You are on page 1of 128

201 0

Współczesne konwencjonalne siły zbrojne Federacji Rosyjskiej
Grzegorz Pazura

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Wydział Politologii

Lublin 2010

Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej Wydział Politologii

Grzegorz Pazura Współczesne konwencjonalne siły zbrojne Federacji Rosyjskiej

Praca magisterska napisana pod kierunkiem naukowym prof. zw. dra hab. Henryka Chałupczaka

Lublin 2010
2

Spis treści
Spis treści........................................................................................................... 3 Wstęp................................................................................................................. 4 Siły zbrojne Federacji Rosyjskiej.......................................................................10 1.1. Ewolucja po upadku ZSRR......................................................................10 1.2. Podstawy prawne i doktrynalne.............................................................15 1.3. System kierowania.................................................................................22 1.4. Struktura sił zbrojnych...........................................................................25 1.5. Wydatki obronne....................................................................................28 Wojska Lądowe.................................................................................................31 2.1. Struktura................................................................................................31 2.2. Potencjał bojowy i funkcjonowanie.........................................................44 2.3. Modernizacja..........................................................................................55 Siły Powietrzne.................................................................................................61 3.1. Struktura...............................................................................................61 3.2. Potencjał bojowy i funkcjonowanie.........................................................65 3.3. Modernizacja..........................................................................................71 Marynarka Wojenna..........................................................................................76 4.1. Struktura................................................................................................76 4.2. Potencjał Bojowy i funkcjonowanie.........................................................83 4.3. Modernizacja..........................................................................................93 Siły specjalne....................................................................................................96 5.1. Wojska powietrznodesantowe................................................................97 5.2. Specnaz................................................................................................103 5.3. Jednostki antyterrorystyczne................................................................109 Zakończenie...................................................................................................116 Wykaz źródeł..................................................................................................120 3

Wstęp Zagadnienie sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej wywołuje w Polsce dużo emocji i dyskusji. Jest stale obecne również w dyskursie politycznym, ponieważ postrzegane jest jako zagrożenie dla bezpieczeństwa naszego państwa. Pomimo dużego znaczenia temat ten wydaje się być nieco zaniedbany w środowisku naukowym. Brak nam ciągłej i kompleksowej analizy stanu i potencjału rosyjskiej armii. Dostępnym w naszym kraju opracowaniom brakuje też niestety holistycznego podejścia do tego zagadnienia. Część autorów zajmuje się jedynie historyczną analizą transformacji Armii Czerwonej i podstawami instytucjonalno4

doktrynalnymi nowej, narodowej struktury, która na jej bazie powstała. Za sprawą takiego podejścia nie uzyskujemy żadnych istotnych informacji dotyczących potencjału jakim dysponują rosyjskie siły zbrojne. Z drugiej strony inni badacze przeprowadzają tylko szczegółową analizę obecnego stanu poszczególnych elementów rosyjskich struktur wojskowych. Może to skutkować brakiem zrozumienia zachodzących w nich procesów oraz nieprofesjonalną ich oceną. Wszystkie problemy, z którymi boryka się rosyjska armia ma podłoże historyczne i by je zrozumieć potrzebne jest cofnięcie się do początku lat 90-tych, a czasami nawet do okresu zimnej wojny. Jednym z celi niniejszej pracy jest próba połączenia tych dwóch podejść. Przedstawiony został tutaj zarówno proces przekształcenia Sił Zbrojnych ZSRR w Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej, podstawy instytucjonalno-prawne jak też możliwie najbardziej aktualne informacje i oceny dotyczące funkcjonowania rosyjskich sił zbrojnych. W rezultacie, głównym celem pracy jest dokonanie kompleksowej analizy faktycznego stanu rosyjskiej armii. Struktura pracy w pełni wyczerpuje zagadnienie, dzięki czemu możliwa jest przynajmniej częściowa odpowiedź na pytania i lęki polityków i polskiego społeczeństwa. Główną hipotezą zawartą w tej pracy jest stwierdzenie, że rosyjskie siły zbrojne przeżywają głęboki kryzys, który trwa od początku lat 90-tych XX wieku. Ma on przede wszystkim podstawy ekonomiczne, ale istnieje również szereg barier o charakterze niematerialnym, które uniemożliwiały przeprowadzenie głębokich reform. Problemy jakie dotykają rosyjską armię w znaczący sposób ograniczają jej potencjał bojowy oraz prestiż we własnym społeczeństwie i w środowisku międzynarodowym. Najważniejszym skutkiem kryzysu jest ograniczona możliwość realizacji przez Federację Rosyjską własnej polityki zagranicznej oraz zapewniania bezpieczeństwa wewnętrznego państwa. Najlepszym tego przykładem jest konflikt w Czeczenii, który obnażył nie tylko słabość rosyjskiej armii, ale także całego państwa. Drugą hipotezą jest teza autora, że procesu degradacji możliwości bojowych nie zahamował program reformy i modernizacji rosyjskiej armii. Założenia tego planu były słuszne i mogły doprowadzić do znacznej jakościowej poprawy, ale w obliczu ograniczonych możliwości finansowych reformy nie
5

zaspokajały nawet absolutnego minimum potrzeb sił zbrojnych. Pomimo zwiększonego budżetu obronnego w ciągu kilku ostatnich lat, zaległości prawdopodobnie nie zostaną nadrobione w najbliższej dekadzie. Autor wprowadził ograniczenia merytoryczne i czasowe przy analizie tego zagadnienia. W pracy został omówiony jedynie konwencjonalny komponent rosyjskich sił zbrojnych. Powodem takiego zabiegu jest ograniczony charakter i pojemność pracy magisterskiej. Po drugie, autor pominął komponent jądrowy, ponieważ możliwości jego wykorzystania są obecnie minimalne. O ile konflikt atomowy pomiędzy mocarstwami militarnymi jest prawie niemożliwy, to bardzo prawdopodobne są wybuchy lokalnych konfliktów z państwem o słabszym potencjale albo walka z przeciwnikiem asymetrycznych, np. ugrupowaniami terrorystycznymi. Dlatego obecnie to potencjał konwencjonalny stanowi o sile militarnej państwa i możliwościach realizacji własnych interesów narzędziami wojskowymi. Zakres czasowy pracy zawiera się w okresie od powstania Federacji Rosyjskiej do chwili ukończenia tej pracy, czyli kwietnia 2010 roku. Jednakże, aby wytłumaczyć pewne procesy, autor nawiązuje chwilami również do okresu ZSRR. Praca została napisana w oparciu o źródła o różnorodnym charakterze. Materiały dostępne w języku polskim można podzielić na trzy kategorie. Pierwsza z nich to rozbudowane monografie, które w sposób całościowy opisują proces tworzenia i funkcjonowania sił zbrojnych. Najważniejszym opracowaniem tego typu jest praca Roberta Śmigielskiego, Osierocona armia: założenia polityki obronnej oraz Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej w latach 1992-20041. Wśród prac o podobnym charakterze wykorzystane zostały opracowania K. Malaka2, I. Topolskiego3 oraz B. Potyrały i H. Szczegóły4. Drugi typ źródeł to monografie

1

R. Śmigielski, Osierocona armia: założenia polityki obronnej oraz Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej w latach 1992-2004, Warszawa 2006. 2 K. Malak, Czynnik wojskowy w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej (1991-2000), Warszawa 2001. 3 I. Topolski, Siła militarna w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Lublin 2004. 4 B. Potyrała, H. Szczegóła, Armia Rosyjska po upadku ZSRR (1992-2000), Zielona Góra 2000.

6

skoncentrowane na jednym z elementów rosyjskiej armii – koncepcjach i doktrynach obronnych albo konkretnym rodzaju sił zbrojnych, np. siłach specjalnych5. Pozostałe źródła to artykuły pochodzące ze specjalistycznych czasopism wojskowych i serwisów internetowych. Mimo ograniczonego charakteru były one bezcennym źródłem najnowszych informacji i ocen odnoszących się do rosyjskich sił zbrojnych. W pracy wykorzystano również dużą ilość źródeł anglojęzycznych. Konieczna była ich selekcja, ponieważ amerykańskie i brytyjskie środowiska naukowe i wojskowe poświęcają temu zagadnieniu znaczną ilość opracowań i artykułów naukowych, a charakter tej pracy uniemożliwia odniesienie się do wszystkich. Spośród oryginalnych źródeł w języku rosyjskim autor wykorzystał dokumenty prawne i doktrynalne regulujące funkcjonowanie sił zbrojnych pochodzące z serwisów internetowych Ministerstwa Obrony6 i Rady Bezpieczeństwa Federacji Rosyjskiej7. Bieżące informacje o funkcjonowaniu armii pochodzą z rosyjskich serwisów militarnych8. Autor wykorzystał także jeden artykuł naukowy w języku czeskim9. W niniejszej pracy wykorzystane zostały różne metody badawcze w zależności od charakteru danego rozdziału. W pierwszym rozdziale wykorzystano metodę instytucjonalno-prawną, dzięki której omówione zostały podstawy prawne i koncepcje działania sił zbrojnych. Zarówno w pierwszym, jak i w pozostałych rozdziałach autor wykorzystał jeszcze inne metody badawcze. Analiza systemowa umożliwia postrzeganie sił zbrojnych jako całości i poprzez omawianie poszczególnych jej elementów i łączących je powiązań można zrozumieć holistyczną strukturę armii rosyjskiej. Analiza statystyczna stosowana była na początku każdego rozdziału w celu zobrazowania potencjału ilościowego, szczególnie w odniesieniu do posiadanego uzbrojenia i ilości żołnierzy. Metodę tę wykorzystano również w podrozdziale dotyczącym budżetu obronnego. Żeby
5 6

H. Herman, Działania specjalne : wczoraj, dziś, jutro, Toruń 2001. http://mil.ru. 7 http://www.scrf.gov.ru/index.html. 8 http://nvo.ng.ru. 9 L. Visingr, Zarazowani nove vojenske techniky do ozbrojenych sil ruske federacje, http://www.defenceandstrategy.eu/cs/aktualni-cislo-2-2007/clanky/zarazovani-novevojenske-techniky-do-ozbrojenych-sil-ruske-federace.html, 12.1.2008.

7

urealnić opis procesów zachodzących w rosyjskiej armii i odnieść je do międzynarodowych trendów i potencjału armii innych państw, autor wykorzystał także metodę porównawczą. Praca została podzielona na pięć rozdziałów, co spowodowane jest chęcią oddzielnego opisu poszczególnych rodzajów sił zbrojnych. Pierwszy rozdział dostarcza ogólnych informacji dotyczących sił zbrojnych. W pierwszej kolejności przedstawiony jest historyczny proces ewolucji i reform dokonujących się w ramach radzieckich, a następnie rosyjskich sił zbrojnych. Następnie omówione zostały wszystkie najważniejsze akty prawne oraz dokumenty o charakterze doktrynalno-koncepcyjnym, które regulują różne aspekty funkcjonowania sił zbrojnych oraz realizacji polityki bezpieczeństwa przez organy państwowe. Analiza tych źródeł dostarczyła także informacji niezbędnych do stworzenia podrozdziału analizującego zadania i prerogatywy najważniejszych organów politycznych i wojskowych w dziedzinie obronności. Czwarty podrozdział stanowi szczegółowy opis aktualnej struktury sił zbrojnych i zawiera informacje dotyczące osób sprawujących najważniejsze funkcje w rosyjskiej armii. Ostatni podrozdział przedstawia ekonomiczny aspekt funkcjonowania sił zbrojnych. Umożliwia on zrozumienie podstawowych problemów ich dotyczących oraz tendencji rozwojowych budżetu obronnego. Cały rozdział ma charakter teoretyczny i wprowadza podstawy potrzebne do zrozumienia następującego w dalszej części dokładnego opisu poszczególnych części rosyjskiej armii. Drugi rozdział zawiera szczegółową analizę największego z rodzajów sił zbrojnych, czyli Wojsk Lądowych. W pierwszej części zawarty jest rozbudowany opis procesu odzyskiwania potencjału materialnego i osobowego pozostawionego na terenie państw Układu Warszawskiego oraz republik związkowych, które uzyskały niepodległość. Stanowi to wprowadzenie do właściwego opisu formowania się struktury armii stricte rosyjskiej. Następująca potem analiza ilościowego potencjału Wojsk Lądowych odbywa się na poziomie całego kraju oraz poszczególnych Okręgów Wojskowych. Drugi podrozdział zawiera szereg informacji dotyczących potencjału bojowego Wojsk Lądowych na przestrzeni dwóch ostatnich dekad. Zawarte tutaj oceny odnoszą się do takich problemów jak
8

wiek i stan uzbrojenia, częstotliwość i charakter ćwiczeń wojskowych, poziom wyszkolenia i morale żołnierzy. Najważniejsze wnioski wyciągnięte zostały na podstawie konfliktów zbrojnych w których armia rosyjska uczestniczyła. Ostatni podrozdział zawiera spis priorytetów programu reformy tego rodzaju sił zbrojnych oraz ocenę przebiegu tego procesu do chwili obecnej. Trzeci rozdział skonstruowany jest według podobnego schematu. Pierwszy podrozdział wyróżnia się tym, że opis struktury przebiega według podziału przedmiotowego a nie terytorialnego jak to miało miejsce w rozdziale pierwszym. Podobne są też elementy na jakie autor zwraca uwagę analizując potencjał bojowy Sił Powietrznych oraz przebieg programu modernizacji. Struktura rozdziału czwartego powiela schemat dwóch poprzednich rozdziałów. Jego wyróżnikiem jest to, że analiza odbywa się na poziomie poszczególnych Flot i Flotylli, które funkcjonują w separacji, ze względu na dystans je dzielący i charakter zadań na poszczególnych akwenach. Ostatni rozdział jest autorskim pomysłem twórcy tej pracy. W tym rozdziale zebrano i omówiono poszczególne formacje, uznawane przez ekspertów za elitarne w rosyjskich strukturach siłowych. Poszczególne jednostki różni wielkość, umiejscowienie w strukturach bezpieczeństwa i charakter zadań przed nimi stawianych. Łączy je wysoki profesjonalizm i skuteczność, reputacja w kraju i za granicą, rygorystyczny nabór i charakter służby oraz tajemniczość jaka je otacza. W strukturach sił zbrojnych państw członkowskich NATO powszechna jest praktyka łączenia elitarnych formacji w jedną strukturę, pod dowództwem najlepiej wyszkolonych oficerów. W Federacji Rosyjskiej taki zabieg się nie udał, ale autor uważa za uzasadnione by zestawić w jednym rozdziale najbardziej znane rosyjskie jednostki specjalne.

9

Rozdział 1 Siły zbrojne Federacji Rosyjskiej

1.1. Ewolucja po upadku ZSRR Siły zbrojne Federacji Rosyjskiej należy uznawać za kontynuację sił zbrojnych ZSRR. Pierwszym argumentem za takim podejściem jest fakt, że Federacja Rosyjska przejęła zobowiązania polityczne i prawne imperium sowieckiego, na którego gruzach powstała. Po drugie, armia rosyjska przejęła główny trzon struktury armii radzieckiej, większość jej zasobów ludzkich i materialnych oraz tradycję. Powstanie armii narodowych nie odbyło się bezboleśnie. Z jednej strony dowódcy wyższego szczebla mający pochodzenie rosyjskie nie chcieli się pogodzić z faktem, że będzie musiała powstać armia stricte rosyjska. Nagły upadek mocarstwowości militarnej był dla nich nie do zaakceptowania, wobec czego do końca wierzyli, że nawet w obliczu usamodzielnienia politycznego dawne republiki związkowe pozostaną częścią wielkiej armii. Jednocześnie, tendencje odśrodkowe były tak silne, że nie udało się zahamować utraty całych oddziałów, obiektów wojskowych i dużej ilości sprzętu ruchomego, które posłużyły jako podstawa dla tworzących się armii nowych państw na obszarze poradzieckim. Próby łagodzenia rodzących się napięć i punktów zapalnych poprzez interwencje elitarnych oddziałów radzieckich przyniosło efekt odwrotny od zamierzonego – rosła determinacja i poczucie słuszności podjętego przez republiki radzieckie kierunku niepodległościowego. Kształtujące się samodzielne państwo rosyjskie nie mogło sobie pozwolić na utratę całego potencjału militarnego pozostawionego poza jej granicami, dlatego podjęto szereg działań mających na celu jego odzyskanie. Operacja ta przebiegała w różnym tempie w zależności od miejsca w którym stacjonowała wcześniej armia radziecka. Najmniejszych strat doznano w wyniku ewakuacji oddziałów ulokowanych w państwach członkowskich Układu Warszawskiego, tworzących na ich terenach Grupy Wojsk Radzieckich, a potem Rosyjskich. Państwa te nie rościły
10

sobie praw do sprzętu i żołnierzy Armii Czerwonej. Od samego początku przyjęły prozachodni kierunek rozwoju, wobec czego 1 lipca 1991 r. podpisano protokół o likwidacji Układu Warszawskiego. Podobnie wyglądała sytuacja w republikach bałtyckich, które chciały się jak najszybciej uniezależnić od Rosji. Trudniej było Moskwie odzyskać struktury, które mieściły się na terenie mniejszych republik związkowych ZSRR, bowiem w tamtejszych oddziałach większość na ogół stanowili miejscowi obywatele. Nowo powstające byty państwowe potrzebowały tych oddziałów by usankcjonować swój niepodległy status. Największych kłopotów dostarczył Federacji Rosyjskiej proces podziału sił znajdujących się na terenie Ukrainy, która posiadała największy potencjał ekonomiczny i militarny oraz największe ambicje polityczne spośród dawnych republik radzieckich. Podział Floty Czarnomorskiej zakończył się dopiero w roku 1997. Warto też zauważyć, że wspomniane działania były wspierane przez państwa NATO, szczególnie USA, które uważały Federację Rosyjską za jedyny podmiot posiadający prawo i możliwości do zabezpieczenia komponentu strategicznego radzieckich sił zbrojnych. Proces rozkładu ZSRR zapoczątkowany w latach 80-tych, zakończył się w grudniu 1991 roku. Poprzedzony został przez nieudany pucz z dnia 19 sierpnia 1991 roku, kierowany przez wiceprezydenta ZSRR Giennadija Janajewa. Owa próba utrzymania starego systemu wywołała szeroki sprzeciw narodu rosyjskiego wobec interwencji własnych wojsk. W obliczu kryzysu gospodarczego zaczęto postrzegać armię jako zbyt kosztowny i skoncentrowany tylko na sobie podmiot w strukturze władz państwa rosyjskiego10. Przed poważnym dylematem moralnym stanęli sami żołnierze, którzy w większości popierali proces reform, ale jednocześnie nie mogli otwarcie odmówić wykonywania rozkazów ministra obrony marszałka Dmitrija Jazowa, jednego z przywódców puczu. Doszło do rozłamu armii na dwie frakcje, bardziej skuteczna okazała się jednak obstrukcyjna postawa przeciwników Janajewa. Zadecydowało to o upadku puczu i w rezultacie zniechęciło konstytuujące się młode państwa do utrzymania bliskich związków państwowych z pozostałościami Związku Radzieckiego. W ciągu następnego roku, w samej armii
10

M. Orr, The Russian armed forces as a factor in regional stability, Sandhurst 1998, s.

1.

11

doszło do rozliczeń. Obrońcy prezydenta Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej, Borysa Jelcyna - marszałek Jewgienij Szaposzników i gen. Paweł Graczow zostali odpowiednio ministrem i wiceministrem Obrony, natomiast 300 generałów i 65 tys. oficerów-zwolenników Janajewa pożegnało się ze służbą11. W obliczu braku zgody większej liczby państw na głęboką integrację, zdecydowano o utworzeniu luźniejszej formy współpracy. 8 grudnia 1991 r. przywódcy Rosji, Ukrainy i Białorusi zdecydowali o utworzeniu Wspólnoty Niepodległych Państw. W ciągu dwóch tygodni do organizacji przyłączyły się też pozostałe republiki oprócz Gruzji i państw bałtyckich. 25 grudnia z funkcji prezydenta ZSRR ustąpił Michaił Gorbaczow, co traktowane jest równoważnie z zakończeniem historii tego państwa. Militarną podstawą WNP był układ o zbiorowym bezpieczeństwie, podpisany w Taszkiencie 15 maja 1992 roku i powołujący Organizację Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym. Państwa sygnatariusze zobowiązały się do udzielania sobie pomocy wojskowej w przypadku ataku ze strony państwa trzeciego oraz wyrzekały się chęci uczestnictwa w innych sojuszach militarnych. Rosjanie planowali za pośrednictwem zdominowanego przez siebie sztabu WNP kontrolować armie pozostałych państw Wspólnoty. Dlatego pozostali członkowie organizacji nierzadko pozostawali krytyczni wobec działalności tych struktur. Następne lata wykazały brak skuteczności tej struktury, udało się jedynie utworzyć wspólny system obrony przeciwlotniczej12. W ostatnim czasie podjęto próbę jej ożywienia poprzez powołanie wspólnych sił szybkiego reagowania na wzór sił Sojuszu Północnoatlantyckiego. Mają powstać na bazie 98. gwardyjskiej dywizji wojsk powietrzno-desantowych z Iwanowa i 31. gwardyjskiej brygady szturmowej wojsk powietrzno-desantowych z Uljanowska, jednej kazachskiej brygady desantowo-szturmowej oraz batalionów białoruskiego, ormiańskiego, tadżyckiego i kirgiskiego13. Tymczasową strukturę pozostałą po Armii Czerwonej określano jako Zjednoczone Siły Zbrojne, a ich głównodowodzącym pozostawał marszałek
11

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 29.

12

S. J. Main, The “Brain” of the Russian Army - The Centre for Military-Strategic Research, General Staff 1985-2000, Camberley 2000, s. 3. 13 Siły proradzieckiego ODKB będą nie gorsze od sił NATO, http://www.rp.pl/artykul/29,258718.html, 04.02.2009.

12

Szaposznikow. Z powodu problemów jakie pojawiały się w związku z finansowaniem i zarządzaniem armią, prezydent Jelcyn zdecydował się 16 marca 1991 roku podpisać dekret o utworzeniu Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej i wyodrębnieniu Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej. W ich skład weszły wtedy Wojska Lądowe, Wojska Rakietowe Specjalnego Przeznaczenia, Wojskowa Flota Morska, Wojskowe Siły Powietrzne i wojska Przeciwlotniczej Obrony Kraju 14. Na skutek konfliktu Jelcyna i Szaposznikowa15, prace nad przebudową armii trwały jeszcze kilka miesięcy. Dopiero od 7 maja zaczęły funkcjonować rosyjskie siły zbrojne, natomiast ministrem obrony został młody generał Wojsk Powietrznodesantowych, wspomniany wcześniej gen. Paweł Graczow. Na kształt formujących się Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej wpływ miała nie tylko sytuacja polityczna na obszarze poradzieckim, ale również sytuacja międzynarodowa. Nastąpił upadek dwubiegunowego systemu stosunków międzynarodowych i zakończenie rywalizacji pomiędzy Układem Warszawskim a NATO, a wobec tego zmniejszyło się prawdopodobieństwo regularnej wojny z państwem bądź sojuszem militarnym o podobnym potencjale. Zaistniała wtedy potrzeba powszechnego ograniczenia zbrojeń. Ze względu na temat tej pracy szczególnie istotny jest proces rozbrojenia konwencjonalnego. Dzięki porozumieniu obu nieprzyjaznych sobie do tej pory bloków militarnych, 19 listopada 1990 r. przedstawiciele 22 państw podpisali w Paryżu Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie (ang. Treaty on Conventional Armed Forces in Europe, CFE). Głównym jego założeniem było wprowadzenie limitów ilościowych różnych typów uzbrojenia konwencjonalnego, rozmieszczonego wewnątrz ściśle określonej strefy stosowania porozumienia16.
14

Rosja 2005. Raport z transformacji, materiały I Forum Europa – Rosja w Krynicy Zdrój, 14-16 kwietnia 2005, Warszawa 2006, s. 190. 15 Jelcyn po podpisaniu dekretu sam tymczasowo objął urząd ministra, co osłabiło legitymację marszałka do przewodzenia zjednoczonej armii. 16 Strefa stosowania obejmuje „całe lądowe terytorium Państw-Stron w Europie od Oceanu Atlantyckiego do Uralu, które obejmuje także wszystkie europejskie terytoria wysp Państw-Stron, w tym Wyspy Owcze należące do Królestwa Danii, Svalbard, z Wyspą Niedźwiedzią włącznie, należące do Królestwa Norwegii, Wyspy Azorskie i Maderę należące do Republiki Portugalskiej, Wyspy Kanaryjskie należące do Królestwa Hiszpanii oraz Ziemię Franciszka Józefa i Nową Ziemię należące do Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. W przypadku Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich strefa stosowania obejmuje całe terytorium leżące na zachód od rzeki Ural i Morza Kaspijskiego. W przypadku Republiki Tureckiej strefa stosowania

13

Maksymalny poziom przewidziany dla uzbrojenia ZSRR umiejscowionego wewnątrz tej strefy wynosił 13150 czołgów, 20000 wozów opancerzonych, 13175 systemów artyleryjskich o kalibrze powyżej 100mm, 5150 samolotów bojowych i 1500 śmigłowców uderzeniowych17. Traktat regulował także maksymalną ilość żołnierzy jaką mogło posiadać każde z państw-sygnatariuszy. Rozmieszczenie armii regulowane było również przez stworzenie systemu koncentrycznych rejonów (środkowego, środkowego poszerzonego i rozszerzonego) oraz strefy flankowej18. Miało to na celu zapobiegnięcie nadmiernej koncentracji wojsk w strategicznych obszarach. W obliczu powstania nowych państw na obszarze dawnego ZSRR, konieczne było sformułowanie dodatkowego dokumentu wprowadzającego limity dla tych państw. Stał się nim Akt zamykający rokowania w sprawie stanu osobowego konwencjonalnych sił zbrojnych w Europie, podpisany 10 lipca 1992 roku w Helsinkach. Po wycofaniu się z procesu tworzenia nowego traktatu trzech państw bałtyckich oraz rozpadzie Czechosłowacji, jego stronami zostało ostatecznie 30 państw. Przez trzy następne lata trwał okres najbardziej intensywnej utylizacji i przekształcania uzbrojenia. Do roku 2001 wycofano ze służby ponad 59 tys. sztuk uzbrojenia konwencjonalnego19. W ciągu kilku następnych lat zmieniła się też struktura środowiska międzynarodowego oraz wzajemne podejście dwóch do tej pory wrogich sobie mocarstw. W miejsce równowagi sił i rywalizacji próbowano wprowadzić w życie koncepcje współpracy oraz stworzenia jednej wspólnoty bezpieczeństwa. Dlatego 19 listopada 1999 roku podpisano w Stambule Porozumienie o Adaptacji Traktatu o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie i Akt Końcowy Konferencji państw-stron Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie. Na skutek braku realizacji przez Rosję wszystkich
obejmuje terytorium Republiki Tureckiej na północ i na zachód od linii ciągnącej się od punktu przecięcia się granicy tureckiej z 39 równoleżnikiem do Muradiye, Patnos, Karayazi, Tekman, Kemaliye, Feke, Ceyhan, Dogankent, Gozne i dalej do morza”. Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie, http://www.vilp.de/Plpdf/p123.pdf, Paryż 19.11.1991. 17 M. Mróz, Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie (CFE), „Raport” Biura Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu nr 74, s. 10. 18 Z. Lachowski, Kontrola Zbrojeń konwencjonalnych w Europie, [w:] Rodfeld A.D. (red.), Kontrola zbrojeń. Rozbrojenie u progu XXI wieku, Warszawa 2002, s. 21. 19 Tamże, s. 22.

14

założonych wcześniej zobowiązań, porozumienie dotąd nie weszło w życie20. Ostateczne pułapy uzbrojenia jakie ustalono dla europejskiej części Federacji Rosyjskiej wynosiły: 6350 czołgów, 11280 bojowych wozów opancerzonych, 6315 zestawów artyleryjskich o kalibrze ponad 100 mm, 3416 samolotów bojowych i 855 śmigłowców bojowych. 26 kwietnia 2007 roku prezydent W. Putin czasowo zawiesił wykonywanie traktatu. Była to decyzja o charakterze politycznym i związana była z decyzją USA o rozmieszczeniu fragmentów obrony przeciwrakietowej w Polsce i Czechach21. Mimo, że traktat wprowadzał znaczne ograniczenia dla liczebności armii rosyjskiej, szybko okazało się, że w sytuacji kryzysu finansowego Federacji Rosyjskiej, wyznaczone pułapy są zbyt wysokie w porównaniu do możliwości budżetowych państwa rosyjskiego. Rozpoczął się tym samym proces redukcji, który miał trwać przez całe lata 90-te. W roku 1991, przed rozpadem państwa radzieckiego, Armię Czerwoną tworzyło wg różnych danych od 3,75 do 4 mln żołnierzy. Rok później liczebność sił zbrojnych Federacji Rosyjskie wynosiła 2,73 mln22. Redukcje trwały do roku 1999, kiedy to liczba żołnierzy ustabilizowała się na poziomie 1 miliona23. Jeżeli chodzi o ograniczenia liczebności uzbrojenia to pozostawiono Federacji Rosyjskiej możliwość wycofania ponadliczbowego sprzętu na terytorium za Uralem. W praktyce mimo, iż stan ilościowy rosyjskiej armii nie uległ drastycznemu ograniczeniu, bo większość sprzętu przetransportowano poza obszar objęty działaniem Traktatu, nie udało się zahamować jego faktycznej degradacji. Obszar azjatycki Federacji Rosyjskiej stał się w efekcie tego wielką składnicą poradzieckiego złomu.

1.2. Podstawy prawne i doktrynalne
20

M. Madej, Traktat o Siłach Konwencjonalnych w Europie – geneza, istota, perspektywy, „Biuletyn” PISM 2007 nr 25, s. 1. 21 N. Fiorenza, Russia suspends CFE compliance, “Jane’s Defence Weekly” 2007 nr 2007, s. 9. 22 D.V. Trenin, Gold Eagle, Red Star, [w:] S. Miller, D.V. Trenin (red.), The Russian Military: Power and Policy, Cambridge 2004, s. 220. 23 Zobacz szerzej: I. Topolski, Militarna pozycja Federacji Rosyjskiej, [w:] Czarnocki A., Topolski I., Federacja Rosyjska w stosunkach międzynarodowych, Lublin 2006, s. 91.

15

Status i formy wykorzystania sił zbrojnych jest regulowany przez szereg dokumentów wydanych przez władze Federacji Rosyjskiej. Najważniejszym aktem prawnym odnoszącym się do tego zagadnienia, jest Konstytucja Federacji Rosyjskiej z 1993 roku. Zawiera ona zasady mówiące o tym, że „Prezydent Federacji Rosyjskiej jest Najwyższym Zwierzchnikiem Sił Zbrojnych Federacji Rosyjskiej.”24(artykuł 87) oraz, że mianuje i odwołuje najwyższe dowództwo sił zbrojnych (artykuł 83). Bardziej szczegółowo istotę bezpieczeństwa narodowego określają ustawy federalne. Ustawa „O bezpieczeństwie” z dnia 5 marca 1992 r. definiuje bezpieczeństwo jako stan zapewniający ochronę żywotnych interesów jednostek, społeczeństwa i państwa przed wewnętrznymi i zewnętrznymi zagrożeniami. Przy czym tylko państwo jest podmiotem, który może o nie zabiegać czyniąc to różnymi, odpowiednimi do zagrożeń środkami. Ustawa wymienia też instytucje odpowiedzialne za zapewnianie bezpieczeństwa. Wśród nich, oprócz organów władzy wykonawczej ustawa wymienia i powołuje do życia Radę Bezpieczeństwa Federacji Bezpieczeństwa. Ustawa „O obronie” z dnia 31 maja 1996 r., znowelizowana 30 października 2009 r. określa co należy rozumieć pod pojęciem obrony państwa. Są to wszelkie środki ekonomiczne, polityczne, wojskowe, społeczne i prawne konieczne do zapewnienia możliwości zbrojnej obrony terytorialnej integralności Federacji Rosyjskiej. Ustawa czyni siły zbrojne25 odpowiedzialne za obronę kraju oraz nakłada na obywateli obowiązek służby wojskowej. Szczególne zobowiązania w ramach szeroko pojętej obronności nałożone są również na wywiad wojskowy (GRU) oraz służbę bezpieczeństwa (FSB). Zunifikowane działania na rzecz obronności składają się m.in. z przewidywania i oceny zagrożeń, określania strategicznych kierunków rozwoju struktur wojskowych i rozwijania doktryny wojskowej, utrzymywania potencjału bojowego sił zbrojnych, ćwiczenia procedur wprowadzanych w życie na czas wojny, gromadzenia rezerw materiałowych i osobistych na wypadek mobilizacji i szeregu innych zadań. W dalszej części ustawa
24 25

Konstytucja Federacji Rosyjskiej, http://libr.sejm.gov.pl/tek01/txt/konst/rosja.html. Ustawa wymienia tutaj zarówno armię, jak też wojska wewnętrzne oraz inne formacje, w tym obrony cywilnej.

16

szczegółowo wymienia zadania poszczególnych organów Federacji Rosyjskiej w dziedzinie obronności, a także w sposób ogólny nakreśla obowiązki wszystkich przedstawicieli i obywateli państwa. Czwarta część ustawy reguluje status i zadania szeroko rozumianych sił zbrojnych. Głównym celem uzasadniającym ich istnienie jest powstrzymywanie agresji wymierzonej w Federację Rosyjską oraz obrona jej bezpieczeństwa i integralności. Według litery ustawy cała aktywność armii rosyjskiej ma podstawy w spójnym systemie prawnym składającym się z Konstytucji, ustaw federalnych, dokumentów i regulacji wydawanych przez prezydenta oraz wszystkich innych aktów prawnych wydawanych przez organy Federacji Rosyjskiej. Z ostatniej części możemy zaś uzyskać informacje na temat stanu wojny, stanu wojennego, mobilizacji, obrony terytorialnej i obrony cywilnej. Przyjęta w roku 2009 nowelizacja ustawy precyzuje i poszerza zakres możliwości wykorzystania sił zbrojnych poza granicami kraju oraz zwiększa kompetencje prezydenta odnośnie podejmowania decyzji o ich użyciu w sytuacji kryzysowej. Kolejny akt prawny tego typu nosi nazwę „O zamówieniach na rzecz obrony państwa” i zatwierdzony został 27 grudnia 1995 roku. Ustawa omawia sposoby finansowania zakupów publicznych uzbrojenia wojskowego, procedury i programy takich zakupów. Wypunktowane również zostały zadania i wymagania jakie musi spełnić państwo i przedsiębiorstwo, które sprzedaje produkt. Jasno sprecyzowana została także możliwość wspierania finansowego takich podmiotów poprzez dostarczanie im nowych technologii, sprzętu oraz środków finansowych potrzebnych do sprawnego funkcjonowania. Zagadnienie w mniejszym stopniu związane z bezpieczeństwem, a bardziej dotyczące handlu uzbrojeniem omówione jest w ustawie federalnej „O współpracy wojskowo-technicznej Federacji Rosyjskiej z innymi państwami” z 19 lipca 1998 roku. Ustanowione są w niej regulacje prawne, których celem jest zapewnienie bezpieczeństwa państwa, ochrony praw autorskich oraz monopolu państwa w sferze zbrojeniowej. Celami zasadniczymi polityki współpracy i wymiany jest wzmocnienie militarnej i politycznej pozycji państwa rosyjskiego, rozwój i ochrona interesów własnego przemysłu zbrojeniowego oraz uzyskiwanie dochodów z handlu uzbrojeniem by finansować realizację potrzeb państwa. Aby zrealizować te
17

zadania Federacja Rosyjska może zawierać różnego rodzaju umowy i porozumienia międzynarodowe albo powoływać komisje bilateralnej lub multilateralnej współpracy wojskowo-technologicznej. Zastrzega sobie również prawo do nadzorowania transakcji przeprowadzanych pomiędzy przedsiębiorstwami. Największym źródłem informacji o teoretycznych podstawach funkcjonowania rosyjskich sił zbrojnych są rozmaite doktryny i koncepcje. W Federacji Rosyjskiej powstał szereg koncepcji odnoszących się do bezpieczeństwa państwa, zarówno ogólnych jak i odnoszących się do specyficznych dziedzin związanych z obronnością. Wśród tych pierwszych należy wymienić Koncepcje polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej, wydawane w latach 1993, 2000 i 2008. Przewartościowywano w nich cele polityki państwowej oraz zagrożenia. Po zmieniającej się retoryce można było także stwierdzić wzrost pewności siebie i własnej siły w stosunkach międzynarodowych26. Pierwsza z tych koncepcji kładła nacisk na niestabilną sytuację w państwach graniczących z Federacją Rosyjską i niebezpieczeństwa z tego wynikające oraz ochronę praw i interesów Rosjan przebywających w tych państwach. Następna wersja dodawała do tego konieczność podejmowania działań zwiększających autorytet i znaczenie Federacji Rosyjskiej w środowisku międzynarodowym. Jednym ze strategicznych narzędzi mogących to umożliwić jest udział w różnych multilateralnych organizacjach i nieformalnych porozumieniach, ponieważ to właśnie multilateralny układ sił w polityce międzynarodowej umożliwi zwiększenie międzynarodowej pozycji Rosji27. Ważna stała się też promocja własnej kultury i dobrych relacji z wpływowymi uczestnikami stosunków międzynarodowych. Przy okazji miało to też skutkować wzrostem możliwości rozwojowych państwa, jego potencjału ekonomicznego i dobrobytu społecznego. Podobną serią dokumentów są Koncepcje bezpieczeństwa narodowego z lat 1997 i 2009. Oprócz opisu i własnej interpretacji aktualnego stanu stosunków międzynarodowych,
26

zawarte

w

nich

priorytety

obrony

narodowej

i

D. Jankowski, Nowa strategia bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej, „Policy Papers” Fundacji Amicus Europae 2009 nr 35, s. 5. 27 M. Raś, Doktrynalne uwarunkowania polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej, [w:] M. Czajkowski, E. Cziomer (red.), Polityka Federacji Rosyjskiej wobec państw członkowskich WNP, Kraków 2006, s. 27.

18

bezpieczeństwa publicznego, co upodabnia je do Koncepcji polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej. Można powiedzieć, że stanowią wykładnię oficjalnych celów strategii państwa w dziedzinie zapewniania społeczeństwu i państwu ochrony przed zagrożeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi28. Różnice są bardziej widoczne w dalszej części tekstu, gdzie obrona narodowa utożsamiana jest już z siłami zbrojnymi, czego nie podkreślono w poprzednim, bardziej ogólnym dokumencie. Tutaj natomiast zarysowano konkretne idee takie jak strategiczne odstraszanie, misje pokojowe a także nie-militarne sposoby rozwiązywania konfliktów. W celu zabezpieczenia interesów strategicznych Federacja Rosyjska musi rozwijać swoje zdolności militarne poprzez ulepszanie technologii wojskowych i infrastruktury obronnej oraz przemysłu zbrojeniowego. Kluczowe dla bezpieczeństwa narodowego Rosji pozostają siły jądrowe, które należy stale konserwować i modernizować. Uwagi dotyczące sił konwencjonalnych odnoszą się głównie do idei powstania i rozwoju sił szybkiego reagowania. Poprawie powinien ulec cały system zarządzania siłami zbrojnymi oraz ich ogólny stan, poziom wyszkolenia i zgrania oddziałów, a także należy zwiększyć prestiż służby wojskowej. Za zagrożenia o charakterze militarnym uważa się m.in. chęć uzyskania supremacji w tej dziedzinie przez któreś z państw, rozwój precyzyjnych technologii, plany budowy unilateralnego systemu obrony przeciwrakietowej, militaryzację kosmosu, proliferację broni masowego rażenia i poszerzenie NATO o państwa Europy Środkowo-Wschodniej29. Nie sposób tutaj uniknąć postawienia ostrej oceny, że część z tych elementów nie przeszkadzała moskiewskiemu centrum decyzyjnemu dopóki samo zajmowało pozycję supermocarstwa. Teraz gdy utraciło znaczącą pozycję w dziedzinie nowoczesnych technologii i obrony powietrznej, stara się przekonać inne państwa, że taka sytuacja stwarza zagrożenie dla powszechnego bezpieczeństwa. O ile wymienione wyżej dokumenty traktują kwestie militarne jako jedną z dziedzin bezpieczeństwa państwa, pośród czynników politycznych, ekonomicznych
28

K Malak, Koncepcja bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej, [w:] S. Bieleń, W.M. Góralski (red.), Nowa tożsamość Niemiec i Rosji w stosunkach międzynarodowych, Warszawa 1999, s. 119. 29 A. Eberhardt, Polityka Obronna Federacji Rosyjskiej, „Biuletyn” PISM 2003 nr 4, s. 724.

19

czy kulturowych, doktryny wojenne odnoszą się tylko do interesującego nas zagadnienia. Do tej pory prezydent Federacji Rosyjskiej zatwierdził koncepcję wojskową dla całych sił zbrojnych oraz doktrynę dla jednego z ich rodzajów – sił morskich. Nie można wykluczyć, że w przyszłości powstaną doktryny szczegółowe zaprojektowane również dla innych rodzajów sił zbrojnych. W przypadku Doktryny wojennej Federacji Rosyjskiej interesujący jest fakt, że na pierwszym miejscu wśród zagrożeń militarnych wymieniane jest NATO. Z dokumentów można też odczytać tezę, że NATO jest prowodyrem kolejnych zagrożeń, takich jak rozwój separatyzmów narodowych30. W następnej kolejności jako zagrożenie traktowane jest rozmieszczanie zewnętrznych sił w krajach sąsiednich, co można rozumieć jako rozwinięcie zagrożenia widzianego ze strony Sojuszu Północnoatlatyckiego. W dalszej części Doktryna powtarza zagadnienia pojawiające się we wcześniej omówionych dokumentach. Ważną tezą dającą fundament do dalszych rozważań jest stwierdzenie, że środkiem zapobiegania konfliktom i zagrożeniom jest utrzymywanie ciągłej gotowości bojowej sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej i jej sojuszników. Rosja uważa za zgodne z prawem użycie ich do odparcia ataku skierowanego na swoje terytorium albo swojego sojusznika, a także w obronie swoich obywateli poza granicami kraju. Jako sojusznicy rozumiane są tutaj państwa należące do Wspólnoty Niepodległych Państw/Organizacji Układu o Bezpieczeństwie Zbiorowym. Ponadto, Federacja Rosyjska zastrzega sobie prawo do użycia broni jądrowej w odpowiedzi na agresję, która zagraża egzystencji państwa. Uruchamiane są wtedy również określone plany obronne, w tym plan powszechnej mobilizacji. Gdy dojdzie do konfrontacji, armia rosyjska musi odeprzeć atak, a następnie pokonać wojska przeciwnika i zmusić go do zawarcia korzystnego dla Federacji Rosyjskiej porozumienia pokojowego. W momencie narastania zagrożenia dla państwa, siły zbrojne muszą podjąć szereg działań mających na celu obniżenie poziomu zagrożenia i podniesienie gotowości bojowej oraz ewentualnie branie udziału we wprowadzaniu w życie stanu wojennego.. Do zadań sił zbrojnych na czas pokoju należy m.in.:
30

S. J. Blank, The New Turn in Russian Defence Policy: Russia’s Defence Doctrine and National Security Concept, [w:] S. J. Cimbala, The Russian military into the twenty-first century, Londyn 2001, s. 60.

20

• • •

ochrona suwerenności i integralności terytorium; strategiczne odstraszanie i zapobieganie konfliktom; wysyłanie swoich oddziałów w ramach misji pokojowych działających z mandatu ONZ lub WNP; utrzymywanie zdolności bojowych i sprawności infrastruktury obronnej; ochrona Rosjan przebywających poza granicami kraju ; walka z terroryzmem, piractwem i zapewnianie bezpieczeństwa żeglugi; zapewnianie porządku publicznego i bezpieczeństwa obywateli; pomoc w likwidacji klęsk żywiołowych.

• • • • •

Doktryna Wojenna zawiera również szereg bardzo szczegółowych zasad odnoszących się do funkcjonowania struktur armii oraz celów i zadań współpracy wojskowo-politycznej i technicznej z innymi państwami. Jest w pewnym sensie kierunkowskazem dla rozwoju polityki obronnej i reformy organizacji militarnej państwa rosyjskiego31. Bardziej szczegółowa Doktryna Morska Federacji Rosyjskiej do roku 2020 stawia sobie za cel nakreślenie celów i zasad „narodowej polityki morskiej”. W zasadzie można postawić tezę, że dokument ten powtarza elementy Doktryny Wojennej, ale jedynie w odniesieniu do morskich interesów Rosji. Dlatego można tu przeczytać o ochronie suwerenności obszarów morskich, ich bezpieczeństwa i wolności żeglugi, handlu i połowów oraz utrzymaniu jurysdykcji nad nimi. Rosyjska marynarka wojenna oraz Federalna Służba Graniczna odgrywają kluczową rolę w ich zapewnieniu. Zagadnienie dotyczące podstaw prawnych i doktrynalnych regulujących funkcjonowanie sił zbrojnych to temat bardzo obszerny, możliwy do wyczerpania jedynie w przypadku oddzielnej pracy jemu poświęconej. Dlatego zawarto tutaj jedynie krótki przegląd najważniejszych dokumentów, bowiem bardziej obszerny ich opis rozmijałby się z założeniami tej pracy.

31

R. Śmigielski, Doktryna wojenna Federacji Rosyjskiej, „Sprawy Wschodnie” 2004 nr 2-3, s. 190.

21

1.3. System kierowania Analiza dokumentów przedstawionych w poprzednim podrozdziale

umożliwia też wyciągnięcie wniosków dotyczących sposobu kierowania siłami zbrojnymi. Do najważniejszych organów państwowych o charakterze politycznym, odpowiedzialnych za struktury siłowe zalicza się Prezydenta, Zgromadzenie Federalne (Dumę Państwową i Radę Federacji) oraz Rząd. Prezydent Federacji Rosyjskiej w dziedzinie obronności, oprócz powszechnej na świecie roli zwierzchnika sił zbrojnych, posiada większe kompetencje niż głowy innych państw europejskich. Wynika to ze specyfiki systemu politycznego Federacji Rosyjskiej, w którym wzmocniona została pozycja prezydenta kosztem rządu i częściowo także parlamentu. Do najważniejszych decyzji jakie może podjąć należy32:

wyznaczanie kierunków rozwoju sił zbrojnych oraz strategii ich użycia i zatwierdzanie doktryn obronnych; obsadzanie stanowisk ministra i wiceministrów obrony, szefa Sztabu Generalnego i jego zastępcy, dowódców rodzajów sił zbrojnych i innych ważnych stanowisk;

zatwierdzenie struktury i liczebności armii oraz struktur paramilitarnych;

• zatwierdzanie planów użycia. mobilizacji i modernizacji sił zbrojnych; • decydowanie o bezpośrednim wykorzystaniu struktur militarnych i przeprowadzeniu ataku jądrowego; • podejmowanie polityki współpracy z innymi państwami w dziedzinie wojskowej, w tym zawieranie umów i porozumień międzynarodowych. Ważnym organem pomocniczym, na którego czele stoi prezydent jest Rada Bezpieczeństwa. Jej skład jest zmienny, ale najczęściej oprócz głowy państwa uczestniczą w niej Premier, Sekretarz Rady Bezpieczeństwa33, przewodniczący
32

K. Malak, Polityka bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej, Warszawa 1997, s. 41, 42. 33 Koordynuje działania Rady. Pochodzi z nominacji politycznej i jest mianowany na czas nieokreślony. Od 12 maja 2008 funkcję tę sprawuje Mikołaj Patruszew. S. Bieleń, Polityka zagraniczna Rosji, [w:] J. Adamowski, A. Skrzypek (red.), Federacja Rosyjska 1991-2001, Warszawa 2002, s. 286.

22

Dumy

Państwowej,

przewodniczący

Rady

Federacji,

ministrowie

spraw

zagranicznych/obrony/spraw wewnętrznych, szef administracji prezydenta oraz szefowie Federalnej Służby Granicznej i Federalnej Straży Bezpieczeństwa i czasem pierwszy wicepremier34. Do jej głównych zadań należy przedkładanie prezydentowi informacji o stanie bezpieczeństwa w państwie oraz propozycji rozwiązania związanych z tym problemów. Rekomendacje dotyczą kierunków rozwoju polityki zewnętrznej i wewnętrznej państwa, wprowadzania stanów nadzwyczajnych, reform służb państwowych lub ulepszania ich działalności. Rada Bezpieczeństwa może przygotowywać dla prezydenta gotowe projekty dekretów35. Funkcjonuje również 7 instytucji roboczych, zajmujących się przygotowywaniem zaleceń i analiz dla Rady Bezpieczeństwa. Są to m.in. Międzyresortowa Komisja ds. Bezpieczeństwa Wojskowego czy też Międzyresortowa Komisja ds. Planowania Strategicznego36. Rząd Federacji Rosyjskiej mimo, że ma ograniczone kompetencje i w praktyce pozostaje pod wpływem prezydenta, ponosi odpowiedzialność za bezpieczeństwo i obronność państwa. Do jej zadań należy przede wszystkim dostarczanie środków finansowych potrzebnych do utrzymania i rozwoju sił zbrojnych, wojsk wewnętrznych i innych struktur siłowych. Poprzez podległe mu organy sprawuje cywilną kontrolę nad siłami zbrojnymi, oraz polityką współpracy wojskowo-technicznej, produkcji i sprzedaży uzbrojenia. Przygotowuje akty prawne regulujące funkcjonowanie sił zbrojnych w czasie pokoju oraz mobilizacyjnoobronne działania państwa w czasie wojny. Szczególną rolę w ramach struktury rządowej spełnia Ministerstwo Obrony, mimo iż należy do grupy resortów „siłowych”, na których działanie znaczny wpływ ma prezydent. Ministerstwo dba o to by siły zbrojne utrzymywały wysoki poziom gotowości i potencjału bojowego, koordynuje współpracę z innymi formacjami siłowymi w celu zwiększenia bezpieczeństwa państwa. Resort zajmuje się zarówno przygotowywaniem planów koncepcyjnych określających ogólną wizję funkcjonowania armii, jak też dba o szczegółowe sprawy jej dotyczące, takie jak
34 35 36

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 58. I. Topolski, Siła…, s. 43. R. Śmigielski, Osierocona…, s. 61.

23

bezpieczeństwo socjalne żołnierzy czy stałe uzupełnianie uzbrojenia. Oprócz mianowanego politycznie ministra ważny wpływ na pracę ministerstwa mają jego zastępcy, którymi jest szef Sztabu Generalnego oraz szefowie różnych rodzajów sił zbrojnych37. Obecnie funkcję ministra pełni Anatolij Sierdiukow. Sztab Generalny jest centralnym organem administracji wojskowej, określanym czasami jako „mózg armii”. Jego szef jest pierwszym wiceministrem obrony, wobec czego podlega on zarówno ministrowi obrony jak i prezydentowi. Odpowiedzialny jest nie tylko za dowodzenie armią, ale także za koordynację jej działań z jednostkami Federalnej Straży Granicznej, wojsk wewnętrznych MSW, wojsk kolejowych, Federalnej Służby Bezpieczeństwa i innych struktur siłowych38. Instytucja ta uzyskała częściową autonomię działania po roku 1992. Wcześniej była bowiem ściśle podporządkowana decyzjom partii komunistycznej i musiała realizować polityczno-propagandowe założenia stawiane siłom zbrojnym39. Wśród zadań szczegółowych Sztabu Generalnego wylicza się40: • planowanie strategiczne dotyczące użycia sił zbrojnych i wojsk wewnętrznych; • przeprowadzanie permanentnego szkolenia w celu utrzymania wysokiej sprawności bojowej pojedynczych żołnierzy i całych oddziałów; • bezpośrednie

nadzorowanie

funkcjonowania

jednostek

bojowych

i

administracyjnych rosyjskiej armii; monitorowanie działań wynikających z powszechnego obowiązku służby wojskowej i przeprowadzenie mobilizacji w czasie wojny; • koordynowanie wszelkich działań zbrojnych w trakcie toczonego konfliktu; • pozyskiwanie informacji ważnych dla bezpieczeństwa państwa za sprawą działalności wywiadu wojskowego; • przedkładanie resortowi obrony potrzeb sił zbrojnych i zmian koniecznych do ulepszania ich działalności.
37

C. V. Pallin, Russian Military Reform: Failed exercise in defense decision making, Abingdon 2009, s. 22. 38 R. Śmigielski, Osierocona…, s. 71. 39 R. Bonds, Ilustrowany Przewodnik po Uzbrojeniu Radzieckich Wojsk Lądowych. Główne rodzaje uzbrojenia byłej Armii Radzieckiej, Warszawa 1999, s. 6. 40 I. Topolski, Siła…, s. 47.

24

Sztab Generalny posiada rozbudowaną strukturę, złożoną głównie z zarządów. Do najważniejszych spośród nich należą: Główny Zarząd Operacyjny, Główny Zarząd Wywiadowczy, Główny Zarząd Organizacyjno-Mobilizacyjny, Główny Zarząd Pracy Wychowawczej, Główny Zarząd Szkolenia Bojowego i Główny Zarząd Kadr41. Funkcje szefa Sztabu Generalnego Federacji Rosyjskiej sprawowali: Wiktor Samsonow (grudzień 1991-maj 1992 i październik 1996-maj 1997), Wiktor Dubynin (czerwiec 1992-październik 1992), Mikołaj Kolesnikow (grudzień 1992październik 1996), Anatolij Kwasznin (maj 1997-lipiec 2004), Jurij Bałujewski (lipiec 2004- czerwiec 2008). Obecnie stanowisko to zajmuje generał armii Mikołaj Makarow. Najmniejszym zakresem działań w dziedzinie obronności charakteryzuje się rosyjski parlament. Do zadań Dumy państwowej należy przyjmowanie ustaw dotyczących problematyki wojskowej oraz zatwierdzanie budżetu zawierającego wydatki obronne. Rada Federacji zatwierdza decyzje o użyciu sił zbrojnych poza granicami państwa, akty prawne dotyczące obronności oraz dekrety prezydenckie wprowadzające stany nadzwyczajne.

1.4. Struktura sił zbrojnych Po zakończeniu przekształceń instytucjonalnych pod koniec lat 90-tych, ustabilizowała się dosyć klarowna struktura rosyjskiej armii. Nie można jednak określić dokładnej liczebności całych sił zbrojnych, ponieważ oficjalne źródła rządowe nie podają takiej liczby. Europejskie ośrodki badawcze przedstawiają różne szacunki. Z ich obserwacji i badań wynika, że rosyjskie siły zbroje posiadają nieco ponad 1 milion żołnierzy. Najpopularniejszy ośrodek, londyński International Institute for Strategic Studies podaje liczbę 1,027 mln żołnierzy42. Są oni uformowani w 3 główne rodzaje sił zbrojnych43:

41 42

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 73. „The Military Balance” 2009, s. 217. 43 Struktura sił zbrojnych i Ministerstwa Obrony, http://www.mil.ru/848/1045/index.shtml.

25

Wojska Lądowe – 360 tys. żołnierzy, dowódcą jest generał pułkownik Aleksander Postnikow; Siły Powietrzne – 160 tys. żołnierzy, obecnie dowodzi nimi generał pułkownik Aleksander Zelin; Marynarkę Wojenną – 142 tys. żołnierzy, przewodzi niej admirał Władimir Wysocki.

Ponadto wyodrębnione zostały 3 mniejsze, ale również samodzielne rodzaje wojsk:

Wojska Powietrznodesantowe – 35 tys. żołnierzy, ich dowódcą jest generał porucznik Władimir Szamanow; Wojska Rakietowe Strategicznego Przeznaczenia – wraz z Wojskami Kosmicznymi oraz jednostkami morskimi i powietrznymi strategicznego przeznaczenia tworzą tzw. Siły Strategicznego Odstraszania, liczące 80 tys. żołnierzy, dowódcą tego rodzaju wojsk jest generał porucznik Andriej Szwajczenko;

Wojska Kosmiczne – 40 tys. żołnierzy, którym przewodzi generał major Oleg Ostapenko;

Dodatkową strukturą jest Służba Tyłów44 rosyjskiej armii, w której służy około 250 tys. żołnierzy. Jest to struktura logistyki i wsparcia, która zapewnia podstawy funkcjonowania całości sił zbrojnych. Na czele tej służby stoi generał pułkownik Dmitrij Bułgakow. The Military Balance sugeruje, że około 170 tys. żołnierzy należy do jednostek stałej gotowości bojowej, czyli jednostek mobilnych, mogących reagować w bardzo krótkim czasie. Wydaje się to jednak niemożliwe, uwzględniając faktyczny potencjał tych jednostek. W dalszej części pracy zostanie wykazane, że takie oddziały nie mogą być porównywane z jednostkami szybkiego reagowania państw NATO, jest to jedynie pewien odnośnik w porównaniu do pozostałych jednostek armii rosyjskiej. Część jednostek rosyjskiej armii rozlokowana jest poza granicami Federacji Rosyjskiej. Znajduje się tam 25 baz45 o różnym charakterze46, głównie na terenie dawnego obszaru Związku Radzieckiego (Azerbejdżan, Armenia, Białoruś,
44 45

Określana jest też czasami w polskiej literaturze jako Wojska Tyłowe. M. Łukin, Bez celu do celu, „Forum” 2007 nr 30, s. 12.

26

Gruzja, Kazachstan, Kirgizja, Mołdawia, Tadżykistan i Ukraina). Największe skupiska baz to obszar Kaukazu i Azji Centralnej. Oprócz tego część wojsk, działających głównie w misjach pokojowych znajduje się na terenie Bośni i Hercegowiny, Czadu, Liberii, Republiki Środkowoafrykańskiej, Serbii, Sierra Leone, Sudanu, Syrii, Wybrzeża Kości Słoniowej i Zachodniej Sahary. Rosyjskie okręty biorą także udział w patrolach antypirackich na wodach Morza Czerwonego i Oceanu Indyjskiego. Łączna liczba żołnierzy przebywających za granicą jest zmienna i uzależniona od aktualnej sytuacji geopolitycznej i intensywności konfliktów na świecie. W roku 2000 wynosiła 22,2 tys. żołnierzy. Nie jest to wielka liczba jeśli porównamy ją z kilkuset tysiącami Amerykanów przebywających w około 800 bazach na całym świecie. W dodatku, obecność wielu pododdziałów rosyjskich ma głównie wymiar polityczny, nie biorą oni bowiem udziału w działaniach zbrojnych. Rzadko dochodziło do kontaktu bojowego z ich udziałem, tak jak w czerwcu 1999 roku, gdy wysłano 200-osobowy oddział w celu zajęcia lotniska w kosowskiej Prisztinie47. Specyfiką rosyjskich struktur bezpieczeństwa jest istnienie bardzo licznych sił paramilitarnych. The Military Balance48 ocenia je na 449 tys. funkcjonariuszy, w tym: • Wojska Wewnętrzne – 200 tys. • Federalna Straż Graniczna – 160 tys. • Federalna Agencja Komunikacji i Informacji (FAPSI) i Wojska Kolejowe – 55 tys. • Federalna Służba Ochrony – 10-30 tys. • Federalna Służba Bezpieczeństwa – na stanowiskach bojowych znajduje się około 4 tys. funkcjonariuszy;

46

Są to bazy wojsk lądowych, bazy lotnicze i śmigłowcowe, bazy marynarki wojennej, bazy logistyczne, kosmodrom, stacje radarowe/łączności/sejsmiczne/wczesnego ostrzegania oraz poligony i bazy prób torpedowych. Tamże, s. 13. 47 D. Marczak, Rosja jako mediator w konfliktach regionalnych na świecie oraz na obszarze byłego ZSRR, [w:] A. Dziewulska (red.), Współczesna Wojna: Odsłony, Warszawa 2006., s. 115. 48 „The Military Balance” 2009, s. 226.

27

Są to formacje o bardzo zróżnicowanym charakterze, przeznaczeniu i uzbrojeniu. Federalna Straż Graniczna wyposażona jest w znaczną ilość artylerii, okrętów, samolotów i śmigłowców. Wojska wewnętrzne mają do swojej dyspozycji także wozy bojowe, natomiast pozostałe jednostki dysponują głównie bronią ręczną. Praktyka wykazała, że siły paramilitarne włączane były niejednokrotnie do operacji o charakterze wojskowym i wspierały działania regularnej armii i sił specjalnych. Funkcjonariusze jednostek specjalnych Federalnej Służby Bezpieczeństwa zasłynęli z bardzo trudnych misji o charakterze antyterrorystycznym, natomiast Wojska Kolejowe brały udział w misjach pokojowych na Kaukazie.

1.5. Wydatki obronne Przyczyną wielkiego kryzysu jaki dotknął armię rosyjską na początku lat 90tych było drastyczne ograniczenie środków finansowych przeznaczonych na obronność, w sytuacji gdy przejęto większość potencjału materialnego i osobowego Armii Czerwonej. W latach 80-tych poziom wydatków militarnych Związku Radzieckiego wynosił prawdopodobnie około 12-14% PKB, co przy potencjale ekonomicznym całego państwa związkowego oznaczało sumę co najmniej 120 mld dolarów49. Niektórzy eksperci sugerowali liczbę przekraczającą 300 mld, ale wydaje się to mało prawdopodobne. Takim budżetem mógł się pochwalić jedynie Pentagon, a wiadomo powszechnie, że państwo radzieckie nie było w stanie dotrzymać tempa wyścigu zbrojeń narzuconego przez USA. Dla Federacji Rosyjskiej takie proporcje wydatków w budżecie państwowym były nie do zaakceptowania. W roku 1992 obniżono poziom wydatków poniżej 6% PKB50, co przy słabości gospodarczej oznaczało możliwość pokrycia jedynie niewielkiej części kosztów utrzymania wielkiej armii51. W roku 1995 doszło do dalszych ograniczeń w budżecie obronnym, który stanowił wtedy około 4%. Była to
49

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 196, 197. „SIPRI Yearbook: world armaments and disarmament” 2001, s. 288. 51 Należy pamiętać o tym, że potencjał gospodarki Federacji Rosyjskiej było mniejszy niż połowa potencjału ekonomicznego ZSRR. S. Meyer, The Devolution of Russian Military Power, Cambridge 1995, s. 3.
50

28

bardzo niefortunna decyzja ze strony rosyjskiego rządu, bowiem wtedy właśnie rozpoczęła się pierwsza wojna w Czeczenii, która kosztowała co najmniej 5 mld dolarów52. Okres najtrudniejszej próby dla rosyjskich sił zbrojnych nadszedł wraz z kryzysem ekonomicznym w roku 1998. Wtedy wydatki obronne spadły do 3,3% jak podaje Sztokholmski Międzynarodowy Instytut Badań nad Pokojem (SIPRI) 53, a nawet 2,6% w roku następnym54. Dopiero od roku 2001 rozpoczęto zwiększanie poziomu wydatków, które zaczęły zbliżać się do poziomu 4%. Przy analizie dostępnych źródeł podających informacje o kwotach pieniężnych jakie zasilały budżet Ministerstwa Obrony pojawia się bardzo dużo kontrowersji. Różni eksperci i ośrodki badawcze podają liczby różniące się od siebie 3- lub 4-krotnie, co wprowadza duże zamieszanie w interpretacji dostępnych nam danych szacunkowych. Problemy te wynikają m.in. z różnych przeliczników między dolarem a rublem, denominacji rubla do której doszło po kryzysie ekonomicznym z roku 1998 oraz z powodu różnych sposobów obliczania PKB 55. Autor tej pracy przychyla się do najbardziej realistycznej wersji przedstawionej przez R. Śmigielskiego, który opierał się na danych pochodzących ze źródeł rosyjskich. Według niego w czasie największego kryzysu budżet obronny wynosił poniżej 10 mld dolarów, czyli trochę więcej niż wydawała rocznie Polska w ciągu ostatnich lat. Znajduje to potwierdzenie w najnowszych danych instytutu SIPRI56. Należy też zaznaczyć, że wielokrotnie zdarzało się, że zadeklarowane sumy przeznaczone w budżecie nie pokrywały się z realnymi środkami, którymi dysponowało Ministerstwo Obrony57. Dopiero poprawa sytuacji finansowej na początku następnej dekady oraz znaczne zwiększenie dochodów do budżetu za sprawą dużego wzrostu cen ropy naftowej na światowych rynkach, pozwoliły na kilkukrotne powiększenie budżetu obronnego. Dzięki temu udało się przeznaczać na wydatki wojskowe ponad 40 mld dolarów, mimo nowego kryzysu finansowego,
52 53

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 198. „SIPRI Yearbook: world armaments and disarmament” 2006, s. 348. 54 R. Śmigielski, Osierocona…, s. 199. 55 Jeżeli PKB naliczany jest według parytetu siły nabywczej to osiąga wartość prawie dwukrotnie większą niż PKB nominalne. 56 Zobacz Szerzej: „SIPRI Yearbook: world armaments and disarmament” 2006, s. 341. 57 L. Porębski, Militarne aspekty światowego układu sił, [w:] R. Borkowski (red.), Konflikty współczesnego świata, Kraków 2001, s. 7.

29

którego wpływ silnie odczuła także Federacja Rosyjska. Według danych CIA, w roku 2008 wydano na obronność ponad 43 mld dolarów58. Tak znacząca poprawa sytuacji finansowej zaowocowała zwiększeniem intensywności ćwiczeń i manewrów wojskowych, zwiększeniem nalotu wśród jednostek Sił Powietrznych oraz częstotliwością rejsów wykonywanych przez Marynarkę Wojenną. Wcześniej sytuacja finansowa była na tyle zła, że większość sprzętu nie mogła zostać użyta z powodu braków paliwa. Wszyscy zgadzają się jednak, że rosyjska armia nie czerpała w pełni korzyści płynących z większych możliwości budżetowych. Wciąż istotnym problemem pozostaje korupcja i marnotrawstwo, do których dochodzi na każdym szczeblu dowodzenia w rosyjskiej armii. Brakuje przejrzystości i cywilnego zarządzania wydatkami, które mogłoby zwiększyć oszczędność i efektywność finansową struktur wojskowych59. Z drugiej strony, w obliczu tak wysoce niewystarczających środków potrzebnych na pokrycie podstawowych wydatków poszczególni dowódcy próbowali zdobywać pieniądze na własną rękę. Organizowali np. kursy okrętami podwodnymi dla bogatych biznesmenów, strzelanie z artylerii i czołgów na poligonach. Zdarzało im się też wynajmować żołnierzy z poboru do prac polowych60. Największy problem dotyczył nielegalnego handlu armijnym uzbrojeniem, które trafiało do grup przestępców i terrorystów. Oczywistym staje się fakt, że dopiero gdy państwo rosyjskie upora się z tymi patologiami, można będzie zwiększyć tempo wymiany sprzętu i zapewnić rosyjskim żołnierzom satysfakcjonujące pensje i warunki socjalne. W tej chwili mimo podniesienia wydatków są to wciąż główne bolączki rosyjskiej armii.

58 59

http://www.globalfirepower.com/defense-spending-budget.asp. F. Umbach, Future Military Reform: Russia’s Nuclear & Conventional Forces, Camberley 2002, s. 28. 60 Z. Czarnotta, Zapolować na białe niedźwiedzie, „Żołnierz Polski” 1997 nr 10, s. 46.

30

Rozdział 2 Wojska Lądowe

2.1. Struktura Wojska lądowe (Suchoputnyje Wojska) zawsze odgrywały kluczową rolę w radzieckich i rosyjskich siłach zbrojnych. Ta tendencja była szczególnie widoczna w okresie ZSRR, kiedy to wielkie związki operacyjne o przewadze oddziałów pancernych i zmechanizowanych miały prowadzić działania ofensywne na zmasowaną skalę celem przełamania obrony państw NATO na wszystkich kontynentalnych Teatrach Działań Wojennych. Jako najliczniejszemu i najbardziej różnorodnemu komponentowi sił zbrojnych stawiano za zadanie zajęcie i utrzymanie zajętych terenów61. Podczas gdy państwa NATO posiadały przewagę w lotnictwie i marynarce wojennej, wojska lądowe państw Układu Warszawskiego, w szczególności Związku Radzieckiego, były znacznie liczniejsze zarówno jeśli chodzi o ilość żołnierzy jak i ilość sprzętu. W ramach sił lądowych wyróżnić można było oddziały pancerne, zmotoryzowane, rakietowo-artyleryjskie, obrony powietrznej, lotnictwo sił lądowych, a w pewnych okresach także Wojska Powietrzno-Desantowe (WDW)62. Do tego dodać należy również służby znajdujące się w ramach sił lądowych, m.in. służbę inżynieryjną, łączności, chemiczną63, samochodową, medyczną oraz kwatermistrzostwo i żandarmerię wojskową64. W niektórych okresach w skład wojsk lądowych wliczano też wojska powietrznodesantowe, ale te zostaną omówione oddzielnie w dalszej części pracy. Przy analizie struktury radzieckich/rosyjskich wojsk lądowych zwykło się używać podziału na Okręgi Wojskowe oraz równoważne im Grupy Wojsk, które
61 62

K. Malak, Czynnik…, s. 68. Podległość WDW ulegała częstym zmianom o czym mowa będzie w dalszej części pracy. 63 B. Potyrała, H. Szczegóła…, s. 101. 64 B. Potyrała, W. Szlufik, Struktura terytorialna sił lądowych Związku Radzieckiego w latach 1945-1991, Częstochowa 2003, s.12.

31

były zgrupowaniami wojsk znajdującymi się poza granicami ZSRR. Jeszcze w schyłkowym okresie istnienia ZSRR i Układu Warszawskiego używano także podziału na Teatry Działań Wojennych65. Spośród znajdujących się w europejskiej części ZSRR, Zachodni Teatr Działań Wojennych obejmował Bałtycki, Białoruski i Karpacki Okręg Wojskowy, a także wojska stacjonujące na terenie Polski, Czechosłowacji i NRD. W skład Południowo-Zachodniego Teatru Działań Wojennych wchodziły Kijowski i Odeski Okręg Wojskowy oraz wojska zlokalizowane w Rumunii, Bułgarii i na Bałkanach. Południowy Teatr Działań Wojennych obejmował obszar Kaukazu, Centralny – serce ZSRR, czyli m.in. Moskiewski Okręg Wojskowy, natomiast Północny Teatr Działań Wojennych – Leningradzki Okręg Wojskowy oraz inne tereny położone nad Morzem Białym i Morzem Barentsa. Po upadku Związku Radzieckiego zrezygnowano z wyodrębniania tego szczebla struktury wojsk. Historia Grup Wojsk kończy się wraz z wycofaniem ostatnich oddziałów z byłych państw satelickich ZSRR. Były to związki o największej sile bojowej – wysokim ukompletowaniu oddziałów, bardzo dobrym wyszkoleniu oraz wyposażeniu w najlepszy sprzęt. To one były wojskami pierwszego rzutu w razie ofensywy skierowanej na państwa NATO. Po niewielkim uzupełnieniu mogły przybrać charakterystyczną dla okresu wojennego postać Frontu. Wg J. Zielińskiego posiadały one dużą samodzielność operacyjną, solidne zabezpieczenie logistyczne i wsparcie artyleryjskie66. Dzięki temu były przygotowane do rozbijania dużych zgrupowań wojsk nieprzyjaciela na wielkiej przestrzeni67. Najliczniejszym tego typu zgrupowaniem była Zachodnia Grupa Wojsk68, stacjonująca na terenie ówczesnej NRD. Liczyła ona 364 tys. żołnierzy, ponad 4300 czołgów, głównie najnowocześniejszych w tym czasie T-80, 7500 Bojowych
65

Zachodni, Południowo-Zachodni, Południowy, Dalekowschodni, Północny i Centralny. J. Zieliński, Siły zbrojne sąsiadów Polski, Warszawa 1993, s. 54. 66 J. Zieliński wymienia tu m.in. dywizje artylerii, brygady rakiet i rakiet przeciwlotniczych, brygady inżynieryjno-saperskie, pułki rozpoznania, pułki śmigłowców bojowych i transportowych, pułki łączności, bazy materiałowe i jednostki remontowe, a także szpitale polowe. 67 Tamże, s.63,64. 68 Nazwa ta obowiązywała od 1989 roku, wcześniej mówiono o Grupie Wojsk Radzieckich w NRD.

32

Wozów Piechoty (BWP)69, 5200 zestawów artyleryjskich o kalibrze większym niż 100mm, 170 wyrzutni rakiet średniego zasięgu mogących przenosić broń jądrową, 250 śmigłowców bojowych i 724 samoloty70. Strukturalnie w skład Zachodniej Grupy Wojsk wchodziło 5 armii71, w tym 3 ogólnowojskowe72, 9 dywizji pancernych, 8 zmechanizowanych, dywizja artylerii i 5 dywizji lotnictwa bojowego (16. Armia Lotnicza)73. Jeszcze w roku 1992, w trakcie wycofywania z obszaru Niemiec, grupa stanowiło potężną siłę uderzeniową. Na jej stanie znajdowało się ok. 177 tys. żołnierzy, 2600 czołgów, 2900 BWP i 900 transporterów opancerzonych, 2000 zestawów artyleryjskich, 99 wyrzutni rakiet Scud oraz SS-21 i 240 śmigłowców bojowych74. Jak widać była to struktura o sile dorównującej, jeśli nie przekraczającej siły całych armii największych państw na kontynencie europejskim. Proces jej wycofywania i rozformowywania trwał w latach 1991-1994 i zakończył się 31 sierpnia 1994 roku. Następną Grupą Wojsk, interesującą z naszego punktu widzenia gdyż stacjonującą w Polsce, była Północna Grupa Wojsk. Przed rozpoczęciem procesu wycofywania jej z obszaru Rzeczpospolitej Polski, liczebność żołnierzy radzieckich wahała się pomiędzy 50 a 60 tys. Na jej uzbrojeniu znajdowało się prawie 600 czołgów, głównie T-80, 700 BWP, 390 zestawów artyleryjskich o kalibrze powyżej 100 mm oraz niemal 520 samolotów75. W roku 1992 stan Północnej Grupy Wojsk wynosił jeszcze ok. 20 tys. żołnierzy, 220 czołgów i 600 pojazdów opancerzonych76. W jej skład wchodziły 2 dywizje wojsk lądowych: 20. Pancerną (Żagań) i 6. Zmechanizowaną Gwardii (Borne-Sulimowo) oraz 2 dywizje lotnicze w ramach najpierw 37. a potem 4. Armii Lotniczej77. W roku 1991 rozpoczęto
69 70

W języku rosyjskim BMP - Bojewaja Maszina Piechoty. Tamże, s.58. 71 Były to: 1. Armia Pancerna Gwardii (Drezno), 2. Armia Pancerna Gwardii (Neubrandenburg), 3. Armia Uderzeniowa (Magdeburg), 8. Armia Gwardii (WeirnerNohra) i 20. Armia Gwardii (Eberswalde). B. Potyrała, W. Szlufik, s.17. 72 J. Zieliński, s.63. 73 Tamże, s. 58. 74 I. Topolski, Siła…, s.107. 75 J. Zieliński, s. 58. 76 I. Topolski, Siła…, s.107. 77 B. Potyrała, W. Szlufik, s. 17,18.

33

wycofywanie wojsk radzieckich, natomiast ostatni żołnierz opuścił Polskę 18 września 1993 roku78. Centralna Grupa Wojsk ulokowana była w Czechosłowacji, a jej trzon stanowiła 4. Armia Ogólnowojskowa Gwardii z siedzibą w miejscowości Milovice. Natomiast Południowa Grupa Wojsk (9. Armia Ogólnowojskowa) stacjonująca na Węgrzech miała swoją siedzibę w Budapeszcie79. Obie grupy opuściły te państwa odpowiednio w roku 1991 i 1992. Odrębne Grupy Wojsk stanowiły także wojska radzieckie na Kubie (stacjonujące tam w latach 1962-1992) oraz kontyngent w Mongolii80. Najmłodszą z zewnętrznych struktur była Północno-Zachodnia Grupa Wojsk. Powstała ona w rezultacie uzyskania niepodległości przez państwa nadbałtyckie. Wcześniej, jako na integralnej części terytorium ZSRR, rozlokowane były tam wojska w ramach Nadbałtyckiego Okręgu Wojskowego. W jego miejsce utworzono 15.11.1991 roku Północno-Zachodnią Grupę Wojsk z główną kwaterą w Adaże na Łotwie81. Obejmowała ona obszar niepodległej Litwy, Łotwy i Estonii. Natomiast niektórzy badacze uważają też że można doń było włączyć wojska stacjonujące na terenie Okręgu Kaliningradzkiego, co wydaje się jednak dosyć problematyczne82. Jeszcze w roku 1992 było to bardzo duże zgrupowanie wojsk. W jego obrębie, na terenie Litwy znajdowało się 43 tys. żołnierzy, 180 czołgów, 780 BWP, 800 transporterów opancerzonych, 260 zestawów artyleryjskich i 4 wyrzutnie rakiet FROG/SS-21. Na Łotwie ulokowanych było 40 tys. żołnierzy, 130 czołgów, 80 BWP, 80 zestawów artyleryjskich i 24 śmigłowce uderzeniowe. W Estonii było natomiast najmniej wojska – ok. 23 tys. żołnierzy, 190 czołgów, 160 BWP, 130 transporterów opancerzonych, 20 zestawów artyleryjskich i 16 wyrzutni rakiet Scud i FROG/SS-2183. Po wycofaniu tych oddziałów z państw ościennych doszło do przewartościowania
78

koncepcji

obrony

regionalno-strategicznej.

Struktury

znajdujące się dotąd na terenie Rosyjskiej Federacyjnej Socjalistycznej Republiki
Zobacz Szerzej: Maja Narbutt, Ogni Moskwy nie ma już w Polsce, Rzeczpospolita, http://www.rp.pl/artykul/153227,192416.html, 18.09.2008. 79 B. Potyrała, W. Szlufik, s. 17. 80 39. Armia, przeniesiona w roku 1991 do Zabajkalskiego Okręgu Wojskowego. 81 Tamże, s. 14. 82 J. Zieliński, s. 52. 83 I. Topolski, Siła…, s.107,108.

34

Radzieckiej i posiadające rezerwowe wojska drugiego rzutu stały się nagle rejonami granicznymi. Konieczne stało się zwiększenie ich ukompletowania i uzbrojenia by mogły podołać roli wojsk pierwszego rzutu, przyjmujących główne natarcie przeciwnika i prowadzących szeroko zakrojoną kontrofensywę84. Największą ewolucję przeszły Okręgi Wojskowe. Poza lokalizacją wewnątrz kraju ta struktura różniła się od Grup Wojsk przede wszystkim tym, że zawierała mniej ukompletowane i przygotowane do wojny jednostki. Były to często zalążki do bojowego rozwinięcia po mobilizacji na czas wojny. Poza tym były jednostkami terenowej administracji wojskowej85. W rękach dowódców OW spoczywała duża władza i prestiż. W okresie następującym po II wojnie światowej funkcje te pełnili bohaterowie wojenni, dawni dowódcy frontów i armii. W zakres ich obowiązków wchodził pobór, szkolenie, zaopatrywanie wojsk, organizacja systemu dowodzenia w czasie pokoju oraz mobilizacja, operacyjne rozwinięcie wojsk, przegrupowywanie, zaopatrywanie i uzupełnianie w okresie wojny. Organizacyjnie i operacyjnie podlegali głównodowodzącemu wojsk lądowych, natomiast im podporządkowane były jednostki sił powietrznych i obrony powietrznej86, a także jednostki tyłowe, medyczne i inne służby logistyczne pozostałych resortów siłowych87. Europejskie okręgi mogą być wykorzystane jako podstawa do tworzenia regionalnych dowództw operacyjno-strategicznych, mających na celu lokalizację konfliktów oraz wzięcia na siebie ciężaru obrony w przypadku agresji z zewnątrz, w pierwszym okresie wojny. Natomiast na bazie okręgów znajdujących się w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej można utworzyć dowództwa operacyjno-terytorialne, których zadaniem byłaby mobilizacja rezerw88. Uwzględniając okres wojny i powojenny można wyodrębnić aż 40 różnych Okręgów Wojskowych, natomiast w roku 1946, po przeprowadzeniu demobilizacji, armię radziecką podzielono na 21 okręgów89. Przez cały okres zimnej wojny liczba
84

K. Malak, Koncepcja obrony regionalno-strategicznej Federacji Rosyjskiej [w:] NATO a Europa Wschodnia: rozszerzenie NATO na Wschód - ostatnie wyzwanie europejskie XX wieku: materiały międzynarodowej konferencji naukowej, Warszawa 27-28 czerwca 1997 r., Warszawa 1998, s. 148. 85 J. Zieliński, s. 59. 86 B. Potyrała, W. Szlufik, s. 12. 87 K. Malak, Czynnik…, s.68. 88 Tamże, s. 69. 89 B. Potyrała, W. Szlufik, s. 12.

35

ta się zmieniała, by ostatecznie ustabilizować się w latach 1969-89 na poziomie 1690. Należy pamiętać o tym, że poszczególne okręgi różniły się wielkością, ilością podporządkowanego W roku mu wojska, uzbrojeniem, czy przygotowaniem do prowadzenia działań bojowych91. 1989 nastąpiły kolejne zmiany. W lipcu zlikwidowano Środkowoazjatycki Okręg Wojskowy, włączając jednocześnie jego obszar do okręgu Turkiestańskiego. W sierpniu zaś doszło do fuzji okręgów Nadwołżańskiego i Uralskiego, efektem czego powstał Nadwołżańsko-Uralski Okręg Wojskowy. Później jednak doszło do chwilowego ich rozdziału. W listopadzie 1991 roku doszło do wspomnianych już przemian w republikach nadbałtyckich i zmiany Nadbałtyckiego Okręgu Wojskowego w Północno-Zachodnią Grupę Wojsk. Po tych zmianach, liczba okręgów została ograniczona do 13 i z taką strukturą armia radziecka weszła w okres transformacji. Proces rozpadu Związku Radzieckiego, a co za tym idzie, podziału armii radzieckiej pomiędzy jego różne części składowe, doprowadził w roku 1992 do pozostania przy Federacji Rosyjskiej 8 okręgów: Moskiewskiego, Leningradzkiego, Północnokaukaskiego, Nadwołżańskiego, Uralskiego, Dalekowschodniego, Syberyjskiego i Zabajkalskiego92. Kiedy doszło do rozwiązania Północno-Zachodniej Grupy Wojsk, sformalizował się status wojsk w Obwodzie Kaliningradzkim, w którym utworzono Kaliningradzki Rejon Specjalny, będący odpowiednikiem Okręgu Wojskowego, jednakże o specyficznym charakterze ze względu na dominującą na tym terenie rolę Floty Bałtyckiej. Dowódca Wojsk Lądowych nie zaprzecza też, że w przyszłości możliwe jest połączenie okręgów Moskiewskiego i Leningradzkiego93.

90

Były to okręgi: Moskiewski, Leningradzki, Kijowski, Białoruski, Nadbałtycki, Przykarpacki, Odeski, Północnokaukaski, Zakaukaski, Nadwołżański, Uralski, Turkiestański, Środkowoazjatycki, Syberyjski, Zabajkalski i Dalekowschodni. Tamże, s. 14. 91 Wielkością dominowały okręgi znajdujące się w azjatyckiej części imperium, natomiast największym potencjałem bojowym odznaczały się okręgi ulokowane w europejskiej części, w pobliżu zachodniej granicy. 92 Niedługo potem doszło do włączenia tego ostatniego do Syberyjskiego OW, a także do ponownego połączenia okręgów nadwołżańskiego i uralskiego. 93 J. Estinko, Командиров сажают за парту, http://nvo.ng.ru/realty/2010-0305/1_commanders.html? mthree=1, 05.03.2010.

36

Redukcję można też było zaobserwować na podstawie zmieniającej się liczby armii. W latach 1992-93 w Wojskach Lądowych było ich 19, w latach 199596 już 14, natomiast w 1997 roku tylko dziewięć94. Naturalnie, restrukturyzacja dotknęła również jednostki wojskowe niższego szczebla – korpusy, dywizje i brygady oraz pułki i bataliony. Przy opisie ilościowym dotyczącym liczebności żołnierzy oraz uzbrojenia należy uwzględnić możliwość błędów w informacjacj podawanych przez zagraniczne źródła. Wynika to z faktu, że oficjalne źródła rosyjskie takie jak np. Ministerstwo Obrony, nie podają danych ilościowych dotyczących armii rosyjskiej. Dane podawane przez takie ośrodki jak brytyjski International Institute for Strategic Studies (IISS) są więc danymi szacunkowymi i trzeba do nich podchodzić z pewną rezerwą. Jeżeli jednak zawierzyć ich danym to w roku 2009 liczebność Wojsk Lądowych w skali całego kraju wynosiła ok. 360 tys. żołnierzy, czyli 35% całej armii rosyjskiej95. Jeśli dodamy do tego wojska powietrznodesantowe to liczba ta powiększy się do 395 tys. (w tym 190 tys. z poboru). Stosunek procentowy do ogólnej sumy żołnierzy na pierwszy rzut oka obala tezę o dominującej roli wojsk lądowych, ponieważ w państwach NATO proporcja ta jest wyższa. Trzeba jednak pamiętać, że bardzo duża ilość osób noszących mundur służy w wojskach strategicznych, kosmicznych i jednostkach wsparcia, co wyróżnia armię rosyjską od armii państw zachodnich. Jeśli jednak porównamy to ze stanem ilościowym sił powietrznych (160 tys.) i marynarki wojennej (142 tys.) to uzyskamy właściwą miarę potencjału tego rodzaju sił zbrojnych. W roku 2010 rosyjska armia podzielona była na 6 Okręgów Wojskowych i 1 Rejon Specjalny, 8 armii i 1 korpus armijny96 oraz posiadała 7 centrów treningowych97. Stan uzbrojenia rosyjskich Wojsk Lądowych szacowany jest na 23000 czołgi podstawowe98, w tym 250-300 T-90, 4500 T-80/T-80UD/T-80UM/T-80U, 9500 T72L/T-72M, 3000 T-72, 4000 T-64A/T-64B, 150 T-62, 1200 T-55. Czołgów lekkich-pływających pozostało obecnie 150 sztuk modelu PT-76. Stan wozów
94 95 96 97 98

B. Potyrała, H. Szczegóła, s. 104. „The Military Balance” 2009, s. 217, 218. A w ich ramach m.in. 3 dywizje pancerne, 16 zmechanizowanych. Po jednym na każdy Okręg Wojskowy, z wyjątkiem Północnokaukaskiego. W języku angielskim MBT - Main Battle Tank.

37

rozpoznawczych wynosi co najmniej 2000 BRDM-2, natomiast wozów bojowych jest co najmniej 15140, w tym ponad 1500 BMD-1/BMD-2/BMD-3, 8100 BMP-1, 4600 BMP-2, 240 BMP-3 i 700 BRM-1K. Ilość transporterów opancerzonych szacuje się na co najmniej 9900, w tym 700 BTR-D, 3300 MT-LB, 1000 BTR 50, 4900 BTR-60/BTR-70/BTR-80/BTR-90. Systemów artyleryjskich większego kalibru doliczono się co najmniej 26121. Rozkłada się to na 6010 dział samobieżnych, w tym 2780 sztuk 2S1 - kalibru 122mm, 550 2S19, 1600 2S3 i 950 2S5 - kalibru 152mm oraz 130 2S7 – kalibru 203mm. Następną grupę tworzą działa ciągnione, których w służbie jest 12765 egzemplarzy. Pośród nich znajduje się 4600 D-30, 3750 M-30 M-1938 - kalibru 122mm, 650 M-46 – kalibru 130mm, 1100 2A36, 750 2A65, 1075 D-20, 700 M1943 i 100 ML-20 M-1937 – kalibru 152mm oraz 40 B-4M – kalibru 203mm. Poza tym Rosjanie dysponują co najmniej 820 działami-moździerzami, w tym 30 2S23 NONA-SVK, 790 2S9 NONA-S, czyli samobieżnymi kalibru 120mm oraz nieokreśloną ilością ciągnionych 2B16 NONA-K kalibru 120mm. Dodać do tego należy też 2550 klasycznych moździerzy, w tym 430 sztuk 2S4 – samobieżnych kalibru 240mm oraz 920 2S12 i 900 PM-38 – ciągnionych moździerzy kalibru 120mm. Do najcięższych zalicza się zaś 300 ciągnionych moździerzy M-160 o kalibrze 160mm. Najbardziej rozpoznawalnym elementem rosyjskiej artylerii są wieloprowadnicowe wyrzutnie rakietowe, których na stanie znajduje się co najmniej 3976. Wśród nich 2500 to modele BM-21, resztę stanowi 50 BM-16, 420 9P138 – kalibru 122mm, nieokreślona ilość BM-13 – kalibru 132mm, nieokreślona ilość BM-14 – kalibru 140mm, 900 9P140 – kalibru 220mm i 106 9A52 – kalibru 300mm99. Pojedynczy żołnierze do obrony przeciwpancernej wykorzystują przeciwpancerne pociski kierowane AT-2 3K11, AT-3 9K11, AT-4 9K111, AT-5 9K113, AT-6 9K114, AT-7 9K115, AT-9 9M114M1 i AT-10 9K116. Tę samą rolę spełniają działa bezodrzutowe kalibru 73mm typu SPG-9 oraz kalibru 82mm typu B-10. Resztę wyposażenia osobistego stanowią ręczne granatniki przeciwpancerne
99

Znanych także jako BM-30 Smiercz.

38

RPG-18 – kalibru 64mm, RPG-7/RPG-16/RPG-22/RPG-26 – kalibru 73mm i RPG27/RPG-29 – kalibru 105mm. Do dyspozycji pozostaje też co najmniej 526 dział przeciwpancernych, w tym samobieżne ASU-57 kalibru 57mm, samobieżne ASU85 i D-44/SD-44 kalibru 85mm oraz 526 ciągnionych dział kalibru 100mm typów T-12A/M-55 i T-12. Obronę przeciwlotniczą zapewnia co najmniej 2465 zestawów ziemiapowietrze. Wśród nich są zarówno systemy samobieżne, w tym 220 SA-4, 225 SA6, 550 SA-8, 350 SA-11, 800 SA-9/SA-13, 200 SA-12A/SA-12B, 120 SA-15 oraz nieokreślone ilości SA-19, SA-20 i SA-21100, jak również przenośne przeciwlotnicze zestawy rakietowe SA-7/SA-14/SA-16/SA-18. Bardziej tradycyjną ochronę przed środkami napadu powietrznego zapewniają działa przeciwlotnicze. Wyliczyć pośród nich należy samobieżne działka kalibru 23mm typu ZSU-23-4, samobieżne 2S6 kalibru 30mm, samobieżne ZSU-57-2 kalibru 57mm oraz ciągnione ZU-23 kalibru 23mm, ciągnione S-60 kalibru 57mm, ciągnione M-1939 KS-12 kalibru 85mm, ciągnione KS-19 kalibru 100mm i ciągnione KS-30 o kalibrze 130mm. Poza klasycznym dla armii lądowej uzbrojeniem, Wojska Lądowe dysponują także niewielką ilością bezzałogowych statków powietrznych (BSP) rakietowej podporządkowana jest siłom strategicznego
101

BLA-06, na

BLA-07, Tu-134, Tu-243, Tu-300, Pchela-1, Pchela-2. Mimo, że większość broni odstraszania, wyposażeniu Wojsk Lądowych pozostają wyrzutnie pocisków balistycznych ziemia-ziemia, w tym 200 SS-21, nieokreślone ilości SS-26102 oraz przechowywane w magazynach przestarzałe wyrzutnie rakiet FROG i Scud. Rozmieszczenie oddziałów najlepiej poszczególnych Okręgów Wojskowych103. obrębie analizować w obrębie Leningradzkiemu Okręgowi

Wojskowemu, którego sztab znajduje się w Sankt Petersburgu, operacyjnie podporządkowanych było 28,7 tys. żołnierzy104 oraz 1,3 tys. żołnierzy piechoty
100

Te dwa ostatnie znane bardziej jako S-400 Triumf, czyli najnowsze systemy obrony przeciwlotniczej. 101 W języku angielskim UAV - Unmanned Aerial Vehicle. 102 Znane bardziej pod rosyjską nazwą Iskander. 103 „The Military Balance” 2009, s. 223-225. 104 IISS do liczebności wojsk lądowych wlicza też jednostki powietrznodesantowe oraz Specnazu GRU.

39

morskiej105, 300 czołgów średnich, 2350 pojazdów opancerzonych różnego typu i 690 zestawów artyleryjskich. Podległe okręgowi jednostki to dywizja powietrznodesantowa (76. „Czernichowska” w Pskowie), 2 samodzielne brygady zmechanizowane (200. w Pieczendze i 138. w Kamience), brygada piechoty morskiej, brygada Specnazu (2. Samodzielna Brygada Specnazu w Promierzycach106), 2 brygady wyrzutni rakiet taktycznych ziemia-powietrze, brygada wyrzutni rakiet ziemia-ziemia, brygada i pułk artylerii oraz pułk artylerii przeciwpancernej. Ponadto w okręgu znajduje się centrum szkoleniowe w Siertołowie. Moskiewskiemu Okręgowi Wojskowemu podlegało 86,2 tys. żołnierzy, 2500 czołgów średnich, 3100 pojazdów opancerzonych oraz 1300 zestawów artyleryjskich. Podporządkowane mu zgrupowania to 2 armie (22. Armia ze sztabem w Niżnym Nowogrodzie oraz 20. Armia Pancerna ze sztabem w Woroneżu), a w tym 2 dywizje pancerne (4. „Kantemirowska” w Naro-Formińsku i 10. „Uralsko-Lwowska” w Boguczarze), 2 dywizje zmechanizowane (2. „Tamańska” w Ałabinie i 3. „Sormowska” w Mulinie) i jedną samodzielną brygadę (27. „Sewastopolska” w Moskwie), 2 dywizje powietrznodesantowe (98. w Iwanowie i 106. „Tulska” w Tule, Riazaniu, Naro-Formińsku i Jefriemowie), dywizja artylerii (34. Dywizja Artylerii w Mulinie) oraz 2 brygady i 2 pułki artylerii107, brygada Specnazu (16. Samodzielna Brygada Specnazu w Tambowie108) i pułk rozpoznania powietrznodesantowego, 2 brygady wyrzutni rakiet ziemiaziemia oraz 3 brygady wyrzutni rakiet ziemia-powietrze oraz jedno centrum szkoleniowe. Okręgowi temu podlega także Grupa Wojsk Rosyjskich w Naddniestrzu, ulokowana w jego stolicy -Tyraspolu. Nadwołżańsko-Uralski Okręg Wojskowy, z dowództwem w Jekaterynburgu, ma pod swoją zwierzchnością 55 tys. żołnierzy, 3000 czołgów średnich, 2300 pojazdów opancerzonych i 2700 zestawów artyleryjskich. W skład oddziałów wchodzi dowództwo 2 Armii, 2 dywizje zmechanizowane (34. w Jekaterynburgu i
105

Która bezpośrednio podlega Marynarce Wojennej. R. Śmigielski, Osierocona…, s. 348. 107 W tym pułk artylerii przeciwpancernej i pułk wieloprowadnicowych wyrzutni rakietowych. 108 Tamże, s. 348.
106

40

27. w Tockim), 1 Baza Wojskowa o strukturze dywizji w Tadżykistanie, 1 samodzielna brygada „mirotworców109”, (31. Samodzielna 2 brygady Specnazu, brygada w powietrznodesantowa Brygada Powietrznodesantowa

Uljanowsku), 2 brygady piechoty (w Permie i w Tockim110), jeden pułk artylerii, a także po 2 brygady wyrzutni rakiet ziemia-ziemia i ziemia-powietrze. Północnokaukaski Okręg Wojskowy, którego dowództwo znajduje się w Rostowie nad Donem, kontroluje 58. Armię ze sztabem we Władykaukazie i Grupę Wojsk Rosyjskich na Zakaukaziu, stacjonującą w Abchazji i Osetii Południowej. Jest to silny okręg, znajduje się bowiem w bardzo zapalnym punkcie Federacji Rosyjskiej. Oddziały tego okręgu stanowiły zdecydowaną większość spośród biorących udział w wojnie z Gruzją w 2008 roku, a wcześniej w konflikcie czeczeńskim. Jego siły oblicza się na około 88,6 tys. żołnierzy wojsk lądowych i powietrznodesantowych oraz około 1400 żołnierzy piechoty morskiej111, 800 czołgów podstawowych, 2000 pojazdów opancerzonych oraz 900 zestawów artyleryjskich. Podległe okręgowi oddziały to 3 dywizje zmechanizowane (19. we Władykaukazie, 20. w Wołgogradzie oraz 42. stacjonująca w Czeczenii), dywizja powietrznodesantowa (7. w Noworosyjsku112), baza wojskowa wielkości dywizji, 2 samodzielne brygady, 2 brygady Specnazu, 3 brygady i 1 pułk artylerii, batalion chemiczny113 oraz po 2 brygady rakiet ziemia-ziemia i ziemia-powietrze. Podległe okręgowi centrum szkoleniowe znajduje się w Kamszlowie. Syberyjski Okręg Wojskowy, z dowództwem ulokowanym w Czicie, kontroluje 2 armie – 36. i 41. Służy w nich 52 tys. żołnierzy oraz znaczna ilość uzbrojenia – 4000 czołgów podstawowych, 6300 pojazdów opancerzonych oraz 2600 zestawów artyleryjskich. Jak nietrudno się domyślić, jest to okręg ulokowany poza strefą obowiązywania CFE. Główne oddziały w nim ulokowane to dywizja pancerna (5. „Dońska” stacjonująca w Buriacji), 3 dywizje zmechanizowane (85., 122., 131.) i samodzielna brygada. Ponadto, dywizja artylerii (12. „Praska” w
109

Mirotworczeskije sily - rosyjskie określenie oddziałów wysyłanych za granicę na misje pokojowe, od ang. peacemaking/peacekeeping. 110 Tamże, s. 349. 111 Podległych Flocie Czarnomorskiej. 112 Tamże, s. 349. 113 Uzbrojony w miotacze ognia.

41

pobliżu Irkucka114), 2 brygady Specnazu, brygada powietrznodesantowa, brygada wyrzutni rakiet ziemia-ziemia oraz 2 brygady rakiet ziemia-powietrze. Centrum szkoleniowe znajduje się w Peszance. Dalekowschodniemu Okręgowi Wojskowemu, ze sztabem ulokowanym w Chabarowsku, podlegają 2 armie – 5. w Ussuryjsku i 35. W Biełogorsku. Ich stan oblicza się na 72,5 tys. żołnierzy wojsk lądowych i powietrznodesantowych oraz 2,5 tys. żołnierzy piechoty morskiej115, 3000 czołgów podstawowych, 6000 pojazdów opancerzonych oraz 4100 zestawów artyleryjskich. Ilość znajdujących się tam oddziałów jest znaczna – 11 dywizji zmechanizowanych różnego typu o znacznym nasyceniu broni pancernej116, ale o niskim ukompletowaniu osobowym czy wręcz fikcyjnych117, brygada Specnazu (67. Samodzielna Brygada Specnazu w Bierdsku), brygada powietrznodesantowa (87. w Ussuryjsku118), 8 brygad artylerii, 2 brygady wyrzutni rakiet ziemia-ziemia i 3 ziemia-powietrze. Centrum szkoleniowe ulokowane jest w Chabarowsku. Specjalny Rejon Kaliningradzki jest co prawda podporządkowany dowódcy Floty Bałtyckiej, a co za tym idzie dowódcy Marynarki Wojennej a nie Wojsk Lądowych, ale posiada wyodrębnione od innych Okręgów Wojskowych struktury wojsk lądowych119. Zalicza się do nich 10,5 tys. żołnierzy wojsk lądowych i powietrznodesantowych oraz 1,1 tys. piechoty morskiej, 811 czołgów podstawowych, 1239 pojazdów opancerzonych oraz 345 zestawów artyleryjskich. Samodzielne oddziały lądowe to dywizja, brygada i pułk zmechanizowany, pułk artylerii, pułk śmigłowców oraz brygada rakiet ziemia-ziemia i pułk rakiet ziemiapowietrze. Główne bazy znajdują się w Bałtyjsku i Kronsztadzie. Mapa nr 1. Struktura terytorialna Wojsk Lądowych Federacji Rosyjskiej

114 115

Tamże, s. 349, 350. Podległych dowództwu Floty Oceanu Spokojnego. 116 Część z nich powstała na bazie dawnych dywizji pancernych. 117 Tamże, s. 350. 118 Tamże. 119 Do grudnia 1997 roku funkcjonował jako Kaliningradzki Okręg Wojskowy, a jego trzon stanowiła 11. Armia Gwardii, przekształcona wtedy w lądowy komponent obrony brzegowej Floty Bałtyckiej.

42

Kolor fioletowy - Specjalny Rejon Kaliningradzki, kolor brązowy – Północnokaukaski Okręg Wojskowy, kolor czerwony – Moskiewski Okręg Wojskowy, kolor niebieski – Leningradzki Okręg Wojskowy, kolor żółty – Nadwołżańsko-Uralski Okręg Wojskowy, kolor zielony – Syberyjski Okręg Wojskowy, kolor błękitny - Dalekowschodni Okręg Wojskowy. Źródło: http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Autonomous_districts_of_Russia.svg.

W ramach wojsk lądowych proponowany jest czasami następujący podział120:

Związki taktyczne i oddziały (dywizje, brygady, pułki) stałej gotowości bojowej, posiadające co najmniej 80% stanu osobowego i 100% uzbrojenia. Mogą wejść do walki w ciągu jednej doby. Stanowią zdecydowaną mniejszość wśród ogółu oddziałów121.

• Związku taktyczne i oddziały o zmniejszonej gotowości bojowej, których ukompletowanie waha się w granicach 50-75%. Stanowią one

120

K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz.2 , „Zeszyty Naukowe” 2001 nr 2, s. 117. 121 Wg R. Śmigielskiego w 2000 roku można było do tej grupy zaliczyć tylko 4 dywizje i 4 brygady. R. Śmigielski, Osierocona… s. 351.

43

podstawę do rozwinięcia mobilizacyjnego w razie wojny oraz zapewniają utrzymanie sprawności sprzętu wojskowego.

Rezerwy strategiczne122.

2.2. Potencjał bojowy i funkcjonowanie

Wojska lądowe, podobnie jak pozostałe rodzaje sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej, cierpią na chroniczne niedofinansowanie od czasu upadku ZSRR. W takiej sytuacji głównym problemem pozostawało utrzymanie wysokiej sprawności bojowej sprzętu oraz wymiana uzbrojenia, na które skończyły się już resursy. Nie jest tajemnicą fakt, że większość uzbrojenia pochodzi jeszcze z czasów ZSRR i stanowi o potencjale armii rosyjskiej jedynie na papierze, spełniając bardziej rolę odstraszającą niż faktyczną siłę bojową. Mimo że ilość sprzętu z okresu zimnej wojny została zmniejszona trzy- albo czterokrotnie w zależności od typu uzbrojenia123, to wydaje się, że wyliczone w poprzednim podrozdziale ilości znacznie przekraczają zarówno potrzeby jak i możliwości finansowe Federacji Rosyjskiej. Ryzyko konfliktu z przeciwnikiem o podobnym potencjale jest niewielkie, za to wojny w Czeczenii i w Gruzji pokazały, że istnieje możliwość konfliktu z przeciwnikiem dużo słabszym albo wręcz o charakterze niepaństwowym. Dlatego rozsądniejsze wydawałoby się posiadanie mniejszej ilości czołgów i pojazdów opancerzonych różnego typu, za to nowszych i bardziej mobilnych. Gdyby jednak doszło do wojny z innym mocarstwem to różnica w ilości sprzętu jest znaczna. Federacja Rosyjska posiada przewagę w każdej kategorii uzbrojenia lądowego objętej traktatem CFE. Wg wyliczeń I. Topolskiego, w roku 2003 Rosja posiadała 30020 sztuk czołgów a następna armia – ChRL tylko 8680, Rosja dysponowała

122

Szacowane przez IISS ma około 20 milionów. “The Military Balance” 2009, s. 217. 123 Porównaj: J. S. Skelton, Russian Military Reform Since the Collapse of the Soviet Union: How Effective is the Russian Military as a Fighting Force, Boston 2000, s. 13.

44

27975 pojazdami opancerzonymi a USA 21715 oraz 20746 zestawami artyleryjskimi w porównaniu do 14000 posiadanych przez armię USA124. Należy jednak wątpić w sprawność i mobilność oraz zaawansowanie technologiczne rosyjskiego sprzętu. Wg danych oficjalnych tylko niewielka cześć uzbrojenia znajduje się w magazynach, ale prawdopodobnie niesprawna jest ich większość125. Wg raportu gen. Liebiedia, w połowie lat 90-tych około 70% sprzętu była przestarzała, a w wojskach lądowych aż 90%, przy czym np. 80% czołgów określono jako bezużyteczne126. Do nowoczesnego uzbrojenia porównywalnego z uzbrojeniem państw NATO zalicza się m.in. czołgi T-90, bojowe wozy piechoty BMP-3, wozy bojowe przeznaczone dla wojsk powietrznodesantowych BMD-3 i BMD-4, wozy opancerzone BTR-90. Stanowią one zdecydowaną mniejszość, a ich zakup i wymiana w miejsce starszych modeli idzie bardzo powoli. Problemem stawało się nawet uzupełniane strat ponoszonych w wyniku konfliktów i nieodpowiedniej eksploatacji. Najnowszy sprzęt wojskowy produkowany w Rosji częściej trafia na eksport. Czołgami, wozami bojowymi czy najnowszą i najpotężniejszą wersją słynnych „katiusz” - BM-30 Smiercz, a także samolotami i śmigłowcami zainteresowane są takie państwa jak Wenezuela, Grecja, Cypr, Malezja, Indonezja, Wietnam, Algieria, Iran, Indie, ChRL127. Nie widać też na razie efektów prac nad czołgiem nowej generacji. Wg R. Śmigielskiego128, żeby osiągnąć potencjał bojowy129 pozwalający rosyjskim wojskom lądowym konkurować z najlepszymi armiami, na ich stanie powinno się znajdować m.in. ok. 1000 czołgów T-90 i T-80U/UD, ponad 4000 BMP-3 oraz BMD-3 i BMD-4, 1600 BTR-90, 1900 samobieżnych haubic 2S17 oraz około 1 tys. zestawów przeciwlotniczych 2S6 i „Tor”. Plany takie funkcjonują
124 125

Porównaj: I. Topolski, Militarna…, s. 97. Szczególnie w części azjatyckiej, jest tam bowiem ulokowana znaczna część najstarszego sprzętu, pochodzącego z lat 50-tych i 60-tych. 126 I. Witkowski, Papierowa armia, „Nowa Technika Wojskowa” 1996 nr 12, s. 11. 127 http://gospodarka.gazeta.pl/gospodarka/1,33182,3867053.html, 22.01.2007. 128 R. Śmigielski, Osierocona…, s. 354. 129 Za elementy budujące potencjał bojowy autor przyjmuje czynniki materialne – wartość bojową, możliwości ogniowe i możliwości manewrowe oraz niematerialne – poziom wyszkolenia wojsk, stopień gotowości bojowej, strukturę organizacyjną, dyscyplinę i umiejętności wykorzystania środowiska walki. Porównaj: J. Wołejszo, Sposoby obliczania potencjału bojowego pododdziału, oddziału i związku taktycznego, Akademia Obrony Narodowej, Warszawa 2000, s. 4.

45

jednak już od dawna, a część z wymienionych modeli zdążyła się w międzyczasie zestarzeć i nie jest już sprzętem konkurencyjnym wobec standardów uzbrojenia najbogatszych państw NATO. Duże nasycenie oddziałów lądowych sprzętem pancernym i artylerią pokazuje jak daleka od współczesnych koncepcji walki zbrojnej jest armia rosyjska. Mimo rosnącego zainteresowania nowinkami technologicznymi oraz zmianami koncepcyjnymi, rosyjskie wojską lądowe przygotowane są wciąż do prowadzenia działań na wielkich, otwartych przestrzeniach z dużymi zgrupowaniami wojsk nieprzyjaciela z wykorzystaniem swojego ciężkiego uzbrojenia. Nie są natomiast przystosowane do współczesnych konfliktów i walki z przeciwnikiem asymetrycznym. Zinformatyzowane i sieciocentryczne130 pole walki, walka

radioelektroniczna, wykorzystanie BSP czy broni inteligentnej131 pozostaje wciąż raczej koncepcją i życzeniem rosyjskich dowódców132. R. Śmigielski zwraca uwagę na brak formacji lekkiej piechoty, przeszkolonej do działania w górach czy w terenie zurbanizowanym133. Dowództwo Wojsk Lądowym dostrzega te braki i planuje zwiększyć ilość i mobilność lekkich brygad piechoty134. Ukompletowanie i wyszkolenie wojsk lądowych również pozostawia bardzo wiele do życzenia. Ze względu na fakt, iż większość oddziałów nie jest w pełni uzupełniona, a duży odsetek stanowią w nich żołnierze z poboru, wystawienie jednostek gotowych do walki w Czeczenii wymagało łączenia pododdziałów należących nie tylko z różnych dywizji czy armii, ale nawet z innych części

130

Sieciocentryczność to koncepcja według której centra dowódcze połączone są jedną strukturę i mają pełen dostęp do bieżących informacji o polu walki, przeciwniku i własnych siłach za pomocą różnych środków rozpoznania. Dzięki temu mogą sprawnie i racjonalnie wykorzystywać swoje siły oraz dzięki dobrej komunikacji koordynować działania wszystkich swoich struktur. K. Rokiciński, Możliwości zastosowania koncepcji sieciocentryczności na obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej” 2007 nr 3, s. 76. 131 Jest to grupa broni, która dzięki najnowszym osiągnięciom w dziedzinie elektroniki uzyskała ulepszone wartości bojowe. Jest to przede wszystkim broń precyzyjna, pozwalająca minimalizować straty wśród ludności cywilnej i innych celów niż zamierzone w momencie przeprowadzania ataku. 132 K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz.2…, s.118. 133 R. Śmigielski, Osierocona…, s. 352. 134 J. Estinko, Командиров…

46

Federacji Rosyjskiej135. Wtedy też pojawiła się powtarzana później przez lata opinia, że ponad milionowa armia rosyjska nie jest w stanie zebrać 50 tys. dobrze wyszkolonych, uzbrojonych i zorganizowanych żołnierzy136. Powszechną praktyką było transportowanie elitarnych jednostek Specnazu i powietrznodesantowych z innych Okręgów Wojskowych, głównie Moskiewskiego, po to by „ratować sytuację” spowodowaną przez nieudolne działania prowadzone przez regularne wojska lądowe137. Problemów organizacyjnych dostarcza zbyt duża ilość oddziałów i związków taktycznych, których nie da się wykorzystać w całości, można jedynie wykorzystywać pojedyncze pododdziały im podległe. Innym powodem takiej sytuacji były problemy z przeprowadzaniem mobilizacji i zwiększaniem ukompletowania oddziałów, a następnie „zgrywaniem” pododdziałów. Nietrudno się domyślić, że skoro takie problemy występowały w wojnie z Czeczenią, to mobilizacja do wojny z mocarstwem wojskowym wprowadziłaby totalny chaos. Niski poziom wyszkolenia i morale żołnierzy spowodowany jest głównie niedofinansowaniem i znaczących odsetkiem żołnierzy z poboru. Pierwszy element sprawia, że nie można odbywać szkoleń, manewrów z taką intensywnością jak w czasach ZSRR. W roku 1997 na szkolenie bojowe wydano tylko 1% budżetu obronnego138. Brak pieniędzy na płynne uzupełnianie zapasów w czasie wojny w Czeczenii doprowadzał do tak tragicznych sytuacji jak konieczność zdobywania żywności przez żołnierzy na własną rękę, m.in. przez kradzież albo nawet zabijanie zwierząt domowych czy też sprowadzania podstawowego wyposażenia żołnierzy z innych Okręgów Wojskowych139. Bardzo niskie pensje wpływają niekorzystnie na morale żołnierzy, powodują też odchodzenie ze służby dużej ilości młodych oficerów. Fakt, że około połowa żołnierzy to zasadnicza służba wojskowa wprowadza oczywiste implikacje. Żołnierz z poboru jest zawsze gorzej wyszkolony od
135 136

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 365. Rosja 2007. Raport z transformacji, materiały III Forum Europa – Rosja w Wiedniu, 23 - 24 kwietnia 2007, Warszawa 2008, s. 224. 137 M. Gawęda, Wojska rosyjskie w wojnie z Gruzją, „Nowa Technika Wojskowa” 2008 nr 10, s. 48. 138 C. Rudziński, Reforma armii rosyjskiej, „Polska Zbrojna” 1997 nr 37, s. 31. 139 I. Witkowski, s. 11.

47

zawodowego, szczególnie w użyciu nowoczesnego i skomplikowanego uzbrojenia oraz częściej doprowadza do jego niszczenia przez nieodpowiednią eksploatację i konserwację. Ponadto przymusowo wcielony do wojska ma małą motywację do ponoszenia ryzyka oraz niską odporność na stres i umiejętność odnalezienia się na polu walki. Dlatego wykorzystywanie ich w działaniach bojowych przeciwko Czeczenom powodowało powszechną niechęć młodych mężczyzn do armii oraz kończyło się dużymi stratami własnymi. W roku 2000 na skutek działań bojowych zginęło ponad 2500 żołnierzy rosyjskich, a 8000 zostało rannych140. Niestety dla rosyjskiej armii, niskie morale, brak woli walki, niewykonywanie rozkazów, częste dezercje i szybkie oddawanie się całych pododdziałów do niewoli oraz zachowania kryminogenne dotyczyły także żołnierzy kontraktowych141. Jednakże część ekspertów jest przekonana, że od czasu pierwszej wojny w Czeczenii wzrósł poziom wyszkolenia indywidualnego żołnierzy oraz na szczeblu pododdziału. Poprawiło się też dowodzenie na różnych szczeblach, wzrosła elastyczność w podejmowaniu decyzji oraz skuteczność wykorzystania wsparcia lotniczego i artyleryjskiego.142 Z poborem wiążą się też inne problemy. Ponieważ bardzo wielu młodych Rosjan robiło wszystko by nie trafić do wojska, a pomagał im w tym korupcjogenny system w którym istnieją 24 kategorię zwolnień i odroczeń służby143, to już w latach 90-tych dał się odczuć poważny problem związany z zapełnieniem wymaganej liczby etatów. Czasami pobór dostarczał tylko 50-70% wymaganych żołnierzy, efektem czego dochodziło do przypadków, że oficerowie musieli patrolować jednostki niczym szeregowcy144. Ponieważ od 1 stycznia 2008 roku służba

140

B. Watson, The Requirement for a Modern and Relevant Russian Strategic Nuclear Capability, http://www.cfc.forces.gc.ca/papers/csc/csc30/mds/watson.htm#_Toc71001746. 141 K. Piątkowski, Rosyjskie wojska lądowe 1995, cz. II, „Nowa Technika Wojskowa” 1996 nr 2, s. 13. 142 K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz.2…, s. 126. 143 B. Musiałowicz, Reforma pod ministra, „Polska Zbrojna” 2004 nr 51, s. 33. 144 B. Watson, The Requirement…

48

zasadnicza została skrócona z 1,5 do 1 roku145, możliwe są jeszcze większe braki kadrowe, co będzie wymuszać nasilenie tempa uzawodowienia rosyjskiej armii. Odrębny problem stanowiło funkcjonowanie Lotnictwa Wojsk Lądowych. Ich podległość zmieniała się, chwilowo przechodząc pod nadzór Sił Powietrznych. Sytuację dodatkowo komplikował fakt, że pierwsi dowódcy pododdziałów śmigłowców pochodzili z Lotnictwa Sił Powietrznych i według tamtejszych zasad i taktyk byli szkoleni powodował, że ciężko było wypracować koncepcje współpracy z pododdziałami lądowymi i lotnictwem taktycznym, nie mówiąc już o ich działaniu w praktyce, np. w Afganistanie146. Nie trzeba oczywiście dodawać, że Wojskom Lądowym brakuje najnowszych śmigłowców takich jak szturmowe Ka50 i Ka-52, a wiele wysłużonych Mili może spaść w każdej chwili albo nie jest w ogóle w stanie wznieść się w powietrze. Znaczny kłopot stanowi w armii rosyjskiej korupcja. W roku 2008 rosyjska prokuratura wojskowa skazała m.in. kilku generałów, a łączna suma zdefraudowanych pieniędzy sięgnęła 3 miliardów rubli. Obliczono, że za tę kwotę można było kupić np. 50-55 czołgów T-90, 3-4 samoloty wielozadaniowe Su-30 lub MiG-35 albo jedną korwetę. Pieniądze przechodziły na konta oficerów głównie w trakcie zakupu mieszkań dla wojskowych rodzin albo przy kontraktach remontowych147. Ten pierwszy proceder jest kluczowym problemem socjalnym i niestety dochodzi przy nim do wielu nadużyć. W roku 2007 bez mieszkań pozostawało około 122 tysiące żołnierzy i ich rodzin148. Ich pensje są bardzo niskie, wobec czego zdarzały się przypadki zamieszkiwania młodych oficerów i ich rodzin w namiotach czy budynkach szkół149. Ciężko w tych warunkach zadbać o dobrą edukację dla dzieci, opiekę zdrowotną czy dostęp do rozwiniętej sieci usługowej.
145

W czasach Związku Radzieckiego służba zasadnicza trwała 24 miesiące w Wojskach Lądowych i Siłach Powietrznych oraz 36 miesięcy w Marynarce Wojennej. Dekretem Borysa Jelcyna z 28.09.1992 skrócono ten okres do 18 miesięcy. M. Jędrzejko, Armie w dobie przemian. Kalendarium najważniejszych wydarzeń w armiach Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1989-1997, Warszawa 1997, s. 138. 146 B. Potyrała, H. Szczegóła, s. 114. 147 Zobacz szerzej: V. Litovkin, Коррупция одолевает армию, http://nvo.ng.ru/realty/2010-02-05/ 1_corruption.html, 05.02.2010. 148 T. Hypki, Rosyjskie siły zbrojne – 16 lat kryzysu, „Raport: Wojsko, Technika, Obronność” 2008 nr 6, s. 24. 149 J.S. Skelton, s. 25.

49

Powszechnym zjawiskiem był też handel bronią pochodzącą z jednostek wojskowych, a procederem tym zajmowali się zarówno oficerowie jak i szeregowcy150. W Czeczenii dochodziło do sprzedaży miejscowym broni ręcznej i przeciwpancernej po bardzo niskiej cenie, np. równowartości 35 zł lub nawet za butelkę wódki151. Później z tej samej broni Czeczeńcy niszczyli sprzęt i siłę żywą rosyjskiego przeciwnika. Bardzo poważny problem wciąż stanowi fala (diedowszczina). W wojsku rosyjskim przybierała ona wyjątkowo brutalną formę i masową skalę. W roku 1992 opublikowano raport, który mówił że tylko w I półroczu tego roku śmierć w armii rosyjskiej poniosło 1615 żołnierzy152, większość z nich właśnie na skutek fali albo popełnionych samobójstw. Wg oficjalnych danych153 w roku 2007, 471 żołnierzy zginęło w trakcie odbywania służby, przy czym ponad połowa ofiar to samobójstwa i ofiary fali. Tysiące żołnierzy boryka się co roku z problemami psychicznymi. Wypadki takie często są tuszowane, dlatego powstało wiele organizacji takich jak „Komitet Matek Żołnierzy” czy „Obywatel i armia", które walczą o elementarne prawa człowieka w rosyjskiej armii, przynajmniej nagłaśniając poważniejsze wypadki. Powody agresywnego zachowania starszych żołnierzy mogą być różne – przestępczość, alkoholizm, narkomania wśród żołnierzy, a także niski poziom wykształcenia i duża agresja wśród dowódców najniższego szczebla. Najlepszą podstawą do analizy potencjału bojowego wojsk lądowych są obserwacje płynące z konfliktów w których armia rosyjska uczestniczyła. Najwięcej wniosków dostarczała wojna w Czeczenii. Atak na republikę nie został odpowiednio przygotowany, brakowało dokładnych map, poruszano się i odpoczywano łamiąc podstawowe zasady bezpieczeństwa, a sprzęt w trakcie poruszania się w głąb republiki psuł się bardzo szybko154. Szturm na Grozne w noc sylwestrową 1994/95 pokazał nieroztropność dowódców ze względu na brak przeprowadzonego rozpoznania i brak osłony czołgów ze strony piechoty. Efektem
150 151

V. Litovkin… I. Witkowski, s. 12. 152 M. Jędrzejko, s. 140. 153 http://wiadomosci.gazeta.pl/Wiadomosci/1,80708,6817745,Rosja__Matki_Zolnierzy_ oskarzaja_ armie_o_wyjatkowo.html. 154 M. Kuleba, Czeczeński specnaz: taktyka działań specjalnych, Warszawa 2001, s. 34.

50

było wpadnięcie w zasadzkę i zniszczenie wielu czołgów granatami i butelkami z benzyną155. Przy okazji wyszła na jaw niska odporność czołgów nawet na broń przeciwpancerną słabej jakości156, szczególnym problemem okazały się wady konstrukcyjne powodujące częste wybuchy amunicji i śmierć całej załogi. Podobne wnioski dotyczyły bojowych wozów piechoty i samobieżnej artylerii157. W późniejszej części kampanii na krytyczną ocenę zasłużyły mało finezyjne ataki piechoty na miasto, brak umiejętności walki w terenie zurbanizowanym i przestawienia mentalności i taktyki w kierunku walki antypartyzanckiej, niedostateczne wykorzystanie śmigłowców i broni precyzyjnej, a z drugiej strony użycie długiego ostrzału artyleryjskiego poprzedzającego szturm piechoty, który jednocześnie powodował ruinę miasta i duże straty wśród cywili158. Przy czym stwierdzono, że ogień był często prowadzony dosyć nieprecyzyjnie oraz wykorzystywano zbyt duże ilości amunicji. Nieliczne były tak udane operacje jak atak na kwaterę Czeczeńców w miejscowości Wiedieno, gdzie dobrze rozpoznano teren oraz przeprowadzono rajd powietrzno-lądowy z zaskoczenia, skutecznie wykorzystując dużą ilość śmigłowców159. Równie niekorzystne wnioski płynęły z udziału 201 Dywizji Zmechanizowanej w wojnie domowej w Tadżykistanie160, gdy pododdziały wyposażone w sprzęt pancerny i opancerzony miały problemy w poruszaniu się w terenie górskim, a piechota nie była wyszkolona do wykonywania nietypowych zadań bojowych. Nieco korzystniej przedstawia się ocena udziału wojsk rosyjskich w czasie wojny z Gruzją w sierpniu 2008 roku. Ciężar dowodzenia spadł na dowódcę Północnokaukaskiego Okręgu Wojskowego, a w kampanii wzięły udział głównie wojska mu podporządkowane. Rosjanie byli dobrze przygotowani na wypadek agresji gruzińskiej na teren Osetii Południowej albo Abchazji, ponieważ w pobliżu znajdowały się oddziały biorące miesiąc wcześniej udział w manewrach „Kaukaz
155 156

K. Piątkowski, s. 11. Np. powszechnie używane na świecie granatniki RPG-7. 157 Tamże, s. 12. 158 D. Capezza, Translating Russia’s Military Reform, http://smallwarsjournal.com/blog/journal/docs-temp/224-capezza.pdf, 17.04.2009. 159 K. Piątkowski, s. 13. 160 Pełniącej rolę sił pokojowych i ochraniających granicę.

51

2008”. Wobec czego 8 sierpnia po wkroczeniu wojsk gruzińskich do Osetii Południowej, rozpoczęło się zdecydowane, szybkie i dosyć sprawne przemieszczanie wojsk lądowych w rejon działań zbrojnych i rozwinięcie ich po przekroczeniu strategicznego tunelu Roki161. Świadczy to o tym, że Rosjanie mieli gotowy plan operacji przeciwko Gruzji i czekali tylko na odpowiedni moment, prowokację ze strony przeciwnika. Dopiero po dotarciu do Cchinwali pojawiły się problemy z brakiem koordynacji, ponieważ pododdziały rosyjskie wchodziły do walki w różnym czasie, czasem bez odpowiedniego rozpoznania i zabezpieczenia skrzydeł162. Początkowo obrona Gruzinów wsparta ostrzałem artylerii odpierała ich ataki doprowadzając do ciężkich strat po stronie rosyjskiej, ale wobec zwiększającej się przewagi liczebnej Rosjan, doszło do wyparcia obrońców. Odwrót, który szybko zmienił się w paniczną ucieczkę, umożliwił Rosjanom osiągnięcie wszystkich celów operacji, a nawet wkroczenie na integralną część terytorium gruzińskiego, zniszczenie ich infrastruktury wojskowej oraz przejęcie porzuconego sprzętu. Nie zmienia to jednak faktu, że powtórzyły się wnioski odnośnie nieefektywności przestarzałego uzbrojenia pancernego163 i duży chaos komunikacyjny. Zobrazowaniem tego problemu jest fakt, że dowódca 58. Armii chwilami kontaktował się ze swoimi pododdziałami za pomocą pożyczonego od dziennikarza telefonu satelitarnego164. Może się to wydawać śmieszne, ale efektem tego było zwiększenie strat wśród żołnierzy rosyjskich spowodowanych przez własny ostrzał. Zawiodło zabezpieczenie medyczne i ogólnie pojmowana logistyka. Wiele działań było improwizowanych i tylko słabość przeciwnika nie doprowadziła do większych strat po stronie rosyjskiej. W ostatnim czasie nastąpiło też zwiększenie intensywności wielkich manewrów. Już w roku 2006 doszło do dużych manewrów „Bajkał 06” i „Tarcza
161

Tunel ten jest główną drogą łączącą Osetię Północną i Południową. Gdyby Gruzinom udało się go zająć i skutecznie zablokować, to Rosjanie mieliby znacznie utrudnioną przeprawę w kierunku stolicy Osetii Płd. – Cchinwali. 162 K. Kubiak, Wojna Gruzińska (2), „Komandos” 2009 nr 1, s. 23. 163 W czasie wojny użyto głównie przestarzałych czołgów T-72 I T-62 oraz wozów BMP-1 I BMD-1. 164 R. McDermott, Russia’s Armed Forces: The Power of Illusion, “Russie.Nei.Visions” 2009 nr 37, s. 17.

52

Związku”, w których wzięło udział odpowiednio 10 tys. i 8,8 tys. żołnierzy165. W tych drugich wzięli też udział Białorusini. Były to symboliczne ćwiczenia bowiem zaniechano podkreślanego wcześniej antyterrorystycznego charakteru działań, za przeciwnika obierając sobie siły zbrojne wrogiego państwa166. Latem 2009 roku przeprowadzono ćwiczenia „Kaukaz 2009”, „Ładoga 2009” oraz wspólnie z białoruskim wojskiem „Zachód 2009”. Ostatnie z nich przeprowadzono na dużą skalę, wzięło w nich bowiem udział około 6 tys. żołnierzy, 63 samoloty, 40 śmigłowców, 470 pojazdów opancerzonych, 228 czołgów, 234 samobieżne działa i moździerze167. Manewry odbywały się w wielu miejscach, ponieważ ćwiczono tak różne elementy jak obrona przeciwlotnicza, desant piechoty morskiej i powietrznodesantowy168, tłumienie zamieszek spowodowanych przez „mniejszość narodową”, zajmowanie terenów wroga przez wojska pancerne oraz według niepotwierdzonych informacji odpalanie rakiet z głowicami jądrowymi na nasz kraj. Nie wiadomo dokładnie jak z militarnego punktu widzenia oceniono te manewry, ale wywołały one protesty ze strony państw NATO, szczególnie Polski i Litwy, które były domyślnymi ofiarami interwencji wojsk rosyjskich i białoruskich. Zwraca jednak uwagę fakt, że operowano samodzielnymi brygadami a nie dywizjami169, co jest częścią większego planu zmian strukturalnych związanych z przejściem z systemu dywizyjnego na brygadowy i krokiem w kierunku zwiększenia mobilności, elastyczności i skuteczności oddziałów piechoty. Wśród niedociągnięć ponownie dostrzeżono problemy z zaopatrzeniem oraz opóźnienia w przemieszczaniu się wojsk rosyjskich. Powtarzają się też zarysowane już wcześniej a odnoszące się do zacofania koncepcyjnego i technologicznego wojsk rosyjskich oraz wymogów „sieciocentryczności” prowadzonej walki. Przede wszystkim pojawiły się duże problemy z łącznością pomiędzy pododdziałami i słabym rozpoznaniem pola walki z powietrza170, prowadzonym w dodatku przez
165

„The Military Balance” 2007, s. 404. Rosja 2006. Raport z transformacji, materiały II Forum Europa – Rosja w Wilnie, 23 24 marca 2006,Warszawa 2007, s. 175. 167 M. Jastrzębski, Na Zachód patrz!, „Polska Zbrojna” 2009 nr 49, s. 48. 168 Oba desanty udało się przeprowadzić tylko częścią pierwotnie przeznaczonych do tego jednostek. 169 A. Goławski, T. Wróbel, Manifestacja siły, „Polska Zbrojna” 2009 nr 49, s. 52. 170 M.in. przez znikome użycie BSP.
166

53

samoloty TU-22MR będące pod komendą lotnictwa strategicznego171. Manewry mają się odbywać cyklicznie również w następnych latach. Nie mniej spektakularnie przebiegły ćwiczenia „Kaukaz 2009”. Wg danych oficjalnych prowadził je sam szef sztabu generalnego gen. Mikołaj Makarow. Odbywały się na obszarze Abchazji, Osetii Południowej oraz sąsiednich rejonów Federacji Rosyjskiej. W manewrach wzięło udział 8,5 tys. żołnierzy, ok. 200 czołgów, 450 transporterów opancerzonych i 250 dział, samoloty i śmigłowce, jak również jednostki wchodzące w skład Floty Czarnomorskiej i Flotylli Kaspijskiej172 a nawet funkcjonariusze wewnętrznych struktur siłowych. Do zadań ćwiczących wojsk należało utrzymanie pozycji przez zaatakowane oddziały rosyjskie stacjonujących w Abchazji i Osetii Południowej, mobilizacja i transport oraz włączenie się do walki oddziałów z terenu Federacji Rosyjskiej, a następnie pokonanie nieprzyjaciela na jego własnym terytorium. W tym roku planowane są dodatkowo manewry Wschód-2010, w których wezmą udział związki taktyczne z Dalekowschodniego, Syberyjskiego i Nadwołżańsko-Uralskiego Okręgu Wojskowego173. Świadczy to o rosnącej świadomości w Sztabie Generalnym i Ministerstwie Obrony jak ważne jest podtrzymywanie zdolności bojowych żołnierzy walczących w dużych zgrupowaniach. Wciąż można mieć jednak zastrzeżenia co do adekwatności charakteru tych ćwiczeń, odpowiadających zagrożeniom zimnej wojny, a nie czasów współczesnych174. Charakter tej pracy nie pozwala na głębszą analizę przedstawionych wniosków oraz wszystkich problemów dręczących rosyjskie wojska lądowe. Są one jedynie wskazaniem ogólnych tendencji i obszarów wymagających poprawy. Gdy podsumujemy te wnioski, to otrzymamy negatywną ocenę sytuacji panującej w rosyjskich Wojskach Lądowych. Jest jeszcze daleko do wyjścia z zapaści w jaką popadły w latach 90-tych. Katastrofalnie przeprowadzona pierwsza wojna w
171 172

K. Kubiak, Wojna Gruzińska (2)…, s. 28. P. Żochowski, Antyzachodni wymiar rosyjskich ćwiczeń wojskowych, „Tydzień na Wschodzie” 2009 nr 24, Biuletyn Ośrodka Studiów Wschodnich, s. 4, 5. 173 J. Estinko, Не все командиры соответствуют новому облику, http://nvo.ng.ru/news/2010-02-26/100_okrug.html, 26.02.2010. 174 I. Facon, The Modernisation of the Russian Military: The Ambitions & Ambiguities of Vladimir Putin, Camberley 2005, s. 3.

54

Czeczenii nie tylko negatywnie wpłynęła na zewnętrzne postrzeganie rosyjskiej armii, ale też efektywności całego państwa i jego organów175. Zwiększenie tempa wymiany sprzętu, intensyfikacja szkolenia i wielkich ćwiczeń wojskowych oraz udział w realnych konfliktach to wymogi potrzebne do zwiększenia potencjału bojowego Wojsk Lądowych by mogły konkurować z największymi armiami państw Europy Zachodniej. Porównania z armią USA wydają się natomiast bezcelowe. Konceptualnie Rosjanie wciąż tkwią w XX wieku, działania bojowe prowadzą prostymi manewrami dużej ilości piechoty, wspieranej przez ciężki sprzęt, brak im natomiast pomysłu na użycie nowoczesnych technologii i sił specjalnych w sposób tak mobilny jak robią to wojska państw NATO w Afganistanie, a wcześniej w Iraku.

2.3. Modernizacja Problem modernizacji został już częściowo zarysowany w poprzednim podrozdziale. Jest to temat, który pojawia się od samego początku funkcjonowania sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej, wywołując wiele emocji, spekulacji, temat nieomalże już zmitologizowany. W czasach ZSRR miał nieco inny wymiar. Wtedy pojęcie modernizacji utożsamiano z wprowadzaniem nowych technologii w uzbrojeniu mających zapewnić przewagę nad NATO176. Obecnie rozumiana jest jako wymiana przestarzałego sprzętu oraz zwiększenie ilości żołnierzy zawodowych w miejsce poborowych. Trudno jest prześledzić wszystkie plany modernizacyjne jakie pojawiały się na przestrzeni dwóch dekad. Proponowano w nich różne środki finansowe, zależnie od ówczesnego budżetu obronnego, ale wspólne były dla nich wnioski odnośnie sprzętu jaki musi zostać nabyty. Spośród pojawiających się w ciągu ostatnich kilku lat można zatem wypunktować m.in. następujące potrzeby:
175

J. Kipp, The Russian Armed Forces, the Draft Military Doctrine, and the Revolution in Military Affairs: The Oracle of Delphi and Cassandra Revisited [w:] M. H. Crutcher, The Russian Armed Forces at the dawn of the millennium, Carlisle Barracks 2000, s. 331. 176 E. J. Felker, Oz Revisited: Russian Military Doctrinal Reform in Light of Their Analisys of Desert Storm, Maxwell Air Force Base 1994, s. 36.

55

Zakup czołgów T-90 oraz wprowadzenie czołgu nowej generacji177 oraz modernizacja T-72 i T-80 do nowszych standardów. Wprowadzanie bojowych wozów piechoty BMP-3 i BMD-3/BMD-4 oraz transporterów opancerzonych BTR-90 i modernizacja starszych wersji.

Zwiększenie ilości samobieżnych wieloprowadnicowych wyrzutni rakiet BM-27 i BM-30, samobieżnych niszczycieli czołgów 2S25 i haubicy 2S9, jak również modernizacja haubic 2S1, 2S3 i 2S19.

• Wprowadzanie najnowszych systemów obrony przeciwlotniczej

177

Nie wiadomo do tej pory czy będzie to czołg opracowywany już od dłuższego czasu T-95 czy zupełnie nowa konstrukcja. Pojawiały się też spekulacje na temat projektu czołgu bezzałogowego.

56

S-400 oraz dalsze prace rozwojowe nad systemem S-500178. • Zakup zmodernizowanych wersji samobieżnych przeciwlotniczych wyrzutni rakiet SA-8 i SA-11.

Wymiana taktycznych rakiet krótkiego zasięgu starego typu na rakiety Iskander-M. Prace nad nowymi przeciwpancernymi pociskami kierowanymi oraz amunicją samonaprowadzającą.

Plany personalne dotyczą zmniejszenia ilości oficerów i generałów oraz zwiększenia ilości żołnierzy kontraktowych wśród podoficerów i szeregowych179. Drugi postulat nie budzi wielkich emocji, wiadomo jednak, że nie dojdzie w najbliższym czasie do całkowitej rezygnacji z powszechnej służby wojskowej. Mimo wielu osób krytykujących sytuację rekrutów, pobór wciąż uważany jest za środek wychowania patriotycznego i moralnego młodych Rosjan, co podkreślane jest zarówno przez zwykłych Rosjan, jak też przez oficjalne koncepcje bezpieczeństwa180. Wprowadzane są już w życie próby ulepszania tego systemu, ograniczenia patologii i podnoszenia morale żołnierzy, m.in. przez przywrócenie posługi kapelanów wojskowych181. Armii z poboru na nie służy kryzys demograficzny. Za jego sprawą, co roku spada liczba potencjalnych poborowych182. Zdecydowanie więcej kontrowersji i protestów budzi plan ograniczenia ilości dowódców o najwyższych stopniach. 14 października 2008 roku ogłoszono plan
178

System ten ma mieć szerokie zastosowanie. Będzie mógł przechwytywać zarówno małe samoloty bezzałogowe lecące nisko nad ziemią, jak też rakiety wyposażone w głowice jądrowe lecące z prędkością 5. kilometrów na sekundę. S-500 będą mogły jednocześnie namierzać i niszczyć 10 celów. Rosja pracuje nad jednolitą obroną przeciwlotniczą i przeciwrakietową, http://www.psz.pl/tekst-25993/ Rosja-pracuje-nad-jednolita-obrona-przeciwlotnicza-i-przeciwrakietowa, 17.12.2009. 179 Nabór żołnierzy do służby kontraktowej rozpoczęto oficjalnie 1 grudnia 1992 roku. M. Jędrzejko, s. 146. 180 A. Pawłow, Ewolucja radzieckiej I rosyjskiej doktryny wojskowej, [w:] D. Bobrow, E. Haliżak, R. Zięba, Bezpieczeństwo narodowe I międzynarodowe u schyłku XX wieku, Warszawa 1997, s. 224.
181

K. Giles, Military Service in Russia – No New Model Army, “Conflict Studies Research Centre. Russian Series” 2007 nr 18, s. 12. 182 K. D. Beasley, Russian Military Reform from Perestroika to Putin: Implications for U. S. Policy, Maxwell Air Force Base 2004., s. 68.

57

według którego z 25,7 tys. obecnie służących pułkowników pozostanie tylko 9 tysięcy, a z 99,5 tys. majorów – tylko 25 tysięcy. Zwiększy się natomiast liczba poruczników - ma ich być 60 tysięcy, o 10 tysięcy więcej niż teraz 183. Obecny minister obrony Anatolij Sierdiukow jest pogardliwie określany przez generalicję mianem „sprzedawcy mebli”184, któremu często zarzucają niekompetencję w sprawach wojskowych. Krytyka płynęła też ze strony części mediów oraz Komunistycznej Partii Federacji Rosyjskiej, która zawsze była przeciwna zmniejszaniu armii. Niemniej jednak, jego propozycje dotyczące zmniejszenia kadry dowódczej są słuszne, a protesty wynikają głównie z obaw o utratę własnych stanowisk i wpływów w wojsku albo braku udziału w procesie uwłaszczania majątku sił zbrojnych185, dlatego minister ma pełne poparcie premiera W. Putina. Konflikt między cywilami a żołnierzami zakończył się nawet dymisją poprzedniego szefa Sztabu Generalnego, gen. Jurija Bałujewskiego186. Opór generalicji przeciw reformom i redukcji armii prowadzony jest już od roku 1992, ponieważ wielu dowódców wyższego szczebla wciąż oczekiwało na otwarty konflikt z „Zachodem”187. Natomiast za kadencji poprzedniego ministra obrony Siergieja Iwanowa podjęto działania zmierzające do ograniczenia roli Sztabu Generalnego i zwiększenia cywilnej kontroli nad wojskiem188. Inne pomysły Sierdiukowa odnośnie oficerów dotyczą podniesienia ich sprawności fizycznej. Testy sprawnościowe przeprowadzone w roku 2008 pokazały, że z najprostszymi ćwiczeniami nie może sobie poradzić ¼ oficerów189, mogą oni też mieć problem ze zmieszczeniem się w mundury nowego wzoru i kroju. Projektem ministra obrony jest też nowy kodeks oficerski. Ma on służyć
183

P. Butowski, Siły Powietrzne Rosji znowu się reorganizują, „Lotnictwo” 2009 nr 1, http://www.magnum-x.pl/index.php? option=com_content&view=article&id=321&catid=1&Itemid=11. 184 Pełnił on wcześniej różne funkcje urzędnicze i przemysłowe. Pracował m.in. jako dyrektor generalny spółki meblowej. 185 P. Żochowski, Kolejny etap reformy Sił Zbrojnych FR wzbudza opór generalicji, „Tydzień na Wschodzie” 2008 nr 41, s. 2. 186 Russia - Evolving into an Independent Strategic Player, “East Asian Strategic Review” 2009, s. 190. 187 A. C. Aldis, R. N. McDermott, Russian Military Reform 1992-2002, Abingdon 2003, s. 90. 188 A. Liaropoulos, The Russian Defense Reform and its Limitations, “Caucasian Review of International Affairs” 2008 nr 2, s. 5. 189 A. Łabuszewska, Armia szyta na miarę, „Polska Zbrojna” 2008 nr 20, s. 53.

58

poprawieniu wizerunku i morale armii. Do 1 lutego zbierano sugestie żołnierzy z całej Rosji. Uroczyste przyjęcie dokumentu ma nastąpić w listopadzie. Wciąż jednak brak konkretnych wiadomości na temat jego zawartości. Wiadomo jednak, że kodeks jest odpowiedzią na wzrost przestępczości w armii oraz upadek etosu żołnierskiego190. Zakłada się, że wprowadzenie w życie jego zasad może też poskutkować podniesieniem społecznego zaufania do armii, które zostało nadszarpnięte już za sprawą wojny w Afganistanie191. Wśród potrzeb odnośnie zmian strukturalnych i funkcjonalnych mówi się o konieczności zmniejszenia i uelastycznienia sztabów średniego i wyższego szczebla, ograniczeniu wpływania na decyzje na niższych szczeblach przez starych dowódców pełniących najwyższe funkcje oraz zbyt sformalizowanych sposobów zatwierdzania decyzji swoich podwładnych czy też o usprawnieniu zbiurokratyzowanych metod opracowywania dokumentów bojowych192. Odrębnym pomysłem na rozwiązanie problemów rosyjskiej armii jest powołanie „legii cudzoziemskiej”. Pomysł ten zaprezentował minister obrony Siergiej Iwanow w roku 2003. Według tej koncepcji, obywatele państw Wspólnoty Niepodległych Państw mogliby wstąpić do takiej formacji, w zamian otrzymując, bardzo kuszące w niektórych obszarach postsowieckich, dochody wynoszące około 150 dolarów miesięcznie oraz perspektywę uzyskania rosyjskiego obywatelstwa po kilku latach służby. Wg ministra, tacy żołnierze mieliby prezentować większą dyscyplinę i wolę do służenia w armii rosyjskiej niż mieszkańcy Federacji Rosyjskiej193. Pomysł spotkał się z ożywioną dyskusją oraz silną krytyką nawet wśród liberalnej opozycji. Od początku lat 90-tych tematem dyżurnym pozostają też próby utworzenia sił szybkiego reagowania. 18 grudnia 1992 gen. Graczow zaakceptował koncepcję Mobilnych Sił Rosji194. W najwcześniejszym i najbardziej optymistycznym wariancie w ich skład miało wchodzić 3-5 korpusów armijnych (o charakterze
190

J. Prus, Zbiór zasad moralnych http://www.rp.pl/artykul/25,421762_Zbior_zasad_ moralnych__dla_rosyjskiej_armii.html, 19.01.2010.
191

dla

rosyjskiej

armii,

M. Raś, Dążenie Rosji do zachowania pozycji mocarstwowej w aspekcie militarnym, „Świat i Polityka” 2003 nr 1-2, s. 3. 192 J. Zieliński, s. 103. 193 G. Gromadzki, Rosyjska Legia Cudzoziemska, Polska Zbrojna 2003 nr 16, s. 32.

59

zmechanizowanym i pancernym), 5 brygad artylerii, związki operacyjne lotnictwa bojowego i śmigłowców, jednostki łączności i walki radioelektronicznej. Jeszcze bardziej mobilną strukturą miały być siły natychmiastowego reagowania, które tworzyłoby 5 dywizji i 8 brygad powietrznodesantowych, 6 brygad zmechanizowanych, 3 brygady obrony przeciwlotniczej, 6 samodzielnych batalionów piechoty morskiej, brygada Specnazu oraz jednostki śmigłowców, samolotów bojowych i transportowych195. Plan był zupełnie oderwany od rzeczywistości, wobec czego później ograniczano jego założenia. W chwili obecnej w jednostkach mobilnych powinno znajdować się 170 tys. żołnierzy, ale po analizie doświadczeń wojny w Gruzji wydaje się to mało prawdopodobne. Aby zrealizować najbardziej ambitne plany, Federacja Rosyjska musiałaby w ciągu najbliższych lat wydać setki miliardów dolarów na modernizację swojej armii. Jednakże w obecnej sytuacji, gdy państwo przeżywa kryzys gospodarczy i uzyskuje mniejsze dochody za sprawą niskiej ceny ropy, jest to jeszcze mniej realne niż w czasie najlepszej koniunktury. Mimo wszystko, w najbliższych latach budżet obronny będzie się prawdopodobnie utrzymywał na dość wysokim poziomie, wobec czego nowego sprzętu w rosyjskiej armii będzie się pojawiać coraz więcej.

194

S. J. Zaloga, Berety z gwiazdami. Radzieckie wojska powietrznodesantowe, Warszawa 2003, s. 238.
195

K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej, Warszawa 1997, s. 199, 200.

60

Rozdział 3 Siły Powietrzne 3.1. Struktura

Potęga Sił Powietrznych (Wojenno-Wozdusznyje Siły) ZSRR, a potem Federacji Rosyjskiej kojarzona była głównie z lotnictwem strategicznym (lotnictwem dalekiego zasięgu), które stanowiło część atomowej triady i ważny element mocarstwowości całego państwa. Ale do tego rodzaju sił zbrojnych zalicza się również lotnictwo bombowe, myśliwskie, szturmowe, transportowe, rozpoznawcze, specjalne196, obrony powietrznej197 oraz różnego rodzaju służby pomocnicze. Przy czym struktury obrony powietrznej łączą w sobie zarówno systemy naziemne służące do ochrony przeciwlotniczej jak również jednostki lotnictwa myśliwskiego zajmujące się przechwytywaniem wrogich samolotów, helikopterów czy pocisków balistycznych. Siły Powietrzne stanowią część całościowego systemu obrony powietrzno-kosmicznej198. Nakłada to na nie następujące zobowiązania:
• Wczesne wykrywanie napadu powietrznego i rakietowego, a także obronę

przemysłowych, administracyjnych, energetycznych i innych ważnych ośrodków i obiektów na terenie kraju, obronę zgrupowań sił zbrojnych, rozpoznawanie i niszczenie kosmicznych środków o przeznaczeniu militarnym znajdujących się na orbicie.
• Prowadzenie walki o panowanie w powietrzu, niszczenie obiektów o dużym

znaczeniu militarnym i ekonomicznym dla przeciwnika, dezorganizację jego systemu dowodzenia i rządzenia państwem, prowadzenia działań zbrojnych
196

Zalicza się do niego wczesne ostrzeganie, systemy naprowadzające, tankowanie powietrzne, walkę elektroniczną, ochronę przed bronią radiologiczną/chemiczną/biologiczną, komunikację, logistykę, meteorologię oraz zespoły ratownicze i ewakuacyjne. 197 Struktura Sił Zbrojnych i Ministerstwa Obrony Federacji Rosyjskiej, http://mil.ru/848/1045/1273/1278/ index.shtml. 198 K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz. 2, s. 119.

61

wraz z innymi rodzajami sił zbrojnych przeciwko zgrupowaniom wojsk przeciwnika zarówno na kontynentalnych i powietrznych jak i morskich Teatrach Działań Wojennych, a także wspieranie działań bojowych prowadzonych przez Wojska Lądowe i Marynarkę Wojenną199. Po upadku ZSRR, Siły Powietrzne poniosły znaczne straty w sprzęcie, tak ruchomym jak i nieruchomym200. Na terytorium Federacji Rosyjskiej znalazło się około 65% sowieckiego uzbrojenia i wyposażenia wojsk ochrony powietrznej oraz około 62% samolotów201 i tylko 40% lotnisk202. Poza tym doszło do dezintegracji istniejących do tej pory zgrupowań bojowych, systemów bazowania i kierowania oraz zaplecza techniczno-materiałowego203. W momencie rozpadu ZSRR poza granicami FR znalazły się, podobnie jak w przypadku sił lądowych, znaczne zgrupowania lotnicze. Na terenie NRD i Polski znajdowały się dwie armie lotnicze204. Poza tym na terenie państw nadbałtyckich stacjonowała 15. Armia Lotnicza205. W latach 90-tych Siły Powietrzne przechodziły reorganizacje, z których największa miała miejsce w roku 1997. Dekretem B. Jelcyna z dnia 16 lipca 1997, który wszedł w życie marcu 1998 r., połączono Siły Powietrzne i Obronę Powietrzną w jeden rodzaj sił zbrojnych206. Natomiast 1 lipca 1997 r. wyłączono spod ich kontroli 3 Armię Rakietowo-Kosmicznej Obrony, będącą trzonem obrony rakietowo-kosmicznej i przekazano ją pod wpływ strategicznych sił rakietowych207.

199 200

K. Malak, Czynnik…, s. 70. Szczególnie dotkliwa była utrata systemów radarowych i wczesnego ostrzegania, która według ekspertów sprawiła, że zachodnia i południowa granica FR przestała być chroniona. 201 I. Topolski, Militarna…, s. 100, 101. 202 R. Śmigielski, Osierocona…, s. 366. 203 Tamże. 204 W Niemczech stacjonowała 16. Armia Lotnicza, posiadająca w swoim składzie 5 dywizji – 3 myśliwskie i 2 myśliwsko-bombowe, a w Polsce 4. Armia Lotnicza, złożona z dywizji lotnictwa bombowego i dywizji myśliwsko-bombowej. J. Zieliński, s. 67. 205 B. Potyrała, H. Szlufik, s.18. 206 B. Potyrała, H. Szczegóła, s. 142. 207 Tamże, s. 141.

62

Na skutek sprzeciwu Marynarki Wojennej nie udało się włączyć do Sił Powietrznych komponentu lotniczego wspierającego i ochraniającego siły morskie. Na podstawie The Military Balance208 możemy wywnioskować, że obecnie w Siłach Powietrznych służy 160 tys. żołnierzy, ale liczba ta ma zostać zredukowana do 148 tys. Ogólna ilość samolotów podporządkowanych temu rodzajowi sił zbrojnych wynosi co najmniej 4000. Potencjał ten stanowi część wspólnego systemu obrony powietrznej państw WNP209. Struktura lotnictwa zorganizowana jest w sposób funkcjonalny. Za najistotniejszy element uznawane jest Lotnictwo Dalekiego Zasięgu. Zorganizowane jest ono w ramach 37. Armii Lotniczej. W jej skład wchodzą 2 dywizje ciężkich bombowców, 4 pułki ciężkich bombowców określone jako strategiczne i 4 pułki ciężkich bombowców nie zaliczane do strategicznych. Łącznie na ich stanie znajduje się 116 bombowców Tu-22M-3 i Tu-22MR. W ramach 37. Armii funkcjonuje też baza tankowców210, wyposażona w 20 samolotów IŁ-78 i IŁ78M oraz centrum treningowe ciężkich bombowców, mające na wyposażeniu 30 maszyn typu Tu-134. Najbardziej rozbudowane jest lotnictwo taktyczne, które tworzą bombowce i samoloty szturmowe, łącznie 7 pułków wyposażonych w 241 sztuk Su-25A/SM, 1 pułk wyposażony w 16 Su-34P i 13 pułków ze 550 szturmowymi Su-24/Su-24M2. Myśliwce rozmieszczone są w 9 pułkach mających na stanie 188 samolotów MiG31, 9 pułków posiadających 226 sztuk MiG-29, 6 pułków wyposażonych w 281 Su27211 oraz w jednostkach treningowych ćwiczących młodych pilotów na 30 samolotach MiG-25. Samoloty zwiadowcze umieszczono w 4 pułkach posiadających na swoim stanie 40 samolotów MiG-25R oraz w 5 pułkach, które używają 79 Su-24MR. Lotnictwo taktyczne posiada również bazę z 20 samolotami wczesnego ostrzegania A-50 i A-50U. Walkę elektroniczną prowadzi kilka eskadr wyposażonych w 60 helikopterów Mi-8 w wersji Hip J. Młodzi piloci szkolą swoje umiejętności w 2 centrach treningowych, posiadających 40 MiG-29, 21 Su-27, 15
208 209

„The Military Balance” 2009, s. 222, 223. Systemem tym objęte są również Armenia, Białoruś, Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Ukraina i Uzbekistan. 210 Określanych też jako latające cysterny. 211 W tym 40 sztuk w najnowszej wersji Su-27SMK.

63

Su-25 i 16 Su-24. Naziemna obrona przeciwlotnicza prowadzona jest za pomocą samobieżnych zestawów przeciwlotniczych. Wyposażonych w nią jest aż 35 pułków posiadających co najmniej 1900 zestawów S-300 oraz 1 batalion operacyjny wyposażony w najnowsze zestawy S-400, ulokowany w okolicach Moskwy. Najnowsze nabytki lotnictwa taktycznego to BSP, a wśród nich modele Pchela-1T, Albatross i Expert. Lotnictwo Transportowe oparte jest o 61. Armię Lotniczą. Łącznie posiada co najmniej 293 samoloty, w tym m.in. 50 sztuk An-12, 12 An-124, 21 An-22 i 210 Ił-76. Dzieli się na lotnictwo wojskowe, które złożone jest z 9 pułków212 i flotę cywilną zorganizowaną w kilka eskadr samolotów średniego i długiego zasięgu. Śmigłowce podległe Siłom Powietrznym tworzą dwa człony. Maszyny szturmowe latają w 20 pułkach i eskadrach wyposażonych. Łącznie jest to 8 śmigłowców Ka-50, 7 Mi-28 oraz około 620 Mi-24. Śmigłowce transportowe i walki elektronicznej tworzą mieszane pułki posiadające w sumie 35 sztuk Mi-26, 8 Mi-6 oraz około 600 Mi-17/Mi-8MT Hip H i Mi-8 Hip wsparcia. Szkoły lotnicze zorganizowane są w 5 eskadr/pułków ćwiczących na co najmniej 980 sztukach samolotów Mig-29, Su-27, MiG-23 (myśliwce), Su-25 (szturmowe), Tu-134 (transportowe) i L-39 (treningowe). Oprócz tego wiele jednostek znajduje się poza dowództwem SP. Jest to np. część 37. Armii Lotniczej podporządkowana Siłom Strategicznego Odstraszania i przeznaczona do przenoszenia ładunków jądrowych. Do zadań tych przeznaczone jest 16 samolotów Tu-160, 32 Tu-95MS6 i 32 Tu-95 w wersji MS16 oraz po 5 sztuk Tu-95 i Tu-160 oznaczonych jako samoloty testowe. Ponadto własnym lotnictwem dysponuje też Federalna Służba Graniczna. Do jej dyspozycji pozostaje około 86 samolotów transportowych różnego typu An-24, An-26, An-72, Ił-76, Tu-134, Yak-40 i SM-92 oraz około 200 śmigłowców Ka-28/Ka-27, ASW, Mi-24, Mi-26 i Mi-8. Na niekorzyść Sił Powietrznych świadczy dodatkowo fakt, że znaczna część wymienionych wcześniej jednostek podlega operacyjnie dowódcom Okręgów Wojskowych, czyli na ogół żołnierzom Wojsk Lądowych. Bez wchodzenia w
212

W tym 5 pułków samodzielnych.

64

głębszą analizę odnośnie rozmieszczenia terytorialnego sprzętu lotniczego trzeba nadmienić,
• •

że

poszczególne

jednostki

podporządkowane

operacyjnie

następującym Okręgom Wojskowym: Leningradzkiemu – 6. Armia Lotnicza i Obrony Powietrznej. Moskiewskiemu – korpus lotniczy i obrony powietrznej oraz specjalny pułk obrony powietrznej wyposażony w najnowsze systemy S-400.
• • • •

Nadwołżańsko-Uralskiemu – 5. Armia Lotnicza i Obrony Powietrznej. Północnokaukaskiemu - 4. Armia Lotnicza i Obrony Powietrznej. Syberyjskiemu – 14. Armia Lotnicza i Obrony Powietrznej. Dalekowschodniemu – 11. Armia Lotnicza i Obrony Powietrznej. Północnokaukaskim, gdzie stacjonują

Największą siłę uderzeniową posiadają jednostki ulokowane w europejskiej części kraju, szczególnie w Leningradzkim i dywizje bombowców.

3.2. Potencjał bojowy i funkcjonowanie Przedstawiona w poprzednim podrozdziale struktura pokazuje, że sprzęt lotniczy dostępny jest nie tylko Siłom Powietrznym, ale też innym rodzajom sił zbrojnych, co jest spowodowane specyfiką rosyjskich sił zbrojnych. Nie zmienia to jednak faktu, że to pod kierownictwem dowódcy Sił Powietrznych znajduje się duży potencjał uderzeniowy, który można wykorzystać na każdym rodzaju Teatrów Działań Wojennych. Pojawia się więc pytanie na ile rosyjskie lotnictwo jest w stanie wykorzystać ten uniwersalny potencjał, który może być wykorzystany w tak różnych celach jak atak jądrowy, niszczenie obiektów należących do przeciwnika, jego jednostek każdego typu oraz wspieranie działań własnych sił lądowych. Nie jest łatwo odpowiedzieć na to pytanie, ponieważ po upadku ZSRR lotnictwo wykorzystywane było jeszcze rzadziej niż wojska operujące na lądzie. Wiele wniosków odnoszących się do działania Wojsk Lądowych pozostaje wspólnych również dla Sił Powietrznych. Problemy ze starzejącym się sprzętem, niedostateczna ilość paliwa, korupcja, brak środków finansowych na prowadzenie
65

intensywnego szkolenia na poziomie pojedynczych pododdziałów oraz na regularne manewry oddziałów i związków taktycznych. Najpoważniejszym problemem zdaje się być starzejący się sprzęt. Stwarza on bardziej niebezpieczną sytuację niż starzejący się sprzęt lądowy. Jeśli 40-letni czołg nie będzie w stanie ruszyć z miejsca, powoduje to tylko utratę zdolności bojowych przez jednostkę w której się znajduje. Natomiast niesprawny samolot czy śmigłowiec stanowi zagrożenie życia i zdrowia dla ich załóg, personelu naziemnego oraz infrastruktury jednostki. Ponadto może zagrażać cywilom i budynkom znajdującym się poza jednostkami, bo nigdy nie wiadomo gdzie wadliwy sprzęt może spaść, a nie zawsze da się przeprowadzić udane lądowanie awaryjne. Dlatego większość sprzętu lotniczego nie wykonuje lotów ćwiczebnych ani bojowych ze względu na zagrożenie jakie stwarza. Jeszcze w latach 90-tych, ówczesny dowódca Sił Powietrznych, gen. Piotr Dejniekin twierdził, że rosyjskie samoloty wysoką gotowość bojową powinny utrzymać do roku 2005. Ale już pod koniec ubiegłego wieku te zapewnienia wydawały się przesadzone. Wtedy bowiem szacowano, że nowoczesne maszyny stanowią tylko około 21% ogółu, natomiast sprawność samolotów i śmigłowców waha się pomiędzy 55 a 81%213. Ponieważ w międzyczasie wymiana sprzętu szła bardzo nieefektywnie, a najnowsze Migi i Suchoje trafiały głównie na eksport, a nie do własnych jednostek, to w ciągu ostatnich 2 lat zaczęły być widoczne efekty. Dochodziło bowiem do wypadków lotniczych z udziałem chluby rosyjskich sił lotniczych – samolotów Su-27 i starszych, ale też niegdyś bardzo cenionych Mig29. W następstwie tych wydarzeń doszło do zawieszenia lotów wykonywanych na tych modelach samolotów, a następnie przeprowadzano śledztwo, w wyniku którego okazało się, że 90 MiG-ów-29 jest niesprawnych i nie nadaje się do latania214. Po innym wypadku MiG-a ze 120. pułku lotnictwa myśliwskiego z bazy Domna, pojawiły się informacje, że w całej jednostce sprawnych jest tylko kilka jednostek215. Warto w tym miejscu dodać, że są to mimo wszystko jedne z
213 214

K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz. 2., s. 120. Rosyjskie Migi uziemione, http://www.tvn24.pl/12691,1590634,0,1,rosyjskie-migiuziemione,wiadomosc.html, 13.03.2009. 215 Katastrofa MiG-29 z bazy Domna, http://www.altair.com.pl/start-2184>.

66

nowszych modeli znajdujących się na wyposażeniu rosyjskiej armii, pytanie więc zachodzi w jakim stanie są jeszcze starsze samoloty. Jeśli do oceny jakościowej dołożymy jeszcze porównanie ilościowe z lotnictwem NATO, które zawsze wypadało niekorzystnie dla ZSRR/FR i w roku 2000 wynosiło 1:4216, to będziemy mieli obraz potencjału rosyjskiego lotnictwa wojskowego. W złym stanie znajduje się również flota śmigłowców, które były bardzo mocno eksploatowane w czasie wojny w Czeczenii. Stracono dużo sprawnych jednostek, natomiast ze względu na trudną sytuację finansową nie tylko nie doszło do zastąpienia ich nowymi jednostkami, ale również zanotowano bardzo duże problemy ze sprowadzeniem części zamiennych, amunicji i paliwa. Obecnie za sprawne uważa się oficjalnie około 40% śmigłowców, a załogi wylatują około 50 godzin rocznie217. Jest prawie pewne, że są to zawyżone liczby. Na razie nie pojawiają się informacje o złym stanie rosyjskiego lotnictwa strategicznego, ale po fakcie, że ostatnie bombowce strategiczne zostały wyprodukowane w roku 1994218 można sądzić, że już niedługo i one odmówią posłuszeństwa. Pojawiają się też głosy, że w obliczu zmian w środowisku międzynarodowym i pojawieniu się innego typu zagrożeń można zrezygnować z posiadania lotnictwa dalekiego zasięgu, co niewątpliwie przyniosłoby znaczne oszczędności, bo są to jedne z największych maszyn w rosyjskich siłach zbrojnych i jedne z najbardziej kosztownych. Wydaje się jednak, że ze względu na chęć podtrzymania prestiżu i iluzji o własnej supermocarstwowości militarnej nie dojdzie do takich redukcji. Widać to choćby po fakcie, że w roku 2008 podjęto decyzję o wznowieniu produkcji Tu-160, ale nie wiadomo w jakiej ilości. Porównując stan w Wojskach Lądowych, warto odnotować pozytywne dane dotyczące stanu osobowego. Zwraca się bowiem uwagę, że Siły Powietrzne są ukompletowane w 100%. W dodatku w ostatnim czasie wzrosła ilość komponentów bojowych w ramach tej struktury i stanowi ponad połowę wszystkich żołnierzy w niej służących.
216 217

K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz. 2…, s. 120. T. Hypki, s. 10. 218 K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki, cz. 1, „Zeszyty Naukowe” AON 2001 nr 1, s. 99.

67

Analizując sytuację kadrową nie sposób jednak nie wskazać na problem z utrzymaniem w służbie najbardziej wartościowych lotników i inżynierów. Wpływa on znacząco na obniżenie sprawności sprzętu. Ponadto niewystarczająca ilość najlepiej wykwalifikowanego personelu naziemnego i pilotów uniemożliwia maksymalne wykorzystanie możliwości najnowszych technologii lotniczych i obrony przeciwlotniczej. Brak paliwa jest poważnym czynnikiem hamującym szkolenie i utrzymywanie gotowości bojowej lotnictwa. Otrzymywane w latach 90-tych zasoby w granicach 30-50%219 pożądanego stanu uniemożliwiały utrzymywanie wysokiego stopnia wyszkolenia pilotów. Na przełomie lat 90-tych i nowego wieku ilość wylatanych godzin rocznie sięgała 25-30, co w porównaniu do średniej w armiach NATO wynoszącej co najmniej 120-130 godzin220, a jak podają inne źródła nawet 200 godzin rocznie, wygląda bardzo niekorzystnie. Jedynie kadeci szkół lotniczych mogli się pochwalić dużym nalotem – średnio 220 godzin w roku 2004221. Skutkuje to nie tylko obniżeniem potencjału bojowego rosyjskich jednostek lotniczych, ale też grozi wypadkami powodowanymi w czasie przez lotów słabo w wyszkolonych i niedoświadczonych pilotów trudnych warunkach

atmosferycznych i przy ograniczonej widoczności. Mimo ograniczonych środków finansowych rosyjskie Siły Powietrzne brały udział w różnego rodzaju manewrach, nawet w czasach największego kryzysu. Do takich ćwiczeń można zaliczyć np. „Zachód-94”, które odbyły się w kwietniu 1994 roku oraz „Reduta 97” przeprowadzone w listopadzie 3 lata później, w których wzięło udział lotnictwo transportowe. Podczas ćwiczeń „Zachód-99” w czerwcu 1999 roku, bombowce strategiczne Tu-160 wykonały loty w pobliżu Islandii i Norwegii, a we wrześniu tego roku Tu-95MS doleciały do wybrzeży Kanady222. W drodze powrotnej bombowce wystrzeliwały rakiety do celów znajdujących się na poligonach już na terenie Federacji Rosyjskiej.

219 220 221 222

J. S. Skelton, s. 26. J. S. Skelton, s. 28. R. Bock, Sokoły Putina, „Wiraże” 2005 nr 19, s. 21. B. Potyrała, H. Szczegóła, s. 128, 132.

68

W roku 2007 ponownie doszło do nasilenia lotów na dalekie odległości nad Pacyfikiem, Atlantykiem i Arktyką. Oprócz Tu-95 i Tu-160 użyto też Tu-142MK223, które zostały przechwycone przez angielskie myśliwce u wybrzeży Szkocji. Największe ćwiczenia odbyły się 17 sierpnia 2007 roku, a uczestniczyło w nich ponad 20 samolotów, w tym cztery średnie bombowce Tu-22M3 i cztery zbiornikowce Ił-78224. Lotom towarzyszyły wypowiedzi polityków i dowódców rosyjskich o przywróceniu regularnych patroli dalekiego zasięgu, ale wydaje się, że były to tylko puste deklaracje o charakterze propagandowym. Jednym z powodów do takich działań jest chęć zaznaczenia obecności wojskowej na Arktyce, gdzie zaczęła się rywalizacja o ukryte złoża surowców energetycznych225. Jednakże dzięki lotom patrolowym udało się zwiększyć średni nalot roczny pilotów w roku 2008 do 100-120 godzin226. Lotnictwo transportowe ćwiczyło w ostatnich latach przeprowadzanie desantów żołnierzy jednostek powietrznodesantowych oraz wozów bojowych BMD. Znaczące ćwiczenia tego typu miały miejsce w marcu 2008 roku. Możliwość wykonywania desantów pojawiła się następnie dzięki przeprowadzanym wielkim manewrom „Zachód 2009” podczas których zrzucono z samolotów Ił-76 batalion należący do 98 Dywizji Powietrznodesantowej. W manewrach wzięły też udział 63 samoloty Su-27, Su-24, Su-34, Tu-95, Tu-160 i Tu-22M3, 40 śmigłowców Mi-27 oraz Mi-24 i Mi-28 i BSP Dozor-5227. Wpłynęło to jednak tylko częściowo na zwiększenie średniego nalotu do około 60 godzin rocznie 228. Najgorzej jest w lotnictwie taktycznym, gdzie średnia nie przekracza 40 godzin229. Negatywnie dają się odczuć braki trenażerów i symulatorów lotu najnowszej generacji. Wiąże się to z szerszymi problemami wojskowych szkół lotniczych oraz centrów i jednostek treningowych. Na ich wyposażeniu znajdują się głównie starsze modele, m.in. starsza wersja czeskiego L-39, które nie przygotowują bezpośrednio do latania w najnowocześniejszych samolotach wielozadaniowych.
223 224 225 226 227 228 229

Będących morską wersją Tu-95. P. Butowski, Budzenie z letargu, „Polska Zbrojna” 2008 nr 4, s. 53. R. McDermott, s. 13. P. Butowski, Budzenie…, s. 54. A. Goławski, T. Wróbel, s. 53. „The Military Balance” 2009, s. 223. P. Butowski, Budzenie…, s. 55.

69

Dużo uwag krytycznych pod adresem Sił Powietrznych230 pojawiło się po wojnie z Gruzją w roku 2008. Trzon sił lotniczych stanowiły jednostki 4. Armii Lotniczej wsparte samolotami wczesnego wykrywania A-50, bombowcami Tu22M3 oraz rozpoznawczymi Tu-22MR231. Prezentowane po wojnie krytyczne opinie stawiają tezę, że pomimo zdominowania przestrzeni powietrznej Gruzji, straty zadane lotnictwu gruzińskiemu wydają się niewspółmiernie małe do strat lotnictwa rosyjskiego, jeśli uwzględni się różnicę w potencjale ilościowym232. Ponadto zwraca się uwagę na dość małą skuteczność uderzeń lotniczych, wynikającą prawdopodobnie z braku doposażenia pułków myśliwsko-bombowych i bombowych w nowe samoloty, a lotnictwa wojsk Lądowych w nowe śmigłowce. Innym powodem takiego stanu mogło być użycie bomb konwencjonalnych i pocisków rakietowych starszej generacji przy zbyt rzadkim wykorzystaniu bomb lotniczych i pocisków kierowanych nowszej generacji233. W bardzo nieskoordynowany sposób przeprowadzano misje ratunkowe, efektem czego do niewoli gruzińskiej trafiło kilku pilotów. Powodem tego była nieudolność dowódców oraz braki w wyszkoleniu pilotów234. Dało się też odczuć brak roztropności235 i niedocenienie sił przeciwnika, co stwarzało zagrożenie dla pilotów. Wspomniane już wcześniej problemy z komunikacją wpłynęły negatywnie na otrzymywanie bieżących informacji o rozmieszczeniu gruzińskiej obrony przeciwlotniczej. Czynnikiem utrudniającym wykonywanie zadań i zwiększającym ryzyko strat było ukształtowanie terenu oraz nieprzystosowanie wszystkich maszyn do walki i obrony w takim środowisku. W takich warunkach większy nacisk należało położyć na zagłuszanie radarów przeciwnika oraz inne działania z wykorzystaniem środków walki elektronicznej. Szczególne zagrożenie powodowały mobilne zestawy rakietowe Buk-M1 i Osa-AK.
230

A szczególnie dominującego zgrupowania, czyli znajdującej się w Północnokaukaskim Okręgu Wojskowym 4. Armii Lotniczej. 231 K. Kubiak, Wojna Gruzińska (1), „Komandos” 2008 nr 12, s. 50. 232 A. Radomyski, Konfrontacja gruzińsko-rosyjska, „Kwartalnik Bellona”, 2009 nr 2, s. 104. 233 Tamże, s. 106. 234 R. McDermott, s. 17. 235 Np. latanie na zbyt niskich wysokościach i z niewielką prędkością co ułatwiało celowanie zestawom przeciwlotniczym Gruzinów.

70

Z tych niedociągnięć, których efektem była utrata w pierwszym dniu 2 maszyn a drugiego dnia 2-4 maszyn236 wyciągnięto wnioski doprowadzając do zmniejszenia strat własnych. Osiągnięto to m.in. przez zwiększenie prędkości przelotowych i pułapów z których prowadzono działania, skrócenie czasu przebywania w atakowanym rejonie, wykorzystanie pułapek termicznych, zasłon dymnych i środków walki elektronicznej w celu uniknięcia namierzenia przez obronę powietrzną przeciwnika237. Ostateczne straty po stronie rosyjskiej pozostają niejawne i bardzo różnią się w wypowiedziach obu stron konfliktu. Mówi się więc o stracie od 4 do aż 19 maszyn różnego rodzaju, począwszy od śmigłowców Mi-24 po bombowce Tu-22M3. Podobnie jak w przypadku działań zbrojnych w Czeczenii niezbyt pomyślnie wypadała współpraca z pododdziałami lądowymi. Wsparcie z powietrza było zbyt słabo skoordynowane z ich działaniami. Dobrze natomiast wykorzystano bombowce Tu-22M3, które z dużej wysokości atakowały obiekty na terytorium gruzińskim oraz zgrupowania ich wojsk, szczególnie w wąwozie Kodori prowadzącym do Abchazji, pomimo nadmiernej eksploatacji i pewnych braków w koordynacji ich działań.

3.3. Modernizacja Jedyną nadzieję na odbudowanie potencjału bojowego rosyjskiego lotnictwa stanowi zakup najnowszych maszyn skonstruowanych na terenie Federacji Rosyjskiej. Swoich technologii w tej dziedzinie Rosjanie nie muszą się bowiem wstydzić, chociaż ustępuje ono technologiom dostępnym w państwach NATO. Niemniej jednak, ich samoloty i śmigłowce cieszą się zainteresowaniem wielu armii na całym świecie. Jak już wcześniej wspomniano, nowsze modele nie wchodziły dotąd do służby w rosyjskim lotnictwie w dużych ilościach. Aby zatem rosyjskie Siły Powietrzne mogły odzyskać część potencjału jakim dysponowały w czasach ZSRR oraz by zapewnić racjonalizację wykorzystania
236 237

A. Radomyski, s. 105. Tamże, s. 108.

71

środków finansowych należy przedsięwziąć długą listę działań. Powinno dojść do zakupów wielozadaniowych samolotów Su-35238 oraz bombardujących Su-34 w miejsce starszych modeli. Wymienianie muszą podlegać myśliwce przechwytujące (przewagi powietrznej), szczególnie starsze modele samolotów MiG, na maszyny typu MiG-35239, a docelowo na samolot nowej generacji. Przeprowadzona na szeroką skalę modernizacja samolotów różnego typu połączona z przedłużeniem ich resursów umożliwi pozostanie w służbie części maszyn. Oficjalnie mówi się m.in. o unowocześnieniu samolotów szturmowych Su-24M i Su-25T, co doprowadziłoby do kilkukrotnej poprawy ich osiągów w celności i zasięgu wystrzeliwanych pocisków240. W szerszym stopniu niż do tej pory wprowadzone do służby mają zostać śmigłowce szturmowe Mi-28 oraz nowsze, jednomiejscowe Ka-50 i dwumiejscowe Ka-52. Zastąpią one stare i wysłużone Mi-24, które docelowo muszą zostać wycofane albo zmodernizowane. Wymienić należy flotę dużych śmigłowców transportowych na maszyny typu Ka-60 i Mi-38, nieco cięższe Mi-26 i Mi-46, unowocześnione wersje Mi-8 i Mi-17 oraz na najcięższe Mi-6 i Mi-10 241. Z drugiej strony konieczne są zakupy małych śmigłowców, które potrzebne są do wykonywania innych zadań niż transport większej ilości osób czy, albo atakowania celów naziemnych. Należy zastanowić się nad przyszłością bombowców strategicznych. Możliwe rozwiązania to ograniczenie ich ilości bądź całkowite usunięcie ze służby Ten drugi wariant wydaje się mniej prawdopodobny, pojawiają się natomiast plany redukcji floty bombowców przenoszących ładunki atomowe, np. do 50 samolotów242. Konieczna wobec tego będzie produkcja nowych maszyn Tu-160.

238 239

Wprowadzających różne modyfikacje do modelu na którym bazują, czyli Su-27. Jest to najnowsza wersja myśliwca MiG-29, ale posiadająca tylko część wyposażenia V generacji. M. Kamyk, Powrót do gry,” Przegląd Sił Powietrznych” 2009 nr 9., s. 43. 240 H. Suchar, Kulejąca Modernizacja, „Polska Zbrojna” 2002 nr 48, s. 31. 241 J. Garstka, Rosyjskie śmigłowce transportowe, „Przegląd Sił Powietrznych” 2008 nr 6, s. 45, 46. 242 T. Wróbel, Sen o potędze, „Polska Zbrojna” 2007 nr 11, s.57.

72

Inny wariant zakłada uzbrojenie bombowców strategicznych w broń precyzyjnego rażenia tak by mogły być bardziej użyteczne w konfliktach konwencjonalnych243. Modernizacja samolotów transportowych Ił-76 oraz wielkich An-124 i zakup zmodernizowanych wersji Ił-76MF oraz Ił-112W, Tu-204 i An-70 w miejsce An24 i An-26, to plany unowocześnienia lotnictwa transportowego. Zwiększenie ilości zbiornikowców/tankowców wydłużyłoby zasięg oddziaływania samolotów rosyjskich i czas, w którym mogą pozostawać w powietrzu i realizować swoje zadania. Eksploatacja „latających” cystern należy jednak to bardzo kosztownych. Dużym skokiem technologicznym byłoby opracowanie nowych typów uzbrojenia, zwiększenie ilości broni precyzyjnej i inteligentnej kosztem konwencjonalnych i anachronicznych bomb i rakiet. To samo dotyczy szerszego zastosowanie nowych systemów nawigacji oraz ochrony przed wykrywaniem radarów244. Prawdziwa rewolucja dokona się, gdy większy nacisk położy się na produkcję i szersze wykorzystanie BSP. Wśród nowych projektów duże nadzieje wiąże się m.in. z bezzałogowym samolotem Skat. Dowódca Sił Powietrznych zaznaczył, że potrzebne są uniwersalne maszyny mogące wykonywać takie zadania jak zwiad, atak, przechwytywanie sygnałów radiowych oraz wskazywanie celów dla pododdziałów piechoty albo lotnictwa245 Dosyć kosztownym i bardzo ambitnym, jest plan stworzenia kosmicznego teatru działań wojennych. Wiąże się on ze zwiększeniem zagospodarowania przestrzeni kosmicznej przez inne państwa oraz planami stworzenia „tarczy antyrakietowej” przez Stany Zjednoczone. Jako odpowiedź na te tendencje Rosjanie opracowują teoretyczne i praktyczne podstawy obrony powietrzno-kosmicznej przed rakietami oraz przyszłościowymi statkami kosmicznymi246. Kluczowym zadaniem jest jednak prowadzenie dalszych prac nad samolotem V generacji. Prace trwają od dawna, a ich zamierzeniem było stworzenie myśliwca przewagi powietrznej nowej generacji, w domyśle mogącego konkurować z
243

M. Michalec, Perspektywy Rozwoju WWS Federacji Rosyjskiej, „Przegląd Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej” 2002 nr 3, s. 15. 244 L. Visingr… 245 Russia to build fifth-generation fighter prototype soon, http://en.rian.ru/russia/20070808/70574505.html, 08.08.2007. 246 M. Michalec, Tendencje rozwoju sztuki operacyjnej Sił Powietrznych Federacji Rosyjskiej, „Przegląd Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej” 2002 nr 11, s. 7.

73

amerykańskim F-22 Raptor. Wcześniejsze projekty uwzględniające takie modele jak Mig 1.44 czy Su-47 nie doczekały się finalizacji247. Być może inne będą losy samolotu określanego skrótem PAK-FA (Pierspiektiwnyj Awiacyonnyj Kompleks Frontowoj Awiacyi) lub T-50. Jest to pierwsza udana konstrukcja stworzona od nowa przez zakłady Suchoja. Sylwetką przypomina amerykańskiego „Raptora”, wyposażony jest w technologię stealth248 oraz nowoczesne wyposażenie elektroniczne i awionikę. Wydaje się jednak mało prawdopodobne by były to konstrukcje o podobnej wartości i nowoczesności, nawet uwzględniając fakt, ze „Raptor” służy już w siłach powietrznych USA od 2003 roku. W dodatku mimo, iż lot próbny wykonany w lutym 2010 roku zakończył się sukcesem, to wciąż nieznane są dokładne dane techniczne samolotu jak też termin wprowadzenia do produkcji i tym bardziej wejścia do służby249. W planach są też kolejne reformy strukturalne. Liczebność Sił Powietrznych ma zostać ograniczona do 124 tys. żołnierzy. Armie Lotnicze miałyby zostać przekształcone w Dowództwa. Bombowce strategiczne i ciężkie samoloty transportowe trafiły pod nadzór nowego Dowództwa podporządkowanego bezpośrednio Naczelnemu Dowództwu. W miejsce sześciu obecnych armii zorganizowanych w ramach okręgów wojskowych pozostałyby cztery Dowództwa na czterech kierunkach strategicznych: Dalekowschodnim, Syberyjskim, Południowym i Północno-Zachodnim. Bazy Lotnicze zastąpiłyby dywizje i pułki. Jednostki przeciwlotnicze mają zaś zostać przekształcone w Brygady Obrony Powietrzno-Kosmicznej. Ogólna liczba jednostek w Siłach Powietrznych zmniejszy się z 340 do 180, czyli niemal do połowy250. Rosyjskie Siły Powietrzne zostały dotknięte kryzysem w stopniu większym niż wojska lądowe. Szczególnie lotnictwo taktyczne i myśliwskie, tak istotne dla potencjału militarnego państwa w wojnie konwencjonalnej, uległo znacznej
247

Program prac nad Su-47 zakończył się skandalem, ponieważ samolot który określany był jako „cud technologiczny” i który posiadał unikalną konstrukcję skrzydeł (skierowanych do przodu a nie do tyłu), kosztował bardzo dużo i jak się potem okazało był wyposażony w przestarzałe elementy. 248 Technologie sprawiające, że obiekt/sprzęt wojskowy ma bardzo niską wykrywalność przez dostępne obecnie metody obserwacji. 249 Do służby mógłby wejść około roku 2015 pod nazwą Su-50. 250 P. Butowski, Siły…

74

degradacji od momentu upadku ZSRR. Zmniejszona ilość sprzętu, z którego większość nie nadaje się do latania oraz spadek wyszkolenia załóg to dwa główne elementy, które wymagają poprawy tak by Rosja mogła konkurować w tej dziedzinie wojskowości z państwami NATO. Potrzebne jest też dostosowanie do współczesnych konfliktów asymetrycznych i walki z przeciwnikiem na ziemi, a nie z maszynami przeciwnika w przestrzeni powietrznej, zmiany koncepcyjne i większe wykorzystanie broni precyzyjnej i aparatów bezzałogowych.

75

Rozdział 4 Marynarka Wojenna

4.1. Struktura Mimo zmian w sposobie prowadzenia wojen i realizacji interesów politycznych i ekonomicznych, Marynarka Wojenna (Wojenno-Morskoj Fłot, WMF) Federacji Rosyjskiej teoretycznie wciąż pozostaje jednym z kluczowych środków ochrony uniwersalnych interesów państwa. Jest to możliwe dzięki temu, że oprócz specyficznych możliwości walki nawodnej i podwodnej Marynarka Wojenna posiada również środki dostępne wszystkim pozostałym rodzajom rosyjskich sił zbrojnych. W dodatku może je wykorzystywać także w okresie wojny i pokoju na każdym Teatrze Działań Wojennych. Poza ściśle militarną rolą wielka flota stanowi ważne źródło autorytetu państwa w środowisku międzynarodowym. Podstawowymi celami utrzymywania Marynarki Wojennej jest251:

Możliwość ochrony strategicznych interesów Rosji na obszarach morskich i oceanicznych przez demonstrację siły, a także uczestnictwo w międzynarodowych operacjach pokojowych i humanitarnych.

Zabezpieczanie interesów ekonomicznych w wyłącznej strefie ekonomicznej i na wszelkich akwenach morskich, ochrona żeglugi i działalności produkcyjnej i handlowej.

• Odstraszanie potencjalnych przeciwników za pomocą potencjału jądrowego znajdującego się na wyposażeniu własnej floty oraz zdecydowanego wykorzystania jej potencjału konwencjonalnego.

Ochrona granicy państwowej i środowiska podwodnego, realizacja potrzeb państwa w dziedzinie oceanografii, kartografii, hydrometeorologii i prowadzenie misji ratowniczych i poszukiwawczych.

251

K. Malak, Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz. 2…, s. 121.

76

Bardziej szczegółowe zadania MW w trakcie wojny to252:

Niszczenie infrastruktury militarnej i przemysłowej przeciwnika oraz jego potencjału militarno-ekonomicznego. Likwidacja wrogich sił morskich i zdobycie panowania na wszelkich akwenach ważnych ze strategicznego punktu widzenia dla Federacji Rosyjskiej.

Dezorganizacja morskich przewozów wrogich stron przy jednoczesnej ochronie własnej komunikacji i rejonów bazowania. Wspieranie działań Wojsk Lądowych i Sił Powietrznych prowadzonych w obszarach nadmorskich. W wyniku rozpadu ZSRR Marynarka Wojenna poniosła mniejsze straty niż

Siły Powietrzne. W największym stopniu ucierpiały Flota Bałtycka253 i Czarnomorska, które straciły znaczną część swojej infrastruktury. Losy Floty Czarnomorskiej ze względu na złożoność problemu zostaną szerzej omówione w dalszej części rozdziału. Flotylla Kaspijska natomiast utraciła możliwość stacjonowania w bazach zlokalizowanych w pobliżu Baku oraz około 25% statków na rzecz Azerbejdżanu, a reszta została podzielona między FR, Kazachstan i Turkmenistan254. W roku 1992 rozformowano Samodzielną Śródziemnomorską Eskadrę Operacyjną. Zasadniczo, Marynarka Wojenna dzieli się na morskie siły atomowe oraz siły ogólnego przeznaczenia (konwencjonalne). Funkcjonalnie należy wyróżnić siły podwodne, siły nawodne, obronę brzegową255 i lotnictwo morskie256. Strukturalnie podzielona jest na 4 Floty i 1 samodzielną Flotyllę, które tworzą samodzielne związki strategiczne, posiadające w swoim składzie oprócz komponentu morskiego również dywizje lotnicze, jednostki rozpoznawcze i piechotę morską257. Floty natomiast dzielą się mniejsze struktury - flotylle i eskadry, w skład których wchodzą dywizje/brygady/dywizjony okrętów.
252 253 254 255 256 257

Tamże. Utracono porty w Świnoujściu, Lipawie, Tallinie i Rydze. R. Śmigielski, Osierocona…, s. 394. A w jej ramach piechotę morską, artylerię I siły rakietowe ochrony wybrzeża. B. Potyrała, H. Szczegóła, s. 152 R. Śmigielski, Osierocona…, s. 382.

77

Najsilniejszym związkiem operacyjnym jest Flota Północna. Jeszcze w 1992 roku wyposażona była w 3 z 4 posiadanych przez siły zbrojne lotniskowców. Od zakończenia służby 3 najstarszych lotniskowców, Flocie podlega ostatni z nich „Admirał Kuzniecow”. Sztab Floty znajduje się w Siewieromorsku. Obszar na jakim realizuje swoje działania to przede wszystkim Atlantyk i Arktyka. Jej potencjał tworzą łącznie 42 okręty podwodne (8 z nich znajduje się w rezerwie), w tym 12 strategicznych, 22 konwencjonalne i 8 wspierających. Potencjał nawodny stanowią 3 krążowniki (1 w rezerwie), 7 niszczycieli (1 w rezerwie), 8 fregat i 4 korwety, 10 niszczycieli min, 5 amfibii oraz co najmniej 130 statków logistycznych i wsparcia. Lotnictwo morskie podległe Flocie Północnej to 38 bombowców, 20 myśliwców, 10 samolotów szturmowych, 31 samolotów zwalczających okręty podwodne, 27 samolotów transportowych, 42 śmigłowce zwalczające okręty podwodne, 16 transportowych i desantowych oraz 15 śmigłowców wsparcia. Komponent lądowy tworzy pułk piechoty morskiej, wyposażony w 74 czołgi podstawowe, 209 pojazdów opancerzonych i 44 zestawy artyleryjskie oaz brygada obrony wybrzeża, wyposażona w 360 lekkich uniwersalnych transporterów opancerzonych i 134 zestawy artyleryjskie oraz 1 pułk artylerii rakietowej. Flota Oceanu Spokojnego to następne pod względem potencjału zgrupowanie sił morskich. Jej sztab ulokowany jest we Władywostoku. W zasięgu jej oddziaływania znajdują się akweny Pacyfiku i Oceanu Indyjskiego. Znaczenie i potencjał tego zgrupowania spadło po upadku ZSRR, wcześniej na równi z Flotą Północną posiadała dwa lotniskowce258. Jej wyposażenie stanowią obecnie 23 okręty podwodne (11 pozostaje w rezerwie), w tym 4 strategiczne i 20 konwencjonalnych, 1 krążownik, 5 niszczycieli (3 w rezerwie), 9 fregat i korwet, 16 statków patrolowych, 9 niszczycieli min, 4 amfibie, 57 statków logistycznych i wsparcia. Na wyposażeniu podległego Flocie Oceanu Spokojnego lotnictwa morskiego pozostaje 14 bombowców, 30 myśliwców, 36 samolotów zwalczających okręty podwodne i 10 samolotów transportowych oraz 31 śmigłowców zwalczających okręty podwodne, 6 transportowych i desantowych, 26 śmigłowców wsparcia. Tutaj znajduje się teoretycznie najsilniejsze zgrupowanie piechoty
258

G. Austin, A. D. Muraview, The Armed Forces of Russia in Asia, Londyn 2000, s. 206.

78

morskiej - 55. Dywizja, w której skład wchodzą batalion pancerny, batalion artylerii i 3 bataliony piechoty. Flota posiada również własną brygadę obrony wybrzeża. Flota Czarnomorska stacjonuje głównie na Krymie, należącym po upadku ZSRR do Ukrainy. Po 1991 roku stworzyło to kłopotliwą sytuację, bowiem Rosjanie nie mieli dość rozbudowanej infrastruktury na terytorium rosyjskim, by móc zrezygnować z baz, które znalazły się poza granicami Federacji Rosyjskiej. Po kilku latach sporów o podział Floty i kształt porozumienia, ostatecznie udało się je podpisać 28 maja 1997 roku259. Na mocy tego układu Federacja Rosyjska uzyskała prawo do dzierżawienia bazy w Sewastopolu do roku 2017260, a w zamian musiała uznać przynależność Krymu do Ukrainy. Ponadto Rosja weszła w posiadanie 2 z 5 zatok, w których można było cumować statki oraz 81,7% okrętów261. Potencjał tej dosyć słabej Floty, stanowią 2 konwencjonalne okręty podwodne (1 w rezerwie), 2 krążowniki, 1 niszczyciel, 8 fregat i korwet, 7 statków patrolowych i 3 wodoloty patrolowe, 7 niszczycieli min, 7 amfibii i co najmniej 90 statków logistycznych i wsparcia. Lotnictwo morskie Floty Czarnomorskiej posiada 18 samolotów szturmowych, 14 samolotów zwalczających okręty podwodne, 4 samoloty transportowe, 33 śmigłowce zwalczające okręty podwodne i 9 śmigłowców wsparcia. Pułk piechoty morskiej, wyposażony w 59 pojazdów opancerzonych i 14 zestawów artyleryjskich; Flota Bałtycka jest najbardziej wysuniętą na Zachód forpocztą armii rosyjskiej. Jej dowództwo znajduje się w Kaliningradzie, natomiast główna baza ulokowana jest w Bałtijsku. Flocie podporządkowane są 2 konwencjonalne okręty podwodne (1 w rezerwie), 2 niszczyciele i 3 fregaty, 10 fregat patrolowych i 12 statków patrolowych innego typu, 11 niszczycieli min (1 w rezerwie), 4 amfibie oraz około 130 statków logistycznych i wsparcia. Komponent lotniczy stanowią 23 myśliwce, 26 samolotów szturmowych i 14 samolotów transportowych, 11
259 260

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 391. Mimo sprzeciwu części ukraińskich sił politycznych 27 kwietnia 2010 roku Rada Najwyższa ratyfikowała umowę o przedłużeniu stacjonowania rosyjskich okrętów na Krymie do roku 2042. Awantura w parlamencie, Rosyjska flota zostaje, http://www.tvn24.pl/12691,1653827,0,1,rada-mowi-tak-flocieczarnomorskiej,wiadomosc.html, 27.04.2010. 261 R. Śmigielski, Osierocona…, s. 392.

79

śmigłowców szturmowych, 19 śmigłowców zwalczających okręty podwodne, 8 śmigłowców transportowych i desantowych oraz 17 śmigłowców wsparcia. Zależna od Floty brygada piechoty morskiej, wyposażona jest w 26 czołgów podstawowych, 220 pojazdów opancerzonych i 52 wieloprowadnicowe wyrzutnie rakiet. Brygada obrony wybrzeża złożona jest z 2 pułków artylerii wyposażonych w 133 zestawy artyleryjskie, pułk artylerii rakietowej i pułk obrony powietrznej wyposażony w 28 samolotów. Flotylla Kaspijska to najmniejsze, ale najstarsze zgrupowanie należące do WMF. Jej dowództwo ulokowane jest w Astrachaniu. Jest to połączona flotylla międzynarodowych sił pod dowództwem rosyjskim. W jej skład wchodzi 1 fregata, 3 statki patrolowe, 3 wodoloty, 9 niszczycieli min, 6 amfibii, oraz około 15 statków logistycznych i wsparcia. Flotylli podlega również brygada piechoty morskiej262. W Marynarce Wojennej służy łącznie około 142 tysięcy marynarzy i żołnierzy. Po podsumowaniu uzbrojenia poszczególnych Flot, w skali całego kraju potencjał morskiego komponentu tego rodzaju sił zbrojnych można podzielić na 3 główne rodziny uzbrojenia: okręty podwodne, największe okręty nawodne oraz pozostałe okręty nawodne. Okrętów podwodnych jest w sumie 68, w tym263:

16 strategicznych, a wśród nich 6 okrętów Delta III, 6 Delta IV, 3 Typhoon (1 w rezerwie), 1 Yury Dolgoruky i 2 w trakcie budowy; 52 taktyczne (konwencjonalne), wśród których można wyodrębnić:
o

7 okrętów podwodnych o napędzie atomowym przenoszących pociski manewrujące typu Oscar II (1 w rezerwie); 17 okrętów podwodnych o napędzie atomowym, 2 typu Akula II, 8 Akula I (3 w rezerwie), 2 Sierra II (1 w rezerwie), 1 Sierra I przebywający w rezerwie oraz 4 Victor III;

o

o 20 okrętów o napędzie konwencjonalnym, w tym 19 typu Kilo (4 w rezerwie) i 1 typu Lada;

8 okrętów wsparcia, a wśród nich 1 Delta Stretch, 1 Losharik, 2 Paltus, 3 Uniform i 1 X-Ray;

262 263

„The Military Balance” 2009, s. 217-222. Nazwy modeli są angielskimi wersjami zapisu fonetycznego nazw rosyjskich.

80

Największych okrętów nawodnych Federacja Rosyjska posiada 64 egzemplarze, w tym:
• •

1 lotniskowiec „Admirał Kuzniecow”; 5 krążowników, w tym 1 krążownik o napędzie atomowym typu Kirov i 4 krążowniki konwencjonalne (1 typu Kara i 3 typu Slava); 17 niszczycieli: 1 typu Kashin, 7 Sovremenny (2 w rezerwie), 8 Udaloy i 1 Udaloy II; 17 fregat, w tym 7 wyposażonych w pociski manewrujące, 1 typu Gepard, 3 Krivak, 2 Krivak II, 1 Neustrashimy oraz 10 klasycznych fregat typu Parchim II;

• 24 korwety, wśród nich 1 typu Steregushciy, 3 Grisha III, 19 Grisha V i 1 typu Scorpion; Pozostałą część Marynarki Wojennej tworzą 73 okręty patrolowe i ochrony wybrzeży, w tym 40 szybkich okrętów rakietowych, 6 patrolowych wodolotów rakietowych, 6 patrolowych wodolotów innego typu, 21 szybkich okrętów patrolowych i 37 niszczycieli min. Pozostałe jednostki to co najmniej 45 statków amfibijnych oraz co najmniej 370 okrętów logistycznych i wsparcia. Jak zostało już wspomniane wcześniej, w skład Marynarki Wojennej wchodzi również Lotnictwo Morskie, którego jednostki podporządkowane są 4 Flotom. Na niższym szczeblu zorganizowane jest w postaci dywizji lotniczych, następnie pułków a te zaś dzielą się na dywizjony. Służy w nim 35 tys. żołnierzy. Na jego stanie znajduje się264: 58 bombowców Tu-22, 79 myśliwców (49 sztuk Su27 i 30 MiG-31), 68 samolotów szturmowych (10 Su-25 i 58 Su-24), 20 samolotów do zwalczania okrętów podwodnych typu Tu-142, 50 samolotów patrolowych (15 typu Be-12 i 35 sztuk Ił-38), 7 samolotów przeznaczonych do walki elektronicznej (2 Ił-20 i 5 An-12) oraz 37 samolotów transportowych typów An-12/An-24/An-26. Oprócz samolotów, potencjał lotnictwa morskiego tworzą też śmigłowce. Wśród nich znajduje się 11 śmigłowców szturmowych Mi-24, 155 śmigłowców służących do zwalczania okrętów podwodnych (85 sztuk Ka-27, 50 Ka-25, 20 Mi14), 8 śmigłowców walki elektronicznej Mi-8, 30 śmigłowców desantowych Ka-29,
264

Tamże, s. 221

81

62 śmigłowce ratunkowe (22 sztuki Ka-25/Ka-27 oraz 40 Mi-14), a także 36 śmigłowców wsparcia (26 Mi-8 i 10 Mi-6). Łącznie daje to liczbę 319 samolotów i 302 śmigłowce. Lotnictwo morskie posiada zatem znaczny potencjał o uniwersalnym zastosowaniu. Mimo iż nie jest to liczba porównywalna z lotnictwem podległym Siłom Powietrznym, to znacznie przewyższa ogólny stan ilościowy sił powietrznych większości państw na świecie. Ostatnim komponentem rosyjskiej Marynarki Wojennej, oprócz morskiego i lotniczego jest piechota morska i obrony wybrzeża. W piechocie morskiej służy 9,5 tys. żołnierzy, w większości przedstawiających wysoki potencjał bojowy. Formalnie strukturę tę tworzy 1 dywizja, 4 samodzielne brygady, 4 samodzielne pułki i 3 samodzielne bataliony, jak również 3 brygady sił specjalnych (m.in. morskiego Specnazu). W rzeczywistości wiele z tych jednostek nie funkcjonuje w okresie pokoju. Jednostkami o realnej sile bojowej są 55. Dywizja (Flota Oceanu Spokojnego), 61. Gwardyjska Brygada (Flota Północna), 336. Samodzielna Gwardyjska Brygada (Flota Bałtycka), 810. Samodzielny Pułk (Flota Czarnomorska) i 77. Samodzielna Brygada (Flotylla Kaspijska). Piechota morska podporządkowana Marynarce Wojennej posiada także znaczną ilość sprzętu ciężkiego. Jego uzbrojenie stanowi265 160 czołgów podstawowych T-55/T-72/T-80, 60 wozów rozpoznawczych BRDM-2, co najmniej 150 wozów bojowych BMP-2. BMP-3 i BRM-1K, co najmniej 750 transporterów opancerzonych MT-LB/BTR60/BTR-70/BTR-80, 367 zestawów artyleryjskich (113 samobieżnych, 45 ciągnionych, 113 moździerzy i 96 wieloprowadnicowych wyrzutni rakiet), 72 rakietowe zestawy przeciwpancerne i nieokreśloną ilość dział tego samego przeznaczenia oraz 320 rakietowych zestawowych przeciwlotniczych (250 ręcznych i 70 samobieżnych) i 60 dział przeciwlotniczych. Wojska obrony wybrzeża to formacja posiadająca status rezerwowy, dlatego w tym momencie jej stan oblicza się jedynie na 2 tys. żołnierzy. Jednostki wchodzące w jej skład to 2 brygady piechoty, 2 pułki artylerii, pułk myśliwców wspomagających obronę przeciwlotniczą oraz 2 pułki rakietowe. Uzbrojenie tej formacji przedstawia się imponująco. Jeśli jednak uwzględnić jej marginalne
265

Tamże, s.222.

82

znaczenie w okresie pokoju i rezerwowy charakter to najprawdopodobniej zdecydowana większość opisanego poniżej sprzętu jest niesprawna. Do jej dyspozycji znajduje się bowiem aż 350 czołgów podstawowych, 450 wozów bojowych, 320 transporterów opancerzonych, 364 zestawy artyleryjskie, 28 myśliwców Su-27 i 50 rakietowych zestawów przeciwlotniczych.

4.2. Potencjał Bojowy i funkcjonowanie Logicznie rozumując, spośród wszystkich konwencjonalnych komponentów rosyjskich sił zbrojnych, Marynarkę Wojenną powinny dotknąć największe problemy. Koszt wyprowadzenia w morze okrętu wojennego jest znacznie większy niż przeprowadzenie ćwiczeń czołgiem na poligonie czy lot samolotem. Opierając się na informacjach jakie docierają do międzynarodowej opinii publicznej teza ta się potwierdza. W sytuacji braku odpowiednich funduszy na utrzymanie i remont jednostek wyprodukowanych w czasach ZSRR, podtrzymanie sprawności bojowej okrętów i załóg stało się zadaniem bardzo trudnym. W latach 1991-94 stopień gotowości bojowej spadł 10-12 razy266. Wynikało to głównie z zakończenia służby przez połowę okrętów w latach 1990-95 i 2/3 jednostek lotnictwa morskiego267. Przez prawie dwie dekady z użytku wycofano 150 atomowych i 90 konwencjonalnych okrętów podwodnych oraz około 600 okrętów nawodnych268. W roku obecnym ma zostać zakończona wielka operacja złomowania i utylizacji atomowego arsenału w postaci 94 okrętów podwodnych269. W następnej dekadzie niesprawnych będzie już większość, jeśli nie wszystkie konstrukcje wyprodukowane w czasach ZSRR. Drugim powodem było starzenie się utrzymanych w służbie jednostek. Problemy pogłębiały się wraz z upływem lat a ich kulminacją była katastrofa okrętu podwodnego „Kursk”, która pokazała, że rosyjska Marynarka Wojenna znajduje się w stanie krytycznym. Wydarzenie to nie tylko potwierdziło opinie o wadliwości przestarzałego uzbrojenia, ale też wykazało
266 267 268 269

I. Witkowski, s. 11. T. Wróbel, Bałtyk bardziej strategiczny, „Polska Zbrojna” 2005 nr 39, s. 30. T. Hypki, s. 16. J. Bojko, Podwodna potęga Rosji, ”Bandera” 2006 nr 9, s. 27.

83

brak sprzętu i możliwości przeprowadzania działań ratunkowych w trudnych warunkach. O ile w innych rodzajach sił zbrojnych w przeciągu ostatnich dwóch dekad przeprowadzono częściową wymianę sprzętu, tak w siłach morskich produkcja nowych jednostek została na długi czas widocznie zahamowana. W ciągu około 15 lat od roku 1991 weszło do służby jedynie kilkadziesiąt jednostek pływających, głównie małych, służących do patrolowania wybrzeży, chociaż udało się również przeprowadzić kilka znaczących inwestycji. Zaliczyć do nich należy m.in. remont lotniskowca „Admirał Kuzniecow” czy wcielenie do służby krążownika rakietowego o napędzie atomowym „Piotr Wielki”, który stał się okrętem flagowym najsilniejszej Floty Północnej. Skonstruowano też kilka sztuk okrętów podwodnych i niszczycieli270. Wśród okrętów podwodnych dużą nadzieję pokłada się w okrętach typu Boriej, które do tej pory wchodziły do służby z pewnym opóźnieniem, ale planowana jest dalsza ich produkcja. To samo dotyczy testowanych wciąż pocisków balistycznych Buława mających stanowić nowy skuteczny środek do przenoszenia ładunków jądrowych. Pomimo tych kilku inwestycji, prace koncepcyjne i rozwój technologiczny został znacznie spowolniony. Dlatego kilka lat temu, kiedy ministerstwo obrony zaczęło dysponować większymi funduszami, postanowiono podnieść potencjał bojowy i nadrobić braki technologiczne dzięki zakupowi jednostek zagranicznych. Przykładem takiego okrętu jest francuski okręt desantowy typu Mistral. Może on przenosić na swoim pokładzie np. 40 czołgów, 450 żołnierzy i 16 ciężkich śmigłowców271. Brak takiej jednostki dał się odczuć w trakcie wojny z Gruzją, dałby on bowiem możliwość desantowania swoich jednostek wraz z ciężkim sprzętem bezpośrednio na terytorium Gruzji i umożliwił im natychmiastowe wejście w kontakt bojowy z przeciwnikiem. W poprzednim roku pojawiły się też informacje o zainteresowaniu ze strony Rosjan nabyciem czterech okrętów amfibijnych projektu zbliżonego do holenderskiej konstrukcji „Johan de Witt”.
270

271

Rosja kupuje francuski okręt, „Rzeczpospolita”, http://www.rp.pl/artykul/32,431045.html, 08.02.2010.

84

Ciężko jest ocenić ogólny stan sprawności technicznej rosyjskich statków, ponieważ do mediów docierają jedynie cząstkowe informacje na ten temat. Spośród nich warto przedstawić analizy z roku 2005, dotyczące Floty Oceanu Spokojnego. Z zamieszczonych tam danych wynika, że z 10 niszczycieli i dozorowców w morze wypływała zaledwie połowa. Niemal 80% okrętów przekroczyło już swoje okresy międzyremontowe, a 60% wymaga pełnego remontu stoczniowego. W przypadku 35% okrętów pojawiły się różnego rodzaju ograniczenia w eksploatacji, w tym związane z użyciem uzbrojenia i środków technicznych. Prawie każdy okręt bojowy ma zużyte bądź wycofane z eksploatacji systemy wpływające na zdolności bojowe272. W tej sytuacji wznowienie regularnych patroli przez atomowe okręty podwodne, które łącznie z patrolami bombowców strategicznych odczytywano jako próbę odzyskania pozycji mocarstwa światowego, będzie bardzo trudne ze względu na zbyt małą ilość sprawnych jednostek. W marynarce wojennej Stanów Zjednoczonych dyżury bojowe jest w stanie pełnić połowa okrętów z pociskami jądrowymi na pokładzie, w Rosji ten odsetek jest zdecydowanie niższy. W roku 2007 liczba patroli zmniejszyła się aż o 20% względem aktywności w roku poprzednim273. Również we flocie niedostatki paliwa są poważnym problemem uniemożliwiającym wykonywanie zadań przewidzianych dla tego rodzaju sił zbrojnych. Szczególnie dotyczy to największych statków, które zużywają bardzo duże ilości paliwa, wobec czego maksymalnie ograniczono ilość wyjść na pełne morze. W roku 1996 otrzymywano 60% zgłaszanego zapotrzebowania na paliwo274. W dodatku ówczesny stan osobowy sięgający zaledwie 49% zapełnionych etatów załóg sprawiał, że część okrętów nawet w przypadku nieograniczonego dostępu do paliwa stacjonowała w portach bez możliwości wykonywania zadań bojowych lub ćwiczebnych. Mniej kosztowne są ćwiczenia lotnictwa morskiego. Dlatego nawet, gdy lotniskowiec nie wychodził z portu to można było na nim ćwiczyć chociażby start i lądowanie samolotów Su-27K.
272
273 274

J. Bojko, Rosyjska Flota Oceanu Spokojnego, „Przegląd Morski” 2007 nr 5, s. 44. T. Wróbel, Bałtyk…, s. 31. I. Witkowski, s. 11.

85

Działalność operacyjną okrętom Marynarki Wojennej utrudnia położenie ich baz. Flota Bałtycka i Flota Czarnomorska stacjonują nad morzami zamkniętymi, co wymusza uzyskiwanie zgody na przepływanie statków przez cieśniny znajdujące się na wodach terytorialnych innych państw. W związku z tym, konieczne było określenie lotniskowca jak „krążownik lotniczy”, ponieważ Turcja nie wyraża zgody na przepływanie lotniskowców przez własne cieśniny. Nie zmienia to oczywiście faktu, że „Admirał Kuzniecow” jest typowym lotniskowcem, a określenie „krążownik lotniczy” ma sztuczny charakter. Aktywność Floty Oceanu Spokojnego krępowana jest do pewnego stopnia przez Sachalin, Japonię oraz Wyspy Kurylskie. W przypadku gdyby zostały one przekazane Japonii po zawarciu układu pokojowego, utrudniłoby to flocie rosyjskiej przedostawanie się na otwarte przestrzenie Pacyfiku. Jedyna baza, która umożliwia swobodny dostęp do oceanów to baza Floty Północnej. Mimo iż, również nie jest ulokowana w idealnym miejscu, ponieważ jej porty są zamarznięte przez dużą część roku, to tam zdecydowano umiejscowić największą część rosyjskiej Floty i największe okręty. Tam też, jak to zostało przedstawione w pierwszym podrozdziale, znajduje się broń jądrowa oraz okręty wykorzystujące napęd atomowy. Flota Oceanu Spokojnego dysponuje mniejszym potencjałem, ale jest porównywalna z największym komponentem rosyjskiej marynarki za sprawą swojego jądrowego charakteru. Pozostałe Floty i Flotylla Kaspijska posiadają znacznie słabszą siłę bojową oraz wyłącznie konwencjonalne uzbrojenie. Odrębnym problemem związanym z funkcjonowaniem Marynarki Wojennej jest składowanie odpadów radioaktywnych oraz złomowanie starego sprzętu. Dotyczy to przede wszystkim Floty Północnej i Floty Oceanu Spokojnego, którego od czasu rozwiązania ZSRR wycofały ze służby największe ilości starych okrętów. Tam też ulokowane były i wciąż są okręty o napędzie atomowym, produkujące tak duże ilości odpadów, że zagraża to środowisku. W trosce o bezpieczeństwo ekologiczne, USA i Japonia zdecydowały się przekazać Federacji Rosyjskiej pewną ilość sprzętu do rozbiórki kadłubów i zabezpieczenia radioaktywnych pozostałości.

86

Po upadku ZSRR aktywność rosyjskiej floty wojennej koncentrowała się głównie na operacjach pokojowych ONZ275 oraz próbie utrzymania wiarygodności i sprawności morskich jądrowych sił powstrzymywania, które kontrolowały około ¼ głowic jądrowych będących na wyposażeniu sił zbrojnych276. W tej sytuacji nakłady na konwencjonalne okręty podwodne zostały zmniejszone, zarówno jeśli chodzi o budowę nowych jednostek jak i remont starych. Jednak to właśnie konwencjonalne okręty są dzisiaj najbardziej pożyteczne. Jedyny konflikt w jakim uczestniczyła rosyjska flota to wojna w Gruzji. Użyto w niej krążownika „Moskwa”, niszczyciela „Smietliwyj”, korwet „Miraż”, „Suzdalec” i „Kasimow” oraz okręty desantowe „Cezar Kunikow” i „Saratow”, które przetransportowały w rejon działań bojowych pododdziały 810. pułku piechoty morskiej277. Wszystkie jednostki należą do Floty Czarnomorskiej, więc musiały pokonać niewielką odległość by dostać się do wybrzeży Gruzji. Po dotarciu w pobliże Abchazji, rozpoczęto patrolowanie jej wybrzeży a następnie dokonano tam desantu około 500 rosyjskich „marines”. Następnie rozpoczęto blokadę morską Gruzji. Nie miała ona oficjalnego charakteru, ponieważ byłby to krok wyraźnie wskazujący na agresywną postawę Federacji Rosyjskiej, ale fakt że do niej doszło jest raczej bezsporny. Dowodzi tego brak możliwości wycofania się gruzińskich okrętów stacjonujących w porcie Poti do bezpieczniejszego portu w Suchumi. Statki te w porcie pozostały, a ich załogi zeszły na ląd. W konsekwencji Rosjanie zniszczyli w następnych dniach większość okrętów i infrastruktury wojskowej w Poti. Na podstawie tego krótkiego konfliktu ciężko ocenić potencjał bojowy Floty Czarnomorskiej. Nie doszło do wymiany ognia pomiędzy okrętami obu stron. Wiadomo jedynie, że co najmniej dwie małe jednostki gruzińskie zostały zatopione
275

W ostatnim czasie, wraz z siłami morskimi innych państw, podjęto walkę z piractwem u wybrzeży Afryki. Początkowo Federację Rosyjską reprezentowała tam fregata „Nieustraszymyj” należąca do Floty Bałtyckiej. Okręt ten został zmieniony 11 stycznia 2009 roku przez niszczyciel „Admirał Tribuc” wraz z jednostkami zaopatrzenia z Floty Oceanu Spokojnego, a po nim od 27 kwietnia ubiegłego roku niszczyciel „Admirał Pantelejew” z tej samej Floty. Obecnie dyżur bojowy w tym rejonie pełni zespół okrętów Floty Oceanu Spokojnego, na czele z gwardyjskim krążownikiem rakietowym „Warjag”. M. Nałęcz, Kolejny zespół okrętów wyruszył na operację antypiracką, „Przegląd morski” 2010 nr 1, s. 55. 276 A. Makowski, Siły morskie współczesnego świata, Gdynia 2000, s. 276. 277 K. Kubiak, Wojna gruzińska (1)…, s. 50.

87

przez ostrzał rakietowy floty rosyjskiej. Desant piechoty morskiej zaś odbywał się na terenie sojuszniczym, więc nie stwarza to możliwości do analizy, jaka miałyby miejsce w przypadku bezpośredniego szturmu gruzińskiego portu albo desantu na pobliskie wybrzeże. Podobnie jak w przypadku pozostałych konwencjonalnych rodzajów sił zbrojnych, dzięki zwiększeniu budżetu obronnego zintensyfikowano ćwiczenia wojskowe Marynarki Wojennej. Oprócz pomniejszych szkoleń i ćwiczeń wykonywanych przez zgrupowania albo nawet pojedyncze okręty poszczególnych Flot, pojawiła się szansa na doskonalenie umiejętności bojowych w ramach zakrojonych na dużą skalę manewrów. Takim przykładem były ćwiczenia „Ładoga 2009”, przeprowadzone pomiędzy 10 sierpnia a 28 września 2009 roku. Uczestniczyły w nich pododdziały należące do Leningradzkiego i Syberyjskiego Okręgu Wojskowego, Floty Północnej, Bałtyckiej i Czarnomorskiej oraz jednostki wojsk wewnętrznych i służby granicznej278. Łącznie wykorzystano około 50 jednostek pływających i 7 tys. żołnierzy. Główną częścią manewrów był desant morski przeprowadzony na plażach obwodu Kaliningradzkiego a mający prawdopodobnie odwzorowywać zajmowanie plaż na wybrzeżu Polski. Wcześniej przeprowadzono odpowiednie rozpoznanie oraz ćwiczono oczyszczanie wybrzeża z min. Osłonę z powietrzna zapewniało około 30 samolotów i śmigłowców z 689. Pułku Lotnictwa Myśliwskiego Floty Bałtyckiej z Czkałowska, 159. Pułku Lotnictwa Myśliwskiego 6. Armii Lotniczej z Biesowca i 4. Pułku Lotnictwa Szturmowego Floty Bałtyckiej z Czerniachowska. Klasyczny desant piechoty morskiej nie udał się z powodu zbyt dużych fal, przeprowadzono jedynie desant z poduszkowców. Następnie przeprowadzono blokadę i izolację atakowanych terenów od strony morza279. Manewry mimo, iż przeprowadzone na dużą skalę i łączone z ćwiczeniami „Zachód 2009”, nie zostały notyfikowane organizacjom międzynarodowym.

278

Russia holds large-scale Ladoga-2009 military drills, http://en.rian.ru/mlitary_news/20090818/ 155844811.html, 18.08.2009. 279 A. Goławski, T. Wróbel, s. 52.

88

Oprócz tego odbywają się ćwiczenia o bardziej ograniczonym charakterze. Krążownik „Piotr Wielki” wraz z niszczycielem rakietowym „Admirał Czabanienko” i dwiema pomocniczymi jednostkami pływającymi zakończył 10 marca 2009 roku półroczny rejs po całym świecie. Najpierw statki przebywały z wizytami w portach Libii, Turcji i Francji. Na przełomie listopada i grudnia 2008 roku zespół okrętów pod dowództwem wiceadmirała Korolewa wziął udział w ćwiczeniach z siłami morskimi Wenezueli na wodach Morza Karaibskiego. Ćwiczono procedury ratownicze i przeciwdziałanie terroryzmowi morskiemu. Następnie grupa opłynęła Afrykę i udała się na Morze Arabskie, gdzie dołączono do innych sił międzynarodowych biorących udział w ćwiczeniach INDRA 2009. Pomiędzy 26 stycznia a 1 lutego „Piotr Wielki” współpracował z indyjskim niszczycielem „Delhi”. Druga część ćwiczeń odbywała się w ramach misji antypirackiej w rejonie wybrzeża Somalii. W lutym obrano kurs powrotny przez Kanał Sueski, Morze Śródziemne, północną część Oceanu Atlantyckiego, a w marcu powrócono na Morze Barentsa i do bazy w Siewieromorsku280. Rosjanie, niejako dla równowagi, po manewrach przeprowadzonych z udziałem sił morskich Indii ćwiczyli razem z armią chińską. W ramach „Misji Pokojowej” przeprowadzano w latach 2005 zarówno spektakularne działania wojsk lądowych, jak też ćwiczenia morskie. Ze względu na zmasowany desant w jakim obie strony się szkoliły, pojawiły się obawy, że prowadzone działania łudząco przypominają scenariusz ataku na Tajwan. Było to jeszcze bardziej widoczne, gdy „Misję Pokojową” powtórzono dwa lata później. Wymiar propagandowy podkreślany przy manewrach „Zachód” i „Ładoga” istotny jest zatem również w przypadku manewrów w tym rejonie świata. Wymiar praktyczny posiadały zaś ćwiczenia “Black Sea Harmony”, do których Rosja oficjalnie przystąpiła 27 grudnia 2006 roku. Zostały one zainicjowane przez Turcję w 2004 r. w celu ochrony transportu morskiego na akwenie Morza Czarnego przed atakami terrorystycznymi. W obliczu poprawy relacji z Ukrainą, pojawiła się możliwość kooperacji jednostek należących niegdyś do jednej Floty. Pierwsze od 7 lat wspólne ćwiczenia
280

M. Nałęcz, Okręt flagowy Floty Północnej wraca do bazy, „Przegląd Morski” 2009 nr 6, s. 50.

89

morskie zostaną przeprowadzone w dniach od 22 do 25 czerwca 2010 roku. Marynarze będą ćwiczyć m.in. przeprowadzanie operacji ratunkowych w rejonach kryzysowych. Obecnie ciężko jest porównywać potencjał rosyjskiej floty z dawnym przeciwnikiem z czasów zimnej wojny, czyli Stanami Zjednoczonymi. Ilościowo rosyjska flota wojenna znacznie ustępuje US Navy, a w dodatku większość jednostek amerykańskich jest sprawna. W rosyjskiej Marynarce Wojennej te proporcje są odwrotne. O sile amerykańskiej marynarki stanowią grupy lotniskowców mogące podróżować po całym świecie, przenosząc na pokładach łącznie kilkaset samolotów i tysiące żołnierzy gotowych do walki w każdym rejonie świata. Amerykanie mają na stanie tuzin lotniskowców. Rosjanie mają tylko jeden, w dodatku nie w pełni sprawny. Kiedy w roku 1996 „Admirał Kuzniecow” odbył dłuższą podróż po Atlantyku, w jej trakcie doszło do uszkodzenia okrętu. Następna próba nastąpiła 12 lat później, kiedy to do lotniskowca dołączyły mniejsze jednostki i razem odbyły rejs dookoła kontynentu europejskiego. Przeprowadzono w tym czasie wspólne ćwiczenia z siłami morskimi Włoch. Okręty manewrowały pod wspólnym radiową281. Dziś wiadomo, że każde dłuższe wyjście lotniskowca w morze wiąże się z nowymi awariami oraz kosztami jakie trzeba ponieść na ich naprawę. Poza tym model „Admirał Kuzniecow” nie jest w stanie przewozić na swoim pokładzie takiej ilości sprzętu co amerykańskie lotniskowce. Okrętowi nie służy też przebywanie w arktycznych bazach Floty Północnej, dlatego co jakiś czas pojawiają się plany okresowego przebazowania go na Morze Czarne282. Podobnie wygląda sytuacja w przypadku rodzimych okrętów desantowych, które nie tylko swoją ładownością, ale przede wszystkim zakresem możliwości ustępują konstrukcjom zachodnim. dowództwem, odparły atak szybkich jednostek nawodnych, przeprowadziły ostrzał artyleryjski do celów nawodnych, a także ćwiczyły łączność

281

M. Nałęcz, Rejs lotniskowcowej grupy uderzeniowej, „Przegląd Morski” 2008 nr 6, s. 53. 282 R. Śmigielski, Rola Floty Czarnomorskiej w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa Rosji, „Biuletyn” PISM 2008 nr 57, s. 2.

90

Uniemożliwia to realizację założeń Putina o uzyskaniu pełnej mobilności i samowystarczalności rosyjskich sił zbrojnych283. Lotnictwo morskie posiada obecnie mniejsze znaczenie niż jednostki podporządkowane Siłom Powietrznym. Prawdopodobnie w niedługim czasie utraci ono resztę wartości bojowej, ponieważ nie ma w planie przeprowadzonej na dużą skalę wymiany uzbrojenia. Średni nalot roczny pilotów oceniany jest jedynie na około 40 godzin284. Pozytywnie ocenianym komponentem WMF jest piechota morska. Wysoce ukompletowana, dobrze wyposażona i wyszkolona zawsze uznawana była za jedną z najbardziej elitarnych formacji w rosyjskiej armii. Z tego powodu wykorzystywano ją nie tylko w wojnie z Gruzją, ale też w czasie wojen w Czeczenii, mimo iż nie jest to teren do walki w którym „marines” zostali pierwotnie wyszkoleni. Ich główne zadanie miało polegać na przeprowadzaniu desantów taktycznych na obszarach położonych w pobliżu swoich granic, szczególnie na zamkniętych akwenach takich jak Morze Bałtyckie, Czarne czy Japońskie. Dlatego też rosyjska flota nie posiadał wielkich okrętów desantowych tak jak armie największych państw członkowskich NATO. Na wyposażeniu sił rosyjskich znajdowały się natomiast szybkie poduszkowce służące do desantu małych oddziałów. W mniejszych stopniu planowano również przeprowadzanie desantów ze śmigłowców. W Czeczenii postawiono przed piechotą morską bardzo ciężkie zadanie. Jednostki ćwiczące dotąd głównie desanty, walkę na morzu i na plażach musiały teraz prowadzić działania zbrojne w terenie zurbanizowanym. W dodatku „marines” stali się częścią grup szturmowych atakujących frontalnie pozycję Czeczenów. Jednak ci elitarni żołnierze zdali ten nieoczekiwany test, czego dowodem było zawiśnięcie sztandaru z krzyżem św. Andrzeja, czyli symbolem Marynarki Wojennej, nad ruinami pałacu prezydenckiego w Groznym. Później morscy piechurzy walczyli jeszcze w Argunie, Szali, Gudermesie, Wiedeno, Agiszti, Dachu-Borzoj i Kirow-Jurt. W wojnach czeczeńskich brali udział żołnierze z tak
283

Z. D. Barany, Democratic breakdown and the decline of the Russian military, Princeton 2007, s. 164. 284 „The Military Balance” 2009, s. 221.

91

oddalonych od siebie jednostek jak 55. Dywizja, 61. Brygada, 336. Brygada, 103. Pułk i 876. Batalionu Powietrzno-Desantowego. W drugiej wojnie czeczeńskiej uczestniczyły 414. Batalion Desantowo-Szturmowy i ponownie 876. Batalion. Walki stoczono m.in. pod Wiedeno i Nożaj-Jurt. Straty w tym konflikcie szacuje się na 172 żołnierzy oraz 564 rannych285. W roku 2008 piechota morska została wykorzystana w bardziej przyjaznym dla niej środowisku. Mimo, iż nie przeprowadzono desantu na teren wroga, to przetransportowano drogą morską około pół tysiąca morskich piechurów z 810. Pułku stacjonującego na Krymie do portu Oczamczira w Abchazji. Ze względu na dynamikę konfliktu, pułk nie wziął udziału w walkach. Poza tym krótkim epizodem aktywność pododdziałów piechoty morskiej ogranicza się do udziału w ćwiczeniach. W ostatnich latach zaczęły też regularnie stacjonować na większych okrętach wyruszających w podróż po obcych akwenach. Uzasadnia się to zagrożeniem terrorystycznym i piractwem. Mimo to wiadomym jest, że utrzymywaniu wysokiego stopnia sprawności i gotowości bojowej piechocie morskiej nie sprzyja brak pieniędzy na przeprowadzanie desantów oraz niewystarczająca dla liczącej prawie 10 tys. żołnierzy formacji, ilość sprawnych okrętów i śmigłowców desantowych. By maksymalnie odwzorować zadania bojowe wykonywane przez te jednostki, należałoby również wykorzystać wsparcie okrętów rakietowych znajdujących się w pobliżu oraz lotnictwa szturmowego i bombowego. Do tej pory takie manewry były zdecydowanie zbyt kosztowne, nawet w czasie najlepszej koniunktury gospodarczej. Ważne dla gotowości bojowej rosyjskich „marines” jest podniesienie ukompletowania oddziałów286 oraz ilości żołnierzy kontraktowych. Ocena rosyjskiej floty jest negatywna nie tylko w porównaniu z militarnym supermocarstwem. Jeśliby porównać potencjalnych przeciwników poszczególnych Flot rosyjskich, zobaczymy że tracą one również dominującą pozycję w regionach, w których operują. Flota Bałtycka ma już mniejszy potencjał niż flota Republiki Federalnej Niemiec, natomiast Flota Czarnomorska ustępuje flocie tureckiej. Gdyby
285

M. Gawęda, Czarny beret i tielniaszka, „Komandos” 2009 nr 3, s. 12.

286

W roku 10. Tamże, s. 1995 poziom ten wynosił 65%.

92

nie wyposażenie w głowice jądrowe, Flota Oceanu Spokojnego operująca na Dalekim Wschodzie przedstawiałaby mniejszy potencjał bojowy niż floty Chińskiej Republiki Ludowo-Demokratycznej i Japonii. Negatywna tendencja w najbliższym czasie nie ulegnie zmianie, brakuje bowiem możliwości finansowych by nadrobić zaległości dwóch ostatnich dekad, a już niedługo duża ilość statków będzie musiała zostać wycofana ze służby z powodu przekroczenia resursów. Zarówno władze rosyjskie jak i dowództwo wojskowe są świadome stanu w jakim znajduje się flota wojenna oraz znaczenia jakie posiada. Zaprezentowana powyżej znacząca aktywność wskazuje na uniwersalność celów i możliwości jakie stoją obecnie przed siłami morskimi. W największym stopniu spośród wszystkich konwencjonalnych rodzajów sił zbrojnych mogą współdziałać z innymi państwami w ramach międzynarodowych inicjatyw. Jest to szczególnie ważne w obliczu współczesnych zagrożeń terrorystycznych, wciąż uciążliwego problemu piractwa morskiego oraz konieczności kontrolowania skupisk bogactw naturalnych i szlaków transportowych.

4.3. Modernizacja W odpowiedzi na mnożące się problemy dowództwo rosyjskiej armii starało się przedstawić swoje propozycje poprawienia stanu rosyjskiej foty wojennej. W roku 1997 kontradmirał Walery Aleksin zaproponował by docelowo posiadać 300320 nowoczesnych jednostek, w tym 2 lotniskowce, 10-12 krążowników rakietowych, 35-40 niszczycieli, 40-50 fregat, 30-40 okrętów desantowych, 70 niszczycieli min oraz 70 atomowych okrętów podwodnych287. Już wtedy wiadomo było, że są to wymagania niemożliwe do spełnienia. W następnych projektach stopniowo zmniejszano założenia ilościowe, ale wciąż były to plany przekraczające możliwości finansowe Federacji Rosyjskiej. Dlatego zrezygnowano ze stawiania pułapów ilościowych dla każdego typu morskiego uzbrojenia i zaczęto przedstawiać ogólne kierunki inwestycyjne oraz podkreślać znaczenie jakości okrętów kosztem ich ilości. Admiralicja nie zaniechała jednak swoich futurystycznych wizji.
287

T. Wróbel, Bałtyk…, s. 30.

93

Dowódca Marynarki Wojennej, admirał Władimir Wysocki na konferencji prasowej 4 kwietnia 2008 roku przedstawił plan odbudowywania potęgi morskiej Rosji. Zgodnie z nim w okolicach połowy XXI wieku Rosjanie zbudują pięć lub sześć lotniskowcowych grup uderzeniowych mogących operować w różnych miejscach na Ziemi288. Zgodnie z „Doktryną Morską Federacji Rosyjskiej na okres do 2020 r." morskie siły strategiczne pozostaną ważnym komponentem armii rosyjskiej. Planowane jest nawet zwiększenie ich znaczenia, poprzez przeniesienie większej liczny głowic jądrowych do sił morskich oraz prace nad nowym uzbrojeniem. Bardzo kapitałochłonnym i do tej pory związanym głównie z wieloma komplikacjami, jest projekt wprowadzenia nowych międzykontynentalnych rakiet balistycznych Buława. Prowadzone przez kilka ostatnich lat testy często kończyły się niepowodzeniem. Fundamentem morskich sił strategicznych mają być atomowe okręty podwodne czwartej generacji klasy Boriej oraz wielozadaniowe okręty atomowe typu Jasen289. Trzeba przyznać, że postęp tego planu jest widoczny, następne jednostki są obecnie w produkcji. Mają one jednak pewne wady. Nie mogą swobodnie operować na zamkniętych, płytkich akwenach. Z tego powodu zaznacza się, że produkcja nowych okrętów konwencjonalnych również nie może zostać zmarginalizowana. Od niej zależy potencjał bojowy Flot Bałtyckiej, Czarnomorskiej i Flotylli Kaspijskiej. Jeżeli nie zostaną przezbrojone w nowe jednostki o napędzie konwencjonalnym, staną się w niedługim czasie składnicą złomu. Ponadto w Doktrynie wspomina się o znaczeniu lotniskowców i uniwersalnych okrętów nawodnych. Potrzebne są głównie niszczyciele nowej generacji, jak również nowe typy fregat i korwet rakietowych oraz okręty desantowe. Podsumowując, armii rosyjskiej brakuje wszystkich typów wielkich okrętów. Z drugiej strony, obecna ilość małych okrętowych przybrzeżnych i patrolowych przekracza jej potrzeby. Fakt ten sprawia, że rosyjska Marynarka Wojenna może zapewniać bezpieczeństwo swoich wybrzeży, ale nie jest w stanie realizować strategicznych interesów w innych rejonach świata. Brak możliwości
288 289

M. Nałęcz, Ambitne plany budowy sił morskich, „Przegląd Morski” 2008 nr 8, s. 59. M. Nałęcz, Problemy z Buławą, „Przegląd Morski” 2010 nr 3, s. 56.

94

wysłania na inny kontynent sprawnej i silnej grupy lotniskowcowej pokazuje, że rosyjska armia dawno już utraciła status supermocarstwa militarnego. Pozycja mocarstwa regionalnego, która jest bardziej osiągalna dla państwa rosyjskiego, wymagać będzie raczej budowy nowoczesnych korwet i fregat, dzięki czemu będzie można realizować interesy państwa w odległości około 500 km od brzegu. Tego typu mniej ambitne i bardziej realne założenia znalazły się w „Planie rozwoju WMF na okres 2040–2050”290. Rozbudowie powinna też podlegać infrastruktura brzegowa oraz remontowa. Ale nawet dobrze rozwinięta sieć stoczni i miejsc serwisu, nie pomoże jeśli utrzymane zostanie takie zróżnicowanie modeli jak obecnie. Przy konstruowaniu okrętów jednej serii dochodziło dotąd do różnicowania poszczególnych jednostek jeśli były przeznaczone dla własnej armii lub na eksport. Dokupywanie jednostek zagranicznych tylko zwiększy chaos w tej dziedzinie. Nowe inwestycje wymagane są też na poziomie małych jednostek. Statki o specjalnym przeznaczeniu, takim jak niszczenie min, patrolowanie, ratownictwo, walka radioelektroniczna czy wykrywanie obcych jednostek nawodnych i podwodnych, wymagają wyposażenia w nową elektronikę, uzbrojenie oraz systemy kierowania ogniem. W planach jest też budowa atomowego lodołamacza III generacji. Związane jest to z topnieniem pokrywy lodowej na Arktyce i koniecznością zapewnienia sobie kontroli nad ukrytymi tam złożami surowców energetycznych. Szybkiej interwencji wymaga lotnictwo morskie. Jego starzenie się obniża możliwości ochrony własnych wybrzeży, strefy ekonomicznej oraz poszukiwania nowych złóż surowców strategicznych, m.in. na Arktyce. Duże nadzieje związane są z planami wprowadzenia do służby nowego wielozadaniowego samolotu powstającego Tu-142 i Ił-38. Potencjał bojowy rosyjskiej Marynarki Wojennej co roku ulegał regresji. Tendencji tej nie przerwały ambitne plany modernizacyjne. W ciągu kilku
290

na

bazie

gruntownie

zmodernizowanego

Su-33.

Lotnictwo

przeznaczone do zwalczania okrętów podwodnych czeka na wymianę samolotów

J. Bojko, Tendencje rozwojowe sił morskich Federacji Rosyjskiej, „Przegląd Morski” 2007 nr 1, s. 39.

95

następnych lat, ostatnie jednostki wyprodukowane w czasach ZSRR nie będą w stanie wyjść z portów. Jeżeli będą dalej utrzymywane w służbie bez gruntownych remontów, jedyną ich zdolnością bojową może być możliwość oddawania strzałów pociskami balistycznymi z portów, w których się znajdują. Faktyczną wartość przedstawiać będą jednostki wyprodukowane już w czasach Federacji Rosyjskiej, które są co prawda nowsze, ale nie można ich zaliczyć do najnowszych i najbardziej zaawansowanych konstrukcji. Doraźnym rozwiązaniem tego problemu może być chociażby import nowoczesnego uzbrojenia z państw NATO. Nie zapewni to jednak długofalowego rozwoju rosyjskich sił morskich, potrzebny jest bowiem znaczny postęp technologiczny w produkcjach rodzimego przemysłu zbrojeniowego, m.in. szersze wykorzystanie technologii stealth. Rozdział 5 Siły specjalne W obecnej strukturze sił zbrojnych nie został wyodrębniony taki rodzaj wojska jak siły specjalne. Jednakże po to by mieć porównanie z armiami państw NATO, gdzie wyodrębnianie oddziałów specjalnych jest dość powszechne, w tym rozdziale opisane zostaną jednostki elitarne, zarówno podporządkowane armii jak i innym strukturom siłowym. Co prawda Wojska Powietrznodesantowe (WozdusznoDiesantnyje Wojska, WDW) i Specnaz GRU częściowo podporządkowane były lub wciąż są Wojskom Lądowym, ale ze względu na swój charakter i potencjał bojowy oraz wykonywane zadania zasługują na wyodrębnienie i bardziej szczegółowy opis. Natomiast Jednostki antyterrorystyczne, mimo że podlegają Ministerstwu Spraw Wewnętrznych, pojawiają się w tym rozdziale ponieważ wykazują duże podobieństwo do takich formacji jak amerykański Delta Force, brytyjski SAS czy polski GROM, a te uważane są za jednostki wojskowe. Należy też zaznaczyć że określenie siły specjalne (wojska specjalne) będzie tutaj rozumiane w sposób przyjęty powszechnie na świecie, czyli w odniesieniu do jednostek elitarnych. W armii rosyjskiej pojawia się bowiem określenie wojska specjalne, ale odnosi się ono
96

do różnego rodzaju służb i jednostek o charakterze pomocniczym lub wspierającym pododdziały bojowe291. Swego czasu pojawił się pomysł by WDW i Specnaz połączyć i stworzyć z nich pewien rodzaj Prezydenckiej Gwardii albo Specjalnej Rezerwy. Wyłączone spod zwierzchności operacyjnej dowódców Okręgów Wojskowych pozostawałyby do dyspozycji głowy państwa na wypadek sytuacji kryzysowej wymagającej natychmiastowej reakcji292. Pomysł ten jednak nie doczekał się realizacji, dlatego opisane poniżej formacje nie są połączone ani umiejscowione w tym samym miejscu struktury sił zbrojnych. Łączy je jednak kilka cech: wysoki poziom wyszkolenia bojowego i zdyscyplinowania, dobre uzbrojenie, możliwość szybkiej mobilizacji i wykorzystania w odległych miejscach oraz na ogół ochotniczy charakter. Przysługuje im też chociażby przywilej noszenia słynnego podkoszulka w biało-niebieskie paski (tielniaszki).

5.1. Wojska powietrznodesantowe Wojska Powietrznodesantowe, określane też czasami jako Powietrzne Siły Szturmowe, są największą spośród elitarnych formacji rosyjskiej armii. Ich początki sięgają połowy lat 30-tych XX wieku, kiedy to na wniosek marszałka ZSRR Michaiła Tuchaczewskiego stworzono i bardzo szybko rozwinięto ten pionierski rodzaj wojsk. Był to czas kiedy wojska aeromobilne na świecie dopiero powstawały, wobec tego wielki pokaz jaki urządzono przed dowódcami z Wielkiej Brytanii i Francji wywarł na nich bardzo duże wrażenie. W latach 30-tych ZSRR dominował jeśli chodzi o liczebność jednostek powietrznodesantowych w porównaniu z innymi armiami. Formacja ta była podporządkowana w owym czasie głównodowodzącemu Sił Powietrznych i ściśle z lotnictwem współpracowała, gdyż nie posiadała swoich oddziałów lotnictwa transportowego. W latach 1956-64 spadochroniarze przeszli pod nadzór głównodowodzącego Wojsk Lądowych. Po krótkich perturbacjach na początku lat 90-tych wojska zostały bezpośrednio
291 292

Są to np. pododdziały chemiczne. S. J. Blank, Russia’s Armed Forces on the brink of reform, Carlisle 1998, s. 25.

97

podporządkowane ministrowi obrony i szefowi sztabu generalnego jako samodzielny rodzaj sił zbrojnych. Następnie planowano utworzyć oddzielną strukturę łączącą w sobie różnego rodzaju jednostki szybkiego reagowania, jednakże reforma ta się nie udała. Mimo licznych protestów w roku 1996 ponownie podporządkowano „diesantników” Wojsk głównodowodzącemu Lądowych i Wojsk Lądowych. Wojskom Sytuacja ta nie trwała długo, bowiem rok później ponownie rozwiązano aparat głównodowodzącego przywrócono Powietrznodesantowym autonomię293. W czasach ZSRR spadochroniarze odgrywali ważną rolę. Byli awangardą armii radzieckiej, jako pierwsi walczyli w Afganistanie, a potem tłumili zamieszki w republikach radzieckich. Redukcje przeprowadzone w latach 90-tych nie ominęły oczywiście wojsk powietrznodesantowych. Jeszcze w roku 1990 tworzyło je aż 8 dywizji, nie licząc samodzielnych brygad. W wyniku rozpadu ZSRR Białoruś przejęła stacjonującą w Witebsku 103. Dywizję, 105. Dywizja z Fergany została włączona do uzbeckich sił zbrojnych, zaś 102. Dywizja z mołdawskiego Kiszyniowa została podzielona między Rosję i Ukrainę. Poza granicami Federacji Rosyjskiej pozostało 58% bazy szkoleniowej, a w tym aż 19 poligonów 294. Później doszło również do rozwiązania części jednostek znajdujących się na terytorium rosyjskim, a liczba żołnierzy została ograniczona prawie dwukrotnie, bowiem jeszcze w roku 1996 było 64,3 tys. spadochroniarzy295. Obecnie rosyjskie siły aeromobilne liczą 35 tys. żołnierzy i są uformowane w 4 dywizje (7. Gwardyjską „Czerkaską” w Noworosyjsku, 76. Gwardyjską „Czernichowską” w Pskowie, 98. Gwardyjską „Swirską” w Iwanowie oraz 106. Gwardyjską w Tule), 3 niezależne brygady (11. w Ułan-Ude, 31. w Uljanowsku oraz 83. w Ussuryjsku) oraz jeden ośrodek szkoleniowy o wielkości brygady. Oznacza to, że na stanie każdego z okręgów wojskowych znajduję się tego typu jednostka. Każda z dywizji ma w swoim składzie dowództwo i sztab, 3 pułki powietrznodesantowe, pułk artylerii,

293 294 295

B. Potyrała, H. Szczegóła, s. 117-118. R. Śmigielski, Osierocona…, s. 405. T. Wróbel, Niebieskie berety, „Polska Zbrojna” 1998 nr 23, s. 33.

98

pułk artylerii przeciwlotniczej, dywizjon artylerii przeciwpancernej, kilka batalionów wsparcia i batalion albo kompanię rozpoznania296. Uzbrojenie jednostek powietrznodesantowych stanowią wozy bojowe BMD297, transportery opancerzone BTR-D, wozy rozpoznawcze BRDM-2, moździerze samobieżne 2S9 „Nona”, haubice D-30, działa przeciwlotnicze ZSU23/3 oraz ręczne zestawy wyrzutni rakiet przeciwlotniczych i przeciwpancernych.

296 297

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 407. Specjalna wersja wozu BWP, która może być desantowana z samolotu na spadochronie z załogą w środku.

99

Do zadań wojsk powietrznodesantowych w okresie wojny należy298: • Przeprowadzanie desantów na terytorium przeciwnika, poza granicami frontu, w celu przejęcia bądź zniszczenia ważnych dla atakowanej strony obiektów.

Desantowanie się i wprowadzanie chaosu na terytorium nieprzyjaciela, w celu ułatwienia działań własnej piechoty morskiej szturmującej wybrzeże nieprzyjaciela albo nacierających sił lądowych.

• •

Dezorganizacja dowodzenia, zaopatrzenia i łączności przeciwnika. Wykorzystywanie manewrów okrążenia i oskrzydlenia wojsk nieprzyjaciela aby umożliwić przełamanie frontu własnym jednostkom lądowym.

• Niszczenie desantów przeciwnika na własnym terytorium. W okresie zagrożenia wojną, spadochroniarze mają wzmacniać siły broniące granic, chronić ważne dla obronności państwa obiekty, niszczyć uderzenia sił specjalnych przeciwnika oraz zwalczać ataki terrorystów i grup przestępczych299. Rekrutacja do WDW umożliwia odpowiedni dobór najlepszych kandydatów. Na komisji lekarskiej wybiera się zdrowych i najbardziej sprawnych i wysportowanych młodzieńców-ochotników. Bada się również inteligencję, wytrzymałość psychiczną i lojalność. Po wcieleniu do wojska rekrut przechodzi ciężkie szkolenie bojowe, intensywne szkolenie strzeleckie i zajęcia podnoszące wytrzymałość i sprawność fizyczną oraz ćwiczące umiejętności walki wręcz. Duży nacisk oczywiście kładzie się na wykonywanie skoków spadochronowych, prowadzonych o różnych porach dnia i nocy oraz w różnych warunkach pogodowych300. Dyscyplina w czasie służby jest surowa, co spowodowane jest zadaniami do jakich są przeznaczeni spadochroniarze oraz warunków działania na terenie nieprzyjaciela. Jak już zostało wspomniane wcześniej, najbardziej wartościowe i mobilne pododdziały Wojsk Powietrznodesantowych były wysyłane do Czeczenii oraz
298

R. Śmigielski, Rosyjskie Wojska Powietrznodesantowe, http://wschod.progrock.pl/index.php?section= article&id_article=26, 02.06.2005. 299 Ostatnie zadanie powinno być wykonywane we współpracy z wewnętrznymi strukturami bezpieczeństwa państwa rosyjskiego. 300 Ch. Mann, M. Ryan, A. Stilwell, Encyklopedia oddziałów specjalnych : taktyka, historia, strategia, uzbrojenie, Warszawa 2003, s. 211.

100

Gruzji, bez względu na odległość własnych baz od rejonów walki. Stanowiły również główny komponent rosyjskich sił pokojowych wysyłanych z mandatem ONZ i WNP na tereny byłej Jugosławii oraz do Abchazji. Udział w tych konfliktach pokazał, że mimo wysokiej sprawności bojowej, spadochroniarze rosyjscy nie są przystosowani do udziału we współczesnych konfliktach i misjach pokojowych. Ich sprzęt oraz wyszkolenie zakłada prowadzenie działań ofensywnych w jeszcze większym stopniu niż Wojska Lądowe. Mimo lepszego wyposażenia i dyscypliny, spadochroniarze ponieśli znaczne straty w trakcie walk w Czeczenii. Szacuje się je na 378 żołnierzy301. Formacja ta musi przejść zmiany w sposobie działania, zmiany zarówno na poziomie koncepcyjnym jak i mentalnym samych żołnierzy. Mimo wszystko, widać pewne symptomy zmian w charakterze tej formacji. Wycofanie części ciężkiego sprzętu, m.in. wyrzutni rakiet kalibru 122 mm, może świadczyć o dążeniu do przekształcenia jej z oddziałów desantowo-szturmowych w lżejsze a bardziej mobilne i szybciej reagujące jednostki. W trakcie wojny z Gruzją udział w walkach brały m.in. pododdziały 10. Pułku Powietrznodesantowego. Ponieważ realizowali oni wcześniej misję pokojową w Abchazji to do walki weszli najszybciej. Później w rejon walk przerzucono jeszcze pododdziały 7., 76. i 98. Dywizji. Spadochroniarze również tym razem nie mieli okazji do wykonywania zadań do których zostali przeszkoleni. Przetransportowano ich drogą powietrzną do baz w na Kaukazie, a następnie uzbrojono w ciężki sprzęt i przyłączono do oddziałów zmechanizowanych. W ten sposób mogło zostać przetransportowanych nawet 9 tys. żołnierzy 302. Większość „desantników” wsparła siły abchaskie walczące przeciw Gruzinom. Po zajęciu Wąwozu Kodori spadochroniarze niszczyli infrastrukturę portu w Poti. Bardzo pozytywnie oceniono działania 247. Pułku z 7. Dywizji, który zajął bazę w Senaki wraz ze znajdującymi się tam gruzińskimi czołgami, wozami bojowymi, transporterami opancerzonymi oraz wyrzutniami rakiet przeciwlotniczych BUK-1. Na froncie osetyjskim walczył m.in. 104 pułk należący do 76. Dywizji. Przebył on drogę od Cchinwali przez Chetagurowo i Wariani, aż do Gori na terytorium Gruzji. Pierwszy poważny kontakt bojowy nastąpił w Wariani, gdzie stoczono krótką i
301 302

T. Wróbel, Niebieskie…, s. 33. M. Gawęda, Specnaz w boju, „Komandos” 2009 nr 1, s. 16.

101

zwycięską walkę oraz przejęto sprzęt nieprzyjaciela. Następnie zajęto wzgórze w pobliżu Gori skąd prowadzono skuteczny ostrzał wojsk gruzińskich. Po zajęciu miejscowości ponownie udało się zabezpieczyć i skonfiskować gruzińskie uzbrojenie. Poszczególne dywizje i brygady nie reprezentują równego potencjału bojowego. Różni się nawet stopień ich ukompletowania, podobnie jak ma to miejsce w Wojskach Lądowych. Wskaźnik ten waha się pomiędzy 50-90%, choć zgodnie z założeniami powinien wynosić co najmniej 80%303. Poza tym Wojska Powietrznodesantowe dotykają podobne problemy jak inne rodzaje sił zbrojnych. Żołnierze zarabiają mało, mają problemy z otrzymaniem służbowych mieszkań, natomiast poborowi poddawani są „diedowszczinie”. Sprzęt starzeje się, a wymiana na nowszy, np. wozy bojowe BMD-3 i BMD-4, postępuje zbyt powolnie. Wciąż jednak Wojska Powietrznodesantowe pozostają jednym z najlepszych elementów rosyjskich sił zbrojnych, który w pierwszej kolejności można wysłać zarówno jako komponent sił pokojowych jak i do walki w konflikcie zbrojnym. Co więcej, planowane jest pełna profesjonalizacja wojsk aeromobilnych, poczynając od 76. Pskowskiej Dywizji304.

303 304

R. Śmigielski, Osierocona…, s. 405. P. K. Baev, The Trajectory of the Russian Military: Downsizing, Degeneration, and Defeat, [w:] S. Miller, D. V. Trenin (red.), The Russian Military: Power and Policy, Cambridge 2004, s. 68.

102

5.2. Specnaz Nazwą Specnaz (specialnoje naznaczenije) określa się różnego rodzaju jednostki komandosów przeznaczone, jak wskazuje nazwa, do wykonywania specjalnych zadań bojowych. Formacja tego typu była unikatowa w porównaniu z jednostkami specjalnymi w armiach innych państw. Unikatowa z tego powodu, że żadnemu innemu państwu, nawet Stanom Zjednoczonym nie udało się wyszkolić tak dużej liczby komandosów. Specnaz GRU podzielony był bowiem na brygady. Jego szczególny charakter wynika również z tego, że łączy w sobie jednostki specjalne, desantowe, rozpoznawcze i wywiadowcze. Ciężko doszukać się właściwego odpowiednika w innych armiach, odpowiednika który charakteryzowałby się tak dużą wszechstronnością i zakresem zadań przed nim stawianych. Tylko częściowo do Specnazu GRU można porównać polski 1 Pułk Specjalny Komandosów z Lublińca. Do niedawna jednostka ta mimo, że wyróżniała się poziomem wyszkolenia i przeznaczeniem, podległa była Dowództwu Wojsk Lądowych. Tak samo tworzyła duży samodzielny oddział żołnierzy specjalnego przeznaczenia, a jednocześnie uznawana była za jeden z oddziałów piechoty. Brygady Specnazu GRU podlegają operacyjnie Okręgom Wojskowym oraz ich dowódcom. Jednak bezpośrednio zawsze znajdowały się w strukturach wywiadu wojskowego (GRU), czyli w efekcie Sztabowi Generalnemu z pominięciem dowództw rodzajów sił zbrojnych. Dlatego przyjęło się by nazywać całą formację Specnazem GRU, ponieważ niektóre jednostki specjalne wojsk wewnętrznych albo służb bezpieczeństwa również określane są jako Specnaz305. To nietypowe umiejscowienie w strukturze sił bezpieczeństwa wynika z zadań jakie w okresie wojny albo zagrożenia wojną mają wykonywać komandosi. Sukces ich działalności zależy w dużym stopniu od bezpośredniego dostępu do informacji wywiadowczych. Dodatkowo, w skład Specnazu wchodzą nie tylko żołnierze, ale też szpiedzy 306.
305

Z tego powodu dla odróżnienia podaje się również skrót instytucji, której podlega dana jednostka specjalnego przeznaczenia, np. Specnaz GRU, Specnaz FSB. 306 Szpiedzy Specnazu przenikają różne środowiska, czasami są to sportowcy albo obsługa kadry sportowej wyjeżdżająca za granicę, a czasami są to wręcz obywatele innych państw szpiegujący własne środowiska zawodowe i społeczne.

103

Wszechstronnie wyszkoleni agenci mogą nie tylko wyszukiwać cele i dostarczać ważne informacje innym formacjom oraz przygotowywać ich atak, ale także samemu likwidować cele, stanowiąc uderzeniowe formacje wywiadu wojskowego307. W czasie szkolenia duży nacisk kładzie się na różne sposoby pozyskiwania informacji, od podsłuchu i obserwacji, aż do kradzieży dokumentów i przesłuchiwania jeńców. Poza tym Specnaz wykonuje m.in. następujące zadania bojowe i wspierające308: •

Prowadzenie

dywersji

i

sabotażu

poprzez

niszczenie

obiektów

strategicznych i przemysłowych, np. baz wyposażonych w broń jądrową. Udzielanie pomocy innym rodzajom sił zbrojnych, np. naprowadzanie własnych

sił

powietrznych

na

cele

naziemne

przeciwnika

albo

przygotowanie miejsc do lądowania sił aeromobilnych. W razie konieczności prowadzenie regularnych działań bojowych na froncie lub poza jego liniami, samodzielnie lub we współpracy z pododdziałami zwiadowczymi jednostek lądowych, spadochroniarzami albo piechotą morską. • Działalność antyterrorystyczna i kontrwywiadowcza, zwalczanie zbrojnych grup zagrażających bezpieczeństwu państwa i ich baz. • Działanie na rzecz bezpieczeństwa własnych obywateli i państwa poza jego granicami, pomoc w ewakuacji, uwalnianie zakładników. • Akcje poszukiwawcze i ratunkowe, odnajdywanie i ratowanie własnych żołnierzy, pilotów poza granicami frontu.

Prowadzenie operacji psychologicznych mających na celu obniżenie możliwości obronnych przeciwnika. Można tego dokonywać przez demoralizację żołnierzy i obywateli wrogiego państwa, kreowanie pozytywnego wizerunku własnego państwa i przeciwdziałanie propagandzie działającej na jego niekorzyść.

• Udzielanie pomocy i uzbrajanie sił partyzanckich działających na terenie wrogiego państwa.
307 308

W. Suworow, Specnaz. Historia sowieckich sił specjalnych, Warszawa 1999, s. 15. R. Śmigielski, Osierocona…, s. 359.

104

Udział w operacjach pokojowych, pomocy humanitarnej i likwidacji skutków klęsk żywiołowych. Zmiany terytorialne, które nastąpiły w roku 1991 doprowadziły do utraty

zwierzchnictwa Moskwy nad częścią swoich sił specjalnych. Białoruś przejęła kontrolę nad 5. Samodzielną Brygadą Specjalnego Przeznaczenia, natomiast Uzbekistan od tej pory mógł dysponować 15. Brygadą Specjalnego Przeznaczenia, 459. Batalionem i pułkiem szkolnym. Największą ilość Brygad Specnazu, bowiem aż 3 przejęła Ukraina. Obecnie Specnaz GRU dysponuje 9 brygadami. Podobnie jak dywizje i brygady powietrznodesantowe, są one rozmieszczone w każdym z Okręgów Wojskowych. Najbardziej znane jednostki to 2. Samodzielna Brygada w Peczorach koło Pskowa, 3. Samodzielna Brygada w Samarze, 12. Samodzielna Brygada w Asbiest koło Swierdłowska, 14. Samodzielna Brygada w Ussyryjsku, 16. Samodzielna Brygada w Czuczkowie, 22. Gwardyjska Samodzielna Brygada w Aksaj i 24. Samodzielna Brygada w Bierdsku koło Nowosybirska. W skład brygady wchodzą pododdziały specjalne (bojowe), dowódcze i operacyjne, łączności, oficerskie309, saperskie, przeciwpancerne oraz administracyjne. Uzbrojenie stanowią karabinki szturmowe AK-74 i AN-94, pistolety z tłumikiem, noże i granaty. Do każdej drużyny przypisany jest też karabin snajperski, granatnik przeciwpancerny, ręczna wyrzutnia rakiet przeciwlotniczych, radiostacja i zapas materiałów wybuchowych. Ze względu na charakter wykonywanych zadań, poszczególne jednostki określane są jako razwiedzcziki (spadochroniarze i zwiad dalekiego zasięgu), rejdowiki (zwiad krótszego zasięgu, ale bardziej liczny) albo wysotniki310 (jednostki szturmowe i antyterrorystyczne). Specyficzna rekrutacja i szkolenie sprawiają, że do Specnazu trafiają jeszcze lepsi żołnierze niż do sił wojsk aeromobilnych. Sprawni fizycznie, inteligentni i „politycznie godni zaufania” podpisują dokument zobowiązujący do lojalności swojej formacji aż do śmierci. Następujące potem, ekstremalne przeszkolenie, przeszło już do legendy i sprawiło, że przez dekady wszyscy potencjalni i realni wrogowie ZSRR bardzo obawiali się Specnazu. Oprócz wyczerpujących ćwiczeń
309

W jej skład wchodzą weterani i dodatkowo przeszkoleni oficerowie i chorąży. Pododdział taki można wysłać na misję o najwyższym stopniu trudności i ryzyka. 310 Ch. Mann, M. Ryan, A. Stilwell, s. 77.

105

fizycznych na torach przeszkód i w terenie, nowych komandosów szkolono do samodzielnego przeżycia w najcięższych klimatycznie rejonach ZSRR, a potem Federacji Rosyjskiej. Duży nacisk kładziono na umiejętność przetrwania w terenie (survival) i znajomość topografii. Czasami nie dostarczano im racji żywnościowych aby musieli zdobyć ją sami, nawet kosztem własnej ludności. Ponadto ćwiczono elementy walki wręcz, cichego zabijania, desantów spadochronowych i z helikopterów, technik infiltracji, sabotażu i dywersji, użycia ładunków wybuchowych311. Mimo że początki Specnazu GRU sięgają roku 1950, a w roku 1961 wcześniejsze kompanie i bataliony rozbudowano do poziomu brygad, to swój poważniejszy chrzest bojowy formacja przeszła dopiero w czasie interwencji Układu Warszawskiego w Czechosłowacji w roku 1968. Pododdziały Specnazu przeprowadziły brawurowe operacje przejęcia lotniska w Pradze, a potem budynku Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Czechosłowacji312. Później nastąpiły działania w trakcie wojny w Afganistanie. Mimo ograniczonych informacji na ten temat wiadomo, że oprócz regularnych starć z wrogiem, realizowano również charakterystyczne dla formacji zadania, czyli zwiad, dywersja i walka psychologiczna. Najprawdopodobniej największe nasilenie walk miało miejsce w latach 1984-86313. Trudniejsze zadanie postawiono przed jednostkami Specnazu w trakcie wojen w Czeczenii. W obliczu klęsk ponoszonych przez regularne oddziały, zlecano komandosom prowadzenie typowych natarć na najmocniej bronione pozycje przeciwnika, co było niezgodne z przeznaczeniem formacji. Mimo poniesionych znacznych strat, użycie pododdziałów Specnazu GRU jako grup szturmowych przynosiło lepsze rezultaty niż nawet najbardziej „elitarnych” pododdziałów jednostek zmechanizowanych czy pancernych. Konflikt w Czeczeni zweryfikował bowiem, które jednostki zasługują wciąż na miano elitarnych, a które dawno już utraciły taki status. Z obawy przed ponowną kompromitacją jednostek regularnych rosyjskiej armii, w czasie wojny z Gruzją Specnaz GRU ponownie przystosowano do zadań i
311 312

Tamże, s. 75. H. Herman, Działania specjalne w wojnach i konfliktach po II wojnie światowej, Warszawa 2000, s. 120. 313 C. Schofield, Komandosi rosyjscy, Warszawa 1996, s. 89.

106

charakteru piechoty zmechanizowanej. Wykorzystane jednostki zostały wyposażone w wozy bojowe i transportery opancerzone by móc toczyć otwartą walkę z wojskami gruzińskimi. Część pododdziałów została jednak przeznaczona do wykonywania specyficznych dla siebie zadań. Najwięcej informacji odnośnie aktywności Specnazu dotyczy dwóch batalionów „Wostok” i „Zapad” sformowanych z Czeczenów i Dagestańczyków lojalnych wobec Federacji Rosyjskiej, doświadczonych w walkach z własnymi rodakami. Należały do 42. Dywizji Zmechanizowanej stacjonującej podówczas na terenie Czeczenii. Były to bardzo rozbudowane jednostki, liczące od 800 do nawet 1500 żołnierzy, czyli wielkością przypominające raczej pułk lub nawet brygadę314. Pododdziały „Zapadu” prawdopodobnie dokonały zwiadu, a następnie uczestniczyły w natarciu na pozycje Gruzinów broniących się w Wąwozie Kodori. Być może doszło też do desantu poza linią obrony przeciwnika. Nieprzyjaciel nie stawiał dużego oporu i dość szybko się wycofał. „Wostok” brał w tym czasie udział w walkach w Osetii Południowej. Korzystając ze wsparcia przydzielonych komandosom wozów BMP-2 prowadzono natarcie na Cchinwali. Przydzielona do tego zadania kompanie „Wostoku” wykonała zadanie nie ponosząc strat. Następnie dołączono do dużej zmechanizowanej kolumny wkraczającej na terytorium właściwe Republiki Gruzji. W okolicy miejscowości Zemo Nikozi kolumna została ostrzelana przez artylerię gruzińską i rozpoczęła się walka o te tereny. Gruzini stawiali zaciekły opór i dopiero po ostrzale rosyjskich czołgów, artylerii i śmigłowców szturmowych oraz likwidacji obserwatora artyleryjskiego udało się przełamać obronę. Straty wśród Rosjan były stosunkowo duże315, bowiem wojska gruzińskie nie zostały docenione i zaskoczyły swoją determinacją i organizacją. W walkach uczestniczyły także prawdopodobnie pododdziały 10. i 22. Samodzielnych Brygad Specnazu oraz 45. Samodzielnego Pułku Specjalnego podległego Wojskom Powietrznodesantowym. Brak jednak szczegółowych danych dotyczących ich aktywności. Z powodów politycznych po zakończeniu wojny liczebność obu

314 315

M. Gawęda, Specnaz…, s. 12. Pododdział Specnazu nie poniósł strat, ponieważ znajdował się w tyle kolumny.

107

czeczeńskich batalionów została znacznie zmniejszona, a ich strukturę ograniczono do poziomu kompanii316. Obecnie podkreśla się oznaki ewolucji Specnazu w kierunku jednostek specjalnych w stylu SAS, mimo iż konflikt w Gruzji wymusił użycie ich w całkiem odmiennym charakterze. Zmiany te wymuszone są nowym charakterem zagrożeń w środowisku międzynarodowym. Wciąż jednak w doktrynie działania Specnazu dominują zadania charakterystyczne dla wojny z przeciwnikiem państwowym o podobnym potencjale i możliwych do wykonania w dłuższych niż 5 dni konfliktach. Jednostki specjalnego przeznaczenia znajdują się nie tylko w strukturach Wojsk Lądowych, ale również w ramach Marynarki Wojennej. Wśród zwykłych pododdziałów piechoty morskiej, są również pododdziały morskich komandosów, wyróżniających się na tle całości „marines”. Ich początki sięgają drugiej połowy lat 50-tych317. Na Morską Brygadę Specnazu składają się trzy bataliony. Są one w różnym stopniu ukompletowane, ale określenie brygada jest raczej nieadekwatne, ponieważ na ogół taka jednostka liczy niespełna 300 zawodowych marynarzy. Są to wszechstronnie wyszkoleni żołnierze, potrafią wykonywać zadania powietrznodesantowe, wysokogórskie oraz podwodne. Do ich dyspozycji pozostawiono unikatowe uzbrojenie takie jak miniaturowe podwodne okręty i skutery, nowoczesną broń do strzelania pod wodą, stacje hydroakustyczne oraz innego rodzaju sprzęt pomocny w akcjach dywersyjno-rozpoznawczych typowych dla grup płetwonurków bojowych318. W czasach zimnej wojny obserwowano działalność tych oddziałów na obszarze Europy, w Libanie, w pobliżu Japonii i Szwecji oraz przeciwko bazom USA na całym świecie. Obecne nie działają już w tak oddalonych od Federacji Rosyjskiej obszarach. Ich działania zaczynają upodabniać morski Specnaz to takich formacji jak amerykański Navy SEALs, ponieważ dawne zadania zakładające przygotowywanie dużych desantów zwykłych jednostek piechoty morskiej na obszar innego państwa wydają się coraz mniej adekwatne do rzeczywistości. Ze
316

Decyzja ta związana była z walką o wpływy w Czeczenii pomiędzy prezydentem Kadyrowem a dowódcą batalionu „Wostok”. 317 H. Herman, Działania specjalne : wczoraj…, s. 172 318 P. Kaliszewicz, Enklawa arsenał, „Przegląd sił zbrojnych” 2007 nr 4, s. 105.

108

względu na świetne wyszkolenie komandosów, można stawiać tej jednostce zadania do wykonywania w środowisku morskim i nadmorskim o podwyższonym stopniu trudności. Docelowo morski Specnaz może stać się odpowiednim narzędziem do wykonywania błyskawicznych działań antyterrorystycznych w małych grupach, zachowując jednocześnie umiejętności szkolone jeszcze w czasach ZSRR.

5.3. Jednostki antyterrorystyczne Ze względu na liczebność wojsk wewnętrznych oraz mnogość służb bezpieczeństwa, w strukturach siłowych znajduje się wiele elitarnych oddziałów antyterrorystycznych. Rzecz jasna, jeszcze więcej tajemniczych oddziałów specjalnych w strukturach bezpieczeństwa państwa funkcjonowało w czasach ZSRR. Nasilenie rozwoju tego typu jednostek nastąpiło po atakach terrorystycznych na olimpiadzie w Monachium, w roku 1972. Na rozkaz ówczesnego szefa KGB Jurija Andropowa w roku 1974 utworzono w ramach 7 Dyrektoriatu Zarząd „A”319. Zadania bezpośredniego sformowania, wyszkolenia i dowodzenia oddziałem podjął się pułkownik Witalij Bubienin. Początki były skromne bowiem zaczęto od małej 30-40 osobowej grupy, natomiast przed rozpadem bloku państw komunistycznych struktura składała się z kilku pododdziałów ulokowanych w Kijowie, Mińsku, Krasnodarze, Jeketerynburgu i Ałma-Acie liczących w sumie około 500-600 funkcjonariuszy320. Po rozpadzie ZSRR na krótki okres wcielono „Alfę” do Głównego Zarządu Ochrony Federacji Rosyjskiej. Był to moment, w którym z tej jednostki odeszło wielu doświadczonych funkcjonariuszy oraz utracono część wypracowanego wcześniej potencjału i renomy. W roku 1995 Zarząd „A” został podporządkowany Federalnej Służbie Bezpieczeństwa (FSB) i w tej strukturze pozostał do dzisiaj. W tym czasie stworzono też Centrum Antyterrorystyczne, przemianowane w roku 1998 na Centrum Specjalnego Przeznaczenia, w skład

319 320

Zamiennie używa się też określenia Grupa „A” albo potocznie Alfa. M. Gawęda, Specnaz KGB-FSB „Alfa” (1), „Komandos” 2009 nr 7-8, s. 24.

109

którego wchodzą też inne oddziały specjalne – Wympieł321, Witiaź322 i Zenit. Część z tych jednostek określana jest również zbiorczym mianem Specnazu FSB. W roku 1998 zorganizowano w ramach „Alfy” i „Wympieła” piony logistyczny i zabezpieczenia, co wiązało się z chęcią poprawy łączności oraz uwzględnieniem takich osób jak snajperzy. Po wrześniu 2004 r. Grupa „A” stanowi również część Służby Ochrony Ładu Konstytucyjnego323. W poprzedniej dekadzie liczebność Zarządu „A” szacowano na około 250 osób, stacjonujących w Moskwie, Chabarowsku, Jekaterynburgu i Krasnodarze. Do zadań jednostek specjalnych tego typu należała od samego początku likwidacja grup terrorystycznych i groźnych przestępców, ochrona najważniejszych przedstawicieli państwa rosyjskiego oraz innego rodzaju operacje specjalne mające na celu zapewnienie bezpieczeństwa państwowego. Ich charakter zależał od aktualnych wydarzeń wewnątrz granic Związku Radzieckiego i Federacji Rosyjskiej oraz w jej otoczeniu. Na początku lat 90-tych prowadzono działalność o

321

Następna elitarna jednostka KGB, utworzona w roku 1981 przez gen. Jurija Drozdowa. Znana też jako Grupa/Zarzad „W”. Pierwotnie miała realizować działania poza granicami państwa takie jak dywersja, sabotaż, daleki zwiad i rozpoznanie oraz precyzyjna likwidacja małych grup nieprzyjaciela. Po podporządkowaniu FSB realizowała już głównie zadania na terenie kraju, stając się nieomalże bliźniaczą jednostką względem „Alfy”. Obie jednostki często podejmowały wspólne działania, choć „Wympieł” nigdy nie stał się tak sławny. Dziś w jednostce służyć może nawet 400 szturmowców, specjalistów od dywersji, pirotechników, snajperów oraz mistrzów znający walki wręcz. Dwie trzecie z nich posiada wyższe wykształcenie. S. Popowski, Alfa, Wympieł i inne, http://newarch.rp.pl/artykul/358061_Alfa_Wympiel_i_inne.html, 19.10.2001. 322 Jednostka antyterrorystyczna utworzona w roku 1978 przez płk. Siergieja Lysjuka, znajdująca się obecnie w strukturach rosyjskich wojsk wewnętrznych i podporządkowana Ministerstwu Spraw Wewnętrznych. Wykonywała podobne zadania jak „Alfa” i „Wympieł”. Stacjonowała na terenie Moskwy. Po 1 września 2008 roku przeszła reorganizację w ramach Ministerstwa. Słynne stało się jej szkolenie, które zakończone jest egzaminem wytrzymałościowym uprawniającym do noszenia bordowego beretu – symbolu jednostki. Na test składa się 12-kilometrowy marszobieg przerywany co jakiś czas wyczerpującymi ćwiczeniami fizycznymi, następnie wielokrotne wspinanie się na wzgórze, pokonywanie torów przeszkód. Wszystko z pełnym obciążeniem osobistym żołnierza, pośród krzyków dowódców, strzałów karabinów maszynowych oraz dymów płonącego napalmu. Na koniec uczestnicy muszą stoczyć kilkunastominutową walkę o przetrwanie na ringu. Sprawdzian udaje się ukończyć jedynie niewielkiej części kandydatów. A. Rawski, Piekło na własne życzenie, „Polska Zbrojna” 2003 nr 44, s. 21-23.
323

M. Gawęda, Specnaz KGB-FSB „Alfa” (1)…, s. 24.

110

charakterze

politycznym

i

wywiadowczym

oraz

skierowanym

przeciwko

tendencjom separatystycznym poszczególnych republik radzieckich. Rekrutacja do elitarnych służb antyterrorystycznych odbywała się na bazie najlepszych funkcjonariuszy KGB, a potem FSB, Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i żołnierzy zawodowych. Na 10-miesięczne szkolenie podstawowe kierowano najbardziej sprawnych fizycznie i odpornych psychicznie, znających języki obce, sztuki walki, posiadających umiejętności spadochronowe i pływackie. Szkolenie obejmowało precyzyjne strzelanie, walkę wręcz, desant z samolotów i śmigłowców, prowadzenie pojazdów, zwiad, różne techniki zdobywania informacji i języki obce. Na podstawie posiadanych umiejętności i predyspozycji trenowano ich pod kątem funkcji operatora-szturmowca, sapera, snajpera, analityka, psychologa lub negocjatora. Wymagano również pełnej dyspozycyjności o każdej porze, ponieważ jednostki szybkiego reagowania takie jak „Alfa” mogły być zmobilizowane w przeciągu godziny i przetransportowane w każdy rejon państwa. Wszechstronność funkcjonariuszy oraz mnogość zagrożeń dla bezpieczeństwa państwa radzieckiego, a potem rosyjskiego sprawiły, że rosyjscy antyterroryści brali udział w największej liczbie akcji spośród wszystkich służb specjalnych na świecie. Nie sposób jest opisać każdą z nich, ich liczba bowiem może dochodzić do tysiąca, ale warto jest chronologicznie przedstawić część z nich po to by zrozumieć jak uniwersalni i świetnie wyszkoleni są komandosi FSB. Pierwsze zadania „Alfy” miały charakter niebojowy. W roku powstania jednostka uczestniczyła w wymianie dysydenta Władimira Bukowskiego na komunistycznego działacza z Chile – Luisa Corvalana. Później rozpoczęto przydzielanie funkcjonariuszy do ochrony radzieckich placówek i osobistości poza granicami kraju. Chrzest bojowy nastąpił w marcu 1979 r., gdy unieszkodliwiono byłego żołnierza radzieckiego, ukrywającego się amerykańskiej ambasadzie324. Legenda „Alfy” rozpoczęła się wraz z wojną w Afganistanie. 27 grudnia 1979 roku zajęto brawurowym szturmem pałac prezydenta Hafizullaha Amina. W późniejszych fazach wojny chroniono nowy aparat władzy w Kabulu, osłaniano też gazociąg, urządzano zasadzki i przeprowadzano precyzyjne ataki na terenie wroga.
324

A. Rawski, Spec „Alfa”, „Polska Zbrojna” 2002 nr 44, s. 31.

111

W latach 80-tych likwidowano również terrorystów-porywaczy, m.in. dwóch żołnierzy, którzy porwali 25 uczniów i nauczycieli w miejscowości Sarapuł w roku 1981 oraz 7 terrorystów w porwanym przez nich samolocie Tu-134 w Tbilisi w roku 1983. Podobne zdarzenie miało miejsce 3 lata później w Ufie. W maju 1989 w Saratowie odbył się pierwszy szturm na budynek w którym więziono zakładników. W tym samym i w następnym roku doszło jeszcze do następnych udanych akcji przeciwko przestępcom. Od stycznia 1990 roku Specnaz KGB rozpoczął operacje w republikach radzieckich. Ochraniano tam komunistycznych urzędników wysokiego szczebla oraz realizowano różnego rodzaju operacje specjalne mające na celu załagodzić napięcia w rozmaitych punktach zapalnych, w szczególności na Kaukazie. W styczniu 1991 roku przeprowadzono niechlubny atak na centrum telewizyjne i inne strategiczne obiekty w Wilnie. Podczas „puczu Janajewa” dowódcy „Alfy” postanowili nie wykonać rozkazu dotyczącego zajęcia gmachu parlamentu. Gen. Wiktor Karpuchin został za to ukarany utratą dowództwa. Podobna sytuacja miała miejsce w październiku 1993 kiedy doszło do kolejnego buntu przeciwko prezydentowi Jelcynowi. Tym razem sprowokowani strzałem komandosi zajęli parlament działając już na rzecz, a nie przeciwko prezydentowi. Ten okres oceniany jest dosyć negatywnie w historii Zarządu „A”, choć sama jednostka nie była temu winna. Po unormowaniu się sytuacji politycznej wewnątrz Federacji Rosyjskiej powrócono do działań skierowanych przeciwko terrorystom i grupom przestępczym. W grudniu 1993 roku bez rozlewu krwi uwolniono zakładników przetrzymywanych w szkole w Rostowie nad Donem. Nowy okres w historii oddziałów antyterrorystycznych rozpoczął się wraz z pierwszą wojną w Czeczenii. Podobnie jak elitarne jednostki znajdujące się w strukturze armii rosyjskiej, tak i Specnaz FSB zmuszony został do wykonywania zadań bojowych o charakterze szturmowym. Przełomowym wydarzeniem, które nadszarpnęło opinię o rosyjskich siłach specjalnych, było zajęcie szpitala w Budionowsku przez oddział Szamila Basajewa, jednego z najważniejszych bojowników czeczeńskich. Przy próbie odbicia świetnie bronionego obiektu i uwolnienia zakładników doszło do wielu błędów w koordynacji rozmaitych służb.
112

Ostatecznie, oddział Czeczenów liczący prawdopodobnie ponad 200 weteranów uzbrojonych w ciężką broń, został zaatakowany jedynie przez cześć komandosów. Pozbawieni wsparcia i przygwożdżeni ciężkim ostrzałem ponieśli znaczne straty i nakazano im odwrót. Według relacji samych funkcjonariuszy było to najcięższe doświadczenie w całej historii jednostki325. Wina leży jednak nie po stronie samej „Alfy”, ale służb koordynujących akcję. Do nieudanych również należy zaliczyć próbę odbicia osady Pierwomajskoje w styczniu 1996 roku, gdzie otoczono oddziały Sałmana Radujewa. Szturm „Alfy” i „Witiazia” nie powiódł się, a Czeczeńcy postanowili przerwać pierścień oblężenia, likwidując po drodze osłaniające dany odcinek rosyjskie siły bezpieczeństwa. Przez kilka następnych lat Czeczeńcy nie przeprowadzili równie spektakularnych akcji wobec czego aktywność „Alfy” została skierowana na rzecz odbijania porwanych samolotów. Gdy w roku 1999 rozpoczęto drugą wojnę w Czeczenii, operatorzy Specnazu FSB zostali wykorzystani w trakcie walk o Grozne, do likwidacji oddziałów i poszczególnych liderów czeczeńskich oraz zabezpieczania pobytu funkcjonariuszy państwowych. W lipcu 2001 roku odbito autobus i uwolniono 45 zakładników w miejscowości Mineralne Wody326. Następnym ważnym wydarzeniem było zajęcie przez czeczeńskich terrorystów teatru moskiewskiego na Dubrowce i uwięzienie około 800 zakładników. Operacja „Alfy” w tym obiekcie wywołała lawinę komentarzy na całym świecie. Do tej pory eksperci nie mogą uzgodnić jednolitej oceny tej akcji. W trakcie szturmu w wyniku użycia przez antyterrorystów gazu bojowego zginęło bowiem około 100 zakładników. Zwraca się jednak uwagę na kilka bezspornych faktów. Po pierwsze operacja była bardzo ryzykowna i trudna, bo w środku znajdowało się kilkudziesięciu terrorystów wyposażonych w materiały wybuchowe, a zagęszczenie zakładników utrudniało rozpoznanie nieprzyjaciela i uniknięcie ofiar wśród cywili. Po drugie unieszkodliwiono wszystkich terrorystów, nie dopuszczając do detonacji ładunków wybuchowych oraz zastrzelenia któregokolwiek z zakładników bądź antyterrorystów. Po trzecie „Alfa” nie ponosi odpowiedzialności za skutki uboczne działania wykorzystanego w akcji gazu, a jego duże stężenie było
325

A. Rawski, Przepustka do „Alfy”, „Żołnierz Polski” 2002 nr 11, s. 23. M. Gawęda, Specnaz KGB-FSB „Alfa” (2), „Komandos” 2009 nr 9, s. 28. 113

326

konieczne aby zaskoczyć i unieszkodliwić terrorystów. Wobec tego wielu ekspertów wskazuje na wzorcowe czy wręcz genialne przeprowadzenie akcji327. Praktycznie całą odpowiedzialność za ofiary wśród zakładników ponoszą służby zabezpieczające akcję, winne m.in. nieudolnej ewakuacji rannych zakładników. Całkiem inny był przebieg następnego tragicznego ataku terrorystów, czyli zajęcia szkoły w Biesłanie w 2004 roku. W momencie gdy funkcjonariusze „Alfy” i „Wympieła” ćwiczyli schemat akcji odbijania szkoły w odległości 30 km od Biesłanu, ktoś zaczął strzelać w stronę szkoły. To zapoczątkowało próby ucieczki przez zakładników i skłoniło terrorystów do rozpoczęcia systematycznej ich likwidacji. W olbrzymim chaosie jaki zapanował, obecne w pobliżu siły bezpieczeństwa starały się zrobić wszystko by uratować jak najwięcej cywili. Minęło około pół godziny zanim sprowadzono jednostki Specnazu FSB i włączono je do walki z terrorystami. 10 funkcjonariuszy zginęło, a 30 zostało rannych 328, przede wszystkim w wyniku heroicznych prób osłaniania uciekających zakładników i ewakuacji rannych własnymi ciałami. W wyniku dezinformacji, do części mediów przeniknęła wiadomość, że 330 zakładników329 zginęło w wyniku szturmu komandosów, co stało się bardzo krzywdzącą opinią wymierzoną w rosyjskich antyterrorystów. Ostatnia duża akcja miała miejsce w Chasawjurcie w listopadzie 2006 roku, gdzie po zaciętej walce zlikwidowano 4 groźnych mudżahedinów. Ciągła aktywność owocowała doskonaleniem umiejętności całej jednostki oraz poprawianiem schematów postępowania. Dzięki stałym możliwościom utrzymywania potencjału bojowego Specnaz FSB uważany jest za jeden z najbardziej elitarnych oddziałów na świecie, a być może nawet za najlepszy. Amerykańska Delta Force zanotowała w swojej historii głównie niepowodzenia, a brytyjski SAS przez ponad 20 lat nie miał możliwości podejmowania znaczących działań bojowych330. Na korzyść Rosjan świadczy też ich uniwersalność. Podczas gdy antyterroryści z państw NATO szkoleni są głównie do operacji w środowisku miejskich z użyciem broni krótkiej broni automatycznej, Specnaz FSB wykorzystuje w swoich działaniach ciężką broń maszynową, broń rakietową czy
327 328 329 330

Porównaj: T. Wróbel, Brak wizji, „Polska Zbrojna” 2002 nr 44, s. 32. I. Chloupek, Alfa i Wympieł… Winowajcy?, „Żołnierz Polski” 2004 nr 10, s. 33. Z czego około połowy stanowiły dzieci. M. Kossek, J. Rybak, Uczmy się od Rosjan, „Polska Zbrojna” 2003 nr 13, s. 18.

114

pojazdy opancerzone. Było to spowodowane faktem, że Rosjanie przez ostatnie dwie dekady musieli sobie radzić z dużo bardziej wymagającymi przeciwnikami. Przedstawione w tym rozdziale formacje różnią się zadaniami, strukturą i potencjałem. Łączy ich elitarność względem pozostałych jednostek rosyjskich sił zbrojnych i sił bezpieczeństwa przejawiająca się w lepszym wyszkoleniu, morale i dyscyplinie. Trafiają tam najlepsi kandydaci, którym udało się ukończyć bardzo wymagającą rekrutację i szkolenie. Wojska Powietrznodesantowe oraz armijny Specnaz znajdują się w sytuacji niepewności odnośnie kierunku w jakim powinny ewoluować. Z jednej strony rosyjscy dowódcy i politycy mówią o potrzebie ich modernizacji i dostosowania zadań i uzbrojenia do współczesnych zagrożeń. Z drugiej strony dokonują regresu konceptualnego ich użycia. Przykładem tego były wojny w Czeczenii i niedawny konflikt w Gruzji, kiedy użyto ich niezgodnie z przeznaczeniem i możliwościami. Po uzbrojeniu w sprzęt pancerny musiały wykonywać zadania typowych oddziałów piechoty zmechanizowanej. Największy powód do dumy dostarczają Federacji Rosyjskiej oddziały antyterrorystyczne, które wielokrotnie udowodniły swój profesjonalizm radząc sobie w bardzo trudnych sytuacjach. Pomimo braku zgodności w ocenach ich operacji skierowanych przeciwko czeczeńskim terrorystom, najczęściej pojawiają się wyrazy uznania dla profesjonalizmu i uniwersalności funkcjonariuszy w nich służących. Poza tym, należy pamiętać o tym, że funkcjonowanie tego typu jednostek objęte jest tajemnicą państwową i do opinii publicznej dociera jedynie część informacji. Nie możemy ustalić dokładnej ich liczebności, obserwować procesu szkolenia i analizować większości akcji bojowych.

115

Zakończenie Szczegółowa analiza aktualnego stanu sił zbrojnych Federacji Rosyjskiej potwierdza hipotezy przedstawione we wstępie tej pracy. Zwycięska wojna w Gruzji, wznowienie patroli bombowców strategicznych nad oceanami i morzami, dalekie ekspedycje floty wojennej czy też wielkie defilady z ostatnich lat, nawiązujące do wzorców z czasów ZSRR to wszystko symboliczne i kosztowne iluzje, które mogą tylko próbować zasłonić prawdziwy stan rosyjskiej armii. W rzeczywistości przeżywają one głęboki kryzys spowodowany przez dysproporcję pomiędzy potrzebami finansowymi a możliwościami budżetowymi ich zaspokojenia. Opór grupy dowódców oraz niektórych środowisk politycznych i społecznych przeciwko znacznemu zmniejszeniu i modernizacji armii uniemożliwił dostosowanie sił zbrojnych do potrzeb współczesnych konfliktów. Zamiast małej, ale dobrze wyszkolonej i nowocześnie wyposażonej armii utrzymano przy życiu nadto rozbudowaną strukturę nieadekwatną do współczesnych zagrożeń. Nie dość, że armia posiada potencjał ilościowy przekraczający możliwości finansowe państwa rosyjskiego, to jeszcze jest siedliskiem rozmaitych patologii. Głębsza analiza każdego z konwencjonalnych rodzajów sił zbrojnych wiąże się z podobnymi wnioskami. W Wojskach Lądowych, Siłach Powietrznych i Marynarce Wojennej największym problemem jest starzejący się i tracący wartość bojową sprzęt, brak pieniędzy na zakup znaczącej ilości nowego uzbrojenia oraz zbyt niska intensywność ćwiczeń wojskowych na każdym poziomie dowodzenia. Poprawy wymagają warunki socjalne żołnierzy i zarządzanie dostępnymi środkami finansowymi. Potrzebna jest rewolucja na poziomie koncepcyjnym odnośnie wykorzystania sił zbrojnych na współczesnym polu walki i zmiana mentalności żołnierzy w kontekście etosu służby wojskowej. Najmniej zastrzeżeń dotyczy jednostek elitarnych. Mimo, iż część z nich ustępuje swoim odpowiednikom w armiach państw NATO, to na tle jednostek rosyjskich prezentują się zdecydowanie korzystniej. Wydaje się, że najbardziej wartościowe w rosyjskich strukturach siłowych są jednostki Specnazu, zarówno podporządkowane GRU jak i FSB.
116

Rozpoczęty na początku lat 90-tych XX wieku proces reformy i modernizacji sił zbrojnych przebiegał do tej pory bardzo opornie. Przyspieszony w ciągu kilku ostatnich lat proces modernizacji został spowolniony przez światowy kryzys ekonomiczny i spadek dochodów ze sprzedaży ropy naftowej. Spowodowało to chwilowe zatrzymanie tendencji wzrostowej w ilości środków przeznaczanych na obronność. Można się jednak domyślać, że taka sytuacja nie będzie trwała długo i za kilka lat Federacja Rosyjska będzie przeznaczać na zbrojenia więcej niż Japonia, Wielka Brytania, Francja czy Niemcy, ustępując jedynie USA i ChRL. Dopiero wtedy możliwe będzie odzyskanie przez Rosję statusu mocarstwa. Prezydent i rząd muszą sobie jednak postawić pytanie, jaki charakter ma przybrać ta mocarstwowość. Odpowiedź na nie uzyskamy, gdy ustalony zostanie spójny i kompletny program zakupu nowego uzbrojenia. Pierwszą z możliwości jest kontynuacja wymiany ciężkiego sprzętu, w oparciu o nowe maszyny, ale będące głównie rozwinięciem i modernizacją konstrukcji pochodzących z czasów ZSRR. Druga koncepcja zakłada wprowadzenie do służby całkowicie nowej jakości uzbrojenia, wzorem państw Sojuszu Północnoatlantyckiego. Przezbrojenie jednostek w aparaty bezzałogowe – zarówno powietrzne jak lądowe, szybkie wozy patrolowe, transportery opancerzone i wozy bojowe, samoloty wielozadaniowe pionowego startu czy szybkie i niewidoczne dla radarów okręty nawodne, mogłoby doprowadzić do rewolucji technologicznej i dostosowania do współczesnych zagrożeń. W roku poprzednim pojawiły się opinie rosyjskich ekspertów w dziedzinie obronności, którzy twierdzili, że Federacja Rosyjska nie tylko nie może być porównywana z USA, ale nawet nie dałaby rady podbić Polski i Turcji, czyli średniej wielkości członków Sojuszu Północnoatlantyckiego. Trudno zweryfikować tę ocenę, być może jest ona nieco przesadzona. Wojsko Polskie przechodzi obecnie głęboką transformację, zakładającą oprócz modernizacji technologicznej m.in. ograniczenie ilości etatów nie-bojowych i maksymalne wykorzystanie potencjału zmniejszonej liczebnie armii. Proces jest długotrwały i jest jeszcze daleko do uzyskania stanu, gdy większość spośród 100 tysięcy osób noszących polski mundur będzie profesjonalnymi i w pełni mobilnymi żołnierzami. Niemniej jednak, wojny
117

w Czeczenii wykazały, że Rosjanie nie potrafią sformować na danym obszarze 100 tysięcy zdatnych do walki żołnierzy, którzy mogliby wykonywać podstawowe zadania bojowe. Wojna w Gruzji potwierdziła te same błędy, a ogólna ocena była jedynie nieco lepsza od poprzedniego konfliktu. Stało się to pomimo znacznie zwiększonego w ostatnim czasie budżetu obronnego i kontynuowanego programu reform. Przede wszystkim trzeba jednak powiedzieć, że w interesie Federacji Rosyjskiej nie leżałoby prowadzenie konfliktu zbrojnego z członkiem Unii Europejskiej albo NATO. Wszystkie działania odbierane przez nas jako wrogie, tzn. zapowiedzi wzmocnienia komponentu morskiego i rakietowego Floty Bałtyckiej czy przeprowadzanie dużych manewrów wojskowych w pobliżu granicy z Polską, wydają się mieć głównie charakter propagandowy. Nie można oczywiście pokładać pełnej ufności w oceny, które są w zdecydowanej większości krytyczne. Federacja Rosyjska nie miała do tej pory potrzeby wykorzystania całego potencjału milionowej armii, a tym bardziej mobilizacji rezerw strategicznych. Brak jest informacji na temat potencjału i gotowości bojowej wielu jednostek „gwardyjskich” oraz dywizji zmechanizowanych i pancernych uznawanych za najbardziej mobilne. Jednostki takie, znajdują się np. w Moskiewskim Okręgu Wojskowym. Posiadają nowszy sprzęt i większy procent żołnierzy zawodowych niż jednostki znajdujące się w Północnokaukaskim Okręgu Wojskowym, które jak do tej pory ponosiły główny ciężar walk z Czeczenami i Gruzinami. Dodatkowa mobilizacja możliwa jest jedynie na wypadek otwartego konfliktu z dużym państwem, co wydaje się bardzo mało prawdopodobne. W najbliższej przyszłości prawdopodobne jest raczej jedynie powtórzenie sytuacji, gdy Rosja zaangażuje się w lokalny konflikt, w którym uczestniczyć będą siły jednego z Okręgów Wojskowych, wspierane przez elitarne formacje przetransportowane z bardziej odległych części Federacji Rosyjskiej. Osoby kierujące siłami zbrojnymi zdają sobie sprawę, że przeprowadzenie mobilizacji rezerwistów, a nawet wykorzystywanie żołnierzy zasadniczej służby wojskowej mija się z celem. Wykazały to nie tylko walki w Czeczenii, ale także obserwacja zachowań żołnierzy gruzińskich. Zmobilizowani rezerwiści w obliczu
118

współczesnego, dynamicznego pola walki, nasyconego nowoczesnym uzbrojeniem wpadają w popłoch i są czynnikiem destabilizującym dla całej armii. Zamiast wspierać siłę bojową danej armii, będą obniżać morale i wolę walki nawet najbardziej elitarnych żołnierzy zawodowych. Z drugiej strony dowództwo rosyjskie nie chce zrezygnować z armii z poboru, bowiem armia zawodowa byłaby znacznie droższa co uniemożliwiłoby zapełnienie wszystkich etatów osobowych i utrzymanie sprawności bojowej posiadanego sprzętu wojskowego. Efektem takiego podejścia jest brak możliwości gruntownej przebudowy i modernizacji rosyjskich sił zbrojnych.

119

Wykaz źródeł 1. Akty prawne Konstytucja Federacji Rosyjskiej z 12 grudnia 1993, http://libr.sejm.gov.pl/tek01/ txt/konst/rosja.html Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie z 19 listopada 1990 r., http://www.vilp.de/Plpdf/p123.pdf Ustawa Federalna „O obronie” z dnia 31 maja 1996 roku, http://www.mchs.gov. ru/law/index.php?ID=4430&sphrase_id=2399 Ustawa Federalna „O bezpieczeństwie” z dnia 5 marca 1992 roku,http://www.scrf. gov.ru/documents/20.html Ustawa Federalna „O współpracy wojskowo-technicznej Federacji Rosyjskiej z innymi państwami” z dnia 19 lipca 1998 roku, http://www.scrf.gov.ru/documents/ 35.html Ustawa Federalna „O zamówieniach na rzecz obrony państwa” z dnia 27 grudnia 1995 roku, http://www.scrf.gov.ru/documents/36.html 2. Dokumenty

Doktryna Morska Federacji Rosyjskiej do roku 2020, http://www.scrf.gov.ru/ Documents/34.html Doktryna wojenna Federacji Rosyjskiej z roku 2009, http://www.scrf.gov.ru/ documents/33.html Koncepcja bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej z roku 1997, http://www.scrf.gov.ru/documents/1.html Strategia bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej do roku 2020, http://www.scrf.gov.ru/documents/99.html Koncepcja polityki zagranicznej Federacji http://www.scrf.gov.ru/documents/25.html Rosyjskiej z roku 2000,

120

Malak K., Koncepcja obrony regionalno-strategicznej Federacji Rosyjskiej [w:] NATO a Europa Wschodnia: rozszerzenie NATO na Wschód - ostatnie wyzwanie europejskie XX wieku: materiały międzynarodowej konferencji naukowej, Warszawa 27-28 czerwca 1997 r., Warszawa 1998. Rosja 2005. Raport z transformacji, materiały I Forum Europa – Rosja w Krynicy Zdrój, 14-16 kwietnia 2005, Warszawa 2006. Rosja 2006. Raport z transformacji, materiały II Forum Europa – Rosja w Wilnie, 23 - 24 marca 2006, Warszawa 2007. Rosja 2007. Raport z transformacji, materiały III Forum Europa – Rosja w Wiedniu, 23 - 24 kwietnia 2007, Warszawa 2008. 3. Strony internetowe Strona internetowa Agencji Lotniczej „Altair” - www.altair.com.pl Strona internetowa Canadian Forces College - www.cfc.forces.gc.ca/221-eng.html Strona internetowa blogu “Small Wars Journal” – www.smallwarsjournal.com Strona internetowa gazety „Gazeta Wyborcza” – www.gazeta.pl Strona internetowa gazety „Niezawisimoje Wojennoje Obozrenije” – www.nvo. ng.ru Strona internetowa gazety „RIA-Novosti” - www.en.rian.ru Strona internetowa gazety „Rzeczpospolita” – www.rp.pl Strona internetowa Ministerstwa www.mil.ru/848/1045/index.shtml Obrony Federacji Rosyjskiej -

Strona internetowa Portalu Spraw Zagranicznych – www.psz.pl Strona internetowa serwisu Global Fire Power - www.globalfirepower.com Strona internetowa telewizji „Tvn 24” - www.tvn24.pl Strona internetowa Uniwersytetu Obrony w Brnie – www.defenceandstrategy.eu Strona internetowa wydawnictwa Magnum-X - www.magnum-x.pl
121

4. Biuletyny i periodyki naukowe Bock R., Sokoły Putina, „Wiraże” 2005 nr 19. Bojko J., Podwodna potęga Rosji, ”Bandera” 2006 nr 9. Bojko, Rosyjska Flota Oceanu Spokojnego, „Przegląd Morski” 2007 nr 5. Bojko J., Tendencje rozwojowe sił morskich Federacji Rosyjskiej, „Przegląd Morski” 2007 nr 1. Butowski P., Budzenie z letargu, „Polska Zbrojna” 2008 nr 4. Butowski P., Siły Powietrzne Rosji znowu się reorganizują, Lotnictwo 2009 nr 1. Chloupek I., Alfa i Wympieł… Winowajcy?, „Żołnierz Polski” 2004 nr 10. Czarnotta Z., Zapolować na białe niedźwiedzie, „Żołnierz Polski” 1997 nr 10. Eberhardt A., Polityka Obronna Federacji Rosyjskiej [w:] „Biuletyn” PISM 2003 nr 4. Fiorenza N., Russia suspends CFE compliance, “Jane’s Defence Weekly” 2007 nr 44. Garstka J., Rosyjskie śmigłowce transportowe, „Przegląd Sił Powietrznych” 2008 nr 6. Gawęda M., Czarny beret i tielniaszka, „Komandos” 2009 nr 3. Gawęda M., Specnaz KGB-FSB „Alfa” (1), „Komandos” 2009 nr 7-8. Gawęda M., Specnaz KGB-FSB „Alfa” (2), „Komandos” 2009 nr 9. Gawęda M., Specnaz w boju, „Komandos” 2009 nr 1. Gawęda M., Wojska rosyjskie w wojnie z Gruzją, „Nowa Technika Wojskowa” 2008 nr 10. Giles K., Military Service in Russia – No New Model Army, “Conflict Studies Research Centre. Russian Series” 2007 nr 18. Goławski A., Wróbel T., Manifestacja siły, „Polska Zbrojna” 2009 nr 49.
122

Gromadzki G., Rosyjska legia cudzoziemska, „Polska Zbrojna” 2003 nr 16. Hypki T., Rosyjskie siły zbrojne – 16 lat kryzysu, „Raport: Wojsko, Technika, Obronność” 2008 nr 6. Jankowski D., Nowa strategia bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej, „Policy Papers” Fundacji Amicus Europae 2009 nr 35. Jastrzębski M., Na Zachód patrz!, „Polska Zbrojna” 2009 nr 49. Kaliszewicz P., Enklawa arsenał, „Przegląd sił zbrojnych” 2007 nr 4. Kamyk M., Powrót do gry,” Przegląd Sił Powietrznych” 2009 nr 9. Kossek M., J. Rybak, Uczmy się od Rosjan, „Polska Zbrojna” 2003 nr 13. Kubiak K., Wojna Gruzińska (1), „Komandos” 2008 nr 12. Kubiak K., Wojna Gruzińska (2), „Komandos” 2009 nr 1. Liaropoulos A., The Russian Defense Reform and its Limitations, “Caucasian Review of International Affairs” 2008 nr 2. Łabuszewska A., Armia szyta na miarę, „Polska Zbrojna” 2008 nr 20. Łukin M., Bez celu do celu, „Forum” 2007 nr 30. Madej M., Traktat o Siłach Konwencjonalnych w Europie – geneza, istota, perspektywy, „Biuletyn” PISM 2007 nr 25. Malak K., Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz.1, „Zeszyty Naukowe” AON 2001 nr 1. Malak K., Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej (próba charakterystyki) cz.2, „Zeszyty Naukowe” AON 2001 nr 2. McDermott R., Russia’s Armed “Russie.Nei.Visions” 2009 nr 37. Forces: The Power of Illusion,

Michalec M., Perspektywy Rozwoju WWS Federacji Rosyjskiej, „Przegląd Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej” 2002 nr 3. Michalec M., Tendencje rozwoju sztuki operacyjnej Sił Powietrznych Federacji Rosyjskiej, „Przegląd Wojsk Lotniczych i Obrony Powietrznej” 2002 nr 11.

123

Mróz M., Traktat o konwencjonalnych siłach zbrojnych w Europie (CFE), „Raport” Biura Studiów i Ekspertyz Kancelarii Sejmu 2005 nr 74. Musiałowicz B., Reforma pod ministra, „Polska Zbrojna” 2004 nr 51. Nałęcz M., Ambitne plany budowy sił morskich, „Przegląd Morski” 2008 nr 8. Nałęcz M., Kolejny zespół okrętów wyruszył na operację antypiracką, „Przegląd morski” 2010 nr 1. Nałęcz M., Okręt flagowy Floty Północnej wraca do bazy, „Przegląd Morski” 2009 nr 6. Nałęcz M., Problemy z Buławą, „Przegląd Morski” 2010 nr 3. Nałęcz M., Rejs lotniskowcowej grupy uderzeniowej, „Przegląd Morski” 2008 nr 6. Piątkowski K., Rosyjskie wojska lądowe 1995, cz. II, „Nowa Technika Wojskowa” 1996 nr 2. Radomyski A., Konfrontacja gruzińsko-rosyjska, „Kwartalnik Bellona” 2009 nr 2. Raś M., Dążenie Rosji do zachowania pozycji mocarstwowej w aspekcie militarnym, „Świat i Polityka” 2003 nr 1-2. Rawski A., Piekło na własne życzenie, „Polska Zbrojna” 2003 nr 44. Rawski A., Przepustka do „Alfy”, „Żołnierz Polski” 2002 nr 11. Rawski A., Spec „Alfa”, „Polska Zbrojna” 2002 nr 44. Rokiciński K., Możliwości zastosowania koncepcji sieciocentryczności na obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej, „Zeszyty Naukowe Akademii Marynarki Wojennej” 2007 nr 3. Rudziński C., Reforma armii rosyjskiej, „Polska Zbrojna” 1997 nr 37. Russia - Evolving into an Independent Strategic Player, “East Asian Strategic Review” 2009. „SIPRI Yearbook: world armaments and disarmament” 2001. „SIPRI Yearbook: world armaments and disarmament” 2006. Suchar H., Kulejąca Modernizacja, „Polska Zbrojna” 2002 nr 48.
124

Śmigielski R., Doktryna wojenna Federacji Rosyjskiej, „Sprawy Wschodnie” 2004 nr 2-3. Śmigielski R., Rola Floty Czarnomorskiej w polityce zagranicznej i bezpieczeństwa Rosji, „Biuletyn” PISM 2008 nr 57. “The Military Balance” 2007. „The Military Balance” 2009. Witkowski I., Papierowa armia, „Nowa Technika Wojskowa” 1996 nr 12. Wróbel T., Bałtyk bardziej strategiczny, „Polska Zbrojna” 2005 nr 39. Wróbel T., Brak wizji, „Polska Zbrojna” 2002 nr 44. Wróbel T., Niebieskie berety, „Polska Zbrojna” 1998 nr 23. Wróbel T., Sen o potędze, „Polska Zbrojna” 2007 nr 11. Żochowski P., Antyzachodni wymiar rosyjskich ćwiczeń wojskowych, „Tydzień na Wschodzie” 2009 nr 24. Żochowski P., Kolejny etap reformy Sił Zbrojnych FR wzbudza opór generalicji, „Tydzień na Wschodzie” 2008 nr 41. 5. Monografie, opracowania, artykuły naukowe Aldis A.C., McDermott R.N., Russian Military Reform 1992-2002, Abingdon 2003. Austin G., Muraview A. D., The Armed Forces of Russia in Asia, Londyn 2000. Baev P.K., The Trajectory of the Russian Military: Downsizing, Degeneration, and Defeat, [w:] Miller S., Trenin D.V (red.), The Russian Military: Power and Policy, Cambridge 2004. Barany Z.D., Democratic breakdown and the decline of the Russian military, Princeton 2007. Beasley K.D., Russian Military Reform from Perestroika to Putin: Implications for U. S. Policy, Maxwell Air Force Base 2004. Bieleń S., Polityka zagraniczna Rosji, [w:] Adamowski J., Skrzypek A.(red.), Federacja Rosyjska 1991-2001, Warszawa 2002.
125

Blank S.J., Russia’s Armed Forces on the brink of reform, Carlisle 1998. Blank S.J., The New Turn in Russian Defence Policy: Russia’s Defence Doctrine and National Security Concept, [w:] Cimbala, S.J., The Russian military into the twenty-first century, Londyn 2001. Bonds R., Ilustrowany Przewodnik po Uzbrojeniu Radzieckich Wojsk Lądowych. Główne rodzaje uzbrojenia byłej Armii Radzieckiej, Warszawa 1999. Facon I., The Modernisation of the Russian Military: The Ambitions & Ambiguities of Vladimir Putin, Camberley 2005. Felker E.J., Oz Revisited: Russian Military Doctrinal Reform in Light of Their Analisys of Desert Storm, Maxwell Air Force Base 1994. Herman H., Działania specjalne w wojnach i konfliktach po II wojnie światowej, Warszawa 2000. Herman H., Działania specjalne : wczoraj, dziś, jutro, Toruń 2001. Jędrzejko M., Armie w dobie przemian. Kalendarium najważniejszych wydarzeń w armiach Europy Środkowo-Wschodniej w latach 1989-1997, Warszawa 1997. Kipp J., The Russian Armed Forces, the Draft Military Doctrine, and the Revolution in Military Affairs: The Oracle of Delphi and Cassandra Revisited, [w:] Crutcher M.H., The Russian Armed Forces at the dawn of the millennium, Carlisle Barracks 2000. Kuleba M., Czeczeński specnaz: taktyka działań specjalnych, Warszawa 2001. Lachowski Z., Kontrola Zbrojeń konwencjonalnych w Europie, [w:] Rodfeld A.D. (red.), Kontrola zbrojeń. Rozbrojenie u progu XXI wieku, Warszawa 2002. Main S.J., The “Brain” of the Russian Army - The Centre for Military-Strategic Research, General Staff 1985-2000, Camberley 2000. Makowski A., Siły morskie współczesnego świata, Gdynia 2000. Malak K., Czynnik wojskowy w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej (19912000), Warszawa 2001. Malak K., Koncepcja bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej, [w:] Bieleń S., Góralski W.M.(red.), Nowa tożsamość Niemiec i Rosji w stosunkach międzynarodowych, Warszawa 1999.
126

Malak K., Polityka bezpieczeństwa narodowego Federacji Rosyjskiej, Warszawa 1997. Malak K., Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej, Warszawa 1997. Mann Ch., Ryan M., Stilwell A., Encyklopedia oddziałów specjalnych: taktyka, historia, strategia, uzbrojenie, Warszawa 2003. Marczak D., Rosja jako mediator w konfliktach regionalnych na świecie oraz na obszarze byłego ZSRR, [w:] Dziewulska A.(red.), Współczesna Wojna: Odsłony, Warszawa 2006. Meyer S., The Devolution of Russian Military Power, Cambridge 1995. Orr M., The Russian armed forces as a factor in regional stability, Sandhurst 1998. Pallin C.V., Russian Military Reform: Failed exercise in defense decision making, Abingdon 2009. Pawłow A., Ewolucja radzieckiej i rosyjskiej doktryny wojskowej, [w:] Bobrow D., Haliżak E., Zięba R., Bezpieczeństwo narodowe I międzynarodowe u schyłku XX wieku, Warszawa 1997. Porębski L., Militarne aspekty światowego układu sił, [w:] Borkowski R., Konflikty współczesnego świata, Kraków 2001. Potyrała B., Szczegóła H., Armia rosyjska po upadku ZSRR (1992 – 2000), Zielona Góra 2000. Potyrała B., Szlufik W., Struktura terytorialna sił lądowych Związku Radzieckiego w latach 1945-1991, Częstochowa 2003. Raś M., Doktrynalne uwarunkowania polityki zagranicznej Federacji Rosyjskiej, [w:] M. Czajkowski, E. Cziomer (red.), Polityka Federacji Rosyjskiej wobec państw członkowskich WNP, Kraków 2006. Schofield C., Komandosi rosyjscy, Warszawa 1996. Skelton J.S., Russian Military Reform Since the Collapse of the Soviet Union: How Effective is the Russian Military as a Fighting Force, Boston 2000. Suworow W., Specnaz. Historia sowieckich sił specjalnych, Warszawa 1999. Śmigielski R., Osierocona armia: założenia polityki obronnej oraz Siły Zbrojne Federacji Rosyjskiej w latach 1992-2004, Warszawa 2006.
127

Topolski I., Militarna pozycja Federacji Rosyjskiej, [w:] Czarnocki A., Topolski I., Federacja Rosyjska w stosunkach międzynarodowych, Lublin 2006. Topolski I., Siła militarna w polityce zagranicznej Federacji Rosyjskiej, Lublin 2004. Trenin D.V., Gold Eagle, Red Star, [w:] Miller S., Trenin D., The Russian Military: Power and Policy, Cambridge 2004. Umbach F., Future Military Reform: Russia’s Nuclear & Conventional Forces, Camberley 2002. Wołejszo J., Sposoby obliczania potencjału bojowego pododdziału, oddziału i związku taktycznego, Warszawa 2000. Zaloga S.J., Berety z gwiazdami. Radzieckie wojska powietrznodesantowe, Warszawa 2003. Zieliński J., Siły zbrojne sąsiadów Polski, Warszawa 1993.

128