi-
siejsze eksperymenty z zakresu tzw. in˙ zynierii kwantowej s ˛ a prowadzone wła-
´ snie w takich warunkach, w których wszystkie inne oddziaływania s ˛ a zanie-
dbywalnie małe.
1.1. Opis teoretyczny
1.1.1. Przestrze ´ n Hilberta
Układ dwupoziomowy jest najprostszym, nietrywialnym przykładem układu
kwantowego. Abstrakcyjnie mówi ˛ ac jest to układ niezmienniczy ze wzgl˛ edu
na przesuni˛ ecia wczasie, którego przestrze ´ n stanówjest dwuwymiarow ˛ a prze-
strzeni ˛ a Hilberta. Ze wzgl˛ edu na zało˙ zon ˛ a symetri˛ e przesuni˛ ecia w czasie ist-
nieje hermitowski operator H
2D
działaj ˛ acy w tej przestrzeni, który reprezen-
tuje obserwabl˛ e energii i jest nazywany hamiltonianem. Wektory własne tego
operatora b˛ edziemy oznaczali [0` i [1`, a odpowiadaj ˛ ace im warto´ sci własne
odpowiednio −m
0
i m
0
.
1
Poniewa˙ z hamiltonian jest hermitowski, to jego wektory własne s ˛ a wza-
jemnie ortogonalne i stanowi ˛ a baz˛ e w przestrzeni stanów, tzn. dowolny wek-
1
Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze fizycznie mierzalna jest jedynie ró˙ znica energii pomi˛ edzy pozio-
mami energetycznymi mo˙ zemy w przypadku układu dwupoziomowego przyj ˛ a´ c, ˙ ze warto´ sci
własne hamiltonianu maj ˛ a przeciwne warto´ sci. Oznaczenie m
0
wprowadzili´ smy celowo, aby
w przyszło´ sci było podkre´ slone podobie´ nstwo do elektrodynamiki kwantowej. B˛ edzie to wyja-
´ snione w nast˛ epnym rozdziale.
1
2 Fizyka układów dwupoziomowych
tor [ψ` reprezentuj ˛ acy stan układu dwupoziomowego ma rozkład w tej bazie
[ψ` = ψ
0
[0` + ψ
1
[1`, (1.1)
gdzie ψ
0
= '0[ψ` oraz ψ
1
= '1[ψ`.
Zgodnie z ogólnymi zasadami obowi ˛ azuj ˛ acymi w teorii kwantowej zakła-
damy, ˙ ze dla ka˙ zdej warto´ sci ϕ ∈ R wektor e

[ψ` reprezentuje dokładnie ten
sam stan układu co wektor [ψ`. Fizycznie oznacza to, ˙ ze globalna faza wektora
reprezentuj ˛ acego stan nie ma fizycznego znaczenia
2
. B˛ edziemy cz˛ esto mówili,
˙ ze wektor [0` reprezentuje układ w stanie podstawowym, a [1` w stanie wzbu-
dzonym. Hamiltonian H
2D
w wyró˙ znionej przez nas bazie jest oczywi´ scie ope-
ratorem diagonalnym i ma posta´ c
H
2D
= m
0
([1`'1[ −[0`'0[) . (1.2)
Bardzo cz˛ esto przy opisie układów dwupoziomowych u˙ zywamy innego rów-
nowa˙ znego podej´ scia. Opis ten opiera si˛ e na spostrze˙ zeniu, ˙ ze je´ sli ustalimy
ju˙ z baz˛ e w przestrzeni Hilberta to cała informacja o stanie kwantowym za-
warta jest wdwóch zespolonych liczbach ψ
0
i ψ
1
z rozkładu (1.1), które maj ˛ a in-
terpretacj˛ e amplitudy prawdopodobie ´ nstwa, ˙ ze układ znajduje si˛ e odpowied-
nio w stanie podstawowym lub wzbudzonym. Dowolny stan kwantowy [ψ(t)`
mo˙ zemy zatem reprezentowa´ c za pomoc ˛ a dwuwymiarowego zespolonego wek-
tora zbudowanego z tych liczb
ψ(t) ≡

ψ
1
(t)
ψ
0
(t)

. (1.3)
Taki wektor jest niczym innym jak funkcj ˛ a falow ˛ a, która opisuje stan naszego
układu. Hamiltonian w takim opisie jest pewn ˛ a kwadratow ˛ a macierz ˛ a 2 2,
która jak łatwo sprawdzi´ c ma posta´ c
3
H
2D
= m
0
σ
z
. (1.4)
Hamiltonian ka˙ zdego swobodnego układu dwupoziomowego (niezale˙ znie
od jego fizycznej realizacji) daje si˛ e przedstawi´ c w tej wła´ snie postaci. U˙ zy-
waj ˛ ac słowa qubit bardzo cz˛ esto zapomina si˛ e, ˙ ze swobodne układy dwupo-
ziomowe s ˛ a jedynie matematycznym modelem, którego nie daje si˛ e do´ swiad-
czalnie zrealizowa´ c. Qubit jako układ fizyczny jest bowiem zawsze w jaki´ s
sposób sprz˛ egni˛ ety do otoczenia. O tym nieustannym oddziaływaniu układu
dwupoziomowego z otoczeniemnale˙ zy zawsze pami˛ eta´ c, gdy˙ z po pierwsze daje
ono nam mo˙ zliwo´ s´ c wykonywania fizycznych pomiarów na układzie. Po dru-
gie za´ s to wła´ snie te oddziaływania decyduj ˛ a o najwa˙ zniejszych jego własno-
´ sciach układu, które jeste´ smy w stanie zmierzy´ c do´ swiadczalnie. Do´ swiad-
czalna realizacja układu dwupoziomowego ma zatem decyduj ˛ acy wpływ na
jego fizyczne własno´ sci.
2
B˛ ed ˛ ac skrupulatnym matematycznie nale˙ załoby zatem powiedzie´ c, ˙ ze stan układu jest
reprezentowany przez promie ´ n w przestrzeni Hilberta, a nie przez wektor.
3
Do oznaczenia macierzy reprezentuj ˛ acej hamiltonian w takim podej ´ sciu b˛ edziemy u˙ zy-
wali takiego samego oznaczenia jak dla samego hamiltonianu. Nie powinno to powodowa´ c
˙ zadnych nieporozumie´ n.
3
1.1.2. Sfera Blocha
Zanim przejdziemy do opisu do´ swiadczalnych realizacji układów, które mo˙ zna
z dobrym przybli˙ zeniem traktowa´ c jako układy dwupoziomowe przedstawmy
jeszcze ciekawy sposób geometrycznej wizualizacji stanów kwantowych ta-
kiego układu. W tym celu rozpatrzmy pewien stan układu, który jest repre-
zentowany przez unormowany wektor [ψ` z przestrzeni Hilberta. Oczywi´ scie
wektor ten ma jednoznaczny rozkład na stany bazowe (1.1), a warunek unor-
mowania wymaga, aby spełniona była zale˙ zno´ s´ c

0
[
2
+[ψ
1
[
2
= 1. (1.5)
Bez zmniejszania ogólno´ sci, ze wzgl˛ edu wspomnian ˛ a dowolno´ s´ c wyboru glo-
balnej fazy, mo˙ zemy przyj ˛ a´ c, ˙ ze jedna z amplitud, np. ψ
0
jest dodatni ˛ a liczb ˛ a
rzeczywist ˛ a. Tym samym dowolny stan naszego układu mo˙ zemy zawsze zapi-
sa´ c w postaci
[ψ` = cos
θ
2
[0` + e

sin
θ
2
[1`, (1.6)
gdzie θ i ϕ s ˛ a dwoma rzeczywistymi liczbami z zakresów
0 θ < π, 0 ϕ < 2π. (1.7)
Takie przedstawienie stanu kwantowego ma bardzo jasn ˛ a interpretacj˛ e geo-
metryczn ˛ a. Otó˙ z ka˙ zdy stan mo˙ ze by´ c reprezentowany przez punkt na jed-
nostkowej sferze, tzw. sferze Blocha, o współrz˛ ednych (θ, ϕ) (patrz rysunek
1.1.). Ta wr˛ ecz banalna obserwacja pokazuje, ˙ ze stany kwantowe pojedyn-
czego qubitu maj ˛ a bardzo prost ˛ a struktur˛ e geometryczn ˛ a. Taka geometryczna
wizualizacja stanów kwantowych pojedynczego qubitu jest cz˛ esto punktem
wyj´ scia do badania struktur geometrycznych stanów układów bardziej skom-
plikowanych (dyskutowanych np. w [Ben06]).
1.2. Fizyczna realizacja
Bardzo wa˙ znym krokiem w zrozumieniu własno´ sci układów dwupoziomowych
jest uzmysłowienie sobie w jakich eksperymentach fizycznych mo˙ zna takie
układy realizowa´ c. Bowiem dopiero w konkretnej sytuacji do´ swiadczalnej mo-
˙ zemy rozstrzygn ˛ a´ c czy badany układ w ogóle mo˙ ze by´ c modelowany w przybli-
˙ zeniu dwupoziomowym. Sam fakt, ˙ ze teoretycznie takie układy umieliby´ smy
opisa´ c nie ´ swiadczy przecie˙ z o tym, ˙ ze mo˙ zna je zrealizowa´ c w przyrodzie. To
musi rozstrzygn ˛ a´ c do´ swiadczenie.
Gdy ju˙ z uda nam si˛ e zaproponowa´ c fizyczn ˛ a realizacj˛ e układu dwupozio-
mowego, kolejnym krokiem jest zrozumienie w jaki sposób układ ten oddzia-
łuje ze ´ swiatem zewn˛ etrznym. Jest to dla nas bardzo wa˙ zne, bo przecie˙ z od-
działywania s ˛ a jedynym narz˛ edziem fizyka pozwalaj ˛ acym dany układ bada´ c
i wpływa´ c na jego własno´ sci. Nie powinno ulega´ c zatem ˙ zadnej w ˛ atpliwo´ sci,
˙ ze to oddziaływania tak naprawd˛ e determinuj ˛ a obserwowalne własno´ sci ukła-
dów. Takimi wielko´ sciami fizycznymi, których nie da si˛ e ani zrozumie´ c, ani
4 Fizyka układów dwupoziomowych
PSfrag replacements
θ
[ψ`
φ
Rysunek 1.1: Sfera Blocha. Ka˙ zdemu punktowi na sferze o współ-
rz˛ ednych (θ, φ) odpowiada dokładnie jeden promie ´ n z dwuwymiaro-
wej przestrzeni Hilberta. Promie ´ n ten reprezentuje stan kwantowy
|ψ układu dwupoziomowego.
tym bardziej przewidzie´ c bez znajomo´ sci sposobu oddziaływania z otoczeniem
jest np. czas ˙ zycia w stanie wzbudzonym lub zmiana własno´ sci pod wpływem
zewn˛ etrznego zaburzenia.
Powy˙ zsze uwagi przekonuj ˛ a nas, ˙ ze je´ sli chcemy traktowa´ c układ dwupo-
ziomowy jako prawdziwy układ fizyczny, a taka my´ sl przy´ swieca tej rozpra-
wie, to musimy przede wszystkimzrozumie´ c wjakich do´ swiadczeniach układy
mo˙ zemy traktowa´ c jako dwupoziomowe i w jaki sposób komunikuj ˛ a si˛ e one
z otoczeniem.
Wkr˛ egu naszego zainteresowania s ˛ a zatemwszystkie układy fizyczne, któ-
rych hamiltonian daje si˛ e przedstawi´ c w nast˛ epuj ˛ acej postaci
H = H
2D
+H
A
+H
I
, (1.8)
gdzie H
2D
= m
0
σ
z
jest hamiltonianem opisuj ˛ acym swobodny układ dwupo-
ziomowy, H
A
hamiltonianem opisuj ˛ acym swobodn ˛ a dynamik˛ e otoczenia, a H
I
oddziaływanie pomi˛ edzy tymi dwoma układami. B˛ edziemy cz˛ esto u˙ zywali
wspólnego oznaczenia H
0
na sum˛ e hamiltonianów swobodnych qubitu i oto-
czenia.
Pokrótce przedstawi˛ e teraz ró˙ zne do´ swiadczalne realizacje układów dwu-
poziomowych. Oczywi´ scie wszystkie takie realizacje opieraj ˛ a si˛ e na pewnej
idealizacji i uproszczeniu prawdziwej sytuacji do´ swiadczalnej. Prawdziwe
układy dwupoziomowe rzecz jasna w przyrodzie nie istniej ˛ a.
5
1.2.1. Unieruchomiona cz ˛ astka ze spinem
1
/
2
Jako pierwszy przykład do´ swiadczalnej mo˙ zliwo´ sci zrealizowania układu dwu-
poziomowego rozpatrzmy dowoln ˛ a cz ˛ astk˛ e elementarn ˛ a obdarzon ˛ a spinem
1
/
2
i znajduj ˛ ac ˛ a si˛ e w pewnym zewn˛ etrznym stacjonarnym potencjale. Nie wni-
kamy przy tym jak ˛ a natur˛ e ma ten potencjał. Wa˙ zne jest jedynie to, ˙ ze na
jego skutek funkcja falowa tej cz ˛ astki jest zlokalizowana w jakim´ s obszarze
przestrzeni. Załó˙ zmy, ˙ ze rozwa˙ zana cz ˛ astka jest obdarzona niezerowym mo-
mentem magnetycznym µ i tym samym oddziałuje z zewn˛ etrznym polem ma-
gnetycznym. Nawet je´ sli to zewn˛ etrzne pole ma charakter czysto kwantowy
(jak np. niemierzalne w klasycznych do´ swiadczeniach pró˙ zniowe fluktuacje
indukcji magnetycznej) to oddziaływanie takie b˛ edzie istniało. Je´ sli dodat-
kowo zało˙ zymy, ˙ ze cz ˛ astka nie posiada ładunku elektrycznego lub jest on na
tyle mały, ˙ ze wpływ fluktuuj ˛ acego pola elektrycznego mo˙ zemy zaniedba´ c, to
hamiltonian opisuj ˛ acy tak ˛ a sytuacj˛ e b˛ edzie miał posta´ c
H = H
Ext
+H
EM
−µσB(r). (1.9)
Hamiltonian H
Ext
opisuje dynamik˛ e przestrzenn ˛ a cz ˛ astki w zewn˛ etrznym po-
tencjale, H
EM
jest hamiltonianem swobodnego kwantowego pola elektroma-
gnetycznego, a ostatni człon jest powszechnie znanym sprz˛ e˙ zeniem spino-
wych stopni swobody do pola magnetycznego zaproponowanym przez Pauliego
w 1927 roku [Pau27]. Hamiltonian H
EM
zbudowany jest jedynie z operatorów
pola elektromagnetycznego i oczywi´ scie nigdy bezpo´ srednio nie wpływa na
stopnie swobody zwi ˛ azane z cz ˛ astk ˛ a.
Jak ju˙ z wspominali´ smy hamiltonian H
Ext
opisuje zewn˛ etrzny i stacjonarny
potencjał, który utrzymuje cz ˛ astk˛ e w pewnym obszarze przestrzeni. Załó˙ zmy
zatem, ˙ ze znamy wszystkie funkcje własne χ
i
tego hamiltonianu oraz odpo-
wiadaj ˛ ace im energie własne E
i
, tzn. ˙ ze rozwi ˛ azali´ smy nast˛ epuj ˛ ace zagadnie-
nie własne
H
Ext
χ
i
(r) = E
i
χ
i
(r). (1.10)
Dla przykładu gdyby´ smy rozpatrywali elektron w zewn˛ etrznym potencjale
kulombowskim, to funkcje χ
i
(r) byłyby dobrze znanymi funkcjami falowymi
dla atomu wodoru.
Poniewa˙ z H
Ext
jest operatorem hermitowskim to warto´ sci własne E
i
s ˛ a rze-
czywiste, a funkcje własne χ
i
(r) stanowi ˛ a zupełny zbiór w przestrzeni funkcji
faowych i s ˛ a ortogonalne w nast˛ epuj ˛ acym sensie

d
3
r χ

i
(r)χ
j
(r) = δ
ij
. (1.11)
Teraz dokonamy przybli˙ zenia, które pozwoli nam zredukowa´ c nasz pro-
blem do zagadnienia układu dwupoziomowego. W tym celu załó˙ zmy, ˙ ze ze-
wn˛ etrzne pole magnetyczne, do którego sprz˛ ega si˛ e spin cz ˛ astki jest na tyle
małe w porównaniu z polem wywołuj ˛ acym uwi˛ ezienie, ˙ ze amplitudy przej´ s´ c
pomi˛ edzy stanami opisanymi ró˙ znymi przestrzennymi funkcjami falowymi
6 Fizyka układów dwupoziomowych
indukowanymi przez to sprz˛ e˙ zenie s ˛ a zaniedbywalne w porównaniu z ampli-
tudami przej´ s´ c pomi˛ edzy spinowymi stopniami swobody. Tym samym je´ sli
w chwili pocz ˛ atkowej cz ˛ astka znajduje si˛ e w stanie przestrzennym opisanym
funkcj ˛ a falow ˛ a χ
k
(r) to podczas ewolucji pozostanie w tym stanie.
Fizyczne uzasadnienie takiego przybli˙ zenia zostanie przedstawione w dal-
szej cz˛ e´ sci. W tym momencie wa˙ zny jest dla nas jedynie wniosek jaki pły-
nie z takiego zało˙ zenia. Oznacza on bowiem, ˙ ze je´ sli rzeczywi´ scie mamy do
czynienia z tak ˛ a sytuacj ˛ a, to funkcja falowa ϕ(r, t) opisuj ˛ aca nasz ˛ a cz ˛ astk˛ e
w dowolnej chwili czasu daje si˛ e zapisa´ c jako iloczyn
ϕ(r, t) = χ
k
(r) ψ(t), ψ(t) =

ψ
1
(t)
ψ
0
(t).

(1.12)
Tym samym mo˙ zemy pozby´ c si˛ e wszystkich przestrzennych stopni swobody
z naszego opisu. Aby tego dokona´ c nale˙ zy w pierwszym kroku wypisa´ c rów-
nianie Schrödingera dla tej konkretnej funkcji falowej

k
(r) ∂
t
ψ(t) = [H
Ext
χ
k
(r)] ψ(t) −µσ[χ
k
(r)B(r)] ψ(t). (1.13)
Nast˛ epnie nale˙ zy pomno˙ zy´ c powy˙ zsze równanie przez χ

k
(r) i wykona´ c całko-
wanie po całej przestrzeni. W wyniku tej operacji, wykorzystuj ˛ ac warunek
unormowania funkcji falowej, otrzymujemy równanie na ewolucj˛ e spinowej
cz˛ e´ sci funkcji falowej
i∂
t
ψ(t) =

E
k
−µσ

d
3
r ρ(r)B(r)

ψ(t). (1.14)
W powy˙ zszym wzorze wielko´ s´ c ρ(r) = χ

k
(r)χ
k
(r) jest g˛ esto´ sci ˛ a prawdopodo-
bie´ nstwa znalezienia cz ˛ astki w punkcie r w dowolnym stanie spinowym. Wy-
konuj ˛ ac prost ˛ a transformacj˛ e unitarn ˛ a funkcji falowej
ψ(t) →e
−iE
k
t
ψ(t) (1.15)
łatwo mo˙ zna pozby´ c si˛ e stałej energii ruchu przestrzennego E
k
.
Przedstawione powy˙ zej rozumowanie pokazuje, ˙ ze zawsze gdy mamy do
czynienia z cz ˛ astk ˛ a o spinie
1
/
2
, której przestrzenne stopnie swobody s ˛ a za-
mro˙ zone, tzn. gdy zewn˛ etrzne oddziaływanie jest na tyle słabe, ˙ ze nie indu-
kuje przej´ s´ c do innych stanów przestrzennych, to hamiltonian takiego układu
redukuje si˛ e do postaci
H
R
= H
EM
−µσ

d
3
r ρ(r)B(r). (1.16)
Jak wida´ c układ taki jest całkowicie symetryczny ze wzgl˛ edu na obroty, tzn.
niezale˙ znie od wyboru przestrzennego układu współrz˛ ednych hamiltonian ma
tak ˛ a sam ˛ a posta´ c.
Aby układ opisany hamiltonianem (1.16) miał cechy układu dwupoziomo-
wego musimy złama´ c jego symetri˛ e. W tym celu załó˙ zmy, ˙ ze pole magnetyczne
7
B(r) jest superpozycj ˛ a dwóch pól: stałego klasycznego pola magnetycznego B
0
i pozostałej cz˛ e´ sci, która ma charakter czysto kwantowy. W j˛ ezyku kwanto-
wego pola elektromagnetycznego mo˙ zemy powiedzie´ c, ˙ ze operator B(r) daje
si˛ e rozło˙ zy´ c na sum˛ e dwóch składników
B(r) = B
0
+B(r), gdzie B
0
= 'B(r)`. (1.17)
Bez zmniejszania ogólno´ sci naszych rozwa˙ za´ n mo˙ zemy oczywi´ scie tak dobra´ c
układ współrz˛ ednych, ˙ ze wektor zewn˛ etrznego pola B
0
b˛ edzie miał tylko skła-
dow ˛ a w kierunku z. Tym samym hamiltonian (1.16) przyjmie posta´ c
4
H
R
= µB
0
σ
z
+H
EM
−µσ

d
3
r ρ(r)B(r). (1.18)
Jest to hamiltonian opisuj ˛ acy cz ˛ astk˛ e o spinie
1
/
2
z unieruchomionymi prze-
strzennymi stopniami swobody, która znajduje si˛ e w zewn˛ etrznym stałym
polu magnetycznym B
0
i oddziałuje z kwantowym polem elektromagnetycz-
nym. Porównuj ˛ ac ten hamiltonian ze wzorem (1.8) widzimy, ˙ ze układ taki
ma wszystkie cechy układu dwupoziomowego. Stała m
0
ma w tym przypadku
interpretacj˛ e iloczynu µB
0
.
Na zako´ nczenie pozostało uzasadni´ c prawidłowo´ s´ c przyj˛ etego przybli˙ zenia.
W tym celu posłu˙ zmy si˛ e przykładem, który mo˙ ze równie˙ z słu˙ zy´ c jako propo-
zycja do´ swiadczalnej realizacji takiego układu dwupoziomowego. Rozwa˙ zmy
elektron w atomie wodoru, który znajduje si˛ e w stanie podstawowym, tzn.
przestrzenna cz˛ e´ s´ c funkcji falowej dana jest wzorem
χ
G
(r) =
1

πa
3
0
e
−r/a
0
, (1.19)
gdzie a
0
=

2
e
2
µ
0
jest promieniem Bohra. Odst˛ ep energetyczny pomi˛ edzy tym
stanem, a pierwszym stanem wzbudzonym wynosi ok. 10 eV. Je´ sli taki atom
umie´ sciliby´ smy w bardzo silnym zewn˛ etrznym stałym polu magnetycznym
o indukcji rzedu B
0
= 10 T, to ró˙ znica energii pomi˛ edzy stanami spinowymi
elektronu wynikaj ˛ aca ze sprz˛ e˙ zenia spinu do pola magnetycznego b˛ edzie wy-
nosiła zaledwie
∆E = 2m
0
= 2µB
0
≈ 1.1 10
−3
eV. (1.20)
Z tego prostego rachunku jasno wynika, ˙ ze odst˛ ep energetyczny pomi˛ edzy sta-
nami spinowymi jest co najmniej cztery rz˛ edy wielko´ sci mniejszy ni˙ z energia
potrzebna do przeniesienia elektronu na pierwszy stan przestrzennie wzbu-
dzony. Je´ sli zatem fluktuacje pró˙ zniowego pola b˛ ed ˛ a indukowały jakiekolwiek
przej´ scia, to w pierwszej kolejno´ sci b˛ ed ˛ a to przej´ scia pomi˛ edzy stanami spino-
wymi
5
.
4
Układ współrz˛ ednych wybrali´ smy w taki sposób, aby zewn˛ etrzne pole magnetyczne B
0
miało zwrot przeciwny do zwrotu wyró˙ znionego przez o´ s z.
5
Inn ˛ a, bardzo ciekaw ˛ a mo˙ zliwo´ sci ˛ a do´ swiadczalnego zrealizowania takiego układu dwu-
poziomowego jest umieszczenie pojedynczego elektronu w tzw. kropce kwantowej (patrz np.
[Han07]). W takiej sytuacji równie˙ z mamy do czynienia z „zamro˙ zeniem” przestrzennych
stopni swobody cz ˛ astki.
8 Fizyka układów dwupoziomowych
1.2.2. Atom dwupoziomowy
Innymsposobemdo´ swiadczalnego zrealizowania układu dwupoziomowego jest
wykorzystanie struktury poziomów energetycznych w atomie. Dla ustalenia
uwagi załó˙ zmy, ˙ ze mamy do czynienia z pewnym atomem opisany hamilto-
nianem H
AT
, dla którego znamy zbiór funkcji własnych ¦χ
i
¦, które opisuj ˛ a
poszczególne stany elektronu w tym atomie
6
. Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze elektron
znajduj ˛ acy si˛ e w atomie ma ładunek elektryczny b˛ edzie on oddziaływał z fluk-
tuuj ˛ acym kwantowym polem elektromagnetycznym znajduj ˛ acym si˛ e w otocze-
niu atomu. Taki układ zło˙ zony z elektronu watomie oraz oddziałuj ˛ acego z nim
pola elektromagnetycznego jest opisywany nast˛ epuj ˛ acym hamiltonianem
7
H = H
AT
+H
EM
−e rE(r). (1.21)
Poniewa˙ z funkcje ¦χ
i
¦ s ˛ a funkcjami własnymi operatora hermitowskiego
to stanowi ˛ a zupełny i ortonormalny zbiór funkcji. To oznacza, ˙ ze zawsze ist-
nieje rozkład
−e rE(r)χ
i
(r) =
¸
j
α
ij
χ
j
(r), (1.22)
gdzie wielko´ sci α
ij
s ˛ a operatorami danymi wzorami
8
α
ij
= −e

d
3
r χ

j
(r) rE(r) χ
i
(r). (1.23)
Ze wzoru (1.23) wynika bezpo´ srednio, ˙ ze zachodzi zwi ˛ azek α

ij
= α
ji
, gdy˙ z
operator pola elektrycznego E(r) reprezentuje obserwabl˛ e i jest zatem her-
mitowski. To oznacza jednocze´ snie, ˙ ze wszystkie amplitudy diagonalne α
ii
s ˛ a
hermitowskie.
W tym miejscu warto podkre´ sli´ c jeszcze jedn ˛ a ciekaw ˛ a własno´ s´ c rozkładu
(1.22), z której za chwil˛ e skorzystamy. Wynika ona z obserwacji, ˙ ze funkcje
własne χ
i
s ˛ a wyznaczone z dokładno´ sci ˛ a do globalnych faz i mo˙ zemy je usta-
li´ c wg swojego uznania. Je´ sli zatem ustalimy jeden konkretny stan χ
k
, to
zawsze mo˙ zemy tak podobiera´ c fazy pozostałych stanów, ˙ ze wszystkie ampli-
tudy przej´ scia α
ki
b˛ ed ˛ a hermitowskie.
Wykorzystuj ˛ ac rozkład (1.22) widzimy, ˙ ze działanie hamiltonianu (1.21) na
dowolny stan własny χ
i
ma posta´ c

i
(r) = E
i
χ
i
(r) +
¸
j
α
ij
χ
j
(r). (1.24)
6
Nie b˛ edziemy w tym miejscu precyzowali o jaki atom nam chodzi. Rozwa˙ zania przepro-
wadzimy na bardzo wysokim poziomie ogólno´ sci.
7
Hamiltonian oddziaływania naładowanej elektrycznie cz ˛ astki z polem elektromagnetycz-
nym zapisany w formie relatywistycznie niezmienniczej ma posta´ c iloczynu czterop˛ edu i czte-
ropotencjału pola p
µ
A
µ
(x). Wybieraj ˛ ac w odpowiedni sposób cechowanie mo˙ zna go sprowadzi´ c
do u˙ zywanej przez nas postaci.
8
Wielko´ sci α
ij
byłyby liczbami zespolonymi gdyby´ smy pole elektryczne E(r) traktowali
klasycznie. W tym przypadku s ˛ a one operatorami.
9
Przybli˙ zenie, które pozwala namzredukowa´ c omawian ˛ a sytuacj˛ e do układu
dwupoziomowego opiera si˛ e na zało˙ zeniu, ˙ ze wrozkładzie (1.22) po´ sród wszyst-
kich operatorów α
ij
dominuj ˛ a dwa: α
12
oraz sprz˛ e˙ zony do niego α
21
. W prak-
tyce warunek ten oznacza, ˙ ze przej´ scia pomi˛ edzy stanami χ
1
i χ
2
indukowane
przez zewn˛ etrzne pole elektryczne s ˛ a du˙ zo bardziej prawdopodobne ni˙ z przej-
´ scia do ka˙ zdych innych przej´ s´ c. Warto podkre´ sli´ c w tym miejscu, ˙ ze nie wni-
kamy przy tym jaki jest fizyczny powód takiej własno´ sci rozwa˙ zanego przez
nas układu. W konkretnej sytuacji do´ swiadczalnej mo˙ zna zrealizowa´ c taki
warunek na wiele sposobów, ale nie jest to przedmiotem naszego zaintereso-
wania. Wa˙ zny jest fakt, ˙ ze jest to mo˙ zliwe
9
.
Zauwa˙ zmy, ˙ ze je´ sli jest spełniony opisany powy˙ zej warunek, to mo˙ zemy
u˙ zy´ c nast˛ epuj ˛ acego przybli˙ zenia w rozwini˛ eciu (1.22) dla wyró˙ znionych sta-
nów χ
1
i χ
2
−e rE(r) χ
1
(r) =
¸
j
α
1j
χ
j
(r) ≈ α
12
χ
2
(r), (1.25a)
−e rE(r) χ
2
(r) =
¸
j
α
2j
χ
j
(r) ≈ α
21
χ
1
(r). (1.25b)
Przyjmuj ˛ ac takie przybli˙ zenie hamiltonian całego układu rozpada si˛ e na sum˛ e
prost ˛ a dwóch hamiltonianów, z których jeden działa tylko w podprzestrzeni
rozpinanej przez dwa wyró˙ znione przez nas stany χ
1
i χ
2
. Drugi natomiast
działa tylko w podprzestrzeni pozostałych stanów własnych hamiltonianu H
AT
i w ogólno´ sci jest bardzo skomplikowany ze wzgl˛ edu na sprz˛ e˙ zenie rE(r).
Przedstawione powy˙ zej rozumowanie oznacza, ˙ ze je´ sli w chwili pocz ˛ atko-
wej układ b˛ edzie si˛ e znajdował w podprzestrzeni rozpinanej przez funkcje
χ
1
(r) i χ
2
(r), to pozostanie on w tej podprzestrzeni podczas ewolucji. Roz-
kładaj ˛ ac stan układu w takiej sytuacji w tej bazie
ψ(r) = ψ
1
χ
1
(r) + ψ
2
χ
2
(r), (1.26)
równanie Schrödingera mo˙ zna zredukowa´ c do nast˛ epuj ˛ acej formy
i∂
t
ψ(t) =
´
H
R
ψ(t), (1.27)
gdzie
´
H
R
=

E
1
α
12
α
12
E
2

, ψ(t) =

ψ
1
(t)
ψ
2
(t)

. (1.28)
Dodatkowo, zmieniaj ˛ ac faz˛ e funkcji falowej nast˛ epuj ˛ aco
ψ(t) →e

it
2
(E
1
+E
2
)
ψ(t) (1.29)
sprowadzamy pełny hamiltonian rozpatrywanego układu do postaci (1.8)
´
H
R
= m
0
σ
z
+H
EM
−e σ
x

d
3
r ´ ρ(r) rE(r), (1.30)
9
Do´ swiadczalnie tak ˛ a sytuacj˛ e realizuje si˛ e najcz˛ e´ sciej umieszczaj ˛ ac atom w klasycznej
monochromatycznej fali elektromagnetycznej, której cz˛ esto´ s´ c jest bardzo zbli˙ zona do cz˛ esto´ sci
wybranego przej´ scia atomowego.
10 Fizyka układów dwupoziomowych
w którym u˙ zyli´ smy nast˛ epuj ˛ acych oznacze ´ n
m
0
=
1
2
(E
1
−E
2
), (1.31a)
´ ρ(r) = χ

2
(r) χ
1
(r). (1.31b)
Z przedstawionego powy˙ zej rozumowania wynika, ˙ ze dowolny atom, w któ-
rym przej´ scie pomi˛ edzy dwoma wyró˙ znionymi stanami elektronu dominuje
nad wszelkimi innymi przej´ sciami mo˙ zna traktowa´ c jak układ dwupoziomowy.
Jak wida´ c oddziaływanie z zewn˛ etrznym polem elektromagnetycznym ma zu-
pełnie inn ˛ a natur˛ e ni˙ z w przypadku układu spinowego i dlatego nie mo˙ zna si˛ e
spodziewa´ c, ˙ ze układy te b˛ ed ˛ a miały takie same własno´ sci.
1.2.3. Polaryzacja fotonu
Na przełomie XX i XXI wieku zostały opanowane metody do´ swiadczalnego
wytwarzania pojedynczych fotonów o ´ sci´ sle okre´ slonych własno´ sciach [Lou00,
Kur00, Mic00, San01, Yua02]. To w oczywisty sposób otwiera nowe mo˙ zliwo-
´ sci w kodowaniu i przetwarzaniu kwantowej informacji, gdy˙ z przestrze´ n sta-
nów polaryzacyjnych fotonu jest dwuwymiarow ˛ a przestrzeni ˛ a Hilberta. Tym
samym sam foton mo˙ ze by´ c traktowany jako inna do´ swiadczalne realizacja
układu dwupoziomowego. Taki układ dwupoziomowy ma oczywi´ scie zupełnie
inn ˛ a fizyczn ˛ a natur˛ e ni˙ z opisany wcze´ sniej układ spinowy czy atom dwupozio-
mowy (TLA). W tamtych sytuacjach pole elektromagnetyczne stanowiło oto-
czenie dla qubitu. Tym razem to odpowiednia konfiguracja samego pola elek-
tromagnetycznego jest układem dwupoziomowym. Próba udzielenia odpowie-
dzi na pytanie co jest w takim przypadku otoczeniem nie jest tak oczywista
i pozostawiamy j ˛ a bez odpowiedzi. Cho´ c samo zagadnienie fotonowych reali-
zacji qubitów jest bardzo ciekawe, to w dalszej cz˛ e´ sci rozprawy nie b˛ edziemy
si˛ e w ogóle nim zajmowali. Nale˙ zy zatem zawsze pami˛ eta´ c, ˙ ze opisywane
w rozprawie metody nie maj ˛ a zastosowania do tych realizacji.
1.3. Analiza hamiltonianu oddziaływania
W poprzednim punkcie pokazali´ smy jakie warunki musz ˛ a by´ c spełnione, aby
układ fizyczny mo˙ zna było z dobrym przybli˙ zeniem traktowa´ c jako układ dwu-
poziomowy oddziałuj ˛ acy z zewn˛ etrznym polem elektromagnetycznym. Jak
pokazali´ smy sytuacje takie, w zale˙ zno´ sci od realizacji, opisywane s ˛ a nast˛ e-
puj ˛ acymi hamiltonianami
10
H = m
0
σ
z
+H
EM
−µσ

d
3
r ρ(r)B(r) (spin
1
/
2
), (1.32a)
´
H = m
0
σ
z
+H
EM
−e σ
x

d
3
r ´ ρ(r) rE(r). (TLA). (1.32b)
10
Od tej pory nie b˛ edziemy u˙ zywali indeksu R na oznaczenie zredukowanego hamiltonianu.
11
Jak widzimy w wyniku wykonanych przybli˙ ze´ n oddziaływanie pomi˛ edzy ukła-
dem dwupoziomowym, a zewn˛ etrznym polem elektromagnetycznym zale˙ zy
w sposób istotny od własno´ sci przestrzennych stanu kwantowego, w którym
znajduje si˛ e elektron. We wzorach tych jawnie bowiem wyst˛ epuje pewna prze-
strzenna g˛ esto´ s´ c prawdopodobie´ nstwa ρ(r) lub ´ ρ(r). Wielko´ s´ c ta, cho´ c ró˙ zna
w ró˙ znych sytuacjach, nie zmienia si˛ e podczas ewolucji i w zwi ˛ azku z tym
w ka˙ zdej konkretnej sytuacji mo˙ zemy przyj ˛ a´ c, ˙ ze jest ona zadana z góry.
Przytoczone powy˙ zej spostrze˙ zenie prowadzi w rezultacie do znacznego
uproszczenia rachunków. Okazuje si˛ e bowiem, ˙ ze efektywnie tylko cz˛ e´ s´ c pola
elektromagnetycznego bierze udział woddziaływaniu z układemdwupoziomo-
wym. W j˛ ezyku modów pola elektromagnetycznego oznacza to, ˙ ze nie wszyst-
kie mody pola mog ˛ a indukowa´ c rozpatrywane przej´ scie. Aby lepiej zrozumie´ c
dlaczego tak si˛ e dzieje rozpatrzymy w tym podpunkcie bardziej konkretne
do´ swiadczalne realizacje układów dwupoziomowych – elektron w stanie pod-
stawowym atomu wodoru oraz przej´ scie dipolowe w atomie pomi˛ edzy stanami
niezdegenerowanymi. Zanim jednak to zrobimy przyjrzyjmy si˛ e u˙ zytecznemu
rozkładowi pola elektromagnetycznego na mody, które s ˛ a zgodne z symetri ˛ a
kulist ˛ a.
1.3.1. Multipolowy rozkład pola elektromagnetycznego
W problemach elektromagnetycznych z symetri ˛ a kulist ˛ a bardzo u˙ zyteczne
jest rozło˙ zenie kwantowego pola elektromagnetycznego na tzw. multipole
elektromagnetyczne – zupełny zbiór funkcji wektorowych, które s ˛ a bezdywer-
gencyjnymi funkcjami własnymi operatora momentu p˛ edu i spełniaj ˛ a równa-
nie Helmholtza. Rozkład taki ma posta´ c [Bia75, Jac99, Bia07]
E(r) =
¸
JMλ


0
dk

E
(λ)
JMk
(r)c
(λ)
JM
(k) +E
∗(λ)
JMk
(r)c
†(λ)
JM
(k)

, (1.33a)
B(r) =
¸
JMλ


0
dk

B
(λ)
JMk
(r)c
(λ)
JM
(k) +B
∗(λ)
JMk
(r)c
†(λ)
JM
(k)

. (1.33b)
W powy˙ zszym rozkładzie parametr λ mo˙ ze przyjmowa´ c tylko dwie warto´ sci
historycznie oznaczane e oraz m, które rozró˙ zniaj ˛ a tzw. elektryczne i ma-
gnetyczne multipole. Operatory c
(λ)
JM
(k) i c
†(λ)
JM
(k) s ˛ a odpowiednio operatorami
anihiluj ˛ acymi i kreuj ˛ acymi fotony, które maj ˛ a
• energi˛ e równ ˛ a ω
k
= ck,
• kwadrat całkowitego momentu p˛ edu równy
2
J(J + 1),
• rzut całkowitego momentu p˛ edu na o´ s z równy M,
• i parzysto´ s´ c okre´ slon ˛ a przez λ.
Operatory te spełniaj ˛ a naturalne dla operatorów kreacji i anihilacji reguły
komutacyjne

c
(λ)
JM
(k), c
†(λ

)
J

M

(k

)

= δ
JJ
δ
MM
δ
λλ
δ(k −k

). (1.34)
12 Fizyka układów dwupoziomowych
Podobnie jak przy innym, du˙ zo cz˛ e´ sciej stosowanym (cho´ c w naszym przy-
padku mniej u˙ zytecznym) rozkładzie pola elektromagnetycznego na fale pła-
skie, hamiltonian pola swobodnego wyra˙ zony przez te operatory ma standar-
dow ˛ a posta´ c „sumy” hamiltonianów niezale˙ znych jednowymiarowych oscyla-
torów harmonicznych
11
H
EM
=
1
2

d
3
r

E
2
(r) +B
2
(r)

=
¸
JMλ


0
dk ω
k
c
†(λ)
JM
(k)c
(λ)
JM
(k). (1.35)
Funkcje E
(λ)
JMk
(r) i B
(λ)
JMk
(r) wyst˛ epuj ˛ ace w rozkładzie (1.33) otrzymuje si˛ e
z rozwi ˛ aza´ n skalarnego równania Helmholtza, które mo˙ zna zapisa´ c w po-
staci
12
T
JMk
(r) =

k
πJ(J + 1)
j
J
(kr) Y
JM
(n) , n =
r
r
. (1.36)
W powy˙ zszym wzorze j
J
(kr) jest kulist ˛ a funkcj ˛ a Bessela, a Y
JM
(n) standar-
dow ˛ a harmonik ˛ a sferyczn ˛ a. Zwi ˛ azek pomi˛ edzy multipolami elektromagne-
tycznymi, a funkcjami T
JMk
(r) jest nast˛ epuj ˛ acy [Bia75, Jac99, Bia07]
E
(e)
JMk
(r) = i∇LT
JMk
(r), (1.37a)
B
(e)
JMk
(r) = kLT
JMk
(r), (1.37b)
E
(m)
JMk
(r) = kLT
JMk
(r), (1.37c)
B
(m)
JMk
(r) = −i∇LT
JMk
(r). (1.37d)
W powy˙ zszych wzorach u˙ zyli´ smy standardowego oznaczenia L = −ir ∇ na
operator momentu p˛ edu.
Na zako´ nczenie tych rozwa˙ za´ n warto podkre´ sli´ c, ˙ ze w rozkładzie (1.33),
wodró˙ znieniu od multipolowego rozkładu pola skalarnego, nie wyst˛ epuj ˛ a mul-
tipole z J = 0. Bezdywergencyjne pole wektorowe nie mo˙ ze mie´ c bowiem
składników skalarnych. Wida´ c to równie˙ z bezpo´ srednio z definicji (1.37) mul-
tipoli elektromagnetycznych. Operator momentu p˛ edu L daje w wyniku 0,
gdy działa na sferycznie symetryczne funkcje.
1.3.2. Oddziaływanie ze spinemwsferycznympotencjale
Rozpatrzmy teraz szczególny przypadek do´ swiadczalnej realizacji układu dwu-
poziomowego – cz ˛ astki obdarzonej spinem, która znajduje si˛ e w stanie kwan-
towym, którego przestrzenna cz˛ e´ s´ c funkcji falowej jest sferycznie symetryczna.
W takim przypadku funkcja ρ(r) okre´ slaj ˛ aca g˛ esto´ s´ c prawdopodobie´ nstwa
11
Pomijamy tutaj problem uporz ˛ adkowania operatorów, który jest zagadnieniem dobrze
zrozumianym i wyja´ snionym (patrz np. [Bia75]). Dla ´ scisło´ sci wszystkie iloczyny operato-
rów pola elektromagnetycznego nale˙ zy rozumie´ c jako iloczyny normalne czego nie oznaczamy
wprost.
12
Czytelnika mogłaby zmartwi´ c niejednoznaczno´ s´ c tej definicji dla J = 0. Jak si˛ e jednak
zaraz oka˙ ze takich sytuacji nie musimy bra´ c w ogóle pod uwag˛ e.
13
znalezienia cz ˛ astki w danym miejscu zale˙ zy jedynie od radialnej składowej
poło˙ zenia r. Hamiltonian oddziaływania ma zatem posta´ c
H
I
= −µσ

d
3
r ρ(r)B(r). (1.38)
Po wstawieniu do tego wyra˙ zenia rozwini˛ ecia (1.33b) i prostych przekształce-
niach otrzymujemy nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenie
H
I
= −µσ
¸
JM


0
dk

d
3
r ρ(r)

c
(e)
JM
(k)kL−ic
(m)
JM
(k)∇L

T
JMk
(r) + h.c.
= −µσ
¸
JM


0
dk

d
3
r ρ(r)

c
(e)
JM
(k)kL+ c
(m)
JM
(k) (2∇+ iL∇)

T
JMk
(r) + h.c.
(1.39)
Ostatnia równo´ s´ c została otrzymana dzi˛ eki wykorzystaniu prostej do spraw-
dzenia to˙ zsamo´ sci i∇ L = −iL ∇ − 2∇. Łatwo jest si˛ e przekona´ c, ˙ ze ze
wzgl˛ edu na posta´ c funkcji ρ(r) w wyst˛ epuj ˛ acej tu sumie bardzo du˙ zo elemen-
tów jest równych zero. W tym celu nale˙ zy po pierwsze wykona´ c całkowanie
przez cz˛ e´ sci i skorzysta´ c z odpowiednio szybkiego zanikania funkcji ρ(r) w nie-
sko´ nczono´ sci. Otrzymamy wtedy
H
I
= −µσ
¸
JM


0
dk

d
3
r
¸
T
JMk
(r)

c
(e)
JM
(k)kL+ 2c
(m)
JM
(k)∇

ρ(r)
+ ic
(m)
JM
(k)Lρ(r) ∇T
JMk
(r)

+ h.c. (1.40)
Po przepisaniu hamiltonianu oddziaływania do takiej postaci od razu widzimy,
˙ ze wszystkie człony, w których wyst˛ epuje wyra˙ zenie Lρ(r) nie daj ˛ a wkładu
do sumy. Funkcja ρ(r) zale˙ zy bowiem jedynie od zmiennej radialnej i tym
samym działaj ˛ acy na ni ˛ a operator momentu p˛ edu daje w wyniku 0. Pozo-
staj ˛ a zatem tylko te człony, w których znajduje si˛ e gradient funkcji rozkładu
∇ρ(r) = ρ

(r)n
H
I
= −2µσ
¸
JM


0
dk

d
3
r ρ

(r)nT
JMk
(r)c
(m)
JM
(k) + h.c. (1.41)
Okazuje si˛ e jednak, ˙ ze równie˙ z w tej sumie wi˛ ekszo´ s´ c elementów jest równych
zero. Wynika to tym razem bezpo´ srednio z własno´ sci harmonik sferycznych
Y
JM
(n), które znajduj ˛ a si˛ e w definicji funkcji T
JMk
(r). Harmoniki sferyczne
s ˛ a bowiem wzajemnie ortogonalne w nast˛ epuj ˛ acym sensie

dΩY

JM
(n)Y
J

M
(n) = δ
JJ
δ
MM
, (1.42)
a kartezja´ nskie składowe wektora jednostkowego n = (
x
r
,
y
r
,
z
r
) wyra˙ zaj ˛ a si˛ e
liniowo przez harmoniki wektorowe z J = 1. Jak łatwo sprawdzi´ c zachodz ˛ a
14 Fizyka układów dwupoziomowych
nast˛ epuj ˛ ace zwi ˛ azki
x
r
=


3

Y
1,−1
(n) −Y
1,1
(n)

2

, (1.43a)
y
r
= i


3

Y
1,−1
(n) + Y
1,1
(n)

2

, (1.43b)
z
r
=


3
Y
1,0
(n). (1.43c)
Zatem całka wzgl˛ edem zmiennych k ˛ atowych z wyra˙ zenia nT
JMk
(r) pozostawi
jedynie wkłady od tych wyra˙ ze´ n, które zbudowane s ˛ a z harmonik sferycz-
nych z J = 1. Tym samym hamiltonian oddziaływania (1.41) przyjmie znacz-
nie uproszczon ˛ a posta´ c
H
I
= −2µσ


0
dk

2k
3

a(k) +a

(k)


0
dr r
2
ρ

(r)j
1
(kr). (1.44)
Wprowadzili´ smy tutaj nowe oznaczenie a

(k) i a(k) na operatory kreacji i ani-
hilacji aktywnych modów pola elektromagnetycznego w bazie kartezja ´ nskiej
a
x
(k) =
c
(m)
1,−1
(k) −c
(m)
1,1
(k)

2
, (1.45a)
a
y
(k) = −i
c
(m)
1,−1
(k) + c
(m)
1,1
(k)

2
, (1.45b)
a
z
(k) = c
(m)
1,0
(k). (1.45c)
Korzystaj ˛ ac z tych definicji oraz relacji komutacyjnych (1.34) łatwo sprawdzi´ c,
˙ ze relacje komutacyjne dla operatorów a(k) oraz a

(k) maj ˛ a standardow ˛ a po-
sta´ c

a
i
(k), a

j
(k

)

= δ
ij
δ(k −k

). (1.46)
Zauwa˙ zmy, ˙ ze oddziaływanie układu spinowego, którego przestrzenna funk-
cja falowa jest sferycznie symetryczna z kwantowympolemelektromagnetycz-
nym sprowadza si˛ e w istocie do oddziaływania z pewnym dipolowym kwanto-
wym polem wektorowym
Φ(k) =
a

(k) +a(k)

2k
. (1.47)
Pole to skonstruowane jest z magnetycznych dipolowych modów pola elek-
tromagnetycznego. Wszystkie inne mody nie bior ˛ a udziału w oddziaływaniu
i w zwi ˛ azku z tym b˛ edziemy je pomija´ c w dalszej analizie. Cała zale˙ zno´ s´ c od
przestrzennych stopni swobody jest przy tym zakodowana w pewnym efek-
tywnym parametrze sprz˛ e˙ zenia g, który zale˙ zy tylko od k. Je´ sli zdefiniujemy
ten parametr wg wzoru
g(k) = −
4µk

3


0
dr r
2
ρ

(r)j
1
(kr) = −
µk
π

3

d
3
r ρ

(r)j
1
(kr) (1.48)
15
to pełny hamiltonian opisuj ˛ acy t ˛ a sytuacj˛ e b˛ edzie miał posta´ c
H = m
0
σ
z
+
¸
i


0
dk ω
k
a

i
(k)a
i
(k) +
¸
i
σ
i


0
dk g(k)Φ
i
(k). (1.49)
Na zako´ nczenie tej cz˛ e´ sci dyskusji zauwa˙ zmy jeszcze, ˙ ze parametr sprz˛ e-
˙ zenia g(k) jest funkcj ˛ a proporcjonaln ˛ a do trójwymiarowej transformaty Fo-
uriera g˛ esto´ sci prawdopodobie´ nstwa ρ(r). Rzeczywi´ scie, wykorzystuj ˛ ac defi-
nicj˛ e funkcji Bessela j
1
(kr) mo˙ zna do´ s´ c prosto pokaza´ c [Bia07], ˙ ze zachodzi
zwi ˛ azek
g(k) =
µk
2
π

3
ρ(k), (1.50)
gdzie funkcja ρ(k) jest trójwymiarow ˛ a transformat ˛ a Fouriera funkcji ρ(r)
ρ(k) =

d
3
r e
−ik·r
ρ(r). (1.51)
1.3.3. Oddziaływanie z atomem dwupoziomowym
Rozwa˙ zmy teraz problem atomu dwupoziomowego oddziałuj ˛ acego z zewn˛ etrz-
nym polem elektromagnetycznym. Jak ju˙ z wcze´ sniej wyja´ snili´ smy hamilto-
nian opisuj ˛ acy tak ˛ a sytuacj˛ e ma posta´ c
´
H = m
0
σ
z
+H
EM
−e σ
x

d
3
r ´ ρ(r) rE(r), (1.52)
gdzie
´ ρ(r) = χ

2
(r) χ
1
(r). (1.53)
Podobnie jak to było w przypadku oddziałuj ˛ acego układu spinowego, w tej
sytuacji równie˙ z nie wszystkie mody pola elektromagnetycznego bior ˛ a udział
w oddziaływaniu. Tym razem jest to bezpo´ srednia konsekwencja konstrukcji
tego modelu układu dwupoziomowego. Jak bowiempami˛ etamy rozpoczyna si˛ e
ona od zagadnienia prawdziwego atomu, w którym na skutek zewn˛ etrznego
pola elektromagnetycznego jedno z przej´ s´ c pomi˛ edzy stanami elektronowymi
znacznie dominuje nad innymi. To pozwalało nam z dobrym przybli ˙ zeniem
zredukowa´ c problem do zagadnienia atomu tylko z dwoma poziomami ener-
getycznymi. Poziomy te maj ˛ a przy tym dobrze okre´ slon ˛ a energi˛ e i całkowity
moment p˛ edu (tzn. jego kwadrat i rzut na jedn ˛ a z osi). Tym samym przej-
´ scie pomi˛ edzy wyró˙ znionymi stanami mo˙ ze by´ c indukowane tylko przez ta-
kie multipolowe stany pola elektromagnetycznego, które maj ˛ a odpowiednie
liczby kwantowe J i M okre´ slaj ˛ ace ich moment p˛ edu. Oczywi´ scie w zale˙ zno´ sci
od tego z jakimi stanami mamy do czynienia w konkretnej sytuacji aktywne
b˛ ed ˛ a inne mody pola elektromagnetycznego. Zawsze jednak b˛ ed ˛ a to multipole
o konkretnych warto´ sciach J i M. Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze oddziaływanie od-
bywa si˛ e przez sprz˛ e˙ zenie do pola elektrycznego b˛ ed ˛ a to tym razem multipole
elektryczne.
16 Fizyka układów dwupoziomowych
W ten oto fenomenologiczny sposób, podobnie jak robi ˛ a to inni autorzy
[Lou73, Lou06], dochodzimy do wniosku, ˙ ze w modelu atomu dwupoziomo-
wego hamiltonian oddziaływania przybiera posta´ c
´
H
I
= σ
x


0
dk ´ g(k)Φ(k). (1.54)
W powy˙ zszym wzorze, analogicznie jak to zrobili´ smy w przypadku układu
spinowego, wprowadzili´ smy specjalne oznaczenie Φ(k) na ten składnik pola
elektromagnetycznego, który jest aktywny w tej sytuacji. Inaczej ni ˙ z było to
w przypadku układu spinowego, jest to pole skalarne, które wyra˙ za si˛ e przez
odpowiednie operatory kreacji b

(k) i anihilacji b(k) aktywnego modu
13
Φ(k) =
b

(k) + b(k)

2k
. (1.55)
Wprowadzony we wzorze (1.54) parametr sprz˛ e˙ zenia ´ g(k) charakteryzuje
sił˛ e sprz˛ e˙ zenia poszczególnych modów. Fenomenologicznie mo˙ zemy go otrzy-
ma´ c z parametru g(k) zast˛ epuj ˛ ac dipolowy moment magnetyczny µ i funkcj˛ e
jego rozkładu w przestrzeni p˛ edów ρ(k) odpowiednio przez dipolowy moment
elektryczny d i jego funkcj˛ e rozkładu κ(k)
14
´ g(k) =
dk
2
π

3
κ(k). (1.56)
Tym samym pełny hamiltonian opisuj ˛ acy oddziaływanie atomu dwupoziomo-
wego z kwantowym polem elektromagnetycznym ma posta´ c
´
H = m
0
σ
z
+


0
dk ω
k
b

(k) b(k) + σ
x


0
dk ´ g(k)Φ(k). (1.57)
Przedstawione powy˙ zej, czysto heurystyczne, rozumowanie prowadz ˛ ace do
hamiltonianu (1.57) zostanie potwierdzone ´ scisłym rachunkiem w rozdziale
5., gdy b˛ edziemy rozwa˙ za´ c atom z przej´ sciem dipolowym pomi˛ edzy stanami
1S i 2P. Tymczasem czytelnik mo˙ ze traktowa´ c ten hamiltonian atomu dwupo-
ziomowego jako zadany z góry bez wnikania w jego pochodzenie.
1.3.4. Mo˙ zliwo´ sci uogólnienia opisu
Przedstawione powy˙ zej sytuacje fizyczne s ˛ a oczywi´ scie pewnymi szczególnymi
przypadkami wybranymi po´ sród wszystkich mo˙ zliwych realizacji układówdwu-
poziomowych. Opisane w dalszej cz˛ e´ sci metody opisu takich układów s ˛ a jed-
nak bardzo uniwersalne i daj ˛ a si˛ e zastosowa´ c w innych sytuacjach, np. gdy
elektron nie znajduje si˛ e w sferycznym potencjale, ale np. w prostok ˛ atnej
13
Dla odró˙ znienia, ˙ ze tym razem mamy do czynienia z multipolami elektrycznymi b˛ edziemy
stosowali oznaczenia b

(k) i b(k) dla operatorów kreacji i anihilacji.
14
Celowo w tym miejscu wprowadzili´ smy now ˛ a funkcj˛ e rozkładu κ(k), gdy˙ z jak si˛ e oka˙ ze
w rozdziale 5. nie jest to transformata Fouriera funkcji ρ(r).
17
studni potencjału (kropce kwantowej). Jedyn ˛ a ró˙ znic ˛ a b˛ edzie sprz˛ e˙ zenie do in-
nych modów pola elektromagnetycznego. W ka˙ zdym konkretnym przypadku
trzeba oczywi´ scie sprawdzi´ c jakie mody pola bior ˛ a udział w oddziaływaniu
i odpowiednio zmodyfikowa´ c hamiltonian oddziaływania. Zazwyczaj b˛ edzie to
jednak modyfikacja do´ s´ c trywialna – oprócz całki p˛ edowej b˛ edzie znajdowała
si˛ e jeszcze jaka´ s suma po innych liczbach kwantowych pola. Mo˙ ze si˛ e równie˙ z
zmieni´ c parametr sprz˛ e˙ zenia g(k).
Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze uogólnienie naszego opisu na inne sytuacje fizyczne
jest bardzo proste, jak równie˙ z dlatego, ˙ ze chcemy doj´ s´ c do konkretnych wy-
ników ilo´ sciowych, od tej pory, zawsze gdy b˛ edziemy mówili o układzie spi-
nowym lub atomie dwupoziomowym (TLA) b˛ edziemy mieli na my´ sli układy
opisane odpowiednio hamiltonianami (1.49) i (1.57).
1.3.5. Pole kanonicznie sprz˛ e˙ zone
Wdalszej analizie układówdwupoziomowych b˛ edziemy rozwa˙ zali dynamiczne
skutki istnienia oddziaływania pomi˛ edzy polem elektromagnetycznym, a qu-
bitem. W zwi ˛ azku z tym u˙ zyteczne jest wprowadzenie dodatkowego pola,
które jest kanonicznym partnerem dla pola Φ(k). Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze swo-
bodne pole elektromagnetyczne jest zbiorem niezale˙ znych jednowymiarowych
oscylatorów harmonicznych naturalnym kandydatem na operator kanonicz-
nego p˛ edu dla pola Φ(k) (patrz wzór (1.47)) jest nast˛ epuj ˛ acy operator
π(k) = i

k
2

a

(k) −a(k)

. (1.58)
Wykorzystuj ˛ ac relacje komutacyjne (1.46) łatwo si˛ e przekona´ c, ˙ ze pola Φ(k)
i π(k) spełniaj ˛ a relacje komutacyjne dla poło˙ ze´ n i p˛ edów

i
(k), π
j
(k

)] = iδ
ij
δ(k −k

). (1.59)
Wprzypadku atomu dwupoziomowego sytuacja jest całkowicie analogiczna.
Operatorem p˛ edu kanonicznie sprz˛ e˙ zonego do aktywnych modów pola elek-
trycznego Φ(k) jest pole
π(k) = i

k
2

b

(k) −b(k)

. (1.60)
Relacje komutacyjne pomi˛ edzy polem Φ(k), a π(k) s ˛ a nast˛ epuj ˛ ace
[Φ(k), π(k

)] = iδ(k −k

). (1.61)
Hamiltonian swobodnego pola elektromagnetycznego (1.35) w obu tych przy-
padkach wyra˙ za si˛ e nast˛ epuj ˛ aco
H
EM
=
1
2


0
dk

π
2
(k) + k
2
Φ
2
(k)

(Spin
1
/
2
), (1.62a)
H
EM
=
1
2


0
dk

π
2
(k) + k
2
Φ
2
(k)

(TLA). (1.62b)
18 Fizyka układów dwupoziomowych
1.4. Model Jaynesa-Cummingsa
Przy omawianiu fizycznych realizacji układów dwupoziomowych nie sposób
pomin ˛ a´ c historycznie pierwszego modelu Jaynesa-Cummingsa, który został
sformułowany i dogł˛ ebnie przeanalizowany w 1963 roku w klasycznej pracy
[Jay63]. W modelu tym zakłada si˛ e, ˙ ze warunki fizyczne s ˛ a tak dobrane, ˙ ze
atom dwupoziomowy oddziałuje dokładnie z jednym modem kwantowego pola
elektromagnetycznego. Jest to zatem szczególny przypadek sytuacji opisanej
w punkcie 1.3.3., któr ˛ a otrzymuje si˛ e kład ˛ ac ´ g(k) = g
0
δ(k − k
0
). Tym samym
hamiltonian Jaynesa-Cummingsa ma do´ s´ c prost ˛ a posta´ c
H
JC
= m
0
σ
z
+ Ωa

a + g
0
σ
x

a

+ a

. (1.63)
Wpowy˙ zszymwzorze Ω = ω
k
0
jest cz˛ esto´ sci ˛ a modu pola elektromagnetycznego
bior ˛ acego w oddziaływaniu, a operatory a oraz a

s ˛ a operatorami anihilacji
i kreacji dla wzbudze´ n tego modu pola. Jak wida´ c hamiltonian ten mo˙ zna rów-
nie˙ z rozumie´ c jako opisuj ˛ acy układ dwupoziomowy o przerwie energetycznej
2m
0
oddziałuj ˛ acy z kwantowym oscylatorem harmonicznym o cz˛ esto´ sci wła-
snej Ω.
Cho´ c model Jaynesa-Cummingsa mo˙ ze si˛ e wydawa´ c du˙ zym teoretycznym
uproszczeniem prawdziwej fizycznej sytuacji, to w istocie mo˙ ze on bardzo do-
brze opisywa´ c niektóre sytuacje do´ swiadczalne. Jest tak wtedy, gdy w spo-
sób do´ swiadczalny znacznie zredukujemy dost˛ epne mody pola elektromagne-
tycznego, np. poprzez zamkni˛ ecie układu we wn˛ ece rezonansowej. Wtedy,
ze wzgl˛ edu na warunki brzegowe, ci ˛ agłe spektrum pola elektromagnetycz-
nego zostanie zredukowane do dyskretnych warto´ sci. Dobieraj ˛ ac odpowiednio
kształt wn˛ eki mo˙ zna tak dopasowa´ c cz˛ esto´ sci modów, ˙ ze tylko jeden z nich
b˛ edzie „pasował” do przej´ scia w atomie dwupoziomowym i b˛ edzie odizolowany
od pozostałych. Je´ sli dodatkowo, silnym zewn˛ etrznym promieniowaniem la-
serowym, wzmocnimy ten mod pola, to nierezonansowe spontaniczne emisje
innych fotonów b˛ edzie mo˙ zna zaniedba´ c i układ taki b˛ edzie mo˙ zna z bardzo
dobrymprzybli˙ zeniemopisywa´ c hamiltonianemH
JC
. Analiz ˛ a teoretyczn ˛ a i do-
´ swiadczaln ˛ a takich sytuacji zajmuje si˛ e cała gał ˛ a´ z optyki kwantowej, któr ˛ a
z j˛ ezyka angielskiego w literaturze nazywa si˛ e Cavity Quantum Electrodyna-
mics (patrz np. [Dut05]).
Warto w tym miejscu doda´ c, ˙ ze model Jaynesa-Cummingsa był pierwsz ˛ a
teoretyczn ˛ a prób ˛ a udzielenia odpowiedzi na pytanie o to jaka jest ró˙ znica po-
mi˛ edzy oddziaływaniem układów kwantowych z klasycznym i kwantowym po-
lem elektromagnetycznym. Cho´ c półklasyczna teoria oddziaływania, w któ-
rej pole elektromagnetyczne traktowane jest klasycznie, pozwala opisywa´ c
wiele eksperymentalnie stwierdzonych faktów [All75], to istniej ˛ a zjawiska,
których w ten sposób wytłumaczy´ c si˛ e nie da. Sztandarowym przykładem
ró˙ zni ˛ acym oddziaływanie z kwantowym polem elektromagnetycznym od od-
działywania z polem klasycznym jest tzw. zjawisko collapse-revival, które zo-
stało przewidziane dla modelu Jaynesa-Cummingsa, a nie zachodzi w modelu
półklasycznym [Cum65, Ebe80]. Jest ono bowiem bezpo´ sredni ˛ a konsekwen-
19
cj ˛ a dyskretnej struktury stanów pola elektromagnetycznego (istnienia foto-
nów). Wspomniane zjawisko polega na do´ s´ c zaskakuj ˛ acym przebiegu czaso-
wym obsadzenia stanu wzbudzonego atomu dwupoziomowego. Je´ sli w chwili
pocz ˛ atkowej pole elektromagnetyczne we wn˛ ece było w stanie koherentnym,
to wraz z upływem czasu obsadzenie stanu wzbudzonego atomu dwupoziomo-
wego bardzo szybko spada niemal do zera jak e
−(t/t
0
)
2
. Nast˛ epnie przez do´ s´ c
długi czas nie zmienia si˛ e, aby pó´ zniej powróci´ c w tym samym tempie do po-
cz ˛ atkowej warto´ sci. W idealnej sytuacji bez dyssypacji proces ten powtarza
si˛ e okresowo.
Zjawisko collapse-revival zostało po raz pierwszy do´ swiadczalnie potwier-
dzone w roku 1987 przez grup˛ e Gerharda Rempe [Rem87] i od tego momentu
uznawane jest za jeden z fundamentalnych dowodów eksperymentalnych ist-
nienia fotonów.
1.5. Metody przybli˙ zone dla qubitów
Własno´ sci układówdwupoziomowych oddziałuj ˛ acych z kwantowympolemelek-
tromagnetycznym s ˛ a bardzo trudne do przeanalizowania. Jest to zwi ˛ azane
bezpo´ srednio z faktem, ˙ ze nie potrafimy znale´ z´ c stanów własnych pełnego ha-
miltonianu H. Nawet w przypadku tak diametralnego uproszczenia jakim
jest przybli˙ zenie Jaynesa-Cummingsa jest to niemo˙ zliwe. Aby zatem znale´ z´ c
jakie´ s własno´ sci qubitów w takiej sytuacji pozostaje jedynie wykorzysta´ c me-
tody przybli˙ zone.
1.5.1. Przybli˙ zenie wiruj ˛ acej fali (RWA)
Jedn ˛ a z metod przybli˙ zonego rozwi ˛ azania przedstawionego problemu jest dal-
sze uproszczenie modelu. Najcz˛ e´ sciej w tym kontek´ scie u˙ zywa si˛ e tzw. przy-
bli˙ zenia wiruj ˛ acej fali (ang. RWA – rotating wave approximation). Polega ono
na pomini˛ eciu pewnych członów w hamiltonianie oddziaływania pomi˛ edzy po-
lem, a układemdwupoziomowym. Jako pierwsi takiego uproszczenia dokonali
ju˙ z Jaynes i Cummings we wspomnianej pracy [Jay63] i dlatego prze´ sled´ zmy
je na tymwła´ snie przykładzie. Wpozostałych przypadkach jest ono całkowicie
analogiczne.
Aby zrozumie´ c istot˛ e przybli˙ zenia RWA przepiszmy hamiltonian (1.63) do
postaci
H
JC
= m
0
σ
z
+ Ωa

a +
g
0

2

+
+ σ

)

a

+ a

, (1.64)
gdzie wprowadzili´ smy nowe operatory
σ
+
=
σ
x
+ iσ
y

2
, σ

=
σ
x
−iσ
y

2
. (1.65)
Łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze operatory te spełniaj ˛ a nast˛ epuj ˛ ace reguły antykomuta-
cyjne

z
, σ
+
] = 2σ
+
, [σ
z
, σ

] = −2σ

, [σ
+
, σ

] = 2σ
z
. (1.66)
20 Fizyka układów dwupoziomowych
Wykonajmy teraz transformacj˛ e unitarn ˛ a generowan ˛ a przez hamiltonian swo-
bodny
H
0
= m
0
σ
z
+ Ωa

a. (1.67)
Transformacja ta pozwoli nam sprawdzi´ c jakie zmiany w ewolucji układu wy-
nikaj ˛ a z istnienia oddziaływania
15
. W ˙ zargonie naukowym cz˛ esto mówi si˛ e, ˙ ze
„odwirowujemy dynamik˛ e swobodn ˛ a” i st ˛ ad pochodzi nazwa tego przybli ˙ zenia.
Łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze po takiej transformacji hamiltonian całego układu
b˛ edzie miał nast˛ epuj ˛ ac ˛ a posta´ c
H
JC
(t) = e
−iH
0
t
H
JC
e
iH
0
t
= m
0
σ
z
+ Ωa

a +
g
0
2

+
e
iΩt
+ σ

e
−iΩt
)

a

e
2im
0
t
+ ae
−2im
0
t

= m
0
σ
z
+ Ωa

a
+
g
0
2


+
e
i(Ω−2m
0
)t
+ a

σ

e
−i(Ω−2m
0
)t
+ a

σ
+
e
i(Ω+2m
0
)t
+ aσ

e
−i(Ω+2m
0
)t

.
(1.68)
Jak było wytłumaczone wcze´ sniej model Jaynesa-Cummingsa jest dobrym
modelem dla realistycznych sytuacji do´ swiadczalnych, gdy cz˛ esto´ s´ c aktyw-
nego modu pola elektromagnetycznego Ω jest bardzo dobrze dopasowana do
przerwy energetycznej w atomie 2m
0
. Ten warunek w istocie oznacza, ˙ ze
cz˛ esto´ s´ c Ω + 2m
0
jest du˙ zo wi˛ eksza ni˙ z Ω − 2m
0
. W zwi ˛ azku z tym, dwa
ostatnie człony w powy˙ zszym hamiltonianie zmieniaj ˛ a si˛ e bardzo szybko na
rozwa˙ zanych przez nas skalach czasowych i w praktyce u´ sredniaj ˛ a si˛ e do
zera. Dobrym przybli˙ zeniem jest wi˛ ec pomini˛ ecie tych członów w rozpatrywa-
nym przez nas modelu. Po wykonaniu odwrotnej transformacji unitarnej tak
uproszczonego hamiltonianu otrzymujemy hamiltonian Jaynesa-Cummingsa
w obrazie Schrödingera w przybli˙ zeniu wiruj ˛ acej fali
H
RWA
JC
= m
0
σ
z
+ Ωa

a +
g
0

2

+
a + σ

a

). (1.69)
Jak wykazali autorzy tego modelu [Jay63] układ opisywany takim hamilto-
nianem mo˙ zna całkowicie rozwi ˛ aza´ c (Szczegóły mo˙ zna znale´ z´ c w wielu pozy-
cjach, np. [All75]).
Porównuj ˛ ac otrzymany w tym przybli˙ zeniu hamiltonian z pełnym hamil-
tonianem (1.64) widzimy, ˙ ze istota tego przybli˙ zenia polega na pomini˛ eciu
dwóch wyra˙ ze´ n σ
+
a

oraz σ

a. Wyra˙ zenia te s ˛ a odpowiedzialne za nierezo-
nansowe procesy fizyczne – procesy, które w jawny sposób nie zachowuj ˛ a ener-
gii. Pierwszy człon jest odpowiedzialny za wzbudzenie atomu z jednoczesnym
wyemitowaniem fotonu, a drugi za deekscytacj˛ e atomu przy jednoczesnym po-
chłoni˛ eciu fotonu. Pomini˛ ecie tych procesów wydaje si˛ e zatem bardzo dobrym
przybli˙ zeniem przy wyznaczaniu fizycznych własno´ sci qubitów. W takimprzy-
bli˙ zeniu jednak nie daje si˛ e poprawnie opisa´ c własno´ sci układu, które zale˙ z ˛ a
od procesów spontanicznych. Jest to du˙ zy mankament tego przybli˙ zenia, gdy˙ z
od tych własno´ sci zale˙ z ˛ a praktyczne mo˙ zliwo´ sci sterowania qubitem.
15
Jest to nic innego jak zapisanie dynamiki układu w obrazie oddziaływania.
21
1.5.2. Standardowy rachunek zaburze ´ n
Chc ˛ ac zachowa´ c w pełni własno´ sci hamiltonianu opisuj ˛ acego qubit jedyn ˛ a al-
ternatyw ˛ a dla przybli˙ zenia wiruj ˛ acej fali staje si˛ e prowadzenie rachunku za-
burze´ n. Ta przybli˙ zona metoda opiera si˛ e na zało˙ zeniu, ˙ ze oddziaływanie po-
mi˛ edzy układem dwupoziomowym, a polem elektromagnetycznym jest na tyle
słabe, ˙ ze mo˙ zna je traktowa´ c jako małe zaburzenie w stosunku do hamilto-
nianu swobodnego. W takim podej´ sciu, w kolejnych krokach rachunku zabu-
rze´ n wyra˙ zamy kolejne przybli˙ zenia stanówwłasnych (i energii własnych) peł-
nego hamiltonianu H poprzez stany własne (i energie własne) hamiltonianu
niezaburzonego H
0
[Lip50].
Podstawowym mankamentem tej metody jest konieczno´ s´ c wykonywania
bardzo wielu skomplikowanych rachunków. Wyznaczenie poprawki do war-
to´ sci oczekiwanej jakiego´ s operatora nale˙ zy bowiem rozpocz ˛ a´ c od znalezienia
odpowiedniego przybli˙ zenia dla stanu kwantowego. Wraz z przechodzeniem
do kolejnych rz˛ edów rachunku perturbacyjnego błyskawicznie ro´ snie liczba
członów i nawet dla tak prostego układu jak układ dwupoziomowy wykonanie
poprawnych oblicze´ n w czwartym rz˛ edzie rachunku nie jest w praktyce mo˙ z-
liwe [Lou06, Bia07]. Pomini˛ ecie jakiegokolwiek z członów zmusza natomiast
do stosowania dodatkowych heurystycznych argumentów, aby otrzymanemu
przybli˙ zeniu nada´ c sens fizyczny. To wszystko sprawia, ˙ ze zatarte zostaje roz-
ró˙ znienie pomi˛ edzy prawdziwymi, a wynikaj ˛ acymi jedynie z niedoskonało´ sci
metod matematycznych pozornymi własno´ sciami układów dwupoziomowych.
W nast˛ epnym rozdziale sformułujemy całkowicie inne podej ´ scie perturba-
cyjne do zagadnienia qubitów oddziałuj ˛ acych z kwantowym polem elektroma-
gnetycznym. B˛ edziemy si˛ e wzorowali na znanych od wielu lat metodach elek-
trodynamiki kwantowej, które z powodzeniem były wykorzystywane do sytu-
acji du˙ zo bardziej skomplikowanych. Jak si˛ e oka˙ ze w nast˛ epnych rozdziałach
równie˙ z w przypadku naszego do´ s´ c prostego układu kwantowego metody te
b˛ ed ˛ a bardzo skuteczne.
22 Fizyka układów dwupoziomowych
2
Kwantowa teoria pola układów
dwupoziomowych
„Nie ma nic bardziej praktycznego
ni˙ z dobra teoria.”
James Clerk Maxwell
Niniejszy rozdział stanowi centralny punkt mojej rozprawy. Sformułujemy
w nim kwantow ˛ a teori˛ e oddziaływania jednego układu dwupoziomowego (re-
alizowanego jako unieruchomiona cz ˛ astka obdarzona spinem lub atom dwu-
poziomowy) z kwantowympolemelektromagnetycznym. Opis ten b˛ edzie opar-
ty na metodach kwantowej teorii pola, które oprócz tego, ˙ ze pozwalaj ˛ a znacz-
nie upro´ sci´ c i uporz ˛ adkowa´ c rachunki perturbacyjne daj ˛ a równie˙ z mo˙ zliwo´ s´ c
dogł˛ ebnego zrozumienia natury procesów stoj ˛ acych za zjawiskami spontanicz-
nymi indukowanymi przez otoczenie. Jak si˛ e oka˙ ze pozwoli to rzuci´ c nowe
´ swiatło na znane od lat problemy [All75, Berm06, Jay63, Lou06, Mil04] zwi ˛ a-
zane ze zrozumieniem dynamiki jaka rz ˛ adzi tymi prostymi układami fizycz-
nymi.
Opis tak prostych układów kwantowych jakimi s ˛ a układy dwupoziomowe
w j˛ ezyku kwantowej teorii pola pozwala tak˙ ze lepiej zrozumie´ c istot˛ e samej
teorii pola. B˛ edziemy bowiem mieli do czynienia z kwantow ˛ a teori ˛ a pola
o znacznie zredukowanej liczbie stopni swobody
1
. Pojawi ˛ a si˛ e w niej znane
z innych teorii pola zagadnienia takie jak: diagramy i propagatory Feynmana,
amplituda rozpraszania, renormalizacja, własno´ sci analityczne propagatorów
i inne. Ze wzgl˛ edu jednak na prostot˛ e naszego modelu b˛ edzie mo˙ zna wszystkie
rachunki doprowadzi´ c do samego ko´ nca bez zb˛ ednego zagł˛ ebiania si˛ e w pro-
blemy czystej matematycznej techniki. Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze w naszej teorii
nie pojawiaj ˛ a si˛ e ˙ zadne rozbie˙ zno´ sci nie ma ˙ zadnych matematycznych w ˛ atpli-
wo´ sci co do wykonywanych rachunków
2
. Ze wzgl˛ edu na zredukowanie stopni
swobody nie trzeba natomiast wykonywa´ c powszechnych w innych teoriach
1
Jest to chyba najprostsza realizacja układu fizycznego, w której teoriopolowe sformuło-
wanie nie jest trywialne.
2
Warto podkre´ sli´ c, ˙ ze cho´ c w tej teorii nigdzie nie pojawiaj ˛ a si˛ e ˙ zadne rozbie˙ zno´ sci nasza
teoria nadal wymaga renormalizacji. To bardzo uwypukla jej sens fizyczny. Renormalizacja
nie jest bowiem zabiegiem czysto matematycznym usuwania niewygodnych niesko ´ nczono´ sci,
ale jest procedur ˛ a nadawania fizycznego znaczenia wielko´ sciom pojawiaj ˛ acym si˛ e w oblicze-
niach.
23
24 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
pola czterowymiarowych całek, które wymagaj ˛ a stosowania metod ł ˛ aczenia
mianowników i obrotu Wicka. To wszystko pozwala nam skupi´ c si˛ e na proble-
mach czysto fizycznych i dogł˛ ebnie je analizowa´ c.
2.1. Druga kwantyzacja
Punktem wyj´ scia teoriopolowego sformułowania ka˙ zdej teorii kwantowej jest
zmiana sposobu opisu stanów kwantowych. Wynika on z obserwacji, ˙ ze pewne
procesy kwantowe łatwiej opisuje si˛ e, gdy zrezygnujemy z zało˙ zenia o ustalo-
nej liczbie cz ˛ astek w układzie. Istniej ˛ a dwa zasadnicze ´ zródła tej obserwacji:
• procesy elektromagnetyczne w jawny sposób nie zachowuj ˛ a liczby cz ˛ a-
stek; w ró˙ znych procesach mog ˛ a powstawa´ c lub znika´ c fotony; mo˙ ze te˙ z
w pewnych warunkach dochodzi´ c do kreacji rzeczywistych par cz ˛ astka-
antycz ˛ astka;
• procesy polegaj ˛ ace na zmianie stanu kwantowego danej cz ˛ astki (np. przej-
´ scie na inny stan energetyczny), które oczywi´ scie zachowuj ˛ a liczb˛ e cz ˛ a-
stek mo˙ zna traktowa´ c jako zło˙ zenie dwóch procesów niezachowuj ˛ acych
liczby cz ˛ astek (zniszczenie cz ˛ astki na jednym poziomie i wykreowanie jej
na innym); opis taki okazuje si˛ e bardzo pomocny przy wyliczaniu kon-
kretnych mierzalnych wielko´ sci fizycznych.
Procedur˛ e, która rozszerza opis danego układu kwantowego na stany o do-
wolnej liczbie cz ˛ astek nazywamy drug ˛ a kwantyzacj ˛ a. Aby lepiej przybli ˙ zy´ c t ˛ a
ide˛ e rozwa˙ zmy pewien układ dwupoziomowy realizowany jako atom dwupo-
ziomowy. Jak ju˙ z wspominali´ smy w takim układzie elektron mo˙ ze znajdowa´ c
si˛ e tylko w jednym ze stanów energetycznych (i ich superpozycjach). Proce-
dura drugiej kwantyzacji polega w tym przypadku na rozszerzeniu tego opisu
i dopuszczeniu równie˙ z dwóch innych stanów tego układu – stanu [N`, w któ-
rym na ˙ zadnym z tych dwóch poziomów nie ma ˙ zadnego elektronu oraz stanu
[B`, w którym na ka˙ zdym z nich jest cz ˛ astka (Rys. 2.1). Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze
elektrony s ˛ a fermionami nie jest mo˙ zliwe dalsze rozszerzenie tego opisu bez
dopuszczenia innych stanów jednocz ˛ astkowych. Nakłada to równie˙ z waru-
nek na stan [B`, który powinien by´ c antysymetryczny ze wzgl˛ edu na zamian˛ e
cz ˛ astek. W przypadku układu dwupoziomowego druga kwantyzacja polega
zatem na rozszerzeniu dwuwymiarowej przestrzeni Hilberta reprezentuj ˛ acej
stany pojedynczego elektronu na czterowymiarow ˛ a, w której ka˙ zdy z pozio-
mów energetycznych (niezale˙ znie od drugiego) mo˙ ze by´ c obsadzony przez je-
den elektron. Wła´ snie dlatego opis ten cz˛ esto nazywa si˛ e reprezentacj ˛ a liczby
obsadze´ n. Ten formalny zabieg jest oczywi´ scie niezale˙ zny od tego z jak ˛ a reali-
zacj ˛ a układu dwupoziomowego mamy do czynienia.
25
PSfrag replacements
[0` [1`
[N` [g` [e` [B`
Dotychczasowy opis:
Opis w j˛ ezyku drugiej kwantyzacji:
Rysunek 2.1: Druga kwantyzacja. Rozszerzamy dwuwymiarow ˛ a
przestrze´ n Hilberta układu dwupoziomowego reprezentuj ˛ ac ˛ a stany
pojedynczego elektronu do przestrzeni czterowymiarowej, w której
dopuszczamy równie˙ z stany zero- i dwucz ˛ astkowe.
2.1.1. Operatory kreacji i anihilacji
Kolejnym krokiem do sformułowania teoriopolowego jest wprowadzenie no-
wych, czysto abstrakcyjnych operatorów kreacji i anihilacji, które działaj ˛ a
w naszej rozszerzonej przestrzeni Hilberta i zmieniaj ˛ a liczb˛ e obsadze ´ n na po-
szczególnych poziomach energetycznych. W naszym przypadku jest to nie-
zmiernie proste, gdy˙ z istniej ˛ a tylko dwa poziomy energetyczne, na których
mog ˛ a przebywa´ c elektrony. Tym samym wyst ˛ api ˛ a tylko dwie pary tych ope-
ratorów. I tak operatory kreacji ψ


i ψ


zwi˛ ekszaj ˛ a o jeden liczb˛ e obsadze ´ n
odpowiednio na poziome dolnym i górnym. Łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze takie opera-
tory mo˙ zna zdefiniowa´ c nast˛ epuj ˛ aco
ψ


= [B`'e[ −[g`'N[, (2.1a)
ψ


= [B`'g[ +[e`'N[. (2.1b)
Znak minus w definicji operatora ψ


zapewnia, ˙ ze stan [B` jest antysyme-
tryczny ze wzgl˛ edu na przestawienie cz ˛ astek (tak powinno by´ c, bo elektrony
s ˛ a fermionami)
3
. Rzeczywi´ scie, je´ sli podziałamy na stan pró˙ zniowy [N` oboma
operatorami w ró˙ znych kolejno´ sciach, to otrzymamy stany ró˙ zni ˛ ace si˛ e zna-
kiem, tzn.
ψ


ψ


[N` = [B`, ψ


ψ


[N` = −[B`. (2.2)
Operatorom kreacji (2.1) odpowiadaj ˛ a sprz˛ e˙ zone do nich operatory anihilacji,
które zmniejszaj ˛ a liczb˛ e obsadze ´ n na poszczególnych poziomach o jeden. Maj ˛ a
one posta´ c
ψ

= [e`'B[ −[N`'g[, (2.3a)
ψ

= [g`'B[ +[N`'e[. (2.3b)
3
Oczywi´ scie odpowiedni ˛ a symetri˛ e stanu |B mo˙ zna zapewni´ c dobieraj ˛ ac wzgl˛ edne fazy
pomi˛ edzy operatorami na ró˙ zne sposoby. Operatory kreacji (i anihilacji) nie maj ˛ a jednak
bezpo´ sredniej interpretacji fizycznej i w zwi ˛ azku z tym ka˙ zdy taki wybór jest równie dobry.
26 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Tak zdefiniowane operatory kreacji i anihilacji spełniaj ˛ a reguły antykomu-
tacyjne, które powinny by´ c spełnione ze wzgl˛ edu na zwi ˛ azek spinu ze staty-
styk ˛ a. Rzeczywi´ scie wykorzystuj ˛ ac bezpo´ srednio definicje (2.1) i (2.3) bardzo
łatwo jest sprawdzi´ c, ˙ ze zachodz ˛ a nast˛ epuj ˛ ace zwi ˛ azki
¦ψ

, ψ

¦ = 0 = ¦ψ


, ψ


¦, (2.4a)
¦ψ

, ψ

¦ = ¦ψ

, ψ

¦ = 0 = ¦ψ


, ψ


¦ = ¦ψ


, ψ


¦, (2.4b)
¦ψ

, ψ


¦ = 0 = ¦ψ

, ψ


¦, (2.4c)
¦ψ

, ψ


¦ = ¦ψ

, ψ


¦ = 1 (2.4d)
lub w skrócie
¦ψ
α
, ψ

β
¦ = δ
αβ
, ¦ψ
α
, ψ
β
¦ = ¦ψ

α
, ψ

β
¦ = 0. (2.5)
Operator pola fermionowego
Aby opis układu w j˛ ezyku drugiej kwantyzacji jeszcze bardziej przybli ˙ zy´ c do
sformułowania teoriopolowego wprowad´ zmy operator pola elektronu – dwu-
elementowy wektor składaj ˛ acy si˛ e z operatorów anihilacji odpowiednio na
górnym i dolnym stanie energetycznym. Operator ten i jego sprz˛ e˙ zenie her-
mitowskie wyra˙ zaj ˛ a si˛ e nast˛ epuj ˛ aco
Ψ ≡

ψ

ψ

, Ψ

=

ψ


, ψ

. (2.6)
Naszym celem jest sformułowanie całej teorii układów dwupoziomowych w j˛ e-
zyku tych wła´ snie operatorów.
2.1.2. Operatory jednocz ˛ astkowe i dwucz ˛ astkowe
Wprowadzenie operatorów kreacji i anihilacji pozwala nam przetłumaczy´ c
wszystkie operatory pochodz ˛ ace ze starego sformułowania (działaj ˛ ace prze-
strzeni qubitu rozpinanej przez wektory [g` i [e`) na operatory zapisane w no-
wym podej´ sciu. Jest to oczywi´ scie bardzo dobrze zrozumiana i wielokrot-
nie opisana procedura (patrz np. [Fet71]), jednak dla tak prostego układu
jak przez nas rozwa˙ zany mo˙ zna jeszcze lepiej j ˛ a zrozumie´ c. W tym celu za-
uwa˙ zmy, ˙ ze dowolny operator / działaj ˛ acy w przestrzeni qubitu musi da´ c si˛ e
zapisa´ c w nast˛ epuj ˛ acej postaci
/ = A
gg
[g`'g[ + A
eg
[e`'g[ + A
ge
[g`'e[ + A
ee
[e`'e[. (2.7)
Operatory elementarne, z których zbudowany jest operator / mo˙ zna bezpo-
´ srednio wyrazi´ c przez zachowuj ˛ ace liczb˛ e cz ˛ astek (operator /nie wyprowadza
poza podprzestrze´ n qubitow ˛ a, gdzie liczba elektronów zawsze wynosi 1) kom-
binacje operatorów kreacji i anihilacji. Poszukiwane kombinacje (cho´ c mo˙ zna
27
znale´ z´ c równie˙ z inne równowa˙ zne) maj ˛ a posta´ c
[g`'e[ = ψ

ψ


(2.8a)
[e`'g[ = ψ

ψ


(2.8b)
[g`'g[ = ψ

ψ


ψ

ψ


(2.8c)
[e`'e[ = ψ

ψ


ψ

ψ


(2.8d)
Wykorzystuj ˛ ac te zwi ˛ azki mo˙ zna zatem przetłumaczy´ c ka˙ zdy operator działa-
j ˛ acy w przestrzeni qubitu na operator, który b˛ edzie działał w naszej rozsze-
rzonej przestrzeni. B˛ edzie miał on oczywi´ scie t˛ e własno´ s´ c, ˙ ze b˛ edzie zerował
stany spoza tej podprzestrzeni. Mogłoby si˛ e wydawa´ c, ˙ ze nie ma zatem ˙ zad-
nej korzy´ sci z tego, niew ˛ atpliwie bardziej skomplikowanego, opisu układów
dwupoziomowych. Jak si˛ e jednak oka˙ ze w dalszej cz˛ e´ sci tego rozdziału takie
podej´ scie pozwala u˙ zy´ c zaawansowanych metod kwantowej teorii pola, które
w starym j˛ ezyku były poza naszym zasi˛ egiem. B˛ edziemy jeszcze wielokrotnie
wraca´ c do tej kwestii w dalszej cz˛ e´ sci rozprawy.
Hamiltonian
Poniewa˙ z umiemy ju˙ z przetłumaczy´ c ka˙ zdy operator działaj ˛ acy w podprze-
strzeni qubitowej do nowego j˛ ezyka mo˙ zemy to zrobi´ c równie˙ z z hamiltonia-
nami (1.49) i (1.57). Zacznijmy w tym celu od hamiltonianu swobodnego
H
2D
= m
0
([e`'e[ −[g`'g[). (2.9)
Wykorzystuj ˛ ac wzory (2.8) oraz reguły antykomutacyjne (2.5) łatwo pokaza´ c,
˙ ze hamiltonian swobodny wyra˙ za si˛ e przez operatory kreacji i anihilacji na-
st˛ epuj ˛ aco
H
2D
= m
0



ψ

−ψ


ψ

). (2.10)
Je´ sli wykorzystamy natomiast definicj˛ e operatora pola (2.6) hamiltonian ten
b˛ edzie miał posta´ c
H
2D
= m
0
Ψ

σ
z
Ψ, (2.11)
gdzie σ
z
jest macierz ˛ a Pauliego, która działa w w przestrzeni operatorów pola
Ψ – dwuelementowych wektorów zło˙ zonych z operatorów kreacji i anihila-
cji. Podobn ˛ a procedur˛ e mo˙ zemy wykona´ c dla hamiltonianów oddziaływania.
Ostatecznie pełne hamiltoniany w obu tych realizacjach układu dwupoziomo-
wego b˛ ed ˛ a miały posta´ c
H = m
0
Ψ

σ
z
Ψ +
¸
i


0
dk ω
k
a

i
(k)a
i
(k) + Ψ

σΨ


0
dk g(k) Φ(k), (2.12a)
´
H = m
0
Ψ

σ
z
Ψ +


0
dk ω
k
b

(k)b(k) + Ψ

σ
x
Ψ


0
dk ´ g(k) Φ(k) (2.12b)
W tym miejscu warto podkre´ sli´ c, ˙ ze macierze Pauliego wyst˛ epuj ˛ ace we
wzorach (2.11) i (2.12) pełni ˛ a zupełnie inn ˛ a funkcj˛ e ni ˙ z we wzorach (1.49)
28 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
i (1.57). W starym sformułowaniu działały one w dwuwymiarowej przestrzeni
funkcji falowych (1.3). Wymiar tej przestrzeni odpowiadał wymiarowi prze-
strzeni Hilberta, w której reprezentowali´ smy stany układu. Teraz macierze
te działaj ˛ a przestrzeni dwuelementowych operatorów pola, a ka˙ zdy z ich ele-
mentów jest operatorem w czterowymiarowej przestrzeni Hilberta liczby ob-
sadze´ n. Ta zasadnicza i subtelna ró˙ znica jest bardzo cz˛ esto ´ zródłem wielu nie-
porozumie´ n przy stosowaniu kwantowej teorii pola do opisu układów bardziej
skomplikowanych. W naszym przypadku, dzi˛ eki diametralnie zredukowanej
liczbie stopni swobody, ró˙ znica ta wydaje si˛ e dobrze uchwycona i uwypuklona.
2.2. Symetrie hamiltonianiu
Zanim przejdziemy do analizowania dynamicznych własno´ sci układów dwu-
poziomowych przeanalizujmy jeszcze wyst˛ epuj ˛ ace w naszej teorii symetrie.
Jak w ka˙ zdej teorii fizycznej istnienie odpowiednich symetrii prowadzi do za-
chowania pewnych wielko´ sci, co bardzo upraszcza analiz˛ e problemu. W przy-
padku układów dwupoziomowych oka˙ ze si˛ e, ˙ ze istnienie lub nieistnienie sy-
metrii obrotowej jest jedn ˛ a z podstawowych własno´ sci odró˙ zniaj ˛ acych spinowy
układ dwupoziomowy od atomu dwupoziomowego (TLA). Jest to dodatkowy
argument za tym, ˙ ze te dwie realizacje układów dwupoziomowych, ze wzgl˛ edu
na inne oddziaływanie z otoczeniem, maj ˛ a zupełnie ró˙ zne własno´ sci fizyczne.
2.2.1. Zachowanie momentu p˛ edu
Hamiltonian (2.12a) dla układu dwupoziomowego realizowanego jako unieru-
chomiony spin jest niezmienniczy ze wzgl˛ edu na obrót wokół osi z. Hamilto-
nian oddziaływania w tym przypadku jest nawet niezmienniczy ze wzgl˛ edu
na wszystkie obroty w przestrzeni (jest bowiem iloczynem skalarnym dwóch
wektorów), ale symetria jest złamana ze wzgl˛ edu na zewn˛ etrzne stałe pole
magnetyczne B
0
, które rozszczepia poziomy energetyczne i prowadzi do hamil-
tonianu swobodnego m
0
Ψ

σ
z
Ψ. Ta niezmienniczo´ s´ c hamiltonianu ze wzgl˛ edu
na obrót wokół osi z prowadzi oczywi´ scie do zasady zachowania odpowiedniej
składowej momentu p˛ edu całego układu. Mo˙ zna to sprawdzi´ c bezpo´ srednim
rachunkiem wykorzystuj ˛ ac definicj˛ e operatora całkowitego momentu p˛ edu,
który ma w tym przypadku posta´ c
M =
1
2
Ψ

σΨ−i


0
dk a

(k) a(k). (2.13)
Pierwszy człon jest operatorem momentu p˛ edu dla układu spinowego, a drugi
momentu p˛ edu pola elektromagnetycznego. Istnienie symetrii obrotu wokół
osi z oznacza, ˙ ze generator tych obrotów (trzecia składowa momentu p˛ edu),
który jest postaci
M
z
=
1
2
Ψ

σ
z
Ψ−i


0
dk

a

x
(k)a
y
(k) −a

y
(k)a
x
(k)

. (2.14)
29
jest operatorem przemiennym z hamiltonianem (2.12a). Łatwo si˛ e przekona´ c,
˙ ze tak jest w istocie.
Hamiltonian w bazie momentu p˛ edu
Zachowanie momentu p˛ edu podczas oddziaływania staje si˛ e oczywiste, gdy
operator momentu p˛ edu i hamiltonian oddziaływania zapiszemy w bazie mo-
mentu p˛ edu. Aby tego dokona´ c wprowad´ zmy operatory pola elektromagne-
tycznego, które zmieniaj ˛ a o jedn ˛ a jednostk˛ e rzut momentu p˛ edu pola elektro-
magnetycznego. W odró˙ znieniu do definicji (1.45) operatorów kreacji i anihi-
lacji w bazie kartezja´ nskiej zdefiniujmy nast˛ epuj ˛ ace pola
Φ
+
(k) =
c
(m)
1,−1
(k) −c
(m)†
1,1
(k)

2
, (2.15a)
Φ

(k) =
c
(m)†
1,−1
(k) −c
(m)
1,1
(k)

2
= Φ

+
(k), (2.15b)
Φ
0
(k) =
c
(m)
1,0
(k) + c
(m)†
1,0
(k)

2
. (2.15c)
Łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze tak zdefiniowane pola rzeczywi´ scie zmieniaj ˛ a rzut mo-
mentu p˛ edu o ustalon ˛ a warto´ s´ c. Zauwa˙ zmy bowiem, ˙ ze przy takich definicjach
pole Φ
+
(k) kreuje jeden foton z M
z
= +1 lub anihiluje foton z M
z
= −1. Jego
działanie powoduje wi˛ ec zawsze zwi˛ ekszenie rzutu momentu p˛ edu o jedn ˛ a
jednostk˛ e. Analogicznie pole Φ

(k) kreuje foton z M
z
= −1 lub anihiluje foton
z M
z
= +1 i tym samym zmniejsza rzut momentu p˛ edu o jedn ˛ a jednostk˛ e.
Pole Φ
0
(k) nie zmienia natomiast rzutu momentu p˛ edu. Trzecia składowa mo-
mentu p˛ edu (2.14) w tej bazie wyra˙ za si˛ e nast˛ epuj ˛ aco
M
z
=
1
2
Ψ

σ
z
Ψ +


0
dk

a

+
(k)a
+
(k) −a


(k)a

(k)

, (2.16)
gdzie zastosowali´ smy skrócon ˛ a notacj˛ e dla operatorów
a
+
(k) = c
(m)
1,1
(k), a

(k) = c
(m)
1,−1
(k). (2.17)
Wykorzystuj ˛ ac powy˙ zsze definicje hamiltonian oddziaływania dla układu
spinowego mo˙ zna zapisa´ c w postaci
H
I
= Ψ

σ
+
Ψ


0
dk g(k)Φ

(k) + Ψ

σ

Ψ


0
dk g(k)Φ
+
(k)
+ Ψ

σ
z
Ψ


0
dk g(k)Φ
0
(k), (2.18)
gdzie
σ
+
=
σ
x
+ iσ
y

2
, σ

=
σ
x
−iσ
y

2
. (2.19)
30 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Przy tak zapisanym hamiltonianie oddziaływania jest oczywiste, ˙ ze jego
działanie zachowuje rzut momentu p˛ edu. Dla ustalenia uwagi rozpatrzmy
pierwszy człon tego hamiltonianu, który sprz˛ ega operator Ψ

σ
+
Ψ do pola Φ

.
Operator działaj ˛ acy wpodprzestrzeni fermionowej przerzuca elektron ze stanu
podstawowego do stanu wzbudzonego zwi˛ ekszaj ˛ ac moment p˛ edu qubitu o 1.
Jednocze´ snie pole Φ

zmniejsza moment p˛ edu o 1 kreuj ˛ ac lub anihiluj ˛ ac od-
powiedni foton. Rzut momentu p˛ edu całego układu pozostaje zatem niezmie-
niony. Analogiczne argumenty mo˙ zna przedstawi´ c dla dwóch pozostałych czło-
nów hamiltonianu oddziaływania (2.18).
Przypadek atomu dwupoziomowego
Przypadek atomu dwupoziomowego (TLA) jest zupełnie inny. Złamana jest
bowiem dodatkowo symetria stanu wzbudzonego – pole elektromagnetyczne
indukuje przej´ scie o okre´ slonej ró˙ znicy momentów p˛ edu. W zwi ˛ azku z tym
hamiltonian (2.12b) nie jest przemienny z ˙ zadn ˛ a ze składowych operatora mo-
mentu p˛ edu (2.13). W zwi ˛ azku z tym w przypadku atomu dwupoziomowego
nie ma ˙ zadnej niezmienniczo´ sci wzgl˛ edem obrotów przestrzennych. Jest to
kolejna fundamentalna ró˙ znica pomi˛ edzy dwoma, wydawałoby si˛ e bardzo po-
dobnymi, realizacjami układów dwupoziomowych.
W rozdziale 5. b˛ edziemy rozwa˙ zali atom dwupoziomowy ze zdegenerowa-
nym stanem wzbudzonym. To pozwoli nam rozwa˙ zy´ c pełne dipolowe oddzia-
ływanie z polem elektromagnetycznym i przywróci symetri˛ e obrotów wokół
osi z.
2.2.2. Odwrócenie czasu
Oba rozwa˙ zane przez nas przypadki układów dwupoziomowych (tzn. układ
spinowy jak i atom dwupoziomowy) s ˛ a niezmiennicze ze wzgl˛ edu na odwró-
cenie czasu. Ta niezmienniczo´ s´ c wynika bezpo´ srednio z faktu, ˙ ze obie teorie
s ˛ a szczególnymi przypadkami pełnej elektrodynamiki kwantowej, która ma
t ˛ a własno´ s´ c
4
.
Niezmienniczo´ s´ c ze wzgl˛ edu na odwrócenie czasu jest bardzo wa˙ znym ele-
mentem naszej teorii. Jest ona na przykład niezb˛ ednym warunkiem prawi-
dłowego opisywania procesów zwi ˛ azanych z optycznym tłumieniem [Ste01].
Mo˙ zna j ˛ a równie˙ z wykorzysta´ c w wyliczaniu konkretnych własno´ sci fizycz-
nych układu. Wynika z niej bowiem, ˙ ze wykonuj ˛ ac rachunki w dziedzinie cz˛ e-
sto´ sci zmiana znaku rzutu momentu p˛ edu odpowiada zmianie znaku cz˛ esto-
´ sci. Nie ma w zwi ˛ azku z tym potrzeby prowadzenia rachunków dla wszystkich
warto´ sci momentu p˛ edu, gdy˙ z te dla ujemnej warto´ sci mo˙ zna otrzyma´ c odwra-
caj ˛ ac znak cz˛ esto´ sci. Z tej fundamentalnej własno´ sci naszej teorii b˛ edziemy
korzysta´ c przy wykonywaniu oblicze´ n dla układu spinowego w rachunku za-
burze´ n w nast˛ epnym rozdziale.
4
Niezmienniczo´ s´ c t ˛ a mo˙ zna równie˙ z wykaza´ c bezpo´ srednim rachunkiem.
31
2.3. Równania dynamiki
Najbardziej interesuj ˛ ace s ˛ a dla nas oczywi´ scie dynamiczne konsekwencje od-
działywania pomi˛ edzy układem dwupoziomowym, a polem elektromagnetycz-
nym. Jak ju˙ z podkre´ slali´ smy kilkakrotnie wła´ snie to oddziaływanie jest odpo-
wiedzialne za wszystkie istotne mierzalne własno´ sci fizycznych qubitów. Na-
szym celem, którego oczywi´ scie nie mo˙ zemy w pełni osi ˛ agn ˛ a´ c, jest zatem zro-
zumienie dynamiki zadawanej przez pełen hamiltonian naszej teorii. Wszyst-
kie metody, którymi b˛ edziemy si˛ e posługiwa´ c, aby zrozumie´ c t ˛ a dynamik˛ e
opieraj ˛ a si˛ e na bardzo fundamentalnym zwi ˛ azku jaki istnieje pomi˛ edzy dyna-
mik ˛ a w obrazie Heisenberga, a dynamik ˛ a w obrazie oddziaływania zwanym
czasami obrazem Diraca. Zwi ˛ azek ten zostanie sformułowany w dalszej cz˛ e-
´ sci tego rozdziału. Teraz przestudiujmy własno´ sci operatorów w tych dwóch
obrazach.
2.3.1. Obraz Heisenberga
Obraz Heisenberga jest najbardziej intuicyjnym sposobem rozumienia czaso-
wych zale˙ zno´ sci ró˙ znych wielko´ sci fizycznych w j˛ ezyku kwantowej teorii pola.
Przypomnijmy, ˙ ze jest on zdefiniowany w ten sposób, ˙ ze cała dynamika za-
warta jest w zale˙ znych od czasu operatorach pola [Fet71, Bia75]. Ewolucja
w czasie dowolnego operatora à(t) w tym obrazie zadana jest przez operacj˛ e
unitarn ˛ a generowan ˛ a przez pełny hamiltonian rozwa˙ zanej teorii
à(t) = e
iHt
àe
−iHt
. (2.20)
Zgodnie z ogóln ˛ a metod ˛ a [Fet71, Bia75], aby znale´ z´ c równania dynamiki
na operatory pola musimy zada´ c równoczasowe relacje komutacyjne dla ope-
ratorówwobrazie Heisenberga. S ˛ a one takie same jak ich odpowiedniki wteo-
rii swobodnej. Zgodnie z tym przepisem relacje te wynikaj ˛ a bezpo´ srednio ze
wzorów (1.59) i (1.61) oraz (2.5) i maj ˛ a nast˛ epuj ˛ ac ˛ a posta´ c
5

Ψ
α
(t), Ψ

β
(t)
¸
= δ
αβ
, (2.21a)

i
(k, t), π
j
(k

, t)] = δ
ij
δ(k −k

). (2.21b)
Łatwo si˛ e przekona´ c, ˙ ze powy˙ zsze reguły (anty)komutacyjne prowadz ˛ a do na-
st˛ epuj ˛ acych równa´ n dynamiki na interesuj ˛ ace nas operatory pola
(i∂
t
−m
0
σ
z
) Ψ(t) =
¸
i


0
dk g(k) Φ
i
(k, t)σ
i
Ψ(t), (2.22a)


2
t
+ k
2

Φ
i
(k, t) = −g(k) Ψ

(t)σ
i
Ψ(t). (2.22b)
5
Od tej pory, zawsze gdy nie b˛ edzie to powodowało nieporozumie ´ n, b˛ edziemy traktowali
model atomu dwupoziomowego jako szczególny przypadek modelu spinowego. Model TLA
otrzymujemy z modelu spinowego kład ˛ ac i = j = x. Oba modele b˛ ed ˛ a ró˙ zniły si˛ e jednak
wynikami poszczególnych oblicze ´ n. Wtedy, tak jak ju˙ z to wcze´ sniej robili´ smy, b˛ edziemy model
atomu dwupoziomowego wyró˙ zniali znakiem nad odpowiednimi wielko´ sciami.
32 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Jak wida´ c s ˛ a to cztery (wprzypadku TLAdwa) sprz˛ e˙ zone ze sob ˛ a wsposób nie-
liniowy równania operatorowe. Gdyby´ smy umieli je rozwi ˛ aza´ c w sposób ´ scisły
posiadaliby´ smy całkowit ˛ a wiedz˛ e na temat własno´ sci rozwa˙ zanego przez nas
układu w zadanym stanie kwantowym w ka˙ zdej chwili czasu. Niestety, spo-
sób ´ scisłego rozwi ˛ azywania równa´ n tego typu nie jest dzi´ s znany. Tym samym
b˛ edziemy musieli si˛ e ucieka´ c do metod przybli˙ zonych rachunku perturbacyj-
nego.
2.3.2. Obraz oddziaływania
Innym sposobem opisu czasowych zale˙ zno´ sci w układzie jest obraz oddzia-
ływania. W obrazie tym wszystkie operatory ewoluuj ˛ a zgodnie z hamilto-
nianami teorii swobodnej, a cała informacja o oddziaływaniach zawarta jest
w ewolucji stanów kwantowych zadanej przez hamiltonian oddziaływania.
Zgodnie z definicj ˛ a ewolucja dowolnego operatora Υ(t) w obrazie oddziały-
wania jest generowana przez hamiltonian teorii swobodnej wg wzoru
Υ(t) = e
iH
0
t
àe
−iH
0
t
. (2.23)
Stosuj ˛ ac ten przepis do operatorów pola elektromagnetycznego (1.47) i pola
fermionowego (2.6) łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze operatory w tym obrazie spełniaj ˛ a na-
st˛ epuj ˛ ace równania
(i∂
t
−m
0
σ
z
) Ψ(t) = 0, (2.24a)


2
t
+ k
2

Φ
i
(k, t) = 0. (2.24b)
W przeciwie´ nstwie do równa´ n (2.22) te równania s ˛ a całkowicie od siebie od-
prz˛ egni˛ ete i mo˙ zna bardzo łatwo poda´ c ich rozwi ˛ azanie. Je´ sli nało˙ zymy na-
st˛ epuj ˛ ace warunki pocz ˛ atkowe
Ψ(0) =

ψ

ψ

, (2.25a)
Φ
i
(k, 0) =
a
i
(k) + a

i
(k)

2k
, (2.25b)
˙
Φ
i
(k, 0) = i

k
2

a
i
(k) −a

i
(k)

, (2.25c)
to rozwi ˛ azania tych równa´ n maj ˛ a posta´ c
Ψ(t) =

ψ

e
−im
0
t
ψ

e
im
0
t

, (2.26a)
Ψ

(t) =

ψ


e
im
0
t
, ψ


e
−im
0
t

, (2.26b)
Φ
i
(k, t) =
a
i
(k)e
−iω
k
t
+ a

i
(k)e

k
t

2k
. (2.26c)
33
Korzystaj ˛ ac z równania (2.23) mo˙ zna bez problemu równie˙ z otrzyma´ c ha-
miltonian oddziaływania w tym obrazie. W tym celu nale˙ zy wstawi´ c do tego
wzoru wyra˙ zenie na hamiltonian oddziaływania (2.12a). W rezultacie otrzy-
mujemy
H
I
(t) = e
iH
0
t
H
I
e
−iH
0
t
= Ψ

(t) σΨ(t)


0
dk g(k)Φ(k, t). (2.27)
Wyra˙ zenie to oka˙ ze si˛ e niezb˛ edne przy formułowaniu reguł rachunku pertur-
bacyjnego w kwantowej teorii pola.
2.4. Feynmanowskie funkcje korelacji
Podstawowymi obiektami, którymi zajmuje si˛ e kwantowa teoria pola s ˛ a tzw.
wielopunktowe funkcje korelacji operatorów czasami nazywane wielopunkto-
wymi funkcjami Greena. Funkcje te, cho´ c nie maj ˛ a bezpo´ sredniej interpreta-
cji fizycznej, pozwalaj ˛ a wylicza´ c wszystkie interesuj ˛ ace nas wielko´ sci fizyczne,
a jednocze´ snie daje si˛ e je w uporz ˛ adkowany sposób wyznacza´ c w rachunku za-
burze´ n.
W dalszej cz˛ e´ sci tego rozdziału b˛ edziemy prowadzili pewne ogólne rozwa-
˙ zania, które b˛ ed ˛ a miały zastosowanie zarówno dla operatorówpola elektroma-
gnetycznego jak i pola fermionowego. W zwi ˛ azku z tym, aby upro´ sci´ c notacj˛ e,
wprowad´ zmy wspólne oznaczenie Υ(t) dla operatorów pola Ψ(t), Ψ

(t) i Φ(t)
w obrazie oddziaływania. Tzn. pisz ˛ ac Υ
1
(t
1
) b˛ edziemy mieli na my´ sli jeden
z operatorów Ψ(t
1
), Ψ

(t
1
) lub Φ
i
1
(k
1
, t
1
). Odpowiadaj ˛ acy mu operator w ob-
razie Heisenberga b˛ edziemy oznaczali à(t). Pisz ˛ ac à
1
(t
1
) b˛ edziemy mieli na
my´ sli zatem jeden z operatorów Ψ(t
1
), Ψ

(t
1
) lub Φ
i
1
(k
1
, t
1
). Notacj˛ e t ˛ a ju˙ z sto-
sowali´ smy w poprzednim rozdziale w przy definiowaniu obrazów Heisenberga
i oddziaływania.
Iloczyn chronologiczny
Pierwszym krokiem do wprowadzenia definicji funkcji korelacji jest zdefinio-
wanie operatora uporz ˛ adkowania chronologicznego operatorów. Je´ sli rozwa-
˙ zymy iloczyn n ró˙ znych operatorów pola à
1
à
n
to operator uporz ˛ adkowa-
nia chronologicznego T działa w ten sposób na taki iloczyn, ˙ ze porz ˛ adkuje te
operatory wg. rosn ˛ acego czasu. Porz ˛ adkowanie to respektuje przy tym zwi ˛ a-
zek spinu ze statystyk ˛ a. Tzn.

1
à
n
=
¸
σ∈S
n
(−1)
κ
θ(t
σ
1
−t
σ
2
) θ(t
σ
n−1
−t
σ
n

σ
1
(t
σ
1
) à
σ
n
(t
σ
n
), (2.28)
gdzie sumowanie odbywa si˛ e po wszystkich permutacjach σ zbioru n-elemento-
wego, a κ jest liczb ˛ a przestawie ´ n operatorów fermionowych potrzebnych do
uzyskania wyj´ sciowej kolejno´ sci.
34 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Wielopunktowa funkcja Greena
Z definicji n-punktow ˛ a feynmanowsk ˛ a funkcj ˛ a korelacji operatorów b˛ edziemy
nazywali funkcj˛ e zespolon ˛ a n argumentów czasowych, która powstaje przez
obliczenie warto´ sci oczekiwanej w stanie podstawowym iloczynu chronologicz-
nego n rozwa˙ zanych przez nas operatorów
((t
1
, . . . , t
n
) = −i'G[Tà
1
(t
1
) à
n
(t
n
)[G`. (2.29)
Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze funkcja ta nie musi mie´ c bezpo´ sredniej interpreta-
cji fizycznej mo˙ zemy j ˛ a dowolnie unormowa´ c pami˛ etaj ˛ ac przy tym, aby robi´ c
to konsekwentnie (w naszej definicji pomno˙ zyli´ smy t˛ e funkcj˛ e przez −i, aby
rozwa˙ zane przez nas pó´ zniej funkcje korelacji były rzeczywiste). Podkre´ slmy
w tym miejscu, ˙ ze wyst˛ epuj ˛ acy w tej definicji stan [G` jest stanem podsta-
wowym pełnego hamiltonianu H. Nie jest on zatem iloczynem tensorowym
stanów podstawowych swobodnego qubitu [g` oraz swobodnego pola elektro-
magnetycznego [∅` wyst˛ epuj ˛ acych w teorii bez oddziaływania.
Zanim przejdziemy dalej warto jeszcze zwróci´ c uwag˛ e na fakt, ˙ ze zawarte
w przytoczonej powy˙ zej definicji zało˙ zenie, ˙ ze interesuj ˛ a nas jedynie warto´ sci
oczekiwane obliczane w stanie podstawowym układu [G` ma swoje fizyczne
uzasadnienie. Otó˙ z do ko´ nca rozprawy b˛ edziemy zakładali, ˙ ze nasz układ
traktowany jako cało´ s´ c (tzn. układ dwupoziomowy wraz z polem elektroma-
gnetycznym) znajduj ˛ a si˛ e w stanie podstawowym [G` pełnego hamiltonianu.
Mówi ˛ ac j˛ ezykiem fizyki statystycznej zakładamy, ˙ ze układ jest całkowicie od-
izolowany od otoczenia i znajduje si˛ e w temperaturze zera bezwzgl˛ ednego.
Takie zało˙ zenie jest oczywi´ scie tylko przybli˙ zeniem prawdziwej sytuacji fi-
zycznej. I cho´ c nie jest to przedmiotem tej pracy warto zasygnalizowa´ c, ˙ ze
istnieje mo˙ zliwo´ s´ c stosowania metod kwantowej teorii pola w sytuacjach bar-
dziej ogólnych, w których cały układ znajduje si˛ e w stałym kontakcie z ter-
mostatem, tzn. gdy układ ma ustalon ˛ a temperatur˛ e. Prace nad formalizmem
metod kwantowej teorii pola dla sko ´ nczonych temperatur zostały zapocz ˛ atko-
wane w latach 50. poprzedniego stulecia przez Takeo Matsubar˛ e klasyczn ˛ a
prac ˛ a [Mat55], a nast˛ epnie bardzo rozwini˛ ete przez innych autorów, m.in.
w [Kub57, Wat56, Mar59, Lut60]. Poniewa˙ z formalizm ten opiera si˛ e na bar-
dzo ogólnych zasadach wydaje si˛ e bardzo mo˙ zliwe zastosowanie go równie˙ z
w przypadku układów dwupoziomowych.
Propagatory Feynmana
W całej klasie funkcji korelacji (2.29) podstawow ˛ a rol˛ e pełni ˛ a funkcje dwu-
punktowe, które historycznie nazywa si˛ e propagatorami Feynmana. Opisuj ˛ a
one elementarny proces propagacji pól w czasie. Z definicji maj ˛ a one posta´ c
o
Fαβ
(t, t

) = −i'G[TΨ
α
(t)Ψ

β
(t

)[G`, (2.30a)
T
Fij
(k, k

, t, t

) = −i'G[TΦ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[G`. (2.30b)
35
Propagatory o
F
i T
F
b˛ edziemy nazywali odpowiednio propagatorem pola elek-
tronowego i pola fotonowego w teorii oddziałuj ˛ acej. Znaczna cz˛ e´ s´ c mojej roz-
prawy jest po´ swi˛ econa badaniu własno´ sci tych wła´ snie propagatorów, bo jak
si˛ e okazuje jest w nich zakodowane bardzo wiele fizycznych własno´ sci oddzia-
łuj ˛ acego układu dwupoziomowego z zewn˛ etrznym polem elektromagnetycz-
nym.
Pierwsz ˛ a, do´ s´ c oczywist ˛ a, własno´ s´ c propagatora fotonowego (2.30b) wida´ c
wprost z definicji. Jest on symetryczny ze wzgl˛ edu na zamian˛ e miejscami
odpowiadaj ˛ acych sobie argumentów, tzn.
T
Fij
(k, k

, t, t

) = T
Fji
(k

, k, t

, t). (2.31)
Własno´ s´ c ta jest bezpo´ sredni ˛ a konsekwencj ˛ a faktu, ˙ ze pole Φ(t) jest rzeczywi-
ste.
Propagator wierzchołkowy
Inn ˛ a, bardzo wa˙ zn ˛ a w naszych rozwa˙ zaniach, funkcj ˛ a korelacji jest trójpunk-
towa funkcja postaci
1
i
(k, t
1
, t
2
, t
3
)
αβ
= −i'G[TΦ
i
(k, t
1

α
(t
2


β
(t
3
)[G`, (2.32)
któr ˛ a b˛ edziemy nazywali propagatorem wierzchołkowym. Jest ona istotna, bo
jak si˛ e okazuje opisuje ona elementarny proces oddziaływania jednego kwantu
pola elektromagnetycznego z naszym układem dwupoziomowym. W zale˙ zno-
´ sci od sytuacji mo˙ ze to by´ c proces spontanicznej emisji lub pochłoni˛ ecia fotonu
przy przej´ sciu mi˛ edzy stanami układu dwupoziomowego.
Zauwa˙ zmy, ˙ ze rozwa˙ zana przez nas funkcja Greena 1 jest, tak jak wszyst-
kie obiekty postaci (2.29), zwykł ˛ a funkcj ˛ a zespolon ˛ a zale˙ zn ˛ a od trzech momen-
tów czasu i kilku innych parametrów. W zwi ˛ azku z tym mo˙ zna j ˛ a przedstawi´ c
w nast˛ epuj ˛ acej postaci
6
i1
i
(k, t,t

, t

)
αβ
=


0
dk
1
g(k
1
)


−∞
dt
1


−∞
dt
2


−∞
dt
3
T
Fij
(k, t, k
1
, t
1
)o
F
(t

, t
2
)
αγ
Γ
j
(t
1
, t
2
, t
3
)
γδ
o
F
(t
3
, t

)
δβ
. (2.33)
Przy tak dobranej definicji (je´ sli tylko znaliby´ smy propagatory o
F
i T
F
)
cała informacja o trzypunktowej funkcji 1 zawarta jest w funkcji Γ, która jest
czym´ s w rodzaju j ˛ adra całkowego. Funkcje tego typu stanowi ˛ a bardzo wa˙ zny
element perturbacyjnych rozwa˙ za´ n w ka˙ zdej teorii pola i maj ˛ a nazw˛ e funk-
cji wierzchołkowych. W przyszło´ sci oka˙ ze si˛ e, ˙ ze przedstawienie propagatora
wierzchołkowego w tej wła´ snie postaci jest bardzo u˙ zyteczne, nawet gdy nie
znamy postaci samej funkcji Γ.
6
We wzorze tym nie wypisujemy jawnie sumy po powtarzaj ˛ acych si˛ e wska´ znikach spino-
wych γ, δ i wektorowym j.
36 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Zwi ˛ azek z fizycznymi obserwablami
Na zako´ nczenie tego podrozdziału wytłumaczmy jeszcze dlaczego funkcje ko-
relacji zdefiniowane wzorem (2.29) stoj ˛ a w centrum naszego zainteresowania.
W tym celu powinni´ smy wróci´ c na chwilk˛ e do podrozdziału 2.3.1., w którym
stwierdzili´ smy ˙ ze cała informacja o własno´ sciach układu kwantowego zawarta
jest w operatorach pola w obrazie Heisenberga. Gdyby´ smy umieli rozwi ˛ aza´ c
równania (2.22) to umieliby´ smy oblicza´ c wszystkie interesuj ˛ ace nas wielko´ sci
fizyczne charakteryzuj ˛ ace układ w zadanym stanie kwantowym.
Przytoczony przed chwil ˛ a fakt o pełnej informacji zawartej w operatorach
pola zachodzi równie˙ z dla funkcji korelacji. Okazuje si˛ e bowiem, ˙ ze gdyby´ smy
znali wszystkie wielopunktowe funkcje korelacji typu (2.29) dla operatorów
pola naszego układu, to równie˙ z mogliby´ smy wyliczy´ c wszystkie interesuj ˛ ace
nas wielko´ sci. Tym samym posiadaliby´ smy cał ˛ a wiedz˛ e o własno´ sciach roz-
wa˙ zanego przez nas układu.
Aby lepiej zrozumie´ c ten zwi ˛ azek posłu˙ zmy si˛ e przykładem. Rozwa˙ zmy
w tym celu swobodny hamiltonian układu dwupoziomowego, którego warto´ s´ c
oczekiwan ˛ a w stanie podstawowym całego układu chcemy znale´ z´ c. Interesuje
nas zatem wielko´ s´ c
'H
2D
` = m
0
¸
αβ
'G[Ψ

α
(t) [σ
z
]
αβ
Ψ
β
(t)[G`. (2.34)
W powy˙ zszym wzorze w sposób jawny wypisali´ smy wska´ zniki spinowe α i β.
Rzeczywi´ scie z tego wzoru wida´ c, ˙ ze gdyby´ smy znali operatory pola Ψ(t) to
mogliby´ smy obliczy´ c interesuj ˛ ac ˛ a nas wielko´ s´ c. Łatwo jest jednak pokaza´ c,
˙ ze t ˛ a wielko´ s´ c mo˙ zna równie˙ z wyznaczy´ c znaj ˛ ac propagator Feynmana o
F
.
Zachodzi bowiem nast˛ epuj ˛ acy ci ˛ ag równo´ sci
'H
2D
` = m
0
¸
αβ
'G[Ψ

α
(t) [σ
z
]
αβ
Ψ
β
(t)[G`
= m
0
lim
t

→t
+
¸
αβ

z
]
αβ
'G[Ψ

α
(t

) Ψ
β
(t)[G`
= −i m
0
lim
t

→t
+
¸
αβ

z
]
αβ
o
Fβα
(t, t

)
= −i m
0
lim
t

→t
+
Tr

σ
z
o
F
(t, t

)

. (2.35)
W powy˙ zszym ci ˛ agu równo´ sci symbol t
+
oznacza chwil˛ e czasu infinitezymal-
nie pó´ zniejsz ˛ a od chwili czasu t. To zapewnia, ˙ ze w linijce trzeciej operatory
pola ustawiaj ˛ a si˛ e w odpowiedniej kolejno´ sci. Ostatnia równo´ s´ c powstaje z po-
przedniej je´ sli zauwa˙ zymy, ˙ ze suma po spinowych stopniach swobody mo˙ ze by´ c
rozumiana jako ´ slad z iloczynu dwóch macierzy σ
z
i o
F
.
Ten prosty przykład jest ilustracj ˛ a bardziej ogólnego faktu, o którym wspo-
minali´ smy – znajomo´ s´ c wszystkich funkcji korelacji pozwala oblicza´ c warto´ sci
oczekiwane w stanie podstawowym wszystkich interesuj ˛ acych wielko´ sci.
37
Na zako´ nczenie tego podpunktu powiedzmy jeszcze dlaczego stosowanie
opisu przez funkcje korelacji, a nie bezpo´ srednio przez operatory pola jest
takie u˙ zyteczne. Otó˙ z, jak si˛ e oka˙ ze w dalszej cz˛ e´ sci pracy, istnieje bardzo
systematyczny i do´ s´ c prosty sposób prowadzenia perturbacyjnych rachunków
w j˛ ezyku funkcji korelacji. Jak poka˙ zemy ka˙ zd ˛ a n-punktow ˛ a funkcj˛ e korela-
cji operatorów w obrazie Heisenberga w ka˙ zdym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n
daje si˛ e prosto zbudowa´ c z dwupunktowych funkcji korelacji (propagatorów
Feynmana) operatorów pól swobodnych. Tak dobrych metod perturbacyjnych
nie znamy natomiast dla samych operatorów pola.
2.4.1. Propagatory Feynmana pól swobodnych
Zdefiniowane przez nas w poprzednim punkcie funkcje korelacji były zbudo-
wane z operatorów w obrazie Heisenberga. Te wła´ snie funkcje s ˛ a dla nas naj-
bardziej interesuj ˛ ace, gdy˙ z jak pokazali´ smy to w nich zakodowana jest pełna
wiedza o naszym oddziałuj ˛ acym układzie. Aby jednak prowadzi´ c systema-
tyczny rachunek zaburze´ n b˛ edziemy potrzebowali równie˙ z funkcji korelacji
dla układów nieoddziałuj ˛ acych. Dokładniej mówi ˛ ac propagatorów Feynmana
dla pola elektronowego i elektromagnetycznego w sytuacji, gdy nie ma mi˛ edzy
nimi oddziaływania. S ˛ a one zbudowane ze swobodnych operatorów pola speł-
niaj ˛ acych równania dynamiki w obrazie oddziaływania (2.24). Propagatory te
s ˛ a zdefiniowanie analogicznie do propagatorów (2.30)
S
Fαβ
(t, t

) = −i'g, ∅[TΨ
α
(t)Ψ

β
(t

)[g, ∅`, (2.36a)
D
Fij
(k, k

, t, t

) = −i'g, ∅[TΦ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[g, ∅`. (2.36b)
Zauwa˙ zmy, ˙ ze w przeciwie´ nstwie do wzorów (2.30) w przytoczonej powy˙ zej
definicji warto´ sci oczekiwane s ˛ a obliczane wzgl˛ edem stanu [g, ∅`, który jest
stanem podstawowym hamiltonianu teorii swobodnej H
0
, a nie pełnego ha-
miltonianu H. Dla uproszczenia dalszej notacji stan ten b˛ edziemy w skrócie
oznaczali po prostu jako [g`.
Zdefiniowane powy˙ zej funkcje korelacji b˛ edziemy wdalszej cz˛ e´ sci pracy na-
zywali odpowiednio propagatorem swobodnego fermionu i propagatorem swo-
bodnego fotonu. Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze znamy jawne rozwi ˛ azania równa´ n
dynamiki (2.24) mo˙ zemy te propagatory, w przeciwie ´ nstwie do propagatorów
(2.30), wyznaczy´ c w sposób bezpo´ sredni.
Propagator swobodnego fotonu
Zgodnie ze wzorem (2.36b) propagator swobodnego fotonu zdefiniowany jest
nast˛ epuj ˛ aco
D
Fij
(k, k

, t, t

) = −i'g[TΦ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[g`. (2.37)
38 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Wykorzystuj ˛ ac wzór na ewolucj˛ e operatora pola w obrazie oddziaływania
(2.26c) oraz fakt, ˙ ze operatory anihilacji a
i
(k) zeruj ˛ a si˛ e działaj ˛ ac na stan pod-
stawowy [g` mo˙ zemy napisa´ c
iD
Fij
(k, k

, t, t

) = θ(t −t

) 'g[Φ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[g` + θ(t

−t) 'g[Φ
j
(k

, t


i
(k, t)[g`
= θ(t −t

)
1
2

kk

'g[a
i
(k) e
−ikt
e
ik

t

a

j
(k

)[g`
+ θ(t

−t)
1
2

kk

'g[a
j
(k

) e
−ik

t

e
ikt
a

i
(k)[g`
=

θ(t −t

) e
−ik(t−t

)
+ θ(t

−t) e
−ik(t

−t)

δ
ij
δ(k −k

)
2k
. (2.38)
Ostatni ˛ a równo´ s´ c otrzymali´ smy dzi˛ eki wykorzystaniu reguł komutacyjnych
(1.46). Powy˙ zszy rachunek pokazuje, ˙ ze propagator fotonowy D
Fij
zale˙ zy je-
dynie od ró˙ znicy czasów t − t

. Jak poka˙ zemy w punkcie 2.4.2. jest to prze-
jaw du˙ zo ogólniejszej reguły, która wynika z niezmienniczo´ sci naszej teorii ze
wzgl˛ edu na przesuni˛ ecie w czasie.
Propagator D
F
ma proste przedstawienie w dziedzinie cz˛ esto´ sci. Aby je
uzyska´ c wykorzystajmy wzór na przedstawienie spektralne funkcji Heviside’a
θ(t) =


−∞


i e
−iωt
ω + i
. (2.39)
Wstawiaj ˛ ac ten zwi ˛ azek do wzoru (2.38) otrzymujemy
iD
Fij
(k, k

, t, t

) = i


−∞
dk
0

e
−i(k
0
+k)(t−t

)
k
0
+ i
+
e
−i(k
0
+k)(t

−t)
k
0
+ i

δ
ij
δ(k −k

)
2k
. (2.40)
Wzór ten mo˙ zna znacznie upro´ sci´ c poprzez wykonanie odpowiedniej zamiany
zmiennej całkowania k
0
w pierwszej i drugiej całce
k
0
→k
0
−k i k
0
→−k
0
−k.
To prowadzi do nast˛ epuj ˛ acego wyra˙ zenia na propagator swobodnego fotonu
D
Fij
(k, k

, t, t

) =


−∞
dk
0

e
−ik
0
(t−t

)

1
k
0
−k + i

1
k
0
+ k −i

δ
ij
δ(k −k

)
2k
=


−∞
dk
0

e
−ik
0
(t−t

)
δ
ij
δ(k −k

)
k
2
0
−k
2
+ i
=


−∞
dk
0

e
−ik
0
(t−t

)
D
Fij
(k, k

, k
0
). (2.41)
W ostatniej linijce funkcja D
Fij
(k, k

, k
0
) jest transformat ˛ a Fouriera propaga-
tora w dziedzinie cz˛ esto´ sci
7
D
Fij
(k, k

, k
0
) =
δ
ij
δ(k −k

)
k
2
0
−k
2
+ i
. (2.42)
7
Do oznaczenia propagatora i jego transformaty Fouriera b˛ edziemy u˙ zywali tych samych
oznacze´ n. Odró˙ znia´ c je zawsze b˛ edzie odpowiedni argument.
39
Propagator swobodnego elektronu
Znajd´ zmy teraz propagator swobodnego elektronu w podobny sposób jak zro-
bili´ smy to dla propagatora fotonowego. Zgodnie ze wzorem (2.36a) jest on
zdefiniowany nast˛ epuj ˛ aco
S
Fαβ
(t, t

) = −i'g[TΨ
α
(t)Ψ

β
(t

)[g`. (2.43)
Wykorzystuj ˛ ac równania ewolucji (2.26a) i (2.26b) łatwo pokaza´ c, ˙ ze wyra˙ za
si˛ e on nast˛ epuj ˛ aco
iS
Fαβ
(t, t

) = θ(t −t

) 'g[Ψ
α
(t)Ψ

β
(t

)[g` −θ(t

−t) 'g[Ψ

β
(t


α
(t)[g`
= e
−im
α
t
e
im
β
t

θ(t −t

)'g[ψ
α
ψ

β
[g` −θ(t

−t)'g[ψ

β
ψ
α
[g`

. (2.44)
Z jawnego przedstawienia operatorów kreacji (2.1) i anihilacji (2.3) wynika
natomiast, ˙ ze wyst˛ epuj ˛ ace tutaj warto´ sci oczekiwane w stanie podstawowym
maj ˛ a posta´ c
'g[ψ
α
ψ

β
[g` = 'g[ψ

ψ


[g`δ
αβ
δ
α↑
= (P

)
αβ
, (2.45a)
'g[ψ

β
ψ
α
[g` = 'g[ψ


ψ

[g`δ
αβ
δ
α↓
= (P

)
αβ
. (2.45b)
W powy˙ zszych wzorach wprowadzili´ smy nowe oznaczenie na operatory rzu-
towe P↑
/

, które s ˛ a macierzami 2 2 we wska´ znikach α oraz β i maj ˛ a posta´ c
P

=
1 −σ
z
2
, P

=
1 + σ
z
2
. (2.46)
Propagator elektronu ma zatem posta´ c
8
iS
F
(t, t

) = θ(t −t

)P

e
−im
0
(t−t

)
−θ(t

−t)P

e
im
0
(t−t

)
. (2.47)
Jak wida´ c propagator elektronu, podobnie jak to było w przypadku propa-
gatora fotonu, jest funkcj ˛ a jedynie ró˙ znicy czasów. Wykorzystuj ˛ ac ponownie
wzór na transformat˛ e Fouriera funkcji Heviside’a (2.39) i wykonuj ˛ ac analo-
giczne jak w poprzednim przypadku przesuni˛ ecie zmiennej całkowania mo-
˙ zemy znale´ z´ c wzór na transformat˛ e Fouriera propagatora swobodnego elek-
tronu
S
F
(t, t

) =


−∞
dp
0

e
−ip
0
(t−t

)
S
F
(p
0
). (2.48)
Wielko´ s´ c S
F
(p
0
) jest propagatorem elektronu w dziedzinie cz˛ esto´ sci i dana jest
nast˛ epuj ˛ acymi równowa˙ znymi wzorami
S
F
(p
0
) =
P

p
0
−m
0
+ i
+
P

p
0
+ m
0
−i
(2.49a)
=
σ
z
p
0
σ
z
−m
0
+ i
(2.49b)
=
p
0
+ m
0
σ
z
p
2
0
−m
2
0
+ i
. (2.49c)
8
Od tej pory b˛ edziemy cz˛ esto pomijali jawne wypisywanie wska´ zników spinowych α i β
maj ˛ ac zawsze w pami˛ eci, ˙ ze propagator elektronu jest w tych wska´ znikach macierz ˛ a 2 × 2.
40 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Analogia z pełn ˛ a elektrodynamik ˛ a kwantow ˛ a
Na zako´ nczenie tego punktu warto jest jeszcze przyjrze´ c si˛ e na poziomie pro-
pagatora swobodnego elektronu analogii pomi˛ edzy teori ˛ a qubitu, a pełn ˛ a elek-
trodynamik ˛ a, w której elektrony posiadaj ˛ a równie˙ z przestrzenne stopnie swo-
body. W pełnej elektrodynamice odpowiednikiem propagatora S
F
(p
0
) jest pro-
pagator, który jest funkcj ˛ a czterop˛ edu p
µ
S
QED
F
(p
µ
) =
1
p
µ
γ
µ
−m
0
+ i
. (2.50)
Jak widzimy ma on bardzo podobn ˛ a struktur˛ e do propagatora przez nas otrzy-
manego. Istotn ˛ a ró˙ znic ˛ a jest to, ˙ ze jest on macierz ˛ a 4 4 działaj ˛ ac ˛ a w prze-
strzeni wewn˛ etrznych stopni swobody elektronu. Wynika to oczywi´ scie z faktu,
˙ ze pełna elektrodynamika wymaga do opisu elektronu pól bispinorowych. Od-
powiednikiem macierzy σ
z
jest w tym przypadku macierz γ
0
. Macierze γ
1
, γ
2
i γ
3
mno˙ z ˛ a przestrzenne składowe p˛ edu i w naszej teorii oczywi´ scie nie maj ˛ a
swoich odpowiedników. Jak ju˙ z wspominali´ smy w naszej teorii nie wyst˛ epuj ˛ a
bowiem przestrzenne stopnie swobody elektronu.
Niepokoj ˛ acym mógłby si˛ e wydawa´ c fakt, ˙ ze w propagatorze (2.49b) w licz-
niku znajduje si˛ e macierz σ
z
, a nie ma odpowiadaj ˛ acej jej macierzy γ
0
w propa-
gatorze (2.50). Nie jest to jednak ani ˙ zaden bł ˛ ad, ani ˙ zadna ró˙ znica pomi˛ edzy
tymi dwoma teoriami. Nale˙ zy bowiem sobie u´ swiadomi´ c, ˙ ze w pełnej elektro-
dynamice (dla wygody prowadzenia rachunków) przyjmuje si˛ e, ˙ ze kanonicznie
sprz˛ e˙ zonymi operatorami pola fermionowego s ˛ a pola Ψ oraz Ψ = Ψ

γ
0
, a pro-
pagator swobodnego fermionu zdefiniowany jest nast˛ epuj ˛ aco
S
QED
Fαβ
(t
1
, t
2
) = −i'g[TΨ
α
(p, t)Ψ
β
(p

, t

)[g`. (2.51)
To wła´ snie z ró˙ znicy tych definicji bierze si˛ e ró˙ znica w ostatecznym wzorze na
transformat˛ e Fouriera propagatora elektronu. Jak ju˙ z wspominali´ smy sam
propagator nie ma jednak bezpo´ sredniej interpretacji fizycznej i oczywi´ scie
obliczone mierzalne własno´ sci układu nie zale˙ z ˛ a od tego jak jest on zdefinio-
wany. Pomi˛ edzy teori ˛ a qubitów, a pełn ˛ a elektrodynamik ˛ a (tak jak si˛ e tego
spodziewamy) jest zatem pełna analogia.
2.4.2. Konsekwencje symetrii przesuni ˛ ecia w czasie
W poprzednim punkcie znale´ zli´ smy jawn ˛ a posta´ c propagatorów pól swobod-
nych. Okazało si˛ e, ˙ ze propagatory te maj ˛ a tak ˛ a własno´ s´ c, ˙ ze s ˛ a funkcjami je-
dynie ró˙ znicy swoich argumentów czasowych. To doprowadziło nas do du˙ zego
uproszczenia postaci propagatorów w dziedzinie cz˛ esto´ sci. Poka˙ zemy teraz,
˙ ze podobn ˛ a własno´ s´ c maj ˛ a równie˙ z propagatory w teorii z oddziaływaniami,
bo wynika ona bezpo´ srednio z symetrii teorii wzgl˛ edem przesuni˛ ecia w czasie.
W tym celu rozwa˙ zmy dowoln ˛ a dwupunktow ˛ a feynmanowsk ˛ a funkcj˛ e korela-
41
cji, która zgodnie z definicj ˛ a (2.29) ma posta´ c
9
(
2
(t
1
, t
2
) = −i'G[Tà
1
(t
1

2
(t
2
)[G`
= −iθ(t
1
−t
2
)'G[à
1
(t
1

2
(t
2
)[G` ±iθ(t
2
−t
1
)'G[à
2
(t
2

1
(t
1
)[G`.
(2.52)
Wykorzystuj ˛ ac równanie (2.20) zadaj ˛ acego ewolucj˛ e dowolnego operatora
w obrazie Heisenberga mo˙ zemy zapisa´ c t˛ e funkcj˛ e w postaci
(
2
(t
1
, t
2
) = −iθ(t
1
−t
2
)'G[e
iHt
1
à
1
e
iH(t
2
−t
1
)
à
2
e
−iHt
2
[G`
±iθ(t
2
−t
1
)'G[e
iHt
2
à
2
e
iH(t
2
−t
1
)
à
1
e
−iHt
1
[G`. (2.53)
Ze wzgl˛ edu jednak na fakt, ˙ ze stan [G` jest stanem podstawowym i co za tym
idzie stanem własnym pełnego hamiltonianu H, to powy˙ zsze równanie mo˙ zna
przepisa´ c do postaci
(
2
(t
1
, t
2
) = −iθ(t
1
−t
2
)e
iE
G
(t
1
−t
2
)
'G[à
1
e
iH(t
2
−t
1
)
à
2
[G`
±iθ(t
2
−t
1
)e
iE
G
(t
2
−t
1
)
'G[à
2
e
iH(t
2
−t
1
)
à
1
[G`, (2.54)
gdzie E
G
jest warto´ sci ˛ a własn ˛ a hamiltonianu H w stanie [G`.
Równanie (2.54) w jawny sposób pokazuje, ˙ ze dwupunktowa funkcja kore-
lacji (2.52) zale˙ zy jedynie od ró˙ znicy argumentów czasowych. To oznacza, ˙ ze
jej transformata Fouriera
(
2
(p
1
, p
2
) =


−∞
dt
1


−∞
dt
2
e
−ip
1
t
1
e
−ip
2
t
2
(
2
(t
1
, t
2
) (2.55)
jest iloczynem funkcji jednej zmiennej i delty Diraca od sumy jej argumentów
(
2
(p
1
, p
2
) = (
2
(p
1
)δ(p
1
+ p
2
). (2.56)
Przedstawione powy˙ zej rozumowanie jest przejawem działania zasady za-
chowania energii wnaszej teorii i ma przez to charakter bardzo ogólny. Opiera
si˛ e ono jedynie na spostrze˙ zeniu, ˙ ze hamiltonian H nie jest jawn ˛ a funkcj ˛ a
czasu i wykorzystaniu faktu, ˙ ze stan podstawowy [G` jest jego stanem wła-
snym. Całkowicie analogiczne mo˙ zna pokaza´ c podobn ˛ a własno´ s´ c dla dowolnej
funkcji korelacji postaci (2.29). Oznacza to, ˙ ze transformata Fouriera dowolnej
funkcji korelacji (
n
jest iloczynem funkcji n − 1 zmiennych i jednej globalnej
delty zachowania od sumy wszystkich jej argumentów, tzn.
(
n
(p
1
, . . . , p
n
) =


−∞
dt
1


−∞
dt
n
e
−ip
1
t
1
e
−ip
n
t
n
(
n
(t
1
, . . . , t
n
)
= (
n
(p
1
, . . . , p
n−1
)δ(p
1
+ . . . + p
n
). (2.57)
Spostrze˙ zenie to wykorzystamy w dalszej cz˛ e´ sci pracy przy prowadzeniu ra-
chunku perturbacyjnego w dziedzinie cz˛ esto´ sci zamiast dziedzinie czasu.
9
Górny znak stosujemy dla elektronów, które s ˛ a fermionami, a dolny dla fotonów, które s ˛ a
bozonami.
42 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Na zako´ nczenie tego podpunktu warto podkre´ sli´ c, ˙ ze przedstawiona po-
wy˙ zej analiza nic nie mówi o strukturze funkcji (
n
(p
1
, . . . , p
n−1
). W wielu kon-
kretnych sytuacjach mo˙ ze si˛ e okaza´ c, ˙ ze zawiera ona dodatkowe funkcje delta.
Wynika to jednak zawsze z innych argumentów ni˙ z niezmienniczo´ s´ c teorii ze
wzgl˛ edu na przesuni˛ ecie w czasie.
2.5. Podstawowe twierdzenia kwantowej teorii
pola
Wprowadzony przez nas nowy formalizm opisu układów dwupoziomowych
w j˛ ezyku pól kwantowych bardzo ró˙ znił si˛ e od standardowego opisu w j˛ ezyku
funkcji falowych. Mo˙ ze on si˛ e wydawa´ c interesuj ˛ acy, bo daje nowe spojrze-
nie na do´ s´ c proste zagadnienie opisu układu dwupoziomowego oddziałuj ˛ acego
z zewn˛ etrznym polem elektromagnetycznym. Do tej pory jednak formalizm
ten nie przyniósł ˙ zadnych fizycznie interesuj ˛ acych rezultatów. Zmienili´ smy
jedynie sposób opisu interesuj ˛ acych nas układów na opis przy pomocy wielo-
punktowych funkcji korelacji.
Ta fundamentalna zmiana opisu ma jednak bardzo praktyczne znacze-
nie, bo umo˙ zliwia stosowanie bardzo wyrafinowanych metod prowadzenia ra-
chunku perturbacyjnego. Metod tych nie da si˛ e zastosowa´ c w starym sformu-
łowaniu, gdy˙ z twierdzenia matematyczne, na których si˛ e opieraj ˛ a wykorzy-
stuj ˛ a bezpo´ srednio podstawowe zwi ˛ azki jakie istniej ˛ a pomi˛ edzy wielopunk-
towymi funkcjami korelacji. Przedstawi˛ e teraz dwa podstawowe twierdzenia,
z których wynika całe dobrodziejstwo stosowania tego opisu. S ˛ a to bardzo uni-
wersalne twierdzenia, które stanowi ˛ a podstaw˛ e wszystkich metod kwantowej
teorii pola.
2.5.1. Twierdzenie Gell-Manna i Lowa
Jedn ˛ a z najwa˙ zniejszych konsekwencji stosowania opisu w j˛ ezyku chrono-
logicznie uporz ˛ adkowanych funkcji korelacji jest twierdzenie sformułowane
w 1951 roku przez Gell-Manna i Lowa [Gel51]. Wyra˙ za ono bezpo´ sredni zwi ˛ a-
zek jaki istnieje pomi˛ edzy funkcjami korelacji zbudowanymi z operatorów
pola w obrazie Heisenberga (2.29), a odpowiadaj ˛ acymi im funkcjami korela-
cji zbudowanych z pól swobodnych. Zwi ˛ azek ten wyra˙ za si˛ e wzorem [Bia75,
Bjo65, Fet71]
'G[Tà
1
(t
1
) à
n
(t
n
)[G` =
'g[TΥ
1
(t
1
) Υ
n
(t
n
) e
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
'g[Te
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
, (2.58)
gdzie tak jak ustalili´ smy à
i
(t
i
) i Υ
i
(t
i
) reprezentuj ˛ a dowolny operator pola
odpowiednio w obrazie Heisenberga i obrazie Diraca. Wyst˛ epuj ˛ acy z prawej
strony hamiltonian H
I
(t) jest hamiltonianemoddziaływania wobrazie oddzia-
ływania.
43
Zauwa˙ zmy, ˙ ze twierdzenie to jest sformułowane dla chronologicznie upo-
rz ˛ adkowanych funkcji korelacji. Nie mo˙ zna go zatem stosowa´ c (i nie ma on
swojego odpowiednika) dla inaczej zdefiniowanych propagatorów (np. propa-
gatorów opó´ znionych lub przedwczesnych). Nie znane jest równie˙ z tak mocne
twierdzenie, które ł ˛ aczyłoby bezpo´ srednio ze sob ˛ a operatory pola w obydwu
obrazach. Nale˙ zy si˛ e tego spodziewa´ c, bo funkcje korelacji, cho´ c mo˙ ze czasami
bardzo skomplikowane, w przeciwie ´ nstwie do operatorów pól kwantowych, s ˛ a
zwykłymi funkcjami zespolonymi wielu zmiennych.
Dokonuj ˛ ac rozwini˛ ecia funkcji wykładniczych stoj ˛ acych po prawej stronie
równania (2.58) otrzymujemy
10
iloraz dwóch niesko´ nczonych sum kolejnych
funkcji korelacji operatorów w teorii bez oddziaływa´ n. W zasadzie nie ma
˙ zadnych przeszkód, poza trudno´ sciami operacyjnymi, aby wylicza´ c te sumy
rz ˛ ad po rz˛ edzie tak jak zrobili´ smy to w przypadku propagatorów swobodnych
(2.36). Oczywi´ scie w ka˙ zdym kolejnym rz˛ edzie funkcja korelacji, któr ˛ a mu-
simy wyznaczy´ c b˛ edzie si˛ e składała z wi˛ ekszej liczby operatorów pól swobod-
nych. Z twierdzenia Gell-Manna i Lowa wiemy jednak, ˙ ze ten iloraz niesko´ n-
czonych sum jest równy funkcji korelacji, która jest w centrum naszego zain-
teresowania. Tym samym dostajemy narz˛ edzie, cho´ c na razie jeszcze bardzo
prymitywne, do wyliczania interesuj ˛ acych nas feynmanowskich funkcji kore-
lacji rz ˛ ad po rz˛ edzie na podstawie znajomo´ sci tylko funkcji korelacji w teorii
swobodnej.
2.5.2. Twierdzenie Wicka
Drugim bardzo wa˙ znym twierdzeniem, z którego b˛ edziemy korzystali jest
twierdzenie Wicka [Wic50]. Twierdzenie Wicka jest to˙ zsamo´ sci ˛ a operatorow ˛ a,
która podaje bezpo´ sredni zwi ˛ azek pomi˛ edzy iloczynem chronologicznym T,
a tzw. iloczynem normalnym N operatorów pola w obrazie oddziaływania.
Symbolicznie jego tre´ s´ c mo˙ zna zapisa´ c nast˛ epuj ˛ aco

1
Υ
2
Υ
n
= NΥ
1
Υ
2
Υ
n
+
¸
N Υ
1
Υ
2
Υ
n
+
¸
N Υ
1
Υ
2
Υ
3
Υ
4
Υ
n
.
.
.
+
¸
Υ
1
Υ
2
Υ
3
Υ
4
Υ
n−1
Υ
n
.
W powy˙ zszym wyra˙ zeniu sumowania odbywaj ˛ a si˛ e po wszystkich mo˙ zliwych
zw˛ e˙ zeniach (Υ
i
Υ
j
) par operatorów – w drugiej linijce tylko jedna para opera-
torów jest zw˛ e˙ zona, w trzeciej dwie pary itd. Iloczyn normalny dowolnej liczby
operatorów N ma t ˛ a własno´ s´ c, ˙ ze jego warto´ s´ c oczekiwana w stanie podstawo-
wym [g` jest równa zero. Zw˛ e˙ zenie dwóch operatorów jest natomiast równe
10
Tak powstaj ˛ ace szeregi nazywa si˛ e ze wzgl˛ edów historycznych szeregami Dysona [Dys49].
44 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
warto´ sci oczekiwanej ich iloczynu chronologicznego w tym stanie
'g[NΥ
i
Υ
j
[g` = 0, Υ
i
Υ
j
= 'g[TΥ
i
Υ
j
[g`. (2.59)
Twierdzenie to niesie bardzo powa˙ zne konsekwencje, które umo˙ zliwiaj ˛ a
radykalnie upro´ sci´ c rachunek zaburze´ n. Wynika bowiem z niego, ˙ ze warto´ s´ c
oczekiwan ˛ a chronologicznego iloczynu dowolnej liczby operatorów pola w teo-
rii bez oddziaływa´ n w stanie podstawowym [g` mo˙ zna zamieni´ c na sko´ nczon ˛ a
sum˛ e iloczynów swobodnych propagatorów feynmanowskich (2.36), których
dokładn ˛ a posta´ c wyliczyli´ smy w poprzednim punkcie.
´
Sci´ slej mówi ˛ ac wprost
z twierdzenia Wicka wynika, ˙ ze
'g[TΥ
1
Υ
n
[g` =
¸
σ∈S
n
(−1)
κ
'g[TΥ
σ
1
Υ
σ
2
[g` 'g[TΥ
σ
n−1
Υ
σ
n
[g`. (2.60)
W powy˙ zszym wzorze sumowanie odbywa si˛ e po wszystkich mo˙ zliwych per-
mutacjach σ zbioru n-elementowego, a κ jest liczb ˛ a przestawie ´ n fermionowych
operatorów pola potrzebnych do uzyskania wyj´ sciowej kolejno´ sci. Szczegó-
łowy dowód twierdzenia Wicka oraz przytoczonej jego konsekwencji mo˙ zna
znale´ z´ c w wielu pozycjach (np. [Bia75, Fet71, Itz80]) i dlatego dowodu nie b˛ e-
dziemy tutaj podawali. Warto niemniej podkre´ sli´ c, ˙ ze w zwyczajowym podej-
´ sciu formułuje si˛ e je dla warto´ sci oczekiwanych wzgl˛ edem pró˙ zni, czyli stanu,
na którym zeruj ˛ a si˛ e wszystkie operatory anihilacji. W naszym przypadku
byłby to zatem stan [N, ∅`, a nie [g, ∅`. Okazuje si˛ e jednak, ˙ ze twierdzenie
Wicka mo˙ zna sformułowa´ c wzgl˛ edemdowolnego stanu fermionowego. Wynika
to bezpo´ srednio z faktu, ˙ ze operatory pola fermionowego spełniaj ˛ a relacje an-
tykomutacyjne i tym samym nie istnieje matematyczne rozró˙ znienie pomi˛ e-
dzy operatorami kreacji, a anihilacji elektronu w poszczególnych stanach. Na-
zywaj ˛ ac operator anihilacji elektronu w stanie dolnym ψ

operatorem kreacji
antyelektronu w stanie dolnym
¯
ψ


, a operator kreacji elektronu ψ


operato-
rem anihilacji antyelektronu
¯
ψ

relacje antykomutacyjne zostan ˛ a zachowane,
a stan [g, ∅` po takiej zmianie nazw b˛ edzie anihilowany przez wszystkie ope-
ratory anihilacji (b˛ edzie stanem pró˙ zni dla takich operatorów). Tym samym
równie˙ z wzgl˛ edem stanu [g, ∅` mo˙ zna sformułowa´ c twierdzenie Wicka
11
.
Przedstawione powy˙ zej rozumowanie, które pozwala zastosowa´ c twierdze-
nie Wicka wzgl˛ edem dowolnego stanu fermionowego ma swój odpowiednik
w pełnej elektrodynamice kwantowej. Pierwsze historyczne sformułowanie
relatywistycznej kwantowej teorii elektronu podane przez Diraca w 1928 roku
[Dir28] przewidywało mo˙ zliwo´ s´ c zajmowania przez elektrony stanów o ujem-
nej energii. Aby zachowa´ c zgodno´ s´ c teorii z faktami do´ swiadczalnymi Dirac
postawił hipotez˛ e, ˙ ze w stanie podstawowym wszystkie stany energetyczne
o ujemnej energii s ˛ a zapełnione (tzw. „morze Diraca”) i sformułował teori˛ e
11
Mo˙ zliwo´ s´ c sformułowania twierdzenia Wicka wzgl˛ edem stanu |g, ∅ jest bardzo istotna,
gdy˙ z twierdzenie Gell-Manna i Lowa zadaje zwi ˛ azek pomi˛ edzy funkcjami korelacji oblicza-
nymi w stanach podstawowych |G i |g, ∅.
45
elektronów i dziur. We współczesnym sformułowaniu elektrodynamiki kwan-
towej wykonuje si˛ e analogiczn ˛ a do opisanej powy˙ zej zamian˛ e operatorów kre-
acji i anihilacji elektronów o ujemnej energii na odpowiednie operatory anihi-
lacji i kreacji pozytonów. Tym samym stan podstawowy teorii staje si˛ e jedno-
cze´ snie stanem pró˙ zni elektronowo-pozytonowej (zeruj ˛ a si˛ e na nim wszystkie
operatory anihilacji).
Na zako´ nczenie podkre´ slmy, ˙ ze podobnego rozumowania nie mo˙ zna prze-
prowadzi´ c dla stanów pola elektromagnetycznego. Wynika to bezpo´ srednio
z faktu, ˙ ze w tym przypadku operatory pola spełniaj ˛ a reguły komutacyjne
i tym samym nie mo˙ zliwo´ sci zamiany operatorów kreacji z operatorami ani-
hilacji bez naruszenia tych reguł.
Jak widzimy wykorzystanie twierdzenia Gell-Manna i Lowa oraz twier-
dzenia Wicka daje mo˙ zliwo´ s´ c (przynajmniej teoretycznie) wyliczania z do-
woln ˛ a dokładno´ sci ˛ a dowolnych funkcji korelacji, które s ˛ a postaci (2.29) i tym
samym przewidywania warto´ sci oczekiwanych wielko´ sci istotnych fizycznie.
Do wyznaczania tych wielko´ sci nie potrzebujemy nic wi˛ ecej poza propagato-
rami Feynmana swobodnych pól (2.36) i hamiltonianem oddziaływania (2.27).
Ostatnim krokiem pozostaje usystematyzowanie rachunku perturbacyjnego
tak, aby nie trzeba było za ka˙ zdym razem rozwija´ c równania (2.58) w szereg
i stosowa´ c zwi ˛ azku (2.60) wynikaj ˛ acego z twierdzenia Wicka. Takie usyste-
matyzowanie zostało ju˙ z jednak równie˙ z wypracowane na potrzeby bardziej
skomplikowanych kwantowych teorii pola.
2.6. Reguły Feynmana
Z opisanych powy˙ zej twierdze´ n kwantowej teorii pola wynika, ˙ ze ka˙ zda wie-
lopunktowa funkcja korelacji ( w teorii z oddziaływaniami daje si˛ e wyra-
zi´ c w kolejnych krokach rachunku zaburze ´ n jako pewna kombinatoryczna
suma iloczynów dwupunktowych funkcji korelacji odpowiednich pól w obra-
zie oddziaływania. To spostrze˙ zenie bardzo upraszcza prowadzenie systema-
tycznego rachunku perturbacyjnego, bo kolejne wyra˙ zenia w dowolnym rz˛ e-
dzie tego rachunku składaj ˛ a si˛ e zawsze z tych samych, ustawionych w odpo-
wiedniej kolejno´ sci, elementów – propagatorów Feynmana S
F
i D
F
i wyra˙ ze´ n
typu V
i
(k) = g(k)σ
i
wynikaj ˛ acych z hamiltonianu oddziaływania H
I
, które b˛ e-
dziemy nazywa´ c wierzchołkami oddziaływania.
Z tej analizy wynika, ˙ ze cały problem znalezienia odpowiedniego wyra-
˙ zenia w danym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n sprowadza si˛ e jedynie do wyko-
nania rozwini˛ ecia wyra˙ zenia (2.58) w szereg wzgl˛ edem hamiltonianu oddzia-
ływania i wykonania odpowiednich zw˛ e˙ ze´ n zgodnie z twierdzeniem Wicka.
Cała ta procedura jest bardzo klarowna lecz niestety bardzo ˙ zmudna i utrud-
niaj ˛ aca prowadzenie efektywnych oblicze ´ n. W roku 1949 Richard Feynman
[Fey49] opracował metod˛ e diagramatyczn ˛ a, która pozwala znacznie upro´ sci´ c
rachunki. Metoda ta opiera si˛ e na spostrze˙ zeniu, ˙ ze ka˙ zde wyra˙ zenie ra-
chunku perturbacyjnego, dowolnej funkcji korelacji daje si˛ e prosto skonstru-
owa´ c je´ sli b˛ edzie si˛ e stosowało do kilku prostych reguł historycznie nazwanych
46 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
regułami Feynmana. Reguły Feynmana składaj ˛ a si˛ e z dwóch kroków – reguł
rysowania diagramów i reguł przypisywania im odpowiednich wyra˙ ze´ n mate-
matycznych. Przedstawi˛ e teraz reguły Feynmana dla naszej teorii układów
dwupoziomowych oddziałuj ˛ acych z kwantowym polem elektromagnetycznym.
2.6.1. Reguły rysowania diagramów
Pierwszym krokiem do przeprowadzenia oblicze ´ n w rachunku zaburze´ n jest
narysowanie wszystkich diagramów zgodnie z zasadami przedstawionymi po-
ni˙ zej. Podkre´ slmy jeszcze raz, ˙ ze s ˛ a one bezpo´ srednimi konsekwencjami twier-
dzenia Gell-Manna i Lowa oraz twierdzenia Wicka.
• Ka˙ zdy propagator elektronu iS
F
reprezentowany jest przez odcinek o okre-
´ slonej orientacji
• Ka˙ zdy propagator fotonu iD
F
reprezentowany jest przez lini˛ e falowan ˛ a
bez okre´ slonej orientacji
• Ka˙ zdy wierzchołek oddziaływania −iV reprezentowany jest przez kropk˛ e,
w której spotykaj ˛ a si˛ e linie propagatorów
• Ze wzgl˛ edu na posta´ c hamiltonianu oddziaływania, który sprz˛ ega dwa
operatory pola fermionowego z jednym operatorem pola elektromagne-
tycznego w wierzchołku oddziaływania zawsze spotykaj ˛ a si˛ e dwie linie
elektronowe (jedna wchodz ˛ aca, druga wychodz ˛ aca) oraz linia fotonowa
• Diagram zawieraj ˛ acy
– i wychodz ˛ acych linii elektronowych,
– j wchodz ˛ acych linii elektronowych,
– k linii fotonowych, które wchodz ˛ a lub wychodz ˛ a z diagramu,
– n wierzchołków
jest jednym z wkładów do wyra˙ zenia
'g[TΨ
α
1
(t
1
) Ψ
α
i
(t
i


α

1
(t

1
) Ψ

α

j
(t

j
)Φ(t

1
) Φ(t

k
) e
−i
R
dt H
I
(t)
[g` (2.61)
w n-tym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n.
47
• Permutacje po ró˙ znych zw˛ e˙ zeniach wynikaj ˛ ace z twierdzenia Wicka wtym
j˛ ezyku oznaczaj ˛ a permutowanie po ró˙ znych, nierównowa˙ znych sposo-
bach wewn˛ etrznego poł ˛ aczenia w diagramie
12
.
• Dla uproszczenia, wsz˛ edzie tam gdzie nie powoduje to nieporozumie ´ n,
nie rysuje si˛ e kropek reprezentuj ˛ acych wierzchołki oddziaływania.
Stosuj ˛ ac powy˙ zsze reguły rysowania diagramów łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze np.
wyra˙ zenie
'g[TΨ
α
(t
1


β
(t
2
)e
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
które zawiera tylko jedn ˛ a par˛ e linii elektronowych wchodz ˛ acych i wychodz ˛ a-
cych ma nast˛ epuj ˛ ace rozwini˛ ecie w diagramy Feynmana
13
'g[TΨ
α
(t
1


β
(t
2
)e
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
= (0 rz ˛ ad)
+ + + + (2 rz ˛ ad)
+ + + + + + +
+ + + +
+ + + + + +
+ + + + (4 rz ˛ ad)
+ . . . (Wy˙ zsze rz˛ edy)
(2.62)
12
Z twierdzenia Wicka wynika, ˙ ze tak na prawd˛ e powinni´ smy permutowa´ c nie tylko po
wszystkich rozró˙ znialnych poł ˛ aczeniach wewn ˛ atrz diagramu, ale równie˙ z po ró˙ znych indek-
sach nadanym wierzchołkom. Jednak wszystkie diagramy, które ró˙ zni ˛ a si˛ e tylko permutacj ˛ a
po nazwach wierzchołków daj ˛ a dokładnie taki sam wkład w rachunku zaburze ´ n. Uwzgl˛ ed-
nienie tylko jednego z tych diagramów jest konsekwencj ˛ a nie brania pod uwag˛ e czynnika n!
pojawiaj ˛ acego si˛ e w n-tym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n na skutek rozwini˛ ecia funkcji wykład-
niczej w twierdzeniu Gell-Manna i Lowa.
13
Z przedstawionych reguł rysowania diagramów wynika, ˙ ze w rozwini˛ eciu akurat tego
wyra˙ zenia wyst˛ epuj ˛ a tylko diagramy z parzyst ˛ a liczb ˛ a wierzchołków.
48 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Jak wida´ c rozwini˛ ecie ju˙ z w pierwszych dwóch nieznikaj ˛ acych rz˛ edach ra-
chunku zaburze´ n prowadzi do bardzo wielu diagramów. W nast˛ epnym punk-
cie poka˙ zemy jednak, ˙ ze przy rozwa˙ zaniu problemów fizycznych wi˛ ekszo´ sci
z nich nie trzeba bra´ c w ogóle pod uwag˛ e. Zanim jednak przejdziemy do tego
problemu podajmy jeszcze zasady jakimi nale˙ zy si˛ e kierowa´ c, aby danemu
diagramowi przypisa´ c odpowiadaj ˛ ace mu wyra˙ zenia algebraiczne.
2.6.2. Reguły obliczania diagramów
Ka˙ zdy diagram Feynmana reprezentuje pewne wyra˙ zenie algebraiczne, które
odpowiada danemu członowi w rozwini˛ eciu perturbacyjnym. Wyra˙ zenie to
jest bezpo´ sredni ˛ a konsekwencj ˛ a twierdzenia Gell-Manna i Lowa oraz twier-
dzenia Wicka. Rachunek zaburze´ n mo˙ zna prowadzi´ c zarówno w dziedzinie
czasu (co bezpo´ srednio wynika z rozwini˛ ecia (2.58)) jak i w dziedzinie cz˛ esto-
´ sci. Ten drugi sposób wymaga wykonania transformaty Fouriera wszystkich
funkcji korelacji po wszystkich zmiennych czasowych. Wybór sposobu prowa-
dzenia rachunku zaburze´ n oczywi´ scie nie zmienia fizycznych wniosków jakie
b˛ ed ˛ a z niego płyn˛ eły. Ze wzgl˛ edu na poczynione w punkcie 2.4.2. obserwa-
cje dotycz ˛ ace konsekwencji symetrii przesuni˛ ecia w czasie łatwiej jest jednak
oblicza´ c poszczególne diagramy w dziedzinie cz˛ esto´ sci i od tej pory skupimy
si˛ e wła´ snie na tym sposobie. Ze wzgl˛ edu na wspomnian ˛ a symetri˛ e, w ka˙ zdym
wierzchołku oddziaływania b˛ edzie spełniona zasada zachowania energii.
Reguły przypisywania poszczególnym diagramom odpowiednich wyra˙ ze´ n
algebraicznych w dziedzinie cz˛ esto´ sci s ˛ a nast˛ epuj ˛ ace:
• ka˙ zdej linii fotonowej pomi˛ edzy dwoma wierzchołkami oddziaływania
przypisa´ c wyra˙ zenie
iD
F
(p
0
) = i
δ
ij
δ(k −k

)
k
2
0
−k
2
+ i
,
• ka˙ zdej linii fermionowej pomi˛ edzy dwoma wierzchołkami oddziaływania
przypisa´ c wyra˙ zenie
iS
F
(p
0
) = i
σ
z
p
0
σ
z
−m + i
,
• ka˙ zdemu wierzchołkowi oddziaływania nale˙ zy przypisa´ c wyra˙ zenie
−iV
i
(k) = −ig(k)σ
i
,
• w ka˙ zdym wierzchołku obowi ˛ azuje zasada zachowania energii co jest od-
zwierciedlone odpowiedni ˛ a delt ˛ a zachowania cz˛ esto´ sci dla propagatorów
wchodz ˛ acych i wychodz ˛ acych z wierzchołka,
• macierze 22 odpowiadaj ˛ ace propagatoromfermionowymnale˙ zy mno˙ zy´ c
w kolejno´ sci wskazywanej przez kierunek strzałek linii fermionowych,
49
p
0
= iS
F
(p
0
) = i
σ
z
σ
z
p
0
−m+i
i
k
k
0 k k

i
j
= −ig(k)σ
i
= iD
Fij
(k, k

, k
0
) = i
δ
ij
δ(k−k

)
k
2
0
−k
2
+i
Rysunek 2.2: Reguły Feynmana w dziedzinie cz˛ esto´ sci. W powy˙ z-
szych wzorach wypisano w sposób jawny wszystkie zmienne z wy-
j ˛ atkiem wska´ zników macierzowych dla propagatora fermionowego.
• ka˙ zda zamkni˛ eta p˛ etla fermionowa skutkuje wykonaniem ´ sladu po in-
deksach macierzowych oraz pomno˙ zeniem wyra˙ zenia przez −1 (jest to
konsekwencja fermionowej natury operatorów pola).
Otrzymane w ten sposób otrzymane wyra˙ zenie odcałkowa´ c po wszystkich we-
wn˛ etrznych p˛ edach i cz˛ esto´ sciach oraz wykona´ c sumowanie po wszystkich we-
wn˛ etrznych wska´ znikach macierzowych (zarówno fotonowych jak i fermiono-
wych).
2.6.3. Analiza spójno´ sci diagramów
Metoda diagramów Feynmana wydaje si˛ e bardzo prosta i skuteczna w wyzna-
czaniu wkładów w kolejnych rz˛ edach rachunku zaburze ´ n. Bardzo wa˙ zne jest
zatem przestudiowanie własno´ sci tych diagramów pod wzgl˛ edem ich zło˙ zono-
´ sci i wmiar˛ e potrzeby rozło˙ zenie ich na prostsze cz˛ e´ sci. Jak wida´ c z przykłado-
wego rozwini˛ ecia diagramatycznego (2.62) tylko do czwartego rz˛ edu rachunku
zaburze´ n pojawia si˛ e bardo wiele ró˙ znych diagramów. Okazuje si˛ e jednak, ˙ ze
nie wszystkie z nich s ˛ a fizycznie interesuj ˛ ace. W praktyce oznacza to, ˙ ze nie
musimy zna´ c wyra˙ ze´ n analitycznych dla wszystkich z nich, aby odpowiada´ c
na fizyczne pytania. Aby wyja´ sni´ c ten problem podzielimy diagramy na tzw.
spójne i niespójne.
Diagramy spójne i niespójne
Diagramem niespójnym b˛ edziemy nazywali ka˙ zdy taki diagram, który składa
si˛ e przynajmniej z dwóch cz˛ e´ sci, które nie s ˛ a ze sob ˛ a poł ˛ aczone ˙ zadn ˛ a lini ˛ a fo-
tonow ˛ a ani fermionow ˛ a i przynajmniej jedna z tych cz˛ e´ sci nie zawiera ˙ zadnej
linii wchodz ˛ acej ani wychodz ˛ acej. Wszystkie inne diagramy b˛ edziemy nazy-
wali spójnymi. Diagramami niespójnymi s ˛ a np. nast˛ epuj ˛ ace diagramy wyst˛ e-
50 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
puj ˛ ace w rozwini˛ eciu (2.62)
, lub .
Przykładami diagramów spójnych z tego rozwini˛ ecia s ˛ a natomiast diagramy
, i .
Zauwa˙ zmy, ˙ ze diagramy niespójne maj ˛ a tak ˛ a własno´ s´ c, ˙ ze odpowiadaj ˛ ace
im wyra˙ zenia algebraiczne s ˛ a iloczynami wyra˙ ze´ n dla poszczególnych cz˛ e´ sci
spójnych, z których si˛ e składaj ˛ a. Jest tak dlatego, ˙ ze rozdzielone cz˛ e´ sci spójne
nie maj ˛ a ˙ zadnych wspólnych zmiennych, po których odbywałoby si˛ e sumowa-
nie lub całkowanie wynikaj ˛ ace z reguł Feynmana. Własno´ s´ c t ˛ a mo˙ zemy zapi-
sa´ c w sposób symboliczny wykorzystuj ˛ ac cz˛ e´ sci spójne danego diagramu. Np.
dla diagramu pierwszego z naszego przykładu rozkład ten mo˙ zemy zapisa´ c
w nast˛ epuj ˛ acy sposób
= . (2.63a)
Dla diagramu trzeciego ma on natomiast posta´ c
=

= . (2.63b)
Obserwacja, ˙ ze diagramy niespójne faktoryzuj ˛ a si˛ e na iloczyny cz˛ e´ sci spój-
nych ma bardzo praktyczne znaczenie. W konsekwencji oznacza ona bowiem,
˙ ze rozwini˛ ecie perturbacyjne dowolnego wyra˙ zenia typu
'g[TΥ
1
(t
1
) Υ
n
(t
n
)e
−i
R
dt H
I
(t)
[g` (2.64)
daje si˛ e zapisa´ c jako iloczyn sumy wszystkich wyst˛ epuj ˛ acych w rozwini˛ eciu
diagramów spójnych i sumy pozostałych diagramów, któr ˛ a nazywa si˛ e cz˛ e´ sci ˛ a
pró˙ zniow ˛ a. Łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze dla rozwa˙ zanego przez nas przykładu (2.62)
rozkład ten ma posta´ c
'g[TΨ(t
1


(t
2
)e
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
= + + + + + . . .
=(1 + + + . . .)
( + + + + . . .). (2.65)
51
Podobny rozkład zachodzi dla dowolnego wyra˙ zenia typu (2.64). Suma stoj ˛ aca
w pierwszym nawiasie jest nazywana cz˛ e´ sci ˛ a pró˙ zniow ˛ a, gdy˙ z łatwo spraw-
dzi´ c, ˙ ze jest ona rozwini˛ eciem perturbacyjnym wyra˙ zenia
'g[Te
−i
R
dt H
I
(t)
[g` = 1 + + + . . . , (2.66)
które opisuje amplitud˛ e przej´ scia pró˙ znia-pró˙ znia i pojawia si˛ e w rozwini˛ eciu
ka˙ zdego wyra˙ zenia (2.64).
Warto w tym miejscu zaznaczy´ c, ˙ ze wyra˙ zeniom typu (2.64) nie mo˙ zna
nada´ c bezpo´ sredniej interpretacji fizycznej, bo s ˛ a to wyra˙ zenia składaj ˛ ace si˛ e
z pól w teorii swobodnej. Stanowi ˛ a one jednak bardzo wa˙ zny składnik pełnej
teorii, co wynika bezpo´ srednio z twierdzenia Gell-Manna i Lowa. Jak pami˛ e-
tamy twierdzenie to zadaje zwi ˛ azek pomi˛ edzy fizycznie wa˙ znymi funkcjami
korelacji (2.29) zbudowanymi z pól w obrazie Heisenberga, a wyra˙ zeniami
typu (2.64) i (2.66) zbudowanymi z pól w obrazie oddziaływania
'G[Tà
1
(t
1
) à
n
(t
n
)[G` =
'g[TΥ
1
(t
1
) Υ
n
(t
n
) e
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
'g[Te
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
. (2.58)
Z powy˙ zszego wzoru oraz wcze´ sniejszej analizy diagramów niespójnych ja-
sno wynika, ˙ ze ka˙ zda fizyczna funkcja korelacji (2.29) jest perturbacyjn ˛ a sum ˛ a
odpowiadaj ˛ acych jej diagramów spójnych z teorii bez oddziaływa ´ n. To ozna-
cza, ˙ ze np. propagator oddziałuj ˛ acego pola elektronowego jest nast˛ epuj ˛ ac ˛ a
sum ˛ a
= 'G[TΨ(t
1


(t
2
)[G` =
'g[TΨ(t
1


(t
2
)e
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
'g[Te
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
= + + + + + . . . .
(2.67a)
Analogiczna suma dla propagatora pola fotonowego ma posta´ c
= 'G[TΦ
i
(k
1
, t
1

j
(k
2
, t
2
)[G` =
'g[TΦ
i
(k
1
, t
1

j
(k
2
, t
2
)e
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
'g[Te
−i
R
dt H
I
(t)
[g`
= + + + + + . . . .
(2.67b)
Diagramy mocno i słabo spójne
Diagramy spójne, które jak wykazali´ smy przed chwil ˛ a maj ˛ a znaczenie przy
wyliczaniu fizycznie wa˙ znych wielko´ sci mo˙ zna podzieli´ c na dwie rozł ˛ aczne
klasy – diagramy mocno i słabo spójne. Diagramami słabo spójnymi b˛ edziemy
52 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
nazywali takie diagramy spójne, które mo˙ zna rozdzieli´ c przez przeci˛ ecie jed-
nej linii fotonowej lub elektronowej na dwie cz˛ e´ sci, z których ka˙ zda b˛ edzie
zawierała przynajmniej jedn ˛ a lini˛ e zewn˛ etrzn ˛ a wchodz ˛ ac ˛ a lub wychodz ˛ ac ˛ a do
diagramu. Wszystkie inne diagramy spójne, których nie da si˛ e tak podzieli´ c
nazywa´ c b˛ edziemy diagramami mocno spójnymi. Dodatkowo b˛ edziemy nazy-
wali cz˛ e´ sci ˛ a mocno spójn ˛ a diagramu taki diagram, który powstaje z wyj ´ scio-
wego po usuni˛ eciu wszystkich zewn˛ etrznych linii fotonowych i fermionowych.
W´ sród diagramów spójnych wyst˛ epuj ˛ acych w rozwini˛ eciu (2.62) słabo spój-
nymi s ˛ a np.
, lub ,
a mocno spójnymi s ˛ a m.in.
, lub .
Zgodnie z definicj ˛ a cz˛ e´ sciami mocno spójnymi powy˙ zszych diagramów s ˛ a od-
powiednio diagramy
, i .
Okazuje si˛ e, ˙ ze szereg perturbacyjny ka˙ zdej funkcji korelacji typu (2.29)
daje si˛ e przedstawi´ c jako szereg diagramów składaj ˛ acych si˛ e wył ˛ acznie z cz˛ e-
´ sci mocno spójnych poł ˛ aczonych mi˛ edzy sob ˛ a liniami fotonowymi lub fermio-
nowymi. Łatwo pokaza´ c jak wygl ˛ ada ten szereg dla dwóch najwa˙ zniejszych
funkcji korelacji – propagatorów Feynmana dla pola elektronowego i fotono-
wego. Rozwa˙ zmy w tym celu sum˛ e wszystkich mocno spójnych cz˛ e´ sci diagra-
mów, które maj ˛ a jedn ˛ a wchodz ˛ ac ˛ a i jedn ˛ a wychodz ˛ ac ˛ a lini˛ e elektronow ˛ a
= + + + + . . . (2.68)
Z postaci szeregu (2.67a) wida´ c, ˙ ze daje si˛ e on wtedy przedstawi´ c w bardzo
prosty sposób
= + + + . . . (2.69)
Je´ sli natomiast rozwa˙ zymy sum˛ e wszystkich mocno spójnych cz˛ e´ sci diagra-
mów, które maj ˛ a dwie zewn˛ etrzne linie fotonowe
= + + + + . . . (2.70)
to w analogiczny sposób mo˙ zemy przedstawi´ c szereg perturbacyjny dla propa-
gatora pola fotonowego
= + + + . . . (2.71)
53
Na zako´ nczenie tego punktu zauwa˙ zmy jeszcze, ˙ ze wykorzystuj ˛ ac reku-
rencyjno´ s´ c wzorów symbolicznych (2.69) i (2.71) mo˙ zna je zapisa´ c w prostszej
postaci
= + , (2.72a)
= + . (2.72b)
Powy˙ zsze wzory wyra˙ zaj ˛ a pewien fundamentalny zwi ˛ azek jaki istnieje po-
mi˛ edzy propagatorami w pełnej teorii, a propagatorami w teorii swobodnej.
Przedstawiony powy˙ zej rachunek, który prowadzi do tego zwi ˛ azku opiera si˛ e
na argumentach perturbacyjnych. Okazuje si˛ e jednak, ˙ ze mo˙ zna go udowod-
ni´ c bezpo´ srednio zupełnie nie odwołuj ˛ ac si˛ e do rachunku zaburze ´ n. Dowód ich
słuszno´ sci przedstawiony jest w nast˛ epnym punkcie.
2.7. Zwi ˛ azek podstawowy pomi ˛ edzy propagato-
rami
Wpoprzednimpunkcie pokazali´ smy, ˙ ze na mocy twierdze´ n Gell-Manna i Lowa
oraz Wicka, ka˙ zd ˛ a wielopunktow ˛ a funkcj˛ e korelacji dla pól w obrazie Heisen-
berga mo˙ zna perturbacyjnie wyznaczy´ c znaj ˛ ac jedynie dwupunktowe funk-
cje Greena (propagatory) pól nieoddziałuj ˛ acych. To w prosty sposób prowa-
dziło do rachunku diagramatycznego Feynmana i dało praktyczne narz˛ edzie
do znajdowania ka˙ zdej z funkcji korelacji (2.29) z dowoln ˛ a dokładno´ sci ˛ a. Gł˛ eb-
sza analiza spójno´ sci diagramów w kolejnych rz˛ edach rachunku zaburze ´ n do-
prowadziła nas do fundamentalnego zwi ˛ azku pomi˛ edzy propagatorami (2.72).
Okazuje si˛ e jednak, ˙ ze zwi ˛ azek ten bezpo´ srednio wynika z równa´ n dynamiki
(2.22) oraz definicji propagatorów (2.30) i nie jest w zwi ˛ azku z tym wynikiem
rachunku zaburze´ n. Co za tym idzie nie ma ˙ zadnych matematycznych w ˛ atpli-
wo´ sci co do jego słuszno´ sci. Udowodnijmy teraz te zwi ˛ azki.
2.7.1. Propagatory swobodne jako funkcje Greena
Na pocz ˛ atku poka˙ zmy, ˙ ze propagatory pól swobodnych iS
F
(t, t

) i iD
F
(k, k

, t, t

)
s ˛ a funkcjami Greena dla operatorów ró˙ zniczkowych odpowiednio i∂
t
− m
0
σ
z
oraz ∂
2
t
+ k
2
. W tym celu nale˙ zy wykorzysta´ c bezpo´ srednio definicj˛ e propa-
gatorów (2.36) oraz równania dynamiki (2.24). Mamy wtedy dla propagatora
swobodnego elektronu
(i∂
t
−m
0
σ
z
)
αγ
iS
Fγβ
(t, t

) = (i∂
t
−m
0
σ
z
)
αγ
'g[TΨ
γ
(t)Ψ

β
(t

)[g`
= δ(t −t


αγ
'g[

Ψ
γ
(t), Ψ

β
(t

)
¸
[g`
+'g[T(i∂
t
−m
0
σ
z
)
αγ
Ψ
γ
(t)
. .. .
0
Ψ

β
(t

)[g`
= δ(t −t


αβ
. (2.73)
54 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Analogicznie mo˙ zemy pokaza´ c podobn ˛ a zale˙ zno´ s´ c dla propagatora pola foto-
nowego


2
t
+ k
2

iD
Fij
(k, k

, t, t

) =


2
t
+ k
2

'g[TΦ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[g`
= δ(t −t

)'g[

˙
Φ
i
(k, t), Φ
j
(k

, t

)

[g`
+'g[T


2
t
+ k
2

Φ
i
(k, t)
. .. .
0
Φ
j
(k

, t

)[g`
= −δ(t −t

)δ(k −k


ij
. (2.74)
Z przeprowadzonej analizy wynika zatem, ˙ ze propagatory pól swobodnych
s ˛ a rzeczywi´ scie funkcjami Greena dla operatorówró˙ zniczkowych, które zadaj ˛ a
dynamik˛ e tych pól. W tym miejscu warto podkre´ sli´ c, ˙ ze wynik ten nie jest tak
trywialny jak mogłoby si˛ e wydawa´ c. Pola s ˛ a bowiem w naszym przypadku
operatorami kwantowo-mechanicznymi działaj ˛ acymi w przestrzeni Hilberta
stanów kwantowych, a propagatory jedynie zwykłymi funkcjami zespolonymi.
Tylko dzi˛ eki temu, ˙ ze równania dynamiki dla operatorów pól (2.24) s ˛ a bez-
´ zródłowe udało nam si˛ e uzyska´ c powy˙ zsze zwi ˛ azki. Tym samym nale˙ zy si˛ e
spodziewa´ c, ˙ ze w przypadku pól w teorii z oddziaływaniami nowe zwi ˛ azki nie
b˛ ed ˛ a tylko zwykł ˛ a modyfikacj ˛ a tych uzyskanych dla pól swobodnych. W tym
przypadku bowiem operatory pola spełniaj ˛ a równania z ´ zródłami, które jak
wida´ c ze wzorów (2.22) maj ˛ a charakter czysto operatorowy.
2.7.2. Zwi ˛ azek mi ˛ edzy propagatorami elektronowymi
Jako pierwszy zbadajmy propagator elektronu (2.30a). Działaj ˛ ac na niego ope-
ratorem ró˙ zniczkowym i∂
t
− m
0
σ
z
zadaj ˛ acym swobodn ˛ a dynamik˛ e pola elek-
tronowego i wykorzystuj ˛ ac reguły antykomutacyjne (2.21a) otrzymujemy
(i∂
t
−m
0
σ
z
)
αγ
io
Fγβ
(t, t

) = δ(t −t


αβ
+'G[T(i∂
t
−m
0
σ
z
)
αγ
Ψ
γ
(t)Ψ

β
(t

)[G`.
(2.75)
Dodatkowo mo˙ zemy wykorzysta´ c równanie ewolucji (2.22a), aby usun ˛ a´ c dzia-
łanie operatora ró˙ zniczkowego pod iloczynem chronologicznym. Otrzymamy
wtedy
(i∂
t
−m
0
σ
z
)
αγ
io
Fγβ
(t, t

) =
δ(t −t


αβ
+


0
dk g(k) 'G[TΦ(k, t)σ
αγ
Ψ
γ
(t)Ψ

β
(t

)[G`. (2.76)
Z powy˙ zszego wzoru wynika, ˙ ze propagator Feynmana dla elektronu wyra˙ za
si˛ e w nietrywialny sposób przez trzypunktow ˛ a funkcj˛ e Greena. Zauwa˙ zmy
jednak, ˙ ze ten obiekt daje si˛ e wyrazi´ c przez zdefiniowan ˛ a przez nas wcze´ sniej
funkcj˛ e wierzchołkow ˛ a zgodnie ze wzorem (2.33)
(i∂
t
−m
0
σ
z
) io
F
(t, t

) = δ(t −t

) +


−∞
dt
1
Σ(t, t
1
)o
F
(t
1
, t

), (2.77)
55
gdzie wprowadzili´ smy oznaczenie Σ dla nast˛ epuj ˛ acej wielko´ sci
Σ(t, t
1
) =
¸
j


0
dk g(k)


0
dk

g(k

)


−∞
dt
2


−∞
dt
3
T
Fij
(k, t, k

, t
2
)o
F
(t, t
3

j
(t
2
, t
3
, t
1
). (2.78)
Wpowy˙ zszymwzorze indeksy fermionowe nie zostały napisane wsposób jawny,
aby skróci´ c notacj˛ e. Nie powinno to jednak prowadzi´ c do ˙ zadnych nieporozu-
mie´ n. Symbolicznie powy˙ zszy zwi ˛ azek mo˙ zna przedstawi´ c w postaci
14
1 1
3
2
PSfrag replacements
−iΣ(t, t
1
) iΓ
t
t
t t t t
t
1
t
2
t
3
=
=
(2.79)
Ostatnimkrokiemwnaszej analizie jest wykorzystanie faktu, ˙ ze swobodny
propagator iS
F
jest funkcj ˛ a Greena dla operatora ró˙ zniczkowego i∂
t
− m
0
σ
z
.
Mo˙ zemy go zatem wykorzysta´ c do odcałkowania wzoru (2.77). Otrzymamy
wtedy
o
F
(t, t

) = S
F
(t, t

) +


−∞
dt


−∞
dt
1
S
F
(t, t

)Σ(t

, t
1
)o
F
(t
1
, t

). (2.80)
Równanie to zadaje bezpo´ sredni zwi ˛ azek pomi˛ edzy propagatorami elektronu
w teorii z i bez oddziaływa´ n. Przy jego otrzymywaniu wykorzystali´ smy je-
dynie równania ewolucji w obrazie Heisenberga oraz ogólne własno´ sci feyn-
manowskich funkcji korelacji. Nie jest on zatem wynikiem rachunku pertur-
bacyjnego, a bezpo´ srednim wnioskiem płyn ˛ acym ze sformułowanej przez nas
teorii. Jak widzimy wielko´ s´ c Σ pełni kluczow ˛ a rol˛ e w opisie propagatora pola
elektronowego. Historycznie nazywa si˛ e j ˛ a funkcj ˛ a energii własnej elektronu
i tak b˛ edziemy j ˛ a nazywali w dalszej cz˛ e´ sci pracy.
Na zako´ nczenie tej analizy sprawd´ zmy jeszcze jaka jest posta´ c tego wzoru
w dziedzinie cz˛ esto´ sci. Jak ju˙ z wcze´ sniej wspominali´ smy propagator wierz-
chołkowy (2.32), tak jak ka˙ zda inna feynmanowska funkcja korelacji, zale˙ zy
jedynie od ró˙ znic jej argumentów czasowych. Z tego wynika natychmiast, ˙ ze
równie˙ z funkcja energii własnej Σ ma t˛ e własno´ s´ c i tym samym ma on bardzo
proste przedstawienie fourierowskie
Σ(t
1
, t
2
) =


−∞
dp
0

e
−ip
0
(t
1
−t
2
)
Σ(p
0
). (2.81)
14
Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze funkcja wierzchołkowa Γ jest funkcj ˛ a zale˙ zn ˛ a od trzech chwil czasu
naturaln ˛ a reprezentacj ˛ a dla niej w diagramach Feynmana jest trójk ˛ at. Dla unikni˛ ecia niepo-
rozumie´ n b˛ edziemy w sposób jawny oznaczali go symbolem iΓ.
56 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
Rysunek 2.3: Zwi ˛ azki podstawowe mi˛ edzy propagatorami. Powy˙ z-
sze zwi ˛ azki s ˛ a bezpo´ srednimi konsekwencjami definicji propagato-
rów w obrazie Heisenberga i oddziaływania oraz równa´ n dynamiki.
Nie s ˛ a wi˛ ec wynikiem rachunku zaburze ´ n.
To sprawia, ˙ ze w dziedzinie cz˛ esto´ sci wzór (2.80) ma wyj ˛ atkowo prost ˛ a po-
sta´ c i zawiera jedynie iloczyny macierzy 2 2 we wska´ znikach spinowych
o
F
(p
0
) = S
F
(p
0
) + S
F
(p
0
)Σ(p
0
)o
F
(p
0
). (2.82)
Graficzna reprezentacja tego wzoru przedstawiona jest na rysunku 2.3a.
2.7.3. Zwi ˛ azek mi ˛ edzy propagatorami fotonowymi
W bardzo podobny sposób mo˙ zemy uzyska´ c zwi ˛ azek podstawowy pomi˛ edzy
propagatorami pola fotonowego. W tym celu wykorzystajmy definicj˛ e (2.30b)
propagatora T
F
i podziałajmy na niego operatorem ró˙ zniczkowym ∂
2
t
+ k
2
,
który zadaje dynamik˛ e swobodnego pola Φ
i
(k, t). Wykorzystuj ˛ ac w odpowiedni
sposób reguły komutacyjne (2.21b) otrzymamy zale˙ zno´ s´ c


2
t
+ k
2

iT
Fij
(k, k

, t, t

)
= −δ(t −t

)δ(k −k


ij
+'G[T


2
t
+ k
2

Φ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[G`. (2.83)
Podobnie jak było to zrobione w przypadku elektronowym mo˙ zemy pozby´ c si˛ e
operatora ró˙ zniczkowego działaj ˛ acego pod iloczynem chronologicznym wyko-
rzystuj ˛ ac równania dynamiki (2.22b)


2
t
+ k
2

iT
Fij
(k, k

, t, t

)
= −δ(t −t

)δ(k −k


ij
−g(k)'G[TΨ

α
(t)σ
iαβ
Ψ
β
(t)Φ
j
(k

, t

)[G`
= −δ(t −t

)δ(k −k


ij
+ g(k)σ
iαβ
'G[TΦ
j
(k

, t


β
(t)Ψ

α
(t)[G`.
(2.84)
Ostatni ˛ a równo´ s´ c uzyskali´ smy dzi˛ eki wykorzystaniu reguł antykomutacyj-
nych (2.21a) dla pól fermionowych oraz bez´ sladowo´ sci ka˙ zdej z macierzy Pau-
liego σ
i
. Takie przedstawienie pozwala nam wykorzysta´ c definicj˛ e funkcji
wierzchołkowej (2.33) i rozpisa´ c trójpunktow ˛ a funkcj˛ e korelacji wyst˛ epuj ˛ ac ˛ a
57
we wzorze (2.84) na iloczyn odpowiednich propagatorów Feynmana
15


2
t
+ k
2

iT
Fij
(k, k

, t, t

)
= −δ(t −t

)δ(k −k


ij

¸
m


0
dk
1


−∞
dt
1
Π
im
(k, k
1
, t, t
1
)T
mj
(k
1
, t
1
, k

, t

),
(2.85)
gdzie funkcja energii własnej fotonu Π dana jest wzorem
Π
im
(k, k
1
, t, t
1
) = −g(k)g(k
1
)


−∞
dt
2


−∞
dt
3
Tr ¦σ
i
o
F
(t, t
2

m
(t
1
, t
2
, t
3
)o
F
(t
3
, t)¦ .
(2.86)
W powy˙ zszym wzorze Tr oznacza wzi˛ ecie ´ sladu po spinowy wska´ znikach z ilo-
czynu wyst˛ epuj ˛ acych tu macierzy 22. Analogicznie jak w przypadku elektro-
nowym mo˙ zemy powy˙ zszy zwi ˛ azek pomi˛ edzy funkcj ˛ a energii własnej, a funk-
cj ˛ a wierzchołkow ˛ a zapisa´ c w postaci diagramatycznej
PSfrag replacements
−iΠ(t, t
1
) iΓ t t t
1
t
1
t
2
t
3
=
=
(2.87)
Warto w tym miejscu zauwa˙ zy´ c, ˙ ze wielko´ s´ c Π(k, k

, t, t

) do´ s´ c trywialnie
zale˙ zy od p˛ edów wchodz ˛ acych fotonów k i k

. Zale˙ zno´ s´ c ta jest zawarta jedynie
w funkcjach g(k), które całkowicie odprz˛ egaj ˛ a si˛ e od reszty. W dalszej cz˛ e´ sci
pracy oka˙ ze si˛ e, ˙ ze bardzo u˙ zyteczne jest oddzielenie tych funkcji od funkcji
energii własnej i wprowadzenie nowej wielko´ sci P(t, t

), która zale˙ zy jedynie
od chwil czasu wchodz ˛ acych fotonów
16
= −iΠ(k, k

, t, t

) = −ig(k)P(t, t

)g(k

) = g(k) g(k

). (2.88)
Ostatnim krokiem do otrzymania zwi ˛ azku podstawowego pomi˛ edzy pro-
pagatorami fotonowymi jest wykorzystanie propagatora swobodnego iD
F
do
odcałkowania równania (2.85). Otrzymamy wtedy zwi ˛ azek
T
Fij
(k, k

, t, t

) = D
Fij
(k, k

, t, t

) +
¸
m
¸
n


−∞
dt
1


−∞
dt
2


0
dk
1


0
dk
2
D
Fin
(k, k
2
, t, t
2

nm
(k
2
, k
1
, t
2
, t
1
)T
Fmj
(k
1
, k

, t
1
, t

). (2.89)
15
Aby dosta´ c ten wzór nale˙ zy równie˙ z wykorzysta´ c własno´ s´ c symetrii propagatora elektro-
nowego (2.31).
16
W celu unikni˛ ecia nieporozumie ´ n w oznaczeniu diagramatycznym reprezentuj ˛ acym funk-
cj˛ e P(t, t

) u˙ zywamy niewypełnionych wierzchołków.
58 Kwantowa teoria pola układów dwupoziomowych
W dziedzinie cz˛ esto´ sci wzór ten przyjmuje oczywi´ scie prostsz ˛ a posta´ c ze
wzgl˛ edu na omawian ˛ a ju˙ z przez nas symetri˛ e niezmienniczo´ sci naszej teorii
wzgl˛ edem przesuni˛ e´ c w czasie. Wielko´ s´ c Π b˛ edzie w zwi ˛ azku z tym miała
prost ˛ a transformat˛ e Fouriera
Π
ij
(k, k

, t, t

) =


−∞
dk
0

e
−ik
0
(t
1
−t
2
)
Π
ij
(k, k

, k
0
) (2.90)
i wzór (2.89) w dziedzinie cz˛ esto´ sci b˛ edzie miał posta´ c
T
F
(k, k

, k
0
) = D
F
(k, k

, k
0
) +


0
dk
1


0
dk
2
D
F
(k, k
1
, k
0
)Π(k
1
, k
2
, k
0
)T
F
(k
2
, k

, k
0
).
(2.91)
W powy˙ zszym wzorze pomin˛ eli´ smy wska´ zniki wektorowe pami˛ etaj ˛ ac, ˙ ze wy-
st˛ epuj ˛ ace tu wielko´ sci s ˛ a macierzami 3 3 i ich iloczyn nale˙ zy rozumie´ c jako
iloczyn macierzy. Graficzna reprezentacja tego podstawowego zwi ˛ azku mi˛ e-
dzy propagatorami fotonowymi przedstawiona jest na rysunku 2.3b.
3
Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
„Wielk ˛ a satysfakcj ˛ a jest tworzenie narz˛ edzi,
które s ˛ a u˙ zyteczne dla innych.”
Freeman Dyson
Wpoprzednim rozdziale, opieraj ˛ ac si˛ e na znanych metodach kwantowej teo-
rii pola, sformułowali´ smy teori˛ e qubitów oddziałuj ˛ acych z kwantowym polem
elektromagnetycznym i podali´ smy reguły Feynmana jakimi nale˙ zy si˛ e kie-
rowa´ c przy prowadzeniu rachunku perturbacyjnego. Teoretycznie jeste´ smy
zatem gotowi do wyliczania wszystkich interesuj ˛ acych nas feynmanowskich
funkcji korelacji, a co za tym idzie wszystkich interesuj ˛ acych nas procesów fi-
zycznych. W tym rozdziale skupimy si˛ e na dwóch podstawowych procesach fi-
zycznych – ewolucji w czasie qubitu i propagacji oddziałuj ˛ acych z nim fotonów.
Procesy te opisane s ˛ a przez odpowiednie propagatory o
F
(p
0
) i T
ij
(p
0
), w któ-
rych s ˛ a zakodowane najwa˙ zniejsze własno´ sci rozwa˙ zanego przez nas układu
zło˙ zonego.
3.1. Rozwini ˛ ecie perturbacyjne propagatorów
3.1.1. Propagator elektronu
Na pocz ˛ atku przeanalizujmy propagator elektronowy (2.30a). Zgodnie z wcze-
´ sniejsz ˛ a analiz ˛ a zwi ˛ azek (2.82) propagatora elektronowego w obrazie Heisen-
berga o
F
z propagatorem w obrazie oddziaływania S
F
ma posta´ c
o
F
(p
0
) = S
F
(p
0
) + S
F
(p
0
)Σ(p
0
)o
F
(p
0
). (3.1)
Wszystkie trzy obiekty o
F
, S
F
i Σ wyst˛ epuj ˛ ace w tym wzorze s ˛ a macierzami
2 2 we wska´ znikach spinowych i w zwi ˛ azku z tym ich mno˙ zenie nale˙ zy rozu-
mie´ c jako mno˙ zenie macierzy wg kolejno´ sci ich zapisania. Z poprzedniej ana-
lizy wynika jasno, ˙ ze funkcja energii własnej Σ(p
0
) jest sum ˛ a (2.68) wszystkich
mocno spójnych cz˛ e´ sci diagramów Feynmana z jedn ˛ a lini ˛ a elektronow ˛ a wcho-
dz ˛ ac ˛ a i jedn ˛ a wychodz ˛ ac ˛ a.
Wzór (3.1) prowadzi do nast˛ epuj ˛ acego wyra˙ zenia na propagator o
F
w po-
staci szeregu geometrycznego
o
F
(p
0
) = S
F
(p
0
) +S
F
(p
0
)Σ(p
0
)S
F
(p
0
) +S
F
(p
0
)Σ(p
0
)S
F
(p
0
)Σ(p
0
)S
F
(p
0
) +. . . (3.2)
59
60 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
Formalne sumowanie takiego szeregu jest bardzo proste. Najłatwiej jest wy-
korzysta´ c do tego bezpo´ srednio wzór (3.1) przepisuj ˛ ac go do postaci
[1 −S
F
(p
0
)Σ(p
0
)] o
F
(p
0
) = S
F
(p
0
). (3.3)
St ˛ ad jasno wida´ c, ˙ ze propagator fermionowy o
F
wyra˙ za si˛ e wzorem
o
F
(p
0
) =
1
S
F
(p
0
)
−1
−Σ(p
0
)
. (3.4)
Symbolicznie mo˙ zna powy˙ zszy zwi ˛ azek przedstawi´ c nast˛ epuj ˛ aco
= + + + . . .
=
1
( )
−1

. (3.5)
Warto w tym miejscu podkre´ sli´ c, ˙ ze w rzeczywisto´ sci szeregowi (3.2) bar-
dzo trudno jest nada´ c ´ scisły sens matematyczny, gdy˙ z jest on rozbie˙ zny gdy
p
0
≈ m
0
. Gdyby´ smy zatem nie dysponowali ´ scisłym wzorem (3.1), a jedynie
pochodz ˛ acym z perturbacyjnego rozwini˛ ecia wzorem (2.72a), to prowadzenie
rachunku zaburze´ n mogłoby nie by´ c matematycznie poprawne. Wykorzysta-
nie bezpo´ srednio wzoru (3.2) pozwala nam znajdowa´ c kolejne przybli˙ zenia do
propagatora o
F
wyliczaj ˛ ac perturbacyjnie funkcj˛ e energii własnej Σ(p
0
), która
składa si˛ e jedynie z diagramów mocno spójnych. Wkłady od diagramów słabo
spójnych s ˛ a automatycznie uwzgl˛ ednione przez wykonanie sumowania nie-
sko´ nczonego szeregu.
Cała przedstawiona powy˙ zej analiza propagatora elektronowego jest oczy-
wi´ scie słuszna równie˙ z w przypadku atomu dwupoziomowego (TLA) opisa-
nego hamiltonianem (2.12b). W tym przypadku funkcj˛ e energii własnej b˛ e-
dziemy oznaczali symbolem
´
Σ i wzór (3.4) b˛ edzie miał posta´ c
o
F
(p
0
) =
1
S
F
(p
0
)
−1

´
Σ(p
0
)
. (3.6)
Fizyczne konsekwencje wzorów (3.4) i (3.6) zwi ˛ azane z rozsuni˛ eciem po-
ziomów energetycznych układu dwupoziomowego w stosunku do poziomów
w teorii bez oddziaływa´ n omówione s ˛ a w punkcie 3.2.
3.1.2. Propagator fotonu i macierz przej´ scia
Podobny rachunek jak w przypadku elektronu mo˙ zna przeprowadzi´ c dla pro-
pagatora fotonowego. W tym przypadku jednak sytuacja jest bardziej skom-
plikowana, bo oprócz zwykłego mno˙ zenia macierzy b˛ edziemy musieli równie˙ z
wykonywa´ c całkowanie po p˛ edach k. Dodatkowym utrudnieniem jest fakt, ˙ ze
propagator swobodnego fotonu jest dystrybucj ˛ a proporcjonaln ˛ a do delty Di-
raca δ(k −k

), a nie zwykł ˛ a funkcj ˛ a.
61
Punktem wyj´ scia naszej analizy jest, podobnie jak w przypadku elektronu,
zwi ˛ azek podstawowy (2.91) pomi˛ edzy propagatorami w teorii swobodnej i od-
działuj ˛ acej, który ma posta´ c
T
F
(k, k

, k
0
) = D
F
(k, k

, k
0
) +


0
dk
1


0
dk
2
D
F
(k, k
1
, k
0
)Π(k
1
, k
2
, k
0
)T
F
(k
2
, k

, k
0
).
(3.7)
Przypomnijmy, ˙ ze funkcja energii własnej fotonu Π jest sum ˛ a (2.70) wszyst-
kich mocno spójnych cz˛ e´ sci diagramów z dwiema wchodz ˛ acymi liniami foto-
nowymi. Nale˙ zy przy tym pami˛ eta´ c, ˙ ze w przypadku spinu wielko´ s´ c ta wraz
z propagatorami T
F
i D
F
jest macierz ˛ a 3 3 we wska´ znikach wektorowych.
Tym samym ich iloczyn nale˙ zy rozumie´ c jako iloczyn macierzy wg kolejno´ sci
ich zapisania.
Wykorzystuj ˛ ac jawn ˛ a posta´ c propagatora swobodnego (2.42) mo˙ zna wyko-
na´ c jedno całkowanie we wzorze (3.7) otrzymuj ˛ ac wzór
1
T
F
(k, k

, k
0
) =
δ(k −k

)
k
2
0
−k
2
+ i
+
g(k)
k
2
0
−k
2
+ i
P(k
0
)


0
dk
2
g(k
2
)T
F
(k
2
, k

, k
0
). (3.8)
Powy˙ zsze równanie mo˙ zna formalnie rozwi ˛ aza´ c w sposób iteracyjny. Łatwo
sprawdzi´ c, ˙ ze po pierwszej iteracji ma ono posta´ c
T
F
(k, k

, k
0
) =
δ(k −k

)
k
2
0
−k
2
+ i
+
g(k)
k
2
0
−k
2
+ i
P(k
0
)
g(k

)
k
2
0
−k
2
+ i
+
g(k)
k
2
0
−k
2
+ i
P(k
0
)


0
dk
2
g
2
(k
2
)
k
2
0
−k
2
2
+ i
P(k
0
)


0
dk
3
g(k
3
)T
F
(k
3
, k

, k
0
). (3.9)
Powtarzaj ˛ ac t ˛ a iteracj˛ e wielokrotnie otrzymujemy
T
F
(k, k

, k
0
) =
δ(k −k

)
k
2
0
−k
2
+ i
+
g(k)
k
2
0
−k
2
+ i
[P(k
0
) + P(k
0
)h(k
0
)P(k
0
) + . . .]
g(k

)
k
2
0
−k
2
+ i
, (3.10)
gdzie funkcja h(k
0
) dana jest wzorem
h(k
0
) =


0
dk
g
2
(k)
k
2
0
−k
2
+ i
. (3.11)
Wyst˛ epuj ˛ acy w nawiasie szereg geometryczny jest dobrze okre´ slon ˛ a wielko-
´ sci ˛ a i mo˙ zna wykona´ c jego sumowanie analogicznie jak zrobili´ smy to w przy-
padku propagatorów elektronowych dla macierzy 2 2 otrzymuj ˛ ac wzór (3.4).
W ten sposób otrzymujemy
T
F
(k, k

, k
0
) =
δ(k −k

)
k
2
0
−k
2
+ i
+
g(k)
k
2
0
−k
2
+ i
¸
1
P(k
0
)
−1
−h(k
0
)

g(k

)
k
2
0
−k
2
+ i
1
Aby otrzyma´ c ten wzór wykorzystali´ smy równie˙ z rozkład (2.88).
62 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
lub jawnie wypisuj ˛ ac wska´ zniki wektorowe
2
T
Fij
(k, k

, k
0
) = D
Fij
(k, k

, k
0
)
+
g(k)
k
2
0
−k
2
+ i
¸
1
P(k
0
)
−1
−h(k
0
)

ij
g(k

)
k
2
0
−k
2
+ i
. (3.12)
Nale˙ zy pami˛ eta´ c, ˙ ze wielko´ s´ c P(k
0
) jest macierz ˛ a 3 3 i pot˛ eg˛ e −1 nale˙ zy
w tym przypadku rozumie´ c jako odwrotno´ s´ c macierzy. Zauwa˙ zmy, ˙ ze ze wzoru
tego wynika, ˙ ze propagator fotonowy jest symetryczny ze wzgl˛ edu na zamian˛ e
składowych p˛ edowych k ↔k

. Składowe te wchodz ˛ a bowiem do wyra˙ zenia na
pełny propagator jedynie poprzez symetryczn ˛ a delt˛ e Diraca δ(k −k

) w propa-
gatorze swobodnym, albo poprzez iloczyn funkcji g(k)g(k

). Własno´ s´ c t ˛ a wyko-
rzystamy w punkcie 4.4.
Aby zapisa´ c powy˙ zszy rachunek symbolicznie wprowad´ zmy nowe oznacze-
nia na nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenia
= i
g(k)
k
2
0
−k
2
+ i
, (3.13a)
= i


0
dk
g
2
(k)
k
2
0
−k
2
+ i
, (3.13b)
= −iP(k
0
). (3.13c)
Takie oznaczenie wyra˙ ze´ n (3.13a) i (3.13b) jest naturalne gdy˙ z łatwo spraw-
dzi´ c, ˙ ze s ˛ a one wyra˙ zeniami na swobodny propagator fotonu wycałkowanymi
jedno- lub dwukrotnie po zmiennych p˛ edowych. Oznaczenie (3.13c) wynika
wprost ze wzoru (2.88).
Przedstawiony wcze´ sniej rachunek mo˙ zemy teraz symbolicznie zapisa´ c wna-
st˛ epuj ˛ acy sposób
= + + + . . .
= +

+ + . . .

= +
1
−1

(3.14)
Ze wzoru (3.12) lub jego symbolicznego przedstawienia (3.14) wida´ c, ˙ ze pro-
pagator pola elektromagnetycznego dzieli si˛ e na dwie całkowicie niezale˙ zne
cz˛ e´ sci. Pierwsza z nich jest propagatorem swobodnego fotonu i jest proporcjo-
nalna do delty δ(k −k

). Druga jest regularn ˛ a funkcj ˛ a w k i k

, któr ˛ a mo˙ zemy
traktowa´ c jako modyfikacj˛ e propagatora na skutek oddziaływania z układem
2
Warto w tym miejscu doda´ c, ˙ ze otrzymany przez nas wzór diametralnie ró˙ zni si˛ e od sy-
tuacji w pełnej elektrodynamice kwantowej. Jest to zwi ˛ azane z istnieniem dodatkowych sy-
metrii teorii, które prowadz ˛ a do innego zwi ˛ azku pomi˛ edzy propagatorami w teorii z i bez
oddziaływania [Dir34, Hei34, Gel54, Bia75].
63
dwupoziomowym. Jest to sytuacja analogiczna do tej z jak ˛ a mamy do czynie-
nia w standardowej kwantowej teorii rozpraszania, gdzie centralnym obiek-
tem zainteresowania jest macierz przej´ scia T. Macierz ta w naszym przy-
padku ma posta´ c
−i T(k
0
) =
1
−1

= −i
1
P
−1
(k
0
) −h(k
0
)
. (3.15)
Przypadek atomu dwupoziomowego
Przedstawiony powy˙ zej rachunek jest oczywi´ scie równie˙ z prawidłowy w przy-
padku atomu dwupoziomowego (TLA). Sytuacja jest jednak teraz jeszcze prost-
sza, bo odpowiadaj ˛ ace macierzomΠ(k, k

, k
0
), T(k
0
) i P(k
0
) wielko´ sci
´
Π(k, k

, k
0
),
´
T(k
0
) i
´
P(k
0
) nie maj ˛ a wska´ zników wektorowych i s ˛ a zwykłymi funkcjami.
Analogicznie do funkcji h(k
0
) w tym przypadku definiujemy funkcj˛ e
´
h(k
0
),
która dana jest wzorem
´
h(k
0
) =


0
dk
´ g
2
(k)
k
2
0
−k
2
+ i
. (3.16)
3.2. Renormalizacja przerwy energetycznej
Wzór (3.4) reprezentuje formalny zwi ˛ azek pomi˛ edzy propagatorami fermio-
nowymi oraz funkcj ˛ a energii własnej elektronu. Na pocz ˛ atku zauwa˙ zmy, ˙ ze
propagator fermionowy S
F
(p
0
) w teorii bez oddziaływa´ n ma biegun w punk-
cie p
0
= m
0
σ
z
, tzn. w zale˙ zno´ sci od składowej znajduje si˛ e on w punkcie m
0
lub −m
0
. Widzimy zatem, ˙ ze bieguny propagatora swobodnego elektronu od-
powiadaj ˛ a energiom stanów swobodnego qubitu. Ta prosta obserwacja jest
szczególnym przypadkiem bardzo ogólnego faktu mówi ˛ acego, ˙ ze bieguny ka˙ z-
dego propagatora odpowiadaj ˛ a wzbudzeniom pola, którego propagacj˛ e opisuj ˛ a
[Bia75, Bjo65, Itz80]. Tym samym bieguny propagatorów (w przeciwie ´ nstwie
do samych propagatorów) maj ˛ a bezpo´ sredni ˛ a interpretacj˛ e fizyczn ˛ a.
Biegun propagatora o
F
(p
0
) w pełnej teorii qubitu mo˙ zemy znale´ z´ c szukaj ˛ ac
miejsc zerowych jego mianownika M(p
0
) = p
0
− m
0
σ
z
− Σ(p
0
). Widzimy, ˙ ze
je´ sli tylko Σ(m
0
σ
z
) = 0, to punkt m
0
σ
z
nie b˛ edzie jego miejscem zerowym.
Tym samym dochodzimy do wniosku, ˙ ze poziomy energetyczne qubitu w teorii
z oddziaływaniem ró˙ zni ˛ a si˛ e od tych w teorii swobodnej. Jest to dobrze znany
fakt w ka˙ zdej teorii pola z oddziaływaniem.
W tym miejscu dochodzimy do potrzeby zrenormalizowania przerwy ener-
getycznej układu dwupoziomowego. Warto podkre´ sli´ c, ˙ ze słowo renormali-
zacja bardzo cz˛ esto kojarzy si˛ e z niejasn ˛ a, aczkolwiek konieczn ˛ a procedur ˛ a
usuwania niewygodnych niesko ´ nczono´ sci. Tymczasem renormalizacja jest je-
dynie prostym zabiegiem maj ˛ acym na celu nadanie sensu fizycznego wielko-
´ sciom pojawiaj ˛ acym si˛ e w wyniku prowadzenia rachunków. Nasz bardzo pro-
sty model kwantowej teorii pola jest doskonałym przykładem, który pozwala
dogł˛ ebnie zrozumie´ c sens renormalizacji. Jak si˛ e oka˙ ze w dalszej cz˛ e´ sci tego
64 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
rozdziału w naszej teorii nie pojawiaj ˛ a si˛ e ˙ zadne niesko´ nczone wielko´ sci, a na-
dal istnieje potrzeba przeprowadzenia renormalizacji teorii.
3.2.1. Istota renormalizacji
Gdy spojrzymy na pełny hamiltonian naszej teorii (2.12), to przy gł˛ ebszym
zastanowieniu mo˙ zna doj´ s´ c do wniosku, ˙ ze parametr teorii m
0
nie mo˙ ze mie´ c
˙ zadnego fizycznego sensu w teorii z oddziaływaniem. Cho´ c wydaje si˛ e, ˙ ze pa-
rametr ten opisuje przerw˛ e energetyczn ˛ a pomi˛ edzy poziomami swobodnego
qubitu, to ze wzgl˛ edu na nieodł ˛ aczne istnienie oddziaływania, łatwo pokaza´ c,
˙ ze mo˙ zna go uczyni´ c dowolnym. Parametr m
0
zale˙ zy bowiem od arbitralnie
przez nas dokonanego podziału hamiltonianu na cz˛ e´ s´ c swobodn ˛ a i oddziału-
j ˛ ac ˛ a. Podział ten nie jest przecie˙ z ˙ zadn ˛ a własno´ sci ˛ a przyrody, a wynika jedy-
nie z naszej nieumiej˛ etno´ sci ´ scisłego rozwi ˛ azania równa´ n dynamiki (2.22).
Zauwa˙ zmy, ˙ ze mo˙ zemy dokona´ c podziału hamiltonianu na cz˛ e´ s´ c swobodn ˛ a
i oddziałuj ˛ ac ˛ a w inny sposób, dodaj ˛ ac do hamiltonianu swobodnego wielko´ s´ c
δmΨ

σ
z
Ψ i t ˛ a sam ˛ a wielko´ s´ c odejmuj ˛ ac po stronie oddziaływania. Tzn. hamil-
tonian pełnej teorii przepisujemy w nast˛ epuj ˛ acej formie
H = mΨ

σ
z
Ψ +
¸
i


0
dk ω
k
a

i
(k)a
i
(k)
. .. .
H
0
+ Ψ

σΨ


0
dk g(k) Φ(k) −δmΨ

σ
z
Ψ
. .. .
H
I
.
(3.17)
Pełny hamiltonian naszej teorii H nie zmienił si˛ e, a przerwa energetyczna po
stronie swobodnej wynosi teraz m = m
0
+δm. Tym samym, ze wzgl˛ edu na fakt,
˙ ze nowy parametr δm wprowadzony do naszego opisu jest całkowicie dowolny,
pokazali´ smy, ˙ ze parametr m
0
nie mo˙ ze mie´ c fizycznego znaczenia.
Opisana powy˙ zej procedura przeniesienia pewnej cz˛ e´ sci hamiltonianu od-
działywania H
I
do hamiltonianu swobodnego H
0
wpływa na sposób prowa-
dzenia rachunku zaburze´ n. Na skutek tego zabiegu w regułach Feynamna
pojawiaj ˛ a si˛ e dwie modyfikacje. Pierwsza jest oczywista – musimy dokona´ c
zmiany m
0
→m w propagatorze swobodnym S
F
(p
0
), gdy˙ z teraz człon mΨ

σ
z
Ψ
pełni funkcj˛ e hamiltonianu swobodnego elektronu. Druga wynika z poja-
wienia si˛ e w hamiltonianie oddziaływania dodatkowego członu −δmΨ

σ
z
Ψ.
Prowadzi on do nowej reguły Feynmana, która jak łatwo sprawdzi´ c wymaga
uwzgl˛ ednienia nowego diagramu
= iσ
z
δm. (3.18)
Diagram ten nale˙ zy rozumie´ c jako drugi wierzchołek oddziaływania – tym
razem pomi˛ edzy dwoma liniami elektronowymi.
Renormalizacj˛ e poprzez przesuni˛ ecie cz˛ e´ sci hamiltonianu oddziaływania
do hamiltonianu swobodnego bardzo cz˛ esto nazywa si˛ e w literaturze metod ˛ a
przeciwczłonów. Wynika to z faktu, ˙ ze w teoriach gdzie pojawiaj ˛ a si˛ e niesko ´ n-
czone wielko´ sci mo˙ zna dobiera´ c parametr δm w taki sposób, aby si˛ e one nie
65
pojawiały. Parametr ten jest zatem odpowiedzialny za takie człony rozwini˛ e-
cia perturbacyjnego, które „kasuj ˛ a” niewygodne wyra˙ zenia w innych członach.
Wybór parametru δm
W wyniku opisanej procedury renormalizacji w naszej teorii pojawił si˛ e je-
den dodatkowy parametr δm. Nie ma oczywi´ scie ˙ zadnej matematycznej prze-
słanki, która pozwalałaby nam go dobrze wybra´ c. Istnieje jednak bardzo
wa˙ zna i u˙ zyteczna przesłanka fizyczna. Jak pami˛ etamy biegunom propaga-
tora elektronu w teorii z oddziaływaniami odpowiadaj ˛ a poziomy energetyczne
qubitu mierzonym w do´ swiadczeniu. Po przeprowadzeniu renormalizacji mia-
nownik tego propagatora ma posta´ c
3
M(p
0
) = p
0
−mσ
z
−Σ(p
0
).
U˙ zytecznym warunkiem jaki powinni´ smy postawi´ c jest, aby parametr naszej
teorii m odpowiadał fizycznej (mierzonej w do´ swiadczeniu) przerwie energe-
tycznej układu dwupoziomowego. B˛ edzie to natychmiast skutkowało odpo-
wiednim warunkiem na parametr δm. Nasz warunek oznacza bowiem, ˙ ze je-
´ sli wielko´ s´ c mσ
z
jest miejscem zerowym mianownika M(p
0
) to zachodzi wzór
[Bia75, Gre03]
Σ(mσ
z
) = 0. (3.19)
Powy˙ zsze równanie pozwala wyznaczy´ c poprawk˛ e masow ˛ a δm w ka˙ zdym rz˛ e-
dzie rachunku zaburze´ n.
Powi ˛ azanie parametru m z rzeczywist ˛ a przerw ˛ a energetyczn ˛ a qubitu mie-
rzon ˛ a w do´ swiadczeniu i tym samym ustalenie swobodnego parametru δm
ma bardzo du˙ ze znaczenie dla przeprowadzania ró˙ znych rachunków pertur-
bacyjnych. Oznacza to bowiem, ˙ ze obie te wielko´ sci maj ˛ a jasn ˛ a interpretacj˛ e
fizyczn ˛ a – s ˛ a jednoznacznie okre´ slone przez wynik pomiaru przerwy energe-
tycznej. Tym samym znajomo´ s´ c do´ swiadczalnej warto´ sci przerwy energetycz-
nej pozwala nam nada´ c równie˙ z do´ swiadczalny sens innym wielko´ sciom fi-
zycznym, które b˛ edziemy wyznaczali teoretycznie.
Na zako´ nczenie warto doda´ c, ˙ ze cał ˛ a przedstawion ˛ a tu procedur˛ e renor-
malizacji przerwy energetycznej qubitu oczywi´ scie mo˙ zna całkowicie analo-
gicznie przeprowadzi´ c równie˙ z dla atomu dwupoziomowego (TLA). Zgodnie
z przyj˛ et ˛ a przez nas reguł ˛ a poprawk˛ e masow ˛ a w tym przypadku b˛ edziemy
oznaczali przez δ ´ m.
3.2.2. Wyznaczenie poprawki masowej
Przeprowad´ zmy teraz szczegółowy rachunek renormalizacyjny propagatora
elektronowego w najni˙ zszym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n. Z reguł Feynmana
3
Nale˙ zy zwróci´ c uwag˛ e, ˙ ze teraz funkcja energii własnej Σ(p
0
) składa si˛ e równie˙ z z diagra-
mów poprawki masowej (3.18).
66 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
wynika jasno, ˙ ze w tym przybli˙ zeniu funkcja energii własnej elektronu jest
sum ˛ a nast˛ epuj ˛ acych diagramów
−iΣ
(2)
(p
0
) = + + (3.20)
Kolejne wkłady od poszczególnych diagramów maj ˛ a posta´ c
4
−iΣ
(2a)
(p
0
) = = −i


0
dk
g
2
(k)
2k
3p
0
−(k + m)σ
z
p
2
0
−(k + m)
2
+ i
, (3.21a)
−iΣ
(2b)
(p
0
) = = −i


0
dk
g
2
(k)
k
2
σ
z
= −i M
t
σ
z
, (3.21b)
−iΣ
(2c)
(p
0
) = = i δmσ
z
. (3.21c)
Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze diagram bardzo cz˛ esto b˛ edzie wyst˛ epował jako frag-
ment innych diagramów wprowadzili´ smy dla wielko´ sci, któr ˛ a on reprezentuje
specjalne oznaczenie
5
M
t
=


0
dk
g
2
(k)
k
2
. (3.22)
Z powy˙ zszych rachunków wynika, ˙ ze w drugim rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n
funkcja energii własnej elektronu wyra˙ za si˛ e nast˛ epuj ˛ aco
Σ
(2)
(p
0
) =


0
dk g
2
(k)

3p
0
−(k + m)σ
z
p
2
0
−(k + m)
2
+ i
+
σ
z
k
2

−δmσ
z
. (3.23)
Wykorzystuj ˛ ac natomiast warunek (3.19), który w tym przypadku ma posta´ c
0 = Σ
(2)
(mσ
z
) = σ
z


0
dk
g
2
(k)
2k
2
2m + 3k
2m + k
−δm

(3.24)
dochodzimy do wniosku, ˙ ze poprawka masowa δm w tym rz˛ edzie jest równa
6
δm =


0
dk
g
2
(k)
2k
2
2m + 3k
2m + k
. (3.25)
Atom dwupoziomowy (TLA)
Bardzo podobnie rachunek przeprowadzamy w przypadku atomu dwupozio-
mowego (TLA). W tej sytuacji odpowiednie wkłady do funkcji energii własnej
4
Szczegółowy rachunek przedstawiony jest w Zał ˛ aczniku.
5
Taki diagram w literaturze bardzo cz˛ esto nazywa si˛ e diagramem kijankowym. Nie wy-
st˛ epuje on np. w pełnej elektrodynamice kwantowej ze wzgl˛ edu na twierdzenie Furry’ego.
W naszej teorii twierdzenie to nie obowi ˛ azuje.
6
Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze nigdzie nie b˛ edzie nam potrzebna poprawka masowa z wi˛ eksz ˛ a
dokładno´ sci ˛ a opuszczamy w tym przypadku indeks oznaczaj ˛ acy rz ˛ ad rachunku zaburze ´ n.
67
dane s ˛ a wzorami
−i
´
Σ
(2a)
(p
0
) = = −i


0
dk ´ g
2
(k)
p
0
−(k + m)σ
z
p
2
0
−(k + m)
2
+ i
, (3.26a)
−i
´
Σ
(2b)
(p
0
) = = 0, (3.26b)
−i
´
Σ
(2c)
(p
0
) = = i δ ´ mσ
z
. (3.26c)
Po zebraniu wszystkich wkładów funkcja energii własnej w drugim rz˛ edzie
rachunku zaburze´ n ma posta´ c
´
Σ
(2)
(p
0
) =


0
dk ´ g
2
(k)
p
0
−(k + m)σ
z
p
2
0
−(k + m)
2
+ i
−δ ´ mσ
z
, (3.27)
a poprawka masowa wynosi
δ ´ m =


0
dk
´ g
2
(k)
2k
1
2m + k
. (3.28)
3.3. Rozpraszanie fotonu na qubicie
Zajmijmy si˛ e teraz przeanalizowaniem propagatora fotonu w teorii z oddzia-
ływaniami. Jak ju˙ z wspominali´ smy w punkcie 3.1.2. najbardziej interesuj ˛ ac ˛ a
cz˛ e´ sci ˛ a tego propagatora jest macierz przej´ scia (3.15), która opisuje rozpra-
szanie fotonu na układzie dwupoziomowym. Podstawowym elementem macie-
rzy przej´ scia jest funkcja P(k
0
), która jest zwi ˛ azana z funkcj ˛ a energii własnej
Π(k, k

, k
0
) wzorem (2.88). Zacznijmy zatem cał ˛ a analiz˛ e od znalezienia funkcji
P(k
0
) w dwóch najni˙ zszych rz˛ edach rachunku zaburze´ n. Wszystkie szczegóły
oblicze´ n znajduj ˛ a si˛ e w Zał ˛ aczniku. Jedynie obliczenia w najni ˙ zszym rz˛ edzie
rachunku zaburze´ n prezentowane s ˛ a w tym rozdziale w celu wyja´ snienia pew-
nych wa˙ znych subtelno´ sci i stosowanych oznacze´ n.
3.3.1. Drugi rz ˛ ad rachunku zaburze ´ n
W drugim rz˛ edzie rachunku zaburze´ n poprawka radiacyjna do propagatora
fotonowego jest reprezentowana przez diagram (a) na rysunku 3.1. Wkład do
funkcji P(k
0
) od tego diagramu wyznaczony zgodnie z regułami Feynmana ma
posta´ c
−i P
(2)
ab
(k
0
) = = −


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
a
S
F
(p
0
+ k
0

b
S
F
(p
0
)
¸
. (3.29)
Indeksy a oraz b mog ˛ a przyjmowa´ c warto´ sci x, y lub z je´ sli chcemy wykonywa´ c
obliczenia w bazie kartezja´ nskiej albo +, − lub 0 w bazie momentu p˛ edu
7
.
7
Analogiczny rachunek w przypadku pełnej elektrodynamiki kwantowej został wykonany
w 1935 roku niezale˙ znie przez R. Serbera [Ser35] i A. E. Vehlinga [Veh35].
68 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
Rysunek 3.1: Poprawki radiacyjne do propagatora fotonu. Pre-
zentowane diagramy Feynmana reprezentuj ˛ a wszystkie wkłady do
funkcji energii własnej Π(k, k

, k
0
) w drugim i czwartym rz˛ edzie ra-
chunku zaburze´ n. Odpowiadaj ˛ ace im wkłady do funkcji P(k
0
) uzy-
skuje si˛ e dziel ˛ ac te wyra˙ zenia przez funkcje wagowe g(k) pochodz ˛ ace
od oznaczonych wierzchołków oddziaływania (patrz wzór (2.88)).
Aby obliczy´ c energi˛ e własn ˛ a propagatora fotonowego dla układu spinowego
wygodnie jest u˙ zy´ c bazy momentu p˛ edu. Ze wzgl˛ edu bowiem na własno´ sci ha-
miltonianu oddziaływania (patrz punkt 2.2.1.) energia własna jest w tej bazie
diagonalna. Elementami energii własnej w tej bazie s ˛ a wyra˙ zenia P
+
(k
0
),
P

(k
0
) i P
0
(k
0
), które odpowiadaj ˛ a nast˛ epuj ˛ acemu wyborowi macierzy σ w wy-
ra˙ zeniu (3.29)
P
+
(k
0
) : σ
a
= σ

, σ
b
= σ
+
, (3.30a)
P

(k
0
) : σ
a
= σ
+
, σ
b
= σ

, (3.30b)
P
0
(k
0
) : σ
a
= σ
z
, σ
b
= σ
z
. (3.30c)
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci (Z.4) macierzy σ łatwo si˛ e przekona´ c, ˙ ze wzór (3.29)
sprowadza si˛ e do postaci
P
(2)
±
(k
0
) = 2


−∞
dp
0
2πi
1
p
0
+ k
0
∓m±i
1
p ±m∓i
= −
2
2m∓k
0
, (3.31a)
P
(2)
0
(k
0
) = 0. (3.31b)
Element P
(2)
0
(k
0
) jest równy zero, gdy˙ z w wyra˙ zaj ˛ acej go całce oba bieguny le˙ z ˛ a
w tej samej półpłaszczy´ znie zespolonej. Tym samym całka musi by´ c równa
69
zero. Zauwa˙ zmy, ˙ ze zachodzi zwi ˛ azek P
(2)

(k
0
) = P
(2)
+
(−k
0
), który jest przeja-
wem wspominanej ju˙ z przez nas niezmienniczo´ sci ze wzgl˛ edu na odwrócenie
czasu. Jest to bardzo du˙ za zaleta prowadzenia rachunku zaburze ´ n metod ˛ a
diagramów Feynmana, gdy˙ z zachowanie tej niezwykle istotnej symetrii jest
automatycznie uwzgl˛ ednione. Nie musimy zatem przeprowadza´ c ˙ zadnego do-
datkowego rozumowania, aby j ˛ a zapewni´ c.
Atom dwupoziomowy (TLA)
W sposób całkowicie analogiczny jak dla układu spinowego mo˙ zna wyliczy´ c
najni˙ zszy wkład do energii własnej propagatora fotonowego dla atomu dwu-
poziomowego. Obliczenia w tym przypadku s ˛ a jeszcze prostsze, gdy˙ z wielko´ s´ c
´
P
(2)
(k
0
) w tej sytuacji nie posiada indeksów. Zgodnie z regułami Feynmana
wyra˙ za si˛ e ona nast˛ epuj ˛ aco
−i
´
P
(2)
(k
0
) = = −


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

x
S
F
(p
0
)
¸
. (3.32)
Po wykorzystaniu to˙ zsamo´ sci (Z.4f) oraz wykonaniu ´ sladu wyra˙ zenie to spro-
wadza si˛ e do sumy dwóch prostych do wykonania całek
´
P
(2)
(k
0
) =


−∞
dp
0
2πi
1
p
0
+ k
0
+ m−i
1
p
0
−m + i
+


−∞
dp
0
2πi
1
p
0
+ k
0
−m + i
1
p
0
+ m−i
= −
4m
4m
2
−k
2
0
. (3.33)
3.3.2. Czwarty rz ˛ ad rachunku zaburze ´ n
Wkłady do energii własnej propagatora fotonowego w czwartym rz˛ edzie ra-
chunku zaburze´ n s ˛ a reprezentowane przez diagramy (b)-(h) przedstawione na
rysunku 3.1. Korzystaj ˛ ac z wyników oblicze ´ n zamieszczonych w Zał ˛ aczniku
otrzymujemy nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenie na poprawk˛ e do energii własnej fotonu
w czwartym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n
8
P
(2+4)
±
(k
0
) = P
(2)
±
(k
0
) + P
(4)
±
(k
0
)
= −2(1 −b)
¸
1
2m∓k
0
+
δ
(2m∓k
0
)
2

, (3.34a)
P
(2+4)
0
(k
0
) = P
(2)
0
(k
0
) + P
(4)
0
(k
0
)
= −4


0
dk
k
g
2
(k)
k + 2m
1
(k + 2m)
2
−k
2
0
−i
, (3.34b)
8
Poprawka z dokładno´ sci ˛ a do czwartego rz˛ edu rachunku perturbacyjnego jest oczywi ´ scie
sum ˛ a poprawki w drugim rz˛ edzie oraz wszystkich poprawek w czwartym rz˛ edzie rachunku.
70 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
gdzie
b = 2


0
dk
k
g
2
(k)
(k + 2m)
2
, δ =
1
2(1 −b)


0
dk
k
2
g
2
(k). (3.34c)
Otrzymany przez nas wynik z dokładno´ sci ˛ a do czwartego rz˛ edu rachunku
zaburze´ n w pierwszym odczuciu jest bardzo niepokoj ˛ acy. Jak wynika bo-
wiem ze wzoru (3.34a) poprawka czwartego rz˛ edu zaczyna dominowa´ c nad po-
prawk ˛ a drugiego rz˛ edu je´ sli tylko k
0
jest dostatecznie bliskie 2m. To oznacza-
łoby, ˙ ze prowadzony przez nas rachunek zaburze ´ n traci sens, gdy˙ z poprawki
wy˙ zszego rz˛ edu s ˛ a wa˙ zniejsze ni˙ z te ni˙ zszego. Z tak ˛ a sytuacj ˛ a mamy bardzo
cz˛ esto do czynienia w kwantowych teoriach pola i cz˛ esto nazywa si˛ e je proble-
mem „podwójnego bieguna”. W takiej sytuacji wyj´ sciem jest znów przeprowa-
dzenie renormalizacji, tzn. nadania sensu fizycznego otrzymanemu wynikowi.
Dodatkowe przesuni ˛ ecie rezonansu
Aby zrozumie´ c dlaczego powstaje opisany powy˙ zej problem wró´ cmy na chwil˛ e
do renormalizacji propagatora elektronu, któr ˛ a wykonali´ smy w punkcie 3.2.
Cho´ c nie jest to dobrze widoczne, w tamtej sytuacji równie˙ z mieliby´ smy do
czynienia z „podwójnym biegunem” je´ sli nie przeprowadziliby´ smy renormali-
zacji. Do´ s´ c prostym rachunkiem mo˙ zna pokaza´ c, ˙ ze je´ sli propagator elektronu
posiadaj ˛ acy biegun w punkcie mσ
z
, wyrazimy przez parametr m
0
i rozwiniemy
w małym parametrze δm to otrzymamy szereg składaj ˛ acy si˛ e z wyra˙ ze´ n posia-
daj ˛ acych bieguny w punkcie m
0
o rosn ˛ acej wielokrotno´ sci. Unikni˛ ecie takiej
sytuacji jest mo˙ zliwe wła´ snie dzi˛ eki wykonaniu renormalizacji bieguna czyli
znalezieniu fizycznie wa˙ znej przerwy energetycznej.
W przypadku obliczonej przez nas energii własnej fotonu sytuacja jest cał-
kowicie analogiczna. Pojawienie si˛ e podwójnego bieguna jest oznak ˛ a, ˙ ze punkt
±2m nie jest fizycznie dobrym punktem rezonansu i nale˙ zy dokona´ c jego re-
normalizacji. I cho´ c nie mo˙ zemy teraz wykona´ c sumowania niesko´ nczonego
szeregu, bo znamy tylko jego dwa pierwsze wyrazy, to z dokładno´ sci ˛ a z jak ˛ a
pracujemy w tym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n mo˙ zemy u˙ zy´ c przybli˙ zenia
1
2m∓k
0
+
δ
(2m∓k
0
)
2

1
2m∓k
0
−δ
. (3.35)
Łatwo sprawdzi´ c, rozwijaj ˛ ac praw ˛ a stron˛ e, ˙ ze z dokładno´ sci ˛ a do wyrazów co
najwy˙ zej rz˛ edu δ obie strony s ˛ a sobie równe. W zwi ˛ azku z tym w czwartym
rz˛ edzie rachunku zaburze´ n funkcja energii własnej ma nast˛ epuj ˛ ac ˛ a posta´ c
P
(2+4)
±
(k
0
) = −
2(1 −b)
2m∓k
0
−δ
, (3.36a)
P
(2+4)
0
(k
0
) = −4


0
dk
k
g
2
(k)
k + 2m
1
(k + 2m)
2
−k
2
0
−i
, (3.36b)
gdzie b i δ dane s ˛ a wzoram (3.34c).
71
Na zako´ nczenie warto zasygnalizowa´ c, ˙ ze z analogicznym problemem po-
dwójnego bieguna spotykamy si˛ e w pełnej elektrodynamice kwantowej np.
przy procesie kreacji i anihilacji wirtulanej pary elektron-pozytron z jednego
fotonu (polaryzacja pró˙ zni). Proces ten jest opisany dokładnie takimi samymi
diagramami Feynmana jak przedstawione powy˙ zej.
To dodatkowe przesuni˛ ecie bieguna w QED oznacza, ˙ ze foton powinien
mie´ c wi˛ eksz ˛ a energi˛ e ni˙ z suma spoczynkowych mas elektronu i pozytonu. Ta
dodatkowa cz˛ e´ s´ c energii jest niczyminnymjak energi ˛ a oddziaływania powsta-
j ˛ acej pary. Poprawka pojawia si˛ e dopiero w czwartym rz˛ edzie rachunku per-
turbacyjnego, bo dopiero diagram uwzgl˛ ednia to oddziaływanie. Wszystkie
inne diagramy w tym rz˛ edzie jak równie˙ z diagram z drugiego rz˛ edu ra-
chunku tego oddziaływania nie uwzgl˛ edniaj ˛ a. Łatwo si˛ e przekona´ c, ˙ ze w na-
szej teorii qubitu wła´ snie diagram jest odpowiedzialny za powstawanie
podwójnego bieguna.
Atom dwupoziomowy (TLA)
Rachunki przeprowadzone dla atomu dwupoziomowego (TLA) w tym rz˛ edzie
rachunku zaburze´ n prowadz ˛ a do nast˛ epuj ˛ acego wyra˙ zenia na funkcj˛ e energii
własnej
´
P
(2+4)
(k
0
) = −
4m(1 −
´
b)
4m
2
−k
2
0
, (3.37a)
gdzie
´
b =
1
2m


0
dk
k
´ g
2
(k)
k + 4m
(k + 2m)
2
. (3.37b)
Jak wida´ c w tym przypadku nie pojawia si˛ e problem podwójnego bieguna.
Jest to kolejny argument za tym, ˙ ze układy dwupoziomowe, w zale˙ zno´ sci
od tego jak oddziałuj ˛ a z otoczeniem, mog ˛ a bardzo ró˙ zni´ c si˛ e swoimi własno-
´ sciami. Oczywi´ scie nie nale˙ zy si˛ e spodziewa´ c, ˙ ze w wy˙ zszych rz˛ edach ra-
chunku problem wielokrotnego bieguna si˛ e nie pojawi i w tym modelu.
3.3.3. Macierz przej´ scia
Z wyliczonych wyra˙ ze´ n na funkcj˛ e energii własnej fotonu mo˙ zemy bardzo pro-
sto skonstruowa´ c macierz przej´ scia T(k
0
). W tym celu nale˙ zy wykorzysta´ c
zwi ˛ azek (3.15). Elementy macierzy przej´ scia T(k
0
) w bazie momentu p˛ edu
w drugim rz˛ edzie rachunku zaburze´ n maj ˛ a posta´ c
T
(2)
±
(k
0
) = −
2
2m∓k
0
−2h(k
0
)
(3.38a)
T
(2)
0
(k
0
) = 0. (3.38b)
72 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
Analogicznie otrzymujemy przybli˙ zenie dla macierzy przej´ scia w czwartym
rz˛ edzie rachunku zaburze´ n
T
(2+4)
±
(k
0
) = −
2(1 −b)
2m∓k
0
−δ −2(1 −b)h(k
0
)
, (3.39a)
T
(2+4)
0
(k
0
) = P
(2+4)
0
(k
0
). (3.39b)
Zwi ˛ azek (3.39b) wynika z faktu, ˙ ze w drugim rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n nie
wyst˛ epowała poprawka radiacyjna do wielko´ sci P
0
(k
0
).
Atom dwupoziomowy (TLA)
Jak łatwo si˛ e przekona´ c w przypadku atomu dwupoziomowego wyra˙ zenie na
macierz przej´ scia
´
T(k
0
) w najni˙ zszym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n jest nast˛ e-
puj ˛ ace
´
T
(2)
(k
0
) = −
4m
4m
2
−k
2
0
−4m
´
h(k
0
)
. (3.40)
W czwartym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n ma ono nieco zmienion ˛ a posta´ c
´
T
(2+4)
(k
0
) = −
4m(1 −
´
b)
4m
2
−k
2
0
−4m(1 −
´
b)
´
h(k
0
)
. (3.41)
3.3.4. Amplituda rozpraszania fotonu
Amplituda rozpraszania f
ij
(ω) fotonu o cz˛ esto´ sci ω na układzie dwupoziomo-
wym mo˙ ze zosta´ c odtworzona z pełnego propagatora fotonu [Bjo65, Itz80].
W tym celu nale˙ zy z propagatora fotonowego odrzuci´ c swobodne propagatory
na ko´ ncach, a uzyskane wyra˙ zenie sprowadzi´ c na powłok˛ e masy, tzn. uza-
le˙ zni´ c energi˛ e fotonu od jego wektora falowego tak, aby opisywały one rze-
czywisty foton. Trzeba zatem wykona´ c w ostatecznym wzorze nast˛ epuj ˛ ace
podstawienie k
0
= ω, k = ω i k

= ω. Ten heurystyczny przepis prowadzi do
nast˛ epuj ˛ acego zwi ˛ azku pomi˛ edzy amplitud ˛ a rozpraszania, a macierz ˛ a przej-
´ scia
f
ij
(ω) = g
2
(ω)T
ij
(ω). (3.42)
W powy˙ zszym wzorze argument ω mo˙ ze przyjmowa´ c tylko dodatnie warto´ sci,
gdy˙ z energia fotonu zawsze jest dodatnia.
W drugim rz˛ edzie rachunku zaburze´ n macierz przej´ scia dla układu spi-
nowego dana jest wzorem (3.38). W zwi ˛ azku z tym poszczególne elementy
amplitudy rozpraszania fotonu wyra˙ zaj ˛ a si˛ e nast˛ epuj ˛ aco
f
(2)
±
(ω) = −
2g
2
(ω)
2m−∆(ω) ∓ω −iΓ(ω)
, (3.43a)
f
(2)
0
(ω) = 0, (3.43b)
73
gdzie wprowadzili´ smy nowe oznaczenie na zale˙ zne od energii fotonu przesu-
ni˛ ecie ∆ i szeroko´ s´ c Γ rezonansu. W tym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n s ˛ a one
po prostu odpowiednio cz˛ e´ sci ˛ a rzeczywist ˛ a i urojon ˛ a funkcji h(ω)
∆(ω) = P


0
dk
2g
2
(k)
k
2
−ω
2
, (3.44a)
Γ(ω) =
πg
2
(ω)
[ω[
. (3.44b)
Rozpraszanie fotonu z zerowym rzutem momentu p˛ edu na o´ s z (M
z
= 0)
jest opisywane przez składow ˛ a f
0
amplitudy rozpraszania. Jak widzimy wnaj-
ni˙ zszym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n takie fotony w ogóle nie bior ˛ a udziału
w rozpraszaniu. Jest to konsekwencja zasady zachowania momentu p˛ edu,
o której ju˙ z wielokrotnie mówili´ smy (patrz punkt 2.2.1.). Foton o zerowym
rzucie momentu p˛ edu nie mo˙ ze bowiem bezpo´ srednio indukowa´ c przej´ scia ze
stanu podstawowego do stanu wzbudzonego. Takie przej ´ scia mog ˛ a by´ c indu-
kowane jedynie przy równoczesnej emisji lub pochłoni˛ eciu innych fotonów. Ta-
kie procesy s ˛ a jednak procesami wy˙ zszego rz˛ edu w rachunku perturbacyjnym.
Jest to zgodne z wnioskami jakie płyn ˛ a ze wzoru (3.39) na macierz przej ´ scia
w czwartym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n. Nieznikaj ˛ aca cz˛ e´ s´ c T
(4)
0
(k
0
) b˛ edzie
skutkowała niezerow ˛ a amplitud ˛ a rozpraszania fotonu o zerowym rzucie cał-
kowitego momentu p˛ edu w tym rz˛ edzie rachunku.
Przypadek atomu dwupoziomowego
Amplitud˛ e rozpraszania fotonu na atomie dwupoziomowym w drugim rz˛ edzie
rachunku zaburze´ n mo˙ zna analogicznie otrzyma´ c ze wzoru (3.40) na macierz
przej´ scia. Wyra˙ za si˛ e ona wzorem
´
f
(2)
(ω) = −
4m´ g
2
(ω)
4m
2
−ω
2
−4m
´
∆(ω) −4mi
´
Γ(ω)
. (3.45)
Podobnie jak w przypadku układu spinowego wprowadzili´ smy specjalne ozna-
czenia na przesuni˛ ecie i szeroko´ s´ c rezonansu
´
∆(ω) = P


0
dk
´ g
2
(ω)
k
2
−ω
2
, (3.46a)
´
Γ(ω) =
π´ g
2
(ω)
2[ω[
. (3.46b)
Przeanalizujmy teraz dokładniej zachowanie amplitudy rozpraszania wpo-
bli˙ zu rezonansu. W tym celu przepiszmy j ˛ a w przybli˙ zeniu do nast˛ epuj ˛ acej
postaci
´
f
(2)
(ω) ≈ −
´ g
2
(ω)
2m−
´
∆(ω) −ω −i
´
Γ(ω)

´ g
2
(ω)
2m−
´
∆(ω) + ω −i
´
Γ(ω)
. (3.47)
74 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
Powy˙ zszy wzór otrzymali´ smy zaniedbuj ˛ ac wyrazy czwartego rz˛ edu, tzn. kwa-
drat wyra˙ zenia
´
∆(ω) + i
´
Γ(ω) oraz jego iloczyn z ´ g
2
(ω). W ten sposób otrzyma-
li´ smy wyra˙ zenie na amplitud˛ e rozpraszania, które jest poprawne w w pobli ˙ zu
rezonansu, tzn. gdy ω ≈ 2m+
´
∆(ω). Wyra˙ zenie to składa si˛ e z dwóch członów,
z których pierwszy jest w oczywisty sposób rezonansowy, a drugi nie. Wyra˙ ze-
nie to zgadza si˛ e z fenomenologicznym przepisem tych samych znaków, który
został podany w [And03]. Przepis ten mówi, ˙ ze szeroko´ s´ c rezonansu
´
Γ(ω) wy-
st˛ epuje w obu członach z tym samym znakiem.
Du˙ z ˛ a zalet ˛ a sformułowanej przez nas teorii jest fakt, ˙ ze otrzymali´ smy
przepis tych samych znaków bez ˙ zadnych fenomenologicznych argumentów.
Jest on po prostu bezpo´ sredni ˛ a konsekwencj ˛ a wykonanych przez nas oblicze ´ n
i płynie wprost z własno´ sci hamiltonianu opisuj ˛ acego atom dwupoziomowy.
Wcze´ sniejsze podej´ scia uniemo˙ zliwiały otrzymanie tego prawa na drodze bez-
po´ srednich rachunków.
W tym miejscu nale˙ zy wyra´ znie podkre´ sli´ c, ˙ ze udowodniony przez nas
przepis tych samych znaków stosuje si˛ e jedynie w przypadku zagadnienia roz-
praszania fotonu na układzie dwupoziomowym. Jak zostanie pokazane w na-
st˛ epnym rozdziale (równie˙ z bezpo´ srednim rachunkiem) przepis ten jest nie-
prawidłowy, gdy zamiast problemu rozpraszania b˛ edziemy rozwa˙ zali problem
liniowej odpowiedzi układu. Brak jednoznacznego rozró˙ znienia tych dwóch
istotnie ró˙ znych sytuacji fizycznych był w przeszło´ sci ´ zródłem wielu nieporo-
zumie´ n, które w naszym sformułowaniu s ˛ a wprost rozstrzygni˛ ete.
Na zako´ nczenie tego rozdziału podajmy jeszcze ilo´ sciowe wyniki dla bar-
dzo konkretnej do´ swiadczalnej realizacji układu dwupoziomowego jakie płyn ˛ a
z przeprowadzonych przed chwil ˛ a oblicze ´ n. W tym celu posłu˙ zmy si˛ e przykła-
dem, który omówili´ smy w punkcie 1.2.1. na stronie 7. W przykładzie tym
rozwa˙ zali´ smy elektron znajduj ˛ acy si˛ e w przestrzennym stanie podstawowym
atomu wodoru umieszczony w zewn˛ etrznym stałym polu magnetycznym o in-
dukcji 10 T. Jak pami˛ etamy to wła´ snie na skutek tego zewn˛ etrznego pola
magnetycznego dochodzi do zniesienia degeneracji stanu podstawowego ze
wzgl˛ edu na spin i otrzymujemy do´ s´ c dobr ˛ a do´ swiadczaln ˛ a realizacj˛ e układu
dwupoziomowego o przerwie energetycznej ok. 1.1 10
−3
eV. Ze wzgl˛ edu na
fakt, ˙ ze dobrze znamy przestrzenn ˛ a cz˛ e´ s´ c funkcji falowej elektronu w takiej
sytuacji (wzór (1.19)) mo˙ zemy, wykorzystuj ˛ ac wzór (1.50), znale´ z´ c parametr
sprz˛ e˙ zenia g(k). Wyra˙ za si˛ e on nast˛ epuj ˛ aco [Bia07]
g(k) =
µk
2
π

3
1
(1 + k
2
a
2
0
/4)
2

µk
2
π

3
. (3.48)
Poczynione przybli˙ zenie jest słuszne, gdy długo´ s´ c fali odpowiadaj ˛ aca rozwa˙ za-
nemu fotonowi jest du˙ za w porównaniu z promieniem Bohra a
0
. Jak łatwo si˛ e
przekona´ c z takim przypadkiem mamy do czynienia w tej sytuacji. Długo´ s´ c
fali elektromagnetycznej odpowiadaj ˛ aca fotonowi o energii 10
−3
eV jest rz˛ edu
milimetra czyli o siedem rz˛ edów wielko´ sci wi˛ eksza ni˙ z promie´ n Bohra
9
. Ta
informacja z kolei wraz ze wzorem (3.44b) pozwala nam wyznaczy´ c szeroko´ s´ c
9
Warto w tym miejscu doda´ c, ˙ ze cho´ c długo´ s´ c fali dla rozwa˙ zanych przez nas fotonów jest
75
przej´ scia pomi˛ edzy stanami takiego qubitu. Jak łatwo sprawdzi´ c dla fotonu
o energii równej przerwie energetycznej pomi˛ edzy poziomami szeroko´ s´ c ta wy-
nosi
10
Γ
res
= Γ(2µB
0
) =

5

0

4
c
5
B
3
0
≈ 2.20 10
−8
s
−1
. (3.49)
Ten wynik jest do´ s´ c zaskakuj ˛ acy. Przyjmuj ˛ ac bowiem, ˙ ze czas ˙ zycia elektronu
w stanie górnym jest rz˛ edu odwrotno´ sci szeroko´ sci rezonansu dochodzimy do
wniosku, ˙ ze stan wzbudzony takiego qubitu jest bardzo trwały.
´
Sredni czas,
po którym elektron na skutek spontanicznego wyemitowania fotonu przejdzie
ze stanu górnego do stanu podstawowego jest rz˛ edu 10
7
s czyli kilkuset dni!
To w praktyce oznacza, ˙ ze w takim przypadku mo˙ zna zaniedba´ c wpływ kwan-
towych fluktuacji pola elektromagnetycznego na utrat˛ e informacji zapisanej
w qubicie.
Przedstawiona powy˙ zej analiza mogłaby sugerowa´ c, ˙ ze uwzgl˛ ednienie fluk-
tuacji kwantowych pola elektromagnetycznego ma charakter jedynie akade-
micki. Nale˙ zy jednak pami˛ eta´ c, ˙ ze decyduj ˛ acy wpływ na szeroko´ s´ c rezonansu
ma parametr sprz˛ e˙ zenia g(k), który do wielko´ sci Γ wchodzi w drugiej pot˛ e-
dze. Parametr ten jest okre´ slony przez kształt przestrzennej cz˛ e´ sci funkcji
falowej elektronu i tym samym w ró˙ znych sytuacjach fizycznych mo˙ ze ró˙ zny.
Dodatkowo nale˙ zy mie´ c na uwadze fakt, ˙ ze sama mo˙ zliwo´ s´ c teoretycznego
wyliczenia wprost z pierwszych zasad czasu ˙ zycia elektronu w stanie wzbu-
dzonym ma równie˙ z du˙ z ˛ a warto´ s´ c teoretyczn ˛ a, a bez prawidłowego uwzgl˛ ed-
nienia fluktuacji pola elektromagnetycznego nie mo˙ zna było rozstrzygn ˛ a´ c pro-
blemu znaku w członach nierezonansowych.
znacznie wi˛ eksza od promienia Bohra, to nadal jest ona dwa rz˛ edy wielko´ sci mniejsza od
długo´ sci fali fotonów odpowiedzialnych za struktur˛ e nadsubteln ˛ a w atomie. Nie jest zatem
bł˛ edem pomijanie tej struktury w naszym przykładzie.
10
W otrzymanym wzorze wypisali´ smy jawnie wszystkie niezb˛ edne stałe fizyczne.
76 Propagatory pól oddziałuj ˛ acych
4
Reakcja qubitu na małe zaburzenie
„Musimy pami˛ eta´ c, ˙ ze to co obserwujemy
nie jest Przyrod ˛ a sam ˛ a w sobie, ale Przyrod ˛ a
odsłoni˛ et ˛ a sposobem zadanego pytania.”
Werner Heisenberg
Poprzedni rozdział był po´ swi˛ econy fizycznym konsekwencjom wynikaj ˛ acym
z istnienia oddziaływania układów dwupoziomowych z zewn˛ etrznym kwanto-
wym polem elektromagnetycznym. Przestudiowali´ smy m.in. zjawisko prze-
suni˛ ecia poziomów energetycznych w stosunku do układu nieoddziałuj ˛ acego,
a przede wszystkim sprawdzili´ smy jaki wpływ ma istnienie układu dwupo-
ziomowego na propagacj˛ e fotonów. Wyznaczyli´ smy amplitud˛ e rozpraszania
fotonu na układzie dwupoziomowym z dokładno´ sci ˛ a do czwartego rz˛ edu ra-
chunku zaburze´ n i odtworzyli´ smy fenomenologiczny przepis „przeciwnych zna-
ków” dla tej amplitudy.
W tym rozdziale postawimy pytanie odwrotne. B˛ edzie nas interesowało to
jak zmieniaj ˛ a si˛ e własno´ sci układu dwupoziomowego pod wpływem zewn˛ etrz-
nego zaburzenia elektromagnetycznego. Obrazem fizycznym, który powin-
ni´ smy mie´ c w my´ sli analizuj ˛ ac ten problem jest układ dwupoziomowy opi-
sany hamiltonianem (2.12a) lub (2.12b), do którego przykładamy bardzo słabe
zewn˛ etrzne pole elektromagnetyczne. Naszym celem jest znalezienie zmian
własno´ sci układu dwupoziomowego pod wpływem tego zewn˛ etrznego pola.
Odpowiedzi na tak postawione pytanie b˛ edziemy poszukiwali w ramach
tzw. kwantowej teorii liniowej odpowiedzi, która opisuje pierwsz ˛ a (liniow ˛ a)
poprawk˛ e wywołan ˛ a zewn˛ etrznymzaburzeniemdo warto´ sci oczekiwanych ope-
ratorów reprezentuj ˛ acych interesuj ˛ ace nas obserwable.
4.1. Kwantowa teoria liniowej odpowiedzi
Rozwa˙ zmy układ fizyczny opisany niezale˙ znym od czasu hamiltonianem H
oraz pewien hermitowski, niezale˙ zny jawnie od czasu w obrazie Schrödin-
gera operator O, który odpowiada interesuj ˛ acej nas wielko´ sci fizycznej. Je´ sli
w chwili pocz ˛ atkowej układ znajdował si˛ e w stanie kwantowym[Ψ
0
` to po cza-
sie t warto´ s´ c oczekiwana rozwa˙ zanego operatora b˛ edzie wyra˙ zała si˛ e wzorem
'O`(t) = 'Ψ
0
[e
iHt
Oe
−iHt

0
` = 'Ψ
0
[O(t)[Ψ
0
`, (4.1)
77
78 Reakcja qubitu na małe zaburzenie
gdzie O(t) jest interesuj ˛ acym nas operatorem zapisanym w obrazie Heisen-
berga wzgl˛ edem hamiltonianu H
O(t) = e
iHt
Oe
−iHt
. (4.2)
Warto w tym miejscu podkre´ sli´ c, ˙ ze zupełnie nie precyzujemy jaki konkret-
nie układ fizyczny opisuje hamiltonian H. Mo˙ ze to by´ c zarówno układ zło˙ zony
z jednej cz ˛ astki, wielu nieoddziałuj ˛ acych cz ˛ astek, jak i nawet układ wielu ró˙ z-
nego typu cz ˛ astek i pól kwantowych w ró˙ zny sposób oddziałuj ˛ acych mi˛ edzy
sob ˛ a. Wa˙ zne jest jedynie, ˙ ze hamiltonian H opisuje cały układ i nie zale˙ zy
jawnie od czasu.
Załó˙ zmy teraz, ˙ ze w pewnej chwili czasu nasz układ fizyczny zostaje de-
likatnie zaburzony. W j˛ ezyku mechaniki kwantowej tak ˛ a sytuacj˛ e opisujemy
innym hamiltonianem, który jawnie zale˙ zy od czasu i w obrazie Schrödingera
wyra˙ za si˛ e si˛ e nast˛ epuj ˛ aco
H

(t) = H+H
ext
(t), H
ext
(t) ≡ 0 dla t < 0. (4.3)
Hamiltonian H
ext
(t) opisuje zewn˛ etrzne zaburzenie. Zało˙ zyli´ smy przy tym,
dla uproszczenia dalszych rachunków, ˙ ze zaburzenie jest wł ˛ aczane w chwili
t = 0. Zało˙ zenie takie oczywi´ scie nie zmniejsza ogólno´ sci rozwa˙ za´ n ze wzgl˛ edu
na fakt, ˙ ze H nie zale˙ zy od czasu.
Nale˙ zy si˛ e oczywi´ scie spodziewa´ c, ˙ ze w wyniku takiego zaburzenia zmieni ˛ a
si˛ e ró˙ zne własno´ sci naszego układu i tym samym mog ˛ a ulec równie˙ z zmianie
warto´ sci oczekiwane ró˙ znych operatorów. Jest to zwi ˛ azane z faktem, ˙ ze ewo-
lucja w czasie zadana jest teraz przez pełen hamiltonian H

(t), a nie tylko
hamiltonian niezaburzony H. Najłatwiej t ˛ a zmian˛ e jest znale´ z´ c rozpoczyna-
j ˛ ac analiz˛ e w obrazie Schrödingera, w którym stan układu podlega ewolucji
w czasie zgodnie ze wzorem
i∂
t
[
¯
Ψ(t)` =

H+H
ext
(t)

[
¯
Ψ(t)`. (4.4)
Rozwi ˛ azania tego równania nale˙ zy poszukiwa´ c w postaci
[
¯
Ψ(t)` = e
−iHt
U(t)[Ψ
0
`. (4.5)
Korzystaj ˛ ac wprost z równania Schrödingera (4.4) łatwo jest sprawdzi´ c, ˙ ze
operator U(t) spełnia nast˛ epuj ˛ ace równanie
i∂
t
U(t) = e
iHt
H
ext
(t) e
−iHt
. .. .
H
ext
H
(t)
U(t) = H
ext
H
(t) U(t) (4.6)
z warunkiem pocz ˛ atkowym U(0) = 1. Wprowadzili´ smy przy tym nowe ozna-
czenie
H
ext
H
(t) = e
iHt
H
ext
(t) e
−iHt
(4.7)
79
na hamiltonian zaburzaj ˛ acy w obrazie Heisenberga wzgl˛ edem hamiltonianu
niezaburzonego H. Formalne rozwi ˛ azanie równania (4.6) mo˙ zemy zapisa´ c
w postaci szeregu chronologicznego
U(t) = Texp
¸
−i

t
0
dt

H
ext
H
(t

)

= Texp
¸
−i

t
−∞
dt

H
ext
H
(t

)

. (4.8)
Warto´ s´ c oczekiwana rozwa˙ zanego przez nas operatora O w chwili czasu t w ta-
kiej sytuacji dana jest wzorem
'O`

(t) = '
¯
Ψ(t)[O[
¯
Ψ(t)` (4.9)
= 'Ψ
0
[U

(t) O(t) U(t)[Ψ
0
`, (4.10)
gdzie u˙ zyli´ smy wcze´ sniej wprowadzonego oznaczenia (4.2) dla operatora O
w obrazie Heisenberga.
Rozwijaj ˛ ac operator U(t) wformalny szereg wyra˙ ze´ n zawieraj ˛ acych kolejne
pot˛ egi hamiltonianu zaburzaj ˛ acego H
ext
H
otrzymujemy
'O(t)`

= 'Ψ
0
[

1 + i

t
−∞
dt

H
ext
H
(t

) + . . .

O(t)

1 −i

t
−∞
dt

H
ext
H
(t

) + . . .


0
`
= 'Ψ
0
[O(t)[Ψ
0
` + i

t
−∞
dt


0
[ [H
ext
H
(t

), O(t)] [Ψ
0
` + . . . (4.11)
Jak wida´ c z powy˙ zszego wzoru pierwszy wyraz rozwini˛ ecia to nic innego jak
warto´ s´ c oczekiwana obserwabli O w sytuacji układu niezaburzonego dana
wzorem (4.1). Pierwsz ˛ a poprawk˛ e do warto´ sci oczekiwanej (4.1) wynikaj ˛ ac ˛ a
z rozwini˛ ecia (4.11) nazywamy liniow ˛ a odpowiedzi ˛ a układu i ma ona posta´ c
δ'O(t)` = 'O(t)`

−'O(t)` · i

t
−∞
dt


0
[ [H
ext
H
(t

), O(t)] [Ψ
0
`
= −i


−∞
dt

θ(t

−t)'Ψ
0
[ [O(t), H
ext
H
(t

)] [Ψ
0
`. (4.12)
Jak wida´ c liniow ˛ a odpowied´ z mo˙ zna przedstawi´ c jako pewn ˛ a całk˛ e z nielo-
kalnego w czasie komutatora zaburzaj ˛ acego hamiltonianu H
ext
H
(t

) i operatora
O(t). Jest ona zatem pewnego rodzaju dwupunktow ˛ a w czasie funkcj ˛ a kore-
lacji. W celu unikni˛ ecia nieporozumie ´ n przypomnijmy w tym miejscu jeszcze
raz, ˙ ze otrzymane przez nas wyra˙ zenie (4.12) na liniow ˛ a odpowied´ z układu
obowi ˛ azuje dla operatorów zapisanych w obrazie Heisenberga wzgl˛ edem ha-
miltonianu niezaburzonego H.
Zaburzenie przez sprz˛ e˙ zenie do obserwabli
Rozpatrzmy teraz szczególny przypadek zewn˛ etrznego zaburzenia układu, po-
legaj ˛ acy na tym, ˙ ze zewn˛ etrzne klasyczne pole zaburzaj ˛ ace δΦ sprz˛ ega si˛ e
liniowo do obserwabli, któr ˛ a jeste´ smy zainteresowani. Oznacza to, ˙ ze hamil-
tonian zaburzaj ˛ acy H
ext
H
ma posta´ c
H
ext
H
(t) = O(t) δΦ(t). (4.13)
80 Reakcja qubitu na małe zaburzenie
Warto w tym miejscu zaznaczy´ c, ˙ ze z tak ˛ a sytuacj ˛ a bardzo cz˛ esto mamy do
czynienia w ró˙ znych sytuacjach fizycznych. Np. w elektrodynamice mo˙ zna
zada´ c pytanie o zmian˛ e g˛ esto´ sci pr ˛ adu δj
µ
pod wpływem przyło˙ zonego ze-
wn˛ etrznego pola elektromagnetycznego δA
µ
. Jak wiadomo hamiltonian ta-
kiego sprz˛ e˙ zenia jest proporcjonalny do iloczynu j
µ
δA
µ
. Z takim te˙ z przypad-
kiem b˛ edziemy mieli do czynienia w punkcie 4.2., gdy skupimy si˛ e na liniowej
odpowiedzi układów dwupoziomowych.
W rozpatrywanej sytuacji, tzn. gdy hamiltonian zaburzaj ˛ acy jest postaci
(4.13), równanie (4.12) przyjmuje posta´ c
δ'O(t)` =


−∞
dt

T
O
R
(t, t

)δΦ(t

), (4.14)
gdzie wprowadzili´ smy nowe oznaczenie na wielko´ s´ c
T
O
R
(t, t

) = −iθ(t −t

)'Ψ
0
[ [O(t), O(t

)] [Ψ
0
`. (4.15)
Wielko´ s´ c ta stanowi centralny punkt naszych zainteresowa´ n, gdy˙ z pozwala
ona okre´ sla´ c nam jaka b˛ edzie liniowa poprawka do warto´ sci oczekiwanej da-
nego operatora wywołana zadanym zewn˛ etrznym polem, które si˛ e do niego
sprz˛ ega. W zale˙ zno´ sci od kontekstu funkcj˛ e t ˛ a nazywa si˛ e wymiennie funkcj ˛ a
liniowej odpowiedzi, gdy mamy na my´ sli jej znaczenie fizyczne lub propaga-
torem retardowanym operatora O, gdy rozpatrujemy jej własno´ sci matema-
tyczne.
Odpowied´ z w stanie własnym hamiltonianu
Je´ sli stan [Ψ
0
` jest stanem własnym hamiltonianu niezaburzonego H, tzn.
H[Ψ
0
` = E
Ψ

0
`, (4.16)
to propagator retardowany T
O
R
(t, t

) jest funkcj ˛ a jedynie ró˙ znicy t −t

. Istotnie,
wykorzystuj ˛ ac równanie ewolucji (4.2) łatwo pokaza´ c, ˙ ze ma on posta´ c
T
O
R
(t, t

) = −iθ(t −t

)e
iE
Ψ
(t−t

)

0
[Oe
−iH(t−t

)
O[Ψ
0
` + c.c. (4.17)
W takiej sytuacji b˛ edziemy u˙ zywali tego samego oznaczenia na propagator
zmieniaj ˛ ac jedynie liczb˛ e zmiennych, od których on zale˙ zy, tzn.
T
O
R
(t) ≡ T
O
R
(t, 0) = T
O
R
(t −t

, t

). (4.18)
Je´ sli zatem warto´ s´ c oczekiwana obserwabli obliczana jest w stanie wła-
snym hamiltonianu H to wtedy liniowa odpowied´ z układu (4.14) jest splotem
retardowanego propagatora i zaburzaj ˛ acego pola zewn˛ etrznego
δ'O(t)` =


−∞
dt

T
O
R
(t −t

)δΦ(t

). (4.19)
Oznacza to, ˙ ze w dziedzinie cz˛ esto´ sci (tzn. po wykonaniu transformaty Fo-
riera obu stron równania (4.19)) zwi ˛ azek ten b˛ edzie miał wyj ˛ atkowo prost ˛ a
81
posta´ c prawa Hooke’a – „wychylenie” (odpowied´ z układu) jest proporcjonalne
do „siły” (zewn˛ etrznego pola), która je wymusza
δ'O(ω)` = T
O
R
(ω)δΦ(ω). (4.20)
Funkcje T
O
R
(ω), 'O(ω)` i δΦ(ω) s ˛ a odpowiednimi transformatami Fouriera
T
O
R
(ω) =


−∞
dt e
iωt
T
O
R
(t), (4.21a)
δ'O(ω)` =


−∞
dt e
iωt
δ'O(t)`, (4.21b)
δΦ(ω) =


−∞
dt e
iωt
δΦ(t). (4.21c)
4.2. Funkcje liniowej odpowiedzi układówdwu-
poziomowych
W przypadku układów dwupoziomowych wielko´ sciami fizycznymi, których
zmiany pod wpływemzewn˛ etrznego pola nas interesuj ˛ a s ˛ a trzy składowe spinu
(dla układu spinowego) i indukowany moment dipolowy (dla atomu dwupozio-
mowego). W j˛ ezyku drugiej kwantyzacji w obrazie Heisenberga s ˛ a one repre-
zentowane przez nast˛ epuj ˛ ace operatory
Operator spinu: s(t) = Ψ

(t)σΨ(t), (4.22a)
Operator momentudipolowego: D(t) = Ψ

(t)σ
x
Ψ(t). (4.22b)
Jak wynika z hamiltonianówoddziaływania (2.12a) i (2.12b) operatory te sprz˛ e-
gaj ˛ a si˛ e liniowo do zewn˛ etrznego pola elektromagnetycznego Φ. W zwi ˛ azku
z tym hamiltonian zewn˛ etrznego zaburzenia spełnia warunek (4.13). Mamy
zatem do czynienia ze sprz˛ e˙ zeniem zewn˛ etrznego pola zaburzaj ˛ acego do ob-
serwabli, która nas interesuje
H
ext
H
= Ψ

(t)σΨ(t) δΦ(t), (4.23a)
´
H
ext
H
= Ψ

(t)σ
x
Ψ(t) δΦ(t). (4.23b)
Liniowa odpowied´ z układu dwupoziomowego na zewn˛ etrzne zaburzenie jest
tym samym zawarta w odpowiednich propagatorach retardowanych obserwa-
bli, które maj ˛ a posta´ c (4.15). W przypadku układu spinowego propagator ten
nazywa si˛ e podatno´ sci ˛ a magnetyczn ˛ a
χ
ij
(t, t

) = −iθ(t −t

)'G[ [s
i
(t), s
j
(t

)] [G`. (4.24)
Zgodnie ze wzorem (4.14) liniowa poprawka do warto´ sci oczekiwanej poszcze-
gólnych składowych spinu wywołanych zewn˛ etrznym zaburzeniemδΦ(t) dana
82 Reakcja qubitu na małe zaburzenie
jest wzorem
δ'G[s
i
(t)[G` = −i


−∞
dt

θ(t −t

)'G[ [s
i
(t), s
j
(t

)] [G`δΦ
j
(t

)
=


−∞
dt

χ
ij
(t, t

) δΦ
j
(t

). (4.25a)
Poniewa˙ z stan podstawowy [G` jest stanem własnym pełnego hamiltonianu,
to w dziedzinie cz˛ esto´ sci zwi ˛ azek ten sprowadza si˛ e do prostego wyra˙ zenia
algebraicznego
δ'G[S
i
(ω)[G` = χ
ij
(ω) δΦ
j
(ω). (4.25b)
Podatno´ s´ c magnetyczna χ
ij
(ω) opisuje zatem odpowied´ z układu spinowego
na zewn˛ etrzne zaburzaj ˛ ace pole elektromagnetyczne, które jest monochroma-
tyczne.
W przypadku układu dwupoziomowego realizowanego jako atom dwupo-
ziomowy (TLA) propagator retardowany reprezentuj ˛ acy liniow ˛ a odpowied´ z
układu nazywa si˛ e (z dokładno´ sci ˛ a do stałego czynnika) polaryzowalno´ sci ˛ a
atomu
α(t, t

) = iAθ(t −t

)'G[ [D(t), D(t

)] [G`. (4.26)
Wstawiony dodatkowo współczynnik A dla pojedynczego atomu dwupoziomo-
wego jest równy (patrz np. [Mil04, Berm06]) A = d
2
/3, gdzie d charakte-
ryzuje sił˛ e przej´ scia dipolowego pomi˛ edzy poziomami. W powy˙ zszej definicji
polaryzowalno´ sci atomu zmieniony jest równie˙ z znak wyra˙ zenia na przeciwny
w stosunku do definicji podatno´ sci magnetycznej (4.24). Jest to spowodowane
wzgl˛ edami historycznymi, tak aby zachowa´ c zgodno´ s´ c ze standardowym wy-
ra˙ zeniem Kramersa-Heisenberga na polaryzowalno´ s´ c atomu [Kra25].
Wykorzystuj ˛ ac definicj˛ e polaryzowalno´ sci (4.26) otrzymujemy nast˛ epuj ˛ acy
wzór na liniow ˛ a odpowied´ z atomu dwupoziomowego na zewn˛ etrzne zaburze-
nie δΦ
δ'G[D(t)[G` = −i


−∞
dt

θ(t −t

)'G[ [D(t), D(t

)] [G`δΦ(t

)
= −
1
A


−∞
dt

α(t, t

) δΦ(t

). (4.27a)
W dziedzinie cz˛ esto´ sci zwi ˛ azek ten ma posta´ c
δ'G[D(ω)[G` = −
1
A
α(ω) δΦ(ω). (4.27b)
4.3. Zwi ˛ azek z propagatorami pola elektroma-
gnetycznego
Jak pokazali´ smy w poprzednim punkcie funkcje liniowej odpowiedzi dla ukła-
dów dwupoziomowych opisane s ˛ a przez propagatory retardowane operatora
83
spinu lub momentu dipolowego. Wynikało to z faktu, ˙ ze zewn˛ etrzne pole za-
burzaj ˛ ace δΦ sprz˛ egało si˛ e bezpo´ srednio do obserwabli, która nas intereso-
wała. Ta szczególna własno´ s´ c hamiltonianu oddziaływania H
I
, tzn. fakt ˙ ze
interesuj ˛ aca nas obserwabla sprz˛ ega si˛ e do do kwantowego pola elektroma-
gnetycznego, pozwoli nam teraz pokaza´ c, ˙ ze funkcje liniowej odpowiedzi daj ˛ a
si˛ e wyrazi´ c przez retardowane propagatory pola fotonowego.
Dla ustalenia uwagi skupmy si˛ e na układzie dwupoziomowym realizowa-
nym jako unieruchomiona cz ˛ astka obdarzona spinem, który jest opisany ha-
miltonianem (2.12a). Przypomnijmy, ˙ ze podatno´ s´ c magnetyczna dana jest po-
przez propagator retardowany operatora spinu
χ
ij
(t, t

) = −iθ(t −t

)'G[

Ψ

(t)σ
i
Ψ(t), Ψ

(t


j
Ψ(t

)

[G`. (4.28)
Poka˙ zmy teraz, ˙ ze jest on zwi ˛ azany z retardowanym propagatorem pola elek-
tromagnetycznego, który wodró˙ znieniu od propagatora feynmanowskiego zde-
finiowany jest nast˛ epuj ˛ aco
1
T
Rij
(k, k

, t, t

) = −iθ(t −t

)'G[ [Φ
i
(k, t), Φ
j
(k

, t

)] [G`. (4.29)
Aby znale´ z´ c wspomniany zwi ˛ azek pomi˛ edzy tymi dwoma propagatorami
podziałajmy na propagator (4.29) operatorem ró˙ zniczkowym ∂
2
t
+k
2
analogicz-
nie jak zrobili´ smy to dla propagatora feynmanowskiego (2.83)


2
t
+ k
2

iT
Rij
(k, k

, t, t

)
= −δ(t −t

)δ(k −k


ij
+'G[
¸

2
t
+ k
2

Φ
i
(k, t)
¸
, Φ
j
(k

, t

)

[G`. (4.30)
Powy˙ zszy wzór otrzymali´ smy wykorzystuj ˛ ac odpowiednio reguły komutacyjne
(2.21b) dla operatorów pola elektromagnetycznego w obrazie Heisenberga.
Stosuj ˛ ac teraz równania dynamiki (2.22b) mo˙ zna sprowadzi´ c powy˙ zszy wzór
do postaci


2
t
+ k
2

iT
Rij
(k, k

, t, t

)
= −δ(t −t

)δ(k −k


ij
−g(k)θ(t −t

)'G[

Ψ

(t)σ
i
Ψ(t)
. .. .
S
i
(t)
, Φ
j
(k

, t

)

[G`. (4.31)
Aby uzyska´ c po prawej stronie komutator dwóch operatorów spinu i tym sa-
mym otrzyma´ c podatno´ s´ c magnetyczn ˛ a podziałajmy dodatkowo na równanie
(4.31) operatorem ró˙ zniczkowym ∂
2
t
+ k
2
. Otrzymamy wtedy


2
t
+ k
2


2
t
+ k
2

iT
Rij
(k, k

, t, t

)
= −


2
t
+ k
2

δ(t −t

)δ(k −k


ij
+ g(k)g(k

)θ(t −t

)'G[

S
i
(t), S
j
(t

)

[G`.
(4.32)
1
Wykorzystuj ˛ ac niezmienniczo´ s´ c teorii wzgl˛ edem przesuni˛ ecia w czasie łatwo pokaza´ c, ˙ ze
ten propagator równie˙ z jest funkcj ˛ a jedynie ró˙ znicy swoich argumentów czasowych.
84 Reakcja qubitu na małe zaburzenie
Wykorzystuj ˛ ac definicj˛ e podatno´ sci magnetycznej χ
ij
mo˙ zemy przepisa´ c po-
wy˙ zszy wzór do postaci


2
t
+ k
2


2
t
+ k
2

T
Rij
(k, k

, t, t

)
= i


2
t
+ k
2

δ(t −t

)δ(k −k


ij
+ g(k)g(k


ij
(t, t

). (4.33)
Ostatnim krokiem w tej analizie jest skorzystanie z definicji i własno´ sci
retardowanego propagatora dla swobodnego pola elektromagnetycznego. Jest
on zdefiniowany podobnie jak propagator (4.29). Ró˙ znic ˛ a jest to, ˙ ze zamiast
pól w obrazie Heisenberga wyst˛ epuj ˛ a pola w obrazie oddziaływania (2.26c)
D
Rij
(k, k

, t, t

) = −iθ(t −t

)'G[ [Φ
i
(k, t), Φ
j
(k

, t

)] [G`. (4.34)
Podobnie jak było to zrobione w punkcie 2.7.1. dla swobodnych propagatorów
Feynmana mo˙ zna łatwo pokaza´ c, ˙ ze swobodny propagator retardowany jest
funkcj ˛ a Greena dla operatora ró˙ zniczkowego ∂
2
t
+k
2
, tzn. ˙ ze zachodzi zwi ˛ azek


2
t
+ k
2

D
Rij
(t, t

) = −δ(t −t

)δ(k −k


ij
. (4.35)
Wykorzystuj ˛ ac powy˙ zsz ˛ a własno´ s´ c swobodnego retardowanego propaga-
tora fotonu mo˙ zemy wzór (4.33) przepisa´ c do postaci
iT
Rij
(k, k

, t, t

) = iD
Rij
(k, k

, t, t

)
+
¸
mn


0
dk
1
g(k)


0
dk
2
g(k

)


−∞
dt
1


−∞
dt
2
D
Rim
(k, k
1
, t, t
1
) χ
mn
(t
1
, t
2
) D
Rnj
(k
2
, k

, t
2
, t

). (4.36)
Otrzymany powy˙ zej zwi ˛ azek ma struktur˛ e bardzo podobn ˛ a do wzoru (3.12),
który wyra˙ za zwi ˛ azek feynmanowskiego propagatora fotonu z macierz ˛ a roz-
praszania T. Dla porz ˛ adku wypiszmy oba te zwi ˛ azki w postaci symbolicznej
= + T(k
0
) (4.37a)
R
=
R
+
R
χ(k
0
)
R
(4.37b)
W drugim wzorze wprowadzili´ smy nowe, analogiczne do (3.13), symboliczne
oznaczenie na retardowany propagator fotonu oraz funkcj˛ e powstaj ˛ ac ˛ a przez
jego jednokrotne odcałkowanie
R
= T
Rij
(k, k

, k
0
), (4.38a)
R
= D
Rij
(k, k

, k
0
), (4.38b)
R
=


0
dk

g(k

) D
Rij
(k, k

, k
0
). (4.38c)
85
Oczywi´ scie analogiczny rachunek mo˙ zna przeprowadzi´ c dla modelu atomu
dwupoziomowego. W tym przypadku propagator fotonu nie ma wska´ zników
wektorowych, a wzór (4.36) przybiera posta´ c
iT
R
(k, k

, t, t

) = iD
R
(k, k

, t, t

)

1
A


0
dk
1
g(k)


0
dk
2
g(k

)


−∞
dt
1


−∞
dt
2
D
R
(k, k
1
, t, t
1
) α(t
1
, t
2
) D
R
(k
2
, k

, t
2
, t

). (4.39)
Symbolicznie mo˙ zna go zatem zapisa´ c nast˛ epuj ˛ aco
R
=
R

1
A
R
α(k
0
)
R
(4.40)
Przedstawiony powy˙ zej rachunek pokazuje, ˙ ze gdyby´ smy umieli znale´ z´ c
retardowany propagator prawdziwego fotonu T
R
, to mogliby´ smy z niego wy-
łuska´ c informacj˛ e o funkcji liniowej odpowiedzi układu. Podobnie zatem jak
było to w przypadku macierzy przej´ scia T, cały problem znajdowania funk-
cji liniowej odpowiedzi sprowadza si˛ e do znalezienia propagatora fotonowego.
Ró˙ znica jest tylko taka, ˙ ze tym razem potrzebny jest nam propagator retardo-
wany, a nie feynmanowski.
4.4. Reprezentacja spektralna propagatorów
Jak ju˙ z wielokrotnie mieli´ smy okazj˛ e si˛ e przekona´ c metody kwantowej teorii
pola były doskonałymi narz˛ edziami do znajdowania propagatorów feynma-
nowskich. Dzi˛ eki uporz ˛ adkowanemu diagramatycznie rachunkowi zaburze ´ n
mogli´ smy je wylicza´ c perturbacyjnie wła´ sciwie z dowoln ˛ a dokładno´ sci ˛ a. Je-
dynym ograniczeniem była konieczno´ s´ c ˙ zmudnego wykonywania wielu pro-
stych całek. W przypadku propagatorów retardowanych nie mamy ˙ zadnych
dost˛ epnych narz˛ edzi, które pozwalałyby sprawnie prowadzi´ c rachunki per-
turbacyjne. Jak ju˙ z o tym wspominali´ smy w rozdziale 2. znane twierdzenia
kwantowej teorii pola pozwalaj ˛ a nam prowadzi´ c rachunek zaburze´ n tylko dla
feynmanowskich funkcji korelacji.
Gł˛ ebsza analiza struktury propagatorów pozwala jednak przekona´ c si˛ e,
˙ ze istnieje pewien, do´ s´ c prosty sposób konstruowania propagatorów retar-
dowanych z propagatorów feynmanowskich. Zachodzi bowiem bezpo´ sredni
i jednoznaczny zwi ˛ azek pomi˛ edzy wszystkimi rodzajami funkcji korelacji tych
samych pól. W relatywistycznie niezmienniczych kwantowych teoriach pola
zwi ˛ azek ten wynika bezpo´ srednio z czasoprzestrzennych symetrii teorii i pro-
wadzi do tzw. reprezentacji spektralnej Källena-Lehmanna propagatorów
[Fet71, Bia75, Bjo65, Itz80]. Wnaszej teorii, ze wzgl˛ edu na poczynione uprosz-
czenia i brak pewnych symetrii (np. brak niezmienniczo´ sci ze wzgl˛ edu na
przesuni˛ ecia w przestrzeni), zwi ˛ azek ten jest troszk˛ e inny. Wynika on jedynie
z niezmienniczo´ sci teorii ze wzgl˛ edu na przesuni˛ ecia i odwrócenie w czasie.
86 Reakcja qubitu na małe zaburzenie
Niemniej jednak, podobnie jak wprzypadku reprezentacji Källena-Lehmanna,
pozwala on konstruowa´ c propagatory retardowane z perturbacyjnie oblicza-
nych propagatorów Feynmana.
4.4.1. Macierz spektralna
Aby znale´ z´ c zwi ˛ azek pomi˛ edzy propagatorami retardowanymi, a feynmanow-
skimi przeanalizujmy dokładniej nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenie
'G[Φ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[G`. (4.41)
Analiza tego wyra˙ zenia jest bardzo wa˙ zna, bo stanowi ono centralny składnik
definicji obu typów propagatorów. Wykorzystuj ˛ ac równania dynamiki w obra-
zie Heisenberga (2.20) oraz fakt, ˙ ze stan podstawowy [G` jest stanemwłasnym
pełnego hamiltonianu teorii z pewn ˛ a warto´ sci ˛ a własn ˛ a E
G
mo˙ zemy powy˙ zsze
wyra˙ zenie zapisa´ c w postaci
'G[Φ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[G` (4.42)
= e
iE
G
(t−t

)
'G[Φ
i
(k)e
−iHt
e
iHt

Φ
j
(k

)[G`
= e
iE
G
(t−t

)
¸
n
'G[Φ
i
(k)e
−iHt
[n`'n[e
iHt

Φ
j
(k

)[G`
= e
iE
G
(t−t

)
¸
n
e
−iE
n
(t−t

)
'G[Φ
i
(k)[n`'n[Φ
j
(k

)[G`
=


0
dMe
−iM(t−t

)
¸
n
δ(M −E
n
+ E
G
)'G[Φ
i
(k)[n`'n[Φ
j
(k

)[G`.
W drugiej i trzeciej równo´ sci wykorzystali´ smy dodatkowo fakt, ˙ ze istnieje zu-
pełny zbiór ¦[n`¦ stanów stacjonarnych, które s ˛ a stanami własnymi pełnego
hamiltonianu z warto´ sciami własnymi E
n
. Granice całkowania w ostatniej
linijce wynikaj ˛ a bezpo´ srednio z faktu, ˙ ze stan podstawowy [G` jest stanem
o najni˙ zszej energii i w zwi ˛ azku z tym dla ka˙ zdego n zachodzi nierówno´ s´ c
E
n
E
G
.
Wyst˛ epuj ˛ ac ˛ a w wyra˙ zeniu (4.42) funkcj˛ e
M
ij
(M, k, k

) =
¸
n
δ(M −E
n
+ E
G
)'G[Φ
i
(k)[n`'n[Φ
j
(k

)[G` (4.43)
b˛ edziemy ze wzgl˛ edów historycznych nazywali macierz ˛ a spektraln ˛ a wyra˙ ze-
nia (4.41). Łatwo si˛ e przekona´ c, ˙ ze ma ona nast˛ epuj ˛ ac ˛ a własno´ s´ c
M
ij
(M, k, k

) = M

ji
(M, k

, k). (4.44)
Mo˙ zna zatem powiedzie´ c, ˙ ze jest ona hermitowska je´ sli jako wska´ zniki po-
traktuje si˛ e równie˙ z p˛ edy k i k

.
87
4.4.2. Rozkład spektralny propagatorów
Wykorzystuj ˛ ac definicj˛ e macierzy spektralnej (4.43) feynmanaowski propaga-
tor fotonu mo˙ zna przedstawi´ c w nast˛ epuj ˛ acej postaci
iT
Fij
(k, k

, t, t

) = 'G[ TΦ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[G`
= θ(t −t

)'G[Φ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[G` + θ(t

−t)'G[Φ
j
(k

, t


i
(k, t)[G`
=


0
dM

θ(t −t

)e
−iM(t−t

)
M
ij
(M, k, k

) + θ(t

−t)e
−iM(t

−t)
M
ji
(M, k

, k)

.
(4.45)
Całkowicie analogicznie mo˙ zna przedstawi´ c retardowany propagator fotonu
iT
Rij
(k, k

, t, t

) = θ(t −t

)'G[

Φ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)

[G`
= θ(t −t

)'G[Φ
i
(k, t)Φ
j
(k

, t

)[G` −θ(t −t

)'G[Φ
j
(k

, t


i
(k, t)[G`
=


0
dM θ(t −t

)

e
−iM(t−t

)
M
ij
(M, k, k

) −e
−iM(t

−t)
M
ji
(M, k

, k)

. (4.46)
Z powy˙ zszych wzorów jasno wynika, ˙ ze oba typy propagatorów wyra˙ zaj ˛ a si˛ e
przez te same macierze spektralne. Mo˙ zna powiedzie´ c zatem, ˙ ze cała wiedza
o wszystkich rodzajach dwupunktowych funkcji korelacji pola elektromagne-
tycznego jest zawarta w tych macierzach. Jedyne co ró˙ zni poszczególne funk-
cje korelacji to sposób w jaki macierze spektralne wchodz ˛ a w ich definicje. Ta
do´ s´ c kluczowa, a zarazem bardzo prosto otrzymana, obserwacja jest ´ zródłem
bardzo wielu cennych informacji o funkcjach korelacji w ró˙ znych kwantowych
teoriach pola (patrz np. [Fet71, Itz80]). Nam pozwoli za chwil˛ e otrzyma´ c
bardzo potrzebny zwi ˛ azek pomi˛ edzy propagatorem retardowanym, a feynma-
nowskim.
4.4.3. Zale˙ zno´ s´ c mi ˛ edzy propagatorami
Jak widzimy propagatory (4.45) i (4.46) s ˛ a funkcjami jedynie ró˙ znicy czasów.
Wykorzystuj ˛ ac wzór (2.39) na transformate Fouriera funkcji Heviside’a łatwo
si˛ e przekona´ c, ˙ ze propagatory te w dziedzinie cz˛ esto´ sci maj ˛ a posta´ c
T
Fij
(k, k

, k
0
) =


0
dM

M
ij
(M, k, k

)
k
0
−M + i

M

ij
(M, k, k

)
k
0
+ M −i

, (4.47a)
T
Rij
(k, k

, k
0
) =


0
dM

M
ij
(M, k, k

)
k
0
−M + i

M

ij
(M, k, k

)
k
0
+ M + i

. (4.47b)
Powy˙ zsze wzory na propagatory fotonowe w dziedzinie cz˛ esto´ sci pokazuj ˛ a, ˙ ze
jedyna ró˙ znica pomi˛ edzy propagatorem retardowanym, a feynmanowskim po-
lega na odwróceniu znaku w drugim ułamku rozwini˛ ecia spektralnego. Ró˙ z-
nica polega wi˛ ec jedynie na zmianie przepisu obchodzenia biegunów na płasz-
czy´ znie zespolonej przy całkowaniu. Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze M 0 równowa˙ z-
nie mo˙ zna powiedzie´ c, ˙ ze przetłumaczenie propagatora Feynmana na retar-
dowany polega na zamianie wyra˙ zenia i na i sgn(k
0
).
88 Reakcja qubitu na małe zaburzenie
Zanim przejdziemy do dalszego analizowania zwi ˛ azku pomi˛ edzy propa-
gatorami zwró´ cmy uwag˛ e na jedn ˛ a bardzo wa˙ zn ˛ a własno´ s´ c macierzy spek-
tralnej. W tym celu musimy na chwilk˛ e wróci´ c do wzoru (3.12), który wy-
ra˙ za ogóln ˛ a posta´ c feynmanowskiego propagatora fotonowego. Jak pami˛ e-
tamy ze wzoru tego wynika, ˙ ze propagator fotonowy nie zmienia si˛ e przy za-
mianie składowych p˛ edowych k ↔ k

, tzn. ˙ ze ma własno´ s´ c T
Fij
(k, k

, k
0
) =
T
Fij
(k

, k, k
0
). Jak wynika ze wzoru (3.12) zmienne p˛ edowe wchodz ˛ a do propa-
gatora poprzez symetryczne ze wzgl˛ edu na zamian˛ e argumentów i rzeczywi-
ste funkcje zmiennych k i k

, a w zwi ˛ azku z tym macierz spektralna M
ij
musi
mie´ c podobn ˛ a własno´ s´ c
M
ij
(M, k, k

) = M
ij
(M, k

, k). (4.48)
Zauwa˙ zmy, ˙ ze gdyby macierz spektralna M
ij
była macierz ˛ a diagonaln ˛ a,
to dzi˛ eki własno´ sci (4.48) zwi ˛ azek pomi˛ edzy propagatorem retardowanym,
a feynmanowskim dałoby si˛ e zapisa´ c w nast˛ epuj ˛ acej postaci
Re T
R
(k, k

, k
0
) = Re T
F
(k, k

, k
0
), (4.49a)
ImT
R
(k, k

, k
0
) = sgn(k
0
) ImT
F
(k, k

, k
0
). (4.49b)
Powy˙ zszy zwi ˛ azek jest bardzo dobrze znany wkwantowych teoriach pola ukła-
dów jednorodnych i izotropowych [Fet71]. W takich bowiem sytuacjach za-
wsze mamy do czynienia z diagonaln ˛ a macierz ˛ a spektraln ˛ a, która ma wła-
sno´ s´ c (4.48)
2
.
Cho´ c rozpatrywane przez nas układy dwupoziomowe nie s ˛ a ani izotropowe,
ani jednorodne, to w szczególnych okoliczno´ sciach zwi ˛ azek (4.49) równie˙ z za-
chodzi. Najlepiej wida´ c to wprzypadku atomu dwupoziomowego (TLA). Wtedy
mamy do czynienia jedynie ze składow ˛ a i = j = x macierzy spektralnej i w na-
turalny sposób spełnione s ˛ a oba warunki – diagonalno´ s´ c i symetri˛ e w zmien-
nych p˛ edowych k ↔ k

. Dla atomu dwupoziomowego zachodzi zatem zwi ˛ azek
(4.49).
W przypadku układu dwupoziomowego realizowanego jako cz ˛ astka ze spi-
nemsytuacja jest bardziej skomplikowana. Wogólno´ sci bowiemmacierz przej-
´ scia P
ij
(k
0
), propagator T
Fij
(k, k

, k
0
), a zatem równie˙ z macierz spektralna
M
ij
(M, k, k

) nie s ˛ a diagonalne we wska´ znikach i oraz j. Jak jednak dobrze
pami˛ etamy z rozdziału 3. wielko´ sci te s ˛ a diagonalne (w ka˙ zdym rz˛ edzie ra-
chunku zaburze´ n) je´ sli b˛ edziemy prowadzili obliczenia wbazie momentu p˛ edu.
Tym samym zwi ˛ azek (4.49), cho´ c nieprawdziwy w ogólno´ sci, b˛ edzie słuszny
w tej bazie.
2
W takich sytuacjach diagonalno´ s´ c macierzy wynika bezpo´ srednio z jednorodno´ sci układu,
a własno´ s´ c (4.48) z jego izotropowo´ sci.
89
4.5. Macierz przej´ scia i funkcje liniowej odpo-
wiedzi
W poprzednim punkcie pokazali´ smy, ˙ ze istnieje bezpo´ sredni zwi ˛ azek pomi˛ e-
dzy propagatorem Feynmana, a propagatorem retardowanym pola elektroma-
gnetycznego
3
. To oznacza, ˙ ze ka˙ zde otrzymane perturbacyjne kolejne przybli-
˙ zenie czasowo uporz ˛ adkowanego propagatora pozwala nam natychmiast od-
tworzy´ c przybli˙ zenie propagatora retardowanego w tym samym rz˛ edzie ra-
chunku zaburze´ n. Tym samym udało nam si˛ e omin ˛ a´ c zasygnalizowany wcze-
´ sniej problem braku opracowanych metod dla funkcji korelacji innych ni ˙ z
feynmanowskie. Po otrzymaniu propagatora retardowanego t ˛ a metod ˛ a mo-
˙ zemy skorzysta´ c ze wzoru (4.36) i wyłuska´ c z niego funkcj˛ e liniowej odpowie-
dzi, któr ˛ a jeste´ smy zainteresowani. Mo˙ zna te˙ z bezpo´ srednio skorzysta´ c z po-
dobie´ nstwa wzorów (4.37a) i (4.37b). Ze wzorów tych wida´ c jasno, ˙ ze je´ sli tylko
zachodzi wzór (4.49), to analogiczny zwi ˛ azek musi zachodzi´ c pomi˛ edzy macie-
rz ˛ a przej´ scia T(k
0
) a odpowiedni ˛ a funkcj ˛ a liniowej odpowiedzi. W przypadku
atomu dwupoziomowego jest to zwi ˛ azek z polaryzowalno´ sci ˛ a atomu, który ma
posta´ c
Re α(ω) = −ARe
´
T(ω), (4.50a)
Imα(ω) = −Asgn(ω) Im
´
T(ω). (4.50b)
W przypadku układu spinowego jest to zwi ˛ azek z podatno´ sci ˛ a magnetyczn ˛ a
i zgodnie z wcze´ sniejszymi uwagami zachodzi on jedynie w bazie momentu
p˛ edu
Re χ
a
(ω) = Re T
a
(ω), (4.51a)
Imχ
a
(ω) = sgn(ω) ImT
a
(ω). (4.51b)
Indeks a w powy˙ zszym wzorze przyjmuje jedn ˛ a z trzech warto´ sci +, − lub 0
numeruj ˛ ace odpowiednie składowe w bazie momentu p˛ edu.
Na zako´ nczenie tego punktu podajmy jeszcze jeden bardzo wa˙ zny wniosek
jaki płynie z przedstawionej powy˙ zej analizy. Zauwa˙ zmy, ˙ ze ze wzoru (4.47b)
wyra˙ zaj ˛ acego spektralny rozkład propagatora retardowanego wynika, ˙ ze pro-
pagator retardowany spełnia warunek
T
Rij
(k, k

, −k
0
) = T

Rji
(k, k

, k
0
). (4.52)
W literaturze warunek ten znany jest pod nazw ˛ a warunku krzy˙ zowania. Ist-
nieje twierdzenie (patrz np. [Fet71]) mówi ˛ ace, ˙ ze jest on spełniony dla ka˙ zdego
propagatora retardowanego w teorii, która jest niezmiennicza ze wzgl˛ edu na
odwrócenie czasu. W przypadku atomu dwupoziomowego warunek ten po-
ci ˛ aga za sob ˛ a automatycznie warunek na polaryzowalno´ s´ c atomu
α

(ω) = α(−ω). (4.53)
3
Oczywi´ scie w sposób analogiczny mo˙ zna pokaza´ c istnienie zwi ˛ azków pomi˛ edzy funkcjami
korelacji innych typów. W przypadku funkcji liniowej odpowiedzi, którymi si˛ e zajmujemy
zwi ˛ azki te nie maj ˛ a jednak wi˛ ekszego znaczenia.
90 Reakcja qubitu na małe zaburzenie
Fizyczne znaczenie i obligatoryjna konieczno´ s´ c spełnienia warunku (4.53) były
w literaturze mocno podkre´ slane (patrz np. [Lou06]). W stosowanych dotych-
czas metodach perturbacyjnych wyliczania polaryzowalno´ sci atomu dwupo-
ziomowego warunek ten był dodatkowym, heurystycznym argumentem, który
pozwalał uzyskiwa´ c poprawne wyniki w kolejnych rz˛ edach rachunku zabu-
rze´ n. W stosowanych przez nas metodach perturbacyjnych warunek ten jest
jak wida´ c automatycznie spełniony. Tym samym nie potrzebujemy ˙ zadnych
dodatkowych heurystycznych argumentów, aby poprawnie wylicza´ c polaryzo-
walno´ s´ c atomu dwupoziomowego w dowolnym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n.
4.5.1. Podatno´ s´ c magnetyczna układu spinowego
W rozdziale 3. znale´ zli´ smy macierze przej´ scia T i
´
T z dokładno´ sci ˛ a do czwar-
tego rz˛ edu rachunku zaburze´ n. Wykorzystuj ˛ ac wnioski jakie płyn ˛ a z zale˙ zno-
´ sci mi˛ edzy propagatorami retardowanymi i feynmanowskimi mo˙ zemy zatem
teraz w bardzo prosty sposób poda´ c z t ˛ a dokładno´ sci ˛ a podatno´ s´ c magnetyczn ˛ a
układu spinowego oraz polaryzowalno´ s´ c atomu dwupoziomowego.
Ze wzoru (3.38) i zwi ˛ azku (4.51) wynika, ˙ ze w drugim rz˛ edzie rachunku za-
burze´ n podatno´ s´ c magnetyczna pojedynczego spinu ma nast˛ epuj ˛ ace składowe
w bazie momentu p˛ edu
χ
(2)
±
(ω) = −
2
2m∓ω −2 [∆(ω) ±isgn(ω)Γ(ω)]
, (4.54a)
χ
(2)
0
(ω) = 0. (4.54b)
Jak wida´ c unieruchomiony pojedynczy spin w najni˙ zszym rz˛ edzie rachunku
zaburze´ n nie reaguje na mod pola elektromagnetycznego, który ma znikaj ˛ acy
rzut momentu p˛ edu. Jest to bezpo´ srednia konsekwencja niemo˙ zno´ sci indu-
kowania przej´ s´ c jednofotonowych bez zmiany rzutu momentu p˛ edu. Sytuacja
ta zmienia si˛ e w czwartym rz˛ edzie rachunku perturbacyjnego, gdzie dopusz-
czone s ˛ a procesy dwufotonowe. Jak wynika ze wzoru (3.39) w tym rz˛ edzie
podatno´ s´ c magnetyczna wyra˙ za si˛ e wzorami
χ
(2+4)
±
(ω) = −
2(1 −b)
2m∓ω −δ −2(1 −b) [∆(ω) ±isgn(ω)Γ(ω)]
, (4.55a)
χ
(2+4)
0
(ω) = P
(2+4)
(ω). (4.55b)
4.5.2. Polaryzowalno´ s´ c atomu dwupoziomowego
W analogiczny sposób jak w poprzednim podpunkcie mo˙ zemy wykorzystuj ˛ ac
wzór (3.40) wyznaczy´ c polaryzowalno´ s´ c atomu dwupoziomowego w drugim
rz˛ edzie rachunku zaburze´ n
α
(2)
(ω) =
4mA
4m
2
−ω
2
−4m

´
∆(ω) + isgn(ω)
´
Γ(ω)
. (4.56)
91
Poniewa˙ z polaryzowalno´ s´ c atomu dwupoziomowego do´ s´ c cz˛ esto studiowana
jest w literaturze [And03, All75, Berm06, Lou06, Mil04] przyjrzyjmy si˛ e bli ˙ zej
jej własno´ sciom. W tym celu dokonajmy analogicznego przybli ˙ zenia jakiego
dokonali´ smy dla amplitudy rozpraszania w tym samym rz˛ edzie (wzór (3.47)).
Zaniedbuj ˛ ac wyrazy rz˛ edu wy˙ zszego ni˙ z drugi mo˙ zemy wzór (4.56) zapisa´ c
w formie przybli˙ zonej
α
(2)
(ω) ≈
A
2m−
´
∆(ω) −ω −isgn(ω)
´
Γ(ω)
+
A
2m−
´
∆(ω) + ω −isgn(ω)
´
Γ(ω)
. (4.57)
Jak widzimy, inaczej ni˙ z to było w przypadku amplitudy rozpraszania fotonu,
w zale˙ zno´ sci od znaku cz˛ esto´ sci ω członem rezonansowym jest albo pierw-
szy albo drugi człon. Je´ sli dokonaliby´ smy kolejnego przybli˙ zenia i wzi˛ eli pod
uwag˛ e tylko człony rezonansowe powy˙ zszy wzór mogliby´ smy zapisa´ c wpostaci
α
(2)
(ω) ≈
A
2m−
´
∆(ω) −ω −i
´
Γ(ω)
+
A
2m−
´
∆(ω) + ω +
´
Γ(ω)
. (4.58)
Inaczej mówi ˛ ac wzór ten jest dobrym przybli˙ zeniem wzoru (4.56) jedynie w po-
bli˙ zu obydwu cz˛ esto´ sci rezonansowych ω ≈ ±2m. Jak wida´ c polaryzowal-
no´ s´ c atomu dwupoziomowego w tym przybli˙ zeniu jest zgodna z fenomenolo-
gicznym przepisem przeciwnych znaków, który mo˙ zna spotka´ c w literaturze
[Buc00, Mil04, Berm06]. Przepis ten mówi, ˙ ze szeroko´ s´ c rezonansu
´
Γ(ω) wy-
st˛ epuje w obu członach z przeciwnym znakiem. Przepis ten jest zatem inny
ni˙ z przepis tych samych znaków, który ma zastosowanie przy wyznaczaniu
amplitudy rozpraszania (patrz punkt 3.3.4.). Tym samym udało nam si˛ e, sto-
suj ˛ ac metody kwantowej teorii pola i wykonuj ˛ ac ´ scisłe rachunki bez ˙ zadnych
dodatkowych heurystycznych argumentów, rozstrzygn ˛ a´ c pewien spór, który
od pewnego czasu si˛ e toczył i dotyczył wyboru odpowiedniego przepisu znako-
wego. Z naszej analizy wynika jasno, ˙ ze oba przepisy s ˛ a poprawne, ale maj ˛ a
zastosowanie w dwóch ró˙ znych sytuacjach fizycznych. Przepis tych samych
znaków nale˙ zy stosowa´ c przy dyskutowaniu amplitudy rozpraszania fotonu
na układzie dwupoziomowym. Przepis przeciwnych znaków ma natomiast za-
stosowanie przy opisie polaryzowalno´ sci atomu czyli wielko´ sci, która charak-
teryzuje zmian˛ e własno´ sci układu dwupoziomowego pod wpływem zewn˛ etrz-
nego zaburzenia.
Polaryzowalno´ s´ c atomu w czwartym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n łatwo jest
otrzyma´ c wykorzystuj ˛ ac wzór (3.41). Wykonuj ˛ ac podstawienie zgodnie z wy-
prowadzonym przepisem (4.50) otrzymujemy
α
(2+4)
(ω) =
4m(1 −
´
b)A
4m
2
−ω
2
−4m(1 −
´
b)

´
∆(ω) + isgn(ω)
´
Γ(ω)
. (4.59)
Otrzymany przez nas wzór w czwartym rz˛ edzie rachunku perturbacyjnego
ma inn ˛ a posta´ c ni˙ z wzór wyprowadzony wcze´ sniej w pracy [Lou06]. Ró˙ z-
nica wynika z faktu, ˙ ze autorzy tamtej pracy pomin˛ eli pewne istotne po-
prawki, które maj ˛ a wkład w czwartym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n. Zostały
92 Reakcja qubitu na małe zaburzenie
pomini˛ ete m.in. poprawki zwi ˛ azane z przesuni˛ eciem poziomu podstawowego
układu dwupoziomowego, które s ˛ a w naszym przypadku reprezentowane dia-
gramami (d) i (g) przedstawionymi na rysunku 3.1. Tym samym otrzymany
przez autorów wspomnianej pracy wzór nie jest poprawny. Stosowane przez
nas metody oparte na diagramatycznym rachunku zaburze ´ n Feynmana po-
zwalaj ˛ a uwzgl˛ edni´ c wszystkie istotne poprawki w ka˙ zdym rz˛ edzie rachunku
zaburze´ n. Wszystkie obliczenia sprowadzaj ˛ a si˛ e do wykonywania odpowied-
nich całek z dobrze okre´ slonych wyra˙ ze´ n i w ka˙ zdym rz˛ edzie rachunku wia-
domo jakich oblicze´ n nale˙ zy dokona´ c. Jest to du˙ za zaleta stosowania metody
diagramów Feynmana, która przyniosła w historii wiele cennych wyników.
Jak widzimy nam pozwoliła m.in. rozstrzygn ˛ a´ c spór prawidłowego wyboru
znaku i uzyska´ c prawidłowy wzór na polaryzowalno´ s´ c atomu dwupoziomo-
wego w czwartym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n.
5
Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a
„Wszystko co w fizyce nie jest zakazane,
jest obowi ˛ azkowe.”
Murray Gell-Mann
Przedstawiona w poprzednich rozdziałach teoria qubitów daje si˛ e do´ s´ c pro-
sto uogólni´ c na układy o wi˛ ekszej liczbie poziomów (tzw. qudity). Zwi˛ eksze-
nie stopni swobody powoduje oczywi´ scie zwi˛ ekszenie liczby modów pola elek-
tromagnetycznego, które mog ˛ a oddziaływa´ c z rozwa˙ zanym układem. W tym
rozdziale chciałbym przedyskutowa´ c najprostsze uogólnienie teorii qubitów
na sytuacj˛ e układu o dwóch poziomach energetycznych, z których jeden jest
zdegenerowany. Z sytuacj ˛ a tak ˛ a mieliby´ smy na przykład do czynienia, gdy-
by´ smy rozwa˙ zali przej´ scie dipolowe 1S ↔ 2P w atomie wodoru. Jak wiemy
pierwszy stan wzbudzony jest w takiej sytuacji trzykrotnie zdegenerowany
i nawet w sytuacji, gdy wszystkie inne przej´ scia mogliby´ smy zaniedba´ c, nie
ma ˙ zadnej mo˙ zliwo´ sci sprowadzenia tego problemu do sytuacji atomu dwupo-
ziomowego (TLA). Je´ sli bowiem mo˙ zliwe jest spontaniczne przej´ scie pomi˛ edzy
stanem podstawowym, a jednym ze stanów wzbudzonych, to ze wzgl˛ edu na
symetri˛ e sferyczn ˛ a problemu nie ma ˙ zadnego fizycznego powodu wykluczaj ˛ a-
cego przej´ scie na inny stan. W zwi ˛ azku z tym musimy uwzgl˛ edni´ c w naszym
opisie wszystkie trzy stany wzbudzone. W odró˙ znieniu od modelu spinowego
i modelu atomu dwupoziomowego dyskutowanych do tej pory, ten model b˛ ed˛ e
w dalszej cz˛ e´ sci rozprawy nazywał modelem atomu dipolowego.
Opisane powy˙ zej zagadnienie pozwoli nam równie˙ z zrozumie´ c sk ˛ ad bierze
si˛ e wzór (1.56) na parametr sprz˛ e˙ zenia w przypadku atomu dwupoziomowego.
Wyprowadzony heurystycznie w punkcie 1.3.3. wzór zostanie teraz potwier-
dzony bezpo´ srednim rachunkiem.
5.1. Hamiltonian atomu dipolowego
Zgodnie z naszym zało˙ zeniem stany kwantowe w rozpatrywanej przez nas
sytuacji reprezentowane s ˛ a przez promienie w czterowymiarowej przestrzeni
Hilberta. Baz ˛ a w tej przestrzeni jest zbiór czterech funkcji własnych hamil-
tonianu atomowego H
Dip
, które b˛ edziemy oznaczali przez χ
3
(r), χ
2
(r), χ
1
(r)
oraz χ
0
(r). Warto´ sci własne odpowiadaj ˛ a oczywi´ scie energiom elektronu na
poszczególnych poziomach energetycznych i w zwi ˛ azku z tym s ˛ a równe m
0↓
93
94 Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a
i m
0↑
odpowiednio dla stanu podstawowego i stanówwzbudzonych. Dla ustale-
nia uwagi przyjmijmy, ˙ ze funkcje χ
i
(r) s ˛ a funkcjami własnymi atomu wodoru
stanów 1S i 2P.
Hamiltonian H
Dip
opisuje całkowicie swobodny atom dipolowy i mo˙ zna go
oczywi´ scie reprezentowa´ c przez macierz postaci
H
Dip
= ˘ m
0
=

¸
¸
¸
m
0↑
0 0 0
0 m
0↑
0 0
0 0 m
0↑
0
0 0 0 m
0↓

. (5.1)
Dla wygody prowadzenia dalszych rachunków, w przeciwie ´ nstwie do poprzed-
nich modeli, w tym przypadku nie wydzielili´ smy z hamiltonianu swobodnego
˙ zadnej stałej i tym samym przerw˛ e energetyczn ˛ a traktujemy teraz jako ma-
cierz.
Oddziaływanie z zewn˛ etrznym polem elektromagnetycznym ma standar-
dow ˛ a posta´ c sprz˛ e˙ zenia do pola elektrycznego
1
H
I
= −e rE(r). (5.2)
Zgodnie z zało˙ zeniami naszego modelu funkcje χ
i
(r) s ˛ a jednocze´ snie funk-
cjami własnymi operatora momentu p˛ edu. Przy czym funkcja stanu podsta-
wowego jest sferycznie symetryczna, a funkcje stanów wzbudzonych maj ˛ a cał-
kowity moment p˛ edu J = 1 i rzuty na o´ s z odpowiednio +1, −1 i 0. W zwi ˛ azku
z tym funkcje te maj ˛ a posta´ c
χ
0
(r) = ϕ
g
(r), (5.3a)
χ
1
(r) = −Y
1,1
(n)ϕ
e
(r), (5.3b)
χ
2
(r) = −Y
1,−1
(n)ϕ
e
(r), (5.3c)
χ
3
(r) = Y
1,0
(n)ϕ
e
(r). (5.3d)
Funkcje ϕ
g
(r) i ϕ
e
(r) s ˛ a radialnymi cz˛ e´ sciami funkcji falowych w stanie pod-
stawowym i wzbudzonym, a Y
JM
(n) harmonikami sferycznymi.
Wykorzystuj ˛ ac te definicje znajd´ zmy teraz posta´ c hamiltonianu oddziały-
wania (5.2) w bazie funkcji własnych hamiltonianu (5.1). W tym celu wyko-
rzystajmy rozwini˛ ecie (1.33a) pola elektrycznego na mody multipolowe. Ze
wzgl˛ edu na wyst˛ epuj ˛ acy iloczyn r E(r) hamiltonian oddziaływania b˛ edzie
miał do´ s´ c prost ˛ a posta´ c
H
I
= er
¸
JM


0
dk J(J + 1)T
JMk
(r)c
(e)
JM
(k) + h.c. (5.4)
Jak wida´ c w hamiltonianie tym bior ˛ a udział jedynie multipole elektryczne.
Wynika to bezpo´ srednio z definicji (1.37a) i (1.37c). Rzeczywi´ scie, wykorzy-
1
W punkcie 1.2.2. uzasadniali´ smy ju˙ z pochodzenie takiej postaci hamiltonianu oddziały-
wania.
95
stuj ˛ ac te definicje bardzo łatwo mo˙ zna wykaza´ c nast˛ epuj ˛ ace zwi ˛ azki
rE
(m)
JMk
(r) = k rL
....
0
T
JMk
(r) = 0, (5.5a)
rE
(e)
JMk
(r) = ir(∇L)
. .. .
−L
2
T
JMk
(r) = −J(J + 1) T
JMk
(r). (5.5b)
Elementy macierzowe hamiltonianu oddziaływania w bazie funkcji własnych
χ
i
(r) maj ˛ a zatem posta´ c
H
I ij
=

d
3
r χ

i
(r)H
I
χ
j
(r) =
=
e

π


0
dk
¸
JM

kJ(J + 1)


0
dr r
2
j
J
(kr)

α
JM
ij
(r)c
(e)
JM
(k) + α
∗JM
ji
(r)c
†(e)
JM
(k)

,
(5.6)
gdzie wprowadzili´ smy oznaczenie α
JM
ij
(r) na nast˛ epuj ˛ ac ˛ a wielko´ s´ c
α
JM
ij
(r) =

dΩχ

i
(r)Y
JM
(n)χ
j
(r). (5.7)
Zauwa˙ zmy, ˙ ze α
JM
ij
(r), ze wzgl˛ edu na własno´ sci harmonik sferycznych, jest
równe 0 prawie dla ka˙ zdego J i M. Aby si˛ e o tym przekona´ c nale˙ zy bezpo´ sred-
nio skorzysta´ c z definicji (5.3) funkcji własnych χ
i
(r).
Zauwa˙ zmy po pierwsze, ˙ ze dla i = j = 0 funkcje własne s ˛ a sferycznie syme-
tryczne i w zwi ˛ azku z tym α
JM
0,0
= 0. Po drugie, gdy bierzemy pod uwag˛ e ele-
menty z i, j > 0 okazuje si˛ e, ˙ ze współczynniki α
JM
ij
(r), dla których i = j tak˙ ze
s ˛ a równe zero. Jest tak dlatego, ˙ ze całka k ˛ atowa z iloczynu trzech harmonik
sferycznych jest niezerowa tylko wtedy, gdy jedna z tych harmonik jest sfe-
rycznie symetryczna, a dwie pozostałe wzajemnie sprz˛ e˙ zone. Tego warunku
nie mo˙ zemy jednak spełni´ c, bo harmoniki pochodz ˛ ace z funkcji falowych maj ˛ a
J = 1, a w rozkładzie pola na multipole nie wyst˛ epuj ˛ a składniki z J = 0.
Pozostaj ˛ a zatem do wyliczenia amplitudy przej´ scia pomi˛ edzy stanem pod-
stawowym, a kolejnymi stanami wzbudzonymi. W tym przypadku b˛ ed ˛ a one
ró˙ zne od zera tylko wtedy, gdy harmonika sferyczna Y
JM
(n) pochodz ˛ aca od
pola elektromagnetycznego b˛ edzie sprz˛ e˙ zona do harmoniki zawartej w stanie
wzbudzonym χ
j
(r). W rezultacie aktywne b˛ ed ˛ a tylko te składowe pola elek-
tromagnetycznego, które maj ˛ a J = 1. Bezpo´ srednim i prostym rachunkiem
mo˙ zna si˛ e przekona´ c, ˙ ze
α
1,1
1,0
(r) = α
1,−1
0,1
(r) =
1
2

π
ϕ
g
(r)ϕ
e
(r), (5.8a)
α
1,−1
2,0
(r) = α
1,1
0,2
(r) =
1
2

π
ϕ
g
(r)ϕ
e
(r), (5.8b)
α
1,0
3,0
(r) = α
1,0
0,3
(r) =
1
2

π
ϕ
g
(r)ϕ
e
(r). (5.8c)
96 Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a
Pozostałe amplitudy α
JM
ij
(r) s ˛ a równe zero.
Wykorzystuj ˛ ac te rachunki mo˙ zemy znacznie upro´ sci´ c wyra˙ zenie (5.6) na
elementy macierzowe hamiltonianu oddziaływania. Wyra˙ zaj ˛ a si˛ e one nast˛ e-
puj ˛ aco
H
I 0i
=
e
π

2


0
dk

k


0
dr r
2
j
1
(kr)ϕ
g
(r) ϕ
e
(r)

d
i
(k) + d

i
(k)

. (5.9)
W powy˙ zszym wzorze wprowadzili´ smy nowe oznaczenie na operatory kreacji
i anihilacji aktywnych multipoli pola elektromagnetycznego
d
1
(k) = c
(e)
1,−1
(k), d
2
(k) = c
(e)
1,1
(k), d
3
(k) = c
(e)
1,0
(k). (5.10)
Jak wida´ c w tym przypadku, podobnie jak to miało miejsce w modelu spino-
wym, w oddziaływaniu bierze udział pole wektorowe
Φ(k) =
d

(k) +d(k)

2k
. (5.11)
Przypomnijmy, ˙ ze jest to pole wektorowe zbudowane z multipoli elektrycznych
pola elektromagnetycznego.
Je´ sli zdefiniujemy nast˛ epuj ˛ ace macierze τ
i
τ
1
=

¸
¸
¸
0 0 0 1
0 0 0 0
0 0 0 0
1 0 0 0

, τ
2
=

¸
¸
¸
0 0 0 0
0 0 0 1
0 0 0 0
0 1 0 0

, τ
3
=

¸
¸
¸
0 0 0 0
0 0 0 0
0 0 0 1
0 0 1 0

, (5.12)
to hamiltonian oddziaływania mo˙ zna zapisa´ c w nast˛ epuj ˛ acej postaci
H
I
= τ


0
dk ˘ g(k)Φ(k). (5.13)
Wzór na parametr sprz˛ e˙ zenia ˘ g(k) wynika bezpo´ srednio ze wzoru (5.9) i wy-
ra˙ za si˛ e nast˛ epuj ˛ acym wzorem
˘ g(k) =
ek
π


0
dr r
2
j
1
(kr)ϕ
g
(r)ϕ
e
(r). (5.14)
Pełny hamiltonian atomu dipolowego ma zatem posta´ c
˘
H = ˘ m
0
+
¸
i


0
dk ω
k
d

i
(k)d
i
(k) + τ


0
dk ˘ g(k) Φ(k). (5.15)
Elektryczny moment dipolowy
Momentem dipolowym d przej´ scia pomi˛ edzy stanem podstawowym, a jed-
nym ze stanów wzbudzonych
2
nazywamy wielko´ s´ c zdefiniowan ˛ a nast˛ epuj ˛ a-
cym wzorem
d = e

d
3
r χ

0
(r) z χ
3
(r). (5.16)
2
Ze wzgl˛ edu na pełn ˛ a symetri˛ e pomi˛ edzy stanami wzbudzonymi w rozwa˙ zanym przez nas
atomie dipolowym wystarczy rozwa˙ zy´ c tylko jeden z nich. W prezentowanych rachunkach
wybrany został stan χ
3
(r).
97
U˙ zyteczne okazuje si˛ e zdefiniowanie dodatkowo odpowiedniej przestrzennej
g˛ esto´ sci momentu dipolowego wg wzoru
κ(r) =
e
d
χ
0
(r) z χ
3
(r). (5.17)
Unormowanie w tej definicji zostało dobrane tak, aby był spełniony warunek
jaki powinna spełnia´ c g˛ esto´ s´ c przestrzenna ka˙ zdej wielko´ sci

d
3
r κ(r) = 1. (5.18)
Wykorzystuj ˛ ac definicj˛ e funkcji falowych stanów atomowych (5.3) oraz de-
finicj˛ e harmonik sferycznych (1.43) łatwo pokaza´ c, ˙ ze g˛ esto´ s´ c κ(r) mo˙ zna przed-
stawi´ c w postaci
κ(r) =


3
e
d
ϕ
g
(r)rϕ
e
(r)Y
0,0
(n)Y
1,0
(n)Y
1,0
(n). (5.19)
Wykonuj ˛ ac transformat˛ e Fouriera tak otrzymanej wielko´ sci do przestrzeni p˛ e-
dów otrzymujemy wyra˙ zenie
κ(k) =

d
3
r e
−ik·r
κ(r)
=


3
e
d


0
dr r
2
ϕ
g
(r)rϕ
e
(r)

dΩe
−ik·r
Y
0,0
(n)Y
1,0
(n)Y
1,0
(n). (5.20)
Aby znale´ z´ c bezpo´ sredni zwi ˛ azek pomi˛ edzy g˛ esto´ sci ˛ a momentu dipolowego,
a parametrem sprz˛ e˙ zenia ˘ g(k) zdefiniujmy wielko´ s´ c, która powstaje przez
u´ srednienie transformaty Fouriera κ(k) po zmiennych k ˛ atowych wprzestrzeni
p˛ edów
κ(k) =
1

dΩ
k
κ(k). (5.21)
Tak zdefiniowana wielko´ s´ c jest dokładnymodpowiednikiemfunkcji ρ(k), któr ˛ a
wprowadzili´ smy w przypadku układu spinowego. Jest to ´ srednia radialna
g˛ esto´ s´ c momentu dipolowego w przestrzeni p˛ edów. Wstawiaj ˛ ac do tej definicji
wyra˙ zenie (5.20) otrzymujemy
κ(k) =
1

dΩ
k
κ(k)
=
1

12π
e
d


0
dr r
2
ϕ
g
(r)rϕ
e
(r)

dΩ

dΩ
k
e
−ik·r
Y
00
(n)Y
10
(n)Y
10
(n)
. .. .
6

π
kr
(
sin(kr)
k
2
r
2

cos(kr)
kr
)
=

3
e
kd


0
dr r
2
j
1
(kr)ϕ
g
(r)ϕ
e
(r). (5.22)
98 Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a
1 2 3
0
PSfrag replacements
E
n
e
r
g
i
a
m

m

τ
1
ψ
0
ψ

0
ψ
1
ψ

1
τ
2
ψ
2
ψ

2
τ
3
ψ
3
ψ

3
φ
Rysunek 5.1: Atom dipolowy. Rysunek schematycznie przedsta-
wia struktur˛ e stanów kwantowych w atomie o dwóch poziomach
energetycznych z trzykrotn ˛ a degeneracj ˛ a poziomu wzbudzonego. Ze
wzgl˛ edu na przyj˛ ete zało˙ zenia mo˙ zliwe s ˛ a tylko przej´ scia ze stanu
podstawowego na jeden ze stanów wzbudzonych. W formalizmie
drugiej kwantyzacji operatory ψ
i
oraz ψ

i
zmieniaj ˛ a liczb˛ e elektro-
nów w odpowiednich stanach.
Porównuj ˛ ac tak otrzymany wzór ze wzorem (5.14) na parametr sprz˛ e˙ zenia
˘ g(k) widzimy, ˙ ze wielko´ sci te s ˛ a do siebie proporcjonalne. Mo˙ zemy zatem osta-
tecznie wyrazi´ c parametr sprz˛ e˙ zenia przez ´ sredni ˛ a radialn ˛ a g˛ esto´ s´ c momentu
dipolowego w przestrzeni p˛ edów
˘ g(k) =
dk
2
π

3
κ(k). (5.23)
Otrzymany przez nas wzór jest dokładnie taki sam jak wyprowadzony przez
nas heurystycznie wzór (1.56) dla atomu dwupoziomowego.
5.2. Teoria pola dla atomu dipolowego
Zgodnie z przyj˛ et ˛ a przez nas wpoprzednich rozdziałach metodologi ˛ a b˛ edziemy
studiowali własno´ sci atomu dipolowego w j˛ ezyku kwantowej teorii pola. Pod-
stawowe zwi ˛ azki wyprowadzone w poprzednich rozdziałach b˛ ed ˛ a miały za-
stosowanie równie˙ z w tym przypadku. Ró˙ znic ˛ a b˛ edzie forma propagatora
elektronowego, który w tym przypadku b˛ edzie zespolon ˛ a macierz ˛ a 4 4 ze
wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze elektron mo˙ ze obsadza´ c jeden z czterech stanów kwanto-
wych. Zmieni si˛ e równie˙ z reguła Feynmana dla wierzchołka oddziaływania,
co jest bezpo´ sredni ˛ a konsekwencj ˛ a innej postaci hamiltonianu oddziaływania
z kwantowym polem elektromagnetycznym.
5.2.1. Druga kwantyzacja
Punktem wyj´ scia sformułowania naszej teorii quditu jest „drugie kwantowa-
nie” stanów elektronu. W tym celu rozszerzamy nasz ˛ a, tym razem czterowy-
miarow ˛ a, przestrze´ n Hilberta stanów swobodnego atomu do szesnastowymia-
99
rowej przestrzeni. Dopuszczamy tym samym wszystkie mo˙ zliwe kombinacje
obsadze´ n stanów kwantowych atomu. Nast˛ epnie wprowadzamy cztery ope-
ratory anihilacji ¦ψ
0
, ψ
1
, ψ
2
, ψ
3
¦, które usuwaj ˛ a jeden elektron z danego stanu
energetycznego, oraz sprz˛ e˙ zone do nich operatory kreacji ¦ψ

0
, ψ

1
, ψ

2
, ψ

3
¦, które
dodaj ˛ a jeden elektron (patrz rysunek 5.1.). Ze wzgl˛ edu na fermionow ˛ a natur˛ e
elektronów operatory te spełniaj ˛ a odpowiednie reguły antykomutacyjne

ψ
α
, ψ

β
¸
= δ
αβ
(5.24a)
¦ψ
α
, ψ
β
¦ =

ψ

α
, ψ

β
¸
= 0. (5.24b)
W odró˙ znieniu od sytuacji przedstawionej w poprzednich rozdziałach wska´ z-
niki fermionowe α i β mog ˛ a przyjmowa´ c teraz cztery warto´ sci 0, 1, 2 lub 3.
Wprowadzone przez nas operatory anihilacji i kreacji formujemy w czte-
roelementowe operatory pola fermionowego, przez które b˛ edziemy wyra˙ zali
wszystkie interesuj ˛ ace nas wielko´ sci fizyczne. Analogicznie do wzoru (2.6) s ˛ a
one zdefiniowane nast˛ epuj ˛ aco
Ψ =

¸
¸
¸
ψ
3
ψ
2
ψ
1
ψ
0

, Ψ

=

ψ

3
, ψ

2
, ψ

1
, ψ

0

. (5.25)
U˙ zywaj ˛ ac tak zdefiniowanych operatorów pola mo˙ zna zapisa´ c (o czym ła-
two si˛ e przekona´ c bezpo´ srednim rachunkiem) hamiltonian atomu dipolowego
(5.15) w sposób naturalny dla procedury drugiej kwantyzacji
˘
H
0
= Ψ

˘ mΨ +
¸
i


0
dk ω
k
d

i
(k)d
i
(k), (5.26a)
˘
H
I
= Ψ

τ Ψ


0
dk ˘ g(k) Φ(k) −Ψ

δ ˘ mΨ. (5.26b)
W powy˙ zszych wzorach, spodziewaj ˛ ac si˛ e, ˙ ze niezb˛ edna b˛ edzie renormaliza-
cja przerwy energetycznej, dodali´ smy do hamiltonianu swobodnego wyra˙ ze-
nie Ψ

δ ˘ mΨ i odj˛ eli´ smy je w hamiltonianie oddziaływania. Przy czym, w od-
ró˙ znieniu od sytuacji z punktu 3.2., wielko´ s´ c δ ˘ m jest macierz ˛ a 4 4 i u˙ zyli´ smy
oznaczenia ˘ m = ˘ m
0
+ δ ˘ m.
5.2.2. Ewolucja operatorów w czasie
Obraz Heisenberga
Operatory pola w obrazie Heisenberga spełniaj ˛ a równania dynamiki analo-
giczne do równa´ n (2.22) dla układu spinowego. Jedyn ˛ a ró˙ znic ˛ a jest zmiana
wyst˛ epuj ˛ acych tam macierzy Pauliego σ na u˙ zywane w tym przypadku macie-
100 Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a
rze τ zdefiniowane wzorem (5.12)
(i∂
t
− ˘ m
0
) Ψ(t) =
¸
i


0
dk g(k) Φ
i
(k, t)τ
i
Ψ(t), (5.27a)


2
t
+ k
2

Φ
i
(k, t) = −˘ g(k) Ψ

(t)τ
i
Ψ(t). (5.27b)
Operatory pola spełniaj ˛ a oczywi´ scie nast˛ epuj ˛ ace równoczasowe reguły (w za-
le˙ zno´ sci od statystyki) komutacyjne i antykomutacyjne

Ψ
α
(t), Ψ

β
(t)
¸
= δ
αβ
, (5.28a)

Φ
i
(k, t),
˙
Φ
j
(k

, t)

= δ
ij
δ(k −k

). (5.28b)
Obraz oddziaływania
Operatory w obrazie oddziaływania ewoluuj ˛ a zgodnie z równaniem (2.23).
Wykorzystuj ˛ ac jawn ˛ a posta´ c wzoru na hamiltonian swobodny (5.26a) z łatwo-
´ sci ˛ a mo˙ zna znale´ z´ c wyra˙ zenie na ewolucj˛ e operatorów pola dla atomu dipolo-
wego. Jest ono całkowicie analogiczna do wzorów (2.26)
Ψ(t) =

¸
¸
¸
ψ
3
e
−im

t
ψ
2
e
−im

t
ψ
1
e
−im

t
ψ
0
e
−im

t

, (5.29a)
Ψ

(t) =

ψ

3
e
im

t
, ψ

2
e
im

t
, ψ

1
e
im

t
, ψ

0
e
im

t

, (5.29b)
Φ
i
(k, t) =
d
i
(k)e
−iω
k
t
+ d

i
(k)e

k
t

2k
. (5.29c)
Hamiltonian oddziaływania w tym obrazie wyra˙ za si˛ e nast˛ epuj ˛ aco
˘
H
I
(t) = Ψ

(t) τ Ψ(t)


0
dk ˘ g(k) Φ(k, t) −Ψ

(t) δ ˘ mΨ(t). (5.30)
5.2.3. Propagator swobodnego pola fermionowego
Ze wzgl˛ edu na inn ˛ a struktur˛ e operatorów pola fermionowego zmieni ˛ a si˛ e rów-
nie˙ z jego propagatory – zarówno w teorii z oddziaływaniami jak i teorii swo-
bodnej. Propagator oddziałuj ˛ acego fermionu jest zdefiniowany oczywi ´ scie ogól-
nym wzorem (2.30a) i w dalszej cz˛ e´ sci tego rozdziału b˛ edziemy go wyznaczali
metodami perturbacyjnymi. Propagator swobodnego pola fermionowego jest
zdefiniowany wzorem (2.36a)
S
αβ
(t, t

) = −i'g[TΨ
α
(t) Ψ

β
(t

)[g` (5.31)
i mo˙ zemy go wyznaczy´ c wykorzystuj ˛ ac wzory ewolucji (5.29). Jak łatwo spraw-
dzi´ c wprost z tej definicji wynika, ˙ ze ma on posta´ c
iS
F
(t, t

) = θ(t −t

)P

e
−im

(t−t

)
−θ(t

−t)P

e
−im

(t−t

)
. (5.32)
101
W powy˙ zszym wzorze u˙ zyli´ smy operatorów rzutowych P

i P

, które s ˛ a zdefi-
niowane nast˛ epuj ˛ aco
3
P

=

¸
¸
¸
0 0 0 0
0 0 0 0
0 0 0 0
0 0 0 1

, P

=

¸
¸
¸
1 0 0 0
0 1 0 0
0 0 1 0
0 0 0 0

. (5.33)
Całkowicie analogicznie jak było to zrobione w punkcie 2.4.1. mo˙ zemy znale´ z´ c
propagator swobodnego elektronu w dziedzinie cz˛ esto´ sci wykonuj ˛ ac transfor-
mat˛ e Fouriera
S
F
(t, t

) =


−∞
dp
0

e
−ip
0
(t−t

)
S
F
(p
0
). (5.34a)
Łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze wtedy
S
F
(p
0
) =
P

p
0
−m

+ i
+
P

p
0
−m

−i
. (5.34b)
5.2.4. Reguły Feynmana
Podstawowym elementem prowadzenia rachunku zaburze ´ n w naszej teorii
s ˛ a diagramy Feynmana. Z samej konstrukcji wynika, ˙ ze wszystkie reguły
rysowania diagramów przedstawione w punkcie 2.6.1. stosuj ˛ a si˛ e równie˙ z
przypadku modelu atomu dipolowego. Je´ sli natomiast chodzi o reguły przypi-
sywania diagramom odpowiednich wyra˙ ze´ n algebraicznych to jedyne istotne
ró˙ znice s ˛ a dwie:
• ka˙ zdej linii fermionowej nale˙ zy przypisa´ c wyra˙ zenie
iS
F
(p
0
) = i

P

p
0
−m

+ i
+
P

p
0
−m

−i

,
• ka˙ zdemu wierzchołkowi oddziaływania nale˙ zy przypisa´ c wyra˙ zenie
−iV
i
(k) = −i˘ g(k)τ
i
.
Wszystkie inne reguły s ˛ a dokładnie takie same jak w przypadku układu spi-
nowego i w zwi ˛ azku z tym nie ma potrzebny ich powtórnie wymienia´ c.
Na zako´ nczenie tego punktu dodajmy, ˙ ze podczas wyliczania ró˙ znych fi-
zycznych wielko´ sci dla atomu dipolowego w kolejnych rz˛ edach rachunku za-
burze´ n cz˛ esto b˛ edziemy korzystali z nast˛ epuj ˛ acych algebraicznych własno´ sci
macierzy τ
τ
i
P

= P

τ
i
, τ
i
P

= P

τ
i
,
3
¸
i=1
τ
i
τ
i
= P

+ 3P

. (5.35)
3
W punkcie 2.4.1. u˙ zyli´ smy tych samych oznacze ´ n dla innych operatorów rzutowych (wzór
(2.46)). To powtórzenie oznacze ´ n u˙ zyte zostało jednak celowo, aby podkre´ sli´ c całkowit ˛ a ana-
logi˛ e pomi˛ edzy układami dwupoziomowymi z i bez degeneracji.
102 Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a
5.3. Poprawki radiacyjne do propagatorów
Jak podkre´ slili´ smy w poprzednim punkcie jedyn ˛ a ró˙ znic ˛ a w regułach Feyn-
mana w stosunku do układu spinowego jest zmiana wyra˙ zenia na propa-
gator elektronowy i zmiana macierzy σ na τ w wierzchołku oddziaływania.
Z tego wynika, ˙ ze zwi ˛ azki podstawowe pomi˛ edzy propagatorami wyprowa-
dzone w punkcie 2.7. i wynikaj ˛ ace z nich wzory ł ˛ acz ˛ ace propagatory pól w ob-
razie Heisenberga i Diraca z odpowiednimi funkcjami energii własnej s ˛ a rów-
nie˙ z prawdziwe w teorii atomu dipolowego. W tym przypadku maj ˛ a one posta´ c
o
F
(p
0
) =
1
S
F
(p
0
)
−1

˘
Σ(p
0
)
, (5.36a)
T
Fij
(k, k

, k
0
) = D
Fij
(k, k

, k
0
) +
˘ g(k)
k
2
0
−k
2
+ i
¸
1
˘
P(k
0
)
−1

˘
h(k
0
)
¸
ij
. .. .
˘
T
ij
(k
0
)
˘ g(k

)
k
2
0
−k
2
+ i
.
(5.36b)
Wprowadzona przez nas funkcja
˘
h(k
0
) we wzorze (5.36b) jest zdefiniowana
analogicznie jak funkcja h(k
0
) z punktu 3.1.2.
˘
h(k
0
) =


0
dk
˘ g
2
(k)
k
2
0
−k
2
+ i
. (5.37)
5.3.1. Renormalizacja przerwy energetycznej
Ze wzgl˛ edu na zwi ˛ azek (5.36a) przerwa energetyczna pomi˛ edzy stanami wteo-
rii z oddziaływaniem jest inna ni˙ z w teorii bez oddziaływa´ n. W zwi ˛ azku z tym
zachodzi potrzeba jej zrenormalizowania. Procedur˛ e t ˛ a wykonujemy całkowi-
cie analogicznie jak było to przedstawione w punkcie 3.2. dla układu spino-
wego i atomu dwupoziomowego (TLA).
W najni˙ zszym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n wkład do energii własnej elek-
tronu reprezentowany jest przez trzy diagramy Feynmana
4
−i
˘
Σ
(2a)
(p
0
) = = −i


0
dk
˘ g
2
(k)
2k
¸
P

p
0
+ k −m

−i
+
3P

p
0
−k −m

+ i

,
(5.38a)
−i
˘
Σ
(2b)
(p
0
) = = 0, (5.38b)
−i
˘
Σ
(2c)
(p
0
) = = i δ ˘ m. (5.38c)
4
Szczegóły rachunków perturbacyjnych znajduj ˛ a si˛ e w Zał ˛ aczniku.
103
Po zebraniu wszystkich wkładów funkcja energii własnej w drugim rz˛ edzie
rachunku zaburze´ n ma posta´ c
˘
Σ
(2)
(p
0
) =


0
dk
˘ g
2
(k)
2k
¸
P

p
0
+ k −m

−i
+
3P

p
0
−k −m

+ i

−δ ˘ m. (5.39)
Post˛ epuj ˛ ac dokładnie tak samo jak w punkcie 3.2. wyznaczamy poprawk˛ e
masow ˛ a. Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze tym razem przerwa energetyczna ˘ m jest
macierz ˛ a (patrz punkt 5.1.) poprawka masowa δ ˘ m równie˙ z ma tak ˛ a posta´ c.
Mo˙ zna j ˛ a wyznaczy´ c poszukuj ˛ ac miejsc zerowych mianownika propagatora
elektronowego. Prowadzi to do nast˛ epuj ˛ acej zale˙ zno´ sci
δ ˘ m = P

Σ(m

) +P

Σ(m

) =


0
dk
˘ g
2
(k)
2k
¸
P

k + ∆˘ m
−3
P

k + ∆˘ m

. (5.40)
W powy˙ zszym wzorze u˙ zyli´ smy skróconego oznaczenia na przerw˛ e energe-
tyczn ˛ a ∆˘ m = m

−m

.
Przesuni˛ ecie poszczególnych poziomów energetycznych pod wpływem od-
działywania mo˙ zemy znale´ z´ c rozkładaj ˛ ac macierz δ ˘ m na odpowiednie pod-
przestrzenie
δ ˘ m = δm

P

+ δm

P

, (5.41a)
gdzie δm

i δm

s ˛ a poprawkami do energii odpowiednio górnego i dolnego po-
ziomu energetycznego. Jak łatwo sprawdzi´ c zachodz ˛ a wzory
δm

=


0
dk
˘ g
2
(k)
2k
1
k + ∆˘ m
, δm

= −3


0
dk
˘ g
2
(k)
2k
1
k + ∆˘ m
. (5.41b)
W tym miejscu staje si˛ e jasne dlaczego w modelu atomu dipolowego od sa-
mego pocz ˛ atku traktowali´ smy przerw˛ e energetyczn ˛ a ˘ m jako macierz. Wynika
to z faktu, ˙ ze ze wzgl˛ edu na zró˙ znicowan ˛ a degeneracj˛ e stanów energetycznych
poprawki radiacyjne dla górnego i dolnego stanu maj ˛ a ró˙ zne warto´ sci. Przy-
pomnijmy, ˙ ze zarówno dla układu spinowego jak i atomu dwupoziomowego
(TLA) poziomy energetyczne pod wpływem oddziaływania przesuwały si˛ e o t ˛ a
sam ˛ a warto´ s´ c.
5.3.2. Poprawki radiacyjne propagatora fotonu
W tym podpunkcie znajdziemy poprawki radiacyjne dla propagatora fotonu
w dwóch najni˙ zszych rz˛ edach rachunku zaburze´ n. To pozwoli nam znale´ z´ c
macierz przej´ scia
˘
T w modelu atomu dipolowego.
Drugi rz ˛ ad rachunku zaburze ´ n
Wkład do energii własnej fotonu w najni˙ zszym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n
jest reprezentowany przez wyra˙ zenie
−i
˘
P
(2)
ij
(k
0
) = = −


−∞
dp
0

Tr
¸
τ
i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)
¸
. (5.42)
104 Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci (5.35) macierzy τ oraz jawn ˛ a posta´ c propagatora fer-
mionowego (5.34b) otrzymujemy
˘
P
(2)
ij
(k
0
) =


−∞
dp
0
2πi
Tr

τ
i
τ
j
P

(p
0
+ k
0
−m

−i)(p
0
−m

+ i)

+


−∞
dp
0
2πi
Tr

τ
i
τ
j
P

(p
0
+ k
0
−m

+ i)(p
0
−m

−i)

. (5.43)
Ze wzgl˛ edu na własno´ sci macierzy τ po wykonaniu ´ sladu powy˙ zsze wyra˙ zenie
jest diagonalne we wska´ znikach i oraz j i przechodzi w prost ˛ a sum˛ e dwóch
całek, które mo˙ zna wykona´ c metod ˛ a residuum
˘
P
(2)
ij
(k
0
) = δ
ij


−∞
dp
0
2πi
1
(p
0
+ k
0
−m

−i)(p
0
−m

+ i)
+ δ
ij


−∞
dp
0
2πi
1
(p
0
+ k
0
−m

+ i)(p
0
−m

−i)
= δ
ij
¸
1
m

−m

−k
0
+
1
m

−m

+ k
0

= −δ
ij
2∆˘ m
∆˘ m−k
2
0
. (5.44)
To pozwala nam znale´ z´ c macierz przej´ scia
˘
T w drugim rz˛ edzie rachunku za-
burze´ n
˘
T
(2)
ij
(k
0
) = −δ
ij
2∆˘ m
∆˘ m
2
−k
2
0
−2∆˘ m
˘
h(k
0
)
. (5.45)
Zauwa˙ zmy, ˙ ze otrzymane przez nas wyra˙ zenia na funkcj˛ e energii własnej
fotonu
˘
P
(2)
oraz macierz przej´ scia
˘
T
(2)
maj ˛ a dokładnie t ˛ a sam ˛ a form˛ e co ener-
gia własna fotonu
´
P
(2)
i macierz przej´ scia
´
T
(2)
w przypadku atomu dwupo-
ziomowego (wzory (3.33) i (3.40))
5
. Krótko mówi ˛ ac w tym przypadku s ˛ a to
macierze proporcjonalne do macierzy jednostkowej, a współczynnikami pro-
porcjonalno´ sci s ˛ a wielko´ sci odpowiadaj ˛ ace atomowi dwupoziomowemu (TLA).
Czwarty rz ˛ ad rachunku zaburze ´ n
Obliczenia w czwartym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n przebiegaj ˛ a analogicznie
jak w przypadku układu spinowego i s ˛ a przedstawione w Zał ˛ aczniku. Warto
podkre´ sli´ c, ˙ ze jest jednak pewna fundamentalna ró˙ znica pomi˛ edzy tymi dwo-
ma przypadkami. Jak pami˛ etamy zarówno w przypadku układu spinowego
jak i atomu dwupoziomowego wkłady reprezentowane przez diagramy (c) i (d)
były dokładnie równe tym reprezentowanym przez diagramy (f) i (g) (patrz
rysunek 3.1.). W przypadku atomu dipolowego taki zwi ˛ azek nie zachodzi.
Jest to bezpo´ srednia konsekwencja złamanej symetrii pomi˛ edzy stanem pod-
stawowym, a stanami wzbudzonymi wywołana degeneracj ˛ a. I cho´ c w teo-
rii atomu dipolowego wyst˛ epuje symetria odwrócenia w czasie i niezmienni-
czo´ s´ c ze wzgl˛ edu na obroty przestrzenne, to wspomniane diagramy daj ˛ a ró˙ zne
5
Staje si˛ e to całkowicie jasne, gdy poło˙ zymy ∆˘ m = 2m.
105
wkłady. U˙ zywaj ˛ ac j˛ ezyka pełnej elektrodynamiki kwantowej mo˙ zna powie-
dzie´ c, ˙ ze w tej teorii brakuje odpowiednika symetrii sprz˛ e˙ zenia ładunkowego.
Wkłady do funkcji energii własnej fotonu w czwartym rz˛ edzie rachunku
zaburze´ n wyra˙ zaj ˛ a si˛ e nast˛ epuj ˛ aco
˘
P
(4b)
ij
(k
0
) = δ
ij
2
∆˘ m
2
−k
2
0


0
dk
k
˘ g
2
(k)
k + ∆˘ m
, (5.46a)
˘
P
(4c)
ij
(k
0
) +
˘
P
(4d)
ij
(k
0
) = δ
ij
2∆˘ m + k
0
∆˘ m
2
−k
2
0


0
dk
k
˘ g
2
(k)
(k + ∆˘ m)
2
, (5.46b)
˘
P
(4f)
ij
(k
0
) +
˘
P
(4g)
ij
(k
0
) = δ
ij
2∆˘ m−k
0
∆˘ m
2
−k
2
0


0
dk
k
˘ g
2
(k)
(k + ∆˘ m)
2
. (5.46c)
Jak łatwo zatem sprawdzi´ c pełna poprawka w czwartym rz˛ edzie rachunku
zaburze´ n ma posta´ c
´
P
(2+4)
ij
(k
0
) =
´
P
(2)
ij
(k
0
) +
´
P
(4)
ij
(k
0
) = −
2∆˘ m(1 −
˘
b)
∆˘ m
2
−k
2
0
, (5.47a)
gdzie
˘
b =
1
∆˘ m


0
dk ˘ g
2
(k)
k + 3∆˘ m
k(k + ∆˘ m)
2
. (5.47b)
Tym samym macierz przej´ scia w tym rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n wyra˙ za si˛ e
wzorem
˘
T
(2+4)
ij
(k
0
) = −δ
ij
2∆˘ m(1 −
˘
b)
∆˘ m
2
−k
2
0
−2∆˘ m(1 −
˘
b)
˘
h(k
0
)
. (5.48)
Zauwa˙ zmy, ˙ ze równie˙ z w czwartym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n atom dipo-
lowy ma dokładnie takie same własno´ sci jak atom dwupoziomowy.
´
Swiadcz ˛ a
o tym to˙ zsame wyra˙ zenia na energi˛ e własn ˛ a i macierz przej´ scia w obu przy-
padkach. Jedyn ˛ a ró˙ znic ˛ a jest oczywi´ scie to, ˙ ze w przypadku atomu dipolo-
wego s ˛ a to macierze proporcjonalne do identyczno´ sci. To oznacza, ˙ ze ka˙ zdy
z trzech modów pola elektromagnetycznego oddziałuje całkowicie niezale˙ znie
z atomem dipolowym na wzór oddziaływania z atomem dwupoziomowym. Nie
ma zatem ˙ zadnej fundamentalnej ró˙ znicy pomi˛ edzy tymi dwoma układami
fizycznymi
6
.
Spostrze˙ zenie poczynione powy˙ zej przekonuje nas, ˙ ze zarówno amplituda
rozpraszania fotonów na atomie dipolowym jak i odpowied´ z tego atomu na
zewn˛ etrzne zaburzenie (polaryzowalno´ s´ c) b˛ ed ˛ a wyra˙ zały si˛ e całkowicie ana-
logicznie do przypadku atomu dwupoziomowego. Dlatego nie b˛ edziemy przed-
stawiali jeszcze raz całego ich wyprowadzenia.
6
Jest to prawda przynajmniej z dokładno´ sci ˛ a do czwartego rz˛ edu rachunku zaburze ´ n.
106 Atom dwupoziomowy z degeneracj ˛ a
Podsumowanie
Wrozprawie szczegółowo został przedyskutowany problem oddziaływania
układów dwupoziomowych z kwantowym polem elektromagnetycznym. Ana-
liza ta została przeprowadzona w oparciu o metody kwantowej teorii pola,
które okazały si˛ e bardzo dobrym narz˛ edziem do wyznaczenia ró˙ znych własno-
´ sci qubitów.
Dzi˛ eki zastosowanemu rachunkowi perturbacyjnemu opartemu na diagra-
mach Feynmana z łatwo´ sci ˛ a udało si˛ e wykona´ c obliczenia nie tylko w drugim,
najni˙ zszym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n, ale równie˙ z i w czwartym. Tym spo-
sobem zostały wyznaczone w tym rz˛ edzie amplitudy rozpraszania fotonu na
układach dwupoziomowych i został potwierdzony fenomenologiczny przepis
tych samych znaków dla tej wielko´ sci w przypadku atomu dwupoziomowego.
Stosuj ˛ ac metody kwantowej teorii liniowej odpowiedzi oraz wykorzystu-
j ˛ ac własno´ sci analityczne propagatorów chronologicznych i retardowanych zo-
stała wyznaczona podatno´ s´ c magnetyczna dla układu spinowego oraz polary-
zowalno´ s´ c atomu dwupoziomowego w drugim i czwartym rz˛ edzie rachunku
zaburze´ n. Wynik w drugim rz˛ edzie zgadza si˛ e z wynikiem otrzymanym wcze-
´ sniej innymi metodami [Lou06]. Wynik w czwartym rz˛ edzie jest natomiast
inny ni˙ z uzyskana przez innych autorów (jak si˛ e okazuje bł˛ edna) zale˙ zno´ s´ c
[Lou06, Bia07]. Jednocze´ snie, w przypadku polaryzowalno´ sci atomu dwupo-
ziomowego, został potwierdzony fenomenologiczny przepis przeciwnych zna-
ków.
Dzi˛ eki zastosowanym metodom tocz ˛ acy si˛ e spór o prawidłowy wybór zna-
kówdla członównierezonansowych został jednoznacznie rozstrzygni˛ ety. Z per-
spektywy otrzymanych w rozprawie wyników wydaje si˛ e, ˙ ze spór ten wynikał
z wcze´ sniejszego niejednoznaczego rozró˙ znienia pomi˛ edzy sytuacj ˛ a rozprosze-
niow ˛ a, a sytuacj ˛ a reakcji układu na zewn˛ etrzne zaburzenie. Ta niejedno-
znaczno´ s´ c miała swoje ´ zródło w heurystycznych argumentach stoj ˛ acych za,
jak si˛ e wydawało, obydwoma poprawnymi wyborami znaków. Oparta na za-
sadach podstawowych sformułowana przez nas teoria pozwoliła jednoznacznie
odró˙ zni´ c te dwie sytuacje i tym samym rozstrzygn ˛ a´ c spór.
Zaprezentowane metody s ˛ a oparte na bardzo ogólnych zasadach stoj ˛ acych
u podstaw ka˙ zdej teorii pola i tym samym mo˙ zna je rozszerza´ c na inne sytu-
acje fizyczne. Przykład takiego rozszerzenia został zaprezentowany w ostat-
nim rozdziale rozprawy. Na przykładzie przej´ scia 1S ↔ 2P w atomie wodoru
przedyskutowany został problem atomu o wi˛ ekszej liczbie poziomów (qudit).
Uogólnienie sformułowanych metod okazało si˛ e bardzo proste i efektywne.
Wydaje si˛ e bardzo mo˙ zliwe uogólnienie przedstawionych metod na sytu-
107
108 Podsumowanie
acje jeszcze bardziej skomplikowane, które mog ˛ a mie´ c znaczenie w zagadnie-
niach in˙ zynierii i informatyki kwantowej. Jednym z podstawowych proble-
mów, do którego byłoby mo˙ zna zastosowa´ c sformułowanie teoriopolowe, a jest
praktycznie poza zasi˛ egiem dotychczas stosowanych metod, jest zagadnienie
oddziaływania dwóch qubitów indukowanego przez kwantowe pole elektroma-
gnetyczne. Takie wyniki mogłyby mie´ c w przyszło´ sci nie tylko du˙ ze znaczenie
praktyczne, ale równie˙ z rzuci´ c nowe ´ swiatło na fundamentalne i do dzi´ s nie
rozwi ˛ azane problemy interpretacyjne samej kwantowej teorii pola (np. rów-
nanie Bethe-Salpetera [Sal51]). Inn ˛ a ciekaw ˛ a mo˙ zliwo´ sci ˛ a jest zastosowa-
nie opracowanych metod do opisu układów dwupoziomowych znajduj ˛ acych si˛ e
w stałym kontakcie z termostatem czyli znajduj ˛ acych si˛ e w sko ´ nczonej tem-
peraturze. Cała procedura uogólnienia metod kwantowej teorii pola na nie-
zerowe temperatury została ju˙ z opracowana w drugiej połowie poprzedniego
wieku [Mat55] i jest dzi´ s jednym z podstawowych fundamentów współczesnej
kwantowej mechaniki statystycznej [Abr63, Fet71]. Poniewa˙ z przedstawiony
w rozprawie formalizm opisu qubitów opiera si˛ e na tych samych zasadach co
pełna relatywistyczna kwantowa teoria pola cały formalizm dla temperatur
sko´ nczonych powinien da´ c si˛ e zastosowa´ c bez wi˛ ekszych trudno´ sci.
Z
Szczegóły rachunków perturbacyjnych
Z.1. Macierze Pauliego w bazie momentu p˛ edu
Rachunek zaburze´ n dla układu spinowego najwygodniej prowadzi si˛ e w bazie
momentu p˛ edu, w której podstawow ˛ a rol˛ e pełni ˛ a macierze ¦σ
+
, σ

, σ
z
¦. Ma-
cierze σ
+
i σ

zdefiniowane s ˛ a nast˛ epuj ˛ aco
σ
+
=
σ
x
+ iσ
y

2
=

0

2
0 0

, σ

=
σ
x
−iσ
y

2
=

0 0

2 0

. (Z.1)
Podstawowe własno´ sci
Z definicji (Z.1) natychmiast wnioskujemy, ˙ ze pomi˛ edzy macierzami σ speł-
nione s ˛ a nast˛ epuj ˛ ace relacje
σ
2
+
= 0, σ
+
σ

= 2P

,
σ
2

= 0, σ

σ
+
= 2P

. (Z.2)
Łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze z tych zwi ˛ azków wynikaj ˛ a równie˙ z nast˛ epuj ˛ ace to˙ zsamo-
´ sci
σ
+
P

= 0, σ
+
P

= P

σ
+
,
σ

P

= 0, σ

P

= P

σ

. (Z.3)
Iloczyny z propagatorem fermionowym S
F
Wykorzystuj ˛ ac definicj˛ e propagatora fermionowego (2.49a) oraz własno´ sci (Z.3)
macierzy σ w bazie momentu p˛ edu łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze zachodz ˛ a zwi ˛ azki
σ
+
S
F
(p
0
) σ
+
= 0, (Z.4a)
σ

S
F
(p
0
) σ

= 0, (Z.4b)
σ
z
S
F
(p
0
) σ
z
= S
F
(p
0
), (Z.4c)
σ
+
S
F
(p
0
) σ

=
2P

p
0
+ m−i
, (Z.4d)
σ

S
F
(p
0
) σ
+
=
2P

p
0
−m + i
. (Z.4e)
W przypadku atomu dwupoziomowego (TLA) u˙ zyteczna jest równie˙ z to˙ zsa-
mo´ s´ c
σ
x
S
F
(p
0
) σ
x
= −S
F
(−p
0
). (Z.4f)
109
110 Szczegóły rachunków perturbacyjnych
Wzory sumacyjne
Podczas oblicze´ n w kolejnych rz˛ edach rachunku zaburze ´ n bardzo cz˛ esto po-
jawia si˛ e konieczno´ s´ c wykonania sumowania iloczynu macierzy σ
n
M σ
n
po
n = 1, 2, 3. Łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze sum˛ e tak ˛ a daje si˛ e przepisa´ c w bazie macierzy
¦σ
+
, σ

, σ
z
¦ nast˛ epuj ˛ aco
¸
n
σ
n
M σ
n
= σ
x
M σ
x
+ σ
y
M σ
y
+ σ
z
M σ
z
= σ

M σ
+
+ σ
+
M σ

+ σ
z
M σ
z
. (Z.5)
W szczególno´ sci, gdy macierz M jest propagatorem S
F
(p
0
) łatwo sprawdzi´ c, ˙ ze
zachodzi to˙ zsamo´ s´ c
¸
n
σ
n
S
F
(p
0

n
=
2P

+P

p
0
+ m−i
+
2P

+P

p
0
−m + i
.
Wynika to z faktu, ˙ ze zachodz ˛ a wzory
¸
n
σ
n
P

σ
n
= P

+ 2P

,
¸
n
σ
n
P

σ
n
= P

+ 2P

.
1
1
1
Z.2. Poprawki radiacyjne dla układu spinowego
Z.2.1. Poprawka masowa Σ
(2a)
(p
0
)
Poprawka masowa Σ
(2a)
(p
0
) reprezentowana jest przez nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenie
−iΣ
(2a)
(p
0
) = =
¸
i
¸
j


−∞
dk
0


0
dk


0
dk

V
i
(k)S
F
(p
0
+ k
0
)V
j
(k

)D
Fij
(k, k

, k
0
).
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy σ mo˙ zna to wyra˙ zenie sprowadzi´ c do postaci
Σ
(2a)
(p
0
) = i


0
dk g
2
(k)


−∞
dk
0

¸
i
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0
) σ
i
. .. .
2P

+P

p
0
+k
0
+m−i
+
2P

+P

p
0
+k
0
−m+i
1
k
2
0
−k
2
+ i
= (2P

+P

) i


0
dk g
2
(k)


−∞
dk
0

1
(k
0
+ p
0
+ m−i)(k
2
0
−k
2
+ i)
+ (2P

+P

) i


0
dk g
2
(k)


−∞
dk
0

1
(k
0
+ p
0
−m + i)(k
2
0
−k
2
+ i)
.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem k
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy wyra˙ zenie na poprawk˛ e Σ
(2a)
Σ
(2a)
(p
0
) =


0
dk
2k
g
2
(k)
¸
2P

+P

p
0
+ k + m−i
+
2P

+P

p
0
−k −m + i

. (Z.6a)
Wykorzystuj ˛ ac jawne wzory (2.46) na operatory rzutowe mo˙ zna to wyra˙ zenie zapisa´ c w nast˛ epuj ˛ acej formie
Σ
(2a)
(p
0
) =


0
dk
2k
g
2
(k)
3p
0
−(k + m)σ
z
p
2
0
−(k + m)
2
+ i
. (Z.6b)
1
1
2
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Z.2.2. Diagram kijankowy
Diagram kijankowy bardzo cz˛ esto stanowi składnik wi˛ ekszego diagramu Feynmana. Ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze jest on zwi ˛ a-
zany z innymi diagramami wył ˛ acznie poprzez jeden wierzchołek oddziaływania mo˙ zna go obliczy´ c osobno i traktowa´ c
w ten sam sposób jak diagram poprawki masowej
1
.
Diagram kijankowy reprezentuje nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenie
−iσ
z
M
t
= = −
¸
ij


0
dk


0
dk


−∞
dp
0

V
i
(k)D
Fij
(k, k

, 0)Tr
¸
V
j
(k

)S
F
(p
0
)
¸
.
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy σ, wykonuj ˛ ac ´ slad oraz proste całkowanie wzgl˛ edem p
0
mo˙ zna to wyra˙ zenie sprowa-
dzi´ c do postaci
σ
z
M
t
= −i


0
dk


−∞
dp
0

g
2
(k)
−k
2
¸
i
σ
i
Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
)
¸
. .. .
σ
z
2m
(p
0
−m+i)(p
0
+m−i)
= 2imσ
z


0
dk
g
2
(k)
k
2


−∞
dp
0

1
(p
0
−m + i)(p
0
+ m−i)
. .. .

i
2m
= σ
z


0
dk
g
2
(k)
k
2
.
Tym samym czynnik poprawki od diagramu kijankowego M
t
wyra˙ za si˛ e wzorem
M
t
=


0
dk
g
2
(k)
k
2
. (Z.7)
1
Wstawiaj ˛ ac wyra˙ zenie na diagram kijankowy do innych wyra˙ ze´ n nale˙ zy zawsze pami˛ eta´ c, ˙ ze czynnik −1 pochodz ˛ acy od p˛ etli fermionowej
zost ˛ ał ju˙ z uwzgl˛ edniony.
1
1
3
Z.2.3. Poprawka radiacyjna P
(4b)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna P
(4b)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i P
(4b)
ij
(k
0
) =
= −i
¸
mn


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0
)V
m
(l)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

j
S
F
(p
0
+ l
0
)V
n
(l

)S
F
(p
0
)
¸
D
Fmn
(l, l

, l
0
).
Wyliczenie poszczególnych składowych poprawki w bazie momentu p˛ edu
2
P
(4b)
±
(k
0
) =
¸
m


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0

m
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

±
S
F
(p
0
+ l
0

m
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
=


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0

z
. .. .
±σ

p
0
+k
0
∓m±i
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
) σ
±
S
F
(p
0
+ l
0

z
. .. .
∓σ
±
p
0
+l
0
±m∓i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
= −


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
∓m±i
1
p
0
+ l
0
±m∓i
Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

±
. .. .
2 P

/

p
0
+k
0
+l
0
∓m±i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
= −2


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
∓m±i
1
p
0
+ l
0
±m∓i
1
p
0
+ k
0
+ l
0
∓m±i
Tr
¸
P↓
/

S
F
(p
0
)
¸
. .. .
1
p
0
±m∓i
h(l
0
)
= −2


0
dk g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
∓m±i
1
p
0
+ l
0
±m∓i
1
p
0
+ k
0
+ l
0
∓m±i
1
p
0
±m∓i
1
l
2
0
−k
2
+ i
.
2
Dla poprawki P
(4b)
przedstawione s ˛ a obliczenia wszystkich trzech jej składowych. Dla nast˛ epnych poprawek b˛ ed˛ e prezentował wył ˛ acznie
obliczenia dla składowej „+” oraz „0”. Składow ˛ a „−” ka˙ zdej poprawki mo˙ zna uzyska´ c wykorzystuj ˛ ac zwi ˛ azek P

(k
0
) = P
+
(−k
0
) wynikaj ˛ acy
bezpo´ srednio z symetrii odwrócenia czasu, o której była mowa w punkcie 2.2.2.
1
1
4
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem zmiennej l
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenia
P
(4b)
+
(k
0
) = −i


0
dk
k
g
2
(k)


−∞
dp
0

k
0
−2(k + m)
(k
0
−2m + i)(k
0
+ p
0
−m + i)(k
0
+ p
0
−k −m + i)(p
0
+ m−i)(p
0
+ k + m−i)
,
P
(4b)

(k
0
) = −i


0
dk
k
g
2
(k)


−∞
dp
0

k
0
+ 2(k + m)
(k
0
+ 2m−i)(k
0
+ p
0
+ m−i)(k
0
+ p
0
+ k + m−i)(p
0
−m + i)(p
0
−k −m + i)
.
Kolejnym krokiem jest wykonanie analogicznego całkowania wzgl˛ edem p
0
. W wyniku tych oblicze´ n otrzymujemy wyra-
˙ zenia na odpowiednie składowe poprawki P
(4b)
P
(4b)
+
(k
0
) =
2
(2m−k
0
)
2


0
dk
k
g
2
(k)
k + 2m−k
0
−i
, (Z.8a)
P
(4b)

(k
0
) =
2
(2m + k
0
)
2


0
dk
k
g
2
(k)
k + 2m + k
0
−i
. (Z.8b)
Składow ˛ a zerow ˛ a tej poprawki wyliczamy bardzo podobnie. Najpierw musimy wykona´ c odpowiednie ´ slady po zmien-
nych spinowych, a nast˛ epnie wykona´ c odpowiednie całki.
P
(4b)
0
(k
0
) =
¸
m


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0

m
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

z
S
F
(p
0
+ l
0

m
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
=


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0

z
. .. .
S
F
(p
0
+k
0
)
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
) σ
z
S
F
(p
0
+ l
0

z
. .. .
S
F
(p
0
+l
0
)
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0

+
. .. .
σ
+
p
0
+k
0
−m+i
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
) σ
z
S
F
(p
0
+ l
0


. .. .
−σ

p
0
+l
0
+m−i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0


. .. .
−σ

p
0
+k
0
+m−i
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
) σ
z
S
F
(p
0
+ l
0

+
. .. .
σ
+
p
0
+l
0
−m+i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
).
1
1
5
P
(4b)
0
(k
0
) =


−∞
dl
0

Tr
¸


−∞
dp
0

S
F
(p
0
+ k
0
)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
)S
F
(p
0
+ l
0
)S
F
(p
0
)
. .. .
0
¸
h(l
0
)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
−m + i
1
p
0
+ l
0
+ m−i
Tr
¸
σ
+
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0


. .. .
2P

p
0
+k
0
+l
0
+m−i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
+ m−i
1
p
0
+ l
0
−m + i
Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

+
. .. .
2P

p
0
+k
0
+l
0
−m+i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
= −2


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
−m + i
1
p
0
+ l
0
+ m−i
1
p
0
+ k
0
+ l
0
+ m−i
Tr
¸
P

S
F
(p
0
)
¸
. .. .
1
p
0
−m+i
h(l
0
)
−2


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
+ m−i
1
p
0
+ l
0
−m + i
1
p
0
+ k
0
+ l
0
−m + i
Tr
¸
P

S
F
(p
0
)
¸
. .. .
1
p
0
+m−i
h(l
0
)
= −2


0
dk g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
−m + i
1
p
0
+ l
0
+ m−i
1
p
0
+ k
0
+ l
0
+ m−i
1
p
0
−m + i
1
l
2
0
−k
2
+ i
−2


0
dk g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
p
0
+ k
0
+ m−i
1
p
0
+ l
0
−m + i
1
p
0
+ k
0
+ l
0
−m + i
1
p
0
+ m−i
1
l
2
0
−k
2
+ i
.
Wykonuj ˛ ac tak jak poprzednio całk˛ e wzgl˛ edem l
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy wyra˙ zenie
P
(4b)
0
(k
0
) = i


0
dk
k
g
2
(k)


−∞
dp
0

1
(p
0
−m + )(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ k + m−i)(p
0
+ k
0
+ k + m−i)
+ i


0
dk
k
g
2
(k)


−∞
dp
0

1
(p
0
+ m−)(p
0
+ k
0
+ m−i)(p
0
−k −m + i)(p
0
+ k
0
−k −m + i)
.
1
1
6
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Ostatnie całkowanie wzgl˛ edem p
0
daje w rezultacie wzór na zerow ˛ a składow ˛ a rozwa˙ zanej poprawki
P
(4b)
0
(k
0
) = −2


0
dk
k
g
2
(k)
k + 2m
1
(k + 2m)
2
−k
2
0
−i
−2


0
dk
k
g
2
(k)
k + 2m
1
(k + 2m)
2
−k
2
0
−i
= −4


0
dk
k
g
2
(k)
k + 2m
1
(k + 2m)
2
−k
2
0
−i
. (Z.8c)
Z.2.4. Poprawka radiacyjna P
(4c)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna P
(4c)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i P
(4c)
ij
(k
0
) =
= −i
¸
mn


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)V
m
(l)S
F
(p
0
+ l
0
)V
n
(l

)S
F
(p
0
)
¸
D
Fmn
(l, l

, l
0
).
Wyliczenie poszczególnych składowych poprawki w bazie momentu p˛ edu
P
(4c)
+
(k
0
) =
¸
m


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0

+
S
F
(p
0

m
S
F
(p
0
+ l
0

m
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
=


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0

+
. .. .
2P

p
0
+k
0
−m+i
S
F
(p
0
) σ
z
S
F
(p
0
+ l
0

z
. .. .
S
F
(p
0
+l
0
)
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0
) σ
+
S
F
(p
0

+
. .. .
0
S
F
(p
0
+ l
0


S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0

+
. .. .
2P

p
0
+k
0
−m+i
S
F
(p
0
) σ

S
F
(p
0
+ l
0

+
. .. .
2P

p
0
+l
0
−m+i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
).
1
1
7
P
(4c)
+
(k
0
) =


−∞
dp
0


−∞
dl
0

2
p
0
+ k
0
−m + i
Tr
¸
P

S
F
(p
0
)S
F
(p
0
+ l
0
)S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

2
p
0
+ k
0
−m + i
2
p
0
+ l
0
−m + i
Tr
¸
P

S
F
(p
0
)P

S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
= 2


0
dk g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ l
0
+ m−i)(p
0
+ m−i)
2
(l
2
0
−k
2
+ i)
+ 4


0
dk g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ l
0
−m + i)(p
0
+ m−i)
2
(l
2
0
−k
2
+ i)
.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem zmiennej l
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy
P
(4c)
+
(k
0
) = −i


0
dk
k
g
2
(k)


−∞
dp
0

1
(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ k + m−i)(p
0
−m + i)
2
−i


0
dk
k
g
2
(k)


−∞
dp
0

2
(p
0
−k −m + i)(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ m−i)
2
.
Po wykonaniu całkowania wzgl˛ edem p
0
otrzymujemy wyra˙ zenie na dodatni ˛ a składow ˛ a tej poprawki radiacyjnej
P
(4c)
+
(k
0
) =


0
dk
k
g
2
(k)
1
(k
0
−2m)
2
(k
0
−k −2m−i)
+


0
dk
k
g
2
(k)
2(k + 4m−k
0
)
(k + 2m)
2
(k
0
−2m)
2
=
1
2m−k
0


0
dk
k
g
2
(k)
(k + 2m)
¸
2
k + 2m
+
k + 2m−2k
0
(2m−k
0
)(k + 2m−k
0
−i)

. (Z.9a)
Wykorzystuj ˛ ac symetri˛ e odwrócenia w czasie natychmiast otrzymujemy wyra˙ zenie na ujemn ˛ a składow ˛ a tej poprawki
P
(4c)

(k
0
) = P
(4c)
+
(−k
0
) =
1
2m + k
0


0
dk
k
g
2
(k)
(k + 2m)
¸
2
k + 2m
+
k + 2m + 2k
0
(2m + k
0
)(k + 2m + k
0
−i)

. (Z.9b)
1
1
8
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Zerow ˛ a składow ˛ a tej poprawki wyliczamy analogicznie
P
(4c)
0
(k
0
) =
¸
m


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0

z
S
F
(p
0

m
S
F
(p
0
+ l
0

m
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
=


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0

z
. .. .
S
F
(p
0
+k
0
)
S
F
(p
0
) σ
z
S
F
(p
0
+ l
0

z
. .. .
S
F
(p
0
+l
0
)
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0

z
. .. .
S
F
(p
0
+k
0
)
S
F
(p
0
) σ
+
S
F
(p
0
+ l
0


. .. .
2P

p
0
+l
0
+m−i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0

z
. .. .
S
F
(p
0
+k
0
)
S
F
(p
0
) σ

S
F
(p
0
+ l
0

+
. .. .
2P

p
0
+l
0
−m+i
S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
=


−∞
dl
0

Tr
¸


−∞
dp
0

S
F
(p
0
+ k
0
)S
F
(p
0
)S
F
(p
0
+ l
0
)S
F
(p
0
)
. .. .
0
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

2
p
0
+ l
0
+ m−i
Tr
¸
S
F
(p
0
+ k
0
)S
F
(p
0
)P

S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
+


−∞
dp
0


−∞
dl
0

2
p
0
+ l
0
−m + i
Tr
¸
S
F
(p
0
+ k
0
)S
F
(p
0
)P

S
F
(p
0
)
¸
h(l
0
)
= 2


0
dk g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
+ l
0
+ m−i)(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
−m + i)
2
(l
2
0
−k
2
+ i)
+ 2


0
dk g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
+ l
0
−m + i)(p
0
+ k
0
+ m−i)(p
0
+ m−i)
2
(l
2
0
−k
2
+ i)
.
1
1
9
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem zmiennej l
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy
P
(4c)
0
(k
0
) = −i


0
dk
k
g
2
(k)


−∞
dp
0

1
(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ k + m−i)(p
0
−m + i)
2
−i


0
dk
k
g
2
(k)


−∞
dp
0

1
(p
0
+ k
0
+ m−i)(p
0
−k −m + i)(p
0
+ m−i)
2
.
Wykonanie całki metod ˛ a residuum wzgl˛ edem p
0
daje w rezultacie wyra˙ zenie na zerow ˛ a składow ˛ a rozwa˙ zanej poprawki
radiacyjnej
P
(4c)
0
(k
0
) = −


0
dk
k
g
2
(k)
(k + 2m)
1
(k + 2m)
2
−k
2
0
−i


0
dk
k
g
2
(k)
(k + 2m)
1
(k + 2m)
2
−k
2
0
−i
= −2


0
dk
k
g
2
(k)
(k + 2m)
1
(k + 2m)
2
−k
2
0
−i
. (Z.9c)
Z.2.5. Poprawka radiacyjna P
(4d)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna P
(4d)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i P
(4d)
ij
(k
0
) = = δm


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
.
Wyliczenie poszczególnych składowych poprawki w bazie momentu p˛ edu
P
(4d)
+
(k
0
) = i δm


−∞
dp
0

Tr
¸
σ

S
F
(p
0
+ k
0

+
. .. .
2P

p
0
+k
0
−m+i
S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
= i δm


−∞
dp
0

2
p
0
+ k
0
−m + i
Tr
¸
P

S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
= −2i δm


−∞
dp
0

1
(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ m−i)
2
.
1
2
0
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem p
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy wyra˙ zenie na dodatni ˛ a składow ˛ a tej poprawki
P
(4d)
+
(k
0
) = −
2δm
(2m−k
0
)
2
. (Z.10a)
Składow ˛ a ujemn ˛ a otrzymujemy wykorzystuj ˛ ac symetri˛ e odwrócenia w czasie
P
(4d)

(k
0
) = P
(4d)
+
(−k
0
) = −
2δm
(2m + k
0
)
2
. (Z.10b)
Składowa zerowa tej poprawki jest równa zero ze wzgl˛ edu na fakt, ˙ ze bieguny wyst˛ epuj ˛ acych wyra˙ ze´ n podcałkowych
le˙ z ˛ a w jednej półpłaszczy´ znie zespolonej. Wynika to z nast˛ epuj ˛ acego rozumowania
P
(4d)
0
(k
0
) = i δm


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
z
S
F
(p
0
+ k
0

z
. .. .
S
F
(p
0
+k
0
)
S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
= i δm


−∞
dp
0

Tr
¸
S
F
(p
0
+ k
0
)S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
= i δm

¸
¸
¸


−∞
dp
0

1
(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
−m + i)
2
. .. .
0


−∞
dp
0

1
(p
0
+ k
0
+ m−i)(p
0
+ m−i)
2
. .. .
0

= 0. (Z.10c)
Z.2.6. Poprawka radiacyjna P
(4e)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna P
(4e)
(k
0
) daje si˛ e łatwo sprowadzi´ c do wyra˙ zenia na poprawk˛ e P
(4d)
(k
0
)
−i P
(4e)
ij
(k
0
) = = −M
t


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
= −
M
t
δm

−i P
(4d)
ij
(k
0
)

.
1
2
1
Ostatni ˛ a równo´ s´ c wynika z obserwacji, ˙ ze całka wyst˛ epuj ˛ aca w wyra˙ zeniu na t ˛ a poprawk˛ e jest dokładnie taka sama
jak całka w wyra˙ zeniu na poprawk˛ e P
(4d)
(k
0
). Na tej podstawie otrzymujemy nast˛ epuj ˛ ace wzory na kolejne składowe
rozwa˙ zanej poprawki
P
(4e)
+
(k
0
) =
2M
t
(2m−k
0
)
2
, P
(4e)

(k
0
) =
2M
t
(2m + k
0
)
2
, P
(4e)
0
(k
0
) = 0. (Z.11a)
Z.2.7. Poprawki radiacyjne P
(4f)
(k
0
), P
(4g)
(k
0
) i P
(4h)
(k
0
)
Poprawki radiacyjne P
(4f)
(k
0
), P
(4g)
(k
0
) i P
(4h)
(k
0
) s ˛ a reprezentowane przez nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenia
−i P
(4f)
ij
(k
0
) =
= −i
¸
mn


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0
)V
m
(l)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
)V
n
(l

)S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)
¸
D
Fmn
(l, l

, l
0
),
−i P
(4g)
ij
(k
0
) = = δm


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0

z
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)
¸
,
−i P
(4h)
ij
(k
0
) = = −M
t


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
.
Przesuwaj ˛ ac zmienn ˛ a całkowania p
0
wg przepisu p
0
→p
0
−k
0
oraz zmieniaj ˛ ac cyklicznie kolejno´ s´ c macierzy pod ´ sladem
łatwo mo˙ zna pokaza´ c, ˙ ze zachodz ˛ a zwi ˛ azki
P
(4f)
ij
(k
0
) = P
(4c)
ji
(−k
0
), (Z.12a)
P
(4g)
ij
(k
0
) = P
(4d)
ji
(−k
0
), (Z.12b)
P
(4h)
ij
(k
0
) = P
(4e)
ji
(−k
0
). (Z.12c)
1
2
2
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Po wykorzystaniu symetrii odwrócenia w czasie, o której ju˙ z wielokrotnie wspominali´ smy, powy˙ zsze zwi ˛ azki oznaczaj ˛ a,
˙ ze w bazie momentu p˛ edu zachodz ˛ a nast˛ epuj ˛ ace równo´ sci
P
(4f)
+
(k
0
) = P
(4c)

(−k
0
) = P
(4c)
+
(k
0
), (Z.13a)
P
(4g)

(k
0
) = P
(4d)
+
(−k
0
) = P
(4d)

(k
0
), (Z.13b)
P
(4h)
0
(k
0
) = P
(4e)
0
(−k
0
) = P
(4e)
0
(k
0
). (Z.13c)
Z.3. Poprawki radiacyjne dla atomu dwupoziomowego (TLA)
Z.3.1. Poprawka masowa

Σ
(2a)
(p
0
)
Poprawka masowa
´
Σ
(2a)
(p
0
) reprezentowana jest przez nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenie
−i
´
Σ
(2a)
(p
0
) = =


−∞
dk
0


0
dk


0
dk

V (k)S
F
(p
0
+ k
0
)V (k

)D
F
(k, k

, k
0
).
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy σ
x
i σ
z
mo˙ zna to wyra˙ zenie sprowadzi´ c do postaci
´
Σ
(2a)
(p
0
) = i


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dk
0

σ
x
S
F
(p
0
+ k
0
) σ
x
. .. .
−S
F
(−p
0
−k
0
)
1
k
2
0
−k
2
+ i
= i


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dk
0

¸
P

(k
0
+ p
0
+ m−i)(k
2
0
−k
2
+ i)
+
P

(k
0
+ p
0
−m + i)(k
2
0
−k
2
+ i)

.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem zmiennej k
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy wyra˙ zenie na poprawk˛ e
´
Σ
(2a)
´
Σ
(2a)
(p
0
) =


0
dk
2k
´ g
2
(k)
¸
P

p
0
+ k + m−i
+
P

p
0
−k −m + i

. (Z.14a)
1
2
3
Wykorzystuj ˛ ac jawne wzory (2.46) na operatory rzutowe P

i P

mo˙ zna to wyra˙ zenie zapisa´ c w nast˛ epuj ˛ acej formie
´
Σ
(2a)
(p
0
) =


0
dk
2k
´ g
2
(k)
p
0
−(k + m)σ
z
p
2
0
−(k + m)
2
+ i
. (Z.14b)
Z.3.2. Diagram kijankowy
W przypadku atomu dwupoziomowego (TLA) wszystkie diagramy zawieraj ˛ ace przynajmniej jeden diagram kijankowy
nie daj ˛ a wkładu w ˙ zadnym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n. Jest to bezpo´ srednia konsekwencja faktu, ˙ ze Tr¦σ
x
S
F
(p
0
)¦ = 0.
Mamy bowiem
= −


−∞
dp
0


0
dk


0
dk

Tr
¸
V (k)S
F
(p
0
)
¸
V (k

)D
F
(k, k

, 0) = 0. (Z.15)
Z.3.3. Poprawka radiacyjna

P
(4b)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna
´
P
(4b)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i
´
P
(4b)
(k
0
) =
= −i


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0
)V (l)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

x
S
F
(p
0
+ l
0
)V (l

)S
F
(p
0
)
¸
D
F
(l, l

, l
0
).
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy σ
x
oraz σ
z
mo˙ zna przepisa´ c to wyra˙ zenie do postaci
´
P
(4b)
(k
0
) =


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

x
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

x
S
F
(p
0
+ l
0

x
S
F
(p
0
)
¸
´
h(l
0
)
=


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

x
. .. .
−S
F
(−p
0
−k
0
)
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
) σ
x
S
F
(p
0
+ l
0

x
. .. .
−S
F
(−p
0
−l
0
)
S
F
(p
0
)
¸
´
h(l
0
).
1
2
4
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
´
P
(4b)
(k
0
) =


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
S
F
(−p
0
−k
0
)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
)S
F
(−p
0
−l
0
)S
F
(p
0
)
¸
´
h(l
0
)
=


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ m−i)(l
0
+ p
0
−m + i)(l
0
+ p
0
+ k
0
+ m−i)(l
2
0
−k
2
+ i)
+


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
+ k
0
+ m−i)(p
0
−m + i)(l
0
+ p
0
+ m−i)(l
0
+ p
0
+ k
0
−m + i)(l
2
0
−k
2
+ i)
.
Łatwo mo˙ zna pokaza´ c, ˙ ze obie wyst˛ epuj ˛ ace w tym wyra˙ zeniu całki s ˛ a sobie równe. W tym celu nale˙ zy najpierw dokona´ c
przesuni˛ ecia zmiennej całkowania p
0
wg przepisu p
0
→p
0
−l
0
, a nast˛ epnie zmieni´ c całkowanie wzgl˛ edem l
0
na całkowanie
wzgl˛ edem −l
0
. Otrzymujemy zatem
´
P
(4b)
(k
0
) = 2


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ m−i)(l
0
+ p
0
−m + i)(l
0
+ p
0
+ k
0
+ m−i)(l
2
0
−k
2
+ i)
.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem l
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenia
´
P
(4b)
(k
0
) =


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dp
0

2(k + m) + k
0
k(2m + k
0
)(p
0
−k −m + i)(p
0
+ k
0
−m + i)(p
0
+ m−i)(p
0
+ k
0
+ k + m−i)
.
Wykonuj ˛ ac analogiczne całkowanie wzgl˛ edem p
0
otrzymujemy wyra˙ zenie na poprawk˛ e
´
P
(4b)
´
P
(4b)
(k
0
) =
2
4m
2
−k
2
0


0
dk
k
´ g
2
(k)
k + 2m
. (Z.16)
Z.3.4. Poprawka radiacyjna

P
(4c)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna P
(4c)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i
´
P
(4c)
(k
0
) = = −i


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

x
S
F
(p
0
)V (l)S
F
(p
0
+ l
0
)V (l

)S
F
(p
0
)
¸
D
F
(l, l

, l
0
).
1
2
5
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy σ
x
oraz σ
z
mo˙ zna przepisa´ c to wyra˙ zenie do postaci
´
P
(4c)
(k
0
) =


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

x
S
F
(p
0

x
S
F
(p
0
+ l
0

x
S
F
(p
0
)
¸
´
h(l
0
)
=


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

x
. .. .
−S
F
(−p
0
−k
0
)
S
F
(p
0
) σ
x
S
F
(p
0
+ l
0

x
. .. .
−S
F
(−p
0
−l
0
)
S
F
(p
0
)
¸
´
h(l
0
)
=


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
S
F
(−p
0
−k
0
)S
F
(p
0
)S
F
(−p
0
−l
0
)S
F
(p
0
)
¸
´
h(l
0
)
=


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
+ m−i)
2
(p
0
+ k
0
−m + i)(l
0
+ p
0
−m + i)(l
2
0
−k
2
+ i)
+


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
−m + i)
2
(p
0
+ k
0
+ m−i)(l
0
+ p
0
+ m−i)(l
2
0
−k
2
+ i)
.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem l
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenia
´
P
(4c)
(k
0
) = −i


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dp
0

1
2k(p
0
+ m−i)
2
(p
0
−k −m + i)(p
0
+ k
0
−m + i)
−i


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dp
0

1
2k(p
0
−m + i)
2
(p
0
+ k + m−i)(p
0
+ k
0
−m + i)
.
Wykonuj ˛ ac analogiczne całkowanie wzgl˛ edem p
0
otrzymujemy wyra˙ zenie na poprawk˛ e
´
P
(4c)
´
P
(4c)
(k
0
) =
1
4m
2
−k
2
0


0
dk
´ g
2
(k)
k(k + 2m)
¸
k
k + 2m
+
8m
2
4m
2
−k
2
0

. (Z.17)
Z.3.5. Poprawka radiacyjna

P
(4d)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna
´
P
(4d)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i
´
P
(4d)
(k
0
) = = δ ´ m


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

x
S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
.
1
2
6
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy σ
x
oraz σ
z
mo˙ zna przepisa´ c to wyra˙ zenie do postaci
´
P
(4d)
(k
0
) = iδ ´ m


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

x
. .. .
−S
F
(−p
0
−k
0
)
S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
= −iδ ´ m


−∞
dp
0

Tr
¸
S
F
(−p
0
−k
0
)S
F
(p
0

z
S
F
(p
0
)
¸
= iδ ´ m


−∞
dp
0

1
(p
0
−m + i)
2
(p
0
+ k
0
+ m−i)
−iδ ´ m


−∞
dp
0

1
(p
0
+ m−i)
2
(p
0
+ k
0
−m + i)
.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem zmiennej p
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy wyra˙ zenie na poprawk˛ e
´
P
(4d)
(k
0
)
´
P
(4d)
(k
0
) = δ ´ m
¸
2
4m
2
−k
2
0

16m
2
(4m
2
−k
2
0
)
2

. (Z.18a)
Wykorzystuj ˛ ac natomiast jawny wzór na poprawk˛ e masow ˛ a δ ´ m w drugim rz˛ edzie rachunku zaburze ´ n mo˙ zemy zapisa´ c
to wyra˙ zenie w postaci
´
P
(4d)
(k
0
) =
1
4m
2
−k
2
0


0
dk
´ g
2
(k)
k(k + 2m)
¸
1 −
8m
2
4m
2
−k
2
0

. (Z.18b)
Jak wida´ c „podwójne bieguny” poprawek
´
P
(4c)
oraz
´
P
(4d)
wzajemnie si˛ e redukuj ˛ a.
Z.3.6. Poprawki radiacyjne

P
(4f)
(k
0
),

P
(4g)
(k
0
)
Poprawki radiacyjne
´
P
(4f)
(k
0
),
´
P
(4g)
(k
0
) s ˛ a reprezentowane przez nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenia
−i
´
P
(4f)
(k
0
) =
= −i


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0
)V (l)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
)V (l

)S
F
(p
0
+ k
0

x
S
F
(p
0
)
¸
D
F
(l, l

, l
0
),
−i
´
P
(4g)
(k
0
) = = δ ´ m


−∞
dp
0

Tr
¸
σ
x
S
F
(p
0
+ k
0

z
S
F
(p
0
+ k
0

x
S
F
(p
0
)
¸
.
1
2
7
Przesuwaj ˛ ac zmienn ˛ a całkowania p
0
wg przepisu p
0
→p
0
−k
0
oraz zmieniaj ˛ ac cyklicznie kolejno´ s´ c macierzy pod ´ sladem
łatwo mo˙ zna pokaza´ c, ˙ ze zachodz ˛ a zwi ˛ azki
´
P
(4f)
(k
0
) =
´
P
(4c)
(−k
0
),
´
P
(4g)
(k
0
) =
´
P
(4d)
(−k
0
). (Z.19)
Ze wzorów (Z.17) i (Z.18) wynika jednak, ˙ ze poprawki
´
P
(4c)
i
´
P
(4d)
s ˛ a funkcjami parzystymi k
0
. W zwi ˛ azku z tym zachodz ˛ a
równo´ sci
´
P
(4f)
(k
0
) =
´
P
(4c)
(k
0
),
´
P
(4g)
(k
0
) =
´
P
(4d)
(k
0
). (Z.20)
Z.4. Poprawki radiacyjne dla atomu dipolowego
Z.4.1. Poprawka masowa
˘
Σ
(2a)
(p
0
)
Poprawka masowa
˘
Σ
(2a)
(p
0
) reprezentowana jest przez nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenie
−i
˘
Σ
(2a)
(p
0
) = =
¸
ij


−∞
dk
0


0
dk


0
dk

V
i
(k)S
F
(p
0
+ k
0
)V
j
(k

)D
Fij
(k, k

, k
0
).
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy τ mo˙ zna to wyra˙ zenie sprowadzi´ c do postaci
˘
Σ
(2a)
(p
0
) = i


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dk
0

¸
i
τ
i
S
F
(p
0
+ k
0
) τ
i
. .. .
P

p
0
+k
0
−m

−i
+
3P

p
0
+k
0
−m

+i
1
k
2
0
−k
2
+ i
= i


0
dk ´ g
2
(k)


−∞
dk
0

¸
P

(k
0
+ p
0
−m

−i)(k
2
0
−k
2
+ i)
+
3P

(k
0
+ p
0
−m

+ i)(k
2
0
−k
2
+ i)

.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem k
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy wyra˙ zenie na poprawk˛ e
˘
Σ
(2a)
˘
Σ
(2a)
(p
0
) =


0
dk
2k
´ g
2
(k)
¸
P

p
0
+ k −m

−i
+
3P

p
0
−k −m

+ i

. (Z.21)
1
2
8
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Z.4.2. Diagram kijankowy
Podobnie jak w przypadku atomu dwupoziomowego (TLA), w przypadku atomu dipolowego wszystkie diagramy zawiera-
j ˛ ace przynajmniej jeden diagram kijankowy nie daj ˛ a wkładu w ˙ zadnym rz˛ edzie rachunku zaburze´ n. Jest to bezpo´ srednia
konsekwencja faktu, ˙ ze Tr¦τ
i
S
F
(p
0
)¦ = 0 dla i = 1, 2, 3. Mamy zatem
= −


−∞
dp
0


0
dk


0
dk

Tr
¸
V
i
(k)S
F
(p
0
)
¸
V
j
(k

)D
Fij
(k, k

, 0) = 0. (Z.22)
Z.4.3. Poprawka radiacyjna
˘
P
(4b)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna P
(4b)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i
˘
P
(4b)
ij
(k
0
) =
= −i
¸
mn


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
σ
i
S
F
(p
0
+ k
0
)V
m
(l)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

j
S
F
(p
0
+ l
0
)V
n
(l

)S
F
(p
0
)
¸
D
Fmn
(l, l

, l
0
).
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy τ oraz wykonuj ˛ ac ´ slad otrzymujemy
˘
P
(4b)
ij
(k
0
) =
¸
m


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
τ
i
S
F
(p
0
+ k
0
) τ
m
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

j
S
F
(p
0
+ l
0

m
. .. .
δ
mj
S
F
(p
0
+l
0

j
S
F
(p
0
+k
0
+l
0
)
S
F
(p
0
)
¸
˘
h(l
0
)
=


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
τ
j
S
F
(p
0

i
S
F
(p
0
+ k
0

j
. .. .
δ
ij
S
F
(p
0
+k
0

j
S
F
(p
0
)
S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

j
S
F
(p
0
+ l
0
)
¸
˘
h(l
0
)
= δ
ij


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0

j
S
F
(p
0
+ l
0
)
¸
˘
h(l
0
).
1
2
9
˘
P
(4b)
ij
(k
0
) = δ
ij


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
−m

−i)(p
0
+ k
0
−m

+ i)(p
0
+ l
0
−m

+ i)(p
0
+ k
0
+ l
0
−m

−i)(l
2
0
−k
2
+ i)
+ δ
ij


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
−m

+ i)(p
0
+ k
0
−m

−i)(p
0
+ l
0
−m

−i)(p
0
+ k
0
+ l
0
−m

+ i)(l
2
0
−k
2
+ i)
.
Łatwo mo˙ zna pokaza´ c, ˙ ze obie wyst˛ epuj ˛ ace w tym wyra˙ zeniu całki s ˛ a sobie równe. W tym celu nale˙ zy najpierw dokona´ c
przesuni˛ ecia zmiennej p
0
wg przepisu p
0
→p
0
−l
0
, a nast˛ epnie zmieni´ c całkowanie wzgl˛ edem l
0
na całkowanie wzgl˛ edem
−l
0
. Otrzymujemy zatem
˘
P
(4b)
ij
(k
0
) = 2δ
ij


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
−m

−i)(p
0
+ k
0
−m

+ i)(p
0
+ l
0
−m

+ i)(p
0
+ k
0
+ l
0
−m

−i)(l
2
0
−k
2
+ i)
.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem zmiennej l
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy
˘
P
(4b)
ij
(k
0
) = −2iδ
ij


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dp
0

2k + m

−m

+ k
0
2k(k
0
+ m

−m

)(p
0
−m

−i)(p
0
−k −m

+ i)(p
0
+ k
0
−m

+ i)(p
0
+ k
0
+ k −m

−i)
.
Wykonuj ˛ ac w ten sam sposób całkowanie wzgl˛ edem zmiennej p
0
otrzymujemy wyra˙ zenie na poprawk˛ e
˘
P
(4b)
˘
P
(4b)
ij
(k
0
) = δ
ij
2
∆˘ m
2
−k
2
0


0
dk
k
˘ g
2
(k)
k + ∆˘ m
. (Z.23)
Z.4.4. Poprawka radiacyjna
˘
P
(4c)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna P
(4c)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i
˘
P
(4c)
ij
(k
0
) =
= −i
¸
mn


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
τ
i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)V
m
(l)S
F
(p
0
+ l
0
)V
n
(l

)S
F
(p
0
)
¸
D
Fmn
(l, l

, l
0
).
1
3
0
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Wykorzystuj ˛ ac własno´ sci macierzy τ oraz wykonuj ˛ ac ´ slad otrzymujemy
˘
P
(4c)
ij
(k
0
) =
¸
m


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
τ
i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0

m
S
F
(p
0
+ l
0

m
S
F
(p
0
)
¸
˘
h(l
0
)
=
¸
m


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
τ
m
S
F
(p
0

i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0

m
. .. .
(ró˙ zne od 0) ⇔(i=j)
S
F
(p
0
+ l
0
)
¸
˘
h(l
0
)
= δ
ij


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

1
(p
0
−m

+ i)
2
(p
0
+ k
0
−m

−i)(l
0
+ p
0
−m

−i)(l
2
0
−k
2
+ i)
+ δ
ij


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dp
0


−∞
dl
0

3
(p
0
−m

−i)
2
(p
0
+ k
0
−m

+ i)(l
0
+ p
0
−m

+ i)(l
2
0
−k
2
+ i)
.
Wykonuj ˛ ac całkowanie wzgl˛ edem zmiennej l
0
metod ˛ a residuum otrzymujemy
˘
P
(4c)
ij
(k
0
) = −iδ
ij


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dp
0

1
2k(p
0
−m

+ i)(p
0
+ k −m

−i)(p
0
+ k
0
−m

−i)
−iδ
ij


0
dk ˘ g
2
(k)


−∞
dp
0

3
2k(p
0
−m

−i)(p
0
−k −m

+ i)(p
0
+ k
0
−m

+ i)
.
Wykonuj ˛ ac w ten sam sposób całkowanie wzgl˛ edem zmiennej p
0
otrzymujemy wyra˙ zenie na poprawk˛ e
˘
P
(4c)
˘
P
(4c)
ij
(k
0
) = δ
ij


0
dk
2k
˘ g
2
(k)
(k + ∆˘ m)
2
¸
2∆˘ m + k
0
+ k
(k
0
+ ∆˘ m)
2
+ 3
2∆˘ m−k
0
+ k
(k
0
−∆˘ m)
2

. (Z.24)
Z.4.5. Poprawka radiacyjna
˘
P
(4d)
(k
0
)
Poprawka radiacyjna P
(4d)
(k
0
) jest reprezentowana przez wyra˙ zenie
−i
˘
P
(4d)
ij
(k
0
) = =


−∞
dp
0

Tr
¸
τ
i
S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)δ ˘ mS
F
(p
0
)
¸
.
1
3
1
Wykorzystuj ˛ ac rozkład poprawki masowej (5.41a) oraz wykonuj ˛ ac ´ slad otrzymujemy
P
(4d)
ij
(k
0
) = iδ
ij


−∞
dp
0

¸
δm

(p
0
−m

+ i)
2
(p
0
+ k
0
−m

−i)
+
δm

(p
0
−m

−i)
2
(p
0
+ k
0
−m

+ i)

= δ
ij
¸
δm

(k
0
−∆m)
2

δm

(k
0
+ ∆m)
2

. (Z.25a)
Wykorzystuj ˛ ac jawny wzór (5.41b) na poprawk˛ e masow ˛ a wdrugimrz˛ edzie rachunku zaburze ´ n mo˙ zemy zapisa´ c powy˙ zsze
wyra˙ zenie w formie
= −δ
ij
¸
3
(k
0
−∆˘ m)
2
+
1
(k
0
+ ∆˘ m)
2


0
dk
2k
˘ g
2
(k)
k + ∆˘ m
. (Z.25b)
Jak łatwo sprawdzi´ c wyliczona przez nas poprawka
˘
P
(4d)
(k
0
) kasuje podwójny biegun w poprawce
˘
P
(4c)
(k
0
) i ostatecznie
ich suma wyra˙ za si˛ e wzorem
˘
P
(4c)
ij
(k
0
) +
˘
P
(4d)
ij
(k
0
) = δ
ij
2∆˘ m + k
0
∆˘ m
2
−k
2
0


0
dk
k
˘ g
2
(k)
(k + ∆˘ m)
2
. (Z.26)
Z.4.6. Poprawki radiacyjne
˘
P
(4f)
(k
0
) i
˘
P
(4g)
(k
0
)
Poprawki radiacyjne
˘
P
(4f)
(k
0
) oraz
˘
P
(4g)
(k
0
) s ˛ a reprezentowane przez nast˛ epuj ˛ ace wyra˙ zenia
−i
˘
P
(4f)
ij
(k
0
) =
= −i
¸
mn


0
dl


0
dl


−∞
dp
0


−∞
dl
0

Tr
¸
τ
i
S
F
(p
0
+ k
0
)V
m
(l)S
F
(p
0
+ k
0
+ l
0
)V
n
(l

)S
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)
¸
D
Fmn
(l, l

, l
0
),
−i
˘
P
(4g)
ij
(k
0
) = =


−∞
dp
0

Tr
¸
τ
i
S
F
(p
0
+ k
0
) δ ˘ mS
F
(p
0
+ k
0

j
S
F
(p
0
)
¸
.
1
3
2
S
z
c
z
e
g
ó
ł
y
r
a
c
h
u
n
k
ó
w
p
e
r
t
u
r
b
a
c
y
j
n
y
c
h
Analogicznie jak to zrobili´ smy w punkcie Z.2.7., tzn. przesuwaj ˛ ac zmienn ˛ a całkowania wzgl˛ edem zmiennej p
0
wg prze-
pisu p
0
→p
0
−k
0
oraz zmieniaj ˛ ac cyklicznie kolejno´ s´ c macierzy pod ´ sladem łatwo mo˙ zna pokaza´ c, ˙ ze zachodz ˛ a zwi ˛ azki
˘
P
(4f)
ij
(k
0
) =
˘
P
(4c)
ji
(−k
0
), (Z.27a)
˘
P
(4g)
ij
(k
0
) =
˘
P
(4d)
ji
(−k
0
). (Z.27b)
Ze wzgl˛ edu jednak na fakt, ˙ ze poprawki
˘
P
(4c)
i
˘
P
(4d)
s ˛ a diagonalne we wska´ znikach i oraz j otrzymujemy natychmiast
odpowiednie wzory na poprawki
˘
P
(4f)
i
˘
P
(4g)
˘
P
(4f)
ij
(k
0
) = δ
ij


0
dk
2k
˘ g
2
(k)
(k + ∆˘ m)
2
¸
2∆˘ m−k
0
+ k
(k
0
−∆˘ m)
2
+ 3
2∆˘ m + k
0
+ k
(k
0
+ ∆˘ m)
2

, (Z.28a)
˘
P
(4g)
ij
(k
0
) = −
¸
3
(k
0
+ ∆˘ m)
2
+
1
(k
0
−∆˘ m)
2


0
dk
2k
˘ g
2
(k)
k + ∆˘ m
. (Z.28b)
Podobnie jak poprzednio suma obu poprawek nie posiada podwójnego bieguna i wyra˙ za si˛ e wzorem
˘
P
(4f)
ij
(k
0
) +
˘
P
(4g)
ij
(k
0
) = δ
ij
2∆˘ m−k
0
∆˘ m
2
−k
2
0


0
dk
k
˘ g
2
(k)
(k + ∆˘ m)
2
. (Z.29)
Bibliografia
[Abr63] A. A. Abrikosov, L. P. Gorkov, I. E. Dzyaloshinski
„Methods of Quantum Field Theory in Statistical Physics”
Translated by R. A. Silverman
Prentice-Hall Inc., New Jersey (1963)
[All75] L. Allen, J. H. Eberly
„Optical Resonance and Two-Level Atoms”
Wiley-Interscience, New York (1975)
[And98] D. L. Andrews, L. C. Dávila Romero, G. E. Stedman
„Phenomenological damping of nonlinear-optical response tensors”
Phys. Rev. A 57, 4925 (1998)
[And03] D. L. Andrews, L. C. Dávila Romero, G. E. Stedman
„Polarizability and the resonance scattering of light: Damping sign
issues ”
Phys. Rev. A 67, 55801 (2003)
[Ben06] I. Bengtsson, K.
˙
Zyczkowski
„Geometry of Quantum States: An Introduction to Quantum Entan-
glement”
Cambridge University Press, Oxford (2006)
[Berm06] P. R. Berman, R. W. Boyd, P. W. Milloni
„Polarizability and the optical theorem for a two-level atom with ra-
diative broadening”
Phys. Rev. A 74, 53816 (2006)
[Bia75] I. Bialynicki-Birula, Z. Bialynicka-Birula
„Quantum Electrodynamics”
Pergamon, Oxford (1975)
[Bia07] I. Bialynicki-Birula, T. Sowi ´ nski
„Quantum electrodynamics of qubits”
Phys. Rev. A 76, 062106(2007)
[Bjo65] J. D. Bjorken, S. D. Drell
„Relativistic Quantum Fields”
McGraw-Hill, New York (1965)
133
134 BIBLIOGRAFIA
[Buc00] A. D. Buckingham, P. Fischer
„Phenomenological damping in optical response tensors”
Phys. Rev. A 61, 35801 (2000)
[Buc01] A. D. Buckingham, P. Fischer
Reply to „Comment on »Phenomenological damping in optical re-
sponse tensors«”
Phys. Rev. A 63, 47802 (2001)
[Cum65] F. W. Cummings
„Stimulated Emission of Radiation in a Single Mode”
Phys. Rev. 140, A1051 (1965)
[Dir28] P. A. M. Dirac
„The Quantum Theory of the Electron”
Proc. R. Soc. A117, 610 (1928)
[Dir34] P. A. M. Dirac
„Discussion of the infinite distribution of electrons in the theory of
the positron”
Proc. Cambridge Phil. Soc. 30, 150 (1934)
[Dut05] S. M. Dutra
„Cavity Quantum Electrodynamics. The Strange Theory of Light in
a Box”
Wiley, New Jersey (2005)
[Dys49] F. J. Dyson
„The Radiation Theories of Tomonaga, Schwinger, and Feynman”
Phys. Rev. 75, 486 (1949)
[Ebe80] J. H. Eberly, N. B. Narozhny, J. J. Sanchez-Mondragon
„Periodic Spontaneous Collapse and Revival in a Simple Quantum
Model”
Phys. Rev. Lett. 44, 1323 (1980)
[Fer32] E. Fermi
„Quantum theory of radiation”
Rev. Mod. Phys. 4, 87 (1932)
[Fet71] A. L. Fetter, J. D. Walecka
„Quantum Theory of Many-Particle Systems”
McGraw-Hill, New York (1971)
[Fey49] R. Feynman
„Space-Time Approach to Quantum Electrodynamics”
Phys. Rev. 76, 769 (1949)
135
[Gel51] M. Gell-Mann, F. Low
„Bound States in Quantum Field Theory”
Phys. Rev. 84, 350 (1951)
[Gel54] M. Gell-Mann, F. Low
„Quantum Electrodynamics at Small Distances”
Phys. Rev. 95, 1300 (1954)
[Gre03] W. Greiner, J. Reinhardt
„Quantum Electrodynamics”
Springer, New York (2003)
[Han07] R. Hanson, L. P. Kouwenhoven, J. R. Petta, S. Tarucha, L. M. K.
Vandersypen
„Spins in few-electron quantum dots”
Rev. Mod. Phys. 79, 1217 (2007)
[Hei34] W. Heisenberg
„Bemerkungen zur Diracschen Theorie des Positrons”
Z. Phys. 90, 209 (1934)
[Itz80] C. Itzykson and J. B. Zuber
„Quantum Filed Theory”
McGraw-Hill, NewYork (1980)
[Jac99] J. D. Jackson
„Classical Electrodynamics”
Wiley, New York (1999)
[Jay63] E. T. Jaynes, F. W. Cummings
„Comparison of Quantum and Semiclassical Radiation Theory with
Application to the Beam Maser”
Proc. IEEE 51, 89 (1963)
[Kra25] H.A. Kramers, W. Heisenberg
„Über die Streuung von Strahlung durch Atome”
Zeitschrift für Physik 31, 681 (1925)
[Kub57] R. Kubo
„Statistical Mechanical Theory of Irreversible Processes I”
J. Phys. Soc. Japan 12, 570 (1957)
[Kur00] Ch. Kurtsiefer, S. Mayer, P. Zarda,H. Weinfurter
„Stable Solid-State Source of Single Photons”
Phys. Rev. Lett. 85, 290 (2000)
[Lip50] B. A. Lippmann, J. Schwinger
„Variational Principles for Scattering Processes I”
Phys. Rev. 79, 469 (1950)
136 BIBLIOGRAFIA
[Lou73] R. Loudon
„The Quantum Theory of Light”
Oxford University Press, Oxford, 1973
[Lou06] R. Loudon, S. M. Barnett
„Theory of the linear polarizability of a two-level atom”
J. Phys. B: At. Mol. Opt. Phys. 39, S555 (2006)
[Lou00] B. Lounis, W. E. Moerner
„Single photons on demand from a singlemolecule at room tempera-
ture”
Nature 407, 491 (2000)
[Lut60] J. M. Luttinger
„Fermi Surface and Some Simple Equilibrium Properties of a Sys-
tem of Interacting Fermions”
Phys. Rev. 119, 1153 (1960)
[Mat55] T. Matsubara
„A New Approach to Quantum-Statistical Mechanics”
Prog. Theoret. Phys. 14, 351 (1955)
[Mar59] P. C. Martin, J. Schwinger
„Theory of Many-Particle Systems I”
Phys. Rev. 115, 1342 (1959)
[Mic00] P. Michler, A. Kiraz, C. Becher, W. V. Schoenfeld, P. M. Petroff, L.
Zhang, E. Hu, A. Imamoˇ glu
„A Quantum Dot Single-Photon Turnstile Device”
Science 290, 2282 (2000)
[Mil04] P. W. Milloni, R. W. Boyd
„ Influence of radiative damping on the optical-frequency susceptibi-
lity”
Phys. Rev. A 69, 23814 (2004)
[Pau27] W. Pauli
„Zur Quantenmechanik des magnetischen Elektrons”
Z. Phys. 43, 601 (1927)
[Rem87] G. Rempe, H. Walther, N. Klein
„Observation of quantum collapse and revival in a one-atom maser”
Phys. Rev. Lett 58, 353 (1987)
[San01] Ch. Santori, M. Pelton, G. Solomon,Y. Dale, Y. Yamamoto
„Triggered Single Photons from a Quantum Dot”
Phys. Rev. Lett. 86, 1502 (2001)
137
[Sal51] E. E. Salpeter, H. A. Bethe
„A Relativistic Equation for Bound-State Problems”
Phys. Rev. 84, 1232 (1951)
[Sch95] B. Schumacher
„Quantum coding”
Phys. Rev. A 51, 2738 (1995)
[Ser35] R. Serber
„Linear Modifications in the Maxwell Field Equations”
Phys. Rev. 48, 49 (1935)
[Ste01] G. E. Stedman, S. Naguleswaran, D. L. Andrews, L. C. Dávila Ro-
mero
„Comment on: Phenomenological damping in optical response ten-
sors”
Phys. Rev. A 63, 47801 (2001)
[Veh35] A. E. Vehling
„Polarization Effects in the Positron Theory”
Phys. Rev. 48, 55 (1935)
[Wat56] K. M. Watson
„Applications of Scattering Theory to Quantum Statistical Mecha-
nics”
Phys. Rev. 103, 489 (1956)
[Wic50] G. C. Wick
„The Evaluation of the Collision Matrix”
Phys. Rev. 80, 268 (1950)
[Yua02] Z. Yuan, B. E. Kardynal, R. M. Stevenson, A. J. Shields, Ch. J. Lobo,
K. Cooper, N. S. Beattie, D. A. Ritchie, M. Pepper
„Electrically Driven Single-Photon Source”
Science 295, 102 (2002)

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->