MATEMATYKA

Zbiory i odwzorowania Liczby zespolone Macierze, wyznaczniki, układy równa´ liniowych n Algebra liniowa Wektory w przestrzeni. Prosta i płaszczyzna w przestrzeni Ciagi i szeregi liczbowe ˛ Przestrze´ metryczna n Rachunek rózniczkowy funkcji jednej zmiennej ˙ Rachunek rózniczkowy funkcji wielu zmiennych ˙ Całka nieoznaczona Całka oznaczona Równania rózniczkowe zwyczajne ˙ Prace kontrolne

8 6 6 6 8 4 60 60

2 4 6 2 6 4 2 6 8 6 6 8

4 6 2 6 4

1

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

MATEMATYKA

1
1.1

Zbiory i odwzorowania
Liczby naturalne i zasada indukcji zupełnej
N = {1, 2, 3, 4, . . .} Zbiór liczb naturalnych

oraz naturalne uporzadkowanie tego zbioru, w którym po kazdej liczbie naturalnej n nastepuje ˛ ˛ ˙ liczba naturalna n + 1, sa pojeciami pierwotnymi. Wszystkie własno´ liczb naturalnych sci ˛ ˛ wynikaja z kilku własno´ podstawowych, które przyjmuje sie bez dowodu jako aksjomaty sci ˛ ˛ teorii liczb naturalnych. Do aksjomatów tych nalezy zasada indukcji zupełnej, która ˛ ˙ formułuje twierdzenie: Twierdzenie 1.1 Jezeli W jest własno´cia okre´lona˛ w zbiorze N i taka, ze: s ˛ s ˛ ˙ ˙ 1. liczba 1 ma własno´´ W , sc 2. dla kazdej liczby naturalnej n prawdziwa jest implikacja: ˙ jezeli n ma własno´´ W , to n + 1 ma własno´´ W sc sc ˙ to kazda liczba naturalna ma własno´´ W . sc ˙ Wykazemy, ze dla wszystkich liczb naturalnych i nie mniejszych od 5 zachodzi nierówno´´ sc ˙ ˙ 2n > n2 (1)

W tym celu udowodnimy, ze funkcja f (n) = 2n − n2 przyjmuje warto´ dodatnie dla sci ˙ wszystkich n naturalnych nie mniejszych od 5. Dla n = n0 = 5 mamy f (n0 ) = f (n) = 32 − 25 > 0. Mamy wykaza´, ze dla n ≥ 5 prawdziwa jest implikacja c ˙ f (n) > 0 ⇒ f (n + 1) > 0 W wyniku przekształce´ otrzymujemy n f (n + 1) = 2n+1 − (n + 1)2 = 2 · 2n − n2 − 2n − 1 = ¢ ¡ ¡ ¢ ¡ ¢ = 2 · 2n − 2n2 + n2 − 2n − 1 = 2 2n − n2 + n2 − 2n − 1 = = 2f (n) + (n − 3) (n + 1) + 2 Wida´ stad, ze dla n ≥ 5 spełniona jest nierówno´´ (1). c ˛ ˙ sc Potege an o wykładniku n naturalnym i podstawie a dowolnej definiujemy indukcyjne za ˛ ˛ pomoca równo´ci: s ˛ 1. a1 = a, 2. an+1 = a · an dla dowolnego n naturalnego. Z powyzszych równo´ci wynika, ze a2 = a · a, a3 = a · a · a itd. Mozemy to wyrazi´ jednym s c ˙ ˙ ˙ wzorem an = | · a · a · . . . · a a {z }
n razy

Uwaga 1.1 W zbiorze liczb naturalnych dodawanie i mnozenie sa˛ działaniami wewnetrz˛ ˙ nymi i kazde z tych działa´ jest łaczne. Zatem N jest półgrupa˛ ze wzgledu na dodawanie i n ˛ ˛ ˙ półgrupa˛ ze wzgledu na mnozenie. ˛ ˙ 2

MATEMATYKA

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

1.2

Liczby całkowite i liczby wymierne

Zbiór liczb całkowitych Z = {. . . , −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, . . .} składa sie z: ˛ 1. liczb całkowitych dodatnich +1, +2, +3, . . ., które uwazamy za identyczne z liczbami ˙ naturalnymi 1, 2, 3, . . ., 2. liczb całkowitych ujemnych −1, −2, −3, . . ., które sa liczbami przeciwnymi do liczb ˛ naturalnych, 3. liczby zero 0, która jest liczba całkowita neutralna (ani dodatnia, ani ujemna). ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Dwie liczby nazywamy liczbami wzajemnie przeciwnymi, jezeli ich suma jest zerem. Liczbe ˛ ˙ przeciwna do n oznaczamy −n, a liczbe przeciwna do −n oznaczamy − (−n) = n. Liczba ˛ ˛ ˛ ˛ przeciwna do zera jest zero. ˛ Uwaga 1.2 W zbiorze liczb całkowitych dodawanie, odejmowanie i mnozenie sa˛ działaniami ˙ wewnetrznymi. ˛ Liczba wymierna nazywamy liczbe, która mozna przedstawi´ w postaci ułamka zwykłego c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ m n n 6= 0

którego licznik m jest dowolna liczba całkowita, a mianownik n jest liczba całkowita rózna ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ m od zera. Zbiór liczb wymiernych oznaczamy Q. Zamiast piszemy czesto m/n. Liczbe ˛ ˛ n m całkowita m utozsamiamy z ułamkiem . ˛ ˙ 1 Przedstawienie liczby wymiernej w postaci ułamka zwykłego jest mozliwe na niesko´ czenie n ˙ wiele sposobów, bowiem m km = k 6= 0 n kn m Ułamek nazywamy skróconym, jezeli jego licznik i mianownik nie maja wspólnego ˛ ˙ n podzielnika, a mianownik jest liczba całkowita dodatnia. ˛ ˛ ˛ Uwaga 1.3 W zbiorze liczb wymiernych dodawanie, odejmowanie, mnozenie i dzielenie sa ˛ ˙ działaniami wewnetrznymi. ˛ Mozemy teraz rozszerzy´ definicje potegi na wykładnik zero i wykładnik całkowity ujemny c ˛ ˛ ˙ dla dowolnej podstawy niezerowej a0 = 1 a−n = 1/an dla a 6= 0 3

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

MATEMATYKA

1.3
1.3.1

Liczby rzeczywiste
Liczby niewymierne

W´ród wielko´ci rozwazanych w geometrii sa takie, które nie daja sie wyrazi´ za pomoca s s c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ liczb wymiernych. Do wielko´ci tych naleza: s ˙˛ 1. pole okregu o promieniu 1, ˛ 2. długo´c przekatnej kwadratu o boku jednostkowym, s´ ˛ 3. długo´c krawedzi sze´cianu o objeto´ równej 10 itp. s´ s ˛ ˛ sci Dla wyrazenia tych wielko´ci rozszerzono pojecie liczby wprowadzajac liczby niewymierne. s ˛ ˛ ˙ Poszczególne liczby niewymierne sa dane jako pierwiastki pewnych równa´ , jako granice n ˛ pewnych ciagów lub za pomoca innych warunków. Uwazamy, ze liczba niewymierna jest przez ˛ ˛ ˙ ˙ dany warunek okre´lona, jezeli warunek ten pozwala o kazdej liczbie wymiernej rozstrzygna´ s ˛c ˙ ˙ czy jest mniejsza, czy wieksza od danej liczby niewymiernej. Warunek ten rozdziela zbiór liczb ˛ wymiernych na dwie klasy: dolna i górna. Mówimy, ze liczba niewymierna jest przekrojem ˛ ˛ ˙ zbioru liczb wymiernych. Jednocze´nie warunek ten pozwala wyznaczy´ przyblizenie wymierne s c ˙ danej liczby niewymiernej z dowolnie małym bdem. Zilustrujemy to opisem. Długo´´ x krawedzi sze´cianu o objeto´ci 10 jest liczba wyznaczona przez warunek x3 = 10. sc s ˛ ˛ s ˛ ˛ Okazuje sie, ze sze´cian dowolnej liczby wymiernej jest albo wiekszy albo mniejszy od tej s ˛ ˙ ˛ warto´ci. Wówczas zaliczamy dana liczbe wymierna √ klasy górnej lub dolnej. Jest to s ˛ ˛ ˛ do przekrój zbioru liczb wymiernych wyznaczajacy liczbe 3 10. ˛ ˛ Sprawdzenie warunku 3 2 = 8 3 2.1 = 9.261 2.153 = 9.938375 ... Klasa dolna 2 2.1 2.15 ... Przekrój Klasa górna 3 2.2 2.16 ... Sprawdzenie warunku 3 = 27 3 3 2.2 = 10.648 2.163 = 10.077696 ...

√ 3 10

√ Tak wiec liczby wymierne 2.15 i 2.16 sa przyblizeniami liczby niewymiernej 3 10 z błedem ˛ ˛ ˛ ˙ mniejszym od 0.01. W powyzszy sposób mozemy wyznaczy´ przyblizenie wymierne liczby c ˙ ˙ ˙ √ 3 10 z błedem dowolnie małym. ˛ 1.3.2 Przekrój Dedekinda

Definicja 1.1 Podział zbioru liczb wymiernych na dwa podzbiory A, B niepuste i takie, ze ˙ 1. kazda liczba wymierna nalezy do A lub do B, ˙ ˙ 2. kazda liczba wymierna nalezaca do A jest mniejsza od kazdej liczby wymiernej nalezacej ˙ ˙˛ ˙ ˙˛ do B nazywamy przekrojem zbioru liczb wymiernych. Nie jest mozliwe, aby w klasie A istniała liczba najwieksza a i aby jednocze´nie w klasie B s ˛ ˙ istniała liczba najmniejsza b, gdyz wtedy ´rednia arytmetyczna nie mogłaby naleze´ do zadnej s ˙ ˙ c ˙ 4

MATEMATYKA

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

z klas A, B i warunek 1 nie byłby spełniony. Fakt ten wyrazamy wówiac: w zbiorze liczb ˛ ˙ wymiernych nie ma skoków. Jest mozliwe, ze w klasie A istnieje liczba najwieksza c, a w klasie B nie ma liczby ˛ ˙ ˙ najmniejszej, lub odwrotnie, w klasie B istnieje liczba najmniejsza c, a w klasie A nie ma liczby najwiekszej. Wówczas mówimy, ze przekrój zbioru liczb wymiernych wyznacza ˛ ˙ liczbe wymierna c. ˛ ˛ Jezeli w klasie A nie ma liczby najwiekszej, ani w klasie B nie ma liczby najmniejszej, ˛ ˙ to mówimy, ze przekrój ujawnia luke w zbiorze liczb wymiernych oraz wyznacza liczbe ˛ ˛ ˙ niewymierna, która te luke zapełnia. ˛ ˛ ˛ Jednolite ujecie liczb wymiernych i niewymiernych za pomoca przekrojów wprowadził ˛ ˛ Dedekind. 1.3.3 Liczby rzeczywiste

Wszystkie liczby wymierne i niewymierne (wszystkie przekroje Dedekinda) razem wziete ˛ tworza zbiór liczb rzeczywistych R. Przy wykonywaniu działa´ na liczbach rzeczywistych n ˛ posługujemy sie przyblizeniami wymiernymi tych liczb. Pokazemy to na przykładzie sumy ˛ ˙ ˙ √ √ 3 10 + 2. Biorac przyblizenia dziesietne tych liczb, dolne i górne, z błedem mniejszym od ˛ ˛ ˛ ˙ 0.01 i dodajac je ˛ √ 3 10 < 2.16 2.15 < √ 1.41 < √ 2 √ < 1.42 3.56 < 3 10 + 2 < 3.58 otrzymujemy przyblizenia sumy z błedem mniejszym od 0.02. ˛ ˙ Uwaga 1.4 W zbiorze liczb rzeczywistych R dodawanie, odejmowanie, mnozenie, dzielenie ˙ (przez liczbe rózna˛ od zera) oraz potegowanie przy wykładniku całkowitym sa˛ działaniami ˛ ˙ ˛ wewnetrznymi. ˛ Definicja 1.2 Pierwiastkiem arytmetycznym stopnia naturalnego n liczby rzeczywistej c nazywamy liczbe rzeczywista ˛ ˛ √ x= nc (2) która jest rozwiazaniem równania ˛ xn = c przy zastrzezeniu, ze jezeli n jest liczba˛ parzysta, to x ≥ 0 i c ≥ 0. ˛ ˙ ˙ ˙ Pierwiastek arytmetyczny stopnia parzystego liczby ujemnej nie istnieje, bowiem równanie (3) nie ma rozwiazania, gdy n jest parzyste, a c < 0. √ zeli pierwiastek arytmetyczny √ Je ˙ istnieje, ˛ √ √ √ √ to jest okre´lony jednoznacznie: n 0 = 0, n 1 = 1, 3 8 = 2, 3 −8 = −2, 4 16 = 2, 4 −16− s nie istnieje. Definicja 1.3 Potege am/n o wykładniku wymiernym ˛ ˛ liczba˛ naturalna, definiujemy wzorem ˛
m , n

(3)

gdzie m jest liczba˛ całkowita, a n ˛

m √ a n = n am dla a > 0 ograniczajac sie do przypadku, gdy podstawa a jest liczba˛ dodatnia. ˛ ˛ ˛ 5

(4)

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

MATEMATYKA

Ograniczenie to wynika z faktu, ze dla a ≤ 0 prawa strona (4) moze traci´ sens lub mie´ c c ˙ ˙ m warto´´ zalezna nie tylko od warto´ wykładnika wymiernego n , ale i od postaci, w jakiej ten sc sci ˙ ˛ wykładnik napisano, np. (−0.1)
0.2

=

(

(−1)1/5 (−1)2/10

√ 5 −1 = −1 q = 10 (−1)2 = +1 =

Wynika stad, ze przekształcenie ˛ ˙

√ √ kn n am = akm

moze by´ stosowane, jezeli a > 0. c ˙ ˙ Definiujac liczby rzeczywiste za pomoca przekrojów w zbiorze liczb wymiernych, mozemy ˛ ˛ ˙ teraz konstruowa´ w analogiczny sposób przekroje w zbiorze liczb rzeczywistych. Udowadnia c sie, ze kazdy przekrój w zbiorze liczb rzeczywistych wyznacza jaka´ liczbe rzeczywista. Oznacza ˛ ˙ ˛s ˛ ˛ ˙ to, ze w zbiorze liczb rzeczywistych nie ma skoków i nie ma luk. Fakt ten wyrazamy mówiac, ˛ ˙ ˙ ze zbiór liczb rzeczywistych jest ciagły. ˛ ˙ 1.3.4 Warto´c bezwzgledna (moduł) s´ ˛

Definicja 1.4 Warto´´ bezwzgledna (moduł) liczby rzeczywistej x oznaczamy symbolem sc ˛ ˛ |x| i definiujemy nastepujaco: ˛ ˛ • moduł zera jest zerem, • moduł liczby dodatniej x jest równy x, • moduł liczby ujemnej x jest równy liczbie przeciwnej do liczby x, a wiec ˛ ½ x dla x ≥ 0 −x dla x < 0

|x| =

(5)

Na przykład: |a2 | = a2 , |−a2 | = − (−a2 ) = √2 , |cos2 x − 1| = − (cos2 x − 1) = sin2 x. a Nastepnie mamy przykład uproszczenia wyrazenia w2 . Z definicji pierwiastka arytmetycznego ˛ ˙ wynika, ze ˙ √ 2 w dla w ≥ 0 √w = 2 = −w dla w < 0 w Jezeli nie wiemy, jaka liczba jest w, to zgodnie z definicja (5) piszemy ˛ ˛ ˛ ˙ √ w2 = |w| dla w ∈ R Natomiast q √ 2 + 2x + 1 = x (x + 1)2 = |x + 1| = 6 ½ x + 1 dla x ≥ −1 −x − 1 dla x < −1

zwanego przestrzenia. a B jest nadzbiorem zbioru A. Na przykład. . Zdanie: przedmiot a nalezy do zbioru A zapisujemy ˙ a∈A Zaprzeczenie tego zdania. ze A jest podzbiorem ˙ ˙ zbioru B.MATEMATYKA 1. Przestrzenia moze by´ zbiór punktów przestrzeni geometryc ˛ ˛ ˙ cznej. zbiór wielomianów itp. A wiec ˛ ˙ (A = B) ⇔ (A ⊂ B) ∧ (B ⊂ A) (6) Przestrze´ . a3 . an } i rozumiemy przez to. n n Niech n oznacza dowolna liczbe naturalna lub 0. Uwaga 1. Przedmioty nalezace do pewnego zbioru ˛ ˙˛ nazywamy elementami tego zbioru. n c ˛ ˙ ˙ Zdanie: A jest zbiorem złozonym z elementów a1 . . . y prawdziwe sa˛ nastepujace zwiazki1 ˛ ˛ ˛ |x| ≥ 0 |x| = 0 ⇔ x = 0 |x| = |−x| |xy| ¯ ¯ = |x| · |y| ¯ x ¯ |x| ¯ ¯= ¯ y ¯ |y| |x + y| ≤ |x| + |y| |x − y| ≥ |x| − |y| ||x| − |y|| ≤ |x ± y| ≤ |x| + |y| moduł dowolnej liczby jest nieujemny moduł liczby jest zerem wtw. jezeli kazdy element zbioru A ˛ ˙ ˙ ˙ jest elementem zbioru B i kazdy element zbioru B jest elementem zbioru A. jezeli dla n n ˙ kazdego n istnieje w tym zbiorze podzbiór złozony z n elementów. . . zbiór podziel˙ ˙ ników dowolnej liczby naturalnej jest sko´ czony. ze a nie nalezy do A (a nie jest elementem zbioru A) zapisujemy ˙ ˙ a∈A / Mówimy. ZBIORY I ODWZOROWANIA Twierdzenie 1. ze zbiory A i B sa identyczne i piszemy A = B. . . Mówimy wówczas. natomiast zbiór jej wielokrotno´ jest niesko´ n sci n czony. Zbiory sko´ czone i niesko´ czone. an zapisujemy ˙ A = {a1 . zbiór liczb rzeczywistych R. gdy liczba jest zerem liczby przeciwne maja moduły jednakowe ˛ moduł iloczynu jest równy iloczynowi modułów moduł ilorazu jest równy ilorazowi modułów moduł sumy jest niewiekszy od sumy modułów ˛ moduł róznicy jest niemniejszy do róznicy modułów ˙ ˙ moduł sumy lub róznicy jest niewiekszy od sumy modułów ˛ ˙ i niemniejszy od róznicy modułów ˙ 1. to mozna go zdefiniowa´ wymieniajac wszystkie jego elementy.2 Dla dowolnych liczb rzeczywistych x. a3 . ze: ˙ 1 wtw czytamy: wtedy i tylko wtedy 7 . ˙ Mówimy. Zbiór złozony z n elementów nazywamy ˛ ˛ ˛ ˙ zbiorem sko´ czonym (n−elementowym). n Zbiory rozwazane w pewnym zagadnieniu sa zwykle podzbiorami pewnego ustalonego ˛ ˙ zbioru X. Jezeli zbiór jest sko´ czony.5 Kazdy zbiór jest swoim własnym podzbiorem. ze zbiór A zawiera sie w zbiorze B i piszemy ˛ ˙ A⊂B gdy kazdy element zbioru A jest elementem zbioru B.4 Działania na zbiorach Zbiór jest w matematyce pojeciem pierwotnym. Zbiór nazywamy niesko´ czonym. a2 . a2 . .

Jezeli tak jest. to róznice X\B nazywamy ˛ ˙ ˙ dopełnieniem (uzupełnieniem) zbioru A. .1 Produkt kartezja´ ski n Niech beda dane dwa zbiory X. kazdy z przedmiotów a1 .7 Róznica zbiorów A. a3 .1. . B. B nazywamy zbiór tych elementów zbioru A. Y oznaczaja jeden sci. Y (lub produktem) i oznaczamy n X × Y = {(x. który jest spełniony przez wszystkie elementy tego zbioru. .8 Mówimy. to mówimy. an naleza do zbioru A. a3 . ze X i Y sa dwoma egzemplarzami tego samego ˛ ˙ ˙ zbioru. tylko przedmioty a1 . a y dowolny element zbioru Y . a2 . B sa˛ rozłaczne. an nalezy do zbioru A. 1. to mówimy: A jest zbiorem tych x. Utwórzmy pare ˛ (x. . jezeli ich iloczyn jest zbiorem pustym ˛ ˙ ˙ (nie istnieje element. ˙ Definicja 1. to definiujemy go podajac n ˛ ˙ warunek. ze zbiory A. Y . ˛ ˛ Definicja 1. które nie sa˛ ˛ ˙ elementami zbioru B A \ B = {x : (x ∈ A) ∧ (x ∈ B)} / Definicja 1. o jaka przestrze´ chodzi. . B nazywamy zbiór tych elementów ˛s ˛ ˛ zbioru A.5 Suma zbiorów nazywamy zbiór utworzony ze wszystkich elementów zbioru A ˛ i wszystkich elementów zbioru B A ∪ B = {x : (x ∈ A) ∨ (x ∈ B)} Definicja 1.4. 8 . . s n ˛ ˛ ˙ które spełniaja˛ warunek W i piszemy: A = {x : W (x)} Niech beda dane dwa zbiory A. Zbiór takich par nazywamy produktem kartezja´ skim zbiorów X.9 Jezeli zbiór A jest podzbiorem pewnej przestrzeni X. y) : (x ∈ X) ∧ (y ∈ Y )} Przykład. Niech x oznacza dowolny element zbioru X. ZBIORY I ODWZOROWANIA 1. ˙˛ MATEMATYKA Jezeli zbiór jest niesko´ czonym podzbiorem pewnej przestrzeni. które sa˛ elementami zbioru B A ∩ B = {x : (x ∈ A) ∧ (x ∈ B)} Definicja 1. ˙ ˙ 2. . . który nalezy do A i do B). ˙ ˛ ˛ ˛ ˙ i ten sam zbiór. a2 . Na przykład: A jest zbiorem złozonym z elementów przestrzeni X spełniajacych warunek W ˛ ˙ A = {x ∈ X : W (x)} Jezeli nie ma watpliwo´ci. a y drugim. Nie wykluczamy mozliwo´ ze X.6 Iloczynem (cze´cia wspólna) zbiorów A. y) w której x jest pierwszym wyrazem.

2) · · · (2. 1) (m. 2) · · · (1. 2) · · · (1.MATEMATYKA 1. . . . 2) ··· ··· (m. czyli pusty niesko´ czony n Najwazniejszy rodzaj zbiorów to przedziały. y) liczb rzeczywistych jest produktem R × R. b) przedział otwarty {x : a ≤ x < b} < a. n) · · · (2. j) · · · ··· ··· ··· ··· ··· 1. 2. j) liczb naturalnych (1. . 1) (1. 1) (i. . b > przedział domkniety ˛ {x : a < x < b} (a. Kres górny. Wówczas kazdemu punktowi z n ˛ ˙ płaszczyzny odpowiada para (x. 1) (2. m} i {1. 1) (2. ˛ prawostronnie otwarty {x : a < x ≤ b} (a. Definicja zbioru Symbol Nazwa {x : a ≤ x ≤ b} < a. 2) · · · (i. . 3) (2. 2} i {1. ze a ∈ R. Definiujemy je ponizej. . 1) (1. . Ponizej przedstawiamy zapis ogólny c ˛ ˙ zbioru liczb x spełniajacych warunek W ˛ x : W (x) oraz przykłady zbiorów {x : x2 {x : x2 {x : x2 {x : x2 = 9} = {−3. y) liczb rzeczywistych i kazdej parze (x. 2) (1. ˛ ˙ ˙ ˙ b ∈ R i a < b. b) przedział lewostronnie domkniety. b > przedział lewostronnie otwarty. 1) (2. ZBIORY I ODWZOROWANIA Na płaszczy´nie obieramy prostokatny układ kartezja´ ski Oxy. 2. Produktem zbiorów {1. +3} = 0} = {0} < 0} < 9} = {x : −3 < x < 3} zbiór zbiór zbiór zbiór 2−elementowy 1−elementowy 0−elementowy. Zbiór par (x.5 Zbiory liczb. ˛ ˙ c Litera Z bedzie oznacza´ podzbiór liczb rzeczywistych R. 2) (2. 3) Produktem zbiorów {1. 3} jest zbiór par (1. 2. j) · · · ··· ··· ··· ··· ··· (i. n) Produkt N 2 = N × N jest to zbiór par (i. j) · · · (2. y) liczb rzeczywistych ˙ odpowiada punkt płaszczyzny. 1) (1. kres dolny W punkcie tym bedziemy rozwaza´ tylko podzbiory przestrzeni liczb rzeczywistych R. zakładajac. 2) (2. n) ··· ··· · · · (m. prawostronnie domkniety ˛ 9 . n} jest zbiór par (1.

14 Liczbe a nazywamy ograniczeniem dolnym zbioru Z. b > przedział lewostronnie nieograniczony.13 Zbiór Z nazywamy ograniczonym od góry.1 max {x. 0. prawostronnie nieograniczony {x : x ≤ b} (−∞. ze maja długo´´ niesko´ czona. Zapis (−∞. jezeli dla kazdego x ˛ ˙ ˙ nalezacego do Z jest x ≤ b ˙˛ ∧ x≤b x∈Z Definicja 1.1 = 0. która nalezy ˛ ˛ ˛ ˙ do zbioru Z i jest wieksza od kazdej z pozostałych liczb nalezacych do zbioru Z. ze maja jeden koniec w sc n ˛ ˙ ˛ ˛ ˙ ˛ sko´ czono´ci. długo´´ b − a (sko´ czona) n sc n ˛ ˙ ˙ ˙ i ze jest ograniczony. mówiac. 1) − nie istnieje W zbiorze niesko´ czonym element najwiekszy i najmniejszy moga nie istnie´.12 Liczbe b nazywamy ograniczeniem górnym zbioru Z. Ponizsze przedziały ˙ ˙ Definicja zbioru Symbol Nazwa {x : a ≤ x} < a. +∞) oznacza cała przestrze´ R. prawostronnie domkniety ˛ {x : x < b} (−∞. Liczbe te ˛ ˛ ˙ ˙˛ oznaczamy min Z (minimum Z) W kazdym sko´ czonym zbiorze liczb istnieje element najwiekszy i element najmniejszy. n ˛ ˙ np. n s n s n ˛ Definicja 1. lewostronnie nieograniczony nazywamy nieograniczonymi.11 Elementem najmniejszym zbioru liczb Z nazywamy te liczbe. n c ˛ ˛ max N − nie istnieje Definicja 1.1. a drugi w niesko´ czono´ci. jezeli istnieje ograniczenie dolne ˙ zbioru Z ∨ ∧ a≤x b x∈Z 10 . Liczbe te ˛ ˛ ˛ ˙ ˙˛ oznaczamy max Z (maksimum Z) Definicja 1. +∞) przedział lewostronnie domkniety.1. np. ze ma ko´ ce a. b) przedział otwarty.15 Zbiór Z nazywamy ograniczonym od dołu. jezeli dla kazdego x ˛ ˙ ˙ nalezacego do Z jest a ≤ x ˛ ˙ ∧ a≤x x∈Z Definicja 1. √ ª © min 0. jezeli istnieje ograniczenie górne ˙ zbioru Z ∨ ∧ x≤b b x∈Z Definicja 1. +∞) przedział otwarty. b. −x} = |x| max (0. która nalezy ˛ ˛ ˙ do zbioru Z i jest mniejsza od kazdej z pozostałych liczb nalezacych do zbioru Z. ZBIORY I ODWZOROWANIA MATEMATYKA O kazdym z powyzszych przedziałów mówimy.10 Elementem najwiekszym zbioru liczb Z nazywamy te liczbe. ˛ prawostronnie nieograniczony {x : a < x} (a.

Uwaga 1. 1) jest liczba 1. W przeciwnym razie zbiór nazywamy nieograniczonym. Pełny zapis omówionej funkcji sci ˛ ˛ ˛ ma posta´: c f : D→Y x → f (x) 11 x → f (x) f :D→Y . której n f (x ) dowolny element oznaczamy y = x f (x). 1.3 Dla kazdego zbioru niepustego i ograniczonego od góry istnieje jeden kres ˙ górny. Funkcje te oznaczamy przez f ˛ ˛ ˛ (czytamy: f jest funkcja odwzorowujaca zbiór D w zbiór Y ). jezeli zbiór ten jest ograniczony od góry i ˙ od dołu. n ˛ ˛ W której dowolny element oznaczamy D przez x oraz przestrze´ Y . co zapiszemy D ⊂ X (patrz rys. Dla ˙ kazdego zbioru niepustego i ograniczonego istnieje dokładnie jeden kres górny i dokładnie jeden ˙ kres dolny. Twierdzenie 1. Niech D bedzie pew˛ ˛ nym niepustym podzbiorem przesRysunek 1: Odwzorowanie f (x). Zakładamy. trzeni X. Kres dolny zbioru Z oznaczamy inf Z (infimum Z) Uwaga 1. ze zbiory X i Y ˙ sa niepuste. a W pewnym niepustym podzbiorem przestrzeni Y : W ⊂ Y . Kres górny zbioru Z oznaczamy sup Z (supremum Z) Definicja 1. to mówimy. Kresem dolnym zbioru odwrotno´ci s liczb naturalnych jest liczba 0.6 Odwzorowania (funkcje) Definicja 1.18 Kresem dolnym zbioru nazywamy najwieksze z ogranicze´ dolnych tego n ˛ zbioru. Definicja 1.17 Kresem górnym zbioru nazywamy najmniejsze z ogranicze´ górnych tego n zbioru. ZBIORY I ODWZOROWANIA Definicja 1.6 Zbiór liczb naturalnych jest nieograniczony.19 Odwzorowanie jest w matematyce pojeciem pierwotnym. Zbiór odwrotno´ci liczb naturalnych s jest ograniczony. Kazdy element zbioru D ˛ ˛ ˛ ˙ nazywamy argumentem funkcji f . który ˛ funkcja f przyporzadkowuje argumentowi x oznaczamy f (x) ˛ i nazywamy warto´ a funkcji odpowiadajaca argumentowi x. ˙ X Y Niech beda dane przestrze´ X.7 Kresem górnym przedziału (0. 1). Element zbioru Y . ze zostało okre´ slone odwzorowanie zbioru D w zbiór Y czyli funkcja ˙ odwzorowujaca zbiór D w zbiór Y . ˛ Zamiast odwzorowanie mówimy tez przekształcenie albo funkcja. Dla kazdego zbioru niepustego i ograniczonego od dołu istnieje jeden kres dolny.MATEMATYKA 1. a zbiór D− dziedzina funkcji f . Jezeli kazdemu elementowi zbioru D został przyporzadkowany dokładnie jeden element ˛ ˙ ˙ zbioru Y .16 Zbiór nazywamy ograniczonym.

˛ ˛ ˙ ˛ Definicja 1.75 MATEMATYKA 5 2. ze warto´´ funkcji f (x) = sc ˙ ˙ x2 −6x+11 = (x − 3)2 +2 moze by´ równa 2 c ˙ i moze by´ dowolna liczba wieksza od 2.25 f (x ) = x 2 − 6 x + 11 Y 0 0 1. Jezeli funkcje odwrotna do f oznaczymy ϕ. ze funkcja jest jednoznaczna. R. Aby wyznaczy´ przeciwdziedzine c ˛ W .5 1.5 3. w szczególno´ci moze by´ X = Y .1. ∞) c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ (patrz rys. ˛ ˛ ˛ a przeciwdziedzina˛ D i która kazdemu y nalezacemu do W przyporzadkowuje ten element x ˛ ˙ ˙˛ zbioru D. a takze jest wzajemnie ˙ ˙ ˙ jednoznaczna. ˛ ˛ ˛ ˙ to ∧ (ϕ (y) = x ⇔ f (x) = y) y∈W Jezeli ϕ jest funkcja odwrotna do f . sc ˛ ˙ ˙ Funkcja róznowarto´ sciowa (odwracalna) ˙ Jezeli funkcja ma te własno´c. ze kazda jej warto´c jest przyporzadkowana tylko jednemu s´ ˙ s´ ˛ ˛ ˙ ˙ argumentowi. przy czym jest mozliwe. ze kazdym dwom róznym argumentom odpowiadaja rózne warto´ci funkcji s ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ x1 ∈D x2 ∈D ∧ ∧ (x1 6= x2 ⇒ f (x1 ) 6= f (x2 )) to mówimy. której dziedzina˛ jest W . ze kazdemu argumentowi przyporzadkowana jest tylko jedna ˛ ˙ ˙ warto´´ funkcji. Fakt ten wyrazamy. mówiac: f (x) jest funkcja ˛ ˛ ˛ okre´lona wzorem s ˛ f (x) = x2 − 6x + 11 dla x ∈ R W 3. to takze f jest funkcja odwrotna do ϕ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ x∈D ∧ (f (x) = y ⇔ ϕ (y) = x) zatem f i ϕ sa funkcjami wzajemnie odwrotnymi. c ˙ s c ˙ Dziedzina D jest podzbiorem przestrzeni X. Y = R. Uwaga 1. ZBIORY I ODWZOROWANIA Zbiór wszystkich warto´ funkcji oznasci czamy W i nazywamy przeciwdziedzina ˛ funkcji. mówiac. Definicje te i zapis ˛ ˛ czesto skracamy. Zatem przeciwdziedzina W jest przedziałem < 2. ze funkcja jest róznowarto´ sciowa. czyli odwracalna.8 X i Y moga˛ by´ róznymi przestrzeniami. ale moze zachodzi´ W = Y . ˛ 12 . c ˙ Jednoznaczno´c funkcji s´ Z okre´ slenia funkcji wynika. któremu funkcja f przyporzadkowała y. 2). ze D = X. czyli.75 5 D= X W naszym przykładzie D = X = Rysunek 2: Odwzorowanie f (x) = x2 − 6x + 11. Funkcja odwrotna Niech f (x) bedzie funkcja róznowarto´ sciowa o dziedzinie D i przeciwdziedzinie W .25 2. Zapis f : R→R x → f (x) = x2 − 6x + 11 czytamy: f jest funkcja okre´lona na zbiorze s ˛ ˛ liczb rzeczywistych i majaca warto´ w sci ˛ ˛ zbiorze liczb rzeczywistych dane wzorem f (x) = x2 − 6x + 11. Przeciwdziedzi˙ ˙ na W jest podzbiorem przestrzeni Y .20 Funkcja odwrotna do funkcji f nazywamy funkcje. zauwazamy.

2. Sam ciag (czyli odwzorowanie) oznaczamy symbolem ˛ (a1 . sa przyporzadkowane wyrazy ˛ ˛ a1 . . to mamy ciag wielomianów. . . . to mamy ciag punktów na tej sferze. jezeli Y jest zbiorem sfer. . jezeli Y jest zbiorem wielomianów. a2 . j beda dowolnymi liczbami naturalnymi. . to mamy ciag sfer (ciag sfer współ´ srodkowych o promieniach ˛ ˛ ˙ 1/n). j) · · · ··· ··· ··· ··· ··· (i. k}. Tak wiec parom liczb ˛ (1. a2 . 2) · · · (2. . . ˛ ˙ 3. . 2. Liczbom 1.21 Niech D = N . Odwzorowanie N w Y nazywamy ˛ ciagiem niesko´czonym lub krótko ciagiem. 3. k sa przyporzadkowane wyrazy ˛ ˛ a1 . j i z ˛ oznaczamy aij lub ai. . ak ) Jezeli D = N × N . an+1 . ak Ciag sko´ czony o powyzszych wyrazach oznaczamy n ˛ ˙ (a1 . a2 . . 1) (2. 2) · · · (i. a3 . to odwzorowanie nazywamy ciagiem dwuwska´nikowym. n. ˛ ˙ Definicja 1. . . Element ˛ ˛ dowolnego zbioru Y przyporzadkowany parze (i. 4.j . . j) · · · (2. . .22 Jezeli D = {1. 3.MATEMATYKA 1.7 Typy odwzorowa´ n Definicja 1. to mamy ciag liczb rzeczywistych. . 1) (i. . j) nazywamy wyrazem o wska´nikach i. 2. . Dziedzina z ˛ ˛ ˙ jest tu zbiór par liczb naturalnych. . . ˛ ˙ 2. jezeli Y jest zbiorem punktów pewnej sfery.) lub (an ) W zalezno´ci od rodzaju elementów zbioru Y mamy rózne rodzaje ciagów. . odwzorowanie nazywamy ciagiem sko´ czonym n ˛ ˙ k−wyrazowym. 2) · · · (1. Na przykład: ˛ ˙ s ˙ 1. . ZBIORY I ODWZOROWANIA 1. a3 . . . . Element zbioru Y przyporzadkowany liczbie n ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ nazywamy n−tym wyrazem ciagu i oznaczamy an . a2 . j) · · · ··· ··· ··· ··· ··· 13 . 1) (1. . 3. a Y bedzie dowolnym zbiorem. . n + 1. . Niech i. . n ˛ ˛ Niech n bedzie dowolna liczba naturalna. a3 . . . . jezeli Y = R. Liczbom ˛ 1. an .

.5 -2. .j ) Jezeli w ciagu dwuwska´nikowym ustalimy pierwszy wska´nik. ˛ ˛ ˙ 2. . .5 0 -5 -2.5 0 2. ˙ 2. Element pewnego zbioru Y przyporzadkowany parze (i. otrzymamy ciag zwany j−ta kolumna. 2.25 0 0 1. nadajac mu na przykład z z ˛ ˛ ˙ warto´´ i. z ˛ ˛ ˛ Jezeli D = {1.5 5 -1. ai2 . . Dziedzina jest zbiorem par liczb naturalnych (i. to odwzorowanie nazywamy macierza dwuwska´z ˛ ˙ nikowa albo macierza prostokatna. jezeli X = R.25 2. j) nazywamy wyrazem ˛ o wska´nikach i. Macierz zapisujemy w postaci tablicy z ⎤ ⎡ a11 a12 · · · a1n ⎢ a21 a22 · · · a2n ⎥ ⎥ ⎢ ⎣ · · · · · · · · · · · · ⎦ lub [aij ]i≤m. j danej macierzy i oznaczamy aij . jezeli X = Y = R. . funkcja rzeczywista. Podobnie ustalajac drugi z ˛ ˛ wska´nik j. zmiennej rzeczywistej. ˛ ˛ ˙ 14 . . . macierz nazywamy kwadratowa i mówimy ˛ ˙ o niej.5 7. jezeli Y = R. funkcja zmiennej rzeczywistej. funkcja rzeczywista. j ≤ n. to otrzymamy ciag sc ˛ (ai1 . ˛ Rysunek 4: Odwzorowanie biegunowe. n}. .25 2. m}×{1. .25 -2.5 -1. Jezeli m = n. Pare liczb (m. aij .j≤n am1 am2 · · · amn przy czym i nazywamy wska´nikiem wiersza. . ZBIORY I ODWZOROWANIA sa przyporzadkowane wyrazy ˛ ˛ a11 a21 ··· ai1 ··· a12 a22 ··· ai2 ··· · · · a1j · · · a2j ··· ··· · · · aij ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· MATEMATYKA Ciag dwuwska´nikowy oznaczamy symbolem z ˛ (aij ) lub (ai. . 2. n) z z ˛ nazywamy wymiarem macierzy.1. ze jest stopnia n. Odwzorowanie nazywamy: 1. . a j wska´nikiem kolumny. . gdzie: ˛ ˛ ˛ ˛ i ≤ m.) który nazywamy i−tym wierszem danego ciagu dwuwska´nikowego.5 5 1. ˛ ˙ 3. . j).5 Rysunek 3: Odwzorowanie prostokatne.5 -5 -2.

c ˙ ˙ liczby x. liczby 1 i n sa granicami sumowania (dolna i górna). ˛ ˛ Dla funkcji trzech zmiennych nie istnieje interpretacja geometryczna. z którego w przyblizeniu ˙ mozna odczyta´ warto´ funkcji i sposób. Litera k jest tu wska´nikiem sumowania. x2 . ˛ ˛ Jezeli X = R × R × R.liczba rzeczywista: y = f (x) lub z = f (x. Y = R. z). z) liczb rzeczywistych mozna utozsamia´ ze zbiorem punktów P powierzc ˙ ˙ chni. gesto´´) przyporzadkowana punktowi (x. y). to odwzorowanie nazywamy funkcja rzeczywista ˛ ˛ ˙ trzech zmiennych rzeczywistych. analogiczna do tych.8 Symbole i wzory Symbol sumy P Symbolem sumy jest grecka litera (sigma duze). Funkcja tak interpretowana nazy˛ sc ˛ ˛ wa sie w fizyce polem skalarnym. 3 i 4). y. . Argumentem tej funkcji jest para liczb rzeczywistych. ZBIORY I ODWZOROWANIA Definicja 1. gdzie x jest dowolnym elementem dziedziny. liczby x. y sa współrzednymi tego punktu. Natomiast mozliwa jest interpretacja ˙ geometryczno-fizyczna. Argumentem tej funkcji jest trójka liczb rzeczywistych. z) Zbiór trójek (x. c ˙ s ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ temperatura. + an zapisujemy w postaci n X k=1 n>1 ak (7) z Zapis ten odczytujemy: suma ak od k = 1 do k = n. . x2 ) 1. warto´ a sci ˛ funkcji . w jaki sa one przyporzadkowane argumentom (patrz c sci ˛ ˛ ˙ rys. Y = R. warto´cia funkcji . gdy ˛ ˙ składniki sumy sa wyrazami pewnego ciagu. y) liczb rzeczywistych mozna utozsamia´ ze zbiorem punktów P płaszczyzny. y sa współrzednymi tego punktu. Symbolem tym posługujemy sie. to odwzorowanie nazywamy funkcja rzeczywista dwóch ˛ ˛ ˙ zmiennych rzeczywistych. ze u jest pewna skalarna wielko´cia fizyczna (np.23 Wykresem dowolnego odwzorowania nazywamy zbiór par (x. Jezeli X = R × R.liczba rzeczywista: s ˛ y = f (x) lub u = f (x.MATEMATYKA 1. ˛ ˛ ˛ Sume kwadratów kolejnych liczb naturalnych od 1 do 8 zapisujemy ˛ 1 +2 +3 +4 +5 +6 +7 +8 = 15 2 2 2 2 2 2 2 2 8 X k=1 k2 . y. y) Zbiór par (x. na przykład sume ˛ ˛ ˛ a1 + a2 + a3 + . Mozemy uwaza´. W sensie praktycznym wykresem nazywamy obraz geometryczny. y. jakie przedstawiamy dla funkcji 1 i 2 zmiennych. a y przyporzadkowanym mu przez odwzorowanie elementem ˛ przeciwdziedziny. ˛ x = (x1 . x3 ) x = (x1 .

+ } = nc c c {z n razy (11) Własno´c 1. . s´ z ˛ ˙ ˙ to nalezy rozumie´. jezeli jednocze´s´ s ˛ ˙ ˙ c ˙ nie w wyrazie stojacym pod znakiem sumy odejmiemy od wska´nika sumowania te sama˛ liczbe z ˛ ˛ ˛ r n n+r X X ak = ak−r = a1 + a2 + .3 Czynnik niezalezny od wska´nika sumowania mozna wyłaczy´ przed znak sumy s´ z ˛ c ˙ ˙ (lub wprowadzi´ pod znak sumy) c n n X X tak = t ak (12) k=1 k=1 c = | + c + . . . + an (10) Własno´c 1.). . j = 1. ZBIORY I ODWZOROWANIA MATEMATYKA Symbolem sumy posługujemy sie takze w ogólniejszych przypadkach. Niech bedzie dany ˛ ˛ ˙ ciag niesko´ czony (a1 . + an (13) k=1 k=1+r Suma podwójna Niech bedzie dany ciag dwuwska´nikowy o wyrazach aij .1 Zmiana litery oznaczajacej wska´nik sumowania nie zmienia znaczenia sumy s´ z ˛ n X k=1 ak = n X j=1 aj = n X i=1 ai = a1 + a2 + . . .2 Jezeli wyraz stojacy pod znakiem sumy jest niezalezny od wska´nika sumowania. . a2 . gdy wska´nik sumowania przybiera c z ˙ ˙ warto´´ 0 lub warto´ci całkowite ujemne.4 Obie granice sumowania mozna podwyzszy´ o dowolna˛ liczbe r. na przykład ˛ 2 X k=−2 xk = x−2 + x−1 + x0 + x1 + x2 dla x 6= 0 Własno´c 1. m. . . . gdy p = q. q. + aq (8) Dodatkowo. o ile odpowiadajace tym warto´ciom składniki sumy sc s s ˛ sa okre´ slone. . . przyjmujemy p X k=p ak = ap (9) Symbol sumy mozna tez rozszerzy´ na przypadek. gdzie p < q. . n z ˛ ˛ a11 a21 ··· am1 a12 a22 ··· am2 · · · a1n · · · a2n ··· ··· · · · amn (14) 16 . . gdzie i = 1. dla przypadku. . 2. . ze wszystkie składniki sumy maja jednakowa˛ warto´´ i suma równa sie c ˙ sc ˛ ˛ ˙ iloczynowi tej warto´ci przez liczbe składników s ˛ n X k=1 Własno´c 1. . a granice sumowania niech beda dowolnymi liczbami naturalnymi n ˛ ˛ ˛ p. Wówczas symbol sumy ma nastepujacy sens ˛ ˛ q X k=p ak = ap + ap+1 + . 2.1.

2..n X aik (17) Symbol iloczynu Y Do oznaczenia iloczynu posługujemy sie grecka litera (pi duze) ˛ ˛ ˛ ˙ k=1 n Y ak = a1 · a2 · . . 2... . n 17 . . lecz sa równe.9 Sumy iterowane (15) i (16) róznia˛ sie kolejno´cia˛ sumowania. 2. · an (18) k=1 3 Y j=0 4 Y sin kx = sin x sin 2x sin 3x sin 4x (z − j) = z (z − 1) (z − 2) (z − 3) n Y i=1 log ´ Srednie ai = n X i=1 log ai ai > 0 i = 1.MATEMATYKA Suma wyrazów i−tego wiersza wyraza sie wzorem ˛ ˙ n X k=1 1. . n Suma wszystkich takich sum wyraza sie równiez iterowanym znakiem sumy ˛ ˙ ˙ Ãm n X X k=1 i=1 aik ! (16) Uwaga 1. m Suma wszystkich takich sum wyraza sie iterowanym znakiem sumy ˛ ˙ Ã n m X X i=1 k=1 aik ! (15) Suma wyrazów k−tej kolumny wyraza sie symbolem ˛ ˙ m X i=1 aik dla k = 1.. .. . . .m k=1. s ˛ ˛ ˙ gdyz kazda z nich jest suma˛ wszystkich wyrazów ciagu (14) ˛ ˙ ˙ Ã n m X X i=1 k=1 aik ! = Ãm n X X k=1 i=1 aik ! = i=1. .. . . ZBIORY I ODWZOROWANIA aik dla i = 1.

· an n MATEMATYKA s ´rednia arytmetyczna s ´rednia geometryczna (19) s ´rednia harmoniczna s ´rednia kwadratowa !−1 n 1X 1 n = 1 H (a1 . 4! = 1 · 2 · 3 · 4 = 24 i ogólnie dla ˛ dowolnego n naturalnego n! = 1 · 2 · 3 · . . . an ) = ak = n k=1 n v uY u n √ n G (a1 .. . . 3! = 1 · 2 · 3 = 6. . . . . + a1 a1 n v k=1 r u X n 2 2 u1 a1 + . . 2. . . + an A (a1 . . definiujemy ˛ ˛ indukcyjnie wzorami 0! = 1 (n + 1)! = (n + 1) n! (20) Mamy wiec: 0! = 1! = 1. . . ZBIORY I ODWZOROWANIA Niech bedzie dany ciag liczb dodatnich a1 . . . . przy czym licznik ma zawiera´ tyle samo czynników co mianownik. . . oznaczanej podwójnym wykrzyknikiem 2 · 4 · 6 · 8 = 8!! 1 · 3 · 5 · 7 · 9 = 9!! Symbol Newtona ´ ³n Symbol Newtona (czytamy: n po k). Definiujemy ˛ ˛ 1X a1 + . a2 . ˛ ˛ k a element dolny k jest liczba naturalna. + an K (a1 . . . . która dla n = 0. . an ) Silnia Symbol n! (czytamy: n−silnia) oznacza funkcje. . . . an ) = t ak = n a1 · . . . oznacza liczbe ˛ ˛ ˛ ³n´ k = n (n − 1) (n − 2) · · · (n − k + 1) n∈R k∈N 1 · 2 · 3 · .. . . . an ) = n ak + . . . . . . · k w którym mianownik jest iloczynem k kolejnych liczb naturalnych od 1 do k. 1. an . . . an ) = t a2 = k n k=1 n à k=1 Mozna udowodni´. an ) ≤ H ≤ G ≤ A ≤ K ≤ max (a1 . w którym element górny n jest dowolna liczba. . . 2! = 1 · 2. . . . a licznik jest iloczynem liczby n oraz liczb otrzymywanych przez pomniejszanie liczby n o kolejne liczby naturalne. · n Silnia podwójna Do oznaczenia iloczynu kolejnych liczb parzystych lub kolejnych liczb nieparzystych uzywa˙ my tak zwanej silnii podwójnej. an zachodzi c ˙ ˙ min (a1 . Ponadto c ³n´ 0 Przykłady 18 =1 n∈R . .1. . ze dla dowolnych dodatnich a1 .

. 1. Wzór dwumienny Newtona n X ³n´ (a + b) n = = k=0 ³n´ k an−k bk = ³n´ 1 an−1 b + ³n´ 2 19 an−2 b2 + ³n´ 3 an−3 b3 + .. . .2929 2 1·2 ³n´ Jezeli górny element symbolu Newtona jest liczba naturalna. . .. nie mniejsza od dolnego ˛ ˛ ˛ ˙ k elementu..... ..MATEMATYKA 1.. . . ZBIORY I ODWZOROWANIA µ ¶ 4 =1 µ0¶ 4 4·3·2 =4 = µ3¶ 1 · 2 · 3 4 4 · 3 · 2 · 1 · 0 · (−1) =0 = 1·2·3·4·5·6 6 µ ¶ 1/2 (1/2) · (−1/2) · (−3/2) 1 = = 3 1·2·3 16 µ ¶ µ ¶ 4 4 4·3 4 =6 = = =1 µ1¶ 1 µ2¶ 1 · 2 4 4 4·3·2·1 4·3·2·1·0 =1 =0 = = 1·2·3·4·5 5 µ4 ¶ 1 · 2 · 3 · 4 −2 (−2) · (−3) · (−4) = = −4 3 1· Ã √ ! √ ¡√2 · 3 ¢ 2· 2−1 2 = ≈ 0. .. 2. . . to zachodza równo´ci s ˛ n! k! k µ (n − k)! ¶ ³n´ n = k µ ¶ µ n − k¶ ³n´ n n+1 + = k k+1 k+1 = Dwumian Newtona (a + b)n Sa to kolejne potegi dwumianu a + b o wykładnikach n = 0.... + ³n´ n bn (21) 0 an + . ˛ ˛ (a + b)0 (a + b)1 (a + b)2 (a + b)3 (a + b)4 = 1 = a + b = a2 + 2ab + b2 = a3 + 3a2 b + 3ab2 + b3 = a4 + 4a3 b + 6a2 b2 + 4ab3 + b4 ³n´ Współczynniki stojace przy poszczególnych wyrazach rozwiniecia dwumianu (a + b)n tworza ˛ ˛ ˛ tak zwany trójkat Pascala: ˛ n=0 1 n=1 1 1 n=2 1 2 1 n=3 1 3 3 1 n=4 1 4 6 4 1 . ..

.1. . ZBIORY I ODWZOROWANIA lub (a + b)n = n X ³n´ k=0 MATEMATYKA k an−k bk = n (n − 1) n−2 2 n (n − 1) (n − 2) n−3 3 a b + a b + . + bn 1·2 1·2·3 (22) = an + nan−1 b + 20 .

Było to pierwsze zastosowanie liczb zespolonych w historii matematyki. Gauss z ˛ ˛ i Hamilton. nazwane ˛ liczbami zespolonymi Analogia i × i = −1 Rysunek 5: Smoki S.MATEMATYKA 2. Lema a jednostka urojona.1 Teoria liczb zespolonych Troche historii ˛ Liczby zespolone po raz pierwszy pojawiły sie w XVI wieku przy rozwiazywaniu równania ˛ ˛ trzeciego stopnia (wzory Cardano). TEORIA LICZB ZESPOLONYCH 2 2. ˛ Podczas analiz natkneli sie na prob˛ ˛ lem. Tartoglia S. zwany dzi´ wzorem Cardano. q sa liczbami rzeczywistymi. czym tak na prawde sa liczby zespolone. Cyberiada. Przy pomocy tych liczb juz potrafili rozwiaza´ równanie ˛ c ˙ z 3 + pz + q = 0 Uzyskali wzór. Wyja´ snili to pó´niej Euler. cho´ w tamtych czasach s c nie było jasne. nowa ˛ ˛ Recepta według wielko´c. x + iy x. ze: ˙ i0 = 1 i4 = 1 1 i = i i−1 = −i i2 = −1 i−2 = −1 √ i = ? ´wiczenia c i3 = −i 21 . Włoscy matematycy N. nazwana jedno´ a urojona s´ sci ˛ ˛ ˛ S. Był to sukces. del Ferro G. Wymienieni uczeni wprowai × i = ?× ? dzili. Smoki prawdopodobieństwa Smok x Smok = Niedosmok (w ilości 0. jako pojecie pierwotne. rozdz. Lem.III. polegajacy na konieczno´ci wyciagas ˛ ˛ nia pierwiastków kwadratowych z liczb i = −1 = ? ujemnych. ∈ R i wykonywali na nich działania według znanych reguł matematyki. y. Cardano poszukiwali rozwiaza´ równania typu ˛ n z 3 + pz + q = 0 w którym niewiadoma z i współczynniki p. Dzisiaj wiemy.6) i (czesto równiez oznaczana przez j) ˛ ˛ ˙ przyjmujac jako aksjomat równo´´ sc ˛ i2 = −1 Nastepnie utworzyli liczby.

˙ Definicja 2. −1) −1 −17 2 · 3 − 1 · 7 2 · 7 − (−1) · 3 = = . co oznaczamy (a. ad + bc) Ponadto zachodzi równo´´ sc (a. b) + (c.2 Obliczy´ iloraz c (2.1 Obliczy´ sume i iloczyn liczb zespolonych (2. −1) (3. b). b) A wiec ˛ (a. b − d) (26) Definicja 2. d) = (ac − bd. 6) (2. 7) 32 + 72 32 + 72 58 58 22 µ ac + bd ad − bc . d). ˙ Przykład 2. −1) i (3.b) .2. y) = = (c. y) jest ilorazem liczby zespolonej (a. 11) Twierdzenie 2. b) i liczby zespolonej (c. Liczba zespolona (x. 2 · 7 − 1 · 3) = (13. d) = (a + c.− 2 c2 + d2 c + d2 ¶ (27) .2 Zgodnie z (27) mamy ˛ ¶ µ µ ¶ (2. d) = (a − c.2 Liczby zespolone Definicja 2.1 Zbiór wszystkich liczb zespolonych jest ciałem przemiennym wzgledem doda˛ wania i mnozenia. d) ⇐⇒ (a = c) ∧ (b = d) (25) (23) (24) Tak zdefiniowane działania na liczbach zespolonych maja te same algebraiczne własno´ci s ˛ co dodawanie i mnozenie liczb rzeczywistych. gdy (c. Wynik odejmowania liczb zespolonych nazywamy róznica liczb zespolonych.3 Dzieleniem liczb zespolonych nazywamy działanie odwrotne do mnozenia.− (3. . 7) = (2 · 3 + 1 · 7. ˙ Wynik dzielenia liczb zespolonych nazywamy ilorazem liczb zespolonych. d) = (a. b + d) (a. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH MATEMATYKA 2. d) Przykład 2. y) (c. 7). d) lub (a.1 Zgodnie z (23) i (24) mamy: ˛ (2. dla których ˛ dodawanie i mnozenie okre´lamy za pomoca˛ wzorów: s ˙ (a.d) (x. b) · (c. −1) + (3. −1) (3. c ˛ Rozwiazanie 2. b) = (c.2 Odejmowaniem liczb zespolonych nazywamy działanie odwrotne do dodawania. b) (x. −1 + 7) = (5. A wiec ˛ ˛ ˙ (a. b) − (c. b) : (c.1 Liczby zepolone to uporzadkowane pary liczb rzeczywistych (a. 7) Rozwiazanie 2. 7) = (2 + 3.

MATEMATYKA 2. 0) · (1. 2.cze´ a urojona liczby ˛ ˛ ˛ ˛sci ˛ ˛ ˛sci ˛ ˛ zespolonej z = a + bi.zespolony. tzn. 1) · (0. podanie długo´ r promienia wodzacego punktu (a. Liczbe zespolona z = a + bi ˛ ˛ przedstawiamy w tym układzie jako punkt o współrzednych ˛ z = a + bi b (a. 0). a liczbie zespolonej z = a+bi odpowiada ϕ x punkt o współrzednych (a. Jest to nierzeczywiste rozwiazanie równania x2 = −1. b) = (a. jedno´c urojona i spełnia warunek s´ ˛ i2 = −1 (32) czyli (0. b) lub jako wektor o współrzednych [a. b) i kata ϕ4 . b) na płaszczy´nie wyznaczamy jednoznacznie przez z sci ˛ Rysunek 6: Płaszczyzna zespolona. ϕ) połozenie punktu ˛ ˙ (a. który tworzy promie´ r z osia odcietych. która oznaczamy symbolem i ˛ i = (0. 0) mozemy zastapi´ symbolem a. A wiec sci ˛ ˛ ˛ (a. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH Zbiór liczb zespolonych (a.1 Dwie liczby zespolone z1 i z2 sa równe.patrz rys. Re z1 = Re z2 i Im z1 = Im z2 . 23 .3 Płaszczyzna zespolona Płaszczyzna zespolona jest płaszczyzna z prostokatnym ˛ ˛ układem współrzednych. b) = a + bi (30) (29) Prawa strona (30) jest postacia algebraiczna (lub kartezja´ ska) liczby zespolonej. a liczbe rzeczywista b . 0) + (b. ˛ c ˙ Zbiór liczb zespolonych oznaczamy Z lub (niekiedy) C 2 . Liczbe n ˛ ˛ ˛ ˛ rzeczywista a nazywamy cze´ a rzeczywista. 4 Jest on skierowany przeciwnie do ruchu wskazówek zegara. 1) = (−1. Im od imagine (ang. n ˛ ˛ ˛ 2 3 Od łaci´ skiego słowa complexus . której punkty sa rozumiane ˛ ˛ y oś urojona jako liczby zespolone. Zapisujemy to3 a = Re (a + bi) b = Im (a + bi) (31) Natomiast. jezeli ich cze´ci rzeczywiste i urojone sa ˛ ˛s ˛ ˙ sobie równe. jak pamietamy. 6. 1). Poniewaz ˙ (a. 1) (28) wiec do zapisania dowolnej liczby zespolonej wystarczaja liczby rzeczywiste i liczba zespolona ˛ ˛ postaci (0. b) . ˛ ˙ Uwaga 2. Wielko´c s´ ˛ √ te oznaczamy równiez jako i = −1. 1) oraz nazywamy jedno´ a urojona. Kazdemu punktowi (a. b] zaczepiony w ˛ poczatku układu. b) płaszczyzny ˛ 1/2 ˙ 2 b) 2 i odpowiada wówczas dokładnie jedna liczba zespolona a + ( r= postaci z = a+bi. 1) = a · 1 + b · (0. ˛ oś rzeczywista 1 a We współrzednych biegunowych (r.). 0) · (0. n Re od real (ang. a symbol c ˙ ˙ (a.). 0) mozna utozsami´ ze zbiorem liczb rzeczywistych R.

Jezeli ϕ jest jednym z argumentów liczby z. c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ 24 .3 Liczba zespolona w postaci algebraicznej √ z = 1 + 3i ma posta´ trygonometryczna˛ (biegunowa) c ˛ ³ π π´ z = 2 cos + i sin 3 3 5 (36) (37) Posta´ te czesto nazywa sie postacia biegunowa liczby zespolonej.3 Jezeli ˙ z = r (cos ϕ + i sin ϕ) gdzie: r ≥ 0. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH MATEMATYKA Modułem liczby zespolonej z = a+bi nazywamy liczbe równa pierwiastkowi kwadratowemu ˛ ˛ z sumy kwadratów cze´ci rzeczywistej i urojonej ˛s √ (33) r = |z| = |a + bi| = a2 + b2 Tak wie. to wszystkie inne jej argumenty ˙ wyrazaja sie wzorem ˙ ˛ ˛ arg z = ϕ + 2kπ (35) gdzie: k− liczba całkowita. Kazda liczba zespolona z 6= 0 ma niesko´ czenie wiele s n ˙ argumentów. liczba ϕ jest jednym z argumentów liczby z. który ˛ ˛ ˛ tworzy o´ rzeczywista 0x z wektorem z. to r jest modułem |z| liczby z. Nie okre´ sie argumentu liczby sc sla ˛ 0.2. Przykład 2. 2. Twierdzenie 2. który zawiera sie w ˛ ˛ przedziale h−π. Wazne sa ˛ ˛ ˛ ˙ tu nastepujace twierdzenia: ˛ ˛ Twierdzenie 2. πi (warto´´ taka jest dokładnie jedna).2 Kazda˛ liczbe zespolona˛ z 6= 0 mozna przedstawi´ w postaci c ˛ ˙ ˙ z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) zwanej postacia˛ trygonometryczna˛ liczby zespolonej. Jest on miara łukowa kata skierowanego. sci ˛ ˛ ˛ ˛ czyli długo´ci wektora z. Argumentem głównym liczby zespolonej nazywa sie taki argument.4 Posta´ trygonometryczna liczby zespolonej c Posta´ trygonometryczna liczby zespolonej5 jest to przedstawienie punktu płaszczyzny c odpowiadajacego liczbie zespolonej z zapisanej we współrzednych biegunowych. moduł liczby z równa sie odległo´ punktu z od poczatku układu współrzednych. Argumentem liczby zespolonej z = a + bi 6= 0 nazywa sie kazda s ˛ ˙ ˛ liczbe rzeczywista ϕ okre´lona równaniami s ˛ ˛ ˛ ⎧ ⎪ cos ϕ = a = Re z = √ a ⎪ ⎪ ⎨ |r| |z| a2 + b2 (34) ⎪ ⎪ Im z b b ⎪ sin ϕ = ⎩ = =√ |r| |z| a2 + b2 Argument ϕ liczby z oznaczamy: ϕ = arg z.

. ˛ ˛ ˛ sprzezona i przeciwna. oznaczanego symbolem ˛ ln. Wprowadził ja˛ w XVIII wieku szwajcarski mate˙ matyk Leonard Euler.MATEMATYKA Rozwiazanie 2. sprzezone.. 25 . Liczba e jest podstawa logarytmu naturalnego.5 Posta´ wykładnicza liczby zespolonej c eiϕ = cos ϕ + i sin ϕ (38) Do przedstawienia liczby zespolonej w postaci wykładniczej wykorzystujemy wzór Eulera Uwaga 2. i nazywamy ja liczba odwrotna do z.przeciwna do z (rys. Dla liczb z ˛ i z zachodza relacje: ¯ ˛ Re z = Re z ¯ x z z 0 -z Liczbami zespolonymi sprzezonymi sa ˛˙ ˛ Jezeli z 6= 0.2 Dowodzi sie. A wiec ˛ Poniewaz ˙ zatem z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) = |z| eiϕ |z| ei(−ϕ) = |z| e−iϕ = |z| (cos ϕ − i sin ϕ) cos ϕ = eiϕ + e−iϕ 2 sin ϕ = eiϕ − e−iϕ 2i (39) (40) (41) 2. to przez z i (−z) oznaczamy liczby ¯ ˛ ˛ ˙ Liczbe z nazywamy sprzezona do z (niekiedy zamiast z ¯ ˛¯ ˛˙ ˛ piszemy z ∗ ).6 Liczby zespolone.3 Liczba 0 nie ma liczby odwrotnej. ze e w równaniu (38) jest liczba˛ niewymierna i ze jest ona w ˛ ˙ ˛ ˙ przyblizeniu równa 2. . a (−z) . to przez ˙ 1 z Im z = − Im z ¯ (43) i = −i 2 + 5i = 2 − 5i −1 − 7i = −1 + 7i oznaczamy liczbe zespolona ˛ ˛ 1 a − ib a b 1 = = = 2 − 2 i (44) 2 z a + ib (a + ib) (a − ib) a +b a + b2 Rysunek 7: Liczba zespolona. przeciwne i odwrotne ˛˙ z = a − bi . ˛˙ Uwaga 2. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH A wiec ˛ z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) r ³√ ´2 √ √ 2 + b2 = |z| = a 1+ 3 = 4=2 1 1 ⎫ cos ϕ = √ = ⎪ ⎪ ⎬ 1+3 2 ⎪ π stad ϕ = ˛ √ ⎪ −→ 3 ⎪ − ⎪ 3 ⎭ sin ϕ = 2 ³ π´ π z = 2 cos + i sin 3 3 2. −z = −a − bi ¯ (42) Jezeli z jest liczba zespolona. 7).718281828459045235 .3 Wykorzystamy wzory (33) i (34) ˛ 2.

4 Wykonaj działania algebraiczne: (2 + 3i) + (1 + 4i) . mnozenia i dzielenia liczb zespolonych: ˛ ˙ Przy dzieleniu liczb zespolonych nalezy uwolni´ mianownik od liczby zespolonej. (2 + 3i) (−1 + 2i) . Interpretacja mnozenia (rys. odejmowania. 9) i dzielenia (rys.4 ˛ (2 + 3i) + (1 + 4i) = (2 + 1) + (3 + 4) i = 3 + 7i (4 + 3i) − (1 + 2i) = (4 − 1) + (3 − 2) i = 3 + i (2 + 3i) (−1 + 2i) = −2 + 6i2 + 4i − 3i = −8 + i 2 + 3i (2 + 3i) (1 + i) −1 + 5i = = = −0. mnozac c ˙ ˙˛ licznik i mianownik przez liczbe sprzezona z liczba znajdujaca sie w mianowniku.5i 1−i (1 − i) (1 + i) 2 Geometryczna interpretacja liczb zespolonych na płaszczy´nie zespolonej pozwala na ilustz rowanie podstawowych działa´ arytmetycznych wykonywanych na liczbach zespolonych (rys. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH MATEMATYKA 2. n 8 − 10). ˛ ˛˙ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Przykład 2.2.5 + 2. 1−i Rozwiazanie 2. 10) opiera sie na nastepujacych ˛ ˛ ˛ ˙ wzorach z1 · z2 = |z1 | (cos ϕ1 + i sin ϕ1 ) · |z2 | (cos ϕ2 + i sin ϕ2 ) = = |z1 | · |z2 | · (cos (ϕ1 + ϕ2 ) + i sin (ϕ1 + ϕ2 )) z1 · z2 = |z1 | eiϕ1 · |z2 | eiϕ2 = |z1 | · |z2 | ei(ϕ1 +ϕ2 ) |z1 | |z1 | (cos ϕ1 + i sin ϕ1 ) z1 = (cos (ϕ1 − ϕ2 ) + i sin (ϕ1 − ϕ2 )) = z2 |z2 | (cos ϕ2 + i sin ϕ2 ) |z2 | z1 |z1 | eiϕ1 |z1 | i(ϕ1 −ϕ2 ) e = = iϕ2 z2 |z2 | e |z2 | (47) (48) (49) (46) (patrz przypis6 ). 6 (cos ϕ1 + i sin ϕ1 ) (cos ϕ2 + i sin ϕ2 ) = 26 .7 Działania arytmetyczne na liczbach zespolonych (a1 + b1 i) + (a2 + b2 i) = (a1 + a2 ) + (b1 + b2 ) i (a1 + b1 i) − (a2 + b2 i) = (a1 − a2 ) + (b1 − b2 ) i (a1 + b1 i) (a2 + b2 i) = (a1 a2 − b1 b2 ) + (a1 b2 + a2 b1 ) i a1 + b1 i (a1 + b1 i) : (a2 + b2 i) = = a2 + b2 i = (a1 + b1 i) (a2 − b2 i) a1 a2 + b1 b2 b1 a2 − a1 b2 + i = (a2 + b2 i) (a2 − b2 i) a2 + b2 a2 + b2 2 2 2 2 (45) Sa to działania dodawania. (4 + 3i) − (1 + 2i) . 2+3i .

MATEMATYKA 2. ˛ Twierdzenie 2.5 Moduł ilorazu dwóch liczb zespolonych równa sie ilorazowi modułów. n ˛ Zachodzi tu relacja |P | |z1 | = |z2 | |1| |P | = |z1 | · |z2 | (50) y z2 0 z1 + z 2 z1 z1 − z 2 Stad ˛ (51) -z2 Rysunek 8: Dodawanie i odejmowanie liczb zespolonych. liczb Przykład 2. Na podstawie Twierdzenia 2.5 wyznaczamy na płaszczy´nie z z1 zespolonej iloraz P = z2 liczb zespolonych (patrz rys. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH Twierdzenie 2. W tym przypadku zachodzi |z1 | |z2 | = |P | |1| y stad |P | = ˛ z1 |z1 | |z2 | (52) y P z2 ϕ1 A P ϕ1 ϕ2 x A 0 ϕ1 z1 1 ϕ2 0 z2 x P z1 ϕ2 z2 P 1 Rysunek zespolonych. c ˙ ˙ |z2 | |1| 27 . a ˛ argument równa sie sumie argumentów tych liczb. 9: Mnozenie ˙ liczb Rysunek 10: Dzielenie zespolonych. Przy konstrukcji korzystamy z podobie´ stwa trójkatów P 0z2 i z1 017 . ˛ ˙ Twierdzenie 2. a ˛ argument równa sie róznicy argumentów tych liczb. 10).4 Moduł iloczynu dwóch liczb zespolonych równa sie iloczynowi modułów.4 pozwala wyznaczy´ na płaszczy´nie c z zespolonej połozenie iloczynu P = z1 z2 . |z2 | oraz liczby |1|. gdy znamy połozenie ˙ ˙ punktów |z1 |. c = cos ϕ1 · cos ϕ2 − sin ϕ1 · sin ϕ2 + i (sin ϕ1 cos ϕ2 + cos ϕ1 sin ϕ2 ) = cos (ϕ1 + ϕ2 ) + i sin (ϕ1 + ϕ2 ) cos ϕ1 +i sin ϕ1 (cos ϕ1 +i sin ϕ1 )(cos ϕ2 −i sin ϕ2 ) = cos ϕ2 +i sin ϕ2 = cos2 ϕ2 +sin2 ϕ2 = cos ϕ1 cos ϕ2 + sin ϕ1 sin ϕ2 + i (sin ϕ1 cos ϕ2 − cos ϕ1 sin ϕ2 ) = cos (ϕ1 − ϕ2 ) + i sin (ϕ1 − ϕ2 ) 7 Mozna równiez bezpo´ srednio skorzysta´ z twierdzenia Talesa: |0A| = |z1 | .5 Niech ³ π´ π z1 = 4 cos + i sin 6 6 ³ π π´ z2 = 2 cos + i sin 3 3 z1 Obliczy´ iloczyn z1 · z2 i iloraz z2 .

5 Korzystamy z Twierdze´ 2.6 Niech z1 = 2.6 · 5. z n+1 = z n · z (53) Potege z n o wykładniku naturalnym definiujemy indukcyjnie za pomoca równo´ sci ˛ ˛ ˛ Jezeli z 6= 0.8 Na przykład dla sin 3ϕ i cos 3ϕ mamy relacje: ˛ • z wzoru Newtona ¢ ¡ ¢ ¡ = cos3 ϕ − 3 cos ϕ sin2 ϕ + i 3 cos2 ϕ sin ϕ − sin3 ϕ 28 (cos ϕ + i sin ϕ)3 = cos3 ϕ + 3i cos2 ϕ sin ϕ − 3 cos ϕ sin2 ϕ − i sin3 ϕ = . c Rozwiazanie 2. to definicje uogólnia sie na wykładniki całkowite ˛ ˛ ˙ z −n = 1 zn (54) Do obliczania potegi liczb zespolonych słuzy wzór de Moivre’a: ˛ ˙ z n = (|z| (cos ϕ + i sin ϕ))n = |z|n (cos nϕ + i sin nϕ) W postaci wykładniczej zapisujemy go nastepujaco ˛ ˛ ¢n ¡ z n = |z| eiϕ = |z|n enϕi ³ √ √ π´ π . c Przykład 2.5: n ˛ ³ π´ π z1 · z2 = 8 cos + i sin = 8i 2 2 Ã√ ! ³ √ π´ π 3 1 z1 =2 − i = 3−i = 2 cos − i sin z2 6 6 2 2 Przykład 2.2. s ˛ Rozwiazanie 2.7 (cos 75◦ + i sin 75◦ ) 2.5 (cos 35◦ + i sin 35◦ ) z2 = 0.6 (cos 143◦ + i sin 143◦ ) z3 = 5.4 i 2.7 ˛ ³ π´ π z 2 = 22 cos + i sin = 4i 2 2 (55) (56) Przykład 2.7 Niech z = 2 + 2i = 2 cos + i sin 4 4 Rozwiazanie 2.5 · 0.8 (cos 257◦ + i sin 257◦ ) Obliczy´ iloczyn z1 · z2 · z3 . Obliczy´ z 2 . TEORIA LICZB ZESPOLONYCH Rozwiazanie 2.8 Na podstawie wzorów Newtona i de Moivre’a otrzymujemy wzory na sinus i kosinus wielokrotno´ci kata.8 Potegowanie liczb zespolonych ˛ z 0 = 1 .6 ˛ MATEMATYKA z1 · z2 · z3 = 2.8 [cos (35◦ + 143◦ + 257◦ ) + i sin (35◦ + 143◦ + 257◦ )] = = 8.

. . n − 1. . ±1. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH (cos ϕ + i sin ϕ)3 = cos 3ϕ + i sin 3ϕ Z równo´ci liczb zespolonych s z1 = z2 jezeli a1 = a2 i b1 = b2 ˙ otrzymujemy wzory: cos 3ϕ = cos3 ϕ − 3 cos ϕ sin2 ϕ sin 3ϕ = 3 cos2 ϕ sin ϕ − sin3 ϕ 2. 1. θ = n ϕ+2kπ w´ród argumentów θ = n . dziela˛ okreg na n równych łuków. ±2. . k = 0. .MATEMATYKA • z wzoru de Moivre’a 2. . istnieje dokładnie n takich. a argumenty moga rózni´ sie o wielokrotno´c 2π.9 n Pierwiastkowanie liczb zespolonych Pierwiastkiem stopnia n z liczby zespolonej z nazywamy kazda taka liczbe zespolona w. ˛ √ W dziedzinie liczb zespolonych symbol n a dla a 6= 0. ±2. . których s róznice nie sa wielokrotno´cia liczby 2π. ˛ Wracajac do rozwiaza´ równania wn = z otrzymujemy ˛ ˛ n wn = |w|n (cos nθ + i sin nθ) z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) Moduły obu stron musza by´ równe. . . . k = 0. nie jest jednoznaczny. . . 29 ϕ + 2kπ n .6. Twierdzenie 2. . punkty odpowiadajace tym liczbom leza˛ na okregu o ´rodku w poczatku układu współrzednych i promieniu s ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ p n |z|. n Oznacza on dowolna z n liczb (57). . . . ±1. gdzie k = 0. 2. n =√ 3. . Pierwiastki te otrzymujemy z wzoru ¶ µ p ϕ + 2kπ ϕ + 2kπ n wk = |z| cos + i sin (57) n n k = 0. p ϕ + 2kπ n |z| .6 Jezeli ˙ z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) 6= 0 to istnieje dokładnie n róznych pierwiastków n−tego stopnia liczby z (czyli rozwiaza´ równania ˛ n ˙ wn = z). Wszystkie liczby wk (k = 0. . 1. n − 1 . n − 1) maja˛ równe moduły. . . . Jedynie dla a = 0 symbol a ma dokładnie jedna warto´c s´ ˛ ˛ i jest nia 0. ze ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ w = z. wiec s´ ˛ c ˛ ˙ c ˛ ˛ |w|n = |z| i nθ = ϕ + 2kπ Stad ˛ |w| = . . . 1. Sa to liczby s ˛ ˛ ˛ ˙ θ= Mówi o tym Twierdzenie 2.

czyli rozwiaza´ równanie z 3 = 1. k=1 9 9 µ ¶ √ 13π 13π 3 w2 = 2 cos + i sin . ˛ c Rozwiazanie 2. ˛ Pierwiastki te leza˛ na okregu jednostkowym i dziela˛ go na n = 3 równych łuków. Rozwiazanie 2.10 Obliczy´ c √ 3 1. Otrzymujemy je podstawiajac do (57) ϕ = 0 i |z| = 1 (1 = cos 0 + i sin 0). to ˛ ˙ √ 2kπ 2kπ 3 1 = cos + i sin 3 3 30 . sin ϕ = 23 . Argument spełnia równania: cos ϕ = 1 .11 Poniewaz 1 = cos 0 + i sin 0. ˛ ˙ Przykład 2. Pierwiastkami n−tego ˛ ˛ stopnia z jedno´ci sa˛ liczby s 2kπ 2kπ + i sin (58) εk = cos n n k = 0. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH Przykład 2. n−1. 2.2. k=0 w0 = 3 2 cos + i sin 9 9 µ ¶ √ 7π 7π 3 w1 = 2 cos + i sin . . k=2 9 9 q √ 3 1 + 3i y w1 ε1 y z =31 w0 x ε0 x w2 ε2 Rysunek 11: Pierwiastki 3 stopnia z √ 1 + 3i. Czyli ϕ = π .9 Moduł liczby zespolonej z = 1+ √ 3i równa sie ¯1 + 3i¯ = 1 + 3 = 4 = ˛ ˛ 2. .10 Rozwiazania te sa˛ przedstawione na rysunku 11. . .9 Obliczy´ c MATEMATYKA ¯ √ √ ¯ √ √ Rozwiazanie 2. Rysunek 12: Pierwiastki 3 stopnia z liczby 1. Na podstawie wzoru (57) 2 3 otrzymujemy √ ³ π´ π . 1.

TEORIA LICZB ZESPOLONYCH . k=0 √ 3 2π 2π 1 + i sin =− + i . tzn. c ˛ c Rozwiazanie 2. Poniewaz zc ˛ ˙ 0 + 1 · i = cos to π π + i sin 2 2 π 2 √ wk = i = cos dla k = 0. 2.MATEMATYKA k = 0. rozwiaza´ równanie w2 − i = 0. Zatem + 2kπ + i sin 2 π 2 + 2kπ 2 √ 2 π π (1 + i) w0 = cos + i sin = 4 4 2 √ 2 5π 5π + i sin =− (1 + i) w1 = cos 4 4 2 31 . gdy w2 = i. 1.11 Obliczy´ i. k=1 ε1 = cos 3 3 2 2 √ 3 4π 4π 1 + i sin =− − i . 1. Stad ˛ ε0 = cos 0 + i sin 0 = 1 2. k=2 ε2 = cos 3 3 2 2 √ Przykład 2.12 Mamy znale´´ pierwiastki w0 i w1 .

1 Macierze i wyznaczniki Definicja macierzy.. ⎡ ⎤ ↓k ⎢ a11 ⎥ a12 .2 Dwie macierze A = [aik ] . B itd. . Działania na macierzach. ⎥ . ze element a znajduje ˙ sie w i−tym wierszu i k−tej kolumnie macierzy A lub znajduje sie na przecieciu i−tego wiersza ˛ ˛ ˛ i k−tej kolumny. . . . n. ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ an1 an2 . . ˙ aik = bik dla i = 1. 2. . 2....3. n− liczba wierszy. a1m ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ a21 ⎥ a22 . tzn. .. a1m ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ a21 a22 . . 2... a2m ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ (59) ⎢ ⎥ ⎢ . . anm Z reguły oznaczamy ja˛ duzymi pojedynczymi i pogrubionymi literami A. ... n.. 2. Symbole wystepujac ˛ ˛ ˛ ˛ ce w tablicy (59) nazywamy elementami macierzy... . xn ⎢ ⎢ Y=⎢ ⎣ ⎡ y1 y2 . Definicja 3. . . . . . m 32 . a2m ⎢ ⎥ (60) A=⎢ aik ←− i ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ . liczbe n nazywamy stopniem macierzy.. . Zapis aik oznacza.. k = 1..... ⎥ . . Gdy liczba wierszy jest równa liczbie kolumn (n = m). ˙ W ramach wykładu bedziemy omawia´ wyłacznie macierze rzeczywiste. to macierz (60) jest macierza kwadratowa stopnia n.. ym ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (62) (63) Oba rodzaje powyzszych macierzy nazywamy wektorem lub wektorem wierszowym i ˙ wektorem kolumnowym.. anm O macierzy mówimy. . . k = 1. ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ an1 an2 . .. Mozemy ja zapisa´ w postaci skróconej c ˛ ˙ A = [aik ]n×m lub A = [aik ] (i = 1. . ... ze jest wymiaru n × m (n na m lub n razy m. jezeli wszystkie odpowiednie elementy obu macierzy sa˛ równe.. m) (61) oraz macierz kolumnowa ˛ W´ród macierzy prostokatnych w szczególno´ wyrózniamy macierz wierszowa s sci ˛ ˛ ˙ ¤ £ X = x1 x2 .. .1 Macierza nazywamy prostokatna˛ tablice liczb rzeczywistych lub zespolonych ˛ ˛ ˛ ⎡ ⎤ a11 a12 ... ˙ m− liczba kolumn). MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA 3 3. ˛ ˛ ˛ Definicja 3. B = [bik ] tego samego wymiaru n × m nazywamy równymi..

Oznaczamy ja symbolem ˛ ˛ ˛ 08 T T T A lub A . m. . . k = 1. której wszyst˛ ˛ kie elementy sa równe zeru. ˛ Przykłady macierzy zerowych: 01×1 = [0] . która powstaje ˛ ˛ ˛ z danej macierzy przez zamiane wierszy na kolumny z zachowaniem ich kolejno´ci. to A ˙ ˙ jest macierza symetryczna. to A = [aki ]m×n = [bik ]. ˛ ˛ 8 Niekiedy A∗ 33 . k = 1. 03×1 ⎤ ∙ ¸ 0 0 0 0 0 = ⎣ 0 ⎦ .4 Macierza zerowa nazywamy taka˛ macierz dowolnego wymiaru. tzn. . . to A = C. ˛ ˛ ˛ ˙ Na przykład ⎤ ⎡ a b c d ⎢ b k v s ⎥ ⎥ (67) Asym = ⎢ ⎣ c v l p ⎦ d s p m Macierz symetryczna jest macierza równa swojej transpozycji. MACIERZE I WYZNACZNIKI Definicja 3. . Macierz zerowa ˛ ˛ wymiaru n × m oznacza sie symbolem 0n×m lub wprost symbolem 0. 2. . które s ˙ pojawiaja sie przy rozwiazywaniu układów równa´ algebraicznych lub innych zagadnie´ fizyki n n ˛ ˛ ˛ matematycznej. n). . . Ponadto. A = A symetryczna.5 Macierza symetryczna nazywamy macierz kwadratowa. jezeli A = B. ˛ ˛ Jezeli ˙ A= to ⎡ ∙ ¸ a b c d e f (64) Transpozycja wektora wierszowego jest wektor kolumnowy (i odwrotnie). 02×4 = 0 0 0 0 0 ⎡ (66) ⎤ a d AT = ⎣ b e ⎦ = A0 = A∗ c f (65) 3.MATEMATYKA Relacja równo´ci macierzy jest s zwrotna. . ˙ 3. . Jezeli A = [aik ]n×m . Asym = AT . tzn. n.2 Szczególne rodzaje macierzy kwadratowych W´ród macierzy kwadratowych wyrózniamy pewne ich charakterystyczne postacie. . Definicja 3. czyli aik = aki (i. tzn. to B = A ˙ przechodnia. której elementy poło˛ ˛ ˛ zone symetrycznie wzgledem przekatnej głównej sa równe. aik = 0 dla i = 1. jezeli A = A. jezeli A = B i B = C. tj. 2.3 Macierza transponowana (przestawiona) nazywamy macierz. ˛ Definicja 3. pierwszy s ˛ wiersz staje sie pierwsza˛ kolumna. drugi wiersz .druga˛ kolumna˛ itd. . 2. tzn.

. której wszystkie ele˛ ˛ ˛ menty połozone poza przekatna˛ gwna˛ sa˛ równe zeru. . której elementy poło˛ ˛ ˛ zone na przekatnej głównej sa˛ równe 1. .6 Macierza diagonalna nazywamy macierz kwadratowa. . ˛ ˙ Na przykład ⎡ ⎤ k 0 0 D=⎣ 0 l 0 ⎦ (68) 0 0 m W praktyce inzynierskiej bardzo czesto mamy do czynienia z macierzami trójdiagonalnymi ˛ ˙ ⎢ ⎢ D1 = ⎢ ⎢ ⎣ ⎡ −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ ⎢ ⎢ D2 = ⎢ ⎢ ⎣ ⎡ 1 0 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 0 1 ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (69) lub macierzami pieciodiagonalnymi.3. . ˛ Definicja 3. .7 Macierza jednostkowa nazywamy macierz diagonalna. k. n). MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Definicja 3. k = 1. n). Elementy rózne od zera niekoniecznie musza znajdowa´ c ˛ ˛ ˙ sie na przekatnych głównych ˛ ˛ ⎢ ⎢ D3 = ⎢ ⎢ ⎣ ⎡ 0 −1 0 0 0 1 0 −1 0 0 0 1 0 −1 0 0 0 1 0 −1 0 0 0 1 0 ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (70) Ogólnie macierze takie nazywamy macierzami wstegowymi. czyli aik = 0 przy i 6= k (i. Macierz jednostkowa oznacza sie czesto [δ ik ]n lub [δ ik ]. . . 2. czyli ˛ ˙ 1 ⎢ 0 I=⎢ ⎣ 0 0 W zapisie ogólnym mamy ⎧ ⎨ 1 ⎩ 0 dla dla i=k (72) i 6= k ⎡ 0 1 0 0 0 0 1 0 ⎤ 0 0 ⎥ ⎥ 0 ⎦ 1 (71) aik = (i. gdzie tak zwany symbol (lub delta) ˛ ˛ ˛ Kroneckera δ ik jest zdefiniowany wzorem ⎧ ⎨ 1 ⎩ 0 dla dla 34 i=k (73) i 6= k δ ik = . 2. = 1.

˛ ˙ ˙ α [aik ] = [α · aik ] W formie przykładu obliczymy elementy macierzy ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 4 12 −1 2 1⎣ 6 −8 ⎦ = 2 · ⎣ −4 3 ⎦ + 2 −2 0 0 7 −2 4 = ⎣ −8 6 ⎦ + 0 14 ⎡ ⎤ ⎡ ⎣ 2 6 3 −4 ⎦ −1 0 ⎤ (79) Mnozenie macierzy przez macierz jest wykonalne tylko wtedy. ⎢ R=U=⎢ ..3 Działania na macierzach Dodawanie macierzy jest mozliwe tylko w przypadku macierzy tego samego wymiaru. Iloczynem macierzy A = [aij ] wymiaru n × r i macierzy B = [bjk ] wymiaru r × m nazywamy macierz C = [cik ] wymiaru n × m. tzn. tzn. ⎣ . rnn 3. . ⎣ . ⎢ L=⎢ . . . w której element cik połozony w i−tym wierszu i k−tej kolumnie macierzy C równy ˙ 35 0 10 = ⎣ −5 2 ⎦ −1 14 ⎡ ⎤ (80) . lnn ⎤ r1n r2n ⎥ ⎥ . która otrzymuje˛ my z macierzy A przez pomnozenie kazdego (!) jej elementu przez liczbe α. macierz ⎤ 0 0 ⎥ ⎥ . ⎥ . .. ⎢ 0 r22 . . z ˙ [aik ]n×m + [bik ]n×m = [aik + bik ]n×m Dodawanie macierzy tego samego wymiaru jest łaczne ˛ A+ (B + C) = (A + B) + C oraz przemienne A+B=B+A (77) Odejmowanie macierzy jest wykonalne równiez tylko w przypadku macierzy tego samego ˙ s wymiaru.. . .MATEMATYKA Przez macierz trójkatna rozumiemy ˛ ˛ ⎡ l11 0 . . ˙ Sume dwóch macierzy A = [aik ] i B = [bik ] tego samego wymiaru n × m tworzymy w ten ˛ sposób. 0 0 . . . . . . ⎦ . . .. ⎥ . . Róznice macierzy A = [aik ] i B = [bik ] okre´la sie za pomoca wzoru ˛ ˛ ˛ ˙ [aik ]n×m − [bik ]n×m = [aik − bik ]n×m (78) (76) (75) s Iloczyn liczby α przez macierz A = [aik ] okre´lamy jako macierz [α · aik ]. . ze dodajemy do siebie elementy o tych samych wska´nikach wiersza i kolumny. . MACIERZE I WYZNACZNIKI macierz trójkatna dolna ˛ (74) macierz trójkatna górna ˛ 3. . . . ⎦ . . gdy liczba kolumn ˙ pierwszej macierzy jest równa liczbie wierszy drugiej macierzy. ⎢ l21 l22 . ⎡ ln1 ln2 . r11 r12 .

mnozenie jest wiec ˛ ˛ ˙ wykonalne.3.1 Obliczy´ iloczyn macierzy c ⎡ ⎤ 2 3 A = ⎣ −1 4 ⎦ 5 1 B= ∙ k . a B wymiaru 2 × 4.1 Macierz A jest wymiaru 3 × 2.ta kolumna cik r wierszy 3 −1 2 0 −2 −3 1 4 ¸ Rozwiazanie 3. Zgodnie ze schematem Falka mamy ⏐ ⏐ 3 −1 2 0 ⏐ y −2 −3 1 4 −− − − −→ 2 3 −1 4 5 1 Nastepnie obliczamy kolejne elementy macierzy C = A · B ˛ 3 −1 2 0 −2 −3 1 4 2 3 3·2−2·3 · · · −1 4 −1 · 3 − 2 · 4 · · · 5 1 3·5−2·1 · · · 3 −1 2 0 −2 −3 1 4 ⇒ 2 3 0 −1 · 2 − 3 · 3 · · −1 4 −11 −1 · (−1) − 3 · 4 · · 5 1 13 · · · 36 . cik = ai1 b1k + ai2 b2k + . ˛ Przykład 3. . . + air brk = r X j=1 aij bjk (81) Przy mnozeniu macierzy czesto stosuje sie ponizszy schemat ˛ ˛ ˙ ˙ m kolumn B AB n wierszy A i .ty wiersz Rysunek 13: Schemat Falka. Nosi on nazwe schematu Falka. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA jest sumie iloczynów odpowiednich elementów i−tego wiersza macierzy A i elementów k−tej kolumny macierzy B. tzn.

a macierz A jeden wiersz.1 W tym przykładzie iloczyn BA nie istnieje. ˛ ˛ • BA moze nie istnie´. W tym przypadku jest równiez wykonalne mnozenie BA. poniewaz A ma wymiar 1 × 2. a B wymiar ˛ ˙ ˙ 2 × 1. ze w przypadku iloczynu dwóch macierzy własno´´ przemiensc ˙ no´ci nie jest spełniona. a wiec AB 6= BA. gdyz: s ˙ • AB nie zawsze równa sie BA. Mamy wiec ˛ ˛ ⏐ ⏐ 3 ⏐ y −2 a) AB : czyli AB = [0] −− −→ 2 3 0 BA : −→ − 3 −2 ⏐ y 2 3 6 9 −4 −6 ⏐ ⏐ −1 ⏐ y −3 −11 czyli BA = ∙ 6 9 −4 −6 ¸ £ 2 3 ¤ B= ∙ ¸ Widzimy. ze AB 6= BA. Oznacza to. c ˙ Przykład 3.MATEMATYKA Ostatecznie 3. a macierz A tylko 3 wiersze.2 Mnozenie AB jest wykonalne. MACIERZE I WYZNACZNIKI A wiec ˛ 3 −1 2 0 −2 −3 1 4 2 3 0 −11 7 12 −1 4 −11 −11 2 16 5 1 13 −8 11 4 ⎤ 0 −11 7 12 A · B = AB = ⎣ −11 −11 2 16 ⎦ = C 13 −8 11 4 ⎡ Uwaga 3. Macierz B ma 4 kolumny. ˙ b) AB : −− −→ 2 3 −→ − −1 −3 czyli AB = [−11] BA : ⏐ y 2 3 −2 −3 −6 −9 37 czyli BA = ∙ −2 −3 −6 −9 ¸ . poniewaz macierz B ma jedna ˛ ˙ ˙ ˙ kolumne.2 Obliczy´ iloczyny macierzy AB i BA c a) A= £ 2 3 ¤ B= ∙ 3 −2 −1 −3 ¸ b) A= Rozwiazanie 3.

Stosujac schemat Falka otrzymujemy c ˛ ⏐ ⏐ a b ⏐ ⏐ c d ⏐ y e f −− −→ −−− 1 0 0 a b 0 1 0 c d 0 0 1 e f Oznacza to. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Wniosek 3. ze równiez IA = A.4 Znale´´ iloczyn macierzy zc A= ∙ 2 −4 3 −12 6 −3 ¸ ⎤ 1 2 B = ⎣ 5 10 ⎦ 6 12 ⎡ oraz IA = A Rozwiazanie 3.3 Obliczy´ iloczyn macierzy A i macierzy jednostkowej I.4 Macierz A ma wymiar 2×3. to na ogół BA 6= AB. ze jezeli iloczyn AB istnieje. a jezeli istnieje. ˛ W wyniku otrzymamy macierz o wymiarze 2 × 2.3. Ich iloczyn jest wykonalny. Aby istniał iloczyn AI. to iloczyn ˙ ˙ ˙ BA moze nie istnie´. c ˙ ˙ 38 . musimy jako macierz ˛ jednostkowa˛ wzia´ macierz drugiego stopnia. Obliczymy dodatkowo IA. Mamy wiec ˛c ˛ ⏐ ⏐ 1 0 ⏐ y 0 1 −−→ −− a b a b c d c d e f e f A wiec AI = A. to ˛ ˙ ˙ macierz jednostkowa I musi by´ stopnia 3. Widzimy.3 Macierz A ma wymiar 3 ×2.1 Z powyzszych przykładów wnioskujemy. ˙ ˙ Wykazali´my. ze iloczyn macierzy niezerowych moze by´ równy macierzy zerowej. wymiaru 2 × 2. a B wymiar 3×2. ze dla dowolnej macierzy A zachodza zwiazki s ˛ ˛ ˙ AI = A Przykład 3. Zauwazmy. c ˙ ˙ Przykład 3. ze aby ten iloczyn był wykonalny. gdzie c ⎡ ⎤ a b A=⎣ c d ⎦ e f (82) Rozwiazanie 3. Ponownie wykorzystamy schemat Falka ⏐ ⏐ 1 2 ⏐ ⏐ 5 10 ⏐ y 6 12 −− − − − − − − − − −→ 0 0 2 −4 3 0 0 −12 6 −3 Zatem AB = 0. tzn.

a12 a22 . A lub ¯ ¯ ¯ a11 a12 .in) dimension a(2.n . MACIERZE I WYZNACZNIKI AiB ⎤ ⎡ ⎤ 0 8 0 0 0 ⎦ Odp.m)=s return end ⎤ ⎡ ⎤ 4 1 0 8 2 0 7 2 ⎦ B = ⎣ 0 4 1 ⎦ Odp. ann ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ Kazdej macierzy kwadratowej ˙ ⎡ mozemy przyporzadkowa´ liczbe.1 an−1.1 Znale´´ iloczyn macierzy trójkatnych zc ˛ ⎡ ⎤ ⎡ 2 0 0 4 0 ⎣ −1 ⎦ ⎣ 1 4 2 0 1. Definicja. ann ¯ Wyznacznik (84) jest stopnia n. . ¯ an−1..2 an1 an2 (83) Zapis |·| w tym przypadku nie oznacza warto´ bezwzglednej. AB = ⎣ −4 0 0 4 0 −4 7 3. .. .. ..4 Wyznacznik...0 do 2 n=1..c. ⎤ 2 0 0 2 0 ⎦ A = ⎣ −1 0 −1 2 ⎡ ⎡ 3.m) 2 continue 1 c(i. a1n ¯ ¯ ¯ ¯ a21 a22 . a1n . subroutine multmat(a.. . sci ˛ 39 .in s=0. .. .2).in do 1 m=1. zwana wyznacznikiem.b.c(2.2) do 1 i=1. AB = ⎣ −2 8 0 ⎦ 1 −1 4 2 Wniosek 3. Własno´ sci a11 a21 ... . . a2n ¯ ¯ ¯ ¯ ..MATEMATYKA Zadanie 3. an−1.. .1 an−1. .2).2 Tylko iloczyn macierzy trójkatnych tego samego typu (dolnych lub górnych) jest ˛ macierza˛ trójkatna.2 an−1. . . |A|9 ..n ¯ ¯ ¯ ¯ an1 an2 . 9 ⎢ ⎢ ⎢ A=⎢ ⎢ ⎣ an−1.. . Ponizej zamieszczamy algorytm mnozenia macierzy napisany w jezyku ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ Fortran. ..in s=s+a(i. a2n .b(2. ..n)*b(n. ¯ (84) ¯ ¯ ¯ ¯ ... . . która oznaczamy jednym z ponizc ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ szych symboli: det A.. A= B= 0 −1 2 0 4 2.

MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Jak juz powiedzieli´my. wyznacznik jest liczba. 3. Warto´c wyznacznika stopnia drugiego. Wyznacznik stopnia pierwszego. od iloczynu elementów z przekatnej głównej ad odejmujemy iloczyn elementów z ˛ drugiej przekatnej. obliczamy s´ ¯ ¯ ¯ a b ¯ ¯ ¯ ¯ c d ¯ = ad − bc 3. Na poczatku podamy metode ˛c ˛ ˛ ˙ obliczania warto´ci wyznaczników stopnia n = 1. n = 1. ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (87) najcze´ciej wykorzystuje sie metode (schemat) Sarrusa. s 1.3. n = 2. Do obliczania warto´ wyznacznika stopnia n = 3 sci ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ a31 a32 a33 (85) (86) tzn. ma warto´c s´ |a| = a 2. bc. ¯ ¯ a12 a13 ¯ 1 ¯ a11 ¯ ¯ ¯ ¯ & ¯ ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ 2 ¯ ¯ ¯ ¯ & & ¯ ¯ 3 ¯ a31 a32 a33 ¯ (89) & & a11 a12 a13 & a21 a22 a23 Otrzymujemy wyrazenie ˙ a11 a22 a33 + a21 a32 a13 + a31 a12 a23 40 . Jej algorytm jest nastepujacy. 2. 2 i 3 i s ˛ ˛ dodajemy je do siebie. Ogólny algorytm okre´lania warto´ci (84) s s s ˛ ˙ jest złozony i wymaga wprowadzenia dodatkowych poje´. ˛s ˛ ˛ ˛ ˛ Pod wyznacznikiem (87) najpierw dopisujemy jego pierwszy wiersz ¯ ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ ¯ (88) ¯ a31 a32 a33 ¯ a11 a12 a13 a nastepnie drugi ˛ ¯ ¯ a11 ¯ ¯ a21 ¯ ¯ a31 a11 a21 a12 a22 a32 a12 a22 a13 a23 a33 a13 a23 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ W dalszej kolejno´ci tworzymy iloczyny elementów stojacych na przekatnych 1.

a nastepnie ˛ drugiej). & &3. a21 a22 a23 Otrzymujemy −(a13 a22 a31 + a23 a32 a11 + a33 a12 a21 ) W wyniku dochodzimy do równania ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ det A = ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = a11 a22 a33 + a21 a32 a13 + +a31 a12 a23 − a13 a22 a31 − −a23 a32 a11 − a33 a12 a21 (91) Uwaga 3. a11 a12 a13 . 5 i 6. Przedstawimy to na przykładzie wyznacznika (87) &1 a11 a21 a31 & . 4 i 5 (w druga strone) ˛ ˛ ˛ ˛ −a13 a22 a31 − a11 a23 a32 − a12 a21 a33 W rezultacie mamy ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ det A = ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = a11 a22 a33 + a12 a23 a31 + +a13 a21 a32 − a13 a22 a31 − −a11 a23 a32 − a12 a21 a33 (93) Łatwo sprawdzi´. MACIERZE I WYZNACZNIKI przekatnych 4. &2 a12 a22 a32 . ¯ ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ . . Wykorzystywanie tej metody przy okre´laniu warto´ci wyznaczników stopnia s s n > 3 jest błedne. ˛ Innym sposobem obliczania warto´ci wyznacznika trzeciego stopnia przy pomocy metody s Sarrusa jest dopisanie po jego prawej stronie dwóch kolumn (najpierw pierwszej. 2 i 3 ˛ ˛ a11 a22 a33 + a12 a23 a31 + a13 a21 a32 i odejmujemy iloczyny elementów stojacych na przekatnych 3. ¯ ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ . c ˙ ˙ ˙ ˙ 41 .MATEMATYKA 3. ze wyrazenie (93) jest równowazne wyrazeniu (91).2 Przy pomocy schematu Sarrusa obliczamy warto´´ wyznacznika wycznie trzesc ciego stopnia.4 a11 a21 a31 . a13 a23 a33 & .5 a12 a22 a32 (92) Dodajemy do siebie iloczyny elementów stojacych na przekatnej 1. & . . . ˛ 4 5 6 (90) Odejmujemy od niego iloczyny elementów stojacych na ˛ ¯ ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ .

˙ ˙ 42 . tj.8 Minorem (podwyznacznikiem) danej macierzy (danego wyznacznika) nazywamy kazdy wyznacznik okre´lony tablica˛ kwadratowa˛ powstała˛ z danej macierzy (wyznacznika) przez s ˙ skre´lenie pewnej liczby wierszy i kolumn. n ˛ Twierdzenie 3.n .2 ··· an1 ··· an2 ··· ··· a1k−1 a1k+1 a2k−1 a2k+1 ··· ··· · · · ai−1k−1 ai−1k+1 · · · ai+1k−1 ai+1k+1 ··· an.. . MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA 3.1 ai+1. .11 Macierz zbudowana z dopełnie´ algebraicznych Aik elementów aik macierzy n ˛ A = [aik ] stopnia n.1 ai−1. ··· ··· ann ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (95) Minor (95) jest stopnia n − 1. s Definicja 3. . Oznaczamy go symbolem Mik .. .3.5 Obliczanie warto´ wyznacznika dowolnego stopnia sci Na wstepie wprowadzimy kilka nowych poje´. + ain Ain = n P aik Aik = const (i = 1.n · · · ai+1. ¯ ¯ ¯ a11 a12 · · · a1k · · · a1n ¯ ¯ ¯ ¯ a21 a22 · · · a2k · · · a2n ¯ ¯ ¯ ¯ ··· ··· ··· ··· ··· ··· ¯ ¯ ¯ (94) A=¯ a ¯ ¯ i1 ai2 · · · aik · · · ain ¯ ¯ ¯ ¯ · · · · · · · · · · · · .1 W danym wyznaczniku sumy iloczynów elementów dowolnego wiersza (lub dowolnej kolumny) i ich dopełnie´ algebraicznych maja˛ te sama˛ stała˛ warto´´ równa warto´ci n sc s ˛ ˛ wyznacznika det A = ai1 Ai1 + ai2 Ai2 + . 2. Definicja 3. macierz (97) D A = [Aik ] nazywamy macierza dopełnie´ algebraicznych macierzy A. ˛ ˛c ˛ Definicja 3. który powstaje z elementów pozostałych po skre´leniu s i−tego wiersza i k−tej kolumny.2 ai+1.9 Minorem odpowiadajacym elementowi aik macierzy kwadratowej A lub danego ˛ wyznacznika |A| nazywamy wyznacznik.k−1 ··· an. . Sprawdzimy je dla n = 2 i n = 3.10 Dopełnieniem algebraicznym Aik elementu aik nazywamy liczbe równa˛ ˛ i+k iloczynowi minora Mik odpowiadajacego temu elementowi i wyrazenia (−1) : ˛ ˙ Aik = (−1)i+k Mik (96) Definicja 3...k+1 ··· ··· ··· a1n a2n ··· · · · ai−1. które sa podstawowe w rachunku macierzowym. . · · · ¯ ¯ ¯ ¯ an1 an2 · · · ank · · · ann ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ Mik = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a11 a12 a21 a22 ··· ··· ai−1. n) (98) k=1 Powyzsze twierdzenie ma duze znaczenie praktyczne.

n Znajac definicje wyznacznika mozemy wprowadzi´ pojecie macierzy osobliwej i nieosobliwej. ˛ 43 .MATEMATYKA 3. Dla n = 2 mamy ¯ ¯ ¯ a11 a12 ¯ 1+1 1+2 ¯ ¯ ¯ a21 a22 ¯ = a11 A11 + a12 A12 = a11 (−1) M11 + a12 (−1) M12 = = a11 a22 − a12 a21 Widzimy. której wyznacznik rów˛ ˛ ˛ na sie zeru. ˛ ˙ 2.12 (Definicja ogólna wyznacznika) Przez wyznacznik stopnia n (n ≥ 2) rozumiemy sume iloczynów elementów dowolnego wier˛ sza (kolumny) i ich dopełnie´ algebraicznych.13 Macierza osobliwa nazywamy macierz kwadratowa. ˙ sci ˛ Definicja 3. ze otrzymany wynik jest zgodny z relacja (86). Dla n = 3 otrzymujemy ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ a31 a32 a33 Poniewaz ˙ M11 ¯ ¯ ¯ = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = a11 A11 + a12 A12 + a13 A13 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯= ¯ ¯ ¯ · · ¯ ¯ · a23 ¯ = ¯ · a33 ¯ ¯ · · ¯ ¯ a22 · ¯ = ¯ a32 · ¯ · a23 a33 ¯ ¯ a22 a23 ¯ ¯ a32 a33 ¯ ¯ a21 a23 ¯ ¯ a31 a33 ¯ ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (99) (100) · · · a22 · a32 · a21 a31 · a21 a31 (101) M12 (102) M13 Kontynuujac ˛ ¯ ¯ a11 a12 ¯ ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 (103) obliczenia według (100) dochodzimy do wyniku ¯ a13 ¯ ¯ a23 ¯ = a11 (−1)1+1 M11 + a12 (−1)1+2 M12 + a13 (−1)1+3 M13 = ¯ a33 ¯ ¯ ¯ a a = a11 ¯ 22 23 ¯ a32 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ − a12 ¯ a21 a23 ¯ ¯ a31 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ + a13 ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 ¯ ¯ ¯= ¯ (104) = a11 (a22 a33 − a32 a23 ) − a12 (a21 a33 − a31 a23 ) + +a13 (a21 a32 − a31 a22 ) Wynik ten jest zgodny z zalezno´ a (91). c ˛ ˛ ˛ ˙ Definicja 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI 1.

˛ ˙ Definicja 3. Według elementów pierwszego wiersza det A = a11 A11 + a12 A12 + . . + aik Aik + . . poniewaz det A = 0 i det B = 0. zatem najwy˛ ˛ ˙ ˙ godniej jest oblicza´ warto´´ wyznacznika według wiersza lub kolumny z najwieksza ilo´ a c sc ˛ sci ˛ zer. . . . . Poniewaz wszystkie powyzsze rozwiniecia prowadza do tego samego wyniku. n.14 Macierza nieosobliwa nazywamy macierz kwadratowa. . + a1k A1k + . Przykład 3. . macierze ∙ 2 −3 −4 6 ¸ ⎤ 1 2 5 B = ⎣ 2 4 10 ⎦ −1 0 6 ⎡ MATEMATYKA A= (105) sa osobliwe. + ak1 Ak1 + .5 Wyznaczy´ warto´´ wyznacznika c sc ¯ ¯ 10 5 ¯ ¯ 0 8 D=¯ ¯ 0 4 ¯ ¯ 1 3 44 D ¯ 0 −1 ¯ ¯ 7 0 ¯ ¯ 2 6 ¯ ¯ 0 1 ¯ (110) . . . . której wyznacznik ˛ ˛ ˛ jest rózny od zera. . + an1 An1 = n X l=1 al1 Al1 (108) 4. MACIERZE I WYZNACZNIKI Na przykład. . + ain Ain = n X j=1 aij Aij (107) 3. ˙ W przypadku ogólnym wzór (98) mozemy zapisa´ c ˙ 1. + ank Ank = n X l=1 alk Alk (109) dla k = 1. . Według elementów k−tej kolumny det A = a1k A1k + a2k A2k + . + a1n A1n = n X j=1 a1j A1j (106) 2. . . .3. . 2. . Według elementów i−tego wiersza det A = ai1 Ai1 + ai2 Ai2 + . + aik Aik + . Według elementów pierwszej kolumny det A = a11 A11 + a21 A21 + . .

to ¯ a22 a21 a23 ¯ = −D ¯ ¯ ¯ ¯ a32 a31 a33 ¯ a33 ¯ a13 a23 a33 ¯ ¯ ¯ ta11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯.2 Przestawienie dwóch ¯ ¯ a11 a12 ¯ Jezeli D = ¯ a21 a22 ˙ ¯ ¯ a31 a32 kolumn zmienia warto´´ wyznacznika na przeciwna˛ sc ¯ ¯ ¯ ¯ a12 a11 a13 ¯ a13 ¯ ¯ ¯ ¯ a23 ¯.6 Własno´ wyznaczników sci W punkcie tym podamy bez dowodów kilka twierdze´ pomocnych przy obliczaniu wyznaczn ników. Twierdzenia te odnosza sie do wyznaczników dowolnego stopnia.MATEMATYKA Rozwiazanie 3. Dla wiekszej przejrzy˛ ˛ ˛ sto´ beda one ilustrowane wyznacznikami stopnia trzeciego.3 Pomnozenie kolumny ˙ wyznacznika przez te liczbe ˛ ˛ ¯ ¯ a11 a12 ¯ Jezeli D = ¯ a21 a22 ˙ ¯ ¯ a31 a32 przez pewna˛ liczbe powoduje pomnozenie warto´ci s ˛ ˙ 45 .5 Poszukiwana˛ warto´´ sc ˛ drugiej kolumny ¯ ¯ 0 7 ¯ 1+2 ¯ D = 5 (−1) ¯ 0 2 ¯ 1 0 3. jednak w drugim i trzecim przypadku wymaga ˙ to o połowe mniej oblicze´. n ˛ 3. to ¯ ta21 a22 a23 ¯ ¯ ¯ ta31 a32 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = tD ¯ ¯ Twierdzenie 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI mozemy wyznaczy´ na podstawie rozwiniecia według c ˛ ˙ 0 6 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 10 0 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ + 8 (−1)2+2 ¯ 0 2 6 ¯+ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 10 0 −1 ¯ ¯ 10 0 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 ¯ + 3 (−1)4+2 ¯ 0 7 0 ¯= +4 (−1)3+2 ¯ 0 7 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 ¯ 0 2 1 ¯ 6 ¯ = −5 · 42 + 8 · 22 − 4 · 77 + 3 · 420 = 918 ale mozemy równiez wyznaczy´ na podstawie c ˙ ˙ ¯ ¯ 8 7 0 ¯ 1+1 ¯ D = 10 (−1) ¯ 4 2 6 ¯ 3 0 1 lub drugiego wiersza = 10 · 114 − 1 · 222 = 918 rozwiniecia wzgledem pierwszej kolumny ˛ ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 5 0 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ + 1 (−1)4+1 ¯ 8 7 0 ¯= ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 4 2 6 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 10 0 −1 ¯ ¯ 10 5 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 6 ¯ + 7 (−1)2+3 ¯ 0 4 6 ¯= D = 8 (−1)2+2 ¯ 0 2 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 ¯ 1 3 1 ¯ 1 ¯ = 8 · 22 − 7 · (−106) = 918 Za kazdym razem otrzymujemy ten sam wynik. sci ˛ ˛ Twierdzenie 3.

sc ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a1 b1 c1 ¯ ¯ a1 + b1 b1 c1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ D = ¯ a2 b2 c2 ¯ = ¯ a2 + b2 b2 c2 ¯ = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a3 b3 c3 ¯ ¯ a3 + b3 b3 c3 ¯ MATEMATYKA Twierdzenie 3..dwie kolumny identyczne.inna˛ kolumne tego wyznacznika pomnozona˛ przez dowolna˛ liczbe lub ˛ ˛ ˙ . ze jezeli ai ˙ ˙ ˙ ¯ ¯ a1 ¯ ¯ a2 ¯ ¯ a3 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a1 + tb1 b1 c1 ¯ ¯ a1 + (kb1 + lc1 ) b1 c1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = ¯ a2 + tb2 b2 c2 ¯ = ¯ a2 + (kb2 + lc2 ) b2 c2 ¯ = D ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a3 + tb3 b3 c3 ¯ ¯ a3 + (kb3 + lc3 ) b3 c3 ¯ Twierdzenie 3.3.dowolna˛ kombinacje liniowa˛ innych kolumn tego wyznacznika. to wyznacznik równa sie iloczynowi elementów przekatnej głównej.7 Jezeli w wyznaczniku wszystkie wyrazy stojace po jednej stronie przekatnej ˛ ˛ ˙ głównej sa˛ zerami.inna˛ kolumne tego wyznacznika lub ˛ . . .4 Jezeli do pewnej kolumny wyznacznika dodamy: ˙ . dla i = 1. + ank Anj = aik Aij = (112) ⎩ i=1 D gdy k = j Twierdzenie 3. ˛ ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a x y ¯ ¯ a 0 0 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 b z ¯ = abc ¯ p b 0 ¯ = abc (113) ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 0 c ¯ ¯ q r c ¯ 46 .kolumne zerowa˛ lub ˛ . 2. to jego warto´´ jest równa zero sc ¯ ¯ ¯ 0 b1 c1 ¯ ¯ ¯ ¯ 0 b2 c2 ¯ = 0 ¯ ¯ ¯ 0 b3 c3 ¯ Zauwazmy. MACIERZE I WYZNACZNIKI Twierdzenie 3. ˛ to warto´´ wyznacznika nie ulegnie zmianie.5 Jezeli wyznacznik zawiera ˙ .. ··· ··· ¯ ¯ ank · · · ann ¯ ¯ ¯ a a x ¯ ¯ b b y ¯ ¯ c c z ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ (111) suma elementów dowolnej kolumny pomnozonych przez dopełnienie algebraiczne elementów ˙ innej kolumny jest zerem ⎧ n ⎨ 0 gdy k 6= j X a1k A1j + . to ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ b1 b1 c1 ¯ b1 c1 ¯ ¯ tb1 b1 c1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ b2 c2 ¯ = ¯ tb2 b2 c2 ¯ = t ¯ b2 b2 c2 ¯ = 0 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ b3 b3 c3 ¯ b3 c3 ¯ ¯ tb3 b3 c3 ¯ D ¯ a1k · · · a1n ¯ ¯ ··· ··· ··· ¯ ¯ aik · · · ain ¯ ¯ ¯ .6 W dowolnym wyznaczniku ¯ ¯ a11 · · · ¯ ¯ ··· ··· ¯ ¯ D = ¯ ai1 · · · ¯ ¯ ··· ··· ¯ ¯ an1 · · · = t · bi . 3.

n ˙ Twierdzenie 3.3 Zastepujac w Twierdzeniach 3. to AT = ⎣ b g q ⎦ (114) ˙ c h r p q r det A = det AT (115) Wniosek 3. Do drugiej kolumny dodajemy trzecia˛ pomnozona˛ przez (−2) (trzecia˛ kolumne przepisuje˛ ˙ my bez zmian!) ¯ ¯ ¯ 0 0 −1 ¯ ¯ ¯ 7 −5 ¯ D = 10 ¯ 0 ¯ ¯ ¯ 37 −36 19 ¯ 4. nie zmienia warto´ci wyznacznika s s ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ a f p a b c Jezeli A = ⎣ f g h ⎦.6 Wykorzysta´ poznane twierdzenia do obliczania warto´ci wyznacznika c s ¯ ¯ ¯ 220 −2 −1 ¯ ¯ ¯ D = ¯ 330 −3 −5 ¯ ¯ ¯ ¯ 150 2 19 ¯ 1. to det (AB) = (det A) (det B) (116) Przykład 3.8 Przestawienie wszystkich wierszy wyznacznika na miejsce jego kolumn i odwrotnie.6 Wykonujemy kolejno przekształcenia ˛ 3.3.9 (Cauchy’ego) Jezeli macierze A i B sa˛ macierzami kwadratowymi tego ˙ samego stopnia. MACIERZE I WYZNACZNIKI i zachodzi równo´´ sc Twierdzenie 3.6 słowo kolumna słowem wiersz. Do pierwszej kolumny dodajemy druga˛ pomnozona˛ przez 11 (druga˛ kolumne przepisujemy ˛ ˙ bez zmian!) ¯ ¯ ¯ 0 −2 −1 ¯ ¯ ¯ D = 10 ¯ 0 −3 −5 ¯ ¯ ¯ ¯ 37 2 19 ¯ . Przestawiamy pierwsza˛ kolumne z trzecia ˛ ˛ ¯ ¯ −1 0 0 ¯ 7 0 D = −10 ¯ −5 ¯ ¯ 19 −36 37 47 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 2.MATEMATYKA 3. bez zamiany ich kolejno´ci. otrzymu˛ ˛ jemy twierdzenia prawdziwe. Na zako´ czenie podamy kolejne wazne twierdzenie.2 . Z pierwszej kolumny wyłaczamy czynnik 10 ˛ ¯ ¯ ¯ 22 −2 −1 ¯ ¯ ¯ D = 10 ¯ 33 −3 −5 ¯ ¯ ¯ ¯ 15 2 19 ¯ (117) Rozwiazanie 3.

Wyznaczniki stopnia trzeciego obliczamy metoda Sarrusa ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ D = 8 (−16 + 72 + 2 − 16 − 12 + 12) + 2 (−16 + 72 + 2 − 16 − 12 + 12) = 420 48 . Mnozymy pierwszy wiersz przez 3 i odejmujemy od drugiego (przepisujemy go bez zmian!) ˙ ¯ ¯ ¯ 3 2 −1 −5 4 ¯ ¯ ¯ ¯ −2 0 0 8 0 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 ¯ D = ¯ −9 −6 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 −2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ 5 −2 6 −3 4 ¯ 2.7 Obliczy´ warto´´ wyznacznika c sc ¯ ¯ ¯ 3 2 −1 −5 4 ¯ ¯ ¯ ¯ 7 6 −3 −7 12 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 ¯ D = ¯ −9 −6 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 −2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ 5 −2 6 −3 4 ¯ MATEMATYKA Rozwiazanie 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI 5. Czwarty wiersz mnozymy przez 2 i dodajemy do trzeciego ˙ ¯ ¯ ¯ 3 2 −1 −5 4 ¯ ¯ ¯ ¯ −2 0 0 8 0 ¯ ¯ ¯ 0 0 −1 0 ¯ D = ¯ −1 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 −2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ 5 −2 6 −3 4 ¯ 3. Stosujemy Twierdzenie 3.7 Wykonujemy działania: ˛ 1. Rozwijamy otrzymany wyznacznik wzgledem elementów trzeciego wiersza ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ 2 −1 −5 4 ¯ ¯ 3 2 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 ¯ −2 0 8 0 ¯ 0 0 3+4 ¯ D = (−1) (−1)3+1 ¯ ¯ 3 −2 −2 1 ¯ + (−1) (−1) ¯ 4 3 −2 ¯ ¯ ¯ ¯ −2 ¯ 5 −2 6 −3 4 ¯ 6 4 0 1 4 4.7 D = −10 · (−1) · 7 · 37 = 2590 Przykład 3. Rozwijamy pierwszy i drugi wyznacznik wzgledem elementów drugiego wiersza ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 2 −1 4 ¯ ¯ 2 −1 4 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ D = (−1) · 8 (−1)2+3 ¯ 3 −2 1 ¯ + (−2) (−1)2+1 ¯ 3 −2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ −2 ¯ −2 6 4 ¯ 6 4 ¯ 5.3.

˛ gdy R (A) = R (B) (rank A = rank B). ⎤ 5 3 4 −18 6 1 A = ⎣ 3 0 1 −7 4 6 ⎦ 6 3 6 −27 9 3 Rozwiazanie 3. a macierz posiada n ˛ ˙ elementy niezerowe (wyznaczniki stopnia 1). Jednym z nich moze by´ wyznacznik drugiego c c ˙ ˙ ¯ ¯ 2 1 ¯ ¯ stopnia ¯ ˙˛ ˛ ¯ 3 2 ¯ = 1 6= 0. Oznacza to. ze rzad macierzy A wynosi 2. MACIERZE I WYZNACZNIKI 3. jezeli do elementów dowolnego wiersza macie˛ ˙ rzy dodamy odpowiednie elementy innego wiersza tej macierzy pomnozone przez dowolna˛ liczbe ˛ ˙ lub jezeli skre´limy jedna˛ z dwóch identycznych kolumn (wierszy) macierzy. R (A) = 3.8 Znale´´ rzad macierzy zc ˛ ⎤ 1 1 2 A=⎣ 2 1 0 ⎦ 3 2 2 ⎡ R Rozwiazanie 3.MATEMATYKA 3. s ˙ Przykład 3. aby najpro´ciej obliczy´ wyznacznik trzeciego s c ˛ stopnia ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 3 4 −18 6 1 (−1) 5 3 4 −18 6 1 R ⎣ 3 0 1 −7 4 6 ⎦ = ⎣ 3 0 1 −7 4 6 ⎦ 6 3 6 −27 9 3 ↓ 1 0 2 −9 3 2 Obliczamy warto´´ sc ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 10 A wiec rzad macierzy A wynosi 3. Rzad macierzy A oznaczamy przez R (A) lub rank (A)10 . Wprowadzimy zapis A = B. a wiec 1 ≤ R (A) ≤ 3. Poniewaz ˛ ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 1 ¯ 2 ¯ 1 1 2 (−2) 1 1 2 (−1) ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 −2 ¯ = 1 (−1)(1+2) ¯ 1 −2 ¯ = 0 2 1 0 0 ↓ =¯ = 2 1 ¯ ¯ 1 −2 ¯ ¯ 1 0 −2 ¯ 3 2 2 ↓ 1 0 −2 Przykład 3. odwrotna i macierz ortogonalna ˛ Na wstepie podamy definicje pojecia bardzo waznego przy rozwiazywaniu układów równa´ .9 Znale´´ rzad macierzy zc ˛ ⎡ musimy ¯obliczy´ wyznaczniki nizszych stopni.7 Macierz dołaczona.9 Przekształcamy macierz tak.3 Rzad macierzy A nie ulega zmianie. s ˛ ˛ ˛ W starszych podrecznikach mozna spotka´ symbole r (A) lub rz (A). c ˛ ˙ wyznacznika ¯ ¯ 5 3 4 ¯ ¯ ¯ 1+2 ¯ 3 1 3 0 1 ¯ = 3 (−1) ¯ ¯ 1 2 1 0 2 ¯ ¯ ¯ ¯ = −3 · (6 − 1) = −15 6= 0 ¯ 49 . Rzad macierzy mówi nam o wielu jej własno´ciach.8 Najwyzszy stopie´ wyznacznika macierzy A wynosi 3. Uwaga 3. rank A = 2.15 Rzedem macierzy A nazywamy najwyzszy stopie´ róznych od zera wyznaczn ˙ ˛ ˙ ników (minorów) tej macierzy. n ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ Definicja 3.

18 Macierza dołaczona macierzy kwadratowej A = [aik ] nazywamy macierz ˛ ˛ ˛ D A = [Aki ]. an ] nazywamy maksymalna˛ liczbe kolumn ˛ ˛ liniowo niezaleznych.11 Majac dana˛ macierz A ˛ ⎤ 2 1 3 A = ⎣ 0 4 −1 ⎦ 1 0 2 zbuduj macierz dopełnie´ algebraicznych D A oraz macierz dołaczona AD . i a3 sa˛ liniowo niezalezne. ˛ ˙ ˙ Rozwiazanie 3. . MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Definicja 3. n Relacje miedzy macierzami A i AD opisuje twierdzenie. A ≡ B) ˙ ˙ wtedy i tylko wtedy. n ˛ ˛ 50 ⎡ R . .5). ˙ Przykład 3. ze macierz A jest równowazna macierzy B (A = B.10 Rzeczywi´cie s ˛ ⎧ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 3 4 0 ⎨ α=0 ⎣ 3 ⎦ + β ⎣ 0 ⎦ + γ ⎣ 1 ⎦ = ⎣ 0 ⎦ ⇐⇒ β=0 α ⎩ 6 3 6 0 γ=0 ⎡ Definicja 3.10 Macierz ⎤ 5 3 4 −18 A = ⎣ 3 0 1 −7 ⎦ 6 3 6 −27 ⎡ ma rzad równy 3 (R (A) = 3). to zachodza˛ ˛ ˛ ˙ wzory AAD = AD A = (det A) I (118) Pamietamy. czyli macierz transponowana˛ macierzy dopełnie´ algebraicznych. AD = [Aik ]T .10 Jezeli AD jest macierza˛ dołaczona macierzy kwadratowej A.16 Rzedem macierzy A = [a1 . gdyz kolumny a1 . gdy macierz A mozemy otrzyma´ z macierzy B przez wykonanie na niej c ˙ sko´ czonej liczby operacji elementarnych (sa˛ one opisane w punkcie 3. a2 .11 oraz wzór (97) mozemy macierz dołaczona AD przedstawi´ c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ jako AD = (D A)T = [Aik ]T (120) Przykład 3.17 Mówimy. Biorac pod uwage Definicje 3. n Definicja 3.3. a2 .6 i 4. ze Aik jest dopełnieniem algebraicznym elementu aik macierzy A (patrz (96)) ˛ ˙ obliczanym z wzoru Aik = (−1)i+k Mik (119) gdzie: Mik − minor. ˛ Twierdzenie 3. . .

det A = 3.11 Skonstruujemy macierz dopełnie´ algebraicznych obliczajac jej poszczególn ˛ ˛ ne elementy.12 Na przykładzie macierzy A z Przykładu 3. Mamy wiec: ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1+1 ¯ 4 −1 ¯ 1+2 ¯ 0 −1 ¯ =8 A12 = (−1) ¯ = −1 A11 = (−1) ¯ 0 2 ¯ 1 2 ¯ A13 = (−1) 1+3 A22 = (−1) 2+2 ¯ ¯ 0 4 ¯ ¯ 1 0 ¯ ¯ 2 3 ¯ ¯ 1 2 ¯ ¯ 2 1 ¯ ¯ 0 4 ¯ ¯ ¯ = −4 ¯ ¯ ¯ ¯=1 ¯ ¯ ¯ ¯=8 ¯ A21 = (−1) 2+1 A23 = (−1) 2+3 ¯ ¯ 1 3 ¯ ¯ 0 2 ¯ ¯ 2 1 ¯ ¯ 1 0 ¯ ¯ ¯ = −2 ¯ ¯ ¯ ¯=1 ¯ ¯ ¯ ¯=2 ¯ A31 = (−1) 3+1 A33 = (−1) 3+3 ¯ ¯ 1 3 ¯ ¯ 4 −1 ¯ ¯ ¯ = −13 ¯ A32 = (−1) 3+2 ¯ ¯ 2 3 ¯ ¯ 0 −1 natomiast macierz dołaczona posta´ c ˛ Zatem macierz dopełnie´ algebraicznych przyjmie posta´ n c ⎡ ⎤ 8 −1 −4 ⎣ −2 1 1 ⎦ DA = −13 2 8 ⎤ 8 −2 −13 1 2 ⎦ AD = (D A)T = ⎣ −1 −4 1 8 ⎡ Przykład 3.MATEMATYKA 3.11 sprawdzimy słuszno´´ relacji sc (118) AAD = (det A) I Rozwiazanie 3. Zatem powyzsze obliczenia s ˙ potwierdzaja˛ słuszno´´ analizowanego wzoru.12 Wyznaczajac iloczyn AAD otrzymujemy macierze ˛ ˛ 8 −2 −13 −1 1 2 −4 1 8 3 0 0 0 3 0 0 0 3 2 1 3 0 4 −1 1 0 2 A wiec ˛ ⎡ Rzeczywi´cie. MACIERZE I WYZNACZNIKI Rozwiazanie 3. ˛ 51 ⎤ ⎡ ⎤ 3 0 0 1 0 0 AAD = ⎣ 0 3 0 ⎦ = 3 ⎣ 0 1 0 ⎦ = 3I 0 0 3 0 0 1 . sc Podamy teraz definicje macierzy odwrotnej macierzy A. tzn. wyznacznik macierzy A jest równy 3.

które przekształcaja macierz nieosobliwa ˛ ˛ −1 A w macierz jednostkowa I. 8 ⎡ 0 0 3 ⎤ ⎡ −4 1 ⎤ 3w1 − w3 3 3 0 7 −1 −11 ⎣ 0 3 0 ⎦ ⎣ −1 . 0 ⎦ w2 + 4w3 3⎤ 8 ⎤ ⎡ 0 0 ⎡ −4 1 . s ˛ ˛ Rozwiazanie 3.12 Operacje elementarne.13 Po prawej stronie A dopiszemy macierz jednostkowa˛ I ˛ ⎤ ⎡ ⎡ ⎤ 2 1 3 1 0 0 ⎣ 0 4 −1 ⎦ ⎣ 0 1 0 ⎦ 2 ⎤ ⎡ 1 0 ⎡ 0 0 1 ⎤ w1 − w3 1 1 1 1 0 −1 ⎣ 0 4 −1 ⎦ ⎣ 0 1 . 1 8 ⎤ ⎡ 0 0 3 ⎤ ⎡ −4 1 0 0 8 −2 −13 1 ⎣ 0 1 0 ⎦ ⎣ −1 1 2 ⎦· 3 0 0 1 −4 1 8 52 . ze ˛ ˛ ˙ A−1 A = AA−1 = I (121) Twierdzenie 3.13 Wyznaczy´ macierz odwrotna˛ macierzy c ⎡ ⎤ 2 1 3 A = ⎣ 0 4 −1 ⎦ 1 0 2 Twierdzenie 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Definicja 3. 1 0 −1 ⎣ −1 1 w2 /4 ⎣ 0 3 0 ⎦ 2 ⎦ . 1 1 1 1 0 −1 ⎣ −4 4 3w2 + w3 ⎣ 0 12 0 ⎦ 8 ⎦ . 0 ⎦ .4 Macierz odwrotna macierzy diagonalnej D jest macierza diagonalna.11 Jezeli A jest macierza˛ nieosobliwa. to macierza˛ odwrotna˛ A jest macierz ˛ ˙ dołaczona macierzy A podzielona przez warto´´ wyznacznika macierzy A sc ˛ 1 A−1 = · AD (122) det A Uwaga 3. 1 8 ⎤ ⎡ 0 0 3 ⎤ ⎡ −4 w1 − w2 3 0 0 8 −2 −13 ⎣ 0 3 0 ⎦ ⎣ −1 . 4 −1 ⎦ ⎣ 0 1 0 ⎦ w3 − w1 1 2 ⎤ ⎡ 0 −1 ⎤ ⎡ −1 0 .19 Macierza˛ odwrotna macierzy nieosobliwej A nazywamy macierz A−1 taka. 1 1 1 1 0 −1 ⎣ 0 4 −1 ⎦ ⎣ 0 1 . przekształcaja jednocze´nie macierz I w macierz A . s ˛ ⎤ ⎡ 1 ⎡ ⎤ 0 0 k 0 0 k D=⎣ 0 l 0 ⎦ D−1 = ⎣ 0 1 0 ⎦ l 1 0 0 m 0 0 m Przykład 3. 2 ⎤ ⎡ 0 0 1 ⎤ ⎡ 1 0 .3. 1 1 1 1 0 −1 ⎣ 0 . 1 2 ⎦ . 1 2 ⎦ . ˛ ˛ której elementy sa równe odwrotno´ciom elementów macierzy D. 8 ⎤ ⎡ 0 0 3⎤ ⎡ −4 1 1 1 1 .

. + a2 = 1 dla k = 1. . . ˛ a2 + a2 + . . . 2. to ˛ ˛ ˙ AAT = AA−1 = I oraz AT A = I Z równo´ci (124) wynikaja własno´ macierzy ortogonalnej. + a2 = 1 dla i = 1. . . n 1k 2k nk 53 (125) (126) (124) .. Suma kwadratów wszystkich elementów dowolnego wiersza oraz dowolnej kolumny macierzy ortogonalnej równa sie 1. . tzn. s sci ˛ 1. jezeli macierz odwrotna A−1 równa sie macierzy transpo˛ ˛ ˛ ˙ nowanej AT . . 2. . .14 Wyznaczy´ macierz odwrotna˛ macierzy A zdefiniowanej w Przykładzie 3. ··· ⎤ a1n a2n ⎥ ⎥ ⎥ ··· ⎦ ann ⎡ nazywamy macierza ortogonalna. c c Rozwiazanie 3.MATEMATYKA A wiec ˛ A−1 3. tzn.11.13 Macierz ⎤⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 2 1 3 8 −2 −13 3 0 0 1 1 1 2 ⎦= ⎣ 0 3 0 ⎦=I = ⎣ 0 4 −1 ⎦ ⎣ −1 3 3 1 0 2 −4 1 8 0 0 3 a11 ⎢ a21 ⎢ A=⎢ ⎣ ··· an1 ⎡ a12 a22 ··· an2 ··· ··· . A−1 = AT (123) Jezeli macierz A jest macierza ortogonalna. n i1 i2 in a2 + a2 + .14 Rozwiazanie Macierz dołaczona AD ma posta´ ˛ ˛ ˛ ⎡ ⎤ 8 −2 −13 1 2 ⎦ AD = ⎣ −1 −4 1 8 det A = 3 Zatem macierz A−1 bedzie równa ˛ 8 −2 −13 ⎢ 1⎣ −1 1 2 ⎦=⎢ = ⎣ 3 −4 1 8 ⎡ ⎤ ⎡ 8 3 −1 3 −4 3 ⎤ 8 −2 −13 1 1 2 ⎦ = ⎣ −1 3 −4 1 8 ⎡ Warto´´ wyznacznika macierzy A jest równa sc A −1 − 2 − 13 3 3 1 3 1 3 2 3 8 3 ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ Sprawdzamy AA−1 Twierdzenie 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI Przykład 3.. .

. ˛ Stad otrzymujemy ˛ det A = ±1 (129) Wyznacznik macierzy ortogonalnej moze by´ równy tylko +1 lub −1. . . n (127) (128) Ponadto zauwazamy. Rzeczywi´cie: s s ˛ 1 2 1 2 wiersz: wiersz: kolumna: kolumna: cos2 α + sin2 α = 1 (− sin α)2 + cos2 α = 1 cos2 α + (− sin α)2 = 1 sin2 α + cos2 α = 1 ∙ cos α sin α − sin α cos α ¸ Własno´ci (127) i (128) równiez sa˛ spełnione. . ze z równa´ (124) wynika warto´´ wyznacznika macierzy ortogonalnej. . det I = 1. + ain ajn = 0 dla i 6= j. c s Rozwiazanie 3. Suma iloczynów wszystkich odpowiednich elementów dwóch róznych wierszy oraz dwóch ˙ róznych kolumn macierzy ortogonalnej równa sie zeru. wiec (det A)2 = 1. + ank anl = 0 dla k 6= l. ˛ ˙ ai1 aj1 + ai2 aj2 + .3. 2. n sc ˙ ˙ Mianowicie det A det AT = det I ale det AT = det A. . ze w tym przypadku zachodzi równo´´ wT = w−1 . poniewaz ˛ ˙ det w = cos2 α + sin2 α = 1 6= 0 Macierz transponowana jest równa w = T (130) ∙ cos α sin α − sin α cos α ¸ Natomiast macierz dołaczona wD jest nastepujaca ˛ ˛ ˛ ∙ ¸ cos α sin α D w = − sin α cos α Poniewaz det w = 1. to ˙ w −1 =w = D Widzimy wiec. Sprawdzimy własno´ci (125) i (126). . bowiem: s ˙ 1.15 Jest to macierz nieosobliwa. . i. c ˙ Przykład 3. j = 1. . 2. l = 1. . n a1k a1l + a2k a2l + . mnozenie wzgledem kolumn: ˛ ˙ 54 cos α (− sin α) + sin α cos α = 0 cos α sin α + (− sin α) cos α = 0 . tzn. k. mnozenie wzgledem wierszy: ˛ ˙ 2. Oznacza to. . ze macierz w sc ˛ ˙ ˙ jest macierza˛ ortogonalna.15 Macierz pewnego przekształcenia liniowego ma posta´ c ∙ ¸ cos α − sin α w= sin α cos α Sprawdzi´ własno´ci (125) i (126). MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA 2. .

. k = 1. + ann = tr(A). jezeli kazdy pierwiastek liczy sie ˛ ˙ ˙ tyle razy. sc Wniosek 3. trace) tr(A) = λ1 + λ2 + · · · + λn = n X i=1 n Y i=1 λi (135) λi (136) Wniosek 3.4 Z relacji (135) wynika. Równanie det (A − λI) = 0 (134) ma dokładnie n pierwiastków rzeczywistych lub zespolonych. które nazywamy równaniem charakterystycz˛ nym macierzy A... n) ⎤ · · · a1n · · · a2n ⎥ ⎥ ⎥ . W rezultacie otrzymamy ˛ ⎤ ⎡ a11 − λ a12 ··· a1n ⎢ a21 a22 − λ · · · a2n ⎥ ⎥ ⎢ C=⎢ ⎥ . ile wynosi jego krotno´c.8 Równanie charakterystyczne macierzy elementach aik (i. ... . ¯ ··· ··· ··· ¯ ¯ an1 an2 · · · ann − λ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ ¯ Z danej macierzy kwadratowej A stopnia n o ⎡ a11 a12 ⎢ a21 a22 ⎢ A=⎢ ⎣ ··· ··· an1 an2 (131) (132) (133) otrzymamy równanie stopnia n wzgledem λ. s´ Znajac wszystkie warto´ własne macierzy mozemy obliczy´ warto´´ jej wyznacznika sci c sc ˛ ˙ det(A) = λ1 · λ2 · · · · · λn = oraz tak zwany ´ slad macierzy (ang.5 Suma warto´ci własnych macierzy A jest równa sumie elementów znajdujacych s ˛ sie na przekatnej gwnej tej macierzy: λ1 + λ2 + · · · + λn = a11 + a22 + .. ··· ⎦ · · · ann utworzymy nowa macierz zgodnie z zapisem A − λI = C. rózne od zera dla macierzy nieosobliwej.. 2..MATEMATYKA 3. . jezeli co najmniej ˛ ˙ ˙ jedna warto´´ własna jest równa 0. MACIERZE I WYZNACZNIKI 3. . ˙ nazywamy warto´ sciami własnymi macierzy A. ze macierz A jest macierza˛ osobliwa. ˛ ˛ Moduł maksymalnej warto´ własnej macierzy A nazywamy jej promieniem spektralsci nym i oznaczamy (137) ρ(A) = max |λ| λ∈σ(A) 55 . Pierwiastki λi tego równania. ⎦ ⎣ ··· ··· ··· an2 · · · ann − λ an1 Przyrównujac do zera wyznacznik macierzy (132) ˛ ¯ ¯ a11 − λ a12 ··· a1n ¯ ¯ a21 a22 − λ · · · a2n ¯ ¯ .

16 Wyznaczy´ równanie charakterystyczne oraz warto´ci własne macierzy c s ∙ ¸ 2 1 A= 1 5 Rozwiazanie 3. s ˛ 56 .3. ze równanie charakterystyczne (138) ma dwa pierwiastki rzeczywiste ˙ c ˙ λ1 = λ2 = √ ¢ 1¡ 7 + 13 2 Sa to warto´ci własne macierzy A.16 Tworzymy równanie charakterystyczne tej macierzy ˛ ¯ ¯ ¯ 2−λ 1 ¯ ¯=0 ¯ ¯ 1 5−λ ¯ (2 − λ) (5 − λ) − 1 = 0 √ ¢ 1¡ 7 − 13 2 −→ λ2 − 7λ + 9 = 0 Stad ˛ (138) Łatwo zauwazy´. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Przykład 3.

Jezeli niewiadomych jest ˙ niewiele. .MATEMATYKA ´ 4. Rozwiaza´ równanie oznacza to samo. RÓWNANIA LINIOWE. . 11 57 . tzn. . cn prawdziwa jest relacja (140). . .1 Równania liniowe. . . . . Zbiór wszystkich rozwiaza´ danego równania liniowego c ˙ ˛ n ˛ n nazywamy rozwiazaniem ogólnym. a1 x1 + a2 x2 + . 4. . . cn ) (141) który spełnia równanie (140). . układ (142) zawiera tylko jedno równanie liniowe f1 (x) = 0 Funkcja liniowa 2 zmiennych nazywamy wyrazenie spełniajace warunek: f (γx + ωy) = f (γx) + f (ωy) = ˛ ˛ ˛ ˙ γf (x) + ωf (y).1 Równaniem liniowym o n zmiennych (niewiadomych) nazywamy równanie otrzymane przez przyrównanie do zera funkcji liniowej n zmiennych11 . . . . . c2 . . xn liczb c1 . . an nazywamy współczynnikami równania. tzn. y. . jezeli jest on rozwiazaniem ˛ ˛ ˛ ˙ kazdego równania zawartego w tym układzie. gdy b 6= 0. . po podstawieniu za zmienne x1 . + an xn + a0 = 0 Równanie liniowe zapisujemy a1 x1 + a2 x2 + . . + an xn = b (140) (139) Nazywamy je jednorodnym. . . x2 . Wykresem funkcji liniowej jest linia prosta. ˛ liczby te sa˛ znane. . . z. xn ]T . . c2 . . . . liczbe b− wyrazem wolnym (albo prawa˛ strona˛ równania). . . ze rozwiaza´ nie ma. . Zmienne x1 . . Liczby a1 . xn nazywamy niewiadomymi. . . . . Ciag niewiadomych x1 . t. cn ) nazywamy rozwiazaniem układu (142). co poda´ wszystkie jego rozwiazania. ˙ Gdy m = 1. xn ) lub x = [x1 .2 Układ równa´ n ⎧ ⎪ f1 (x) = 0 ⎪ ⎨ f2 (x) = 0 ⎪ ··· ⎪ ⎩ fm (x) = 0 Rozwazmy układ równa´ n ˙ (142) Ciag c = (c1 . a kazde pojedyncze rozwiazanie rozwiazaniem szcze˛ ˛ ˛ ˙ gólnym. Układy równa´ liniowych n Równanie liniowe Definicja 4. xn zapisujemy w skrócie ˛ x = (x1 . wzglednie c ˛ c ˛ ˛ stwierdzi´. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH 4 4. . . Rozwiazaniem równania liniowego (140) nazywamy kazdy ciag n liczb rzeczywistych ˛ ˛ ˙ (c1 . . c2 . gdy b = 0 i niejednorodnym. zwykle oznaczamy je x.

˙ Twierdzenie 4..´ 4. jezeli równo´´ (143) zachodzi tylko wtedy. Sa one niezalezn ˛ ˛ ˛ ˙ ne liniowo. .. . .. A: B: (147) ⎪ fk (x) = 0 ⎪ fk (x) = 0 ⎪ ⎪ ⎩ ⎩ f (x) = 0 f (x) + t1 f1 (x) + . Czy równania sa˛ liniowo niezalezne? c ˛ ˙ Rozwiazanie 4. .1 Ponizsze dwa układy równa´.2 Ponizsze dwa układy równa´ . . . . 2. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4. + km fm (x) = 0 (143) gdzie: ki . 2. . tk oznaczaja˛ stałe dowolne.3 Kombinacja liniowa równa´ n Majac dany układ równa´ mozemy kazde równanie pomnozy´ przez pewna stała i doda´ n c ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ c je do siebie. + tk fk (x) = 0 sa˛ równowazne. . . Równanie (143) nazywamy kombinacja liniowa równa´ danego układu.. 1 oraz kombinacje o współczyn˛ ˛ ˛ nikach 2. Otrzymujemy układ 1 · f1 (x) + 1 · f2 (x) = 0 1 · 2x + 1 · y + 1 · x + 1 · 2y = 0 3x + 3y = 0 2 · f1 (x) + 2 · f2 (x) = 0 2 · 2x + 2 · y + 2 · x + 2 · 2y = 0 6x + 6y = 0 Układ ⎧ ⎨ 3x + 3y = 0 ⎩ (145) 6x + 6y = 0 wynika z poprzedniego. w których t1 . gdy k1 = k2 = . Tak skonstruowane równanie ma posta´ c k1 f1 (x) + . . 2. ˙ Przykład 4. i = 1. . ˙ 58 . 1 oraz 2. m− stałe.1 Dany jest układ równa´ n ⎧ ⎨ f1 (x) = 2x + y = 0 ⎩ f2 (x) = x + 2y = 0 (144) Utworzy´ kombinacje o współczynnikach 1.1 Tworzymy kombinacje o współczynnikach 1. w których t jest stała˛ dowolna˛ n ˙ ⎧ ⎧ ⎨ f1 (x) = 0 ⎨ f1 (x) = 0 A: B: ⎩ ⎩ f2 (x) = 0 f2 (x) + tf1 (x) = 0 sa˛ równowazne. = km = 0. ale nie jest mu równowazny. n ˙ k≥1 ⎧ ⎧ ⎪ f1 (x) = 0 ⎪ f1 (x) = 0 ⎪ ⎪ ⎨ ⎨ . W sc ˙ przeciwnym przypadku równania te nazywamy liniowo zaleznymi. . . . RÓWNANIA LINIOWE. ˙ (146) Twierdzenie 4.

am2 a12 a22 ... a1n a2n .. . ⎦ = b bm (149) ⎤ .4 Układ równa´ liniowych.. ...... a1n .. . Zapiszemy je w postaci s ˛ n ˛ ˛ macierzy }| a11 a12 ⎢ a a22 A = ⎢ 21 ⎣ . amn . .. .. . . ⎦ . . .. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH 4.. Okre´laja one układ równa´ . ⎦ bm (153) . . . . amn {z macierz wyrazów wolnych z ⎡ }| ⎤ { b1 ⎢ b2 ⎥ ⎥ ⎢ ⎣ . am2 ⎡ { ⎤ . . . . ⎦ bm } (150) a11 ⎢ a21 [A| b] = C = ⎢ ⎣ . a2n ⎥ ⎥ . . .. ... Macierz rozszerzona... a1n a2n . .. . n sa znanymi liczbami ˛ rzeczywistymi... i = 1.MATEMATYKA ´ 4.. .. am1 am2 ⎡ a12 a22 . RÓWNANIA LINIOWE.. . a2n .. n Współczynniki aij układu i wyrazy wolne bi . am1 (151) macierza rozszerzona. b1 ⎥ ⎥ b2 ⎥ ⎥ . a1n . ... . . m. . . ... ..... .. . ... Macierz układu. Macierz rozszerzona czesto oznacza sie symbolem [A| b].. amn b1 b2 ⎥ ⎥ .. a2n ⎥ ⎥ . . W niektórych podreczni˛ ˛ ˛ ˛ kach ostatnia kolumna jest oddzielona od macierzy układu pionowa linia kropkowana lub ˛ ˛ ˛ ciagła. . . . .. . + a2n xn = b2 ··· ··· ··· ··· ⎪ ⎪ ⎩ am1 x1 am2 x2 + . ⎣ am1 ⎡ a11 ⎢ a21 [ A| b] = ⎢ ⎣ ..... . . a1n ... . . ˛ ˛ ⎢ a11 ⎢ ⎢ a [ A| b] = ⎢ 21 ⎢ . . Np. am1 am2 ⎡ z macierz współczynników Układ m równa´ liniowych o n niewiadomych zapisujemy n ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + .. . . .. . .. . + a1n xn = b1 ⎪ ⎨ a21 x1 a22 x2 + .. amn ⎤ b1 b2 ⎥ ⎥ . . . amn .. am2 59 . .. . . . . j = 1.. a macierz ˛ a11 a12 ⎢ a21 a22 A=⎢ ⎣ ... + amn xn = bm lub Ax = b (148) Macierz | macierz rozszerzona nazywamy macierza układu. . am1 ⎡ a12 a22 . ⎥ ⎦ bm ⎤ ⎤ (152) .. Powstaje ona po dołaczeniu kolumny wyrazów wolnych b do macierzy ˛ ˛ ˛ układu A. a wiec i jego rozwiazanie... ⎦ .

.5 Przekształcenia elementarne i zmiana numeracji niewiadomych Przekształceniami elementarnymi układu równa´ liniowych nazywamy n 1. pomnozenie pewnego równania układu przez dowolna liczbe i dodanie do innego równania ˛ ˛ ˙ tego układu. pomnozenie równania układu przez liczbe rózna od 0. RÓWNANIA LINIOWE. . x2 . n n ˛ ˙ to z kazdego rozwiazania układu F przez analogiczne przekształcenie otrzymujemy rozwiazanie ˛ ˛ ˙ układu G. a wiec ˛ równiez na kolumnie wyrazów wolnych. c x Jezeli z układu równa´ F przez zmiane numeracji niewiadomych powstaje układ równa´ G. ˙ Przekształceniom elementarnym układu równa´ (148) odpowiadaja nastepujace przekształn ˛ ˛ ˛ cenia elementarne macierzy (149): 1.. pomnozenie pewnego wiersza przez dowolna liczbe i dodanie do innego wiersza. . am2 60 ... to otrzymamy ˙ 6x2 + 5x1 + 7x3 = 8.6 Sprowadzanie macierzy do postaci normalnej ⎡ a11 a21 a31 .. ze ¯ ¯ ¯ ˙ ¯ x1 = x2 x2 = x1 ¯ x3 = x3 ¯ (zmiana numeracji) x x Analizowane równanie przyjmie posta´ 6¯1 + 5¯2 + 7¯3 = 8.. a1n a2n a3n . am1 a12 a22 a32 .. ˛ ˙ ˛ ˙ 3.3 Jezeli do danego układu równa´ liniowych zastosujemy przekształcenie elen ˙ mentarne..´ 4. c c ˙ ˛ ˛ n 4. Twierdzenie 4. ze rozwiaza´ nie ma.. pomnozenie wiersza przez liczbe rózna od zera.. ˛ ˛ ˙ Uwaga 4. W celu uporzadkowania niewiadomych zgodnie ze wzrostem wska´nika z ˛ wprowadzamy nowe niewiadome x1 . przestawienie dwóch wierszy..4 Dowolna˛ macierz ⎢ ⎢ A=⎢ ⎢ ⎣ (154) .1 Przekształcenia elementarne wykonywane sa˛ na macierzy rozszerzonej. układu normalnego. n ˛ 2. amn ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ Twierdzenie 4.. x3 takie. ˛ ˙ ˛ ˙ 3.. przestawienie ze soba dwóch równa´ układu. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4. ˙ Jezeli w równaniu 5x1 + 6x2 + 7x3 = 8 przestawimy pierwsze dwa wyrazy. ˛ n ˛ n ˙ Zmiana numeracji niewiadomych w układzie (148) powoduje odpowiednie przestawienie kolumn w macierzy współczynników tego układu (kolumna wyrazów wolnych pozostaje na swoim miejscu). Kazdy układ równa´ liniowych mozna sprowadzi´ za pomoca przekształce´ elementarnych n c n ˛ ˙ ˙ i zmiane numeracji niewiadomych do tzw. Znalezienie rozwiaza´ układu G jest równowazne znalezieniu rozwiaza´ układu F .. 2.. to otrzymamy układ równowazny danemu układowi.. Z układu normalnego łatwo ˛ odczyta´ rozwiazanie lub stwierdzi´.. .

..r+1 ⎢ ⎢ 0 0 c33 .r+1 . .. . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH sa˛ zerami.... W macierzach P i C liczba r ma taka˛ sama˛ warto´´. ......... p2n ⎥ ⎥ 0 p33 . crn ⎥ ⎥ ... c1n . r ≥ 1.. sc Dzielac i−ty wiersz macierzy C przez cii .. prr pr. ... . .. ⎢ 0 ⎢ ⎢ 0 ⎢ ⎣ .. c2n ... 0 0 ... 0 0 .. . c22 6= 0. to r−ta kolumna jest ostatnia˛ kolumna. . ... p2r p2.2 Sprowadzi´ do postaci normalnej macierz c ⎡ 1 1 −4 0 3 ⎢ 1 −1 −2 −2 −2 A=⎢ ⎣ 1 −3 0 −4 0 0 1 −1 1 1 ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ . mozna za pomoca przekształce´ elementarnych i n ˛ ˙ do macierzy zwanej półnormalna ˛ ⎤ p12 p13 . .. . 0 c3...r+1 ⎢ ⎢ .. . C = ⎢ .r+1 . 0 . . .. .. r ≤ m. 0 0 w której nie wszystkie wyrazy aij przestawienia kolumn sprowadzi´ c ⎡ p11 ⎢ 0 ⎢ ⎢ 0 ⎢ ⎢ ⎢ P = ⎢ .. .. . . p3n ⎥ ⎥ ⎥ . c3n (157) Rozwiazanie 4. . ⎦ 0 0 . ... . .r+1 . . .. ... crr 6= 0... r ≤ m. . .2 Pierwszy wiersz pomnozony przez (−1) dodajemy do drugiego i trzeciego ˛ ˙ wiersza.... . . 0 c1. ⎦ . 0 a nastepnie do macierzy zwanej ˛ ⎤ (156) gdzie: p11 6= 0. . ⎥ ⎥ .. 0 gdzie: c11 6= 0. ... .. .... .. .... crr c ˛ ˙ jedynki. . crr cr.. . . . prr 6= 0. i = 1. ⎥ (155) ⎥ 0 0 .. ˛ ˙ Przykład 4. RÓWNANIA LINIOWE. ⎢ 0 0 0 . .. .. . r ≤ n. .. . . .. 0 ⎥ ⎥ . ..r+1 . . mozemy uzyska´ w miejscu c11 .. p22 6= 0. ⎢ .. .. .r+1 ⎢ ⎢ 0 0 0 .. .. . . Zapisujemy to umownie nastepujaco: ˛ ˛ ⎡ ⎤ 1 1 −4 0 3 −1 −1 ⎢ 1 −1 −2 −2 −2 ⎥ ↓ ⎥ A=⎢ ⎣ 1 −3 ↓ 0 −4 0 ⎦ 0 1 −1 1 1 W wyniku otrzymamy ⎤ 1 1 −4 0 3 ⎢ 0 −2 2 −2 −5 ⎥ −2 ⎥ A=⎢ ⎣ 0 −4 4 −4 −3 ⎦ ↓ 0 1 −1 1 1 ⎡ 61 ... r ≥ 1. normalna ˛ ⎡ c11 0 0 . to w macierzach P i C nie ma u dołu wierszy wypełnionych zerami. Jezeli r = m.. . . 0 ⎥ ⎥ . p1r p1. r ≤ n. . . 0 c2. . p3r p3. . 0 0 ⎢ ⎣ .. .. . 0 0 0 . ...MATEMATYKA ´ 4.. .. p1n p22 p23 .. . prn ⎥ ⎥ 0 0 . . r. . . . ˙ Jezeli r = n. .r+1 ⎢ 0 c22 0 ..

to przestawiamy trzecia˛ kolumne z piata˛ ˛ ˛ ˙ ⎡ ⎤ 1 1 3 0 −4 ⎢ 0 −2 −5 −2 2 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 ⎦ 0 0 −3 0 0 Trzeci wiersz mnozymy przez 3. czwarty przez 7 i dodajemy ˙ ⎡ 1 1 3 0 −4 ⎢ 0 −2 −5 −2 2 A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 0 0 0 0 0 ⎥ ⎥ ⎦ Czwarty wiersz mnozymy przez 2 i dodajemy do niego wiersz drugi ˙ ⎡ ⎤ 1 1 −4 0 3 ⎢ 0 −2 2 −2 −5 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 0 0 7 ⎦ 0 0 0 0 −3 trzeci do czwartego ⎤ Drugi wiersz pomnozymy przez 7. trzeci przez (−3) i do pierwszego dodamy trzeci ˙ ⎤ ⎡ 7 7 0 0 −28 ⎢ 0 −2 −5 −2 2 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 ⎦ 0 0 0 0 0 (158) Macierz (158) ma posta´ normalna. a a35 6= 0. RÓWNANIA LINIOWE. drugi wiersz mnozymy przez (−2) i dodajemy do trzeciego ˛ ˙ ⎡ ⎤ 1 1 −4 0 3 ⎢ 0 −2 2 −2 −5 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 0 0 7 ⎦ 0 1 −1 1 1 MATEMATYKA Poniewaz a33 = 0. a34 = 0. 0 0 0 0 0 Pierwszy wiersz pomnozymy przez 7. trzeci przez 5 i do drugiego dodamy trzeci ˙ ⎤ ⎡ 7 7 0 0 −28 ⎢ 0 −14 0 −14 14 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 ⎦ 0 0 0 0 0 Pierwszy wiersz pomnozymy przez 2 i dodamy do niego drugi ˙ ⎤ ⎡ ·1/14 14 0 0 −14 −42 ⎥ · (−1/14) ⎢ 0 −14 0 −14 14 ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 ⎦ ·1/7 .´ 4. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Nastepnie. c ˛ ˙ ˙ ˙ to otrzymamy jeszcze prostsza˛ posta´: c ⎡ ⎤ 1 0 0 −1 −3 ⎢ 0 1 0 1 −1 ⎥ ⎥ (159) A=⎢ ⎣ 0 0 1 0 0 ⎦ 0 0 0 0 0 62 . Jezeli pomnozymy jej wiersze przez zaznaczone mnozniki.

W ogólnym przypadku nosi ona nazwe metody eliminacji n ˛ Gaussa.MATEMATYKA ´ 4. RÓWNANIA LINIOWE. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Metoda sprowadzania macierzy układu do postaci normalnej jest pomocna przy rozwiazy˛ waniu układów równa´ liniowych. ⎤ 1 0 0 −1 1 ⎦ =⎣ 0 1 0 0 0 1 −4 ⎡ Czwarta kolumna tej macierzy zawiera poszukiwane rozwiazania układu (160).3 Rozwiaza´ układ równa´ liniowych n ˛ c ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = −18 3x + z = −7 ⎩ 6x + 3y + 6z = −27 (160) sprowadzajac macierz rozszerzona˛ układu do postaci normalnej. ˛ Rozwiazanie 4. z ta sama macierza układu i róznymi prawymi stronami. Przykład 4. tzn. Sa˛ one odpowie˛ dnio równe: x = −1 y = 1 (162) z = −4 Przedstawiona metoda jest czesto wykorzystywana przy rozwiazywaniu układów równa´ z n ˛ ˛ tymi samymi współczynnikami.3 Biorac pod uwage definicje macierzy rozszerzonej (patrz (149)) mamy ˛ ˛ ˛ ˛ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 3 4 −18 5 3 4 −18 [ A| b] = ⎣ 3 0 1 −7 ⎦ −2w2 + w3 = ⎣ 0 3 4 −13 ⎦ = 6 3 6 −27 6 3 6 −27 5w3 − 6w1 ⎤ 5 3 4 −18 3 4 −13 ⎦ =⎣ 0 0 −3 6 −27 w2 + w3 ⎤ 5 3 4 −18 w1 − w2 = ⎣ 0 3 4 −13 ⎦ 0 0 1 −4 ⎡ ⎡ ⎡ ⎤ 5 3 4 −18 = = ⎣ 0 3 4 −13 ⎦ 0 0 10 −40 w3 /10 ⎡ ⎡ A wiec macierz normalna C ma posta´ c ˛ ⎤ 1 0 0 −1 3 ⎦ w2 /3 =⎣ 0 3 0 0 0 1 −4 ⎤ 5 0 0 −5 w1 /5 = ⎣ 0 3 4 −13 ⎦ w2 − 4w3 = 0 0 1 −4 . ˛ ˛ ˛ ˙ Układ równa´ (160) z innymi prawymi stronami zapiszemy nastepujaco n ˛ ˛ ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = 6 3x + z = 4 (163) ⎩ 6x + 3y + 6z = 9 63 ⎤ 1 0 0 −1 1 ⎦ C=⎣ 0 1 0 0 0 1 −4 ⎡ (161) .

element a22 jest juz n ˛ ˙ rózny od zera.5 Dowolny układ m ⎧ ⎪ a11 x1 + ⎪ ⎨ a21 x1 + ⎪ ⎪ ··· ⎩ am1 x1 + równa´ liniowych o n niewiadomych n a12 x2 + .´ 4. 3). . 64 mozna za pomoca˛ przekształce´ elementarnych i zmiany numeracji niewiadomych sprowadzi´ n c ˙ do układu normalnego ⎧ ¯ 0 0 + c1.r+1 xr+1 + . ˛ ˛ Zauwazmy. ci5 − układu (163). .r+1 xr+1 + . .r+1 xr+1 + . dzielac drugie równanie obustronnie przez 3. + crn xn = qr ¯ ¯ ¯ (170) ⎪ ⎪ 0 0 0 0 0 0 0 = qr+1 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ··· ⎪ ⎪ ⎩ 0 0 0 0 0 0 0 = qm . ze zapisujac układ wyj´ciowy w postaci s ˛ ˙ ˙ ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = −18 6x + 3y + 6z = −27 (167) ⎩ 3x + z = −7 4.7 Metoda eliminacji Gaussa Twierdzenie 4. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH lub ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = 19 3x + z = 6 ⎩ 6x + 3y + 6z = 21 3 0 3 4 1 6 −18 −7 −27 −1 1 −4 6 4 9 MATEMATYKA (164) a macierz normalna posta´ c W tym przypadku macierz rozszerzona ⎡ 5 ⎣ 3 [A| b] = 6 1 ⎣ 0 C= 0 ⎡ (149) przyjmie posta´ c ⎤ 19 6 ⎦ 21 ⎤ 2 3 ⎦ 0 (165) 0 1 0 0 0 1 1 −1 1 (166) zmniejszamy liczbe przekształce´ przy konstruowaniu macierzy normalnej. . . . + amn xn = bm (169) w którym liczby c11 . + a1n xn = b1 a22 x2 + . . . . crr sa˛ rózne od 0. . . + a2n xn = b2 ··· ··· ··· am2 x2 + . a ci6 − układu (164) (i = 1. . a kreski nad niewiadomymi zaznaczaja˛ mozliwo´´ sc ˙ ˙ zmiany numeracji niewiadomych. . Dodatkowo. + c2n xn = q2 ¯ ¯ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ··· ··· ··· ··· ⎨ 0 0 crr xr + cr. . 2. c22 . . + c1n xn = q1 ¯ ¯ ⎪ c11 x1 ⎪ ⎪ ⎪ 0 c22 x2 ¯ 0 + c2. . RÓWNANIA LINIOWE. operujemy mniejszymi ˛ ˙ liczbami ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = −18 2x + y + 2z = −9 (168) ⎩ 3x + z = −7 Elementy ci4 sa rozwiazaniem układu (160).

. . Jezeli r < m i w´ród liczb qr+1 . Jest to najwazniejsza i najefektywniejsza metoda bezpo´rednies ˙ go rozwiazywania dowolnych układów równa´ liniowych. . RÓWNANIA LINIOWE. ˛ ˙ ˙ Rozrózniamy wtedy dwa przypadki: ˙ • r < n. zmienne dziela sie na dwie grupy ˛ ˛ ¯ x . = qm = 0 lub jezeli r = m. qm istnieje co najmniej jedna rózna od 0. . .. .1 ´ 4. 2. xn ¯ ¯ ¯ | r+1 r+2 {z } parametry (171) x = (q1 /c11 . .7. Istnieje wiec niesko´ czenie wiele rozwiaza´ . to układ s ˙ ˙ jest sprzeczny. układ ma posta´ c c11 x1 ¯ 0 0 c22 x2 ¯ . . ˛ n (172) • nieoznaczony (zbiór rozwiaza´ jest niesko´ czony.. a nastepnie normalnego nosi nazwe ˛ ˛ metody eliminacji Gaussa. 0 i ma dokładnie jedno rozwiazanie ˛ 0 Zmiennych bazowych jest r. parametrów n − r. to układ jest rozwiazywalny.MATEMATYKA 4. .. . + a2n xn = b2 (173) . . qn /cnn ) Z powyzszej dyskusji wynika. . jest nim wektor (172)).+ a x = b n1 1 n2 2 nn n n 65 . ze układ równa´ liniowych moze by´: n c ˙ ˙ ˙ • oznaczony (zbiór rozwiaza´ jest jednoelementowy. • sprzeczny (zbiór rozwiaza´ jest pusty). Jej idea polega na eliminacji niewian ˛ domych w pewien systematyczny sposób. ale qr+1 = . zalezny od dowolnych warto´ci paramen s ˛ n ˙ trów). . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Dyskusja układu równa´ w postaci normalnej n Wyróznimy dwa przypadki. . ⎪ ··· ··· ··· ··· ⎪ ⎪ ⎩ a x + a x +. ile jest n ˛ ˛ n róznych ciagów n − r liczb podstawianych za parametry. tyle.. . q2 /c22 . . xr ¯ ¯ | 1 2{z } zmienne bazowe • r = n. . Jezeli r < m. . ˛ n Algorytm dochodzenia do układu półnormalnego.. . . Rozwazmy układ równa´ (169) dla m = n n ˙ ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + . + a1n xn = b1 ⎪ ⎪ ⎨ a21 x1 + a22 x2 + . . W tym przypadku za parametry podstawiamy dowolne liczby. ˙ 1. x . parametrów nie ma. a nastepnie z równa´ (170) wyznaczamy warto´ci n s ˛ zmiennych bazowych.. ˛ ˙ 0 0 ¯ crr xr = q1 = q2 ··· = qr x . . x .

. c n ˙ Otrzymamy wtedy układ n − 2 równa´ z niewiadomymi x3 . det A 6= 0..´ 4. . + a2n xn = b2 ··· ··· ··· ··· ⎩ (2) (2) (2) (2) an1 x1 + an2 x2 + . . bi = bi otrzymujemy układ w postaci półnormalnej ˛ ⎧ ⎪ a(1) x1 ⎪ 11 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ + a12 x2 (2) a22 x2 (1) (1) + a13 x3 (2) + a23 x3 (3) a33 x3 (1) + . . xn . . . + a1n xn (2) + . .. . . ... . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA Zakładamy. Przyjmujac n ˛ mi2 = ai2 (2) (2) a22 (i = 3. . n) = (2) bi − (2) mi2 b2 Elementy a11 . n) (177) (i = 2. . . n) (178) otrzymamy wyrazenie na nowe współczynniki ˙ aij = aij − mi2 a2j (3) bi (2) (3) (3) (2) (2) (j = 3. . . . a33 . n) = bi − mi1 b1 Nowy układ składa sie z n − 1 równa´ i zawiera n − 1 niewiadomych x2 . (n) = bn (1) (181) 66 . Przy tym załozeniu z n − 1 ostatnich równa´ mozemy wyeliminowa´ x1 n c ˙ ˙ odejmujac od i−tego równania pierwsze równanie pomnozone przez ˛ ˙ mi1 = ai1 a11 (i = 2. . a22 . . . x3 . Jezeli kazdy z nich jest rózny od zera. ˛ Niech a11 6=0. . Wówczas układ ˙ Ax = b (174) ma jednoznaczne rozwiazanie. xn . + ann xn = bn aij = aij − mi1 a1j (2) bi (2) a22 (2) (176) gdzie: (j = 2. . . . (n) ann xn (1) = b1 (2) = b2 (3) = b3 . Jezeli n ˛ ˙ 6= 0. . . . RÓWNANIA LINIOWE. . to mozemy kontynuowa´ eliminacje az do c ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ otrzymania po n − 1 krokach jednego równania ann xn = bn (1) (n) (n) stad xn = bn /ann ˛ (n) (n) (180) Wprowadzajac oznaczenia aij = aij . .. . n) (179) (i = 3. .. . . . tzn. ze macierz A układu (173) jest nieosobliwa. . . . n) (175) Przekształcone równania przybieraja posta´ c ˛ ⎧ (2) (2) (2) (2) ⎨ a22 x2 + a23 x3 + . + a2n xn (3) + . . to w podobny sposób mozemy wyeliminowa´ x2 z ostatnich n − 2 równa´ układu. 3. . . . wystepujace w trakcie eliminacji Gaussa nazywa sie elementami ˛ ˛ ˛ głównymi. . . . + a3n xn . . .

Oznacza to.n+1 = bi (k) (k) (1 ≤ k ≤ i ≤ n) . Wyznacznik macierzy A układu jest rózny od zera.4 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x1 + x2 + x3 = 1 x1 + x2 + 2x3 = 2 ⎩ x1 + 2x2 + 2x3 = 1 (184) metoda˛ eliminacji Gaussa.. Z drugiego i trzeciego wiersza ˙ eliminujemy x1 odejmujac od drugiego wiersza pierwszy wiersz pomnozony przez m21 = a21 ˛ ˙ a11 (patrz (175)). traktujac bj jako (n + j) −ta kolumne macierzy rozszerzonej. cze´ciowym wyborem elementu głównego. Współczynnik ten jest równy m21 = Podobnie m31 = A wiec ˛ ⎡ 1 =1 1 Rozwiazanie 4. ˛ ˛ 67 . Metoda eliminacji Gaussa z przestawianiem wierszy. jak kolumny macierzy ˛ ˛ ˙ ˙ A.8 Wybór elementów głównych Jest to metoda z tzw. ze macierz A jest nieosobliwa. Dlatego opis metody eliminacji Gaussa upro´ci sie. ze ˛ ˛ ˙ ai. dla której ˛ ˛ ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (k) ¯ ¯ (k) ¯ ¯ark ¯ = max ¯aik ¯ k≤i≤n 1. jezeli uznamy b (jak w poprzednich s ˛ ˙ przykładach) za ostatnia kolumne tej macierzy i przyjmiemy. ze prawa strone b układu (174) przekształca sie tak samo.4 Tworzymy macierz rozszerzona˛ ˛ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 [A| b] = ⎣ 1 1 2 2 ⎦ 1 2 2 1 a31 1 = =1 a11 1 Widzimy. i nastepnie przestawia sie wiersze k i r.MATEMATYKA ´ 4. Wybiera sie r jako ˛s ˛ najmniejsza liczbe całkowita. ze juz po pierwszym kroku jeden z elementów głównych jest równy 0 : a22 = 0. ˙ det A = −1 6= 0.. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Zauwazmy. c ˛ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 1 1 1 1 ⎣ 1 1 2 2 ⎦→⎣ 0 0 1 1 ⎦ 1 2 2 1 0 1 1 0 4. RÓWNANIA LINIOWE. c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ Przykład 4. i wykorzystujemy poznany algorytm. Axp = bp (182) Rozwiazujac kilka układów równa´ o wspólnej macierzy A n ˛ ˛ Ax1 = b1 Ax2 = b2 (183) mozemy przekształci´ je łacznie. ˙ ˙ Mozemy oczywi´cie zamieni´ trzeci wiersz z drugim lub trzecia˛ kolumne z druga˛ (ale to zmienia s c ˛ ˙ numeracje niewiadomych) i kontynuowa´ obliczenia.

n wiersz ostatni. −1. Jest to metoda z tzw. Powyzej przedstawiamy algorytm odwracania macierzy A metoda Gaussa z wyborem ˛ ˙ maksymalnego elementu (elementu głównego) napisany w jezyku Fortran. Metoda eliminacji Gaussa z przestawianiem wierszy i kolumn.5 (Ciag dalszy Przykładu 4.´ 4. Wybiera sie r i s jako ˛ najmniejsze liczby całkowite. czyli x1 = 1. Procedure powtarzamy przesuwajac sie od wiersza ostatniego do pierwszego. RÓWNANIA LINIOWE.4) ˛ Rozwiazanie 4. ˛ 68 . Ostatnia kolumna ˛ ˛ zawiera poszukiwane rozwiazania. W tym celu równania te pomnozymy przez współczynniki ˛ ˙ ˙ (n) ann odpowiadajace (175) np. dla których ¯ ¯ ¯ (k) ¯ ¯ars ¯ = max ¯a(k) ¯ ¯ ij ¯ k≤i. Majac rozwiazanie xn = bn /ann bedziemy je eliminowa´ ze wszystkich równa´ c n ˛ ˛ ˛ stojacych powyzej n−tego wiersza. 1). Układ (181) mozna przekształca´ dalej do postaci c ˙ (n) (n) normalnej. x2 = −1.j≤n a nastepnie przestawia sie wiersze k i r oraz kolumny k i s. Drugie podej´cie polega s ˛ ˛ na wyszukiwaniu współczynnika o najwiekszej warto´ci bezwzglednej w pozostałej cze´ci s ˛ ˛ ˛s macierzy. z której wynika. x3 = 1. pełnym wyborem elementu głównego. ˛ Powrócimy do Przykładu 4. ze s ˛ ˛ ˙ (186) Podstawiajac ostatnie rozwiazanie do poprzedzajacych je równa´ otrzymamy poszukiwany wektor n ˛ ˛ ˛ x = (1.4 (patrz macierz (185)).5 Mamy wiec (rozpatrujemy macierz rozszerzona) ˛ ˛ ˛ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 1 1 1 1 ⎣ 1 1 2 2 ⎦→⎣ 0 0 1 1 ⎦ 1 2 2 1 0 1 1 0 Przestawimy wiersz trzeci i drugi ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 1 1 1 1 ⎣ 0 0 1 1 ⎦→⎣ 0 1 1 0 ⎦ 0 1 1 0 0 0 1 1 x1 + x2 + x3 = 1 x2 + x3 = 0 x3 = 1 (185) Otrzymali´my macierz półnormalna˛ (trójkatna˛ górna). ˛ ˛ ˛ Wynikiem bedzie macierz normalna. wiersz n − 1 pomnozymy przez mn = an−1 i odejmiemy od niego ˛ ˙ nm. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 2. Przykład 4. Od wiersza pierwszego i ˛ drugiego odejmujemy wiersz trzeci: ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 1 1 0 0 ⎣ 0 1 1 0 ⎦ → ⎣ 0 1 0 −1 ⎦ 0 0 1 1 0 0 1 1 Od wiersza pierwszego odejmujemy ⎡ 1 1 ⎣ 0 1 0 0 wiersz drugi: ⎤ ⎡ ⎤ 0 0 1 0 0 1 0 −1 ⎦ → ⎣ 0 1 0 −1 ⎦ 1 1 0 0 1 1 (187) Macierz (187) jest macierza normalna˛ z jedynkami na przekatnej głównej.4. której ostatnia kolumna zawiera poszukiwane rozwiazania. ˛ ˛ Kontynuujemy rozwiazywanie Przykładu 4.

ip)=tm 4 CONTINUE do 7 i=1.n if(jb(j).ip) a(i.jq) sm=gmax*a(i.i)=tm 6 CONTINUE 7 CONTINUE 8 CONTINUE do 10 k=1.n sm=a(ip.is) dimension a(2.i) 69 9 a(jq.n gmax=0.2).lt.eps.ne.eq.ib.0) GOTO 3 do 2 j=1.abs(a(j.n jb(i)=0 1 CONTINUE do 8 k=1.jb.n IF(j.i)=sm 10 CONTINUE return .i) ip=i jq=j 2 CONTINUE 3 CONTINUE jb(jq)=ip nq=n-k+1 IF(k.n IF(i. RÓWNANIA LINIOWE.n tm=a(i.i)+a(j.1) eps=eps*abs(gmax) ib(nq)=jq if(abs(gmax).jq)*sm GOTO 5 15 tm=gmax*sm 5 a(j.jq) GOTO 15 tm=a(j.ne.ib(2).eps) GOTO 11 gmax=1.jb(2) is=0 do 1 i=1.ge.0 do 3 i=1.ip) GOTO 10 iq=jb(ip) do 9 i=1.n if(jb(i).00/gmax do 4 i=1.jq)=sm IF(ip.i)=a(jq.a.jq) a(i.i))) GOTO 2 gmax=a(j.ne.jq) GOTO 7 sm=-a(jq.eq.eq.eq.ne.jq) sm=gmax IF(i.n ip=ib(k) IF(jb(ip). UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH subroutine gauss(n.0) GOTO 2 if(abs(gmax).MATEMATYKA ´ 4.i) a(ip.i) do 6 j=1.

+ a2n xn = b2 ··· ··· ··· ⎪ ··· ⎪ ⎩ am1 x1 + am2 x2 + . . ⎣ . przy n ˛ czym układ jest sprzeczny. . Układ Cramera. ˛ ˙ 3. gdy R (A) 6= R (A| b) układ jest oznaczony. . . . . gdy R (A) = R (A| b). . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4. + a1n xn = b1 ⎪ ⎨ a21 x1 + a22 x2 + . . n n Dodatkowo podamy. . bm ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ gdzie: lub w postaci wektorowej ⎡ ⎡ ⎤ a12 a11 ⎢ a22 ⎢ a21 ⎥ ⎢ ⎢ ⎥ ⎢ . 2. k nie wszystkie αij . . . . . . . . ˛ 4. . gdzie k = n − R (A). xn ). x=⎢ ⎥ ⎣ ⎦ ⎢ ⎢ +. . ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + . α0n + αin ti i=1 i=1 i=1 gdzie: t1 . przy czym rozwiazania stanowia˛ ˛ k−parametrowa˛ rodzine. . tk ∈ R. . . ⎥ x1 + ⎢ . xn ⎤ ⎡ b1 b2 . . 2. t2 . 2. bm ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ b1 b2 . amn ⎤ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ . Układ (188) nazywamy oznaczonym. b=⎢ ⎥ ⎣ ⎦ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ xn ⎦ (190) ⎥ ⎥ ⎥ x2 ⎦ a1n a2n . j = 1. który spełnia wszys˛ tkie równania układu (188). gdy nie posiada zadnego rozwiazania. . . αij − odpowiednio dobrane współczynniki takie. Zbiór wszystkich rozwiaza´ stanowi k−parametrowa rodzine. . . Rozwiazaniem układu (188) nazywamy układ n liczb (x1 . ˛ 70 . ⎦ . x2 . a12 . ˛ Twierdzenie 4. . . . a2n . gdy R (A) = R (A| b) < n. . ⎤ am1 am2 .+ ⎢ ⎣ ⎡ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ . . . . .´ 4. gdy posiada niesko´ czenie wiele rozwiaza´ . . am1 am2 Przypomnienie ⎢ ⎢ A=⎢ ⎣ ⎡ a11 a21 . gdy posiada tylko jedno rozwiazanie. . sa równe zero. α02 + αi2 ti . ⎣ . ze dla ustalonego ˙ i = 1.. amn ⎢ ⎢ = ⎢ ⎣ (191) 1. . gdy R (A) = R (A| b) = n układ jest nieoznaczony. a1n a22 . .6 (Kroneckera-Capelliego) Układ równa´ Ax = b ma rozwiazanie wtedy i tylko wtedy. . . + amn xn = bm Ax = b Układ równa´ n (188) mozemy zapisa´ w postaci macierzowej c ˙ (189) ⎡ x1 x2 . . . . jezeli kazde rozwiazanie ˛ n ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ układu (188) jest postaci à ! k k k X X X α01 + αi1 ti . . n.9 Twierdzenie Kroneckera-Capelliego. Układ (188) nazywamy nieoznaczonym. .. Układ (188) nazywamy sprzecznym. ze ˙ 5. RÓWNANIA LINIOWE.

6 Utworzymy macierz rozszerzona˛ ˛ ⎡ ⎤ 1 1 0 0 C = ⎣ 1 0 −1 1 ⎦ 2 1 −1 2 i poddamy ja˛ przekształceniom ⎡ 1 1 0 ⎣ 1 0 −1 C = 2 1 −1 ⎡ elementarnym ⎤ 0 1 ⎦ w2 − w1 2 w3 − 2w1 ⎡ Przykład 4. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Rozwiazanie 4.7 Tworzymy macierz rozszerzona˛ ˛ ⎡ ⎤ 1 −1 1 1 1 −1 1 ⎦ (A| b) = ⎣ 1 1 1 1 3 71 ¯ ¯ ¯ 1 1 0 ¯ ¯ ¯ det A = ¯ 0 −1 −1 ¯ = 0 ¯ ¯ ¯ 0 0 0 ¯ .MATEMATYKA ´ 4. ˛ Rozwiazanie 4. czy układ równa´ niejednorodnych c n ⎧ ⎨ x1 − x2 + x3 = 1 x1 + x2 − x3 = 1 ⎩ x1 + x2 + x3 = 3 ma rozwiazania. RÓWNANIA LINIOWE.6 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ = 0 ⎨ x1 + x2 x1 − x3 = 1 ⎩ 2x1 + x2 − x3 = 2 (192) ⎤ 1 1 0 0 R = ⎣ 0 −1 −1 1 ⎦ 0 0 0 1 ⎤ 1 1 0 0 R = ⎣ 0 −1 −1 1 ⎦ = 0 −1 −1 2 w3 − w2 Wyznacznik macierzy A za´ wyznacznik najwyzszego stopnia macierzy rozszerzonej s ˙ ¯ ¯ ¯ 1 1 0 ¯ ¯ ¯ det (A| b) = ¯ 0 −1 1 ¯ = −1 6= 0 ¯ ¯ ¯ 0 0 1 ¯ Wobec tego R (A) 6= R(A| b) A wiec rozwiazywany układ jest sprzeczny.7 Sprawdzi´. ˛ ˛ Przykład 4.

n. . . . det A 6=0. . gdy m = n. D2 . b2 . Definicja 4. sa˛ wyznacznikami macierzy. . Twierdzenie 4.7 (Cramera) Układ Cramera jest oznaczony. ˛ Twierdzenie 4. . które powstaja z s ˛ macierzy A przez zastapienie k−tej kolumny kolumna˛ wyrazów wolnych b1 . x2 = . zeby zredukowany układ był układem n ˙ ˙ Cramera. Dn nie jest zerem. . ze zgodnie z Twierdzeniem c ˙ ˙ ˙ Kroneckera-Capelliego układ jest układem oznaczonym. . xn = D D D (193) ¯ ¯ ¯ 1 −1 1 ¯ ¯ ¯ 1 −1 ¯ = 4 6= 0 det A = ¯ 1 ¯ ¯ ¯ 1 1 1 ¯ gdzie: D = det A. . Zapisujac układ (188) w postaci (189) ˛ Ax = b rozwiazanie układu Cramera mozna otrzyma´ z wzoru c ˛ ˙ x = A−1 b Przy czym: 1.´ 4. za´ Dk . . Twierdzenie 4. . .2 (Układu Cramera) Układ (188) nazywamy układem Cramera. . RÓWNANIA LINIOWE. . mozemy powiedzie´. . . to ˙ układ Cramera (188) dla m = n jest sprzeczny. . k = 1. bn układu. Znajdujemy rozwiazanie zredukowanego układu i to rozwiazanie jest w przypa˛ ˛ dku rank (A) = rank (A| b) = n rozwiazaniem całego układu (188). . W tym celu obliczymy s ˛ ¯ ¯ 1 1 ¯ ¯ 1 −1 ¯ ¯ 1 1 warto´´ wyznacznika sc ¯ 1 ¯ ¯ 1 ¯ = −4 6= 0 ¯ 3 ¯ MATEMATYKA oraz wyznacznika macierzy układu Poniewaz R (A) = R (A| b) = 3 = n. = Dn = 0. gdy jest to układ oznaczony i m > n otrzymujemy ˛ w ten sposób. . . to układ Cramera (188) dla ˙ m = n jest nieoznaczony lub sprzeczny. ˛ 72 (195) (194) . x2 . xn ) wyraza sie wzorami: ˛ ˛ ˙ x1 = D1 D2 Dn . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH i okre´lamy jej rzad.9 Jezeli D = 0 oraz D1 = D2 = . .8 Jezeli D = 0 i co najmniej jedna z liczb D1 . 2. ze odrzucamy m − n równa´ tak. a jedyne rozwiazanie (x1 . . Rozwiazanie układu (188) w przypadku.

x2 = 1. − a2n tk . . . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH 2.+ a x = b − a t1 + .MATEMATYKA ´ 4. Za ˙ niewiadome po prawej stronie układu obieramy parametry t1 . . − a1n tk ⎪ ⎪ ⎨ a21 x1 + a22 x2 + . + a1r xr = b1 − a1r+1 t1 + . 1. czy układ (197) jest układem Cramera. to odrzucamy ˙ m − r równa´ . rank(A) = rank (A| b) = r.8 Sprawdzamy. D2 . x2 = . . . ˛ Przykład 4. Jedynym rozwiazaniem układu (197) jest (1. x3 = D D D gdzie: D = det A. − arn tk r1 1 r2 2 rr r r rr+1 Przykład 4. . D3 = ¯ 1 1 1 ¯=4 D1 = ¯ 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 3 ¯ 1 3 ¯ 1 1 1 ¯ 1 ¯ 1 3 ¯ Zatem x1 = 1.. .. tk . .9 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x1 − x2 + x3 − x4 + x5 = 1 x1 − x2 + x3 + x4 − x5 = 1 ⎩ x1 − x2 + x3 + 3x4 − 3x5 = 1 73 (199) . . Jezeli układ Cramera (188) jest nieoznaczony. zeby macierz zredukowanego i przekształconego układu była nieosobliwa. Układ (197) jest układem Cramera. det A 6= 0. . .. W tym celu obliczamy ˛ wyznacznik macierzy układu ¯ ¯ ¯ 1 −1 1 ¯ 1 −1 ¯ ¯ 1 =4 1 −1 ¯ 1 det A = ¯ 1 ¯ ¯ ¯ 1 ¯ 1 1 1 1 A wiec. 1). x3 = 1. a w pozostałych równaniach przenosimy na prawa strone n − r niewiadon ˛ ˛ mych tak. D2 = ¯ 1 1 −1 ¯ = 4 . + a2r xr = b2 − a2r+1 t1 + . . natomiast D1 .8 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x1 − x2 + x3 = 1 x1 + x2 − x3 = 1 ⎩ x1 + x2 + x3 = 3 (196) (197) Rozwiazanie 4. D3 sa˛ równe ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 −1 ¯ 1 1 ¯ 1 −1 1 ¯ 1 ¯ 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 −1 ¯ = 4 . Posiada jedno rozwiazanie definiowane ˛ ˛ wzorami D1 D2 D3 (198) x1 = . . t2 . ⎪ ··· ··· ··· ··· ··· ··· ⎪ ⎪ ⎩ a x + a x +. Przykładowa posta´ takiego układu jest nastepujaca c ˛ ˛ ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + . RÓWNANIA LINIOWE.. .

. −4 . 0 . a wyznaczniki ˙ ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 ¯ ¯ 0 1 ¯ ¯ ¯ ¯ M2A = ¯ ¯ 0 1 ¯ = 1 i M2C = ¯ −1 0 ¯ = 1 ⎢ R = ⎢ 0 0 0 1 ⎣ 0 0 0 0 ⎡ 1 −1 1 0 0 R ⎣ 0 0 0 1 −1 = 0 0 0 0 0 1 −1 1 −1 . . ˛ ⎢ C = ⎢ 1 −1 1 ⎣ ⎡ 1 −1 1 R MATEMATYKA ⎡ 1 −1 1 −1 1 3 1 −1 1 −1 ⎢ ⎢ 0 = ⎣ 0 0 2 0 0 4 ⎡ 0 1 −1 1 −1 ⎢ = ⎢ 0 0 0 2 ⎣ 0 ⎡ 0 0 0 R A wiec R (A) = R (C) = 2. poniewaz ˙ wystepuja˛ one w minorze M2A 6= 0. t3 ). . t3 ∈ R (200) Widzimy. 0 . Jako parametry przyjmiemy x1 . ⎦ w3 − 2w2 ⎤ ⎥1 ⎥ w2 ⎦2 ⎤ ⎤ = R = R = R ⎤ 1 0 ⎦ 0 ⎥ ⎥ w1 + w2 ⎦ = R . t2 . 1 . −2 . 1 . Z układu (199) dochodzimy do układu Cramera (patrz macierz C) x3 = −x1 + x2 + 1 x4 = x5 i wstawiamy x1 = t1 stad ˛ x3 = −t1 + t2 + 1 x4 = t3 Ostateczne rozwiazanie układu (199) jest nastepujace: (t1 . . ze kazdy minor stopnia 3 macierzy C jest równy 0. RÓWNANIA LINIOWE. 1 . ⎥ . −1 . −t1 + t2 + 1. . . −3 . 1 . 1 . 0 .´ 4. 0 . t2 . Jako zmienne bazowe przyjmiemy x3 i x4 . 1 . −1 .9 Obliczamy rank (A) i rank (C). . . 0 . x2 i x5 (leza˛ one poza ˛ ˙ minorem bazowym). . Układ (199) jest nieoznaczony. ˛ ˛ ˛ Przykład 4. −2 . . 1 . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Rozwiazanie 4. 1 . 1 . ⎥ ⎥ w2 − w1 ⎦ w3 − w1 ⎤ ⎥ . 0 .10 Rozwiaza´ za pomoca˛ wyznaczników c ⎧ ⎨ 2x − y − 5z 3x + 4y − 2z ⎩ 3x − 2y + 4z 74 układ równa´ n = 0 = 11 = 11 (201) x2 = t2 x5 = t3 t1 . . 0 . 1 . . 0 . a zbiór rozwiaza´ jest zalezny ˛ ˛ n ˙ od n − R (C) = 5 − 2 = 3 parametrów. t3 .

Mamy ponownie układ sprzeczny lub nieoznaczony. ale D1 = −8 6= 0. Przykład 4. ˛ ˛ Układ jest układem Cramera. ze układ (202) ˛ ˙ ˙ jest sprzeczny. Aby okre´li´ typ układu opu´cimy (na razie) trzecie s c s równanie i rozwiazemy układ z parametrem ˛˙ ½ 2x + y = 1 − z (204) x − y = −z Jego rozwiazaniem sa˛ liczby ˛ x= 1 − 2z 1+z (205) y= z− dowolne 3 3 Podstawiajac je do trzeciego równania otrzymujemy ˛ 4 1 1 4 8 1 8 (1 − 2z) − − z + 3z = − z − − z = 1 3 3 3 3 3 3 3 A wiec (205) spełniaja˛ równiez trzecie równanie. Odejmujac równanie ˛ trzecie od pierwszego otrzymujemy. ze 0 = 1.13 Obliczamy wyznaczniki D. D3 . D = ˛ D1 = D2 = D3 = 0. D2 i D3 . RÓWNANIA LINIOWE. Sa˛ rozwiazaniem układu (204). ˛ ˙ 75 .11 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ 10x − 2y + 8z = 1 5x + y − 8z = 0 ⎩ 15x − y = 0 ¯ ¯ ¯ ¯ = 132 ¯ ¯ (202) za pomoca˛ wyznaczników. Sa˛ one wszystkie równe 0. Przykład 4. A wiec układ (203) ˛ ˛ ˙ jest albo nieoznaczony albo sprzeczny.12 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ 2x + y + z = 1 x − y + z = 0 ⎩ 4x − y + 3z = 1 (203) Rozwiazanie 4. s ˙ Mamy ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 −1 −5 ¯ ¯ 2 0 −5 ¯ ¯ 2 −1 0 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 4 −2 ¯ = 396 D2 = ¯ 3 11 −2 ¯ = 132 D3 = ¯ 3 4 11 ¯ = 132 D1 = ¯ 11 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 11 −2 ¯ 3 11 ¯ 3 −2 11 ¯ 4 ¯ 4 ¯ Przykład 4. D1 . Rozwiazanie 4. Oznacza to. Układ jest ˛ ˛ ˙ układem nieoznaczonym. A wiec układ (206) jest sprzeczny.12 Stwierdzamy. x2 = 1. ze D = 0 oraz D1 = D2 = D3 = 0. ze D = 0. Obliczamy warto´ci wyznaczników D1 . D2 .MATEMATYKA ´ 4.10 Obliczamy wyznacznik układu ˛ ¯ ¯ 2 −1 −5 ¯ 4 −2 D=¯ 3 ¯ ¯ 3 −2 4 Rozwiazaniem sa liczby x1 = 3. gdyz D 6= 0.11 Stwierdzamy.13 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x+y+z =1 x+y+z =0 ⎩ x+y+z =0 (206) Rozwiazanie 4. x3 = 1. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Rozwiazanie 4.

ze macierz A jest ´le uwarunkowana.14 Niech A= ∙ 1 1 1 1. b2 = i b3 = .10 Jezeli λ1 . λn sa˛ warto´ciami własnymi macierzy A i λ1 < λ2 . . Jak widzimy. .0003 Powyzszy układ ma rozwiazania: {x = −1. Wyra´nie inne niz w poprzednim przypadku.0001. s ˛ 2. .0001 Jego rozwiazaniami sa˛ warto´ci: {x = 1. wska´nik uwarunkowania macierzy A. Dla b1 = konstruujemy układ równa´ n 2. Czy rzeczywi´cie tak jest? Otóz: z s ˙ ∙ ¸ 2 1. W takich z ˙ ˙ ˙ przypadkach rozwiazania zagadnienia (207) sa bardzo czułe na zaburzenia prawych stron. Jezeli cond(A) jest duzy. jeszcze inne.14 Przyblizone warto´ci własne macierzy A sa˛ równe λ1 = 4. < s ˙ λn . Warto´´ ta sugeruje.0. ˛ ˙ 76 .0002 x + y =2 x + 1. Rozwia˛zmy ten sam układ z nieznacznie ¸ zaburzona˛ prawa˛ strona˛ (czesto nazywana˛ warun˛ ˙ ∙ 2 mamy kiem poczatkowym). λ2 .0}.0001 2.0}.10 Uwarunkowanie macierzy Ax = b (207) Przy rozwiazywaniu układu równa´ n ˛ istotne znaczenie ma tzw.9999 × 10−5 i s ˛ ˙ λ2 = 2. . a wska´nik uwarunkowania macierzy cond(A) = 40002.0001y = 2. z Twierdzenie 4. ˛ ˛ Przykład 4. y = 2.0003 Rozwiazanie 4. to liczbe ˛ λn λmax cond(A) = = (208) λ1 λmin nazywamy wska´nikiem uwarunkowania macierzy A ze wzgledu na zaburzenie prawej strony b.0001 ¸ Nalezy rozwiaza´ układ ¸ równa´ Ax = b dla prawych stron odpowiednio równych: b1 = n ∙ ˛ c ∙ ˙ ¸ ∙ ¸ 2 2 2 .0002 2. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4. to mówimy. 2. Natomiast dla b3 = otrzymujemy 2. z ˛ ˙ ∙ ¸ 2 3.0}.0001y = 2. RÓWNANIA LINIOWE.´ 4. Dla b2 = ˛ 2. . . ze z sc ˙ A jest ´le uwarunkowana. z ˛ Warto´´ cond(A) charakteryzuje równiez wrazliwo´´ rozwiazania układu (207) na zaburzenia sc sc ˛ ˙ ˙ macierzy A.0001y = 2.0.0002 Rozwiazaniami sa˛ liczby: {x = 0.0001 x + y =2 x + 1.0003 x + y =2 x + 1. y = 3. y = 1.

∙ ¸ 2 1.0003 rozwiazaniami sa˛ {y = 2. n ˛ c ˙ Rozwiazanie 4.MATEMATYKA ´ 4. x = 1.0001 1 1 1 ¸ Nalezy rozwiaza´ układ równa´ Ax = b dla prawych stron z poprzedniego przykładu.0002 0.0 cond = 8.2 Mówimy. ze macierz z c ˙ ˙ A jest dobrze uwarunkowana.61796.4459 × 10−5 cond ⎦ 77 ∙ 1 1 1 1.0001 0.0002 × 10−4 }. ze wska´nik uwarunkoc ˙ z ˛ ˙ ˙ wania macierzy wpływa w sposób decydujacy na dokładno´c rozwiazania układu równa´ Ax = s´ n ˛ ˛ b.0001x +y = 2 x +y = 2. RÓWNANIA LINIOWE.0. ˛ ∙ ¸ 2 2.0. Wniosek 4. ˛ Analizujac powyzsze przykłady mozemy jednoznacznie stwierdzi´. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Wniosek 4.15 Niech A= ∙ 0. x = 2. Moze to oznacza´.0001 × 10−4 }.0001x +y = 2 x +y = 2.0003 × 10−4 }.0832 1 0 1 −3 2 1 ⎢ 1 2 3 cond ⎢ 2 1 ⎣ 3 1 2 2 2 5 ⎡ 2 3 1 2 2 5 1 3 1 2 2 5 1 3 2 7 ⎤ ⎥ ⎥ = 6. a wska´nik uwarunkowania macierzy cond(A) = 2.6184. Dla b1 = rozwiazaniem układu ˛ 2.0.0001x +y = 2 x +y = 2.15 Przyblizone warto´ci własne macierzy A sa˛ równe λ1 = −0. ˛ ˛ Przykład 4.1 Układy równa´ ze ´le uwarunkowanymi macierzami sa˛ zagadnieniami niepopran z wnie postawionymi.0 × 106 .0003 0.000001 ¸ = 4.0002 liczby {y = 2. Sprawdzimy to.6181. x = 3. Dla b2 = 2. ∙ ¸ 2 3. jezeli małym zmianom ˙ ˙ warunków poczatkowych (prawym stronom) odpowiadaja˛ małe zmiany rozwiazania. ze zagadnienie jest poprawnie postawione. Ponizej przedstawiamy przykłady dowolnie wybranych macierzy i ich wska´niki uwarunkoz ˙ wania: ∙ ¸ ∙ ¸ 0 1 21 −5 cond = 1. λ2 = s ˛ ˙ 1.0001 sa liczby {y = 2. Dla b3 = 2.

16 Wyznacznik macierzy układu ˛ ⎡ ⎤ 1 1 2 A = ⎣ 2 −1 2 ⎦ 4 1 4 (212) jest równy 6. ˛ Poniewaz wszystkie wyrazy wolne sa˛ zerami.16 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x + y + 2z = 0 2x − y + 2z = 0 ⎩ 4x + y + 4z = 0 Rozwiazanie 4. = xn = 0 Istnienie rozwiaza´ niezerowych zalezy od wyznacznika ˛ n ˙ ¯ ¯ a11 a12 · · · ¯ ¯ a21 a22 · · · ¯ D=¯ ¯ · · · · · · . Ich warto´´ jest wiec równa 0.. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4.. . Dn zawieraja˛ kolumne ˛ ˙ zerowa. 78 . ¯ ¯ an1 an2 · · · D 6= 0 ma jedynie zerowe rozwiazanie..12 Układ jednorodny (209) o wyznaczniku równym zero D=0 ma. Przykład 4. Poniewaz jest rózny od zera. . D2 .1 W przypadku D 6= 0 istnieje jedno rozwiazanie.11 Układy jednorodne niewiadomych nazywamy układ = = 0 0 Definicja 4. oprócz rozwiaza´ zerowych.11 Układ jednorodny (209) o wyznaczniku róznym od zera ˙ układu ¯ a1n ¯ ¯ a2n ¯ ¯ ¯ ··· ¯ ¯ ann ¯ (211) Dowód 4. Jest ono dane wzorami Cramera. to wyznaczniki D1 . ˛ ··· = 0 (209) Definicja 4. sc ˛ ˛ Twierdzenie 4. to układ (212) ma jedynie rozwiazania zerowe: ˛ ˙ ˙ x = y = z = 0. . . . a r− rzedem ˛ ˛ ˙ macierzy współczynników.4 Układ jednorodny ma zawsze rozwiazanie zerowe ˛ (210) Twierdzenie 4. niesko´ czenie wiele rozwiaza´ niezerowych. gdzie n jest liczba niewiadomych.3 Układem jednorodnym n równa´ liniowych o n n ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + · · · + a1n xn ⎪ ⎪ ⎨ a21 x1 + a22 x2 + · · · + a2n xn .. .´ 4. ⎪ ··· ··· ··· ⎪ ⎪ ⎩ a x + a x + ··· + a x n1 1 n2 2 nn n x1 = x2 = . Rozwiazanie n ˛ n ˛ n ˛ ogólne jest zalezne od n − r parametrów. RÓWNANIA LINIOWE.

13 Rozwiazanie 4. to istnieja˛ rozwiazania niezerowe.17 Okre´lamy macierz A układu i obliczamy jej wyznacznik s ˛ ¯ ¯ ⎡ ⎤ ¯ 2 −3 1 ¯ 2 −3 1 ¯ ¯ 2 −2 ¯ = 0 2 −2 ⎦ A=⎣ 3 D=¯ 3 ¯ ¯ ¯ 5 −1 −1 ¯ 5 −1 −1 (215) y= 7 z. której wyznacznik jest rózny od zera. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Przykład 4.MATEMATYKA ´ 4. Moze nia˛ by´ macierz c ˛ ˙ ˙ ∙ ¸ 2 −3 (214) M= 3 2 Konstruujemy układ równa´ z parametrem z: n ½ 2x − 3y = −z 3x + 2y = 2z Jego rozwiazaniem sa˛ liczby x = ˛ 4 z. RÓWNANIA LINIOWE. Aby je wyznaczy´ wyodrebniamy z A tzw. 79 . 13 z− dowolne.17 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ 2x − 3y + z = 0 3x + 2y − 2z = 0 ⎩ 5x − y − z = 0 (213) Poniewaz D = 0. c ˛ ˛ ˙ macierz bazowa.

x. n ˛ Przykładami przestrzeni wektorowych sa: ˛ • V = Rn : n−wymiarowy zbiór liczb rzeczywistych. . łaczno´´ mnozenia skalarnego wektora przez liczby sc ˛ ˙ ∀α. dodawanie jest przemienne i łaczne ˛ x+y =y+x .1 Przestrzenia wektorowa X nad ciałem K liczb rzeczywistych (K = R) ˛ ˛ nazywamy niepusty zbiór V . ∀v ∈ V α(v + w) = αv + αw (217) (α + β)v = αv + βv 6. w. Twierdzenie 5. β ∈ K. . k=0 o współczynnikach ak rzeczywistych. γ.przemienno´´ sc (x + y) + z = x + (y + z) .1 Algebra liniowa Definicja przestrzeni wektorowej Niech bedzie dany niepusty zbiór X o elementach a. 0 · v = 0. tzn. . A wiec przestrze´ wektorowa jest przykładem przestrzeni liniowej. ze ˙ ˙ v + (−v) = 0. 4. . . u. • V = Pn : zbiór wielomianów pn (x) = Σn ak xk stopnia mniejszego lub równego n. spełniajace nastepujace własno´ci: s ˛ ˛ ˛ ˙ 1.5. n ≥ 0. nazywany wektorem zerowym. 5. taki. ∀v. . ˙ 3. w ∈ V ∀α. 0 · x = Θ. y. n ≥ 1.. którego elementy nazywamy wektorami i w którym sa˛ zdefiniowane dwie operacje: dodawanie i mnozenie. dla kazdego elementu v ∈ V istnieje element przeciwny −v zawarty w V taki. Zbiór V z działaniami + i · nazywamy równiez przestrzenia liniowa i oznaczamy < ˛ ˛ ˙ V. oraz zbiór liczb ˛ rzeczywistych R o elementach α. Definicja 5. ∀v ∈ V (αβ)v = α(βv) (218) Definicja 5. . ze v + 0 = v ˙ dla kazdego v ∈ V 12 . v.1 W przestrzeni wektorowej X istnieje dokładnie jeden element zerowy Θ. ˙ 80 . β ∈ K. 1 · v = v. gdzie 1 i 0 sa˛ odpowiednio jedno´cia i zerem ciała K liczb s ˛ rzeczywistych.2 Element 0·x nazywamy elementem zerowym i oznaczamy symbolem Θ. b. +.łaczno´´ sc ˛ (216) 2. ALGEBRA LINIOWA MATEMATYKA 5 5. c. . 12 Element zerowy jest równiez oznaczany przez Θ. istnieje element zerowy 0 ∈ V . β. . · >. . rozdzielno´´ mnozenia wzgledem dodawania sc ˛ ˙ ∀α ∈ K.

. x2 . 2. x2 . n ˛ ˛ ˛ 5. n oraz niech bedzie dany ciag n liczb z ciała R ˛ ˛ (α1 . αn ) αj ∈ R j = 1. +.2 Liniowa zalezno´c i niezalezno´c układu wektorów ˙ s´ ˙ s´ Definicja 5. w = (222) j=1 Przykład 5. ˛ ˛ ˛ co oznaczamy ) ( n X αj xj . . . na płaszczy´nie R i w przestrzeni R3 . . b] wraz z pochodnymi ˛ do rzedu p włacznie. .dodawania wektorów i mnozenia "·"wektora przez skalar tworzy przestrze´ wekton n ˙ rowa. . 2. ˛ ˛ Wniosek 5. 0 ≤ p ≤ ∞. αj ∈ R lin (x1 . . Przestrze´ R ma wymiar równy n. jest wiec przestrzenia˛ n−wymiarowa. . który jest zbiorem wektorów odpowiednio ˙ 2 na prostej R.3 Niech w przestrzeni wektorowej X nad ciałem liczb rzeczywistych R bedzie dany ˛ ciag n−wektorów (układ wektorów) ˛ (x1 . . .2 Dla dowolnej liczby całkowitej p przestrze´ C p ([a. R. ciała liczb rzeczywistych R oraz dwóch z działa´ "+. ciagłych na [a. .1 Układ (X. b]) jest przestrzenia˛ niesko´ n n n czenie wymiarowa. . Zbiór wszystkich kombinacji linio˛ ˛ wych (221) układu wektorów (219) nazywamy powłoka liniowa rozpieta˛ na układzie (219). . xn ) = w ∈ X. ˛ Wniosek 5. . . . xn ) xj ∈ X j = 1. n wówczas wektor w okre´lony wzorem s w= n X j=1 (219) (220) αj xj (221) nazywamy kombinacja liniowa układu wektorów (219). . ·) złozony ze zbioru X. ALGEBRA LINIOWA • V = C p ([a. .1 Macierz układu równa´ (223) ma posta´ n c ˛ ⎡ ⎤ −3 2 1 −1 1 ⎦ A = ⎣ 3 −2 −1 1 −1 2 5 (224) Stosujac przekształcenia elementarne macierz A zapiszemy w postaci równowaznej ˛ ˙ ⎤ ⎡ 0 0 0 0 ⎣ 1 0 −5 −9 ⎦ A= 0 1 −7 −14 81 (225) .MATEMATYKA 5. .1 W przestrzeni wektorowej wyznaczy´ powłoke liniowa˛ generowana˛ przez układ c ˛ wektorów bedacych rozwiazaniem fundamentalnym jednorodnego układu równa´ liniowych n ˛ ˛ ˛ ⎧ ⎨ −3x1 + 2x2 + x3 − x4 = 0 3x1 − 2x2 − x3 + x4 = 0 (223) ⎩ x1 − x2 + 2x3 + 5x4 = 0 Rozwiazanie 5. α2 . b]) : zbiór funkcji zmiennej rzeczywistej. .

˙ ˙ Xn Jezeli istnieja takie liczby α1 . ze α1 = α2 = · · · = αn = 0. . Jest to minor niezero˛ ˛ wy. v2 .5 Kazdy układ liniowo niezaleznych wektorów przestrzeni wektorowej V nazywamy ˙ ˙ baza tej przestrzeni. W przestrzeni Rn istnieja układy n wektorów liniowo niezaleznych (baza przestrzeni). 0 0 1 82 . v2 ) = ⎣ ⎦ α1 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ ⎭ α2 αi vi = α1 v1 + α2 v2 + · · · + αn vn = Θ (226) dla α1 . W przypadku. α2 . Jej wyznacznik nazywamy minorem bazowym. . . w których lezy ta macierz. nazywamy bazowymi. gdy chociaz jeden ˙ ˙ współczynnik αi jest rózny od zera. . . . Wobec tego mamy w = α1 v1 + α2 v2 ˛ ⎧⎡ ⎫ ⎤ ⎪ 5α1 + 9α2 ⎪ ⎪ ⎪ ⎨⎢ ⎬ 7α1 + 14α2 ⎥ ⎢ ⎥ . 2 W = lin (v1 . j = 1. . 1]T .4 Układ wektorów {v1 . ⎥ ⎣ . 1. αj ∈ R. ˛ ˙ i=1 Definicja 5. ˛ ˙ Jezeli wektory v1 . R > 0. jezeli z relacji ˙ ˙ v= n X i=1 A wiec: v1 = [5. 0. . . Zapisujac układ równa´ (223) w postaci równowaznej (225) n ˛ ˛ ˙ otrzymujemy ½ x1 = 5x3 + 9x4 x2 = 7x3 + 14x4 Stad kolejno dla: ˛ 1◦ x3 = 1. αn ∈ K wynika. . . . ⎦ . . Wiersze i kolumny. Zatem mamy n − R (A) = 4 − 2 = 2 ˛ rozwiazania fundamentalne. vn sa liniowo zalezne.5. v sa liniowo zalezne. ⎥ ··· vn = ⎢ . . gdy wektory v1 . o wyznaczniku róznym od zera. v2 . vn . ALGEBRA LINIOWA MATEMATYKA Macierz A ma rzad równy R (A) = rank A = 2. x4 = 1 x1 = 5. 0]T . . . . a ˛ ˙ kazdy układ n + 1 wektorów jest liniowo zalezny. W macierzy tej istnieje co ˛ ˛ najmniej jedna podmacierz kwadratowa stopnia R. x2 = 7 x1 = 9. . v2 = [9. pozostałe wiersze i ˙ kolumny nazywamy niebazowymi. vn } przestrzeni wektorowej V nazywamy liniowo niezaleznym. . . to wektory v1 . . ⎦ ⎣ . v2 .6 Niech bedzie dana macierz A rzedu R (A) . x4 = 0 2◦ x3 = 0. Najprostsza baza przestrzeni Rn jest układ ˛ ˛ ˙ ˙ n wektorów w postaci: ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 0 0 ⎢ 0 ⎥ ⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ v2 = ⎢ . 7. αn ∈ K nie wszystkie równe zero. 14. . to wektor v mozna przedstawi´ w postaci c ˛ ˙ ˙ ˙ Xn v= αi vi wtedy i tylko wtedy. α2 . ˛ Definicja 5. ⎥ v1 = ⎢ . ze αi vi = ˛ ˙ ˙ i=1 α1 v1 + α2 v2 + · · · + αn vn = Θ. vn sa liniowo niezalezne. Nazywamy ˙ ja˛ macierza bazowa. ⎦ ⎣ . układ nazywamy układem liniowo zaleznym. x2 = 14 Definicja 5. v2 .

ze posiada on co najmniej jedno rozwiazanie niezerowe (α1 .2 Jezeli liczba wierszy macierzy jest wieksza od rzedu macierzy. to kazda ˛ ˛ ˙ ˙ kolumna niebazowa jest liniowa˛ kombinacja˛ kolumn bazowych. v2 . Otrzymujemy stad układ równa´ Θ n ˛ 0 ⎧ ⎨ a11 α1 + a12 α2 + a13 α3 + a14 α4 = 0 a21 α1 + a22 α2 + a23 α3 + a24 α4 = 0 (227) ⎩ a31 α1 + a32 α2 + a33 α3 + a34 α4 = 0 Baza moze wiec by´. c ˙ ˙ ˙ wiec zbiór rozwiaza´ układu (227) jest co najmniej jednoparametrowa˛ rodzina. a poniewaz liczba niewiadomych wynosi 4. n ˛ ˙ 83 . . 0. ze w przestrzeni R3 kazde 4 wektory sa˛ liniowo zalezne.3 Wyznaczy´ macierz bazowa˛ macierzy c ⎡ ⎤ 3 2 1 1 A=⎣ 3 2 1 0 ⎦ 3 2 1 0 to istnieja˛ takie α1⎤⎞ 2 . c ˙ ˛ ˙ Łatwo zauwazy´. ALGEBRA LINIOWA Przykład 5. poniewaz wszystkie minory trzeciego stopnia ˛ ˛ ˙ sa˛ równe zeru. α3 . u2 . ˛ ˛ Przykład 5. to wyrazenie ˙ ˙ v = v1 u1 +v2 u2 +· · ·+vn un nazywamy rozkładem wektora v w tej bazie. . 0. α2 . . ze jezeli c ˙ ˛ ˙ ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ a11 a12 x2 = ⎣ a22 ⎦ x1 = ⎣ a21 ⎦ a31 a32 ⎤ a13 x3 = ⎣ a23 ⎦ a33 ⎡ ⎤ a14 x4 = ⎣ a24 ⎦ a34 ⎡ i nalezy wykaza´. . un }.3 Jezeli liczba kolumn macierzy jest wieksza od rzedu macierzy. α4 nie wszystkie równe zero. macierz c ˛ ˛ ˙ Rozwiazanie 5. na przykład. ze R (A) = R (C) ≤ 3. . a liczby v1 .4 Kazda przestrze´ wektorowa X nad ciałem R posiada baze. czyli oprócz ˛ ˛ n ˛ rozwiazania (0. α3 . ˛ Twierdzenie 5.2 Mamy pokaza´. W´ród minorów stopnia drugiego istnieja˛ niezerowe s ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 2 1 ¯ ¯ 3 1 ¯ ¯ 1 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 ¯ lub ¯ 2 0 ¯ lub ¯ 3 0 ¯ ∙ 1 1 1 0 ¸ Definicja 5. . .3 Rzad macierzy A jest równy 2. 0) zawiera jeszcze inne rozwiazania. α4 ). ze α1 x1 + α2 x2 + α3 x3 + α4 x4 = ˙ ⎛ ⎡ . to kazdy ˛ ˛ ˙ ˙ wiersz niebazowy jest liniowa˛ kombinacja˛ wierszy bazowych. u2 . Twierdzenie 5. c ˙ ˙ ˙ Rozwiazanie 5.2 Wykaza´. un } jest baza˛ przestrzeni wektorowej V . . Twierdzenie 5. . vn ∈ K nazywamy współrzednymi wektora v w bazie {u1 . . α 0 ⎝Θ = ⎣ 0 ⎦⎠.7 Jezeli układ {u1 .MATEMATYKA 5.

Liczbe n nazywamy ˛ ˙ ˙ wymiarem przestrzeni wektorowej V i oznaczamy dim(V ) = n. Własno´c 5. Tak jest istotnie. ˙ Rozwiazanie 5. −2). W tym celu przy pomocy przekształce´ (operacji) elementarnych n ˛ przekształcimy macierz A powyzszego układu równa´ do równowaznej postaci. α2 .1 Niech baza˛ przestrzeni wektorowej V bedzie n wektorów. Kazdy układ liniowo s´ ˛ ˙ niezaleznych wektorów przestrzeni V zawiera co najwyzej n elementów. ˛ ˛ Przykład 5. 0). Mamy wiec: n ˛ ˙ ˙ 84 .4 Wykaza´. ze układ równa´ n ˛ ˙ ˙ ⎧ α1 + 2α2 ⎪ ⎪ ⎨ 2α1 + 3α2 α1 + α2 ⎪ ⎪ ⎩ −2α1 − 2α2 ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ + α3 + 2α3 + 2α3 − 4α3 =0 =0 =0 =0 ma zerowe rozwiazanie.5 Wykaza´. ˛ Aby otrzyma´ α1 . ALGEBRA LINIOWA MATEMATYKA Własno´c 5.5. 0.4 Do wykazania liniowej niezalezno´ci wektorów x1 . α3 takie. ze wektory c ˙ ⎡ ⎤ 0 ⎣ 1 ⎦ x1 = 1 ⎡ Rozwiazanie 5. to taka˛ przestrze´ wektorowa˛ nazywamy przestrzenia niesko´czenie wymiarowa.2 Jezeli dla kazdego n zawsze istnieje n liniowo niezaleznych wektorów przestrzeni s´ ˙ ˙ ˙ V . 1. gdyz wyznacznik ¯ 1 2 1 ¯ = 1. x3 wystarczy stwier˛ ˙´ s dzi´. x2 . ˛ ˙ ¯ ¯ ¯ 1 2 1 ¯ a wiec układ (228) jest układem Cramera. c ˙ 1 Przykład 5. ze w przestrzeni R4 układ wektorów c ˙ ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ ⎡ 1 2 1 ⎢ 2 ⎥ ⎢ 3 ⎥ ⎢ 2 ⎥ ⎥ x2 = ⎢ x3 = ⎢ x1 = ⎢ ⎣ 1 ⎦ ⎣ 1 ⎦ ⎣ 2 −2 −2 −4 jest liniowo niezalezny. n n ˛ ˛ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 ⎣ 2 ⎦ ⎣ 1 ⎦ x2 = x3 = 3 1 ⎡ ⎤ −1 sa˛ liniowo niezalezne i przedstawi´ wektor x = ⎣ 0 ⎦ w postaci x = α1 x1 + α2 x2 + α3 x3 . Stad x = x2 − 2x3 . ze x = α1 x1 + α2 x2 + α3 x3 nalezy rozwiaza´ układ równa´ c n ˛ c ˙ ˙ ⎧ α2 + α3 = −1 ⎨ α1 + 2α2 + α3 = 0 ⎩ α1 + 3α2 + α3 = 1 Jego rozwiazaniem jest trójka liczb (0.5 Pokazemy. ze układ równa´ c ˙ n ⎧ α2 + α3 = 0 ⎨ α1 + 2α2 + α3 = 0 (228) ⎩ α1 + 3α2 + α3 = 0 ¯ ¯ ¯ 0 1 1 ¯ ¯ ¯ posiada jedynie rozwiazanie zerowe (0.

α3 = 0.6 W przestrzeni wektorowej R3 wyznaczy´ baze podprzestrzeni V rozpietej na ˛ ˛ wektorach ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 −1 2 v2 = ⎣ 3 ⎦ v3 = ⎣ 0 ⎦ v1 = ⎣ 1 ⎦ 2 0 3 85 . nastepnie wiersz ˛ ˙ pierwszy mnozymy przez (−1) i dodajemy do trzeciego ˙ ⎡ ⎤ 1 2 1 1 2 1 ⎢ 0 −1 ⎢ 2 ⎥ 0 3 2 ⎥ =⇒ ⎢ A =⎢ ⎣ 0 −1 ⎣ 1 1 1 2 ⎦ −2 −2 −4 −2 −2 −4 ⎡ ⎡ ⎤ 1 2 1 1 2 1 ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ =⇒ ⎢ ⎣ 0 −1 1 ⎣ 0 −1 1 ⎦ 0 0 0 −2 −2 −4 ⎡ 3. Wobec tego układ wektorów (x1 . x3 ) jest liniowo niezalezny. w wiersz drugi mno˙ zymy przez (−1) i dodajemy do wiersza trzeciego ˙ ⎡ ⎤ 1 0 0 1 3 0 ⎢ 0 −1 0 ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎣ 0 −1 1 ⎦ =⇒ ⎣ 0 0 1 0 0 0 0 0 0 ⎡ 5. wiersz drugi mnozymy przez (−1) ˙ ⎤ ⎡ 1 0 0 1 0 ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ 0 1 ⎢ ⎥ =⇒ ⎢ ⎣ 0 ⎣ 0 0 0 1 ⎦ 0 0 0 0 0 ⎡ ⎤ 0 0 ⎥ ⎥ 1 ⎦ 0 ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ Otrzymujemy zatem układ α1 = 0. ALGEBRA LINIOWA 1. x2 .MATEMATYKA 5. α2 = 0. wiersz pierwszy mnozymy przez (2). wiersz trzeci mnozymy przez (−1) i dodajemy do pierwszego ˙ ⎡ ⎤ 1 3 0 1 2 1 ⎢ 0 −1 0 ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎣ 0 −1 1 ⎦ =⇒ ⎣ 0 −1 1 0 0 0 0 0 0 ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ ⎤ ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ 2. ˙ c Przykład 5. wiersz drugi mnozymy przez (3) i dodajemy do wiersza pierwszego. trzeci przez (2) i dodajemy do wiersza czwartego ˙ ⎥ ⎥ ⎦ 4. wiersz pierwszy mnozymy przez (−2) i dodajemy do wiersza drugiego.

Rozwiazanie 5. Fundamentalny układ rozwiaza´ wyznaczamy stosujac przekształcenia n n ˛ n ˛ elementarne macierzy A układu (229).5. x4 = − 9 . ˛ 86 ⎢ ⎢ v1 = ⎢ ⎢ 9 ⎣ − 4 3 4 1 0 0 ⎢ ⎢ v2 = ⎢ ⎢ 3 ⎣ − 2 2 4 0 1 0 ⎢ ⎢ v3 = ⎢ ⎢ ⎣ 0 0 1 −2 1 .7 W przestrzeni wektorowej R5 znale´´ baze i wymiar podprzestrzeni V generowazc ˛ nej układem równa´ n ⎧ ⎨ 3x1 + 2x2 + x3 + 3x4 + 5x5 = 0 x3 − x4 − 3x5 = 0 (229) ⎩ 2x3 − 2x4 − 6x5 = 0 A wiec rzad macierzy A wynosi rank (A) = 2. x5 = 3 4 4 b) x1 = 0. v3 ). x2 = 0. W tym c ˛ ˙ sc celu badamy za pomoca˛ przekształce´ elementarnych rzad macierzy A utworzonej z wektorów n ˛ v1 . Baze przestrzeni V stanowia˛ na przykład wektory v1 i v2 . x3 = 0. x4 = − 3 . x3 = 0. Zatem mamy n − rank (A) = 5 − 2 = 3 wektory ˛ ˛ stanowiace fundamentalny układ rozwiaza´ . Zatem V = ˛ ˛ lin (v1 . x3 = 1. v2 ).6 Wystarczy zbada´ liniowa˛ zalezno´´ układu wektorów (v1 . Zatem dim V = 3. x2 = 1. x5 = 2 2 4 c) x1 = 0. Otrzymujemy ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 −1 2 0 0 0 3 0 ⎦ =⇒ ⎣ 0 3 0 ⎦ A=⎣ 1 2 0 3 2 0 0 Przykład 5. x2 = 0.7 Baza˛ podprzestrzeni V sa˛ wektory stanowiace fundamentalny układ rozwia˛ ˛ ˛ za´ układu równa´ (229). v3 . x5 = 1 otrzymujemy układ wektorów ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ Rozwiazanie 5. Aby je wyznaczy´ zapiszemy układ równa´ (229) c n ˛ ˛ n w postaci uwzgledniajacej prawa˛ strone (230): ˛ ˛ ˛ ½ 9 x + 6 x2 + 2x3 + x4 =0 4 1 4 =⇒ 3 − 4 x1 − 2 x2 − x3 + x5 = 0 4 ½ x4 = − 9 x1 − 6 x2 − 2x3 4 4 =⇒ 3 x5 = x + 2 x2 + x3 4 1 4 Stad odpowiednio dla ˛ a) x1 = 1. v2 . v2 . x4 = −2. W ich wyniku otrzymujemy ⎡ ⎤ ⎡ 9 ⎤ 6 3 2 1 3 5 2 1 0 4 4 A = ⎣ 0 0 1 −1 −3 ⎦ =⇒ ⎣ − 3 − 2 −1 0 1 ⎦ (230) 4 4 0 0 2 −2 −6 0 0 0 0 0 które stanowia˛ baze podprzestrzeni V . ALGEBRA LINIOWA MATEMATYKA Stad rank (A) = 2.

. . v20 . .8 Macierze S i N maja˛ posta´ c ˛ ⎤ ⎡ 1 1 −1 −1 ⎢ 2 −1 2 −1 ⎥ ⎥ S=⎢ ⎣ −1 1 1 0 ⎦ 0 1 1 1 87 ⎤ 0 ⎢ 1 ⎥ v2 = ⎢ ⎥ ⎣ 2 ⎦ 2 ⎤ −2 ⎢ 1 ⎥ ⎥ v3 = ⎢ ⎣ 1 ⎦ 2 2 ⎢ 1 N=⎢ ⎣ 0 1 ⎡ ⎤ 0 −2 1 1 1 3 ⎥ ⎥ 2 1 1 ⎦ 2 2 2 (237) . . . . v2 . . v2 .3 Macierz przej´ scia.MATEMATYKA 5. . vn wzorami ˛ ˙ ˙ ⎧ ⎪ v10 = p110 v1 + p210 v2 + · · · + pn10 vn ⎪ ⎨ 0 v2 = p120 v1 + p220 v2 + · · · + pn20 vn ··· ⎪ ··· ⎪ ⎩ vn0 = p1n0 v1 + p2n0 v2 + · · · + pnn0 vn N = SP stad P = S−1 N ˛ Definicja 5.8 W przestrzeni R4 dane sa˛ dwie bazy ⎤ ⎡ ⎡ 1 1 ⎢ 2 ⎥ ⎢ −1 ⎥ e2 = ⎢ e1 = ⎢ S = (e1 . . e4 ) : ⎣ −1 ⎦ ⎣ 1 0 1 N = (v1 . vn0 ) − nowa S = (v1 . v20 . ALGEBRA LINIOWA 5. Przykład 5. n (234) A poniewaz macierz P jest nieosobliwa. .8 Niech w n−wymiarowej przestrzeni wektorowej X nad ciałem R beda˛ dane ˛ dwie bazy N = (v10 . . . . Zmiana współrzednych wektora przy zmianie ˛ bazy. . e3 . v3 . v4 ) : ⎤ 2 ⎢ 1 ⎥ v1 = ⎢ ⎥ ⎣ 0 ⎦ 1 ⎡ ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ ⎤ −1 ⎢ 2 ⎥ ⎥ e3 = ⎢ ⎣ 1 ⎦ 1 ⎡ ⎡ ⎤ −1 ⎢ −1 ⎥ ⎥ e4 = ⎢ ⎣ 0 ⎦ 1 ⎡ ⎤ 1 ⎢ 3 ⎥ v4 = ⎢ ⎥ ⎣ 1 ⎦ 2 ⎡ (235) Wyznaczy´ macierz przej´cia z bazy S do bazy N. vn ) − stara (231) (232) s to macierz P = [pjj 0 ] nazywamy macierza przej´cia od bazy S do bazy N (od bazy starej do ˛ bazy nowej). 2. . Ostatnie wzory mozna zapisa´ w postaci macierzowej c ˙ (233) lub w postaci indeksowanej z wykorzystaniem konwencji sumacyjnej Einsteina (sumowanie po powtarzajacych sie indeksach od 1 do n) ˛ ˛ vj 0 = pjj 0 vj j = 1. . to mamy ˙ S = NP−1 lub vj = pj 0 j vj 0 (236) Macierz P−1 nazywamy macierza przej´cia od bazy N do bazy S (od bazy nowej do bazy s ˛ starej). . vn0 wyrazaja˛ sie w bazie v1 . . v2 . c s Rozwiazanie 5. e2 . Jezeli wektory v10 . . .

ALGEBRA LINIOWA Biorac pod uwage wzór (235) S = NP−1 ˛ ˛ ⎡ 4 −6 −8 11 1 ⎢ 2 −3 9 −1 ⎢ P−1 = N−1 S = ⎣ −3 −2 −7 8 13 −1 8 2 −6 Czyli P−1 ⎡ MATEMATYKA mamy N−1 S = N−1 NP−1 = P−1 . Stad ˛ ⎤ ⎤⎡ ⎤ ⎡ 0 1 −1 1 1 1 −1 −1 ⎥ ⎢ 2 −1 1 0 0 ⎥ 2 −1 ⎥ ⎢ −1 ⎥ ⎥⎢ ⎥=⎢ ⎦ ⎣ −1 ⎦ ⎣ 0 0 0 1 ⎦ 1 1 0 1 −1 1 −1 0 1 1 1 (238) Stad ˛ ⎤ 0 1 −1 1 ⎢ −1 1 0 0 ⎥ ⎥ =⎢ ⎣ 0 0 0 1 ⎦ 1 −1 1 −1 1 ⎢ 1 P=⎢ ⎣ 0 0 ⎡ 0 1 1 0 ⎤ 0 0 1 1 ⎤ 1 1 ⎥ ⎥ 1 ⎦ 0 Zatem dla dowolnych wektorów x i x0 mamy ⎡ 0 1 −1 1 ⎢ −1 1 0 0 x0 = P−1 x = ⎢ ⎣ 0 0 0 1 1 −1 1 −1 ⎡ ⎡ ⎤ ⎤ ξ1 ξ 10 ⎢ ξ ⎥ ⎢ ξ0 ⎥ gdzie x = ⎢ 2 ⎥ x0 = ⎢ 2 ⎥ ⎣ ξ3 ⎦ ⎣ ξ 30 ⎦ ξ4 ξ 40 1 ⎥ ⎢ 1 ⎥ x oraz x = Px0 = ⎢ ⎦ ⎣ 0 0 ⎡ 0 1 1 0 0 0 1 1 ⎤ 1 1 ⎥ 0 ⎥ x (239) 1 ⎦ 0 (240) 88 .5.

lecz trzeba poda´ s sci c kierunek i zwrot. Przykładami wielko´ci s´ s ˙ kierunkowych sa predko´´. B leza na prostej l. sc c ˛ ˛ ˛ ˙ czyli wielko´ a bezkierunkowa. gdy rozwazane wektory leza w jednej płaszczy´s z ˛ ˙ ˙˛ nie. a drugi . Metoda rachunkowa (analityczna) polega na wprowadzeniu odpowiedniego układu współrzednych i wyrazeniu kazdego wektora przestrzeni za pomoca trójki liczb (zwanych współrzed˛ ˛ ˛ ˙ ˙ nymi wektora) i zamiast działa´ geometrycznych na wektorach wykonujemy odpowiednie n działania rachunkowe na ich współrzednych. ze wektor AB lezy na prostej l i ze prosta ˙ ˙˛ ˙ ˙ ˙ − → l jest linia działania wektora AB. Moduł wektora niezerowego jest liczba n ˛ − → dodatnia. Wówczas moduł wektora oznaczamy ˛ ˛ Linia działania wektora − → Jezeli punkty A. temperatura. w druku ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ litera pogrubiona v. Skalarem jest masa. Moduł wektora AB oznaczamy ˛ ¯− ¯ ¯ →¯ (241) ¯AB ¯ lub AB |v| lub |v| lub v (242) Czesto oznaczamy wektor jedna litera: w pismie recznym litera ze strzałka.ko´ cem wektora. ze jest to wielko´c kierunkowa. Pierwszy z tych punktów nazywamy ˛ ˛ poczatkiem wektora albo punktem zaczepienia wektora. Z n c s ˛ ˛ ˛ ˛ metody wykre´lnej korzysta sie głównie wtedy. Wektor n ˛ − → o poczatku A i ko´ cu B oznaczamy AB i przedstawiamy na rysunku w postaci odcinka AB n ˛ zako´czonego w punkcie B grotem strzałki. to mówimy. którego n poczatek i koniec pokrywaja˛ sie. a zwiazki miedzy tymi wielko´ sciami za pomoca ˛ ˛ ˛ ˛ działa´ na wektorach. Jezeli sci ˛ ˛ ˙ do okre´lenia pewnej wielko´ fizycznej nie wystarcza jej miara liczbowa. Nastepnie z otrzymanych wyników odczytujemy ˛ ˛ tre´c geometryczna. jezeli linie działania ˙ tych wektorów sa˛ równoległe. v. przyspieszenie. ˛ 6. Wektorem zerowym nazywamy wektor. Moduł wektora zerowego jest zerem.1 (Wektora) Wektorem nazywamy uporzadkowana˛ pare punktów. Wielko´ kierunkowe przedstawia sie za sci ˛ ˛ sc ˛ pomoca wektorów (odcinków skierowanych).2 (Modułu wektora) Modułem (czyli długo´cia) wektora nazywamy długo´´ odcinka czacego poczatek wektora s ˛ sc ˛ ˛ z jego ko´cem. to mówimy. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 6 6. która mozemy wyrazi´ za pomoca jednej liczby nazywamy skalarem.1 Wektory w przestrzeni R3 Skalary i wektory Wielko´´ fizyczna. Moga one by´ wykonywane metoda wykre´lna lub rachunkowa. Jest ona ˛ ˛ 89 . np. Relacje te oznaczamy znakiem k.MATEMATYKA 6.1 Równoległo´c i prostopadło´c wektorów s´ s´ Podamy twierdzenie: Twierdzenie 6.1. ˛ ˛ Definicja 6. siła. czas. Wektor zerowy oznaczamy zerem: 0.1 Dwa wektory niezerowe nazywamy równoległymi. praca. s´ ˛ Definicja 6.

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 • zwrotna: • symetryczna

MATEMATYKA

∀a k a
a

(243) (244)

∀∀ (a k b ⇒ b k a)
ab

• przechodnia (jezeli wektor po´redniczacy jest niezerowy): s ˛ ˙ ∀∀∀((a k b ∧ b 6= 0 ∧ b k c) ⇒ a k c)
abc

(245)

Wektor zerowy jest równoległy do wektora niezerowego. Twierdzenie 6.2 Dwa wektory niezerowe nazywamy prostopadłymi, jezeli linie działania ˙ tych wektorów sa˛ prostopadłe. Linie te moga sie przecina´ lub nie mie´ punktu wspólnego. Relacje te oznaczamy ⊥. Jest c c ˛ ˛ ˛ ˛ ona symetryczna. Wektor zerowy jest prostopadły do wektora niezerowego. 6.1.2 Kierunek i zwrot wektora

Pojecia te opisuja definicje: ˛ ˛ Definicja 6.3 Kierunkiem wektora niezerowego nazywamy kierunek prostej, na której lezy ˙ wektor. − → Definicja 6.4 Zwrotem wektora niezerowego AB nazywamy ten zwrot prostej AB, w którym punkt A poprzedza punkt B. Dwa niezerowe wektory równoległe maja ten sam kierunek, ich zwroty moga by´ zgodne lub ˛ ˛ c przeciwne. Rozrózniamy wiec: wektory zgodnie równoległe i wektory przeciwnie równoległe. ˛ ˙ Wektor zerowy nie ma kierunku ani zwrotu. Wniosek 6.1 Wektor niezerowy jest okre´lony, jezeli znamy jego poczatek, kierunek, zwrot i s ˛ ˙ moduł. 6.1.3 Równo´c wektorów s´
F D L E B

Dwa wektory niezerowe nazywamy równymi, jezeli maja ten ˛ ˙ sam kierunek, ten sam zwrot i równe moduły (rys. 14). Kazde ˙ dwa wektory zerowe sa równe. ˛ Wektory AB i CD sa równe ˛ wtedy i tylko wtedy, gdy ´rodek s S1 odcinka AD pokrywa sie ˛ ze ´rodkiem S2 odcinka BC. s Termin równo´c w odniesieniu s´ do wektorów nie oznacza identyczno´ci, bowiem dwa wektory s równe moga mie´ rózne punkty c ˙ ˛ zaczepienia, a wówczas nie sa ˛ identyczne.

B

D

C

K

S1 = S2

A

A

C

Rysunek 14: Wektory równe.

90

MATEMATYKA

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3

6.2

Dodawanie wektorów

Niech beda dane dwa wektory u, v. Jezeli w dowolnie obranym punkcie A zaczepimy wektor ˛ ˛ ˙ AB = u, a nastepnie w punkcie B zaczepimy wektor BC = v, to wektor AC nazywamy suma ˛ ˛ wektorów u, v zaczepiona w punkcie A i piszemy ˛ AC = u + v
B C

(246)
v w

v
v u+
D

u v
A

u

u

u+v+w

Rysunek 15: Dodawanie wektorów. Suma trzech wektorów.

W mechanice dodawane wektory u, v nazywamy składowymi lub składnikami, wynik dodawania u+v− wektorem wypadkowym, figure utworzona z odcinków AB, BC− ła´ cun ˛ ˛ chem wektorów, punkt A− poczatkiem ła´ cucha, punkt C− ko´ cem ła´ cucha, a wektor n n n ˛ AC− wektorem zamykajacym. ˛ Twierdzenie 6.3 Suma dowolnych wektorów u, v zaczepiona w pewnym punkcie i suma tych samych wektorów zaczepiona w dowolnym innym punkcie sa˛ wektorami równymi. Mówimy wiec, ze suma wektorów nie zalezy od jej punktu zaczepienia. ˛ ˙ ˙ Twierdzenie 6.4 Dla dowolnych wektorów u, v zachodzi równo´´ sc u+v =v+u Dodawanie wektorów jest przemienne. sc Twierdzenie 6.5 Dla dowolnych trzech wektorów u, v, w zachodzi równo´´ (u + v) + w = u + (v + w) Dodawanie wektorów jest łaczne. ˛ Twierdzenie 6.6 Suma wektorów równoległych jest wektorem równoległym do tych wektorów
v u u v

(247)

(248)

u+v

u+v

Rysunek 16: Suma wektorów równoległych.

91

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 6.2.1 Moduł sumy wektorów

MATEMATYKA

Przedstawimy twierdzenia: Twierdzenie 6.7 Jezeli dwa wektory sa˛ zgodnie równoległe (rys. 16), to moduł ich sumy ˙ równa sie sumie modułów tych wektorów ˛ |u + v| = |u| + |v| (249)

Twierdzenie 6.8 Jezeli dwa wektory sa˛ przeciwnie równoległe (rys. 16), to moduł ich sumy ˙ równa sie modułowi róznicy moduw tych wektorów ˛ ˙ |u + v| = ||u| − |v|| (250)

Wzór (251) nosi nazwe reguły (lub prawa) trójkata. ˛ ˛

Twierdzenie 6.9 Jezeli dwa wektory sa˛ niezerowe i nierównoległe (patrz rys. 15), to moduł ˙ ich sumy jest mniejszy od sumy modułów tych wektorów, a wiekszy od modułu róznicy modułów ˛ ˙ tych wektorów ||u| − |v|| < |u + v| < |u| + |v| (251)

Twierdzenie 6.10 Moduł sumy dowolnych dwóch wektorów jest nie wiekszy od sumy modułów ˛ tych wektorów i nie mniejszy od modułu róznicy modułów tych wektorów ˙ ||u| − |v|| ≤ |u + v| ≤ |u| + |v| Jest to uogólnione prawo trójkata. ˛ 6.2.2 Wektory przeciwne (252)

Dwa wektory niezerowe nazywamy wzajemnie przeciwnymi, gdy maja równe moduły i sa ˛ ˛ przeciwnie równoległe (patrz rys. 17). Wektorem przeciwnym do wektora zerowego jest wektor zerowy.

B

C

u

u-v

A

D

v
Rysunek 17: Wektory przeciwne. Rysunek 18: Róznica wektorów. ˙

6.3

Odejmowanie wektorów

Odejmowanie definiujemy jako działanie odwrotne do dodawania. Róznica dwóch wektorów, ˛ ˙ z których pierwszy nazywamy odjemna, a drugi odjemnikiem, nazywamy wektor, który ˛ dodany do odjemnika daje w wyniku odjemna: ˛ u − v = w oznacza, ze v + w = u ˙ 92 (253)

MATEMATYKA

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3

Twierdzenie 6.11 Jezeli odjemna i odjemnik maja˛ wspólny punkt zaczepienia, to róznica˛ jest ˙ ˙ wektor poprowadzony od ko´ca odjemnika do ko´ ca odjemnej (rys. 17). n n Twierdzenie 6.12 Róznica dwóch wektorów jest suma˛ odjemnej i wektora przeciwnego do ˙ odjemnika (rys. 19). Róznica wektorów równoległych jest wektorem równoległym do tych ˙ wektorów. Dla modułu róznicy dowolnych dwóch wektorów zachodzi nierówno´´ sc ˙ ||u| − |w|| ≤ |u − v| ≤ |u| + |v| (uogólnione prawo trójkata). ˛ Mnozenie wektora przez liczbe ˛ ˙ Iloczynem wektora u i liczby k nazywamy wektor, który: • jest równoległy do wektora u, • ma długo´´ równa |k| u, sc ˛ • ma zwrot wektora u, jezeli k > 0, u 6= 0, wzglednie zwrot wektora −u, jezeli k < 0, u 6= 0. ˛ ˙ ˙ Wektor ten oznaczamy13 ku lub uk (255) (254)

-v

u-v u u

u ϕ

v

v

Rysunek 19: Róznica wektorów. ˙

Rysunek 20: Kat miedzy wektorami. ˛ ˛

6.4

Wersory

Definicja 6.5 Wektor o module równym 1 nazywamy wersorem. Wersorem osi nazywamy wersor zgodnie równoległy z ta osia. Wersor osi x (odcietej) ˛ ˛ ˛ 0 oznaczamy x . Osia wersora lub osia wersora niezerowego nazywamy o´ zgodnie równoles ˛ ˛ gła do wektora. ˛ Wersorem wektora niezerowego u nazywamy wektor u/u, który oznaczamy u0 . Zatem u0 =
13

u u

(256)

Bardzo czesto wystepuja pojecia: kolinearno´c i komplanarno´c. Wektory nazywamy kolinearnymi, je´ s´ s´ sli ˛ ˛ ˛ ˛ po zaczepieniu ich we wspólnym poczatku leza na jednej prostej. Dla dowolnego wektora u i dowolnej liczby k ˛ ˙˛ wektor ku jest kolinearny z wektorem u. Wektory nazywamy komplanarnymi, je´ po zaczepieniu we wspólnym sli poczatku leza w jednej płaszczy´nie. Dla dowolnych wektorów u i v i dowolnych liczb t i s wektor tu + sv jest z ˛ ˙˛ komplanarny z wektorami u i v.

93

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3

MATEMATYKA

6.5

Iloczyn skalarny wektorów

Definicja 6.6 Iloczynem skalarnym dwóch wektorów u, v nazywamy liczbe, która˛ oznacza˛ my symbolem u·v i która w przypadku, gdy oba wektory u, v sa˛ niezerowe, jest równa iloczynowi modułów tych wektorów pomnozonemu przez kosinus kata miedzy nimi (rys. 19) ˛ ˛ ˙ u · v = uv cos{u, v} (257)

i która jest zerem w przypadku, gdy co najmniej jeden z tych wektorów jest zerowy lub wektory u i v sa prostopadłe. ˛ 6.5.1 Własno´ iloczynu skalarnego sci

Z definicji iloczynu skalarnego wynikaja ponizsze twierdzenia. ˛ ˙ Twierdzenie 6.13 Iloczyn skalarny dwóch wektorów u, v jest zerem wtedy i tylko wtedy, gdy wektory te sa˛ prostopadłe u · v = 0 ⇐⇒ u ⊥ v (258) Iloczyn skalarny dowolnego wektora u z tym samym wektorem jest równy kwadratowi modułu tego wektora u · u = u2 (259) Twierdzenie 6.14 Dla dowolnych wektorów u, v, a, b i dowolnej liczby k zachodza˛ równo´ci s u·v =v·u (ku) · v = k (u · v) = u · (kv) u · (a + b) = u · a + u · b przemienno´´ mnozenia skalarnego sc ˙ łaczno´´ mnozenia skalarnego i mnozenia wektora przez lisc ˛ ˙ ˙ czbe ˛ rozdzielno´´ mnozenia skalarnego wzgledem dodawania wesc ˛ ˙ ktorów (260)

Wniosek 6.2 Praca. Jezeli pod działaniem niezmiennej siły F punkt materialny przesuwa ˙ sie o wektor s, to iloczyn skalarny siły F i przesuniecia s ˛ ˛ L=F·s nazywamy praca siły F wzdłuz przesuniecia s. ˛ ˛ ˙ Przestawienie cykliczne. Przestawieniem cyklicznym (kołowym) ciagu n− wyrazowego ˛ nazywamy przekształcenie, w którym pierwszy wyraz staje sie drugim, drugi - trzecim, itd., ˛ ostatni - pierwszym. Stosujac przestawienie cykliczne do trójki wektorów otrzymujemy kolejno ˛ (u, v, w) → (w, u, v) → (v, w, u) → (u, v, w) (262) (261)

94

MATEMATYKA

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3

6.6
z

Orientacja przestrzeni
z

Przestrzenny prostoliniowy układ współrzednych ˛ nazywamy prawoskretnym, jezeli trzema palcami ˛ ˙ prawej reki mozemy pokaza´ osie tego układu: c ˛ ˙

P(+)

y x

L(−)

• o´ x - wyprostowanym kciukiem; s
x y

• o´ y - wyprostowanym palcem wskazujacym; s ˛ • o´ z - palcem ´rodkowym zgietym prostopadle s s ˛ do płaszczyzny dłoni.

Mówimy wówczas, ze przestrze´ została zorienton ˙ wana. Jezeli w przestrzeni zorientowanej trójka wektorów jest zgodnie skretna z obranym układem ˛ ˙ współrzednych, to mówimy, ze ma orientacje dodatnia. W fizyce przyjeto, ze prawoskretne ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ trójki maja orientacje dodatnia. ˛ ˛ ˛
Rysunek 21: Orientacja przestrzeni.

6.7

Iloczyn wektorowy

Definicja 6.7 Iloczynem wektorowym pary wektorów (u, v) w przestrzeni zorientowanej nazywamy wektor, który oznaczamy symbolem [u, v] lub u × v i który w przypadku, gdy u k v jest wektorem zerowym, natomiast, jezeli u / v, to wektor u×v ˙ ma: • moduł równy uv sin{u, v}, • kierunek prostopadły do u i prostopadły do v, • zwrot taki, aby trójka wektorów (u, v, u × v) miała orientacje dodatnia. ˛ ˛ 6.7.1 Własno´ iloczynu wektorowego sci

Sa one opisane w ponizszych twierdzeniach: ˛ ˙ Twierdzenie 6.15 Iloczyn wektorowy pary wektorów u, v jest wektorem zerowym wtedy i tylko wtedy, gdy wektory te sa˛ równoległe u × v = 0 ⇐⇒ u k v Iloczyn wektorowy dowolnego wektora u i tego samego wektora jest wektorem zerowym u×u=0 (264) (263)

Iloczyn wektorowy pary wektorów nierównoległych ma moduł równy polu równoległoboku zbudowanego na tych wektorach (po przeniesieniu ich do wspólnego poczatku). ˛ 95

v. jezeli zachowujac kolejs ˛ ˙ no´´ wektorów przestawiamy mnozenie wektorowe z mnozeniem skalarnym sc ˙ ˙ lub jezeli zmienimy kolejno´´ wektorów. w] trójki wektorów równa sie objeto´ci równoległo˛ ˛ s s ˛ ˛ ´cianu zbudowanego na tych wektorach (po zaczepieniu ich we wspólnym poczatku) wzietej ze znakiem +. w] jest zerem wtedy i tylko wtedy. w leza w jednej płaszczy´nie. Wyz˛ naczy´ iloczyny skalarne i wektorowe wersorów. j.6. w] = [w. u] [u.1 Niech (i. v. w leza˛ w jednej płaszczy´nie z ˙ (270) [u. k) bedzie ortogonalna˛ trójka˛ wersorów o orientacji dodatniej. jezeli orientacja trójki jest dodatnia: ˙ [u.8 Iloczyn mieszany (u × v) · w (268) Definicja 6. w] = − [w. przestawiajac je cyklicznie sc ˛ ˙ [u. w] = 0 poniewaz (u × u) = 0 ˙ Twierdzenie 6. jezeli w nim przestawimy ze soba˛ którekolwiek sc ˛ ˙ dwa wektory [u. w. u. w] nie zmienia warto´ci. w] = (u × v) w = u (v × w) (271) (272) Iloczyn mieszany zmienia warto´´ na przeciwna. w nazywamy liczbe ˛ która˛ otrzymujemy mnozac iloczyn wektorowy u × v skalarnie przez w. v. v. v. w] (269) Twierdzenie 6. w] = V Twierdzenie 6. c Rozwiazanie 6. gdy wektory u.1 Mamy ˛ i·i=1 i·j=0 i·k=0 j·k=0 j·j=1 k·k=1 i×j=k j×k=i k×i=j j × i = −k k × j = −i i × k = −j i×i=0 j×j=0 k×k=0 (266) oraz (i + j) × j = k (i − j) × (i + j) = 2k (267) 6. u. v. u. v] (273) 96 . WEKTORY W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA Twierdzenie 6. Iloczyn mieszany ˙˛ oznaczamy tez symbolem ˙ [u. w i dowolnej liczby k zachodza˛ nastepujace ˛ ˛ równo´ci s u × v = −v × u antyprzemienno´´ mnozenia wektorowego sc ˙ (ku) × v = k (u × v) = u × (kv) (u + v) × w = u × w + v × w łaczno´´ mnozenia z mnozeniem przez liczbe sc ˛ ˛ ˙ ˙ rozdzielno´´ mnozenia wzgledem dodawania sc ˛ ˙ (265) Przykład 6. z ˙˛ [u.8 Iloczynem mieszanym trójki wektorów u. u] = − [u. v. w] = 0 ⇐⇒ u. v. v. v.19 Iloczyn mieszany [u. v. v. v.18 Iloczyn mieszany [u. w.16 Dla dowolnych wektorów u. v] = [v. v. w] = − [v.17 Iloczyn mieszany [u.

9 Podwójnym iloczynem wektorowym nazywamy kazde z wyraze´ ˙ ˙ n Sa˛ to dwa wektory. Jego rzuty na osie układu oznaczamy rzuty u rzutz u (276) rzutx u Sa to wektory składowe wektora u. które nazywamy współrzednymi wektora u na osiach układu. y.MATEMATYKA 6. Mianowicie: ˙ a × (b × c) = b (a · c) − c (a · b) (a × b) × c = b (a · c) − a (b · c) 6. punktu P w Niech u bedzie dowolnym wektorem przestrzeni ˛ 0xyz. Przestrze´ . Zapi˛ ˛ ˛ sujemy to nastepujaco ˛ ˛ 0 0x P = (x. w której n wprowadzono układ 0xyz nazywamy przestrzenia ˛ 0z 0xyz. uy . z) 0y Rysunek 22: Połozenie ˙ przestrzeni 0xyz. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 6.10 Działania na wektorach w prostokatnym układzie współrzednych ˛ ˛ Prostokatnym kartezja´ skim układem współrzednych w przestrzeni nazywamy układ trzech n ˛ ˛ wzajemnie prostopadłych osi. który jest ich suma ˛ ˛ u = rzutx u + rzuty u + rzutz u (277) Miary tych rzutów sa liczbami. majacych wspólny poczatek i wspólna jednostke długo´ sci. ˛ ˛ ˛ ˛ Oznaczamy go 0xyz. na ogół rózne. ˛ ˛ Oznaczamy je uy uz ux Wprowadzajac wersory osi układu ˛ i otrzymujemy zwiazki ˛ rzutx u = ux i rzuty u = uy j rzutz u = uz k (278) j k Uwzgledniajac (277) dochodzimy do relacji ˛ ˛ u = ux i + uy j + uz k (279) Kazdemu wektorowi przestrzeni odpowiada uporzadkowana trójka liczb bedacych jego ˛ ˛ ˛ ˙ współrzednymi w danym układzie ˛ u = [ux .9 Podwójny iloczyn wektorowy a × (b × c) (a × b) × c (274) (275) Definicja 6. Kazdemu punktowi przestrzeni odpowiada ˙ wzajemnie jednoznacznie uporzadkowana trójka ˛ P liczb bedacych współrzednymi tego punktu. uz ] (280) 97 .

10. uz ] . uy + vy . vy . cuy .20 Dwa wektory sa˛ równe wtedy i tylko tych wektorów sa˛ równe. cuz ] [aux + bvx .22 Moduł wektora jest równy pierwiastkowi sumy kwadratów współrzednych ˛ wektora. c. ux vy − uy vx ] (dowód na ´wiczeniach) c (289) (dowód na ´wiczeniach) c 6.6. w] = ¯ vx vy vz ¯ ¯ ¯ ¯ wx wy wz ¯ (288) = [uy vz − uz vy . wz ] (282) oraz liczby rzeczywiste a. uy − vy . w = [wx . vz ] . b. uz + vz ] [ux − vx . uz − vz ] [cux .2 Moduł wektora Mówi o nim twierdzenie: Twierdzenie 6. ¯ vx vy ¯ = ¯ ¯ ¯ vx vy vz ¯ Iloczyn mieszany ¯ ¯ ¯ ux uy uz ¯ ¯ ¯ [u. uy . vx uz − ux vz . auz + bvz ] c ux vx + uy vy + uz vz dowód na ´wiczeniach (283) (284) (285) (286) (287) Iloczyn wektorowy zapisujemy w postaci wyznacznikowej ¯ ¯ ¯ i j k ¯ ∙¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯¸ ¯ uy uz ¯ ¯ uz ux ¯ ¯ ux uy ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ u × v = ¯ ux uy uz ¯ = ¯ ¯ vy vz ¯ .1 MATEMATYKA wtedy.10. wy . Działania na tych wektorach wyrazaja˛ sie za pomoca˛ współrzednych ˛ ˛ ˙ u+v u−v cu au + bv u·v = = = = = [ux + vx . uz ].21 Niech beda˛ dane w przestrzeni 0xyz dowolne wektory ˛ u = [ux . v. v = [vx . auy + bvy . uy . ⎧ ⎨ Lx = Px Ly = Py L = P ⇐⇒ ⎩ Lz = Pz 6. ¯ vz vx ¯ . gdy odpowiednie współrzedne ˛ ⎫ ⎬ ⎭ (281) Analityczne wyrazenie działa´ na wektorach w przestrzeni n ˙ Twierdzenie 6. to ˙ u= q u2 + u2 + u2 x y z 98 (290) . WEKTORY W PRZESTRZENI R3 Twierdzenie 6. Jezeli u = [ux .

Stad u · v = ux vx + uy vy + uz vz . gdy ich iloczyn wektorowy jest wektorem zerowym uy vz − uz vy = 0 uz vx − ux vz = 0 ux vy − uy vx = 0 (293) Kat miedzy tymi wektorami wyznaczamy z zalezno´ci ˛ ˛ ˙ s 1 (ux vx + uy vy + uz vz ) cos {u. ˙ (294) 6. vz ] (291) Twierdzenie 6. gdy ich iloczyn skalarny jest zerem ux vx + uy vy + uz vz = 0 (292) Wektory te sa˛ równoległe wtedy i tylko wtedy. a pozostałe iloczyny mieszane i · j = i · k = j · k = j · i = k · i = ˙ k · j = 0. ˛ ˙ Przykład 6. c sc ˙ s Rozwiazanie 6. uy .nie ma sc ˛ ˙ ˙ przemienno´ci mnozenia wektorów) s ˙ u×v = (iux + juy + kuz ) × (ivx + jvy + kvz ) = = (i × i) ux vx + (j × i) uy vx + (k × i) uz vx + (i × j) ux vy + (j × j) uy vy + + (k × j) uz vy + (i × k) ux vz + (j × k) uy vz + (k × k) uz vz Pamietamy (patrz (288)) zasade mnozenia wektorowego wersorów.23 Niech beda˛ dane dwa wektory ˛ Wektory te sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy.3 Wyprowadzi´ wzór na iloczyn wektorowy u × v.3 Mnozymy wektorowo dwie sumy (wazna jest kolejno´´ wektorów . uy vy . uz vz . Otrzymamy zatem: ˛ ˛ ˙ u × v = 0 − kuy vx + juz vx + kux vy + 0 − iuz vy − jux vz + iuy vz + 0 = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ i j k ¯ ¯ ¯ u u ¯ ¯ u u ¯ ¯ ¯ ¯ u u ¯ = i ¯ y z ¯ − j ¯ x z ¯ + k ¯ x y ¯ = ¯ ux uy uz ¯ ¯ vx vz ¯ ¯ vx vy ¯ ¯ ¯ ¯ vy vz ¯ ¯ vx vy vz ¯ 99 = i (uy vz − uz vy ) + j (uz vx − ux vz ) + k (ux vy − uy vx ) = .2 Wykaza´ słuszno´´ zalezno´ci u · v = ux vx + uy vy + uz vz . vy . v = [vx . WEKTORY W PRZESTRZENI R3 6. uz ] . v 6= 0.MATEMATYKA 6.11 Warunek prostopadło´ i warunek równoległo´ 2 wektorów sci sci u = [ux . zatem pozostaja˛ wyrazenia ux vx .12 Przykłady Przykład 6. v} = uv jezeli u 6= 0.2 Wykonujemy mnozenie ˛ ˙ u · v = (iux + juy + kuz ) (ivx + jvy + kvz ) = = iiux vx + ijuy vx + ikuz vx + ijux vy + jjuy vy + +kjuz vy + ikux vz + jkuy vz + kkuz vz Poniewaz i · i = j · j = k · k = 1. c Rozwiazanie 6.

6 Obliczy´ iloczyn skalarny dwóch wektorów a i b. v. c ˙ ˙ +k [ax (bz cx − bx cz ) − ay (by cz − bz cy )] Przykład 6. 3] . c Rozwiazanie 6. 100 . z. 1]. jezeli: a = [1. ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ A wiec ˛ R = i [ay (bx cy − by cx ) − az (bz cx − bx cz )] − −j [ax (bx cy − by cx ) − az (by cz − bz cy )] + Widzimy. ze w powyzszym wyrazeniu eliminuje sie iloczyny (aα bα cα − aα bα cα ) dla α = x. c MATEMATYKA Rozwiazanie 6.6. 2.5 Wyprowadzi´ wzór na podwójny iloczyn wektorowy. W tym celu wyprowadzimy składowe wektora ˙ prawej strony. Kolejno otrzymujemy: R = i [bx (ax cx + ay cy + az cz ) − cx (ax bx + ay by + az bz )] + +j [by (ax cx + ay cy + az cz ) − cy (ax bx + ay by + az bz )] + +k [bz (ax cx + ay cy + az cz ) − cz (ax bx + ay by + az bz )] Zauwazmy. co nalezało wykaza´. ze L = R. y.5 Mamy wykaza´ tozsamo´´ c ˙ sc ˛ a × (b × c) = b · (a · c) − c · (a · b) Zapiszemy iloczyn a × d (gdzie: d = b × c) w postaci wyznacznikowej ¯ ¯ i j k ¯ ¯ ax ay az L=a×d = ¯ ¯ by cz − bz cy bz cx − bx cz bx cy − by cx = i [ay (bx cy − by cx ) − az (bz cx − bx cz )] − −j [ax (bx cy − by cx ) − az (by cz − bz cy )] + +k [ax (bz cx − bx cz ) − ay (by cz − bz cy )] ¯ ¯ ¯ ¯= ¯ ¯ Przeanalizujemy kazda˛ ze składowych oddzielnie.4 Poniewaz [u. to korzystajac z wyprowadze´ z poprzedniego n ˛ ˛ ˙ zadania otrzymujemy ¯ ¯ ¯ ¯ ¯¶ µ ¯ ¯ ux uz ¯ ¯ ux uy ¯ ¯ uy uz ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (u × v) w = i¯ ¯ vy vz ¯ − j ¯ vx vz ¯ + k ¯ vx vy ¯ (iwx + jwy + kwz ) = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ux uy uz ¯ ¯ ¯ u u ¯ ¯ u u ¯ ¯ u u ¯ ¯ = wx ¯ y z ¯ − wy ¯ x z ¯ + wz ¯ x y ¯ = ¯ vx vy vz ¯ ¯ ¯ vy vz ¯ ¯ vx vz ¯ ¯ vx vy ¯ ¯ ¯ wx wy wz ¯ Przykład 6. 2. w] = (u×v)·w. b = c ˙ [3.4 Wyprowadzi´ wzór wyznacznikowy na iloczyn mieszany. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 Przykład 6.

1] · [1. v ma pole równe 10. 1] = [−4. 1] = 10 Przykład 6. v. czyli ˛ ˙ wektorem. 1] = 8 ([3. b = [3. 2. Obliczy´ pole c równoległoboku zbudowanego na wektorach 3u + v. Przykład 6. 0. Rozwiazanie 6. 0.9 Bazujac na Przykładzie 6. ˛ ˙ Przykład 6. 1] = [8. 3] × [3. 0. 2. c Rozwiazanie 6. 1] sa całkowicie ˛ rózne. otrzymujemy ˛ ˛ ˛ [1. 2. 2. 3] . 2. Rozwiazanie 6. 2. y.3. 2. Rozwiazanie 6.11 Wykaza´. jezeli: a = [1. 3] · [3.7 Po prostych przekształceniach otrzymujemy ˛ a · b = [u. 3] × [1. c = c [1. w] . ze dla dowolnych trzech wektorów u. w] · [x. w wektor p = (u × v)×w = c ˙ v (u · w) − u (v · w) jest albo zerowy albo prostopadły do wektora w. 1]) · [3. ze w = 0 lub p ⊥ w. 2. Obliczymy je c ˙ ([1. 1] . 1]) · [3. 0. 0. 1] = 0 Nalezy pamieta´.8 Obliczy´ iloczyn wektorowy dwóch wektorów a i b. 1] × [1. 2. Rozwiazanie 6. y. 1]) · [1. 2. 2. 8. Bowiem iloczyny ˛ c ˙ ˛ ˛ ˛ ˙ [1. 0.8 Biorac pod uwage Przykład 6. 3] × [3.5 obliczamy ˛ ˛ [1. 2. 0.7 Obliczy´ iloczyn skalarny dwóch wektorów a i b.2 i otrzymujemy ˛ a · b = [1. 2. 2. 1] . 0.12 Równoległobok zbudowany na wektorach u. z] = ux + vy + wz Przykład 6. 2. v. A wiec p · w = 0.6 Korzystamy z wyniku przedstawionego w Przykładzie 6. b = c ˙ [3. −8] Przykład 6. Otrzymamy p · w = (u × v) × w · w = (v · w)(u · w) − (u · w)(v · w) = 0. 2. 2.10 Obliczy´ iloczyny mieszane wektorów: a = [1. iloczyn mieszany to: (a × b) · c. 1] × [1. z]. u − 2v.10 Jak pamietamy (patrz (268)). np. b = [3. −4] Przykład 6.11 Pomnozymy wyrazenie p = (u × v) × w = v (u · w) − u (v · w) prawo˛ ˙ ˙ stronnie przez w. 3] . 1]. 2. 2. 1] × [1. jezeli: a = [u. 1] = 4 [3. 2. 1]. Pierwszy jest iloczynem skalarnym. (a × c) · b lub (b × c) · a. 0. 2. v. czyli liczba. 2. 1] = −8 ([1. 3] × [3. c = [1. 2. Oznacza to. 3] . 101 . 1]. drugi jest iloczynem wektorowym. b = c ˙ [x. Jednak ˛ ˛ moga˛ to by´ równiez iloczyny. ze wyjatkowa˛ role pełnia w tych obliczeniach nawiasy. 3] × [3. 3] · [3. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 Rozwiazanie 6. 1] = −8 oraz [1.MATEMATYKA 6.9 Obliczy´ podwójny iloczyn wektorowy wektorów a = [1.

2 P4 = Przykład 6.14 Objeto´´ równoległo´cianu zbudowanego na wektotach a.13 a) ˛ P = |u × v| = |(3p − q) × (5p + 2q)| = |15p × p − 5q × p + 6p × q − 2q × q| = = |0 − 5q × p + 6p × q + 0| = |5p × q + 6p × q| = 11 |p × q| = 11 P |u| |v| h1 b) 1 1 |u × v| = |3p × (p − 2q)| = 3 2 2 Obliczamy wysoko´ci. u + v − 2w. s Rozwiazanie 6. v = 5p + 2q oraz obie wysoko´ci tego równoległoboku. v = p − 2q oraz wszystkie jego ˛ wysoko´ci. s ˛ sc Obliczy´ objeto´´ równoległo´cianu zbudowanego na wektorach u + 2v. h2 = 11/ 29 . b. c = u + v − 2w. b = v − w. Trzeci bok trójkata ˛ ˛ 3 √ to róznica wektorów u i v. b i c jest równa s ˛ ˛ sc modułowi iloczynu mieszanego V = |[a. Stad − ˛ ˙ √ P4 = 1 2 2 · h3 = 3.6. s b) pole trójkata zbudowanego na wektorach u = 3p.13 Dane sa˛ dwa wzajemnie prostopadłe wersory p.12 Korzystamy z wzoru na pole równoległoboku ˛ MATEMATYKA P = |p × q| = |(3u + v) × (u − 2v)| = |3u × u + v × u − 6u × v − 2v × v| = = |0 + v × u − 6u × v − 0| = |v × u + 6v × u| = 7 |v × u| = 70 Przykład 6. h2 = |v| = √5 .14 Objeto´´ równoległo´cianu zbudowanego na wektorach u. c s ˛ sc Rozwiazanie 6. czyli 3p√ (p − 2q) = 2p + 2q. Czyli h3 = 3/ 2. q. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 Rozwiazanie 6. v i w wynosi 24. v: P = uv sin ϕ = uh1 = uh2 = 6 Stad h1 = |u| = 6 = 2. c]| = |(a × b) c| Jezeli a = u + 2v. Obliczy´: c a) pole równoległoboku zbudowanego na wektorach u = 3p − q. v − w. Jego moduł jest równy 2 2. to ˙ (a × b) c = [(u + 2v) × (v − w)] (u + v − 2w) = = (u × v − u × w + 2v × v − 2v × w) (u + v − 2w) = = (u × v − u × w − 2v × w) (u + v − 2w) = = (u × v) u − (u × w) u − 2 (v × w) u + (u × v) v − (u × w) v− −2 (v × w) v − 2 (u × v) w + 2 (u × w) w + 4 (v × w) w 102 = = = = uv sin ϕ = u · h1 = v · h2 = 11 √ √ 32 + 12 = 10 √ √ 52 + 22 = 29 √ √ 11/ 10. Skorzystamy z wzoru na pole równoległoboku utworzonego przez wektory s 6 6 6 u.

v. q. v = p − 2q. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 (u × v) · u = (u × w) u = (u × v) v = (v × w) v = (u × w) w = 0 to (a × b) · c = −2 (v × w) · u − (u × w) · v − 2 (u × v) · w Ale (v × w) · u = [u.MATEMATYKA Poniewaz ˙ 6. v. w] i (u × w) · v = − [u. v. r. w] i |(a × b) · c| = 3 · 24 = 72 Przykład 6. Obliczy´ objeto´´ równoległo´ciac s ˛ sc nu zbudowanego na wektorach u = p + q. Rozwiazanie 6. w] Zatem (a × b) · c = −3 [u.15 Dane sa˛ trzy wzajemnie prostopadłe wersory p. w = p + q + r. v. w]| = |(u × v) · w| [(p + q) × (p − 2q)] · (p + q + r) = = (p × p + q × p − 2p × q − 2q × q) · (p + q + r) = 3 (q × p) · (p + q + r) = 3 (q × p) · p + 3 (q × p) · q + 3 (q × p) · r = = 3 (q × p) · r = −3 (p × q) · r A wiec ˛ V = |−3 (p × q) · r| = 3 103 .15 Korzystamy z wzoru na objeto´´ równoległo´cianu s ˛ ˛ sc V = |[u.

y) lezy na prostej l wtedy i tylko wtedy. do którego prosta ma by´ równoległa lub c • wektora. vy ] mamy (297) ux vy − uy vx = 0 −→ − gdzie: v = P0 P = [x − x0 . t ∈ R Równanie to przedstawia posta´ wektorowa prostej. 104 x − x0 y − y0 = p q ¯ ¯ x − x0 y − y0 ¯ ¯ p q posta´ wyznacznikowa c . stad ˛ −→ − (298) P0 P k u ⇐⇒ (x − x0 ) q − (y − y0 ) p = 0 czyli (296). y − y0 ]. uy ] . ˙ Uwzgledniajac Twierdzenie 6. Rysunek 24: Prosta wektora N. do którego prosta ma by´ prostopadła lub c • współczynnika kierunkowego prostej.y) 0y N = [A. czyli u = z ˛ ˛ [ux .23 i warunek (293) zapisany na płaszczy´nie. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA 7 7. q]. v = [vx . przez który z ˛ prosta ma przechodzi´ i kierunku prostej.B] N A 0 P0 = ( x0 .y0 ) p q P = (x.y) B 0x Rysunek 23: Prosta równoległa do wektora u.1 Prosta l przechodzaca przez dany punkt P0 = (x0 .1 Prosta i płaszczyzna w przestrzeni R3 Równanie prostej Wyznaczanie prostej na płaszczy´nie 0xy sprowadza sie do wskazania punktu. Kierunek prostej wyznacza sie za pomoca: c ˛ ˛ • wektora. prostopadła do Moze by´ ona zapisana w nastepujacych postaciach c ˛ ˛ ˙ x − x0 = tp y − y0 = tq posta´ parametryczna t ∈ R c posta´ proporcji c ¯ ¯ ¯=0 ¯ (296) −→ − Punkt P = (x. gdy P0 P k u. y0 ) i równoległa do danego ˛ niezerowego wektora u = [p. q] ma równanie −→ − (295) P0 P = tu.y 0 ) l P = (x. Twierdzenie 7. u = [p. g ] 0y y y0 l 0 0x x0 x P0 = ( x0 .7. c ˛ u = [ p.

B] ma równanie −→ − (299) N · P0 P = 0 posta´ wektorowa c W zapisie analitycznym równanie to ma posta´ c A (x − x0 ) + B (y − y0 ) = 0 (300) Jest to równanie ogólne prostej przechodzacej przez jeden punkt. 25). y1 ) oraz P0 ⊂ l. y0 ) i prostopadła do ˛ danego niezerowego wektora N = [A. otrzymamy posta´ kierunc ˛ ˛ ˛ ˛ kowa prostej (patrz rys. l) (302) Kazda prosta. u) = p lub jezeli P0 = (x0 . przechodzaca przez dany ˛ punkt P0 = (x0 . to ˙ ³ − →´ y − y − 1 0 m = tg (x. Jezeli u = z ˙ −→ − [p.2 Prosta l przechodzaca przez dany punkt P0 = (x0 . ˛ Wprowadzajac stała C = −Ax0 − By0 otrzymujemy równanie prostej w postaci ˛ ˛ ogólnej Ax + By + C = 0 (301) Definicja 7. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Twierdzenie 7. P1 ⊂ l. y0 ) ma równanie y − y0 = m (x − x0 ) 0y P1 P0 x1 − x0 y1 − y0 nazywamy współczynnikiem kierunkowym prostej l na płaszczy´nie 0xy. to q (303) m = tg (x. czyli ^(x. l) = tg x. P0 P1 = (304) x1 − x0 posta´ kierunkowa prostej c 0y P (305) l u = [ p. Tangens tego kata ˛ ˙˛ m = tg (x. l). l) = tg (x.3 Prosta l o danym współczynniku kierunkowym m. y0 ) . ˛ Wprowadzajac stała b = y0 −mx0 nazywana przesunieciem. Twierdzenie 7. która nie jest prostopadła do 0x ma jednoznacznie okre´lony współczynnik kieruns ˙ kowy (rys. P1 = (x1 .MATEMATYKA 7. w którym prosta l przecina o´ 0y.1 Katem nachylenia prostej l do osi 0x nazywamy kat miedzy osia˛ 0x a dowol˛ ˛ ˛ nym wektorem niezerowym lezacym na tej prostej. q] 6= 0 i u k P0 P . 25) ˛ y = mx + b (306) gdzie: b− rzedna punktu. Rysunek 26: Przesuniecie b prostej l. s ˛ 105 .q] q l P0 b α α y − y0 p x − x0 0 0x x0 x 0x Rysunek 25: Współczynnik kierunkowy m.

7. Twierdzenie 7.5 Dwie proste l1 . u2 = [p2 . gdy zachodzi proporcja ˛ q1 p1 = (309) p2 q2 równowazna równo´ci s ¯ ¯ ˙ ¯ p1 q1 ¯ ¯ ¯ (310) ¯ p2 q2 ¯ = 0 l1 l2 u1 q1 p1 u2 q2 p2 Rysunek 27: Dwie proste równoległe. l2 dane równaniami l1 : A1 x + B1 y + C1 = 0 l2 : A2 x + B2 y + C2 = 0 (311) sa˛ wzajemnie równoległe wtedy i tylko wtedy.4 Prosta przechodzaca przez dane dwa rózne punkty P0 = (x0 . l2 sa wzajemnie równoległe. y1 ) ma równanie x − x0 y − y0 = (307) x1 − x0 y1 − y0 Twierdzenie 7. B1 ] 6= 0.6 Dwie proste l1 . l2 dane równaniami x − x1 y − y1 x − x2 y − y2 = l2 : = l1 : p1 q1 p2 q2 (308) sa˛ wzajemnie równoległe wtedy i tylko wtedy. tj. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA Twierdzenie 7. N2 = [A2 . B2 ] 6= 0 prostopadłe odpowiednio do prostych l1 . gdy wektory u1 = [p1 . q2 ] 6= 0 równoległe odpowiednio do prostych l1 . l2 sa˛ wzajemnie równoległe. gdy wektory N1 = [A1 . tj. q1 ] 6= 0. (312) (313) Rozrózniamy tu dwa przypadki ˙ 1. Pełna proporcja współczynników równa´ (311) n (314) (315) . gdy A1 B1 = A2 B2 czyli ¯ ¯ ¯ A1 B1 ¯ ¯ ¯ ¯ A2 B2 ¯ = 0 A1 B1 C1 = = A2 B2 C2 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ A1 B1 ¯ ¯ B1 C1 ¯ ¯ C1 A1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ A2 B2 ¯ = ¯ B2 C2 ¯ = ¯ C2 A2 ¯ = 0 Wówczas proste l1 i l2 pokrywaja˛ sie. ˛ 106 tzn. y0 ) i P1 = ˛ ˙ (x1 .

Twierdzenie 7. q2 ] sa˛ prostopadłe p1 p2 + q1 q2 = 0 107 (318) . Wówczas proste l1 i l2 sa ˛ równoległe. gdy wektory u1 = [p1 .1 Zbada´ równoległo´´ nastepujacych prostych c sc ˛ ˛ a) 2x + 5y + 7 = 0 4x + 10y + 15 = 0 x − 3y + 1 = 0 −2x + 6y − 2 = 0 b) x + y = 0 x − y = 0 y = 3x + 5 x−1 y+7 = 2 6 C1 1 6= C2 2 c) d) Rozwiazanie 7. 4 10 15 ∙ 1 1 0 1 −1 0 ¸ A1 B1 1 2 1 5 = = + = A2 4 2 B2 10 2 . gdy maja˛ ten sam współczynnik kierunkowy m1 = m2 Ponadto.8 Dwie proste l1 . lecz nie pokrywaja˛ sie. q1 ] . jezeli b1 = b2 .MATEMATYKA 7. . l2 dane równo´ciami s x − x1 y − y1 = p1 q1 l2 : x − x2 y − y2 = p2 q2 (317) sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy.proste pokrywaja˛ sie ˛ Twierdzenie 7. ∙ 1 −3 1 −2 6 −2 l1 : .proste równoległe. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 2. ˛ ˙ Przykład 7. c.1 ˛ ¸ ∙ 2 5 7 a. u2 = [p2 .7 Dwie proste l1 i l2 dane równaniami l1 : y = m1 x + b1 l2 : y = m2 x + b2 (316) sa˛ równoległe wtedy i tylko wtedy. ˛ N1 B1 A1 B2 A2 l1 N2 l2 Rysunek 28: Dwie proste równoległe. to proste te pokrywaja˛ sie.proste przecinaja˛ sie ˛ b. nie pokrywaja˛ sie ˛ B1 A1 6= A2 B2 ¸ A1 B1 C1 = = A2 B2 C2 . Zachodzi tylko proporcja (312) (proporcja (314) nie zachodzi).

l2 dane równaniami l1 : A1 x + B1 y + C1 = 0 l2 : A2 x + B2 y + C2 = 0 MATEMATYKA (319) sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy. N2 = [A2 . l2 dane równo´ciami l1 : y = m1 x + b1 l2 : y = m2 x + b2 (321) sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy.7.11 Jezeli mamy dwie proste l1 . Oznaczamy go ^ {l1 . Kat dwóch prostych równoległych (lub ˛ pokrywajacych sie) jest zerowy. l2 }. gdy wektory N1 = [A1 . B1 ].2 Mówiac o kacie dwóch prostych zawsze mamy na my´li kat ostry. którego s ˛ ˛ ˛ miara α = {l1 .10 Dwie proste l1 . gdy współczynniki kierunkowe spełniaja˛ zwiazek ˛ 1 + m1 m2 = 0 (322) 7. l2 } = p 2 2 2 A1 + B1 A2 + B2 2 ¯ ¯ ¯ m1 − m2 ¯ ¯ tg {l1 . B2 ] sa prostopadłe. ˛ ˛ Twierdzenie 7.2 Kat dwóch prostych na płaszczy´nie z ˛ Definicja 7. l2 } = p 2 2 2 p1 + q1 p2 + q2 2 (323) (324) (325) |A1 A2 + B1 B2 | p cos {l1 . ˛ czyli A1 A2 + B1 B2 = 0 (320) s Twierdzenie 7. l2 opisane dowolnymi równaniami (ale tego ˙ samego rodzaju). ˛ ˛ 108 .9 Dwie proste l1 . l2 } = ¯ ¯ 1 + m1 m2 ¯ l1 u1 α α u2 l2 Rysunek 29: Kat pomiedzy dwiema prostymi. to |p1 p2 + q1 q2 | p cos {l1 . PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Twierdzenie 7. l2 } ≤ π/2.

PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 7. czyli 2 1 |N| · N · N = |N|. Jezeli P1 jest punktem na ˛ ˙ l. to sc −→ − wówczas mozemy zapisa´. sc gdzie: |λ| = |P P1 | |N| −→ − Dowód 7. to musi spełnia´ jej równanie c ˙ ˙ (328) |AxM + ByM + C| |N| (329) N · N = |N| . 30). yP − yM ].3 Odległo´c punktu od prostej s´ Mówi o niej ponizsze twierdzenie.B] 0 0x Rysunek 30: Odległo´´ punktu od prostej.MATEMATYKA 7.1 Niech P1 = (xP . d = [xP − xM . yM ) punktem poza prosta.12 Najmniejsza˛ odległo´´ punktu sc M = (xM . dla którego odległo´´ |P P1 | jest najmniejsza. ˙ 0y l: Ax + By + C = 0 P d P1' P1 Twierdzenie 7. yM ) od prostej l danej równaniem w postaci ogólnej l : Ax + By + C = 0 wyraza sie wzorem ˛ ˙ d= |AxM + ByM + C| √ A2 + B 2 N = [A. ze (wektory N i P P1 c ˙ ˙ sa˛ równoległe) −→ − P P1 = λ · N = d . a P = (xM . Zatem d= |d| ·N |N| |d| N·N |N| (326) Mnozac (326) obustronnie przez N mamy ˙˛ d·N= Korzystamy z własno´ci iloczynu skalarnego s ¡ 2 ¢ |d| A + B2 (xP − yM ) A + (yP − yM ) B = √ A2 + B 2 AxP − AxM + ByP − ByM = |d| · |N| AxP + ByP + C = 0 Stad ˛ Czyli Ostatecznie wiec ˛ AxP + ByP = −C −AxM − ByM − C = |d| · |N| |d| = 14 Nastepnie mamy14 ˛ (327) Poniewaz punkt P lezy na prostej. yP ) jest dowolnym punktem prostej l (patrz rys. 109 .

˛ Niech beda dane dwie proste ˛ ˛ l1 : A1 x + B1 y + C1 = 0 l2 : A2 x + B2 y + C2 = 0 Utworzymy kombinacje liniowa tych równa´ n ˛ ˛ λ (A1 x + B1 y + C1 ) + µ (A2 x + B2 y + C2 ) = 0 Stad mamy ˛ (λA1 + µA2 ) x + (λB1 + µB2 ) y + (λC1 + µC2 ) = 0 (335) (334) 7. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA 7.3 Pekiem prostych nazywamy rodzine prostych przechodzacych przez pewien ˛ ˛ ˛ wspólny punkt. to jedno z powyzszych równa´ przedstawia prosta n ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ l. jezeli sa˛ dane dwie rózne ˛ ˙ ˙ proste tego peku. l2 .7. zwanej kierunkiem peku. B1 ] 6= 0 [A2 .5 Pek prostych ˛ Definicja 7. a drugie ma posta´ 0x + 0y = 0 i jest spełnione przez dowolny punkt płaszczyzny 0xy. to jedno z powyzszych równa´ przedstawia n ˛ ˙ ˙ ˙ prosta równolegdo l1 i l2 i jednakowo odległa od l1 i l2 .6 Prosta w przestrzeni Wyznaczenie prostej w przestrzeni jest mozliwe na kilka sposobów. zwany wierzchołkiem peku. to równanie ˛ |A2 x + B2 y + C2 | |A1 x + B1 y + C1 | p p = 2 2 A2 + B1 A2 + B2 1 2 A1 x + B1 y + C1 A2 x + B2 y + C2 p p = 2 2 2 A1 + B1 A2 + B2 2 (331) przedstawia sume dwusiecznych d1 . a drugie z tych równa´ jest sprzeczne. do którego prosta ma by´ równoległa. Równanie to rozpisuje sie na dwa. c A1 x + B1 y + C1 A2 x + B2 y + C2 p =− p 2 2 2 A2 + B1 A2 + B2 1 (333) 7. Pek prostych jest wyznaczany. Kierunek prostej okre´ slamy definiujac wektor niezerowy. a takze rodzine prostych równoległych do pewnej ˛ ˛ ˙ prostej. opisu˛ ˛ jace kazda˛ z dwusiecznych ˛ ˙ (332) Jezeli analizowane proste sa równoległe i rózne. który polega na wskazaniu jednego punktu tej prostej oraz jej kierunku.4 Dwusieczne katów dwóch przecinajacych sie prostych ˛ ˛ ˛ l1 : A1 x + B1 y + C1 = 0 l2 : A2 x + B2 y + C2 = 0 [A1 . W punkcie tym ˙ przedstawimy sposób. c ˛ 110 . n ˛ ˛ Jezeli proste pokrywaja sie l = l1 = l2 . l2 dane równaniem ˙ (330) przecinaja˛ sie. d2 prostych l1 . B2 ] 6= 0 Twierdzenie 7.13 Jezeli proste l1 .

1 7. 31) ma równanie −→ − P0 P = tu. y0 .14 Prosta przechodzaca przez ˛ dane dwa rózne punkty P0 = (x0 . 7) i równoległa˛ do wektora c ˛ [4. z1 ) jest opisana równaniami −→ − −→ − P0 P = tP0 P1 t∈R (337) 0x x − x0 = t (x1 − x0 ) y − y0 = t (y1 − y0 ) z − z0 = t (z1 − z0 ) x − x0 y − y0 z − z0 = = x1 − x0 y1 − y0 z1 − z0 (338) 0y (339) 7.MATEMATYKA 7. t∈R ¯ ¯ ¯ ¯ x − x0 z − z0 ¯=¯ ¯ ¯ a c ¯ ¯ ¯=0 ¯ posta´ wektorowa c posta´ parametryczna c posta´ podwójnej proc porcji posta´ wyznacznikowa c x − x0 = aty − y0 = btz − z0 = ct x − x0 y − y0 z − z0 = = a b c ¯ ¯ ¯ ¯ x − x0 y − y0 ¯ ¯ y − y0 z − z0 ¯=¯ ¯ ¯ a b ¯ ¯ b c ∙ x − x0 a y − y0 b z − z0 c ¸ rank =1 posta´ macierzowa c (336) Przykład 7. b.2 Najwygodniej jest wyznaczy´ równanie w postaci proporcji podwójnej (336).2 Wyznaczy´ prosta˛ przechodzaca˛ przez punkt (2.7 Rysunek 31: Prosta przechodzaca przez P0 ˛ równoległa do wektora v. y0 .2 Prosta przechodzaca przez dwa rózne punkty ˛ ˙ Zagadnienie to omawia twierdzenie: 0z P v a b c P0 x − x0 z − z0 y − y0 l Twierdzenie 7. 5. 3. c] (rys. c ˛ Podstawiajac odpowiednie dane otrzymujemy ˛ x−2 y−5 z−7 = = 4 3 8 7. 8].6. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Prosta przechodzaca przez dany punkt i równoległa do danego wektora ˛ Prosta l przechodzaca przez dany punkt P0 = (x0 . y0 . Płaszczyzna w przestrzeni i Twierdzenie 7.15 Płaszczyzna G przechodzaca ˛ przez dany punkt P0 = (x0. y1 . z0 ) i ˙ P1 = (x1 .6. z0 ) i prostopadła do danego niezerowego wektora 111 . z0 ) i równoległa do danego niezerowego ˛ wektora u = [a. Rozwiazanie 7.

33). y0 .17 Płaszczyzna G przechodzaca przez trzy dane punkty (patrz rys. y0 . b1 . 33) jest opisana równaniami −→ − posta´ wektorowa c P0 P = tv1 + sv2 . 4.posta´ wektorowa c . P2 = (x2 . równaniami −→ − N · P0 P = 0 A (x − x0 ) + B (y − y0 ) + C (z − z0 ) = 0 Ax + By + Cz + D = 0 MATEMATYKA 32) jest opisana . c1 ]. 1.16 Płaszczyzna G przechodzaca przez ˛ dany punkt P0 (x0 . PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 N = [A. P1 = (x1 . y2 . C] (rys. 5) P0 = 2 2 2 −−→ −− Wektor M1 M2 = [6. 7). −−→ −− Rozwiazanie 7. y1 .posta´ ogólna c (340) n Przykład 7. c2 ] (patrz rys. b2 . z1 ) .3 Płaszczyzna G jest prostopadła do wektora M1 M2 i przechodzi przez punkt ˛ ¶ µ M1x + M2x M1y + M2y M1z + M2z . które ˛ nie leza˛ na jednej prostej P0 = (x0 .3 Wyznaczy´ równanie płaszczyzny G symetralnej odcinka M1 M2 o ko´cach M1 = c (−2. Zgodnie z równaniem (340) mamy 6 (x − 1) + 4 (y − 3) − 4 (z − 5) = 0 Stad otrzymujemy ˛ 3x + 2y − 2z + 1 = 0 Przedstawimy teraz równania płaszczyzny przechodzacej przez dany punkt w przestrzeni i ˛ równoległej do danych dwóch róznych wektorów.7. M2 = (4. 5.posta´ szczególna c . t. z0 ) . = (1. B. z2 ) jest opisana ˙ równaniem wyznacznikowym ¯ ¯ ¯ x − x0 x1 − x0 x2 − x0 ¯ ¯ ¯ ¯ y − y0 y1 − y0 y2 − y0 ¯ = 0 (342) ¯ ¯ ¯ z − z0 z1 − z0 z2 − z0 ¯ 112 . s ∈ R ⎧ 0x ⎪ x − x0 = a1 t + a2 s ⎪ ⎪ 0y ⎪ ⎨ y − y0 = b1 t + b2 s posta´ parametryczna c ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ Rysunek 32: Płaszczyzna przechodzaca ˛ ⎩ przez P0 i prostopadła do wektora N. 3. v2 = [a2 . −4]. 3). z0 ) i równoległa do danych P0 P dwóch wektorów nierównoległych v1 = [a1 . ˙ G 0z N Twierdzenie 7. . ¯ z − z0 = c1 t + c2 s ¯ ¯ x − x0 a1 a2 ¯ ¯ ¯ ¯ y − y0 b1 b2 ¯ = 0 posta´ wyznacznikowa c ¯ ¯ ¯ z − z0 ¯ c1 c2 (341) Twierdzenie 7.

˛ które jest równowazne równaniu ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ x y z 1 x0 y0 z0 1 x1 y1 z1 1 x2 y2 z2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ ¯ (343) Twierdzenie 7. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 0z G P0 v1 v2 P1 P P0 0x 0y P P2 Rysunek 33: Płaszczyzna przechodzaca przez punkt i równoległa do wektorów i płaszczyzna ˛ przechodzaca przez trzy punkty.19 Dowolna˛ płaszczyzne nierównoległa˛ do osi 0z mozna przedstawi´ równac ˛ ˙ niem kierunkowym z = ax + by + c posta´ kierunkowa płaszczyzny c (345) i na odwrót. l2 równoległe i rózne ˛ ˙ l1 : l2 : jest opisana równaniem y − y1 z − z1 x − x1 = = a b c x − x2 y − y2 z − z2 = = a b c a b c x2 − x1 y2 − y1 z2 − z1 ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ 7. dla dowolnie obranych warto´ci a.1 Posta´ kierunkowa płaszczyzny c ¯ ¯ x − x1 ¯ ¯ y − y1 ¯ ¯ z − z1 (344) Podamy twierdzenie: Twierdzenie 7. ˛ 113 .7.MATEMATYKA 7. b.18 Płaszczyzna G zawierajaca dwie proste l1 . c równanie to przedstawia pewna˛ płaszczyzne s ˛ nierównoległa do osi 0z.

8 Przykłady a) b) c) d) równoległej do wektora [3. 0]. Stad ˛ √ ¢ √ √ ¡ y = 3x + 2 1 − 2 3 lub y − 2 = 3 (x − 4) 114 . −1). c x − 4 = 3t x−4 y−2 = 3 5 ¯ ¯ x−4 y−2 ¯ ¯ 3 5 y − 2 = 5t . prostopadłej do wektora [1. 3x + 5y − 22 = 0 → posta´ ogólna c −→ − d) N · P0 P = 0. 5]. 5].posta´ proporcji c ¯ ¯ ¯=0 ¯ . 0]. 5]. prostopadłej do wektora [3. y0 = 2.4 Napisa´ równanie prostej przechodzacej przez punkt (4. ˛ x−4 1−4 √ √ √ ¢ ¡ α = 600 . Posta´ ogólna P0 P = tu.posta´ kierunkowa c 14 5 y = x− 3 3 Czyli 5x − 3y − 14 = 0 b) N = [3. ˛ f) tworzacej z osia˛ 0x kat 600 . ˛ ˛ Przykład 7.posta´ wyznacznikowa c Z postaci tej dochodzimy do zapisu ogólnego 5 (x − 4) − 3 (y − 2) = 0 → 5 (x − 4) = 3 (y − 2) y−2= 5 (x − 4) 3 . 0] czyli 1 · (x − 4) + 0 (y − 2) = 0 → x = 4 3 22 y =− x+ → posta´ kierunkowa c 5 5 −→ − c) x0 = 4. Zgodnie z Twierdzeniem 7. N = [1. ˛ ˛ g) tworzacej z osia˛ 0y kat −450 . u = [3. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA 7. u = [1.4 Przedstawimy kilka postaci rozwiaza´: ˛ ˛ n −→ − a) Mamy x0 = 4. tg α = 3 = m → y = mx + b → 2 = 3 · 4 + b → b = 2 1 − 2 3 .2 otrzymujemy −→ − N · P0 P = A (x − x0 ) + B (y − y0 ) = 0 Stad ˛ 3 (x − 4) + 5 (y − 2) = 0. y2 = −1 → = . P0 P = t · u czyli x − x0 = t y − y0 = 0 → y = 2 −1 − 2 y−2 e) x1 = 4. y0 = 2.posta´ parametryczna c . e) przechodzacej przez punkt (1. Stad y = x − 2 lub x − y − 2 = 0. równoległej do wektora [1. 5]. 2) i c ˛ Rozwiazanie 7. 0] .7. x2 = 1. y1 = 2.

2. Stad b przyjmuje warto´´ c ˛ 4= 5 3 +b→b= 2 2 Czyli 2y = −5x + 3. 2−1 5−3 c) d) e) y−3 x−1 = A wiec 0 (x − 1) = y − 3 czyli y = 3 ˛ 2−1 3−3 y−3 x−1 = Czyli 2 (x − 1) = 0 (y − 3). Współczynnik kierunkowy prostej 5 5 5 prostopadłej jest równy m2 = − 5 . y = −x + b. e) x = 3. y = −x + 6 Przykład i a) b) c) 7.5 Analizujemy kolejno: ˛ a) Wychodzimy z postaci wyznacznikowej ¯ ¯ ¯ x−1 y−3 ¯ ¯ = − (x − 1) − 4 (y − 3) = 0 ¯ ¯ 4 −1 ¯ Stad x + 4y − 13 = 0. ˛ 115 . tg α = −1 = m. ˛ 1−1 5−3 Przykład 7. to B2 = 2. ze A2 = 5. −1]. ˛ −→ − b) N · P0 P = 4 (x − 1) − (y − 3) = 0. d) y = 3.MATEMATYKA 7. 4) i prostopadłej do c ˛ prostej a) 2x − 5y − 7 = 0.6 1. 5). Rozwiazanie 7. c) y = x. Jezeli przyjmiemy. A wiec ˛ 2 5 y =− x+b 2 sc Prosta ta ma przechodzi´ przez P0 = (−1. jest prostopadła do wektora [4. przechodzi przez punkt (2. 4). Współczynnik kierunkowy prostej ¡ ¢ 2x − 5y − 7 = 0 jest równy m1 = 2 y = 2 x − 7 .5 Napisa´ w postaci ogólnej równanie prostej. 5). 3). B1 = −5. −1].6 Napisa´ równanie prostej przechodzacej przez punkt (−1. A wiec x = 1. Stad 5 (x + 1) + ˛ ˛ ˙ ˙ 2 (y − 4) = 0 czyli 5x + 2y − 3 = 0. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 f) α = −450 . Mamy 2x − 5y − 7 = 0 → A1 = 2. Stad 4x − y − 1 = 0. Z Twierdzenia 7.b = 6. b) x − 3y = 0. która przechodzi przez punkt (1. Na mocy Twierdzenia 7. gdy ˙ A1 A2 + B1 B2 = 0 A wiec 2A2 − 5B2 = 0. 2 = −4 + b. ze dwie proste sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy.9 ˛ wiemy.10 mamy 1 + m1 m2 = 0. ˛ y−3 x−1 = → 2x − 2 − y + 3 = 0 → 2x − y + 1 = 0. 3) c jest równoległa do wektora [4. d) przechodzi przez punkt (2. e) przechodzi przez punkt (1. Rozwiazanie 7. A wiec 5x + 2y − 3 = 0.

tg (−π/4) = −1 ¯ ¯ ¯ 2 − m2 ¯ ¯ −1 = ¯ ¯ 1 + 2m2 ¯ Przypadek 7. sc ˛ b) m1 = 2. sc ˛ 3 Przykład 7.{l.7.2 1= 2 − m2 → m2 = −3 1 + 2m2 c) π/3 d) −π/3 Przypadek 7.3 −1 = − Przypadek 7. y = 2t + 1 : x cos β + y sin β = b : y = m2 x + b2 .8 ˛ ¯ ¯ D = ¯ ¯ ¯ ¯ Dx = ¯ ¯ ¯ ¯ Dy = ¯ ¯ Dy D l1 l1 l1 l1 : 3x + 2y − 6 = 0 : x + y − 10 = 0 : x cos α + y sin α = a : y = m1 x + b1 ¯ 3 2 ¯ ¯ 2 −3 ¯ 6 2 −6 −3 ¯ 3 6 ¯ ¯ 2 −6 ¯ 30 . p} = π/4. która z prosta˛ l o równaniu y = 2x c tworzy kat skierowany o mierze {l.1 1 2 − m2 → m2 = 1 + 2m2 3 Rozwiazaniem jest tylko warto´´ m2 = −3.8 Wyznaczy´ punkt wspólny P (x0 .4 −1 = 2 − m2 1 → m2 = 1 + 2m2 3 2 − m2 → m2 = −3 1 + 2m2 Rozwiazaniem jest tylko warto´´ m2 = 1 . PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA Przykład 7.7 Obliczy´ współczynnik kierunkowy prostej p. p} = 1.7 Analizujemy kolejno: ˛ a) Korzystamy z wzoru ¯ ¯ ¯ m1 − m2 ¯ ¯ tg {l. Stad 1 = ¯ ˛ 1 + 2m2 ¯ 1=− Przypadek 7.tg {l. p} = ¯ ¯ 1 + m1 m2 ¯ ¯ ¯ ¯ 2 − m2 ¯ ¯ ¯ m1 = 2. 30 13 13 ¢ . p} równej ˛ a) π/4 b) −π/4 Rozwiazanie 7. m1 6= m2 = −9 − 4 = −13 ¯ ¯ ¯ = −18 + 12 = −6 ¯ ¡6 . y0 ) dwóch prostych c a) b) c) d) Rozwiazanie 7. 13 l2 l2 l2 l2 : 2x − 3y + 6 = 0 : x = t. = −18 − 12 = −30 A wiec x0 = ˛ Dx D = 6 13 oraz y0 = = Stad P0 = ˛ 116 .

A wiec ˛ ˛ λ (2x + 3y + 4) + µ (5x + 6y + 7) = 0 Czyli równanie (2λ + 5µ) x + (3λ + 6µ) y + (4λ + 7µ) = 0 ma odpowiada´ c 8x + 9y + 10 = 0 Stad ˛ 2λ + 5µ = 8 117 3λ + 6µ = 9 . −2) = (0.10 Równanie peku prostych ma posta´ c ˛ ˛ λ (2x + 3y + 4) + µ (5x + 6y + 7) = 0 lub µ . 7) = (−1.9 ˛ d (P. l) = a) d (P.10 W peku prostych wyznaczonych przez proste l1 : 2x + 3y + 4 = 0 i l2 : ˛ 5x + 6y + 7 = 0 znale´´ prosta˛ l zc a) przechodzaca przez poczatek układu. A wiec. λ 6= 0 λ Wstawiajac współrzedne punktu P = (0. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Przykład 7. poszukiwane równanie ma posta´ ˛ 7 (2x + 3y + 4) − 4 (5x + 6y + 7) = 0 lub 2x + y = 0 7 Suma współczynników stojacych przy x i y w peku prostych ma by´ równa współczynnikom c ˛ ˛ stojacym przy x i y w równaniu danej prostej 8x + 9y + 10 = 0. 0) do powyzszego równania otrzymujemy ˛ ˛ ˙ (2x + 3y + 4) + k (5x + 6y + 7) = 0. |a| + |c| > 0 Przykład 7. −2) = (4. l) = |3 · 5 + 4 · 7 + 12| 15 + 28 + 12 √ = 11 = 5 9 + 16 |Axp + Byp + C| √ A2 + B 2 P P P P = (5.MATEMATYKA 7. k= 4λ + 7µ = 0 lub 4 + 7k = 0 c Czyli k = − 4 . Rozwiazanie 7. y = ct + d. 0) l: l: l: l: 3x + 4y + 12 = 0 2x − y − 10 = 0 y = −x + 5 x = at + b. c) prostopadłej do prostej 8x + 9y + 10 = 0. ˛ ˛ ˛ b) równoległa˛ do prostej 8x + 9y + 10 = 0.9 Obliczy´ odległo´´ punktu P od prostej l majac dane c sc ˛ a) b) c) d) Rozwiazanie 7.

A wiec ˛ A2 x + B2 y + C2 = 0 czyli 9x − 8y + C2 = 0 9 · 1 − 8 · (−2) + C2 = 0 −→ 9 + 16 + C2 = 0. 3.11 Dane sa˛ punkty A = (3. Dx = ¯ −4 3 ¯ = −3. przyja´. jest to prosta z peku. 4) . W tym celu rozwiazujemy układ równa´ n ˛ ˛ ˛ ½ 2x + 3y + 4 = 0 5x + 6y + 7 = 0 ¯ ¯ 2 3 D=¯ ¯ 5 6 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = −3.12 Napisa´ w postaci proporcji podwójnej równanie prostej przechodzacej przez c ˛ punkt P0 i równoległej do wektora u. Dλ = ¯ 8 5 ¯ ¯ 9 6 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = 3. 6). 4) . 0) .11 x − y − 3 = 0. 1. ze A2 = 9. Warto´´ C2 wyznaczamy korzystajac ze współrzednych ˛ ˛ ˛c ˙ ˙ P0 . Wyznaczy´ proste c zawierajace dwusieczne katów trójkata ABC. ˛ x + 3y − 11 = 0. ˛ ˛ Szukamy współrzednych wierzchołka peku prostych. 0] . 2x + y − 12 = 0 Przykład 7. 1. −2). 5] u = [1. −2. majac dane ˛ a) b) c) d) P0 P0 P0 P0 = (1. C = (3. 0. ˛ ˛ ˛ Rozwiazanie 7. 4) . −3. B2 = −8. B = (11. 0] u = [1. k = −2 Poszukiwana prosta jest opisana równaniem (2x + 3y + 4) − 2 (5x + 6y + 7) = 0 lub 8x + 9y + 10 = 0 A wiec. Dµ = ¯ 2 8 ¯ ¯ 3 9 MATEMATYKA ¯ ¯ ¯ = −6 ¯ λ = −1. Z warunku prostopadło´ci mamy s Przykład 7. 0) . 0) . 3. = (2. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 ¯ ¯ 2 5 D=¯ ¯ 3 6 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = −3. Musimy teraz wyznaczy´ prosta˛ przechodzaca˛ przez punkt P0 i prostopadła˛ c ˛ ˛ do prostej 8x + 9y + 10 = 0.7. 118 u = [3. 0] u = [0. C2 = −25 Prosta jest opisana równaniem 9x − 8y − 25 = 0 lub (2x + 3y + 4) − 43 (5x + 6y + 7) = 0 94 A wiec P0 = (1. Dy = ¯ 2 −4 ¯ = 6 ¯ ¯ −7 6 ¯ ¯ 5 −7 ¯ A1 A2 + B1 B2 = 0 8A2 + 9B2 = 0 sc Mozna np. 3. µ = 2. = (2. = (2.

(−1. y− dowolne 0 2−4 = . 5) i jest równoległa do wektorów [1. punkt (0.14 Napisa´ równanie płaszczyzny. punkty (1. x− dowolne 0 Przykład 7. 0] i [2.13 Napisa´ w postaci parametrycznej równania prostej c a) b) Rozwiazanie 7. 2 3 2 −→ − Rozwiazanie 7. x − 2 = y − 3. która przechodzi przez: c a) b) c) d) punkt (1. −3. z = 4. l2 : = y = 2/3. 2]. 0. tzn.16 −→ − P0 P = tu1 + su2 119 . −2. 5). z − 4 = 0 0 2−4 = . 4). 2.14 Zgodnie z Twierdzeniem 7.12 Na podstawie definicji mamy ˛ x − x0 y − y0 z − z0 = = p q r Stad ˛ a) b) c) d) x−1 3 x−2 1 x−2 0 x−2 1 y+3 −2 y−3 = 1 y−3 = 1 y−3 = 0 = = 2 5 2−4 = . −3]. A wiec ˛ ˛ 1 (x − 1) − 3 (y + 2) + 2 (z + 1) = 0 Stad ˛ x − 3y + 2z − 5 = 0 Zgodnie z Twierdzeniem 7. y = 3. −1) i jest prostopadła do wektora [1.13 Przyjmujac ˛ ˛ y−3 2−5 x−1 = = =t 2 4 6 otrzymujemy x = 1 + 2t Przyjmujac ˛ 2x + 3 = 4y + 5 = 8z = t otrzymujemy 3 t x=− + 2 2 5 t y=− + 4 4 z= t 8 y = 3 + 4t z = 5 + 6t x−1 y−3 2−5 = = 2 4 6 2x + 3 = 4y + 5 = 8z Przykład 7. 2). x x−3 x+2 dwie proste równoległe l1 : = y − 1 = . 1. 0.MATEMATYKA 7. 2. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Rozwiazanie 7. x = 2. (0. z = 4.15 mamy N · P0 P = 0. 3.

18. −→ x + y − z + 1 = 0 3 −1 2 ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ Stad ˛ x+y−z−3=0 120 . b = 1. c = 3 ¯ ¯ x−0 2 ¯ ¯ y−1 1 ¯ ¯ z+2 3 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ − y ¯ −2 −1 ¯ + (z − 2) ¯ −2 −1 ¯ = ¯ 2 ¯ 0 ¯ ¯ 3 ¯ 2 4x + 4y − 4z + 4 = 0. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 A wiec ˛ ¯ ¯ x−0 1 2 ¯ ¯ y−2 0 1 ¯ ¯ z − 5 0 −3 ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ MATEMATYKA Czyli ¯ ¯ 0 1 x¯ ¯ 0 −3 ¯ ¯ ¯ ¯ 2 ¯ − (y − 2) ¯ 1 ¯ 0 −3 ¯ 3 (y − 2) + (z − 5) = 0 3y + z − 11 = 0 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ + (z − 5) ¯ 1 2 ¯ 0 1 ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ Zgodnie z Twierdzeniem 7. a = 2.17 mamy ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ x − 1 −1 − 1 −1 ¯ ¯ x − 1 −2 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ y−0 2 3 ¯= 2 3 ¯=0=¯ y ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ z−2 2−2 ¯ z−2 0 2 ¯ 2 ¯ ¯ ¯ 2 3 = (x − 1) ¯ ¯ 0 2 = 4 (x − 1) + 4y − 4 (z − 2) = 0 Patrz Twierdzenie 7.7.

c. . q− iloraz ciagu) ˛ ˛ ¡ ¢ p. . . 6. . an ) (patrz rysunki w dalszej cze´ci wykładu). . 3. . . . . zauwazamy. 2. ˛ ˛ Definicja 8. . a an wyrazem o wska´niku n albo n− tym z z wyrazem ciagu liczbowego. . . . .) odwrotno´ liczb naturalnych sci µ ¶ 1 1 1 1 1. c. . p + (n − 1) d. .) oraz ciag geometryczny (p− pierwszy wyraz. które ogólnie nazywamy odwzorowaniem ciagłym. . Jej warto´ci sa s ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ punktami o współrzednych (n. . .1 Funkcje odwzorowujaca˛ zbiór liczb naturalnych N w zbiór liczb rzeczywistych ˛ ˛ R f : N −→ R (350) nazywamy ciagiem niesko´ czonym o wyrazach rzeczywistych lub ciagiem liczbowym n ˛ ˛ albo krótko: ciagiem i oznaczamy ˛ (an ) lub (a1 . .ciag stały (c− ˛ ˛ ˛ dowolna liczba) (c. Nie jest ˛ ˙ wiec odwzorowaniem. pq. . s ˛ 121 . 3. . s ˛ ˛ Ciag arytmetyczny (p− pierwszy wyraz. (352) (353) sa przykładami ciagów bardziej złozonych. . Uwaga 8. p + 2d. . . . . pq n−1 . Do zdefiniowania ciagu liczbowego wystarczy wiec poda´ wzór c ˛ ˛ ˛ na jego n− ty wyraz. 2n − 1. .1 Ciagi i szeregi liczbowe ˛ Ciag liczbowy i jego granica ˛ (1. . p + d. . n. . . c. . 4. pq 3 . 5. ze odwzoros ˛ ˙ ˙ wanie (350) charakteryzuje sie tym. . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ 8 8. . . ˛ ˛ ˙ Szczególnym przypadkiem ciagu jest ciag o takich samych wyrazach . .) (354) który jest jednocze´nie ciagiem geometrycznym (q = 1) i arytmetycznym (d = 0). d− róznica ciagu) ˛ ˛ ˙ (p. . . . 8. . .MATEMATYKA 8.1 Majac na uwadze informacje uzyskane w szkole ´redniej. . pq 2 .) (346) (347) (348) Liczby naturalne liczby parzyste dodatnie (2. . . . ze jego argumentami sa˛ kolejne liczby naturalne. . . 7. Funkcje zalezna ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ od argumentu zmieniajacego sie skokowo nazywamy funkcja dyskretna.) liczby nieparzyste dodatnie (1. . a2 . . . . . 2n. p + 3d. . an .) (351) Symbol n nazywamy wska´nikiem. f (n)) lub (n. . . . 2 3 4 n (349) sa przykładami ciagów. . . . 4.

. 0. poniewaz ich wyrazy sa inaczej uporzadkowane. c. 0. 1.8.. jezeli ˛ ˛ ˙ ∀n ∈ N an ≥ an+1 (365) an > an+1 (364) an ≤ an+1 (363) an < an+1 (362) 5. 2 .) i (1. monotoniczny. jezeli jest niemalejacy lub nierosnacy. . n c. 0. 4 c. . . 1. 0. .) MATEMATYKA (355) (356) (357) (358) (359) W ciagu liczbowym bardzo wazne jest uporzadkowanie wyrazów. 1. . 4. . ze ciag okre´lony wzorem c ˙ s ˛ an = jest rosnacy. 0. nierosnacy (słabo malejacy). .. ˛ ˙ ˛ ˛ ˙ Definicja 8. 2 . niemalejacy (słabo rosnacy). . . 0.... ˛ ˛ ˙ Przykład 8. . malejacy (silnie malejacy). . −1. jezeli ˛ ˛ ˙ ∀n ∈ N 4. . . 3 c.) µ µ ¶n ¶ 1 10 113 1 2. 1. ... silnie monotoniczny. . 0. n. .1 Wykaza´. . . 1. . . .. rosnacy (silnie rosnacy). . 3. ´ ³ √ √ √ √ 3 4 n 1. ˛ ˛ ˙ 6. jezeli15 ˛ ˛ ˙ ∀n ∈ N 2. ˙ ˙˛ 122 . (−1)n . 2 3 4 5 n+1 (1... jezeli ˛ ˛ ˙ ∀n ∈ N 3. . ˛ 15 n n+1 Zapis ∀n ∈ N czytamy: dla kazdego n nalezacego do zbioru liczb naturalnych. 1. 0. µ ¶ 1 2 3 4 n . . Ciagi ˛ ˛ ˛ ˙ (360) (361) pomimo tej samej liczby zer i jedynek sa rózne. jezeli jest rosnacy lub malejacy. .2 Mówimy. 4 27 256 n ¢ ¡ √ √ √ √ c.. . 2. . ze ciag (an ) jest: ˛ ˙ 1. . . .. . 2 . 1. 1 + . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Innymi przykładami ciagów sa odwzorowania ˛ ˛ (−1.. 1.

ε) ⇐⇒ |y − g| < ε Wiemy. jezeli istnieje liczba M taka.3 Gdy ε = 0. Dla ε = 0. c ˙ ˛ ˙ ˙ ˙ Otóz dla n = m ∈ N zachodzi ˙ am+1 − am m (m + 1)2 − m (m + 2) m+1 − = = = m+2 m+1 (m + 1) (m + 2) = 1 >0 (m + 1) (m + 2) Poniewaz m jest dowolne.2 Rzeczywi´cie.01. Wyraz a51 = 51 i wszystkie po nim nastepujace naleza ˛ ˛ ˙ ˙˛ do rozpatrywanego otoczenia. ze ˛ ˙ ˙ Oznacza to. Rozwiazanie 8. ε) liczby g o promieniu ε (ε > 0) nazywamy przedział otwarty (g − ε. ¡√ ¢ 0. ze liczba y rózni sie od liczby g mniej niz ˛ ˙ ˙ ˙ o ε. s ˛ ˛ ˛ ˛ 1 ze stwierdzenie to jest prawdziwe. ˛ 16 Przedział domkniety hg − ε.41 < √ 2 < 1.wszystkie wyrazy ciagu z ˛ ˛ wyjatkiem co najwyzej sko´ czenie wielu.41 i 1. g + εi nazywamy otoczeniem domknietym liczby g o promieniu ε. ze róznica an+1 − an jest dodatnia dla kazdego n ∈ N . g + ε) . 0. n ˛ ˙ Przykład 8. Otrzymujemy nierówno´´ sc 1 1 < ε ⇐⇒ n > n ε Za M wystarczy przyja´ dowolna˛ liczbe naturalna˛ nie mniejsza˛ od 1/ε. ze prawie wszystkie wyrazy tego ciagu naleza˛ do otoczenia liczby 0 o c ˙ ˛ ˙ ˙ promieniu 0. ze istnieje przedział ograniczony. ze ˙ 1. Jest ona równiez granica˛ ciagu − n . Niech ε > 0 bedzie z ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ promieniem dowolnego otoczenia liczby 0. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Rozwiazanie 8.2 We´my pod uwage ciag o wyrazie ogólnym z ˛ ˛ 1 an = n Mozemy powiedzie´.42 róznia sie od ˙ ˛ ˛ √ 2 mniej niz o ˙ Definicja 8. ˛ ˛ ˙ Definicja 8. Zapisujemy to ˙ ˙ g+ε g −ε g y ∈ U (g. ˛c ˛ Rozwiazanie 8. to ¡ ¢ = 50. ˙˛ Powiedzenie prawie wszystkie wyrazy ciagu oznacza .16 ε ε Mówimy. czyli naleza do U 2. ˛ ˛ 123 . ze po skre´leniu M poczatkowych wyrazów ciagu wszystkie s ˛ ˛ ˛ ˙ nastepne wyrazy o wska´niku n > M beda do tego otoczenia nalezały.4 Ciag (an ) jest ograniczony. ze liczba 0 jest granica˛ ciagu n .MATEMATYKA 8. w którym znajduja sie wszystkie wyrazy tego ˛ ˛ ˙ ciagu. ˛ ˛ ˙ ˙ ∀n ∈ N |an | ≤ M (367) Zatem liczby 1. ze dla dowolnego otoczenia liczby 0 zawsze c ˙ znajdziemy taka˛ liczbe naturalna˛ M. jezeli nalezy do otoczenia g. odrzucajac 50 poczatkowych wyrazów tego ciagu widzimy.02.01 . Łatwo wykaza´.42 (366) Rysunek 34: Otoczenie liczby g.1 Nalezy wykaza´.00001 warto´´ M = 100000. zatem ciag jest rosnacy. M sc ¢ ˛ ¡ 1 1 Mówimy.3 Otoczeniem U (g.02.

jezeli w jej dowolnym otoczeniu znajduja sie ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ prawie wszystkie wyrazy ciagu (an ). bo |an − 0| < ε. 1 . 0. 50 stad M = 100. ze c ˙ lim 1 + (−1)n =0 n n Rozwiazanie 8. z ˙ Wyrazy o wska´niku nieparzystym: a2k−1 = 0 dla kazdego k ∈ N (∀k ∈ N ). ˙ ˙ ˙ ˙ 124 .5 Liczbe g nazywamy granica ˛ ˛ 17 ciagu (an ) wtedy i tylko wtedy. 1 .8. ze dla kazdego n > δ wyrazenie |an − g| < ε. ze dla n > M liczba 0 jest granica˛ ciagu. . 0. a104 = < 51 50 52 50 Widzimy. Zatem ˙ |a2k − 0| < ε ⇐⇒ Przyjmijmy. ze ˙ ˙ a2k−1 ∈ U (0. 1 . gdy ˛ ∀ε > 0 ∃δ > 0 ∀n > δ co zapisujemy g = lim an n→∞ ε an 0 n |an − g| < ε (368) Rysunek 36: Warto´ci wyrazów ciagu (an ). a102 = 17 Zapis ten czytamy: Dla kazdego ε > 0 istnieje taka δ > 0.5 wypowiadamy równiez nastepujaco: ˛ ˛ ˛ ˙ Definicja 8. ε) Wyrazy o wska´niku parzystym : a2k = z 1+1 2k = 2 2k = 1 k dla kazdego k ∈ N . ze M = ˙ 2 ε 2 1 < ε ⇐⇒ 2k > k ε iε= 1 . a103 = 0. wiec dla z ˛ ˙ kazdego ε > 0 i k ∈ N prawda˛ jest. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ an MATEMATYKA an an = ε 1 n g+ε 0 −ε bn = − 1 n n g n g−ε Rysunek 35: Zbiezno´´ ciagów. ˛ ˙ Definicja 8. ˛ ˛ ˛ n 2 3 0. s ˛ lub g = lim an Definicje 8. ˛ ˙ a101 = 0. . ˛ Przykład 8. . 0.6 Liczba g jest granica ciagu (an ).4 Wypiszemy kilka poczatkowych wyrazów ciagu an = 1+(−1) : 0. Warto´ci wyrazów ciagu przedstawione sa˛ na rysunku 36. ˙ sc ˛ Przykładem ciagu ograniczonego jest ciag ˛ ˛ n an = n+1 .. Wówczas ˛ 1 1 1 1 < . 1. Przykładem ciagu nieograniczonego ˛ jest ciag arytmetyczny o niezerowej róznicy d. s ˛ 4 Zadanie rozwia˛zemy oddzielnie dla wska´ników parzystych i nieparzystych.3 Wykaza´.

+1.5 Udowodni´ na podstawie definicji. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Definicja 8. (−1)n . jezeli |an − g| < ε. . a ciag. ze dla n > δ zachodzi nierówno´´ sc ˙ ¯ ¯ ¯ n ¯ ¯ − 1¯ < ε ¯n + 1 ¯ (373) Przykład 8. . −1. (−1.7 Ciag. który ma granice nazywamy zbieznym. ze: c ˙ µ ¶ 1 1 lim = 0 i lim − =0 n→∞ n n→∞ n 125 (374) . który nie ma granicy ˛ ˛ ˛ ˙ rozbieznym. . Poniewaz sc ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ n ¯ ¯ n 1 n + 1 ¯ ¯ −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (369) ¯ n + 1 − 1¯ = ¯ n + 1 − n + 1 ¯ = ¯ n + 1 ¯ = n + 1 to na mocy ¯ ¯ ¯ ¯ n ¯ ¯ ¯ n + 1 − 1¯ < ε 1 <ε n+1 Rozwiazujac ostatnia˛ nierówno´´ ze wzgledu na n dochodzimy do oszacowania sc ˛ ˛ ˛ n> 1−ε ε otrzymujemy. ze dla n > δ zachodzi powyzsza ˙ ˙ nierówno´´. przyjmujemy c ˛ ˙ δ= 1−ε ε (372) i stwierdzamy.1 Ciag zbiezny jest ograniczony. ze ˙ (370) (371) Teraz mozemy wyznaczy´ liczbe δ. Mianowicie. . Ciag ograniczony moze by´ rozbiezny.5 Ciag jest zbiezny do granicy sko´czonej.) Przykład 8.4 Udowodni´ na podstawie definicji. ˛ ˙ Z ograniczono´ci ciagu nie wynika jego zbiezno´´. . dla dowolnej liczby dodatniej ε istnieje liczba δ taka. ze c ˙ n =1 n→∞ n + 1 lim Rozwiazanie 8. . ˙ Twierdzenie 8. ze c ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ n ¯ ¯ ¯ n + 1 − 1¯ < ε tzn. A wiec mamy n ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ wykaza´. . +1.MATEMATYKA 8. s c ˛ ˛ ˙ sc ˙ ˙ np.

ze ciag ten ma pewna granice (sko´czona). Stwierdzenie: ciag (an ) ˛ ˛ ˙ jest zbiezny .6 Nierówno´´ |an − g| < ε wystepujaca w definicji granicy ciagu w obu rozwazanych sc ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ przypadkach przybiera posta´ c 1 <ε (375) n Zakładamy. jezeli w kazdym otoczeniu plus niesko´ czono´ znajduja ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ sie prawie wszystkie wyrazy tego ciagu.9 Mówimy. ˙ ˙ Twierdzenie 8. co zapisujemy s ˛ an → −∞ albo n→∞ lim an = −∞ (379) jezeli dla dowolnej liczby A istnieje liczba δ taka. ˛ ˛ ˙ ˙ Definicja 8. ze ciag (an ) jest rozbiezny do +∞ (czyt.: do plus niesko´czono´ci) n s ˛ ˙ ˙ s albo. Ciag (an ) jest rozbiezny do −∞. ze ciag (an ) ma granice (niewła´ciwa) +∞ i piszemy ˛ ˛ ˛ ˙ an → +∞ albo n→∞ lim an = +∞ (377) jezeli dla dowolnej liczby A istnieje liczba δ taka.8 Mówimy. ze c ˙ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ n sci 1. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Rozwiazanie 8. gdzie A jest n s ˙ dowolna˛ liczba. Otoczeniem plus niesko´czono´ci nazywamy kazdy przedział (A. Nierówno´´ (375) jest równowazna nierówno´ci sc s ˙ ˙ n> 1 ε (376) Przyjmujac δ = 1/ε stwierdzamy. Zbiezno´´ ciagu oznacza n ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ sc ˛ istnienie granicy (sko´ czonej) tego ciagu. ze ε > 0. Ciag (an ) jest rozbiezny do +∞. gdzie A jest dowolna n s ˛ ˙ liczba.2 Jezeli ciag jest zbiezny.1 Kazdy ciag arytmetyczny o róznicy dodatniej jest rozbiezny do +∞.oznacza. ˛ Posługujac sie powyzszymi pojeciami mozemy powiedzie´. n ˛ Twierdzenie 8. ˛ 2. ze wszystkie wyrazy ciagu (an ) o wska´nikach z ˛ ˙ ˙ n wiekszych od δ sa˛ mniejsze od A ˛ ∀A ∃δ Definicja 8. ze ciag (an ) jest rozbiezny do −∞ albo. ze dla n > δ zachodzi (374). jezeli w kazdym otoczeniu minus niesko´ czono´ci ˛ ˙ ˙ ˙ znajduja sie prawie wszystkie wyrazy tego ciagu. ˛ ˙ 126 ∀n > δ an < A (380) . ze ciag (an ) ma granice ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ (niewła´ciwa) −∞.3 Ciag monotoniczny i ograniczony jest zbiezny. ze wszystkie wyrazy ciagu (an ) o wska´nikach z ˛ ˙ ˙ n wiekszych od δ sa˛ wieksze od A ˛ ˛ ∀A ∃δ ∀n > δ an > A (378) Definicja 8.8. A). Otoczeniem minus niesko´czono´ci nazywamy kazdy przedział (−∞. kazdy ciag ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ arytmetyczny o róznicy ujemnej jest rozbiezny do −∞. +∞). ˛ ˛ ˛ Wniosek 8. ˛ ˛ n s 2. to ma dokładnie jedna˛ granice.10 (Otoczenia ±∞) 1.

Ciagi (An ). ˛ ˛ Twierdzenie 8. to istnieje liczba δ taka.4 Własno´ci ciagu geometrycznego (q n ) zaleza od warto´ci ilorazu ciagu q. to lim qn = ∞ ˙ n→∞ • Jezeli q = 1. Jezeli bn 6= 0 dla ˛ ˛ ˙ ˙ ∀n ∈ N . ˙ n→∞ n→∞ 8. to działaniom na tych ciagach odpowiadaja analogiczne ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ działania na granicach tych ciagów. ˛ ˛ ˛ ˙ Jezeli granica ciagu jest liczba˛ ujemna. Symbole nieoznaczone ˛ Definicja 8. ˛ Jezeli ciagi (an ) i (bn ) sa zbiezne.6 (O znaku granicy ciagu) ˛ Jezeli ciag jest zbiezny i ma niesko´czenie wiele wyrazów nieujemnych. ze an < bm dla n > δ i ˙ n→∞ ˙ n→∞ m > δ. a s s ˛ ˛ ˙˛ mianowicie: • Jezeli q > 1. to lim q n = 0 ˙ n→∞ • Jezeli q ≤ −1. Mówi o tym nastepujace twierdzenie. róznica˛ i iloczynem ciagów (an ) i (bn ). lim bn = b oraz a < b.2 Własno´ ciagu geometrycznego sci ˛ Twierdzenie 8. to granica tego n ˛ ˙ ˙ ciagu jest liczba˛ niedodatnia. Jezeli lim an = a.5 (O znaku wyrazów ciagu) ˛ Jezeli granica ciagu jest liczba˛ dodatnia. to a ≤ b. ˛ ˛ ˛ ˙ Twierdzenie 8. ˛ ˙ ˙ Twierdzenie 8. to ciag (q n ) jest rozbiezny.11 Niech beda˛ dane dwa ciagi (an ) i (bn ).7 (O relacjach miedzy granicami ciagów) ˛ ˛ Jezeli lim an = a.MATEMATYKA 8. ˛ ˛ ˛ 127 an bn (384) . to prawie wszystkie wyrazy ciagu sa˛ ujemne.3 Działania na ciagach i ich granicach. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ 8. to granica tego n ˛ ˙ ˙ ciagu jest liczba˛ nieujemna. to lim qn = 1 ˙ n→∞ • Jezeli |q| < 1. to ciag (Dn ) okre´lony wzorem: s ˛ Dn = nazywamy ilorazem ciagów (an ) i (bn ). to prawie wszystkie wyrazy ciagu sa˛ dodatnie. (Bn ). lim bn = b oraz an < bn dla prawie wszystkich n. (Cn ) okre´lone s ˛ ˛ ˛ wzorami: An = an + bn Bn = an − bn Cn = an · bn (381) (382) (383) nazywamy odpowiednio: suma. ˛ ˛ Jezeli ciag jest zbiezny i ma niesko´czenie wiele wyrazów niedodatnich.

CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Twierdzenie 8. zatem na mocy (384) otrzymu˛ ˙ ˙ jemy 2n + n lim = n→∞ 3n2 + 8 Zapis ¤ ¡ %0 £n ¢ 1 2 2n2 +n 2 lim n 2 n→∞ 3n +8 n2 (389) 2+ = lim n→∞ 3+ £n ¢ ¨ ¥ %0 1 8 n2 § ¤ ¡ %0 ¦ = 2 3 (391) oznacza. z ∞ ∞ Uwaga 8. n sc n sc 128 . ze nie mozemy stosowa´ do nich wzoru (388). ˙ ˙ ˙ 2 Odpowied´: Granica jest równa 3 . ˛ 19 Czytamy: niesko´ czono´´ nad niesko´ czono´´.8. Przekształcimy wiec wyraz ogólny c ˛ ˙ ˙ ciagu liczbowego (389) dzielac licznik i mianownik przez n w najwyzszej potedze. ze wyrazenie w owalu przy n → ∞ zda˛za do zera. ˛ ˙ ˙ ˙ iloczynowi) granic tych ciagów.8 (O działaniach na ciagach) ˛ Jezeli ciagi (an ) i (bn ) sa˛ zbiezne. a ciagu 3 + n2 jest równa 3. czyli ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ 2n2 + n ∞ = n→∞ 3n2 + 8 ∞ lim Oznacza to. ˛ ˛ ˙ ˙ n→∞ ³ ´ an sc to ciag bn jest zbiezny i jego granica spełnia równo´´: ˛ ˙ n→∞ ³ ´ ³ ´ lim an · lim bn n→∞ lim µ an bn ¶ = n→∞ lim an lim bn (388) n→∞ Przykład 8.7 Zauwazmy. czyli przez ˛ ˛ ˛ ˙ n2 : 2n2 1 2+ n + n2 2n2 + n n2 = 3n2 n = (390) 8 8 3n2 + 8 3 + n2 2 + n2 n ¡ ¢ ¡ ¢ 1 8 Granica ciagu 2 + n jest równa 2. ze oba ciagi (2n2 + n) i (3n2 + 8) sa˛ rozbiezne. iloczynu) dwóch ciagów jest równa sumie (róznicy.2 Wyrazenie ˙ typu ∞ )19 . Poniewaz tak przekształcone ˛ ˛ ˙ wyrazenie (390) zawiera w liczniku i mianowniku ciagi zbiezne. to ciagi (an + bn ). (an − bn ) i (an · bn ) tez sa˛ zbiezne i ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ miedzy ich granicami zachodza zwiazki18 ˛ ˛ ˛ n→∞ lim (an + bn ) = n→∞ lim an + lim bn n→∞ (385) (386) (387) n→∞ lim (an − bn ) = n→∞ n→∞ lim an − lim bn n→∞ n→∞ lim (an · bn ) = Jezeli ciagi (an ) i (bn ) sa zbiezne oraz dla dowolnego n naturalnego bn 6= 0 i lim bn 6= 0.6 Obliczy´ granice c ˛ 2n2 + n n→∞ 3n2 + 8 lim Rozwiazanie 8. ∞ 18 nazywamy nieoznaczono´cia˛ typu s ∞ ∞ (symbolem nieoznaczonym Ponizsze relacje odczytujemy: granica sumy (róznicy.

to granice lim (an · bn ) = |∞ · 0| mozna ˛ ˙ ˙ n→∞ n→∞ n→∞ lim (an · bn ) c 0 +∞ −∞ nie istnieje sc mozna wyznaczy´ po szczegółowej analizie ciagów (an ) i (bn ).9 Jezeli lim x2 = 0. lim bn = +∞. to lim ˙ n→∞ 1 = +∞ n→∞ an 1 = −∞ n→∞ an 1 = +∞ n→∞ |an | n→∞ 2.4 Jezeli lim an = +∞ i lim bn = +∞. Jezeli lim an = +∞. 129 . to lim (an · bn ) = −∞ ˙ n→∞ n→∞ n→∞ 7. Jezeli lim an = 0 oraz ∀n an 6= 0. lim bn = b < 0. to lim ˙ n→∞ n→∞ n→∞ n→∞ n→∞ 1 =0 an 5. to lim (an · bn ) = +∞ ˙ 6. Przykład 8. to lim ˙ n→∞ 3.3 Jezeli lim an = +∞ i lim bn = 0. Jezeli lim an = 0 oraz ∀n an > 0. to lim xn = 0. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Twierdzenie 8. Jezeli lim an = +∞.2 (za [4]) an n n n2 n2 n2 bn c/n 1/n2 1/n −1/n (−1)n /n (an · bn ) c 1/n n −n (−1)n n n→∞ Uwaga 8. Jezeli lim an = +∞ oraz ciag (bn ) jest ograniczony. Jest to tzw. (bn ). to lim (an + bn ) = +∞ ˙ n→∞ n→∞ n→∞ 8. Jest to nieoznaczono´´ typu c ˛ ˙ |∞ − ∞|21 (symbol nieoznaczony typu |∞ − ∞|). nieoznaczono´´ typu c sc ˛ |∞ · 0|20 (symbol nieoznaczony typu |∞ · 0|). to granice lim (an − bn ) = |∞ − ∞| ˛ ˙ n→∞ n→∞ n→∞ n→∞ Czytamy: niesko´ czono´´ razy zero. Wniosek 8.7 Obliczy´ lim c 20 21 Uwaga 8. ˙ n→∞ n n→∞ 8. n sc Czytamy: niesko´ czono´´ minus niesko´ czono´´. Jezeli lim an = 0 oraz ∀n an < 0.10 (O rachunku granic niesko´ czonych) n 1.MATEMATYKA Twierdzenie 8. n sc n sc ¢ ¡√ n2 + n − n . lim bn = b > 0. to lim (an + bn ) = +∞ ˛ ˙ n→∞ n→∞ wyznaczy´ po szczegółowej analizie ciagów (an ). to lim ˙ n→∞ 4. Jezeli lim an = +∞ albo lim an = −∞. Jezeli lim an = +∞.

˛ ˛ ˙ ˙ Twierdzenie 8.14.9 Korzystamy z nierówno´ci s ˛ − oraz z Twierdzenia 8.8 Wykaza´. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Rozwiazanie 8. ze liczba ta nie jest wcze´niej znana. Mnozac i dzielac róznice ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙˛ ˙ ¡√ ¢ ¡√ 2 + n − n przez sume 2 + n + n dochodzimy do n n ˛ ¢ ¡√ ¢ ¡√ n2 + n − n n2 + n + n n √ =√ n2 + n + n n2 + n + n ¯ ¯ ¯ ¯ A wiec otrzymujemy ciag typu ¯ ∞ ¯ (nieoznaczono´´ typu ¯ ∞ ¯).8. lecz s´ c s ˙ ˙ dany ciag. ˛ ˛ ˛ tzn.8 Stwierdzamy. ˛ ˛ Twierdzenie 8. Twierdzenie 8. Dzielac licznik i mianownik sc ˛ ˛ ˛ ∞ ∞ przez n sprowadzamy dany ciag do postaci ˛ √ n2 + n − n = n √ =r 2+n+n n n2 n2 + ¨ n n Stad lim √ ˛ n→∞ 1 1 1+ n +1 = 1 . ze jest ¢to ciag typu |∞ − ∞|.13 Jezeli ciag jest monotoniczny i nieograniczony. a granica tego ciagu ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ jest liczba˛ wieksza˛ od dowolnego wyrazu ciagu. ˛ ˛ ˙ Przykład 8. ˛2 2 n § ¦ n 2 ¥ %0 + n n 1 =r ¤ ¡ %0 1 1+ n +1 £ ¢ 8. Odp. an ≤ cn ≤ bn lub bn ≤ cn ≤ an to ciag (cn ) jest zbiezny do tej samej granicy co ciagi (an ) i (bn ). ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ Ponizej przedstawimy twierdzenia orzekajace o zbiezno´ ciagu. Definicji 8. ze c ˙ sin n =0 n→∞ n lim (392) Rozwiazanie 8. Granica równa sie 1 .14 (O trzech ciagach) ˛ Jezeli dwa ciagi (an ) i (bn ) sa˛ zbiezne do wspólnej granicy i jezeli wyrazy trzeciego ciagu (cn ) ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ poczynajac od pewnego n0 ∈ N sa˛ zawarte miedzy odpowiednimi wyrazami tamtych ciagów. to jest rozbiezny do +∞.12 Jezeli ciag jest rosnacy i nieograniczony. Opisuja one warunki ˛ ˛ ˙ ˙ sci ˛ zbiezno´ ciagu liczbowego.4 Warunki zbiezno´ ciagu ˙ sci ˛ Przy wykazywaniu zbiezno´ci ciagu liczbowego na podstawie definicji (np. Moze by´ tak. o ile jest zbiezny. to jest rozbiezny do +∞ ˛ ˙ ˙ albo −∞. to jest zbiezny. wyznacza ja. 130 sin n 1 1 ≤ ≤ n n n (393) . Wówczas wyrazy tego ciagu sa jej przyblizeniami.6) ˛ ˙ s wymagana jest znajomo´c jego granicy.11 Jezeli ciag jest rosnacy i ograniczony. ˙ sci ˛ Twierdzenie 8.

ze ˛ ˙ 2 =0 lim n→∞ n − 1 n→∞ (404) (405) lim x2 = 0 n Na podstawie Twierdzenia 8. + xn n 2! (402) oraz 0 < x2 < n (403) Wobec (404) otrzymujemy. zatem dla n = 2. ze ˙ 2 n−1 Wykorzystujemy twierdzenie o trzech ciagach i stwierdzamy. 3. n n (n − 1) 2 xn + . Mamy zatem c = (1 + xn )n = 1 + nxn + Stadc > 1 + nxn . ze c ˙ n→∞ lim √ n n=1 (400) sc Rozwiazanie 8. to ˛ ˙ ˙ Mozna wówczas przyja´.10 Udowodni´. ze ˛c ˙ ˙ √ n c = 1 + xn gdzie xn > 0.11 Jest to ciag typu |∞0 | (nieoznaczono´´ typu |∞0 |). to równiez zachodzi ˙ ˙ ˙ n→∞ lim xn = 0 (406) Uwzgledniajac (406) w (401) dochodzimy do (400). Jezeli c < 1. . . to wzór (394) jest prawdziwy. . . gdyz ˛s ˙ √ 1 1 1 p lim n c = lim p = = =1 n n n→∞ n→∞ 1 1/c lim 1/c n→∞ 1 c = 1 jest (399) Przykład 8. . ze jezeli zachodzi (405). ze jezeli c > 0. to na mocy twierdzenia o trzech ciagach mamy ˛ n→∞ lim xn = 0 1 c (398) q n Z (398) po uwzglednieniu (395) wynika (394).MATEMATYKA Przykład 8. (395) Rozwiazanie 8. + xn n 2! c−1 n (396) Otrzymujemy podwójna˛ nierówno´´ sc 0 < xn < (397) Poniewaz lim ˙ c−1 n→∞ n = 0. . to c ˙ ˙ n→∞ 8.9 Udowodni´.9 wiemy. Jezeli c > 1. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ lim √ n c=1 (394) √ n c > 1. ze ˛c ˙ ˙ √ n n = 1 + xn (401) gdzie xn > 0. Mozemy przyja´. a xn < ˛ c−1 . ˛ ˛ 131 . Skorzystamy z dowodu ˛ ˛ przedstawionego w poprzednim przykładzie. to > 1 i wzór lim ˛ ˙ n→∞ prawdziwy na podstawie poprzedniej cze´ci dowodu. .10 Jezeli c = 1. mamy: n = (1 + xn )n = 1 + nxn + Stad n > ˛ n(n−1) 2 xn 2! n (n − 1) 2 xn + .

.8. 132 . Zapisujemy to z ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ∀ε > 0 ∃δ ∀n. mamy: ˛ µ ¶2 µ ¶3 µ ¶n 1 n (n − 1) 1 n (n − 1) (n − 2) 1 n! 1 + + . + 2! 3! n! Analogicznie mamy ¢¡ ¢ ¡ 1 1 2 1 − n+1 1 − n+1 1 − n+1 + + .15 (O warunku koniecznym i wystarczajacym Cauchy’ego zbiezno´ci ciagu) ˛ ˛ ˙ s Warunkiem koniecznym i wystarczajacym zbiezno´ci ciagu liczbowego (an ) (do granicy ˛ ˛ ˙ s sko´ czonej) jest. Twierdzenie 8. ˛ Dowód 8. .. 1 − n−1 1− n n =1+1+ + + .11 Obliczy´ lim c √ n n 8 + 3n + 11n . . ze wyrazy ciagu n ˛ ˙ o wska´nikach wiekszych od δ róznia˛ sie miedzy soba˛ o mniej niz o ε. MATEMATYKA n→∞ Rozwiazanie 8. 718281 . .12 Zauwazmy. m > δ |am − an | < ε (407) 8.. a n 3 · 11n = 11 · n 3. . Zatem an ≤ an+1 .16 Ciag o wyrazie ogólnym ˛ µ ¶n 1 an = 1 + n jest rosnacy. . ze ˛ ˙ ˙ √ √ √ n n lim 11n ≤ lim n 8n + 3n + 11n ≤ lim 3 · 11n n→∞ n→∞ n→∞ √ √ √ Poniewaz n 11n = 11. + = an = 1 + n + n 2! n 3! n n! n ¢¡ ¢ ¢ ¡ ¢ ¡ ¡ 1 2 1 1 1− n 1− n 1 − n . . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Przykład 8.1 Stosujac wzór dwumienny Newtona. 1 − n−1 1 − n+1 ...5 Liczba e = 2. aby dla dowolnej liczby dodatniej ε istniała liczba δ taka. 1 − n+1 n+1 + + n! (n + 1)! (408) (409) (410) Kazdy ze składników wyznaczajacych sume (409) dla an jest nie wiekszy od odpowiedniego ˛ ˛ ˛ ˙ składnika (410). .+ an+1 = 1 + 1 + 2! 3! ¡ ¢ ¡ ¢ ¡ ¢ ¡ ¢ 1 1 n 1 + n+1 .. ze ˛ ˙ n→∞ n→∞ √ n 8n + 3n + 11n ≤ 11 lim √ n 8n + 3n + 11n = 11 Twierdzenie 8. zatem otrzymujemy ˙ √ √ n 11 ≤ lim n 8n + 3n + 11n ≤ 11 · lim 3 n→∞ n→∞ Poniewaz ˙ n→∞ lim √ n 3=1 to 11 ≤ lim Stad otrzymujemy..

˙ Definicja 8. Liczba e jest podstawa logarytmu naturalnego. ˛ Twierdzenie 8. .18 Ciag ˛ ¶n µ 1 an = 1 + n jest zbiezny. + n−1 = 1·2 1·2·3 n! 2 2 2 ¡ ¢n 1− 1 1 2 =1+ <1+ =3 1 1− 2 1− 1 2 <1+1+ Twierdzenie 8.17 Ciag ˛ 8.718281828459045235 . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ µ ¶n 1 an = 1 + n (411) jest ograniczony. + < 1 + 1 + + 2 + .3 Dla n > 1 mamy 1− Wobec tego (414) ¶n µ 1 1 1 1 ¢n = ¡ =¡ 1− ¢n−1 · 1 1 1 n 1 + n−1 1 + n−1 1 + n−1 133 . + 1·2 1·2·3 n 1 1 1 1 1 1 + + .. .12 (Liczby e) Liczbe e definiujemy wzorem: ˛ µ ¶n 1 e = lim 1 + n→∞ n Uwaga 8.19 µ ¶n 1 1 = lim 1 − n→∞ n e 1 1 = 1 n 1 + n−1 (412) (413) Dowód 8.MATEMATYKA Twierdzenie 8.. + = 1+ n 2! n 1·2·3 n n ¡ ¢ ¢¡ ¢ ¡ µ ¶n 1 1 2 1· 1− n 1· 1− n 1− n 1 =1+1+ < + + . .2 ¶n µ ¶2 µ ¶3 µ ¶n µ n (n − 1) 1 n (n − 1) (n − 2) 1 1 1 =1+1+ + + . oznaczanego ln. . Dowód 8.. ze e jest liczba˛ niewymierna˛ i jest ona w przyblizeniu równa ˛ ˙ ˙ e = 2...5 Dowodzi sie..

+ n = Oba ciagi sa˛ rozbiezne do +∞. Ale ˛ ˙ [1 + (4n − 3)] lim n→∞ (1 + n) n 2 n 2 1+n ·n 2 £n ¢ ¤ ¡ %0 2 1 £n e−a .. . ..23 ˛ MATEMATYKA µ ¶n 1 1 1 lim 1 − = lim ¡ = ¢n−1 · lim n→∞ n→∞ 1 + 1 n→∞ 1 + 1 n n−1 n−1 = n→∞ Przykład 8. + n (416) Rozwiazanie 8. Wyznaczymy ˛ ˙ sumy obu ciagów: ˛ 1 + (4n − 3) 1 + 5 + 9 + . . + (4n − 3) 1 + 2 + 3 + . ˛ n− →∞ n− →∞ h¡ ian−→∞ h¡ ¡ ¢ ¢ ¡ ¢ ¢ ia a n a n/a a n a n/a 23 Ogólnie mamy: lim 1 + n = lim 1 + n = ea oraz lim 1 − n = lim 1 − n = 4n − 2 = lim = lim n→∞ 1 + n n→∞ 4− 1+ ¤ ¡ %0 =4 n→∞ n→∞ n→∞ n→∞ 134 .8.14 W liczniku i w mianowniku mamy ciagi arytmetyczne: pierwszy z róznica˛ ˛ ˛ ˙ d = 4. ¢ ³ ´n−1 ¡ ¢ 1 1 1 n 22 Wykorzystano tu twierdzenie lim 1 + n−1 = lim 1 + n = e oraz granice lim n−1 = 0. drugi z róznica˛ d = 1.13 Obliczy´ granice ciagu c ˛ ˛ ¦ ¥ %0 7n2 n2 + 49 n6 n ¨ § 4 ¦ ¥ %0 + r 3 n3 n3 + ¨ 7n2 3 §n ¦ ¥ %0 = 7 3 1 + 5 + 9 + . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Stad22 . .13 Na poczatku przekształcimy powyzsze wyrazenie zgodnie z wzorem ˛ ˛ ˙ ˙ ¢ ¡ 3 ¢ ¡ 2 a + ab + b2 = a − b3 / (a − b) a3 −b3 ... W obu przypadkach pierwszy wyraz ciagu p = 1. + (4n − 3) = ·n 2 1 + 2 + 3 + . a2 +ab+b2 Czyli ¢ ¡√ n3 + 7n2 − n3 3 n3 + 7n2 − n = lim q = √ n→∞ n→∞ 3 3 + 7n2 )2 + n 3 n3 + 7n2 + n2 (n 7n2 √ √ = = lim 3 n→∞ n6 + 14n5 + 49n4 + n 3 n3 + 7n2 + n2 r 3 = lim n→∞ n2 n2 + n6 n6 + 14 n6 n ¨ § 5 Przykład 8.12 Obliczy´ warto´´ granicy ciagu c sc ˛ √ 3 an = n3 + 7n2 − n 1 1 ¡ ¡ ¢n−1 · 1 lim 1 + lim 1 + n−1 n→∞ 1 n−1 ¢= 1 1 1 · = e 1 e (415) Mamy wiec a − b = ˛ lim Rozwiazanie 8.

15 Obliczy´ granice ciagów c ˛ ˛ ¶2n ¶2n+1 µ µ 1 1 b) an = 1 + a) an = 1 − 3n n Rozwiazanie 8. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ (417) Rozwiazanie 8. Stad c) 1 − = 1− · 1− ˛ n n n µ µ µ ¶n+1 ¶n ¶ 1 1 1 1 = · 1 = e−1 lim 1 − = lim 1 − · lim 1 − n→∞ n→∞ n→∞ n n n e 135 . Stad ˛ 3n 3n 3n "µ ¶3n #2/3 µ ¶2/3 1 1 1− = = e−2/3 lim n→∞ 3n e b) Rozwijamy wyrazenie ˙ µ ¶2n+1 µ ¶2n µ ¶ µ ¶n µ ¶n µ ¶ 1 1 1 1 1 1 1+ 1+ 1+ 1+ = 1+ = 1+ n n n n n n Stad ˛ µ µ µ ¶2n+1 ¶n ¶ 1 1 1 = e · e · 1 = e2 = lim 1 + · lim 1 + lim 1 + n→∞ n→∞ n→∞ n n n ¶n+1 µ ¶n µ ¶ µ 1 1 1 .14 Obliczy´ granice ciagu c ˛ ˛ µ ¶n 1 1− 2 n 8.MATEMATYKA Przykład 8.16 Odpowiednio przekształcamy ˛ µ ¶2n "µ ¶2n #3/2·2/3 "µ ¶3n #2/3 1 1 1 a) 1 − = 1− = 1− .15 Poniewaz ˛ ˙ µ ¶n ∙µ ¶µ ¶¸n µ ¶n µ ¶n 1 1 1 1 1 1− 2 1+ 1+ = 1− = 1− n n n n n Zatem µ ¶n 1 lim 1 − 2 = n→∞ n µ lim 1 − n→∞ µ = lim 1 − n→∞ ¶n µ ¶n 1 1 1+ = n n µ ¶n ¶n 1 1 1 lim 1 + = ·e=1 n n→∞ n e ¶n+1 µ 1 c) an = 1 − n Przykład 8.

. + n = • ciag kwadratów liczb naturalnych ˛ 12 + 22 + 32 + .. . .... .. .13 Jezeli dany jest ciag (an ).7 Szereg liczbowy i jego suma (a1 . .. + (2n − 1)2 = ¢ n¡ 2 4n − 1 3 (423) n [2p + (n − 1) d] 2 (419) 1 − qn 1−q (420) n (n + 1) 2 (421) n (2n + 1) (n + 1) 6 (422) (424) 8..) Definicja 8...... ....... d− róznica) ˛ ˙ p + (p + d) + (p + 2d) + .....8. a2 . ˙ 136 .. . . ..... . + n2 = • ciag liczb nieparzystych ˛ 1 + 3 + 5 + .. q 6= 1) ˛ p + pq + pq 2 + .. + an = sn n∈N (418) Ponizej podamy przykłady ciagów.. + an = n X k=1 (426) ak ... sn = a1 + a2 + a3 + . . to suma n kolejnych wyrazów tego ciagu (poczynajac ˛ ˛ ˛ ˙ od pierwszego) a1 + a2 + a3 + . .. + pq n−1 = p • ciag liczb naturalnych ˛ 1 + 2 + 3 +. ... ze s1 = a1 ... CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA 8. .. ... ... .... .... an .. s ˛ Definicja 8...14 Jezeli jest dany ciag liczbowy ˛ ˙ (425) to ciag sum ˛ s1 = a1 s2 = a1 + a2 s3 = a1 + a2 + a3 ...6 Sumowanie wyrazów ciagu ˛ jest okre´lona˛ funkcja zmiennej n24 ..... + (2n − 1) = n2 • ciag kwadratów liczb nieparzystych ˛ 12 + 32 + 52 + . + [p + (n − 1) d] = • ciag geometryczny (p− wyraz pierwszy... .. ...... dla których istnieja wzory wyrazajace sn w zalezno´ci ˛ ˛ ˙ ˙ ˛ ˙ s od n: • ciag arytmetyczny (p− wyraz pierwszy. q− iloraz. 24 Dla n = 1 przyjmujemy..... ...

. szereg rozbiezny sumy nie ma.5 Szereg (1 − 1 + 1 − 1 + . . .+ + .. = 1 = S 1·2 2·3 n (n + 1) (430) Wniosek 8. 0. ale jezeli ˛ ˛s ˙ szereg jest zbiezny. . ˙ Uwaga 8.15 Szereg (427) nazywamy zbieznym. . Szereg zbiezny ma sume. . ˛ ˛ ˙ ˙ S = a1 + a2 + . bo ciag sum cze´ciowych (sn ) = (1. . .20 (Warunek konieczny zbiezno´ci szeregu liczbowego) ˙ s Jezeli szereg a1 + a2 + . bo jego sumy cze´ciowe ˛s ˙ 1·2 2·3 n (n + 1) 1 1 1 + + . .. oznacza szereg (czyli ciag sum cze´ciowych). + − + − = = 1 2 2 3 3 4 n−1 n n n+1 =1− 1 n+1 tworza˛ ciag zbiezny do granicy 1. gdy istnieje sko´czona granica n ˙ S = lim sn n→∞ (428) natomiast rozbiezny w przeciwnym przypadku.) jest rozbiezny.) jest rozbiezny. . . to ciag wyrazów tego szeregu da˛zy do zera ˛ ˙ ˙ ˙ n→∞ lim an = 0 137 (431) . + + . Szereg jest wiec ciagiem ˛s ˛ ˛ sum cze´ciowych. .. bo ciag sum cze´ciowych (sn ) = ˛ ˛s ˙ (1. + = 1·2 2·3 n (n + 1) ¶ µ ¶ µ ¶ µ ¶ µ ¶ µ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 − + − + − + ... to symbol ten oznacza równiez sume szeregu (czyli liczbe). .. + an + . Liczba 1 jest suma˛ tego szeregu ˛ ˙ 1 1 1 + + . lub ∞ X n=1 an = S (429) Wniosek 8. + an + . ˙ Wniosek 8.3 Szereg sn = 1 1 1 + +. . . 1. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ nazywamy szeregiem o wyrazach an i oznaczamy symbolem a1 + a2 + a3 + . . jest rozbiezny. jest zbiezny. sc ˛ ˙ Twierdzenie 8. czy dany szereg jest zbiezny. . . W praktyce ta ˛ ˛ ˙ ˙ dwuznaczno´´ wymaga upewnienia sie. jest zbiezny. 2. .. 3.. . .6 Symbol a1 + a2 + a3 + . lub ∞ X n=1 an (427) Sumy (426) nazywamy sumami cze´ciowymi szeregu (427).MATEMATYKA 8. .. .) ˛ ˛s ˙ jest rozbiezny. . + an + . ˛s Definicja 8. . ˙ Liczbe S nazywamy suma˛ szeregu.4 Szereg 1 + 1 + 1 + . . 0..

to ˙ ∞ X n=1 pq n (432) Twierdzenie 8. to ciag wyrazów nie da˛zy do 0 i szereg jest rozbiezny.. . + pqn−1 + . 1000 2000 3000 1000n jest rozbiezny.. czyli: Jezeli lim an = 0. . . .. to szereg jest zbiezny i ma sume równa˛ 0.16 Szereg 101 102 103 100 + n + + + . .8. .. ˛ Jezeli p = 0.. bo ciag jego wyrazów nie da˛zy do 0. + + . . . to szereg jest rozbiezny! ˙ ˙ Przykład 8. .16 (Szeregu geometrycznego) Szeregiem geometrycznym nazywamy szereg p + pq + pq + .. . = 1 + x2 + x4 + x6 + . ... = dla |q| < 1 1−q Wniosek 8. + pq 2 n−1 + . . = 1 1 1 1 2 ¡ 1¢ = + − + .7 Nie jest słuszne (!) stwierdzenie odwrotne.8 Jezeli warunek (431) nie zachodzi. .21 Szereg geometryczny o ilorazie bezwzglednie mniejszym od 1 jest zbiezny ˛ ˙ p p + pq + pq2 + . = w którym wyraz poczatkowy p i iloraz q sa˛ liczbami dowolnymi. = 2 4 8 1− 1 2 ¡ ¢ p 1 − qn lim sn = lim p + pq + pq 2 + . ˛ ˙ ˙ ˙ Jezeli |q| < 1. to szereg jest zbiezny.17 Rzeczywi´cie s ˛ 100 +1 100 + n 1 lim an = lim = lim n = 6= 0 n→∞ n→∞ 1000n n→∞ 1000 1000 Definicja 8.6 Szeregi geometryczne zbiezne ˙ 1+ 1− 1 1 1 1 + + + . . ˛ ˙ ˙ Jezeli p 6= 0 i |q| ≥ 1.. ˛ ˙ ˙ Rozwiazanie 8. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Uwaga 8. = 1 1+x 1 1 − x2 1 1 + x2 138 1 − x2 + x4 − x6 + . . = . + pq n−1 = lim p = n→∞ n→∞ n→∞ 1 − q 1−q =2 1 + x + x2 + x3 + .. . ˙ ˙ n→∞ MATEMATYKA Uwaga 8. = 2 4 8 3 1 − −2 1 1−x dla |x| < 1 dla |x| < 1 dla |x| < 1 dla |x| < 1 1 − x + x2 − x3 + .

. + 2 10 11 100 101 1000 {z } {z } {z } | | | 9 wyrazów 90 wyrazów 900 wyrazów Zauwazmy.23 Szereg harmoniczny rzedu r > 1 jest zbiezny. = (434) 2 3 n nr n=1 Twierdzenie 8.MATEMATYKA 8. a ciag jego sum cze´ciowych ro´nie do s ˛ ˛s ˙ +∞ Definicja 8... + + .22 Szereg harmoniczny jest rozbiezny.18 Szeregiem harmonicznym rzedu r nazywamy szereg.. otrzymamy sume cze´ciowa˛ wieksza˛ od wybranej liczby A.9. ze ciag sum cze´ciowych szeregu harmonicznego (433) jest nieog˛ ˛s ˙ ˙ raniczony.. ˛ ˛s ˛ 139 . q= 2 2 1 1 1 1 S = + + + + .... + + .. 1+ + . = 2 4 8 16 1 =1 = ⎛ 1⎞ 2⎜1 − ⎟ ⎝ 2⎠ L =1 Rysunek 37: Szereg geometryczny i jego suma. Uwzgledniajac dostatecznie sc ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ wiele takich grup.. ˛ ˛ ˙ ˙ Uwaga 8.. ˛ Przykład 8. którego wyrazy sa˛ odw˛ rotno´ciami r−tych poteg liczb naturalnych s ˛ ∞ X 1 1 1 1 1 + r + r + . a rzedu r < 1 jest rozbiezny. Definicja 8..17 Pokazemy. Rozwiazanie 8.18 W tym celu pogrupujemy jego wyrazy ˛ µ µ µ ¶ ¶ ¶ 1 1 1 1 1 1 + + +. + + .9 Szereg harmoniczny (433) jest szeregiem rzedu r = 1.... którego wyrazy sa odwrotno´ciami liczb s ˛ naturalnych ∞ X1 1 1 1 1 + + + . + r + . = (433) 2 3 n n n=1 Przykład szeregu geometrycznego 1 1 p= ... ze kazda wydzielona grupa ma warto´´ wieksza˛ od 0..17 (Szeregu harmonicznego) Szeregiem harmonicznym nazywamy szereg. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Twierdzenie 8.

8 Szereg harmoniczny rzedu r = 1/2 jest rozbiezny ˛ ˙ 1 1 1 1 + √ + √ + . . . . ale ograniczony..7 Szereg harmoniczny rzedu 2 jest zbiezny i jego suma jest równa ˛ ˙ 1+ 1 π2 1 1 + + . ze ciag sum cze´ciowych (sn ) szeregu harmonicznego rzedu r > 1 ˛ ˛s ˛ ˙ ˙ jest rosnacy.... = +∞ n 2 3 (436) 8.8 Kryteria zbiezno´ szeregów ˙ sci Definicja 8.8. ze pierwsza grupa obejmuje 9 wyrazów. ze dla dowolnych liczb naturalnych M. + aM + . . = 10 r 10 10 1 − 10r Oznacza to. + aM jest bezwzglednie mniejszy od ε ˛ ¯ ¯ M ¯ ¯ X ¯ ¯ (439) ∀ε > 0 ∃δ ∀M > N > δ ¯ an ¯ < ε ¯ ¯ n=N+1 140 . . + r 2 9 10r 99 100r 999r {z } {z } {z } | | | 9 wyrazów 90 wyrazów 900 wyrazów Stwierdzamy.18 Pokazemy. ..19 (odcinka sumowego szeregu) Róznice ˙ ˛ SM − SN = aN+1 + . . . Twierdzenie 8. . Druga grupa zawiera 90 wyrazów. . Otrzymane ograniczenia górne kolejnych grup sa˛ wyrazami szeregu geometrycznego o ilorazie 10/10r < 1. ˛ ˙ Wniosek 8. + aN + . gdy dla dowolnej liczby ε > 0 ˙ istnieje δ taka.19 W tym celu pogrupujemy wyrazy ˛ µ µ ¶ ¶ ¶ µ 1 1 1 1 1 1 + +. + aN (438) (M > N) szeregu a1 + a2 + . + r + + .. N spełniajacych warunek M > N > δ ˛ ˙ odcinek sumowy aN+1 + . + 1 + r + . suma nie przekracza 90/10r = 9 · (10/10r ). Najwiekszy w´ród nich sc s ˛ ma warto´´ 1/10r . . . w´ród których najwiekszy ma warto´´ 1. . A wiec ˛ " # ¶2 µ 10 10 9 sn < 9 1 + r + + . . . . jest zbiezny wtedy i tylko wtedy... + aM = sum cze´ciowych ˛s SM = a1 + . + √ + . nazywamy odcinkiem sumowym danego szeregu. s sc ˛ ˙ Warto´´ tej grupy nie przekracza 9. . . ze ciag (sn ) jest ograniczony. + 2 + . . ... + aM n=N+1 M X an (437) SN = a1 + . Warto´´ trzeciej grupy nie sc sc przekracza 900/100r = 9 · (100/100r ) = 9 · (10/10r )2 ... + an + . = 4 9 n 6 (435) Wniosek 8.24 (Warunek konieczny i wystarczajacy Cauchy’ego zbiezno´ci szeregu) ˛ ˙ s Szereg a1 + a2 + .. . . ˛ Rozwiazanie 8. + .. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Przykład 8.

+ an + . a jezeli utworzymy ˛ ˙ szereg m1 + m2 + . minoranty) Jezeli majac dany szereg o wyrazach dodatnich ˛ ˙ a1 + a2 + . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Twierdzenie 8. . . ˛ ˙ ˙ Twierdzenie 8. . 2 2·2 2·2·2 (440) jest zbiezny. . . 2 4 6 2 2 3 4 która jest szeregiem harmonicznym pomnozonym przez 1/2. (441) o wyrazach Mn ≥ an . 1! 2! 3! n! 1 1 1 + + + . . (442) o wyrazach 0 < mn ≤ an . gdyz ma minorante ˛ ˙ ˙ µ ¶ 1 1 1 1 1 1 1 + + + . to i dany szereg jest rozbiezny. ˛s ˙ Definicja 8.10 Szereg 1+ jest rozbiezny.20 (Majoranty. . . .MATEMATYKA 8. ˙ Wniosek 8.. to szereg ten nazywamy minoranta danego szeregu. . .. ˙ ˙ ˙ Wniosek 8.27 (Kryterium ilorazowe d’Alemberta) Jezeli w szeregu o wyrazach dodatnich a1 + a2 + . + + . + an + . 3 5 7 lim an+1 =g>1 an (444) to szereg ten jest rozbiezny.25 (Szeregi o wyrazach dodatnich) Szereg o wyrazach dodatnich i sumach cze´ciowych ograniczonych jest zbiezny.... . ciag ilorazów an+1 /an ma ˛ ˙ granice mniejsza˛ od 1 ˛ an+1 lim =g<1 (443) n→∞ an to szereg ten jest zbiezny. . utworzymy szereg M1 + M2 + .. .9 Szereg 1 1 1 1 + + + . ... Jezeli za´ granica ta jest wieksza od 1 s ˛ ˙ ˙ n→∞ 1 1 1 + + + . ˙ 141 . to i dany szereg jest zbiezny. ˛ Twierdzenie 8. .26 (Kryteria porównawcze) Jezeli majoranta danego szeregu jest zbiezna... gdyz ma majorante ˛ ˙ ˙ 1+ która jest szeregiem geometrycznym zbieznym. + mn + . = 1 + + + + . a wiec rozbieznym. to szereg ten nazywamy majoranta danego szeregu... + Mn + . ˙ ˙ ˙ Jezeli minoranta danego szeregu jest rozbiezna.

+ nxn−1 + .20 Zbadaj szereg Rozwiazanie 8. + n + . ˙ 142 . + + . W przypadku x = 1 ˙ ˙ kryterium ilorazowe nie orzeka o zbiezno´ci. Przykład 8.21 Mamy ˛ lim r n √ n a n = 1 lub n=1 ∞ P nc /cn . . s s c ˙ ˙ ˙ gdyz nie spełnia warunku (431) ˙ lim an = 0 (445) n→∞ Wniosek 8. gdzie c > 1. . to szereg jest rozbiezny ˙ ˙ ˙ Uwaga 8. ze szereg jest rozbiezny.11 Szereg 1 + + + . . . . jest zbiezny dla dowolnej dodatniej warto´ci ˙ 1! 2! n! x. Mówimy. n→∞ √ c n ( n n) = = lim cn n→∞ c c ³ n→∞ lim c √ ´c n n = 1 <1 c Szereg jest zbiezny. .10 Kryterium d’Alemberta nie orzeka o zbiezno´ci szeregu. .12 Szereg 1 + 3! n! 2! + 3 + . . ale bezpo´rednio wida´. Rozwiazanie 8.20 Mamy ˛ ∙ ¸ µ ¶ (n + 1) xn 1 (n + 1) x lim = lim = lim 1 + x=x n→∞ n→∞ n→∞ nxn−1 n n Zatem szereg ten jest zbiezny dla 0 < x < 1.19 Zbadaj szereg 1 + 2x + 3x2 + . gdyz ˙ ˙ 2 2 3 n ∙ ¸ (n + 1)! n! 1 1 ¢ = <1 lim lim ¡ n+1 : n = n→∞ 1 n n→∞ (n + 1) n e 1+ n Przykład 8.13 W przypadku szeregu harmonicznego dowolnego rzedu ˛ ∙ ¸ µ ¶r µ ¶r n 1 n 1 = lim =1 lim r : r = lim n→∞ (n + 1) n→∞ n + 1 n→∞ n + 1 n (446) Kryterium ilorazowe nie orzeka o zbiezno´ci. gdy lim ˙ s n→∞ gdy granica ta nie istnieje. ze szeregi harmoniczne nie reaguja˛ na ˙ s ˙ kryterium ilorazowe.28 (Kryterium pierwiastkowe Cauchy’ego) √ Jezeli w szeregu o wyrazach dodatnich a1 + a2 + . gdzie x > 0. jest zbiezny. . gdy lim ˙ s gdy granica ta nie istnieje. gdyz ˙ ∙ n+1 ¸ x x xn lim : = lim =0<1 n→∞ (n + 1)! n→∞ n + 1 n! Wniosek 8.11 Kryterium Cauchy’ego nie orzeka o zbiezno´ci szeregu. . .. . . Twierdzenie 8. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA an+1 = 1 lub an Uwaga 8. . a rozbiezny dla x > 1. + an + . Jezeli g > 1.8. . . ciag pierwiastków n an ma ˛ ˙ granice mniejsza˛ od 1 ˛ √ lim n an = g < 1 (447) n→∞ to szereg ten jest zbiezny. n→∞ xn x x2 s Wniosek 8.

+ an + .MATEMATYKA 8. . . a2 .. Natomiast szeregi ˙ 1− 1 1 1 1 9 1 + − + − + . . . = 2 4 8 16 32 3 sa˛ zbiezne na podstawie kryterium Leibniza.12 Szereg (448) mozemy równiez zapisa´ c ˙ ˙ ∞ X n=1 (−1)n+1 an . an > 0 (449) Twierdzenie 8. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Wniosek 8. to szereg naprzemienny jest zbiezny.15 Ponizsze szeregi naprzemienne25 ˙ 1− 1− 1− 1 1 1 1 1 + − + − + .. an . . . 143 . sa˛ dodatnie. = +∞ − rozbiezny ˙ 10 2 20 3 30 (453) (454) nie spełniaja˛ załoze´ kryterium Leibniza. = 25 ∞ X n=1 an (455) Szereg (450) nazywamy szeregiem anharmonicznym. (448) przy czym wszystkie liczby a1 ..21 (Szereg naprzemienny) Szereg.30 (Zbiezno´´ bezwzgledna i zbiezno´´ warunkowa) ˛ ˙ sc ˙ sc Niech bedzie dany szereg (o wyrazach dowolnych) ˛ a1 + a2 + . = ln 2 2 3 4 5 6 (450) (451) (452) 1 π 1 1 1 1 + − + − + . bowiem r 1 n lim =1 n→∞ nr Definicja 8. . . . którego wyrazy sa˛ naprzemian dodatnie i ujemne a1 − a2 + a3 − a4 + .29 (Kryterium Leibniza) Jezeli ciag (an ) jest nierosnacy i lim an = 0. . = 3 5 7 9 11 4 1 1 2 1 1 1 + − + − + .. . = 10 2 20 4 40 5 1 1 1 1 1 1− + − + − + . . .14 Szeregi harmoniczne nie reaguja˛ na kryterium pierwiastkowe. Uwaga 8. . nazywamy szeregiem naprzemiennym.. ˙ n 8.9 Zbiezno´c bezwzgledna i zbiezno´c warunkowa ˛ ˙ s´ ˙ s´ Twierdzenie 8. . .. suma ˛ ˛ ˙ ˙ n→∞ cze´ciowa sn rózni sie od sumy S szeregu mniej niz o an+1 ˛s ˛ ˙ ˙ |sn − S| < an+1 Wniosek 8. .

a szereg modułów jego wyrazów (szereg harmoniczny) jest rozbiezny. . ze szereg (455) jest ˙ ˙ ˙ ˙ zbiezny warunkowo. Jezeli szereg (456) jest zbiezny. . ˙ 26 27 1 1 1 1 + + + ··· + + ··· 3 5 7 2n − 1 Szereg anharmoniczny jest zbiezny. ˛ ¡ ¢n 1 Szereg utworzony z modułów (452) 1 + 1 + 1 + 1 + 16 + · · · + 1 + · · · jest szeregiem 2 4 8 2 geometrycznym o ilorazie q = 1 . ˛ ˙ 144 . . = 2 1 + 2 + 3 + 4 + . Szereg utworzony z modułów (453) 1 1 1 1 1 + + + + +··· = 10 2 20 4 40 µ ¶n 1 1 1 1 1 1 = 1 + + + ··· + + + + ··· = + ··· + 2 4 2 10 20 40 1+ 1 1 = 1 + + + ··· + 2 4 =2+ 11 1 ·2= 10 5 µ ¶n µ µ ¶n ¶ 1 1 1 1 1 1 + + +···+ + ··· + + ··· = 2 10 2 4 2 jest suma˛ dwóch szeregów geometrycznych o ilorazie q = 1 . . . . ˙ ˙ Bowiem ¡ ¢ 1 1 1. Analizowany szereg ma minorante 2 + 4 + 6 + . Jego granice podali´my we Wniosku 8. która jest rozbiezna. to szereg (455) jest zbiezny bezwzglednie ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ (implikacja odwrotna nie zachodzi)26 Przykład 8. ˙ Rozwiazanie 8.22 Udowodnimy to.8.21). to mówimy. Szeregi (450) i (451) sa˛ warunkowo ˛ ˙ zbiezne. a szereg (456) jest rozbiezny. 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + 11 · · · + 2n−1 + · · · = 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + · · · − 1 + 1 + 1 + 1 + · · · = 1 + 1 + 3 5 7 9 ¡ 2 3 4 5 2 4¢ 6 8 2 ¢ ¡ 1 + 1 + 1 + ··· − 1 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + ··· = 1 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + ··· 3 4 5 2 2 3 4 5 2 2 3 4 5 ¢ ¡ 1 1 1 1 1 1 1 2.6 (patrz równiez s ˛ ˙ 2 Definicja 8. 2 Szereg utworzony z modułów wyrazów szeregu (450) jest szeregiem harmonicznym rozbieznym ˙ 1+ 1 1 1 1 + + + ··· + + ··· 2 3 4 n Szereg utworzony z modułów wyrazów szeregu (451) 1+ jest szeregiem rozbieznym27 . . .21 i Twierdzenie 8. = ∞ X n=1 MATEMATYKA |an | (456) Jezeli szereg (455) jest zbiezny. .21 Szeregi (452) i (453) sa˛ bezwzglednie zbiezne. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ oraz szereg modułów wyrazów danego szeregu |a1 | + |a2 | + . + |an | + .

Spełniony jest warunek = 1 2n−1 2 (2n−1)(2n+1) − 1 ... = · 2n b) 400 200 100 400 n=0 X 1 1 1 1 + + + . = c) 1·2 2·3 3·4 n (n + 1) n=1 ∞ X 2 2 2 2 + + + . ˛ ˛ ˙ d) Mamy an = 2 (2n−1)(2n+1) konieczny zbiezno´ci szeregu.. ˙ 1 100 6= 0 −→ ciag wyrazów nie zda˛za do zera.. Nastepnie mamy sn = 1− n+1 oraz S = lim sn = lim 1 − n+1 = 1.. Jest wiec spełniony warunek konieczny ˛ ˛ ˙ ¡ ¢ 1 1 zbiezno´ci szeregu. ˛ ˛s ˛ ˙ ˙ n→∞ n→∞ Zatem ciag wyrazów tego szeregu zda˛za do zera. Nastepnie mamy an = ˛ ˙ s wyniku otrzymujemy −→ lim an = lim n→∞ 2 n→∞ (2n−1)(2n+1) = 0.. czy dany szereg jest zbiezny i jaka˛ ma c ˛ ˙ n→∞ sume ˛ X 1 1 1 1 + + + ··· = 100 100 100 100 n=1 ∞ ∞ a) X 1 1 1 1 + + + ..MATEMATYKA 8.23 Sprawdzimy warunki zbiezno´ci szeregów. 2n+1 W 1 1 1 1 1 1 1 − + − + − + .q 400 b) S = lim sn = +∞. ze lim an = lim n(n+1) = 0. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ 8.10 Przykłady Przykład 8. = 1 − = sn 1 3 3 5 5 7 2n + 1 µ S = lim sn = lim 1 − n→∞ n→∞ 1 2n + 1 ¶ =1 145 . stwierdzi´. Zatem = 1 400 (2n − 1) oraz ∞ X 2n 1 = lim (2n − 1) = +∞ n→∞ n→∞ 400 400 n=1 S = lim sn = lim n→∞ 1 1 1 c) Rozkładajac kazdy wyraz an na róznice dwóch ułamków an = n(n+1) = n − n+1 i tworzac ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ 1 1 sume cze´ciowa otrzymujemy sn = 1 − n+1 . Jest to szereg geometryczny rozbiezny z p = ˙ n→∞ sn = p 1−q n 1−q = 2. ˛ ˙ s n 1 a) sn = 100 . szereg ˛ ˙ 1 . = d) 1·3 5·5 5·7 (2n − 1) (2n + 1) n=1 ∞ Rozwiazanie 8.22 Obliczajac sn i lim sn . Zauwazmy. lim an = lim 100 = n→∞ n→∞ rozbiezny.. ˛ ˙ s n→∞ n→∞ A wiec szereg jest zbiezny i ma sume S = 1.

a jezeli c ˙ ˙ s ˙ spełnia. ze an = 2 6n = 31 + 21 . .. c c ˛ ˙ n→∞ ∞ X n=2 ∞ X a) 2 2−1 n b) ¶ µ ∞ ∞ X 2 + (−1)n X 1 1 e) d) log 1 + f) n 2 + 4n + 3 n 2 n n=1 n=1 n=1 Rozwiazanie 8. czyli S = lim sn = lim n = +∞. Nastepnie mamy ˛ sn n X ¡√ √ ¢ = m− m−1 = m=1 µ ∞ X 1 1 = = 1+ 3n 3 n=1 µ ∞ X 1 1 1+ = = 2n 2 n=1 ¶ 1 1 + .24 Przekształcimy poszczególne wyrazenia. = 2 22 3 1 +1= 2 2 ¡ ¢n 1 1− 1 1 3 1 3 = · = · 1 3 3 2 2 1− 3 ¡ 1 ¢n 1 1− 2 · =1 2 1− 1 2 √ √ n. ˛ 5 4 6 2 2 Poniewaz lim an = lim ˙ = 0. jego suma jest równa 3 . = + 3 32 ¶ 1 1 + + .23 Zbada´. czyli lim an = 0. to obliczy´ S = lim sn oraz stwierdzi´. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Przykład 8. ˙ s A wiec sn = ˛ 146 √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ = 1 − 0 + 2 − 1 + 3 − 2 + . ˙ 2 2 2 n→∞ n −1 n→∞ ¡ ¢ n +3n b) Zauwazmy. + n−2 − n + n−1 − n+1 = 1 + 1 − n − n+1 = sn .. czy szereg jest zbiezny i jaka˛ ma sume. Stad a2 + a3 + · · · + an = 1 − 1 + 1 − 1 + 1 − ˛ ˙ −1 1 3 2 4 3 1 1 1 1 1 1 1 + 1 − 1 + .. to spełniony jest warunek zbiezno´ci szeregu. Analizowany szereg jest rozbiezny ˙ n→∞ n→∞ (pomimo spełnienia warunku koniecznego zbiezno´ci!). szereg ˙ s n→∞ jest zbiezny. A wiec S = lim sn = 3 . Poniewaz lim an = lim 31 + 21 = 0. czy ponizszy szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci.8. ˛ ˙ ∞ X 2n + 3n n=1 6n ∞ X ¡√ ¢ √ c) n− n−1 n=1 1 1 a) Rozłozymy wyraz an = n22 = n−1 − n+1 . + n − 1 − n − 2 + n − n − 1 = n . ze szereg jest suma˛ ˙ s ˙ szeregów geometrycznych S1 S2 Stad ˛ S= c) Przekształcimy wyrazenie ˙ √ √ √ √ √ √ ( n − n − 1)( n + n − 1) 1 √ √ n− n−1= =√ √ n+ n−1 n+ n−1 1 √ .. to ˙ n→∞ ˙ ˙ n n n n n→∞ spełniony jest warunek konieczny zbiezno´ci szeregu... Szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci Stad an = √ ˛ ˙ s n→∞ n+ n−1 szeregu. . Widzimy.

. Ale ˙ s n→∞ n→∞ poniewaz ˙ ¶ µ ¶ µ ¶ µ n X 1 1 1 = log (1 + 1) + log 1 + + log 1 + = log 1 + m 2 3 m=1 ∙ ¸ 2 3 4 5 n (n + 1) = log · · · · . ˙ s n→∞ 2+(−1)n 2n n→∞ e) Szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci: lim an = lim ˙ s sn = n X 2 + (−1)m =0 m=1 2m = µ ¶ 1 3 1 1 3 1 1 1 1 = + 2 + 3 + 4 + . ˛ ˙ 1 f) Szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci: lim an = lim n2 +4n+3 = 0.MATEMATYKA 8. . ... + 2n−1 + 3 2 + 4 + . a S = lim sn = lim log (n + 1) = +∞... + 2 1 + 2 + . W tym celu przyjmiemy ˙ A B 1 1 = + = 2 + 4n + 3 n n + 1 n + 3 (n + 1) (n + 3) A wiec ˛ 1 1 1 = − 2 + 4n + 3 n 2 (n + 1) 2 (n + 3) Czyli ¸ ∙ n X∙ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 − = − + − + − + − + sn = 2 (m + 1) 2 (m + 3) 2 2 4 3 5 4 6 5 7 m=1 ¸ 1 1 1 1 1 1 1 1 .. to szereg jest rozbiezny ˙ n→∞ n→∞ (pomimo spełnienia warunku koniecznego zbiezno´ci!). · · = log (n + 1) 1 2 3 4 (n − 1) n czyli sn = log (n + 1).. = · + · = 1 2 2 2 2 2 4 1− 4 1− 1 4 µ 1 3 + 2 4 ¶ 1− ¡ 1 ¢n 4 ∙ µ ¶n ¸ ∙ µ ¶n ¸ 5 1 1 5 4 = · 1− 1− = · = 3 4 3 4 3 4 4 ∙ µ ¶n ¸ 5 1 5 = 1− S = lim sn = lim n→∞ n→∞ 3 4 3 A wiec szereg jest zbiezny. = 2 2 2 2 2 2 2 2 2 ¡ ¢n ¡ ¢n µ µ ¶ ¶ 1 1 1 3 1 1− 1 3 1− 1 4 4 = 1 + 2 + . 12 147 . .. . . = + 3 + . Rozłozymy ˙ s ˙ n→∞ n→∞ wyrazenie wymierne na ułamki proste. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ ¡ ¢ 1 d) Szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci: lim an = lim log 1 + n = 0. . + − + − + − + − = n−2 n n−1 n+1 n n+2 n+1 n+3 µ ¶ 1 1 1 1 1 5 1 1 = + − − = − − 2 2 3 n+2 n+3 12 2 (n + 2) 2 (n + 3) h i 5 1 1 5 1 1 Stad sn = 12 − 2(n+2) − 2(n+3) oraz S = lim sn = lim 12 − 2(n+2) − 2(n+3) = ˛ n→∞ n→∞ 5 .

y) i spełnia nastepujace warunki: ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ 148 . y) + ρ (y. y) piszemy takze dist (x. Zbiór wszystkich n−wyrazowych ciagów ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ x = (x1 . PRZESTRZEN METRYCZNA MATEMATYKA 9 Przestrze´ metryczna n Niech n bedzie ustalona liczba naturalna. . n ˛ Definicja 9. ciagłych w przedziale < 0. p2 ) . x2 . nazywamy n−wymiarowa przest˛ ˛ rzenia arytmetyczna. . . Zamiast d (x. 1 > z odległo´cia˛ s ˛ okre´lona˛ wzorem s (458) ρ (f. . która kazdej parze elementów x i y ∈ V przypo˛ ˙ rzadkowuje liczbe rzeczywista (x. xn współrzednymi tego punktu. zwana odległo´cia punktu x od punktu s ˛ ˛ y.1 Przestrzenia metryczna nazywamy zbiór X. .3 Iloczynem skalarnym w przestrzeni wektorowej V zdefiniowanym nad ciałem K liczb rzeczywistych nazywamy funkcje. ·) uzywamy symbolu d (·. . z.2 Przestrze´ arytmetyczna˛ n−wymiarowa˛ z odległo´cia wyrazona˛ wzorem n s ˛ ˙ q (459) ρ (x. x2 . ·) od łaci´ skiego słowa distantia n ˛ ˙ ˙ odległo´´. y). . y) ≥ 0 2◦ ρ (x. y) = 0 ⇐⇒ x = y czyli ρ (x. y przyporzadkowana została liczba ρ (x. w którym kazdej parze ele˛ ˛ ˙ mentów x. przestrzeni metrycznej nazywamy punktami. y. g (x) . ˙ Czesto zamiast wyrazenia ρ (·. . q2 ) z odn legło´cia zdefiniowana˛ wzorem s ˛ ρ (p. . x2 .0. .´ 9. .2 Zbiór funkcji f (x) . y) = (x1 − y1 )2 + (x2 − y2 )2 + · · · + (xn − yn )2 nazywamy n−wymiarowa˛ przestrzenia euklidesowa i oznaczamy E n lub tradycyjnie przez ˛ ˛ n R . . xn ) (457) gdzie x1 . . xn sa dowolnymi liczbami rzeczywistymi. . y) = ρ (y. y). g) = sup |f (x) − q (x)| 0≤x≤1 stanowi przestrze´ metryczna. x) warunek symetrii 3◦ ρ (x. Zamiast odległo´´ mówimy sc tez metryka. Kazdy ciag (457) nazywamy punktem tej przestrzeni. . q = (q1 . . sc ˙ Wniosek 9. ˛ Definicja 9. . ˛ Wniosek 9.1 Definicja 9. z) ≤ ρ (x. q) = |p1 − q1 | + |p2 − q2 | jest przestrzenia˛ metryczna. spełniajaca nastepujace warunki: ˛ ˛ ˛ oraz ρ (x. x) = 0 1◦ ρ (x. z) nierówno´´ trójkata sc ˛ Elementy x. a liczby ˛ ˛ ˛ ˙ x1 . . Iloczyn skalarny 9.1 Przestrze´ arytmetyczna 2−wymiarowa punktów p = (p1 .

(ii) kvk = 0 ⇐⇒ v = 0 2. kv + wk ≤ kvk + kwk gdzie |α| oznacza warto´´ bezwzgledna˛ liczby α dla K = R. PRZESTRZEN METRYCZNA ∀x.2 Norma wektora Definicja 9. x) = 0 dla x = 0. y). Mó˛ wimy. jezeli za norme przyjmiemy n ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ p kxk = (x. jest liniowa ze wzgledu na wektory przestrzeni V ˛ (γx + λz. ˛ ˛ ˛ Norme wektora x o składowych {xi } definiujemy ˛ kxkp = µ i=1 n P |xi | p ¶1/p dla 1 ≤ p < ∞ (460) Kazdy wektor przestrzeni V charakteryzujacy sie norma równa 1 nazywamy wektorem ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ jednostkowym. Nalezy zapamieta´. w ∈ V (nierówno´´ trójkata) sc ˛ 3. dla kazdej macierzy kwadratowej stopnia n i dowolnych dwóch wektorów x. gdy V ∈ Rn iloczyn skalarny jest równy n ¡ T ¢ X xi yi (x. x) > 0 dla ∀x 6= 0 oraz (x. ze funkcja k·k przyporzadkowujaca kazdemu elementowi v ∈ V liczbe rzeczywista˛ kvk ∈ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ R jest norma w przestrzeni V .4 Niech V bedzie przestrzenia˛ wektorowa˛ nad ciałem K liczb rzeczywistych. ´ 9. y) + λ (z. AT y Przestrze´ liniowa (wektorowa) V . y ∈ V . (y. w której okre´ n slony jest iloczyn skalarny (·. sc ˛ Przestrze´ liniowa V z okre´lona w niej norma k·k. s W przypadku. y) = γ (x. ∀v ∈ V ∀v. y. y) = x. kαvk = |α| kvk (i) kvk ≥ 0 ∀v ∈ V ∀α ∈ K.MATEMATYKA 1. x = i=1 Ponadto. jezeli spełnia nastepujace aksjomaty: ˛ ˛ ˛ ˙ 1. jest dodatnio okre´lona. ˛ ˛ 9. ∀γ. k·k) nazywamy przestrzen s ˛ ˛ ˛ ˛ nia unormowana. z ∈ V. to znaczy (x. x) = (x. ze przy p → ∞ norma wektora kxkp istnieje.0. jest ˛ c ˙ ˙ 149 Kazda przestrze´ unitarna jest przestrzenia unormowana. ·) nazywamy ˛ ˛ przestrzenia unitarna. λ ∈ K 3. x) (461) . y ∈ V ˙ zachodzi relacja ¡ ¢ (Ax. y) 2. y) = y . czyli pare (V. ∀x. Przykładem przestrzeni unormowanej jest przestrze´ Rn z tak zwana n ˛ ˛ ˛ p−norma (lub norma wektorowa Höldera).

k [a. 1.2 Na podstawie definicji normy pierwszej (463) otrzymujemy ˛ k [8. to definiujemy tak zwana norme pierwsza ˛ ˛ ˛ ˙ kxk1 = n X i=1 |xi | (463) która jest suma bezwzglednych warto´ współrzednych wektor x. −10. 2]. |−10| . −1. c ˛ Rozwiazanie 9. k [a.1 (Nierówno´´ Cauchy-Schwarza) s´ sc Dla kazdej pary wektorów x. Jezeli p → ∞. c] k1 = |a| + |b| + sci ˛ ˛ ˛ |c|. 2] k1 = |8| + |−10| + |2| = 20 Gdy p = 2. |2|) = 10 1≤i≤3 Jezeli p = 1.1 Obliczy´ norme maksimum wektora [8. b. c] k∞ = max (|a| . ze w przestrzeni unitarnej zdefiniowana jest norma druga. to na podstawie definicji (460) otrzymujemy tak zwana norme druga wektora ˛ ˛ ˛ lub norme euklidesowa wektora ˛ ˛ !1/2 Ã n X ¡ ¢1/2 kxk2 = (x. ˛ Własno´c 9. poniewaz pojawia ˙ ˙ ˙ sie tu iloczyn skalarny wektorów. y = [1. c sc 150 . y ∈ Rn zachodzi nierówno´´ sc ˙ ¯ ¯ |(x.3 Sprawdzi´ nierówno´´ (465) dla wektorów: x = [2. 3]. ° |a|2 + |b|2 . x)1/2 = |xi |2 = xT x (464) i=1 °∙ ¸° q¡ ° a ° ¢ ° = ° np.´ 9. 4]. np. |c|).1 Na podstawie definicji normy maksimum wektora (462) otrzymujemy ˛ k[8. Norme taka n s ˛ ˛ ˛ ˛ nazywamy norma niesko´ czona lub norma maksimum (niekiedy norma maksymalna) n ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ kxk∞ = max |xi | 1≤i≤n (462) np. Norma druga wektora jest czesto nazywana euklidesowa ˛ ˛ b °2 długo´cia wektora. y)| = ¯yT x¯ ≤ kxk2 kyk2 (465) Jezeli y = αx. s ˛ Zauwazmy. PRZESTRZEN METRYCZNA MATEMATYKA sko´ czona i równa sie maksymalnej warto´ci bezwzglednej składowej wektora x. s ˛ ˛ ˙ ˙ Przykład 9. to słuszna jest relacja ˙ n→∞ lim kxkn = kxk∞ Przykład 9. |b| . to dla dowolnej liczby α ∈ R wyrazenie (465) staje sie równo´cia. 2]k∞ = max (|8| . 2]. b. −10.2 Obliczy´ norme pierwsza˛ wektora [8. −10. Przykład 9. −10. c ˛ Rozwiazanie 9.

61541 ° ° ° p=∞ ° −0.51411 ° 2 kx2 kp = 1. Wówczas funkcja k·kA2 o własno´ci s ˙ kAkA2 = kAxk jest norma˛ macierzy w Rn . a A ∈Rn×n bedzie macierza˛ z n s´ ˛ ˛ liniowo niezaleznymi kolumnami. √ √ √ 2 + 11 + 32 = 11.79954 ⎦° ° ° ° −0. Nastepnie ·1 ˛ ˛ √ 2 + (−1)2 + 42 = obliczamy warto´ci normy drugiej poszczególnych √ s wektorów: kxk2 = 2 21.4 Wykorzystujemy definicje norm wektora dla p = 1. B ∈ R Do opisu normy wektora i normy macierzy uzywamy tego samego symbolu: k·k.0.5 Norma macierzy k·k jest funkcja przekształcajaca˛ Rm×n w R o ponizszych ˛ ˛ ˙ 28 własno´ciach : s 1. B ∈ Rm×n (nierówno´´ trójkata) sc ˛ m×n ∀A. 2. −0.78821 °∞ 9.00000 = max |xi | = 0. PRZESTRZEN METRYCZNA Rozwiazanie 9.78821 1≤i≤n °⎡ ⎤° ° 0.78821 ° 1 = n P kx1 kp i=1 |xi | = 1. 28 kAk ≥ 0 kαAk = |α| kAk kA + Bk ≤ kAk + kBk kABk ≤ kAk · kBk ∀A ∈ Rm×n i kAk = 0 ⇐⇒ A = 0 ∀α ∈ R. 2.51411 ⎡ (466) Przykład 9. Kolejno otrzymujemy: ˛ norma p=1 x1 °∙ ¸° ° −0.51411 ° 1 °⎡ ⎤° ° 0.51411 ° ∞ = 0.2 Niech k·k bedzie norma˛ w przestrzeni Rn .61541 ° ° ° ° −0.31052 i x2 = ⎣ 0.79954 ⎦° ° ° ° −0. ˙ 151 .4 Obliczy´ normy wektorów x1 = c −0.62417 = 1. ∞.79954 ⎦.61541 ° ° ° ° −0.MATEMATYKA ´ 9.40362 ¶1/2 p=2 °∙ ¸° ° −0. 4.61541 −0. ∀A ∈ Rm×n ∀A.79954 ⎦° ° ° ° −0. y) = 2 · 1 + (−1) p + 4 · 3 = 13.3 Norma macierzy °∙ ¸° ° −0. y)| ≤ kxkp kykq dla ∙ 1 1 + =1 p q ¸ ⎤ 0.79954 (467) Własno´c 9. Stad kxk2 kyk2 = 21 · 11 = 231 > 13.31052 ° ° ° °⎣ 0.78821 Rozwiazanie 9. kyk2 = 1 ˛ c Iloczyn skalarny w przestrzeni Rn moze by´ powiazany z p−norma w Rn przy pomocy ˛ ˛ ˙ nierówno´ Höldera sci |(x. Definicja 9.3 Obliczamy iloczyn skalarny (x.31052 ° ° ° °⎣ 0.31052 ° ° ° °⎣ 0. 3.00000 = 1.78821 ° 2 = µ i=1 n P |xi |2 x2 °⎡ ⎤° ° 0.

´ 9. ze norma macierzy k·k jest zgodna lub spójna z norma˛ wektora k·k. Nastepnie obliczamy iloczyn: 3 1 0 3 ∞ °∙ ¸° ° 1 ° ° z powyzszym norma pierwsza iloczynu kAxk1 jest równa ° ˙ ° 3 ° = 4. Funkcje ˛ ˛ kAk = sup x6=0 kAxk = sup kAxk kxk kxk=1 (469) nazywamy norma macierzy indukowana przez norme wektora. dla którego norma ˛ ˙ kAxkp osiaga maksimum. To. równa ° ∞ ° 3 ° ° 3 ° 2∙ ∞ ¸ 1 jest tym wektorem. we´miemy wektor x = z wymaga dalszej analizy. norma druga kxk = ° 1 ° = 1. ∞) maciec ˙ ¸ ¸ ∙ 1 1 2 . kAxk2 = ° s ∞ ° 1 ° ° 1 ° 2 ∞ 152 . normy maja˛ warto´ci: kAxk1 = 3. a norma maksimum równa kAxk = ° 1 ° = 3. a poszczególne = którego norma p równiez jest równa 1.1 Niech k·k jest norma wektora.5∙Na ¸° epie obliczymy normy wektora ∙ ¸° wst ˛ ˛ ° ° kxk.6 Mówimy. Zapis sup (A) oznacza kres ˛ ˛ ˛ górny zbioru A. to iloczyn ˙ 1 1 °∙ ¸° 3 1 °∙ ¸° ° ° 2 ° ° √ ° = 5 i kAxk = ° 2 ° = 2. PRZESTRZEN METRYCZNA MATEMATYKA Definicja 9. Norma pierwsza wektora jest ° ° 1 ° ° ° = 1. Wzór (469) mozna zapisa´ uzywajac dotychczasowej notacji c ˙ ˛ ˙ kAkp = sup x6=0 kAxkp kxkp kAxk kxk (470) Czesto zapis ˛ kAk = max x6=0 nazywamy norma euklidesowa macierzy A. Jezeli zamiast wektora x = ˙ 1 0 ¸∙ ¸ ∙ ¸ ∙ 2 0 1 2 .5 Wyznaczy´ na∙podstawie powyzszego twierdzenia normy p (p = 1. ˙ jezeli ˙ kAxk ≤ kAk kxk ∀x ∈ Rn (468) Twierdzenie 9. dla którego norma macierzy kAk osiaga kres górny czy wektor x = ˛ 0 ∙ ¸ ∙ ¸ 0 1 . W zwiazku ˛ ˛ ° 0 ° = 1. Jest ona równa najwiekszej warto´ci wynikajas ˛ ˛ ˛ ˛ kAxk cej z operacji kxk . Wyrazenie (470) jest równowazne równaniu ˙ ˙ kAkp = sup kAxkp = max kAxkp kxkp =1 kxkp =1 (471) Ostatni zapis oznacza. a norma maksimum równa: kxk1 = ° 2 ° ° ° 0 ° °∙ ¸° 0 1 ∙ ¸2∙ ¸ ∙ ¸ ° 1 ° 1 2 1 1 ° kxk∞ = ° = . . jezeli x = rzy A = ˙ 0 3 1 Rozwiazanie 9. norma druga kAxk2 1 °∙ ¸° °∙ ¸° ° ° 1 ° ° √ ° = 10 = 3.162. 2. ˛ Przykład 9. ze istnieje wektor x spełniajacy warunek kxkp = 1.

tj.1> t∈<0. ze kresem górnym iloczynu ˙ µ∙ ¸ ∙ ¸¶ ∙ ¸ 1 2 1 1 + 2t = sup sup kAxk∞ = sup 3 1 t 3+t t∈<0. Oznacza to.1> ∙ t+2 3t + 1 ¸ °∙ ° 1 + 2t sa warto´ ° sci ° ˛ 3+t °∙ ¸° ° t + 2 ° t=1 ° = 4.1> µ∙ 1 2 3 1 ¸∙ t 1 ¸¶ = sup t∈<0. ze rzeczywi´ norma maksimum wektora indukuje norme maksimum macierzy. ∞ A wiec. czyli kxk∞ = ˙ 1 t °∙ ¸° °∙ ¸° ° 1 ° ° t ° ° ° ° ° ° t ° = ° 1 ° = 1. kxk1 = sci i x = x = ˛ ˙ t 1 ¸°t − °∙ °∙ °∙ ¸° ¸° ° ° ° ° 1−t ° ° t t ° ° = |t| + |1 − t|. których norma druga ∞ ∞ °∙ °∙ √ ¸° ¸° p ° ° ° t 1 − t2 ° ° = t2 + (1 − t2 ) = 1 lub kxk = ° ° = ° √ równa sie 1: kxk2 = ° ˛ 2 ° ° 1 − t2 °2 t 2 p t2 + (1 − t2 ) = 1 dla kazdego t ∈< 0. Podobnie jest z wektorami. kAk∞ = ° ˛ ° 3 1 ° = 4. Zobaczmy. Na przykład. lub x = dla kazdego t ∈< 0. 1 >. ze zgodnie z (472) ° = 4 oraz ° ˙ 3t + 1 °∞ ∞ °∙ ¸° ° 1 2 ° ° kAk∞ równa sie dokładnie 4. x = sci. Analogicznie wyznaczamy wektory.1> kxk∞ =1 oraz iloczynu sup kAxk∞ = sup ¸° ° ° ° t=1 kxk∞ =1 t∈<0. ze kAkp = sup kAxkp i norma macierzy przyjmuje warto´c s´ ˛ ˙ ˙ kresu górnego normy iloczynu macierzy A i wektora x. Istnieje niesko´ czenie wiele ¸ takich wektorów. jezeli ˛ ˙ ∙ ¸ ∙ ¸ 1 2 1 A= i x= 3 1 1 to kAk∞ = sup kAxk∞ = max kAxk∞ kxk∞ =1 kxk∞ =1 Pokazali´ smy. a poniewaz t jest dodatnie. scie ˛ ˙ 153 °∙ °∙ ¸ ∙ ¸° ° 1 2 ° 1 ° ° =° 3 = max ° 1 °∞ ° 4 kxk∞ =1 ° 3 1 ¸° ° ° ° =4 ∞ .MATEMATYKA ´ 9. 1 >. którego norma p jest równa 1. normy pierwsze wektorów ¸ n ∙ ∙ 1−t t sa równe jedno´ dla kazdego t ∈< 0. których norma maksimum ° ° ° t 1 ∙ ¸ ∙ ¸ t 1 jest równa jedno´ tj. ˙ W ten sposób norma maksimum wektora kxk∞ = max |xi | indukuje norme maksimum ˛ 1≤i≤n kxkp =1 macierzy 1≤i≤n max n X j=1 |aij | (472) Jest to maksymalna suma bezwzglednych warto´ elementów stojacych w i−tym wierszu sci ˛ ˛ macierzy A. kxkp = 1. to ° ° ° ° ˙ ° ° 1−t ° = ° ° 1−t ° = t 1 1 1 °∙ ¸° ° 1−t ° ° = t + 1 − t = 1. PRZESTRZEN METRYCZNA Skad te róznice i czy która´ z otrzymanych warto´ci jest rzeczywi´cie równa normie p s s s ˛ ˙ macierzy A? Otóz pamietajmy. 1 >.

11. ze ˛ ˙ kAk1 = sup kAxk1 = max kAxk1 kxk1 =1 kxk1 =1 ¸ ∙ ¸ t 1−t oraz x = lub x = . A wiec kAxk∞ = 21. Obliczamy ja na podstawie z ˛ relacji n X kAk1 = max |aij | (473) 1≤j≤n i=1 Jest to maksymalna suma bezwzglednych warto´ elementów stojacych w j−tej kolumnie sci ˛ ˛ macierzy A. Przypominamy. ˙ Rozwiazanie 9. 21) = 21 kAk∞ = °⎣ −3 ° ° ° 12 5 4 °∞ ⎡ ⎤⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 −7 1 1 −1 3 5 ⎦ ⎣ 1 ⎦ = ⎣ 5 ⎦.´ 9. czy norma pierwsza wektora indukuje norme ˛ pierwsza macierzy. 1 > sa równe 1. ile Przykład 9. PRZESTRZEN METRYCZNA ⎡ MATEMATYKA ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦. Sprawdzimy.6 Wyznaczy´ norme maksimum macierzy A = ⎣ −3 c c ˛ 12 5 4 £ ¤T wynosi norma kAxk∞ . normy pierwsze tych wektorów dla ˛ 1−t t t ∈< 0. A wiec. Jak pamietamy. jezeli ˛ ˙ ∙ ¸ 1 2 A= 3 1 to zgodnie z (473) norma kAk1 = 4. Sprawdzi´.6 Norma maksimum macierzy A zgodnie z (472) jest równa ˛ °⎡ ⎤° ° 5 −7 1 ° ° ° 3 5 ⎦° = max(13. jezeli x = 1 1 1 . Wykonujemy mnozenie Ax = ⎣ −3 ˛ ˙ 12 5 4 1 21 Przejd´my teraz do wyznaczenia normy pierwszej macierzy A. W zwiazku z tym ˛ ˛ Ax = lub Ax = ∙ 1 2 3 1 1 2 3 1 ¸∙ t 1−t 1−t t ¸ = ∙ −t + 2 1 + 2t 1+t 3 − 2t ¸ ∙ ∙ ¸∙ ¸ = ∙ ¸ lub i normy pierwsze wektora Ax °∙ ¸° ° −t + 2 ° t=1 ° ° ° 1 + 2t ° = |t − 2| + |1 + 2t| = 2 − t + 1 + 2t = 3 + t = 4 1 °∙ ° 1+t ° ° 3 − 2t ¸° ° ° = |1 + t| + |−3 + 2t| = 1 + t + 3 − 2t = 4 − t t=0 4 = ° 1 154 .

pierwsze iloczynów Axi . czy norma druga wektora indukuje norme druga macierzy. PRZESTRZEN METRYCZNA t=0 x= ∙ ¸ ⎡ Rzeczywi´cie. norma pierwsza wektora indukuje norme pierwsza macierzy.8 Obliczy´ normy dla p = 1 i p = ∞ macierzy symetrycznej c ⎡ ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦ A = ⎣ −7 1 5 4 kAxk2 = sup kAxk2 kxk2 kxk2 =1 155 . Czesto nazywana jest s ˛ ˛ norma spektralna macierzy. ˛ ˛ Wychodzac z definicji normy indukowanej (469). 15.7 Obliczy´ norme pierwsza˛ macierzy A = ⎣ −3 c c ˛ 12 5 4 £ ¤T £ ¤T £ ¤T . natomiast norma s °⎡ ˛ ⎤° ° 5 −7 1 ° ° ° 3 5 ⎦° = 15 i jest to maksymalna suma warto´ci maksimum jest równa: kAk∞ = °⎣ −7 s ° ° ° ° 1 5 4 ∞ bezwzglednych elementów drugiego wiersza. ˛ ˛ ˙ °⎡ ⎤° ° 5 −7 1 ° ° ° 3 5 ⎦° = 15 i jest Rozwiazanie 9. otrzymujemy ˛ kAk2 = sup x6=0 Przykład 9. Rozwiazanie 9. jezeli x1 = 1 0 0 ˙ a kAx1 k1 = 20. która przy obliczaniu stwarza najwiecej trudno´ci. A wiec: kAk1 = kAk∞ .8 Norma pierwsza równa sie: kAk1 = °⎣ −7 ˛ ˛ ° ° ° 1 5 4 °1 to maksymalna suma warto´ci bezwzglednych elementów drugiej kolumny. n ˛ ˛ Jest to norma. 10) = 20 kAk1 = °⎣ −3 ° ° ° 12 5 4 °1 Jezeli macierz A jest macierza symetryczna. x2 = 0 1 0 i x3 = 0 0 1 . Wyznaczy´ normy Przykład 9.7 Norma pierwsza macierzy A zgodnie z (473) jest równa ˛ °⎡ ⎤° ° 5 −7 1 ° ° ° 3 5 ⎦° = max(20. kAx2 k1 = 15 i kAx3 k1 = 10.MATEMATYKA Odpowiednie wektory maja posta´ c ˛ t=1 x= ∙ 1 0 1 0 ¸ ´ 9. ˛ ˛ Na zako´ czenie sprawdzimy. to kAk1 = kAk∞ . s ˛ ˛ ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦.

6 0.52573.4 -0.2 0 0.8 1 Pamietamy równiez postacie wektorów.5 = i √ ¸ t + 2√1 − t2 3t + 1 − t2 ∙ Ax2 = ∙ = Stad ˛ -0.2 0 0.618 dla t1 = 1 + 10 5 = 0.4 -0.4 0. ˛ 2 Jej przebieg jest przedstawiony na rysunku 38.5 1 0. norma 2 3.618 kAk2 = ° ° 3 1 ° 2 2 2 Rysunek 38: Norma druga macierzy Ax1 .5 1 0.8 1 √ ° t + 2 1 − t2 ° ° = 5t2 + 10t 1 − t2 + 5 √ kAx1 k2 = ° ° 3t + 1 − t2 ° Rysunek 39: Norma druga macierzy Ax(475) 2.5 3 2. Biorac pod∙ uwage ¸ ˛ ˛ (474) otrzymujemy dla 1 2 macierzy A = 3 1 °∙ ¸° √ ° 1 2 ° ° = 5 + 1 5 = 3.´ 9.8 °∙ √ ¸° -1 q -0. PRZESTRZEN METRYCZNA Pomijajac złozone przekształcenia mozemy ˛ ˙ ˙ równiez napisa´.6 -0.2 0.85065.52573 1 1 1 − t2 1 − 10 5 2 √ ¸ 2t + √1 − t2 t + 3 1 − t2 ¸ ¸∙ √ 1 2 1 − t2 = 3 1 t q p kAx1 k2 = 5t2 + 10t1 1 − t2 + 5 = 1 1 156 5 2 + 1 2 √ 5 . q √ √ 1 Funkcja (476) osiaga maksimum równiez równe 5 + 1 5 ale dla t2 = 1 − 10 5 = 0. ˛ ˙ 2 2 2 Jej przebieg jest przedstawiony na rysunku 39. ze c ˙ ˙ p kAk2 = max λ(AT A) (474) λ∈Spect(AT A) MATEMATYKA norma 2 3. A wiec wektory x1 i x2 maja współrzedne ˛ ˛ ˛ ⎡ q √ ⎤ ∙ ¸ ¸ ∙ 1 1 + 10 5 t1 0.6 -0.8 -0.5 2 1. ˛ ˙ których norma druga jest równa 1.4 0.5 -1 -0.6 0.2 0.85065 2 =⎣ q x1 = p √ ⎦ ≈ 0.5 3 2. 2 oraz °∙ √ ¸° q √ ° 2t + 1 − t2 ° ° = −5t2 + 10t 1 − t2 + 10 √ kAx2 k2 = ° (476) ° t + 3 1 − t2 ° 2 q √ √ 5 1 1 Funkcja (475) osiaga maksimum równe 2 + 2 5 = 3. Sa to: ˛ ¸ ∙ ∙ √ ¸ 1 − t2 √ t x1 = i x2 = 1 − t2 t Tak wiec: ˛ Ax1 = ∙ ∙ 1 2 3 1 ¸∙ √ t 1 − t2 ¸ = gdzie przez Spect(B) rozumiemy zbiór warto´ sci własnych macierzy B.5 2 1.

017 9. A wiec: ˛ kAk2 = 12. PRZESTRZEN METRYCZNA √ ⎤ ∙ ¸ 5 ⎦ ≈ 0.9 Obliczy´ norme druga˛ macierzy symetrycznej: c ˛ ⎡ ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦ A = ⎣ −7 1 5 4 Rozwiazanie 9. Wielomian charakterystyczny ma posta´: λ3 − 12λ2 − 28λ + 334 = 0. to wystarczy wyznaczy´ maksymalna˛ warto´´ własna s c sc ˛ macierzy A.85065 1 5 10 1 10 q p √ kAx2 k2 = −5t2 + 10t2 1 − t2 + 10 = 5 + 1 5 2 2 2 2 °⎡ q °⎡ q √ ⎤° √ ⎤° ° ° ° ° 1 1 1 1 ° ° + 10 5 ° − 10 5 ° °⎣ q 2 ⎦° = 1 i kx2 k2 = °⎣ q 2 ⎦° = 1 oraz Poniewaz kx1 k2 = ° ˙ √ √ ° ° ° 1 1 1 1 ° ° − 10 5 ° + 10 5 ° 2 2 2 2 √ kAk2 = kAx1 k2 = kAx2 k2 = 5 + 1 5 = 3.MATEMATYKA i ⎡ q ¸ ∙ p 1 2 − 1 − t2 ⎣ q2 = x2 = 1 t2 + 2 ´ 9. Stad c ˛ Spect(A) = {−5. ˛ Przykład 9. to zgodnie z (39) ˛ ˛ ˛ ˙ T c musimy skonstruowa´ macierz transponowana˛ A i nastepnie wykona´ mnozenie AT A : c ˛ ˙ ⎡ ⎤ 5 −3 12 3 5 ⎦ AT = ⎣ −7 1 5 4 157 . °AT A°2 = kAk2 2 ° T° 2. 2 Przykład 9.4 Szczególne przypadki normy drugiej macierzy Do szczególnych przypadków normy drugiej macierzy zaliczamy: ° ° 1.2806.017}. °A °2 = kAk2 3.9 Poniewaz w przypadku macierzy symetrycznych macierz transponowana ˛ ˙ jest równa macierzy wyj´ciowej AT = A.10 Poniewaz macierz A nie jest macierza symetryczna.2634. Ponadto: kAk2 ≤ kAk1 kAk∞ .52573 √ 0. to kAk2 = ρ(A) ˛ ˛ ˛ ˙ 4. 5.10 Obliczy´ norme druga˛ niesymetrycznej macierzy A ∈Rn×n : c ˛ ⎡ ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦ A = ⎣ −3 12 5 4 Rozwiazanie 9. 12. Jezeli A jest rzeczywista macierza symetryczna. to norma druga wektora indukuje norme ˛ 2 2 druga macierzy.0.618.

PRZESTRZEN METRYCZNA ⎡ MATEMATYKA Otrzymali´my macierz symetryczna.11 Zgodnie z (40) otrzymujemy ˛ °⎡ ⎤° ° 5 −3 12 ° √ ° ° 3 5 ⎦° = 303 kAkF = °⎣ −7 ° ° ° 1 5 4 °F 158 .534 i λ3 = 192.792. s ˛ ˛ ˛ ˙ Rzeczywi´cie s ¯ n ¯2 Ã n ! n n n ¯ X ¯X X X X ¯ ¯ aij xj ¯ ≤ |aij |2 |xj |2 = kAk2 kxk2 kAxk2 = ¯ 2 F 2 ¯ ¯ i=1 j=1 i=1 j=1 j=1 Norma Frobeniusa macierzy jednostkowej In jest równa: kIn kF = Przykłady √ n. Mianowicie: 13.67 = 13.11 Obliczy´ norme Frobeniusa macierzy A ∈Rn×n c ˛ ⎡ ⎤ 5 −3 12 3 5 ⎦ A = ⎣ −7 1 5 4 Rozwiazanie 9.´ 9. C− przestrze´ zespolona) definiowana dla A ∈ Rm×n podobnie jak norma Frobeniusa ˛ kAkHS = Ã n n XX i=1 j=1 |aij |2 !1/2 Funkcja okre´lona wyrazeniem (477) jest zgodna z euklidesowa norma druga wektora. Obliczymy jej warto´ci własne na podstawie wielomianu s s ˛ charakterystycznego macierzy: λ3 − 303λ2 + 23252λ − 384400 = 0 ⎤⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 −3 12 5 −7 1 178 16 38 3 5 ⎦ ⎣ −3 3 5 ⎦ = ⎣ 16 83 28 ⎦ AT A = ⎣ −7 1 5 4 12 5 4 38 28 42 √ max λi = Stad: λ1 = 22.67.6 Przykład 9.0.881.881. Zauwazmy ponadto. zatem kAk2 = 13. λ2 = 87.5 Norma Frobeniusa Zamiast normy spektralnej (normy drugiej) macierzy w praktyce czesto wykorzystuje sie ˛ ˛ tak zwana norme Frobeniusa ˛ ˛ kAkF = Ã n n XX i=1 j=1 |aij | 2 !1/2 q = tr(AAT ) (477) lub norme Hilberta-Schmidta (niekiedy nazywana równiez norma euklidesowa macierzy ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ 2 n A ∈Cn . 9. Poniewaz kAk2 = ˛ ˙ λi ∈Spect(AT A) √ 192.0.68 < 20 · 21 = 420.881 = 192. ze zachodzi tu nierówno´´ sc ˙ ˙ 2 2 kAk2 ≤ kAk1 kAk∞ . 9.

s ˛ Niech A jest macierza symetryczna. x = [x1 . b c Wyrazenie Φ (x1 . ze macierz A ∈Rn×n jest dodatnio okre´lona w Rn . czy druga relacja opisujaca norme Frobeniusa (40) jest ˛ ˛ ⎡ ⎤⎡ ⎤T ⎡ 5 −3 12 5 −3 12 178 T ⎣ −7 ⎦ ⎣ −7 ⎦ = ⎣ 16 3 5 3 5 AA = 1 5 4 1 5 4 38 ´ sc Slad macierzy AAT przyjmuje warto´´ tr(AAT ) = 303 Stad ˛ q √ kAkF = tr(AAT ) = 303 Przykład 9. zatem otrzys ˛ ˛ ˛ ˛ mujemy √ √ √ kAk1 = 6 kAk2 = 1 65 + 1 13 = 5.7 Mówimy.8339 kAk∞ = 7 kAkF = 39 2 2 9. druga. niech ⎡ ⎤ 1 2 −1 0 ⎦ A = ⎣ 2 −3 −1 0 7 to ⎤T ⎡ ⎤⎡ ⎤ x 1 2 −1 x 2 2 2 ⎣ y ⎦ ⎣ 2 −3 ⎦⎣ y ⎦ 0 x + 4xy − 2xz − 3y + 7z = z −1 0 7 z 159 ⎡ . PRZESTRZEN METRYCZNA prawdziwa.1 Okre´ slono´c macierzy i okre´ s´ slono´c formy kwadratowej s´ (Ax. x2 ] a b ax1 + bx2 T = = ax2 + 2bx1 x2 + cx2 (479) x Ax = 1 2 b c x2 bx1 + cx2 ∙ ¸ a b gdzie A = .12 Obliczy´ normy macierzy niesymetrycznej c ¸ ∙ 1 −3 A= −5 2 Rozwiazanie 9. to mówimy. x2 ] [x1 .12 Poznali´my norme pierwsza. ze macierz A jest sc s ˛ ˙ ˙ macierza˛ dodatnio półokre´lona. x) = xT Ax > 0 ∀x ∈ Rn . ˛ Na przykład. jezeli s ˙ ˙ Jezeli nierówno´´ ostra˛ zastapimy nierówno´cia˛ słaba˛ (≥). x 6= 0 (478) Definicja 9. maksimum i Frobeniusa. x2 ]. Wyrazenie xT Ax w R2 i dla x 6= 0 rozpisujemy ˛ ˛ ˙ nastepujaco: ˛ ˛ ¸∙ ¸ ¸ ∙ ∙ x1 [x1 .MATEMATYKA ´ 9. x2 ) = ax2 + 2bx1 x2 + cx2 = Ax2 + 2Bx1 x2 + Cx2 nazywamy forma ˛ ˙ 1 2 1 2 2 kwadratowa macierzy A w R . Otóz ˙ ⎤ 16 38 83 28 ⎦ 28 42 Sprawdzimy.

to s ˛ ˛ ˙ znaczy D1 < 0 D2 > 0 D3 < 0 D4 > 0 itd. x3 ) = x1 + 5x1 x2 − 7 x1 x3 + 7x2 x3 − 1 x2 − 9x2 . s ˛ ˛ Wniosek 9.9 Macierz A2×2 jest dodatnio półokre´lona. ∀x ∈ R2 \{0} mówimy równiez. jezeli xT Ax ≤ 0 ˙ ∀x ∈ R2 \{0} ∀x ∈ R2 \{0} ∀x ∈ R2 \{0} ∀x ∈ R2 \{0}. Uwaga 9.13 Macierz odpowiadajaca powyzszej formie kwadratowej ma posta´ c ˛ ˛ ˙ ⎡ ⎤ −4 2 1 ⎣ 2 −2 0 ⎦ 1 0 −1 160 . to macierz A nie jest macierza ujemnie okre´lona. jezeli warto´ci głównych minorów zmieniaja znak naprzemiennie. ⎣ ⎦ ann jest ujemny lub równy zeru (aii ≤ 0). x2 . s ˛ s Twierdzenie 9. y. z) = −4x2 − 2y 2 − z 2 + 4xy + 2xz Rozwiazanie 9. s sc s s ˙ Przykład 9.11 Macierz A2×2 jest ujemnie półokre´lona. PRZESTRZEN METRYCZNA MATEMATYKA jest forma kwadratowa macierzy A. ˙ 2 2 2 Na podstawie znaku prawej strony wyrazenia (479) mozemy wyznaczy´ okre´ c slono´c mas´ ˙ ˙ cierzy A dla wszystkich wektorów x 6= 0.10 Macierz A2×2 jest ujemnie okre´lona.2 (Kryterium elementów głównych) Macierz An×n jest ujemnie okre´lona. ˛ ˙ Jezeli który´ z elementów stojacych na przekatnej głównej macierzy A s ˛ ˛ ˙ ⎡ ⎤ a11 ⎢ ⎥ a22 ⎢ ⎥ A=⎢ ⎥ .8 Macierz A2×2 jest dodatnio okre´lona. poczawszy od D1 < 0. Forma kwadratowa pewnej macierzy B w R3 jest np. to macierz A nie jest macierza dodatnio okre´lona. jezeli xT Ax ≥ 0 ˙ s Definicja 9.. jezeli xT Ax > 0 s ˙ s Definicja 9. ˛ Powyzsze definicje sa prawdziwe dla macierzy symetrycznych dowolnego stopnia A ∈Rn×n . s ˛ ˛ Podobnie. jezeli który´ z elementów stojacych na przekatnej gwnej macierzy A jest dodatni s ˛ ˛ ˙ lub równy zeru (aii ≥ 0)..1 Okre´lono´´ formy kwadratowej jest równowazna okre´lono´ci macierzy. to taka macierz jest macierza˛ nieokre´lona.13 Sprawdzi´ okre´lono´´ formy kwadratowej c s sc q(x. ze O macierzach spełniajacych warunek xT Ax = 0 ˛ ˙ ˙ sa nieokre´ slone. jezeli xT Ax < 0 ˙ s Definicja 9. I tak: Definicja 9.´ 9. ˛ ˛ ˛ ˛ √ 1 2 wyrazenie: q (x1 .3 Jezeli elementy stojace na przekatnej głównej macierzy A przyjmuja˛ rózne ˛ ˛ ˙ ˙ znaki.

to forma kwadratowa (480). Jezeli∙a > 0 i ac−b2 ≥ 0. A = s ˛ ˛ ˙ −1 1 ∙ ¸ −2 2 B= . macierz A = s ˛ −1 1 2. np. np. −1 −1 ¸ ∙ 0 −1 2 . A = Je ˙ 0 s ˛ ˛ −2 −1 . 2 −1 161 ² b2 2 x. to macierz A jest macierza dodatnio półokre´lona. s ˛ Wró´my do zapisu (479) c xT Ax =ax2 + 2bx1 x2 + cx2 1 2 Dodajmy i odejmijmy od prawej strony (479) wyrazenie ˙ b2 b2 xT Ax = ax2 + 2bx1 x2 + cx2 + x2 − x2 = 1 2 a 2 a 2° ± µ ¶ 2 b2 2 2b b 2 2 (480) = a x1 + x1 x2 + x2 − x2 + cx2 = 2 a ¶ a a µ 2 b (ac − b2 ) 2 x2 = a x1 + x2 + a a ¡ ¢2 b Poniewaz x1 + a x2 i x2 sa dodatnie. a tym samym macierz A jest ˙ ¸ ∙ 2 −1 jest macierza dodatnio okre´ a. np. czyli forma kwadratowa jest forma˛ ujemnie s ˛ ˛ okre´lona. to macierz A jest macierza ujemnie półokre´ a. ∙ zeli a < ¸ i ac − b2 > 0. 4. a 1. slon ˛ A= ˛ −1 1 3. np. Jezeli a > 0 i ac − b2 > 0. a 2 D1 = |a11 | = |−4| = −4 < 0 ¯ ¯ ¯ −4 2 ¯ ¯ D2 = ¯ ¯ 2 −2 ¯ = 8 − 4 = 4 ¯ ¯ ¯ −4 2 1 ¯ ¯ ¯ 0 ¯ = −2 D3 = ¯ 2 −2 ¯ ¯ ¯ 1 0 −1 ¯ W rezultacie otrzymamy ¯ . PRZESTRZEN METRYCZNA A wiec. to macierz A jest macierza nieokre´lona. −1 −1 5. to macierz A jest macierza dodatnio półokre´lona. macierz jest macierza˛ ujemnie okre´lona. Jezeli a ≤ 0 i ac−b < 0. to okre´ slono´´ macierzy A wynika ze znaku elementu sc ˙ 2 ˛ ac−b2 ) ( a i znaku ułamka . 6. to macierz A jest macierza ujemnie okre´lona. A = Je ˙ slon ˛ ˛ ¸ −1 −1 . i b s ˛ ˛ ˙ 0 0 jest macierza dodatnio półokre´ a (w tym przypadku a = 0 i slon ˛ macierz A = ˛ 0 1 ac − b2 = 0).MATEMATYKA Poszczególne wyznaczniki główne przyjmuja˛ warto´ci s ´ 9. ∙ zeli a ≤ 0 i ac − b2 ≤ 0. macierz s ˛ ˛ ˙ ¸ 1 −1 jest macierza dodatnio półokre´ a (w tym przypadku ac − b2 = 0). np. np. slon ˛ dodatnio okre´lona. Jezeli a ≥ 0 ∙ ac − ¸2 ≥ 0.

to ˙ 2 −1 x Bx = T MATEMATYKA Okrąg ola Hiperbola sa Elip = −2x2 + 4x1 x2 − x2 = x2 − 2 (x1 − x2 )2 1 2 2 . ze współczynniki 3 i 1 sa warto´ciami własnymi macierzy A. PRZESTRZEN METRYCZNA Na zako´ czenie przedstawimy kilka wniosków. − √2 i √2 . to 1 A = i forma kwadratowa ˙ ˙ 2 −1 2 −1 1 £ 2 ¤ 2 xT 1 Ax jest równa x2 − x1 x2 + x2 = 1 x1 + (x1 − x2 )2 + x2 i jest zawsze dodatnia (suma 1 2 2 2 2 trzech kwadratów). A wiec w tym sci ˛ 1 2 przypadku macierz B jest macierza dodatnio półokre´ a. mianowicie xT Ax = 3 x1√2 2 + 1 2 ³ ´2 +x 1 x1√2 2 . s ˛ ˛ ∙ ¸ ∙ ¸ 2 −1 1 −1 2 Jezeli przyjmiemy. s ˛ Wniosek 9. ze macierz A = . s s ∙ ¸ −2 2 Jezeli B = i x = [x1 . √2 sa wektorami własnymi tej macierzy. x2 ]. Ostatnia forme kwadratowa mozemy równiez zapisa´ c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ¡ ¢2 3 2˙ 1 2 2 w postaci sumy dwóch kwadratów: x1 − x1 x2 + x2 = x1 − 2 x2 + 4 x2 . Mianowicie: xT Cx = x2 − 6x1 x2 + x2 = (x1 − 3x2 )2 − 8x2 . z wyjatkiem x = 0.´ 9. a c ˙ s ˛ i h i h 1 1 1 1 wektory √2 . to jest macierza˛ nieokre´lona.5 Macierz jednostkowa I jest macierza˛ dodatnio okre´lona.róznica kwadratów. Forme kwadratowa ˛ ˛ ´2 ³ −x xT Ax = 2x2 − 2x1 x2 + 2x2 przedstawimy w innej postaci. s ˛ ˛ 162 Par ab ∙ x1 x2 ¸T ∙ −2 2 2 −1 ¸∙ x1 x2 ¸ = Hiperbola . to odpowiadajaca jej forma kwadratowa ma posta´ c Jezeli macierz B = ˛ ˙ −1 1 xT Bx = x2 −x1 x2 +x2 = (x1 − x2 )2 . zalezna od współrzednych ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ −3 1 wektora x. ˙ 1 2 2 Macierz C jest macierza nieokre´lona. bo macierz Rysunek 40: Stozkowe.6 Kazdej macierzy dowolnie okre´lonej odpowiada forma s ˙ kwadratowa o okre´lono´ci danej macierzy. która przyjmuje warto´ dodatnie lub zero.forma kwadratowa jest nieokre´ slona (róznica kwadratów). Natomiast macierz symetryczna slon ˛ ˛ ∙ ¸ 1 −3 C= generuje dodatnia lub ujemna forme kwadratowa. ani dodatnio półokre´lona. Łatwo sprawdzi´. s s s ˛ ˛ ˛ Wniosek 9. ˙ ˙ A jest macierza nieokre´lona itd. n Wniosek 9.4 Jezeli macierz A nie jest macierza˛ ani ujemnie ˙ półokre´lona. ˛ ¸ ∙ 1 −1 .

2 (Sasiedztwa) ˛ Przedział (c. Punkt skupienia. c∈R δ > 0. c + δ) • otoczenie lewostronne punktu c o promieniu δ: przedział (c − δ. x ∈ U (c. x ∈ S (c. δ) ⇐⇒ (c − δ. c + δ) − {c} (485) z powyzszych definicji wynikaja˛ nastepujace wnioski: ˛ ˛ ˙ 1.MATEMATYKA 10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ 10 10. ˛ ˙ ˙ Przedział (δ. c + δ) nazywamy otoczeniem obustronnym punktu c o promieniu δ i oznaczamy U (c. ˛ ˙ Niech X ⊂ R i Y ⊂ R29 Zapis ten czytamy: zbiór X jest podzbiorem zbioru R. ani punktów na osi liczbowej. −δ) nazywamy otoczeniem minus niesko´czono´ci. n s ˛ Przedział (−∞. Punkt c nalezy do kazdego ze swych otocze´ n ˙ ˙ 4. n s Symbole +∞ i −∞ nie oznaczaja˛ ani liczb. c > (484) (483) Definicja 10. c + δ) nazywamy sasiedztwem prawostronnym punktu c o promieniu δ. Nazywamy je liczbami niesko´ czonymi lub punktami niewła´ciwymi. Punkt c nie nalezy do zadnego ze swych sasiedztw. c) nazywamy sasiedztwem lewostronnym punktu c o promieniu δ. Definicja funkcji ˛ zmiennej x. a δ dowolna liczbe rzeczywista dodatnia ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ (481) Definicja 10. W odniesieniu do punktów niewła´ciwych n s s terminy otoczenia i sasiedztwo sa˛ równowazne. +∞) nazywamy otoczeniem (lub sasiedztwem) plus niesko´czono´ci.1 Funkcje jednej zmiennej Otoczenie i sasiedztwo.1 (Otoczenia) Przedział (c − δ. δ) ⇐⇒ |x − c| < δ 2. ˛ Przedział (c − δ. 29 163 . ˛ Sume sasiedztw jednostronnych nazywamy sasiedztwem punktu c o promieniu δ i ozna˛ ˛ ˛ czamy S (c. δ ∈ R Niech c oznacza dowolna liczbe rzeczywista. δ) ⇐⇒ 0 < |x − c| < δ 3. δ) (482) Otoczenia jednostronne definiujemy nastepujaco: ˛ ˛ • otoczenie prawostronne punktu c o promieniu δ: przedział < c.

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

MATEMATYKA

Definicja 10.3 (Funkcji) Odwzorowanie f : X → Y nazywamy funkcja˛ rzeczywista˛ zmiennej rzeczywistej30 . Uwaga 10.1 Zwykle stosujemy oznaczenie y = f (x) dla x ∈ X. Definicja 10.4 (Dziedziny i przeciwdziedziny) 1. Zbiór X nazywamy dziedzina funkcji f i oznaczamy Df . ˛ 2. Zbiór Rf = {y : y = f (x) ∧ x ∈ Df } nazywamy przeciwdziedzina funkcji f . ˛ 3. Jezeli Rf 6= Y , to mówimy, ze f odwzorowuje X w Y . ˙ ˙ 4. Jezeli Rf = Y , to mówimy, ze f odwzorowuje X na Y . ˙ ˙ 5. Jezeli funkcja rzeczywista jednej zmiennej rzeczywistej jest okre´lona za pomoca˛ wzoru s ˙ y = f (x), to zbiór {x : f (x) ∈ R} nazywamy dziedzina naturalna tej funkcji. ˛ ˛ Definicja 10.5 (Wykresu) Zbiór {(x, y) : x ∈ Df ∧ y = f (x)} nazywamy wykresem funkcji f (x). Przykład 10.1 Funkcja y = x2 jest nieujemna w kazdym otoczeniu 0 oraz dodatnia w kazdym ˙ ˙ sasiedztwie 0 (rys. 41), a funkcja y = ln x jest ujemna w prawostronnym sasiedztwie 0 oraz ˛ ˛ dodatnia w pewnym sasiedztwie +∞ (rys. 42). ˛ Rozwiazanie 10.1 Wystarczy przedyskutowa´ rysunki 41 i 42. c ˛
5 4 3 2
-4

ln x
0.2 0 -2 0.4 0.6 0.8 1

1
-6

-2

-1

0

1

2

U (0, δ) S (0, δ)

-8

Rysunek 41: Otoczenie i sasiedztwo ˛ punktu 0.

Rysunek 42: Prawostronne otoczenie i sasiedztwo ˛ punktu 0.

Definicja 10.6 (Punktu skupienia) Punkt c nazywamy punktem skupienia zbioru D ⊂ R, jezeli w kazdym sasiedztwie punktu ˛ ˙ ˙ c znajduje sie przynajmniej jeden punkt zbioru D. ˛ Punkt c jest wiec punktem skupienia zbioru D wtedy i tylko wtedy, gdy istnieje ciag punktów ˛ ˛ (x1 , x2 , . . .) takich, ze dla wszystkich n ∈ N ˙ xn ∈ D , xn 6= c ,
n→∞

lim xn = c
n , n+1

(486) gdzie n ∈ N .

Wniosek 10.1 Liczba 1 jest punktem skupienia zbioru liczb
30

Jest to odwzorowanie f zbioru X w zbiór Y.

164

MATEMATYKA

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

10.2

Rodzaje funkcji

W punkcie tym omówimy podstawowe typy funkcji zmiennej x. 10.2.1 Okre´ slanie funkcji jednej zmiennej

Funkcje jednej zmiennej moga by´ okre´lane: s ˛ c 1. w postaci jawnej, wówczas y jest wyrazone przez x za pomoca wzoru y = f (x); ˛ ˙ √ 2. w postaci uwikłanej, gdy x i y sa w relacji F (x, y) = 0, np. y 2 − x2 − 2 = 0 lub ˛ xey − yex − 2 = 0; 3. w postaci parametrycznej, gdy warto´ci x i y sa wyrazone przez trzecia zmienna t s ˛ ˛ ˛ ˙ (parametr) za pomoca równa´ x = ϕ(t), y = ψ(t), np. x = r sin t, y = r cos t. n ˛ 10.2.2 Funkcje wzajemnie odwrotne Dwie funkcje y = f (x) i x = ϕ(y) nazywamy wzajemnie odwrotnymi, jezeli kazda ˙ ˙ para warto´ci a, b spełniajaca warunek b = s ˛ f (a) spełnia tez warunek a = ϕ(b) i odwrotnie: ˙ kazda para warto´ci b, a spełniajaca warunek s ˛ ˙ a = ϕ(b) spełnia tez warunek b = f (a). ˙

4 3 2 1 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 1 2 3 4

1.5 1 0.5

-1.5

-1

-0.5 -0.5 -1

0.5

1

1.5

Uwaga 10.2 Aby funkcja y = f (x) była odwracalna, musi by´ jednoznaczna (tj. róznym c ˙ warto´ciom y odpowiadaja˛ rózne warto´ci x) s s ˙ Rysunek 43: Funkcje y = ex , y = ln x, y = sin x i jednokrotna (tzn. róznym warto´ciom x s ˙ i y = arcsin x. odpowiadaja˛ rózne warto´ci y). s Funkcja ˙ odwrotna jest równiez jednoznaczna i jednokrotna. Funkcje odwrotna˛ zapisujemy jako funkcje ˛ ˛ ˙ zmiennej x; zamiast x = ϕ(y) piszemy y = ϕ(x). Wykresy funkcji y = f (x) i y = ϕ(x) sa ˛ symetryczne wzgledem prostej y = x. ˛
-3 -4

-1.5

Ponizej przedstawione sa przykłady funkcji odwrotnych. Zostały one zapisane zgodnie z ˛ ˙ reguła przytoczona w powyzszej uwadze: w drugiej kolumnie x = ϕ(y), w nastepnej y = ϕ(x). ˛ ˛ ˛ ˙ y = x2 y = ex y= 10.2.3 x= √ y y= √ x

x = ln y

y = ln x

2y − 1 2x − 1 x+1 x= y= 2−x y+1 x+1

Funkcje elementarne

Definicja 10.7 Funkcje elementarne sa˛ to funkcje okre´lone wzorami zawierajacymi sko´ czona˛ s n ˛ liczbe operacji algebraicznych wykonanych na zmiennej niezaleznej, na funkcji oraz na pewnych ˛ ˙ stałych. 165

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

MATEMATYKA

w której współczynniki ai sa wielomianami zmiennej x, np. (x − 1)y 2 + xy − x2 − 1 = 0. Jezeli ˛ ˙ równanie takie rozwiazemy wzgledem y, to w´ród rozwiaza´ znajda sie funkcje wymienione s ˛˙ ˛ ˛ n ˛ ˛ ponizej. ˙ 1. Funkcja całkowita wymierna: y = a0 xn + a1 xn−1 + . . . + an−1 x + an ; w szczególno´ci s 2 moze to by´ funkcja stała y = a, liniowa y = ax +b, funkcja kwadratowa y = ax + bx + c c ˙ (sa to funkcje potegowe). ˛ ˛

Funkcje elementarne dzielimy na funkcje algebraiczne i funkcje przestepne. W funkcjach ˛ algebraicznych zmienna x i funkcja y sa zwiazane równaniem algebraicznym: ˛ ˛ X ai y k = 0

25 20 15 10 5

y = x6 y = x4

1.4 1.2 1 0.8 0.6

y = x0

y=x

2

0.4 0.2 3 0 0.2

y = x2 y=x
0.4
4

y = x6

y = x0
-3 -2 -1 0 1 2

c
0.8 1 1.2 1.4

0.6

Rysunek 44: Funkcje potegowe z wykładnikiem parzystym. ˛

10 8 6 4 2

y = x7

y = x3

1.4

y = x3

y = x5 y = x1
3

1.2 1 0.8

-3

-2

-1

-2 -4 -6 -8 -10

1

2

y = x5

0.6 0.4 0.2 0 0.2

y = x1
y = x7
0.4 0.6 0.8 1 1.2 1.4

Rysunek 45: Funkcje potegowe z wykładnikiem nieparzystym. ˛

2. Funkcja wymierna ułamkowa, czyli iloraz dwóch wielomanów y= a0 xn + a1 xn−1 + . . . + an−1 x + an b0 xn + b1 xn−1 + . . . + bn−1 x + bn

przy czym licznik nie dzieli sie przez mianownik. Na rysunku 47 przedstawiamy przykła˛ dowe wykresy funkcji y, z mianownikiem w postaci funkcji kwadratowej. W szczególno´ci s ax+b moze to by´ funkcja homograficzna y = cx+d , w której c 6= 0 oraz ad − bc 6= 0. c ˙ 166

MATEMATYKA

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

y = x −4

10 8 6 4

y = x −4

3 2.5

y = x −3
y=x
−2

y = x −4

2 1.5 1 0.5 0

y = x −2 2 y = x −1
-2 -1
− y = x-21

1

2

y = x −1

-4

y = x −3

-6 -8 -10

0.6

0.8

1

1.2

1.4

Rysunek 46: Funkcje potegowe z wykładnikiem ujemnym. ˛

40 25 20 15 10 5 -10 0 2 x 4 -8 -6 -4 -2 15 10 -20 5 0 -5 -4 -2 -10 -20 2 4 x 6 8 10 -40 10 20 20

Rysunek 47: Funkcje wymierne ułamkowe: ∆mianownika < 0. ∆mianownika = 0. ∆mianownika > 0.

3. Funkcja niewymierna, czyli taka, w której wystepuje pierwiastkowanie zmiennej nieza˛ √ √ 3 2 + 1. leznej, np. y = x + 8, y = x ˙
1 0.8 0.6 0.4 0.2 0 -0.2 -0.4 -0.6 -0.8 -1 0.2 0.4 0.6 0.8 1 1 0.8 0.6 0.4 0.2 0 -0.2 -0.4 -0.6 -0.8 -1 -2 0.2 0.4 0.6 0.8 1 -4 -2 0 2 4 1 2

-1

Rysunek 48: Funkcje pierwiastkowe: y = x1/2 , y = x3/2 i y = x1/3 .

Definicja 10.8 Funkcja przestepna˛ jest funkcja, której nie mozna wyrazi´ równaniem c ˛ ˛ ˙ 0, gdzie ai sa˛ wielomianami zmiennej x. Najprostszymi funkcjami przestepnymi sa: ˛ ˛ 1. Funkcje wykładnicze: y = abx+c , y = ex , y = 3x
2 −3x+5

P

ai y k =

2. Funkcje logarytmiczne: y = loga ϕ(x), y = ln(2x + 1), y = log3 (x2 − 2x) (patrz rys. 51). 3. Funkcje trygonometryczne: y = sin(2x + 1), y = cos x, y = tan x (patrz rys. 53)31 . 2
Funkcje tangens i cotangens czesto zapisywane sa jako tg i ctg. W wykładzie bedziemy posługiwa´ sie c ˛ ˛ ˛ ˛ zapisem: tan = tg i cot = ctg.
31

167

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

MATEMATYKA

800 600 400 200

800 600 400 200

-1

0

1

2

3

-1

0

1

2

3

4

5

Rysunek 49: Funkcje wykładnicze: y = abx+c i y = 3x
y = ax, a >1
40
1 0.8

2 −3x+5

.

y = ax ,a <1

30

20

10 x

3x

ex

2x

(1.5) x

0.6 0.4

(9 / 10) x (1 / 1.5) x (1 / 2) x (1 / e) x

10

0.2

(1 / 10) x
0 1 2 3 4 5 6 7 8
0 1 2 3 4 5 6 7 8

Rysunek 50: Funkcje wykładnicze z a > 1 i 0 < a < 1.

4. Funkcje cyklometryczne: y = arcsin x, y = arccos x, y = arctan x, y = arccot x (czytamy arkus sinus, kosinus, tangens, kotangens x ). Sa to funkcje odwrotne wzgledem ˛ ˛ funkcji trygonometrycznych, przy czym uwzglednia sie tylko jeden półokres funkcji (patrz ˛ ˛ Uwaga 10.2, str. 165).
y = arccosx
3
1

2 1
-4 -2

y = arctanx
0.5 0 -0.5 -1

2

4

-1

-0.8 -0.6 -0.4 -0.2

0.2 -1

0.4

0.6

0.8

1

y = arcsinx

Rysunek 54: Funkcje cyklometryczne: y = arcsin x, y = arccos x oraz y = arctan x.

Funkcje cyklometryczne czesto opisujemy nastepujaco: arcsin x = sin−1 x, arccos x = ˛ ˛ ˛ cos−1 x, arctan x = tan−1 x, arccot x = cot−1 x. Zapisu tego nie wolno utozsamia´ z c ˙ −1 1 operacja dzielenia: 1 podzielone przez funkcje, tzn. sin x 6= sin x . ˛ ˛ y y y y = arcsin x = arccos x = arctan x = arccot x ⇐⇒ ⇐⇒ ⇐⇒ ⇐⇒ 168 x = sin y x = cos y x = tan y x = cot y |y| ≤ π/2 0≤y≤π |y| < π/2 0<y<π

MATEMATYKA

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

2 -1 0 -2 -4 -6 -8 -10 -2 -2 -1 0 1 2 3 4 5 2 1 2 3 4

-4

¢ ¡ Rysunek 51: Funkcje logarytmiczne: y = ln (2x + 1) i y = log3 x2 − 2x .
3 2 1

y = log 2 x y = log e x = ln x y = log10 x
1 -1 -2 -3 2 3 4 5

y = log1/ 10 x y = log1/ 2 x

Rysunek 52: Funkcje logarytmiczne z róznymi podstawami. ˙

5. Funkcje hiperboliczne: y = sinh x, y = cosh x, y = tanh x, y = coth x (czytamy sinus hiperboliczny x, kosinus, tangens i kotangens hiperboliczny x). Sa to funkcje pola ˛ okre´lane na hiperboli równoosiowej o równaniu x2 −y 2 = 1 (nastepne wykłady). Funkcje s ˛ te mozna równiez opisa´ nastepujaco: c ˛ ˛ ˙ ˙ y= y= ex − e−x = sinh x 2 ex − e−x = tanh x ex + e−x y= ex + e−x = cosh x 2 ex + e−x 1 = x tanh x e − e−x

coth x =

Funkcje sinh x, tanh x, coth x sa dobrymi przykładami funkcji nieparzystych (patrz ˛ podpunkt 10.2.5, str. 172). Funkcje cosh x czesto nazywamy linia˛ ła´ cuchowa. Jest n ˛ ˛ ˛ 2 to funkcja parzysta. Jej wykres lezy powyzej wykresu paraboli y = 1 + 0.5x . ˙ ˙
10 8 6 4 2 -4 -3 -2 -1 -2 -4 -6 -8 -10 1 2 3 4

10

y = sinhx

y = coshx

8 6 4 2

y = 1 + 0.5x2

-4

-3

-2

-1

0

1

2

3

4

Rysunek 55: Funkcje hiperboliczne: y = sinh x i y = cosh x.

169

artanh x. Funkcje odwrotne wzgledem funkcji hiperbolicznych: arsinh x. tzn. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA 1 1 10 8 6 4 2 y = cosx 0. x ≥ 1 arsinh x = ln x + x2 + 1 artanh x = Funkcje area czesto opisujemy nastepujaco: arsinh x = sinh−1 x.5 -1 0 -0. Zapisu tego nie wolno utozsamia´ z operacja c ˛ ˙ −1 1 dzielenia: 1 podzielone przez funkcje. arcoth x = coth−1 x. arcosh x = cosh−1 x.5 y = sinx 0. sinh x 6= sinh x .10.5 1 2 3 -2 -1 -2 -4 -6 1 2 -1 Rysunek 56: Funkcje hiperboliczne: y = tanh x i y = coth x. tangens. |x| > 1 2 x−1 Funkcje. Przy pomocy kilku wzorów dla róznych przedziałów.5 2 4 -1 -1 Rysunek 53: Funkcje trygonometryczne: y = sin (2x + 1).5 y = tanhx 4 2 y = cothx -3 -2 -1 -0. które nie sa funkcjami elementarnymi nazywamy funkcjami nieelementarnymi. Do podstawowych tozsamo´ zachodzacych miedzy funkcjami hiperbolicznymi zaliczamy sci ˛ ˛ ˙ ¶2 µ x ¶2 µ x e + e−x e − e−x sinh x 2 2 = tanh x − =1 cosh x − sinh x = 2 2 cosh x sinh 2x = 2 sinh x cosh x cosh 2x = cosh2 x + sinh2 x 6. ˛ arcoth x (czytamy area sinus. Wymienione funkcje mozna równiez opisa´ nastepujaco: c ˛ ˛ ˙ ˙ √ √ ¢ ¡ ¢ ¡ arcosh x = ln x ± x2 − 1 . |x| < 1 2 1−x arcoth x = 1 x+1 ln . np. ˛ ˛ ˛ artanh x = tanh−1 x. ˛ 10.4 Funkcje nieelementarne 1 1+x ln . ˛ Funkcje takie okre´ slamy nastepujaco. 1 6 0. kotangens x ). kosinus.5 1 2 3 -4 -3 -2 -1 -2 -4 -6 -8 -10 1 2 3 4 -4 -2 0 -0.2. arcosh x. ˙ ⎧ ⎨ −1 dla x < 0 0 dla x = 0 y= ⎩ 1 dla x > 0 170 . y = tan (x/2) oraz y = sin x i y = cos x. ˛ ˛ 1.

˛ ˛ ˛ ˛ ˛sc która nie przewyzsza zmiennej x. których rozwiaza´ nie mozna wyrazi´ w sko´ czonej n ˙ c n ˛ n ˙ postaci. 4. Cze´´ całkowita liczby x. x dla x ≥ 0 ⎧ ⎨ −1 dla x < 0 0 dla x = 0 . zwana entier x: funkcja y jest najwieksza liczba całkowita. Przy pomocy przej´ granicznego. Oznaczamy ja y = E(x) lub y = [x] (rys. ˛ ˙ 2. scia y = lim 1 n→∞ 1 + x4n 3. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ y = arsinhx y = arcoshx -4 -2 -1 2 4 -1 0.MATEMATYKA 3 2 1 1 2 10. n Prostymi przykładami funkcji nieelementarnych sa: ˛ 1. 2. np. Przy pomocy równa´ funkcyjnych.5 1 1. 4 3 2 1 -1 -0.5 2 2. Funkcje te oznaczamy y = 3. 59).5 0. Warto´´ bezwzgledna lub moduł liczby x : y = sc ˛ ½ −x dla x < 0 (rys. 171 . 485). Przy pomocy równa´ rózniczkowych. 59).5 1 -3 -2 -1 4 y = artanhx y = arcothx 3 2 1 0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 -1 -2 -3 -4 Rysunek 58: Funkcje (odwrotne): y = tanh−1 x i y = coth−1 x.5 3 -2 -3 -2 Rysunek 57: Funkcje (odwrotne): y = sinh−1 x i y = cosh−1 x. Znak liczby x zwany signum x : y = ˛ ˛ ⎩ 1 dla x > 0 sgn x (rys.

ze funkcja f (x) jest funkcja parzysta. 10.10. Funkcjami okresowymi sa funkcje trygonometryczne: ˛ ˛ sin(x + 2π) = sin x. Mówimy. ze funkcja f (x) jest funkcja nieparzysta. jezeli dla kazdego ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ x z przedziału oznaczono´ci funkcji zachodzi równo´c s s´ f (−x) = f (x) Funkcja parzysta jest: y = cos x. y = x3 . jezeli dla kazdego ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ x z przedziału oznaczono´ci funkcji zachodzi równo´c s s´ f (x + T ) = f (x) Liczbe T nazywamy okresem funkcji. ze funkcja f (x) jest funkcja okresowa. Z poznanych wcze´niej funkcji funkcja parzysta jest funkcja y = cosh x. jezeli dla ˛ ˛ ˙ ˙ kazdego x z przedziału oznaczono´ funkcji zachodzi równo´´ sci sc ˙ f (−x) = −f (x) Funkcjami nieparzystymi sa np. y = |x| i y = sign x. bowiem ˛ ˛ y(−x) = ex − e−x e−x − ex =− = −y(x) 2 2 3. Mówimy.5 Funkcje parzyste. Mówimy. Równiez funkcja y = sinh x ˛ ˙ jest funkcja nieparzysta.5 8 6 4 1 T y = sinhx 0. Funkcje parzyste.5 2 4 6 8 10 12 14 16 f (− x ) = − f (x ) f (− x ) = f ( x ) -1 -1 Rysunek 60: Funkcja parzysta y = cos x. Funkcje nieparzyste.2. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ 4 MATEMATYKA 2 -4 -2 0 2 4 4 3 2 -2 1 -4 -4 -2 0 2 4 Rysunek 59: Funkcje nieelementarne: y = E(x). funkcje: y = sin x. funkcja nieparzysta y = sinh x i funkcja okresowa y = cos x. bowiem s ˛ ˛ y(−x) = e−x + ex ex + e−x = = y(x) 2 2 2.5 2 x 4 -4 -3 −x -2 -1 2 -2 -4 -6 -8 -10 1 2 x 3 4 0 -0. nieparzyste i okresowe 1.5 −x -4 -2 0 -0. 172 . Funkcje okresowe. cos(x + 2π) = cos x. y = x4 − 5x2 − 1 ˛ ˛ 1 10 y = cosx 0.

Funkcje nazywamy ograniczona˛ od góry. ˛ 173 .5 2 2.MATEMATYKA 10. b) te własno´´. ze dla sc ˙ ˛ ˙ kazdych dwóch warto´ci x1 . Funkcje ograniczone. b) ˛ ˛ ˛ ˛ 30 25 20 15 10 5 0 2 1 0. Jezeli funkcja f (x) ma na przedziale (a. jezeli jej warto´ci nie sa s ˛ ˛ ˙ ˙ mniejsze od pewnej liczby m. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ 4. b). to taka funkcje nazywamy monotonicznie rosnaca na przedziale (a. ˛ ˛ ˛ ˛ Jezeli przy spełnieniu warunku a < x1 < x2 < b zachodzi nierówno´c f (x1 ) ≥ f (x2 ). ˛ ˛ 5. jezeli jej warto´ci s ˛ ˙ nie przewyzszaja pewnej liczby M i ograniczona˛ od dołu. x2 spełniajacej warunek a < x1 < x2 < b zachodzi nierówno´c s s´ ˛ ˙ f (x1 ) ≤ f (x2 ).5 3 Rysunek 61: Funkcja malejaca i rosnaca.5 0 -1 -2 -3 -4 -4 -3 -2 -1 1 2 3 4 -5 1 1. to s´ ˙ funkcje te nazywamy monotonicznie malejaca na przedziale (a. Funkcje monotoniczne. Funkcje ograniczona od góry i od dołu nazywamy funkcja ˛ ˛ ˛ ograniczona.

co zapisujemy x→x0 lim f (x) = g (487) lub f (x) −→ g ⇐⇒ ∀ (xn ) ∀n ∈ N . n sciwa. Definicja 11. gdy dla kazdego ˛ ˛ ˙ ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ S. c jest punktem skupienia dziedziny funkcji 2. −∞ jest punktem skupienia dziedziny funkcji. Rozwazajac granice funkcji dla ˛ ˙ ˛ 1. x −→ −∞ Zakładamy. ˙ zamiast granica niesko´ czona . xn ∈ S lim xn = x0 =⇒ lim f (xn ) = g x→x0 n→∞ n→∞ Definicja 11. x −→ c 2. GRANICA FUNKCJI MATEMATYKA 11 Granica funkcji Wypowiadajac definicje granicy funkcji bedziemy stosowa´ za [4] nastepujace oznaczenia: c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ f − funkcja jednej zmiennej.według Heinego i Cauchy’ego. +∞ jest punktem skupienia dziedziny funkcji 3. 4.granica niewła´ n sciwa. ciag warto´ci funkcji (f (xn )) jest zbiezny do s ˛ ˛ ˙ ˙ g.2 (Granicy funkcji według Cauchy’ego) Liczbe g nazywamy granica funkcji f (x) w punkcie x0 wtedy i tylko wtedy. 7. x− argument.11. ze ˙ 1. g− liczby (sko´ czone). n Rozrózniamy dziewie´ przypadków. 5− granica sko´ czona w niesko´ czono´ci.1 (Granicy funkcji według Heinego) Liczbe g nazywamy granica funkcji f (x) w punkcie x0 wtedy i tylko wtedy. zbieznego do x0 . których numeracje przedstawia tabela ˛c ˛ ˙ f (x) −→ g x −→ c 1 x −→ ∞ 4 x −→ −∞ 5 f (x) −→ +∞ f (x) −→ −∞ 2 3 6 7 8 9 Tablica 1: Typy granic funkcji Przypadkom tym nadajemy nazwy: 1− granica sko´ czona w sko´ czono´ci. x −→ +∞ 3. 3− granica n n s niesko´ czona w sko´ czono´ci. 6. c. ze dla kazdego argumentu x spełniajacego nierówno´´ sc ˛ ˙ ˙ 0 < |x − x0 | < δ zachodzi nierówno´´ |f (x) − g| < ε. 9− granica n n s n n s niesko´ czona w niesko´ czono´ Zamiast granica sko´ czona mówimy tez granica wła´ n n sci. 2. D− dziedzina funkcji. 8. gdy dla kazdej ˛ ˛ ˙ liczby ε > 0 istnieje liczba δ > 0 taka. co zapisujemy sc x→x0 lim f (x) = g ⇐⇒ (488) ⇐⇒ (∀ε > 0 ∃δ > 0 ∀x (0 < |x − x0 | < δ)) =⇒ (|f (x) − g| < ε) 174 . Podamy dwie definicje granicy .

ciag (f (xn )) jest ˛ ˛ ˙ ˙ rozbiezny do +∞ ˙ 175 . ˛ ˙ gdy dla kazdego ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ S i zbieznego do x0 . Mówimy. s ˛ ˛ Twierdzenie 11. to x→x0 lim h (f (x)) = lim h (y) = g y→y0 (491) Definicja 11.MATEMATYKA 11. n sci sna Uwaga 11. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice niewła´ciwa˛ +∞ wtedy i tylko wtedy.2 (O granicy funkcji złozonej) ˙ Jezeli lim f (x) = y0 i lim h (y) = g oraz f (x) 6= y0 dla kazdego x z pewnego sasiedztwa ˛ ˙ ˙ x→x0 y→y0 punktu x0 . GRANICA FUNKCJI 12 10 8 6 4 2 0 y=x y = f (x ) = x + 1 → ∞ lim x→∞ f (x ) − x = 0 x2 -2 0 2 4 6 8 10 Rysunek 62: Granica funkcji w niesko´ czono´ oraz asymptota uko´ funkcji. to x→x0 lim [f (x) ± h (x)] = g ± p (489) x→x0 lim [f (x) · h (x)] = g · p oraz przy dodatkowym załozeniu.3 (Granicy niewła´ciwej w punkcie według Heinego) s s 1.1 Definicja Heinego jest równowazna Definicji Cauchy’ego. ze p 6= 0 ˙ ˙ x→x0 lim g f (x) = h (x) p (490) Twierdzenie 11.1 Jezeli ˙ x→x0 lim f (x) = g i x→x0 lim h (x) = p. Granice g ∈ R nazy˛ ˙ wamy granica wła´ciwa.

gdy dla kazdej liczby M istnieje liczba δ > 0 taka. GRANICA FUNKCJI MATEMATYKA x→x0 lim f (x) = +∞ lub f (x) −→ +∞ x→x0 (492) 2.4 (Granicy niewła´ciwej w punkcie według Cauchy’ego) s s 1. x0 ) lub prawo˛ ˛ ˛ stronne (x. Mówimy. ciag (f (xn )) jest ˛ ˛ ˙ ˙ rozbiezny do −∞ ˙ lim f (x) = −∞ lub f (x) −→ −∞ x→x0 x→x0 (493) Definicja 11. Mówimy.11. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice niewła´ciwa˛ +∞ wtedy i tylko ˛ ˙ wtedy. ze dla kazdego argumentu ˙ ˙ ˙ x spełniajacego nierówno´´ 0 < |x − x0 | < δ zachodzi nierówno´´ f (x) > M sc sc ˛ x→x0 lim f (x) = +∞ ⇐⇒ ∀M ∃δ > 0 ∀x (0 < |x − x0 | < δ) =⇒ (f (x) > M) (494) s 2.3 Funkcja f (x) ma granice (wła´ciwa˛ lub niewła´ciwa) w punkcie x0 wtedy s s ˛ ˛ i tylko wtedy. Definicja 11. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice niewła´ciwa˛ −∞ wtedy i tylko ˛ ˙ wtedy. ze dla kazdego argumentu ˙ ˙ ˙ x spełniajacego nierówno´´ 0 < |x − x0 | < δ zachodzi nierówno´´ f (x) < M sc sc ˛ x→x0 lim f (x) = −∞ ⇐⇒ ∀M ∃δ > 0 ∀x (0 < |x − x0 | < δ) =⇒ (f (x) < M) (495) Uwaga 11. co zapisujemy sc x→+∞ lim f (x) = g ⇐⇒ ∀ε > 0 ∃δ 176 ∀x > δ =⇒ |f (x) − g| < ε (497) . gdy dla kazdej liczby M istnieje liczba δ > 0 taka.2 Jezeli w okre´leniu granicy (wła´ciwej lub niewła´ciwej) funkcji f (x) w punkcie s s s ˙ x0 zastapimy sasiedztwo S tego punktu przez sasiedztwo lewostronne (x0 − δ. x0 + δ). Mówimy. granicy jednostronnej s • lewostronnej lim f (x) x→x0− • prawostronnej lim f (x). s ˛ ˙ gdy dla kazdej liczby ε > 0 istnieje liczba δ taka. ∞). x→x0+ Twierdzenie 11. s ˛ ˙ gdy dla kazdego ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ S i zbieznego do x0 . gdy lim f (x) = lim f (x) (496) x→x0− x→x0+ Niech funkcja f (x) jest okre´ slona na przedziale (a. ze dla kazdego argumentu x > δ zachodzi ˙ ˙ ˙ nierówno´´: |f (x) − g| < ε. to otrzymamy okre´lenie tzw. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice niewła´ciwa˛ −∞ wtedy i tylko wtedy.5 (Granicy według Cauchy’ego w +∞) Mówimy. ze funkcja f (x) ma w punkcie niewła´ciwym +∞ granice g wtedy i tylko wtedy.

czy mozemy wydzieli´ z licznika i mianownika czynnik (x + 2) (x 6= −2). co zapisujemy ˙ x→−∞ lim f (x) = g lub f (x) −→ g x→−∞ (499) Definicja 11. ze mozemy. co zapisujemy sc x→−∞ lim f (x) = g ⇐⇒ ∀ε > 0 ∃δ ∀x < δ =⇒ |f (x) − g| < ε (500) Uwaga 11. zatem ˙ ˙ = lim x3 + 3x2 + 5x + 6 (x + 2) (x2 + x + 3) x2 + x + 3 1 = lim = lim = 2 + 14x + 24 x→−2 x→−2 x→−2 x (x + 2) (x + 12) x + 12 2 lim Odp.1. co zapisujemy ˙ x→+∞ lim f (x) = g lub f (x) −→ g x→+∞ (498) Niech funkcja f (x) jest okre´ slona na przedziale (−∞. s Przykład 11. c x→−2 Rozwiazanie 11.2 Obliczy´ lim f (x).2 lim f (x) = ˛ x→−2 0 . ze funkcja f (x) ma w punkcie niewła´ciwym +∞ granice g wtedy i tylko wtedy.1 Obliczy´ lim f (x). 177 . rozbieznego do +∞. ciag (f (xn )) jest ˛ ˛ ˙ ˙ zbiezny do g. czy licznik i mianownik f (x) mozemy ˙ podzieli´ przez (x + 2) (x 6= −2). ∞).6 (Granicy według Heinego w +∞) Mówimy.7 (Granicy według Heinego w −∞) Mówimy. sc lim Przykład 11. a). ze dla kazdego argumentu x < δ zachodzi ˙ ˙ ˙ nierówno´´ |f (x) − g| < ε. c ˙ Widzimy. jezeli c ˙ x→0 x4 + 5x3 + 11x2 + 16x + 12 x3 + 16x2 + 52x + 48 Rozwiazanie 11. zatem c ˛ ˙ ˙ lim x4 + 5x3 + 11x2 + 16x + 12 (x + 2) (x3 + 3x2 + 5x + 6) = lim = x→−2 x→−2 x3 + 16x2 + 52x + 48 (x + 2) (x2 + 14x + 24) x3 + 3x2 + 5x + 6 0 = 2 + 14x + 24 x→−2 x 0 Ponownie sprawdzamy. Granica jest równa 1/2. 0 Sprawdzamy.1 Podstawiamy za x warto´´ 0. Okazuje sie. rozbieznego do −∞.MATEMATYKA 11. s ˛ ˙ gdy dla kazdej liczby ε > 0 istnieje liczba δ taka. s ˛ ˙ gdy dla kazdego ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ (−∞. Definicja 11. GRANICA FUNKCJI Definicja 11. s ˛ ˙ gdy dla kazdego ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ (a. Warto´´ granicy = 1/4. gdy f (x) jest funkcja˛ z Przykładu 11. a). ze funkcja f (x) ma w punkcie niewła´ciwym −∞ granice g wtedy i tylko wtedy.8 (Granicy według Cauchy’ego w −∞) Mówimy. ciag (f (xn )) jest ˛ ˛ ˙ ˙ zbiezny do g. ze jest to mozliwe. ze funkcja f (x) ma w punkcie niewła´ciwym −∞ granice g wtedy i tylko wtedy.3 Podobnie okre´lamy granice niewła´ciwe −∞ oraz +∞ funkcji w punktach nies s wła´ciwych −∞ i +∞. W efekcie otrzymujemy sc ˛ f (x) = x4 + 5x3 + 11x2 + 16x + 12 12 1 = = 3 + 16x2 + 52x + 48 x→0 x 48 4 Odp.

to istnieje sko´ czona granica prawostronna funkcji w punkcie x0 x→x0+ lim f (x) = g (510) i granica ta jest mniejsza od warto´ci. GRANICA FUNKCJI MATEMATYKA Uwaga 11. s Twierdzenie 11.5 (O granicy prawostronnej) Jezeli funkcja f (x) jest rosnaca i ograniczona w pewnym prawostronnym sasiedztwie S ˛ ˛ ˙ n punktu x0 .11. które f (x) przyjmuje w S. a > 0 = 1 = m = m µ ¶x 1 e = lim 1 + |x|→∞ x (508) 11. lim a −1 x→0 x ln (1 + x) lim x→0 x ln (1 + mx) lim x→0 x (1 + x)m − 1 lim x→0 x lim Definicja 11.4 Przy rozwiazywaniu zada´ mozna korzysta´ z nastepujacych granic n c ˛ ˛ ˛ ˙ x→a lim sin x = sin a (501) (502) a>0 (503) (504) (505) (506) (507) sin x = 1 x→0 x lim ax = 1. ˛ Twierdzenie 11. to istnieje sko´ czona granica lewostronna funkcji w punkcie x0 x→x0− lim f (x) = g (509) i granica ta jest wieksza od wszystkich warto´ci. ze funkcja f (x) oraz dwie funkcje g (x) i G (x) sa okre´lone w pewnym sasiedztwie s ˛ ˛ ˙ ˙ S punktu x0 .6 (O trzech funkcjach) Załózmy. s ˛ Twierdzenie 11. ˙ x→x0 x→x0 x→x0 178 . Jezeli dla kazdego x ∈ S jest ˙ ˙ g (x) ≤ f (x) ≤ G (x) i jezeli lim g (x) = lim G (x) = l. to lim f (x) = l.9 (Liczby e) Liczbe e okre´lamy wzorem: s ˛ x→0 x = ln a.4 (O granicy lewostronnej) Jezeli funkcja f (x) jest rosnaca i ograniczona w pewnym lewostronnym sasiedztwie S ˛ ˛ ˙ n punktu x0 . Rachunek granic niewła´ sciwych Na wstepie przytoczymy podstawowe twierdzenia.1 Warunki istnienia granicy. które f (x) przyjmuje dla dowolnego x ∈ S.

32 33 szczegółowej analizie funkcji f (x) i g (x)32 . n Twierdzenie 11. x→x0 1 ale limx→0 cos x nie istnieje. Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = +∞. to granice lim [f (x) − g (x)] mozna wyznaczy´ c ˛ ˙ ˙ x→x0 x→x0 x→x0 Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = 0. Warunkiem koniecznym i wystarczajacym istnienia s ˛ ˛ granicy sko´ czonej lim f (x) jest. Twierdzenie 11.7 (O warunku nieistnienia granicy sko´czonej) n Jezeli funkcja f (x) okre´lona w pewnym sasiedztwie S punktu x0 nie ma granicy sko´czonej s n ˛ ˙ w punkcie x0 . xn ∈ S. n sc n sc 179 . to lim ˙ x→x x→x0 f (x) 0 1 Jezeli lim f (x) = 0− . ze f (x) jest funkcja ˛ ˛ ˙ ˙ okre´lona˛ w pewnym sasiedztwie punktu x0 . to granice lim f (x) · g (x) mozna wyznaczy´ po c ˛ ˙ x→x ˙ x→x x→x 0 0 0 Czytamy: niesko´ czono´´ razy zero. ale lim sin x nie istnieje (dla x0 = 0). x nalezacych do S (x0 . n s s Twierdzenie 11. ze odpowiadajacy mu ciag warto´ci s ˛ ˛ ˛ ˙ funkcji (f (xn )) jest rozbiezny.11 (O granicach funkcji) 1 = +∞ Jezeli lim f (x) = 0+ . ˛ Uwaga 11. ze dla kazdych dwóch n ˙ ˙ punktów x . Podobnie funkcja f (x) = cos x jest ograniczona. to lim ˙ x→x0 0 0 0 Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = G < 0. xn → x0 . n sc Czytamy: niesko´ czono´´ minus niesko´ czono´´.6 Z istnienia granicy sko´ czonej wynika ograniczono´´ funkcji. to istnieje ˛ ˛ ˙ sasiedztwo punktu x0 . δ). xn ∈ S. ˙ Twierdzenie 11. aby dla ∀ε > 0 ∃S (x0 . GRANICA FUNKCJI Uwaga 11.10 Jezeli funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice sko´ czona. to ˛ ˙ x→x0 lim f (x) g (x) = +∞ Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = +∞. to lim f (x) · g (x) = −∞ ˙ x→x0 x→x0 x→x0 x→x0 Jezeli lim f (x) = +∞ i funkcja g(x) jest ograniczona w sasiedztwie punktu x0 . to lim = −∞ ˙ x→x x→x0 f (x) 0 x→x0 1 = +∞ |f (x)| 1 =0 Jezeli lim f (x) = +∞ albo lim f (x) = −∞. to funkcja f (x) nie ma w ˛ ˛ ˙ punkcie x0 granicy sko´czonej.8 Jezeli funkcja f jest okre´lona w pewnym sasiedztwie S punktu x0 i dla s ˛ ˙ pewnego ciagu (xn ) . xn → x0 taki. to lim f (x) · g (x) = +∞ ˙ x→x x→x x→x Jezeli lim f (x) = 0 i f (x) 6= 0 dla x ∈ S (x0 . Na przykład funkcja f (x) = sin x jest ogranis 1 1 czona. δ) zachodzi nierówno´´ sc ˙˛ |f (x0 ) − f (x00 )| < ε (511) 0 x→x0 00 n Twierdzenie 11.9 (O warunkach Cauchy’ego istnienia granicy sko´czonej) n n Niech x0 oznacza liczbe sko´czona˛ albo +∞ albo −∞ i załózmy.5 Analogiczne twierdzenie mozna sformułowa´ dla granic jednostronnych. w którym funkcja f (x) jest ograniczona. to lim ˙ x→x x→x0 x→x0 |f (x)| 0 Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = G > 0. to lim [f (x) + g (x)] = +∞ ˙ x→x0 x→x0 x→x0 po szczegółowej analizie funkcji f (x) i g(x)33 . δ) takie. to istnieje ciag (xn ) . ciag (f (xn )) jest rozbiezny. dla grac ˙ nic w niesko´ czono´ci oraz dla granic niewła´ciwych.MATEMATYKA 11. Natomiast z ogran sc 1 niczono´ci funkcji nie wynika istnienie granicy.

przy czym lim |f (x)| = +∞. ˛ ˛ sprowadzamy to zagadnienie do przypadku nieoznaczono´ci typu ∞ lub 0 . ˛ ˙ ˙˛ ³ ´ 1 1 1 Przekształcajac róznice f (x) − g(x) = f (x) − g(x) : f (x)g(x) . ∞ − ∞. ˙ x→x0 x→x0 s ze u (x) jest dla x da˛zacego do x0 funkcja typu ∞ − ∞ lub nieoznaczono´cia˛ typu ∞ − ∞. to w pierwszej kolejno´ci znajdujemy granice A funkcji ln u(x) = g(x)·ln f (x). ze ˙ x→x0 x→x0 u (x) jest dla x da˛zacego do x0 funkcja typu ∞ · 0 lub nieoznaczono´cia˛ typu ∞ · 0. lim g (x) = 0. lim |g (x)| = ∞. 0 sc Definicja 11. ze u (x) jest dla x ˙ x→x0 x→x0 dazacego do x0 funkcja˛ typu ˛˙ ˛ 0 0 lub nieoznaczono´cia˛ typu 0 . ˛ ˛ Definicja 11. s 0 Definicja 11. lim g (x) = 0.12 Jezeli funkcja u (x) okre´lona w sasiedztwie S (x. przy czym lim |f (x)| = ∞. s ∞ 0 Definicja 11. lim g (x) = 0 (nieoznaczono´´ typu ˙ x→x0 x→x0 00 ). ∞0 . 0 ∞ .2 Symbole nieoznaczone 0 . s ˛ ˛ W przypadku nieoznaczono´ typu 1∞ i ∞0 postepujemy analogicznie. to mówimy. δ) jest zapisana w postaci s ˛ ˙ f (x) ilorazu u (x) = g(x) .13 Jezeli funkcja u (x) okre´lona w sasiedztwie S (x.11 Jezeli funkcja u (x) okre´lona w sasiedztwie S (x. nieoznaczono´´ typu f (x) − sc ˛ ˛ ˙ g(x) sprowadzamy do postaci ∞ ∞ lub 0 . δ) jest zapisana w postaci s ˛ ˙ f (x) ilorazu u (x) = g(x) . lim |g (x)| = ∞. sci ˛ Przykład 11. (z niektórymi z nich spotkamy sie przy ciagach liczbowych). to mówimy. δ) jest zapisana w postaci s ˛ ˙ iloczynu u (x) = f (x) · g (x). 1∞ .14 Jezeli u(x) = f (x)g(x) i lim f (x) = 0. ze u (x) jest ˙ x→x0 ∞ ∞ x→x0 dla x da˛zacego do x0 funkcja˛ typu ˙˛ lub nieoznaczono´cia˛ typu s ∞ . przy czym lim |f (x)| = ∞. przy czym lim f (x) = 0.3 Obliczy´ granice funkcji c a) c) e) lim (2x + 1) sin 1 x b) d) f) lim ¡√ √ ¢ 1+x− x x→∞ x→∞ x−c x→c x2 − c2 µ ¶x 1 lim 1 + x→∞ x lim 2x + 1 x→∞ x lim lim ex (2 + sin x) x→∞ ex 180 . to mówimy.10 Jezeli funkcja u (x) okre´lona w sasiedztwie S (x.11. GRANICA FUNKCJI MATEMATYKA 11. δ) jest dana w postaci s ˛ ˙ róznicy u (x) = f (x) − g(x). to mówimy. a nastepnie delogarytmujemy ja˛ i obliczamy granice e . prowadzacej s ˛ ˛ A do nieoznaczono´ci typu 0 · ∞. ∞ Definicja 11. s ˛ ˙˛ Przekształcajac funkcje u(x) do postaci u(x) = f (x)/1/g(x) lub u(x) = g(x)/1/f (x). 00 ∞ Dla funkcji argumentu rzeczywistego okre´ slamy nastepujace symbole nieoznaczone ˛ ˛ ∞ · 0.

3 ˛ • Przekształcimy wyrazenie ˙ 11. Otrzymamy ¡√ √ ¢ 1 + x − x pomnozymy i podzielimy przez sume ˛ ˙ ¡√ √ √ √ ¢ ¡√ √ ¢ 1 1+x− x= 1+x− x 1+x+ x · √ √ = 1+x+ x 1+x−x 1 =√ √ =√ √ 1+x+ x 1+x+ x A wiec ˛ ³√ √ ´ 1 1 + x − x = lim √ √ =0 x→∞ x→∞ 1+x+ x lim x−c 1 x−c x6=c = = 2 − c2 x (x − c) (x + c) x+c 1 x−c 1 = = lim 2 − c2 x→c x x→c x + c 2c lim (c 6= 0) 1 x • Przekształcamy Zatem • Podzielimy licznik i mianownik przez x : lim 2+ 2x + 1 = lim x→∞ x→∞ x 1 =2 • Porównaj definicje liczby e oraz przykłady z nia˛ zwiazane ˛ ˛ µ ¶x 1 =e lim 1 + x→∞ x • Poniewaz ex 6= 0. to ˙ Zatem ex (2 + sin x) = 2 + sin x ex . GRANICA FUNKCJI 1 1 1 1 sin x 2x + 1 sin x (2x + 1) sin = (2x + 1) · · 1 = · 1 x x x x x Nastepnie obliczymy granice iloczynu funkcji ˛ ˛ lim 2x + 1 i x sin 1 x 1 x : 1 x 1 sin 1 2+ 2x + 1 sin x 2x + 1 · 1 = lim · lim 1 x = lim x→∞ x→∞ x→∞ x→∞ x x 1 x x ·1=2 • ¡√ tym przypadku róznice W ˙ ˛ √ ¢ 1 + x + x .MATEMATYKA Rozwiazanie 11.granica nie istnieje ex (2 + sin x) = lim (2 + sin x) x→∞ x→∞ ex lim 181 .

´´ 12. nazywamy ciagła w punkcie x0 . czesto oznaczany równiez jako ∆x34 : ˛ ˙ ∆x = x − x0 Róznice warto´ci funkcji w punktach x i x0 oznaczamy s ˛ ˙ ∆f = f (x) − f (x0 ) (515) (514) i nazywamy przyrostem warto´ci funkcji odpowiadajacym w punkcie x0 przyrostowi argumentu s ˛ ∆x. ˛ s ˙ Warunek (512) odpowiada warunkowi h→0 lim f (x0 + h) = f (x0 ) (513) gdzie: h− przyrost argumentu funkcji.Cauchy: Dla kazdego ε > 0 istnieje δ > 0 taka.1 ciagło´ci funkcji zapisa´ n c ˛ ˛ ˛ s ˙ ˙ ∆x→0 lim ∆f = 0 (516) i wypowiedzie´ nastepujaco: Funkcje f (x) nazywamy ciagła˛ w punkcie x0 . ˙ a nie przyrost kwadratu argumentu x.1 Funkcje f (x) nazywamy ciagła˛ w punkcie x0 wtedy i tylko wtedy. ze dla dowolnego x rózniacego sie od x0 mniej niz o δ ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ ˛ warto´c funkcji f (x) rózni sie od warto´ f (x0 ) mniej niz o ε s´ sci ˛ ˙ ˙ ∀ε > 0 ∃δ > 0 (∀x ∈ Df |x − x0 | < δ =⇒ |f (x) − f (x0 )| < ε) 182 . czyli x2 . jezeli niesko´czenie c n ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ małemu przyrostowi argumentu odpowiada w punkcie x0 niesko´czenie mały przyrost warto´ci n s funkcji35 . δ) = (x0 − δ. Uwaga 12. róznica oraz iloczyn funkcji ciagłych w punkcie x0 jest funkcja˛ ciagła˛ w tym ˛ ˛ ˙ punkcie. 35 Definicja ciagło´ funkcji według Heinego i Cauchy’ego. czyli na zbiorze s ˛ U (x0 .Definicja Heinego i Cauchy’ego.1 Poniewaz istnieja˛ dwie równowazne definicje granicy funkcji. wiec z uwagi na ˛ ˙ ˙ (512) istnieja˛ dwie równowazne definicje ciagło´ci funkcji . zbieznemu do x0 odpowiada ciag warto´ funkcji (f (xn )) sci ˛ ˛ ˙ ˙ zbiezny do f (x0 ) ˙ ³ ´ ∀(xn )n∈N ∀n xn ∈ Df ∧ lim xn = x0 =⇒ lim f (xn ) = f (x0 ) n→∞ n→∞ 34 . gdy ˛ ˛ x→x0 lim f (x) = f (x0 ) (512) Uwaga 12. okre´ a w otoczeniu x0 . Uzywajac tych oznacze´ i terminów mozemy Definicje 12. x0 + δ). czyli jest równowazny (∆x)2 . Zapis ∆x2 oznacza kwadrat przyrostu ∆x.2 (Działania na funkcjach) 1.Heine: Kazdemu ciagowi (xn ) argumentów. ˛ sci Funkcje f (x). gdzie δ jest pewna liczba dodatnia. ∆x traktujemy jako jeden znak. je´ slon ˛ sli: ˛ ˛ ˛ . ˛ ˛ ˛ Definicja 12. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ MATEMATYKA 12 Ciagło´´ funkcji ˛ sc Niech funkcja f (x) bedzie okre´lona na pewnym otoczeniu U punktu x0 . Suma.

a > 0 sa˛ ciagłe w swojej dziedzinie naturalnej. Funkcje sin x. b). gdy jest ona ciagła w kazdym punkcie tego przedziału. gdy (519) lim f (x) = f (x0 ) x→x0+ lub odpowiednio x→x0− lim f (x) = f (x0 ) (520) Definicja 12. prawostronnie ciagła w punkcie a oraz lewostronnie ˛ ˛ ˙ ciagła w punkcie b.1 Własno´ funkcji ciagłych sci ˛ W pierwszej kolejno´ przytoczymy twierdzenia o ciagło´ funkcji złozonej w punkcie. ˛ 12. ax . cos x. ˙ 3.5 Funkcje nazywamy ciagła˛ na przedziale domknietym ha.3 Funkcje nazywamy prawostronnie (albo lewostronnie) ciagła˛ w punkcie x0 ˛ ˛ wtedy i tylko wtedy. ˛ (517) (518) Definicja 12. bi wtedy i tylko wtedy. ˛ ˛ ˛ gdy jest ciagła w kazdym punkcie x0 ∈ (a. Dowolna funkcja wymierna (iloraz dwóch wielomianów) jest ciagła w kazdym punkcie ˛ ˙ swej dziedziny naturalnej P (x) Q (x) R − {x : Q (x) = 0} 5. to funkcja złozona h [f (x)] jest ciagła w punkcie x0 . s ˛ Definicja 12. sci ˛ sci ˙ Twierdzenie 12. to ∙ ¸ (521) lim h [f (x)] = h lim f (x) = h (g) x→x0 x→x0 Przykład 12. ˛ ˙ 4. gdy jest w tym punkcie ˛ jednocze´nie prawostronnie i lewostronnie ciagła. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ 2.MATEMATYKA ´´ 12. ze ˛ ˛ ˙ ˙ dzielnik jest rózny od zera w punkcie x0 .2 Funkcje nazywamy ciagła˛ na przedziale otwartym (sko´ czonym lub niesko´ n n ˛ ˛ czonym) wtedy i tylko wtedy. ˛ ˙ Twierdzenie 12.2 Jezeli istnieje granica wła´ciwa lim f (x) = g i funkcja h (u) jest ciagła s ˛ ˙ x→x0 w punkcie u0 = g. ˛ ˙ Definicja 12.1 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła w punkcie x0 i funkcja h (u) jest ciagła w ˛ ˛ ˙ punkcie u0 = f (x0 ).4 Funkcja jest ciagła w punkcie x0 wtedy i tylko wtedy. Dowolny wielomian W (x) jest funkcja˛ ciagła˛ w kazdym punkcie zbioru R. Iloraz funkcji ciagłych w punkcie x0 jest funkcja˛ ciagła˛ w tym punkcie przy załozeniu.1 Obliczy´ c x→0 lim cosh 2 µ sin x x ¶ (522) 183 .

5 0 0.2 1. δ− oraz wyznaczamy δ = min(δ + .2 0.2 1.5 y = f (x ) L+ε 2 1.8 δ− a 1.5 y = f (x ) L+ε 2 1.5 1 L f (a − δ ) 3. ˛ s´ 184 .4 1.6 1.8 a 1.2 1.8 2 3 2.4 0.5 1 L 1.8 2 Rysunek 63: Ciagło´c funkcji. Wybieramy dowolne ε L−ε 0.4 0.5 y = f (x ) L+ε 2 1. to musi zachodzic f (x ) − L < ε L−ε 0.4 1.5 1 L 2.6 1. Gdy zachodzi 0 < x − a < δ .8 a 1.6 0.4 1.´´ 12.2 0.4 0. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ MATEMATYKA 3 2.6 0.2 0.8 2 3 2. δ − ) L−ε 0.6 1.5 0 0.5 0 δ+ 0. Znajdujemy δ + .6 0.

2 1.6 1.6 1.4 1.6 0. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ 3 funkcja nieciągła f (a ) L+ .5 0 y = f (x ) Funkcja f(x) jest ciągła w punkcie wewnętrznym x=a swojej dziedziny.2 0.8 a 1.2 0. ˛ ˛ 185 .4 0.5 0 0.8 1 a 1.2 0.4 1.4 1.6 1.8 a 1.MATEMATYKA ´´ 12.6 0.5 0 0.5 y = f (x ) f (a ) 1. L− 1. Istnieje wartość funkcji f (a ) 3.8 2 funkcja nieciągła 3 2.5 1 0.4 0. Istnieje lim x → a f (x )= L 2.6 0.8 2 3 2.5 2 funkcja ciągła y = f (x ) L = f (a ) 1 0.5 1 0.2 1. L = f (a ) L 1.8 2 Rysunek 64: Funkcja ciagła i nieciagła.4 0. gdy 0.

˛ ˛ ˛ ˙ 12.2 Przyjmijmy. ˙ ˙ Definicja 12. Stad cos x = cos ˛ ˛ Jezeli x → π .3 Obliczy´ granice c ˛ x→ 2 lim π cos x 2x − π ¡y 2 Rozwiazanie 12.3 Wykonamy podstawienie y = 2x − π.1 Poniewaz lim ˛ ˙ sin x = 1 i funkcja cosh2 u jest ciagła w punkcie u0 = 1. gdy ∀ε > 0 ∃δ > 0 ∀x1 . Zatem ˛ ˙ sin y sin 5x =5 = h (y) x y Stad ˛ sin 5x sin y sin 5x sin y = lim 5 = lim 5 = 5 lim =5 x→0 x→0 y→0 y→0 y x 5x y lim Przykład 12.´´ 12. 2 Przykład 12. to istnieje równiez taki punkt c ∈ (a. x2 ∈ X (|x1 − x2 | < δ =⇒ |f (x1 ) − f (x2 )| < ε) (524) Kazda funkcja ciagła na przedziale domknietym jest na tym przedziale jednostajnie ciagła. ze 5x = y = f (x). to ˛ x→0 x µ µ ¶ ¶ sin x sin x 2 2 lim cosh = cosh lim = cosh2 1 (523) x→0 x→0 x x ¶2 = 1 2 (e + e−2 + 2). b). 4 Odp.3 (O własno´ci Darboux) s Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale domknietym ha.6 Funkcje f (x) nazywamy jednostajnie ciagła˛ na przedziale x wtedy i tylko ˛ ˛ wtedy. ze f (c) = q. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ MATEMATYKA Rozwiazanie 12.2 Obliczy´ granice c ˛ Rozwiazanie 12.2 Przykłady sin 5x x→0 x lim Przykład 12. cosh 1 = 2 µ e1 + e−1 2 Twierdzenie 12.4 Obliczy´ granice c ˛ . bi oraz f (a) 6= f (b) i istnieje ˛ ˛ ˙ liczba q zawarta miedzy f (a) i f (b). Czyli ˙ 2 µ ¶ sin y sin y cos x 1 2 lim = lim − = − lim y 2 = − y→0 y→0 2 x→ π 2x − π y 2 2 2 √ x+1−1 lim x→0 x 186 + π 2 ¢ = − sin y . to y → 0.

6 ˛ x3 lim = lim x→−∞ 1 + x2 x→−∞ x3 x2 1 x2 + x2 x2 x = lim ¨ ¥ %0 x→−∞ 1 x2 § Przykład 12. Do jakich granic da˛za˛ pierwiastki tego równania.4 Mamy tu do czynienia z nieoznaczono´cia˛ typu 0 . CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ Rozwiazanie 12.5 ˛ 3x2 + 1 lim √ = lim x→+∞ 16 + x4 x→+∞ ¨ ¥ %0 3x2 +1 x2 √ 16+x4 x2 1 3 + x2 = lim q = x→+∞ 16 x4 + x4 x4 Zapis ¨ ¥ %0 x § ¦ 1 2 1 3 + x2 3 § ¦ = lim r = =3 ¨ ¥ x→+∞ %0 1 16 1 + x4 § ¦ oznacza. Pomnozymy licznik i s ˛ ˙ 0 √ mianownik przez x + 1 + 1. c) m → +∞ ¦ +1 = −∞ Rozwiazanie 12. b) m → 0.6 Obliczy´ granice lim c ˛ Rozwiazanie 12. gdy ˙ a) m → −∞.MATEMATYKA ´´ 12. ˙ ˙ ˙ x3 1+x2 x→−∞ Przykład 12. ze wyrazenie w owalu przy x → ∞ zda˛za do zera.7 Obliczamy warto´´ pierwiastków równania. W tym celu wyznaczamy sc ˛ warto´´ δ: sc 2 2 δ = (2 + 3m2 ) − 4 · 6 · m2 = (2 + 3m2 ) − 24m2 = = 4 + 12m2 + 9m4 − 24m2 = 4 − 12m2 + 9m4 = = (2 − 3m2 ) 2 187 . Otrzymamy ¢ ¡√ ¢ ¡√ √ x+1−1 x+1+1 x+1−1 x+1−1 ¡√ ¢ ¢= = = ¡√ x x x+1+1 x x+1+1 = 1 x ¡√ ¢=√ x x+1+1 x+1+1 A wiec ˛ √ x+1−1 1 1 1 = lim √ = lim = x→0 x→0 x 1+1 2 x+1+1 3x2 √ +1 4 x→+∞ 16+x Przykład 12.5 Obliczy´ granice lim c ˛ Rozwiazanie 12.7 Dane jest równanie m2 x2 −(2 + 3m2 ) x+6 = 0 z niewiadoma˛ x i parametrem m.

8 Obliczy´ granice c µ ¶x 3 a) lim 1 + x→∞ x µ ¶√x 1 c) lim 1 + x→∞ x Odp.´´ 12. Odp. a) e3 . x2 = 3 x1 = Przykład 12. x2 = 3 m → 0 =⇒ x1 = +∞. c) 1. x2 = 3 m → −∞ =⇒ x1 = 0. d) 1 2 x2 = MATEMATYKA 2 + 3m2 − 2 + 3m2 =3 2m2 b) lim 1 − cos x x→0 x2 1 − cos2 x x→0 x2 d) lim sc Rozwiazanie 12. ze ˙ x 1 µ µ ¶√x µ ¶√ ¶x· √ x 1 x 1 1 = 1+ = 1+ P = 1+ x x x Logarytmujac obustronnie powyzsze wyrazenie.8 b) Przekształcamy wyrazenie 1−cos x . ˛ ln P = 0 ¡ ¢√x 1 lim 1 + x = 1. Z trygonometrii znamy tozsamo´´ ˛ ˙ ˙ x2 dla funkcji kata połówkowego ˛ 1 − cos x x = sin2 2 2 Stad ˛ ¶2 µ 1 − cos x 2 sin2 x 1 sin x 2 2 = = x x2 x2 2 2 A wiec ˛ ¶2 µ 1 − cos x 1 sin x 1 2 lim = lim = x 2 x→0 x→0 2 x 2 2 c) Przyjmijmy. otrzymujemy ˛ ˙ ˙ 1 ¶x ¸ √x ∙µ 1 ln P = ln 1 + x Stad ˛ Przechodzac do granicy mamy ˛ µ ¶x 1 1 = lim √ ln 1 + x→∞ x x µ ¶x 1 1 ln P = √ ln 1 + x x µ ¶x 1 1 lim √ · ln lim 1 + = x→∞ x→∞ x x 1 1 = lim √ · ln e = lim √ = 0 x→∞ x→∞ x x Zatem A wiec P = 1. b) 1 . CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ a nastepnie obliczamy pierwiastki ˛ 2 + 3m2 + (2 − 3m2 ) 2 = 2 2 2m m m → +∞ =⇒ x1 = 0. 188 x→∞ .

ze w liczniku mamy róznice warto´ci s ˛ ˙ ˙ ˙ ˛ funkcji. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13 13.6 0. f (x0 + ∆x) − f (x0 ) def d f (526) f 0 (x0 ) = (x0 ) = lim ∆x→0 ∆x dx Uwaga 13. ˙ Definicja 13. ˙ 36 Czesto. dx 189 . to mówimy.1 Pochodne funkcji jednej zmiennej Pochodna funkcji Załózmy. ˙ ˙ ˙ to mówimy. lecz rózny od zera c ˙ ˙ i taki.5 ∆x x0 0.2 Jezeli iloraz róznicowy (525) ma granice wła´ciwa.2 0 x0 + ∆x 1.8 2 Rysunek 65: Iloraz róznicowy.2 Jezeli granica (526) istnieje. ze pochodna f 0 (x0 ) nie istnieje. który moze by´ dodatni albo ujemny. ˙ Definicja 13.8 1.6 1. Jezeli granica (526) nie istnieje. Symbolem s ˙ ˙ ∆x oznaczamy przyrost zmiennej x. 3 f (x ) ∆y f (x0 + ∆x ) − f (x0 ) = ∆x ∆x 2.1 Nazwa ilorazu róznicowego pochodzi stad. gdyz ∆x = x0 + ∆x − x0 (patrz rys. ˙ Uwaga 13. ze funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym otoczeniu U punktu x0 . to te granice nazywamy pochodna funkcji f w punkcie x0 i oznaczamy symbolem ˛ ˛ ˛ f 0 (x0 )36 tzn.5 ∆y = f ( x 0 + ∆x ) − f ( x 0 ) 1 0.4 0. w przypadku funkcji jednej zmiennej.MATEMATYKA 13.1 (Ilorazu róznicowego) ˙ Iloraz ∆f def f (x0 + ∆x) − f (x0 ) (525) = ∆x ∆x nazywamy ilorazem róznicowym funkcji f (x) w punkcie x0 i dla przyrostu ∆x zmiennej x.2 0. gdy ∆x da˛zy do zera (patrz s ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ 66). s s ˛ ˙ ˙ 65). ze jest rózniczkowalna w tym punkcie. za´ w mianowniku róznice warto´ci argumentu. ze x0 + ∆x ∈ U.0 1. równiez stosujemy zapis ˛ ˙ df .5 2 1. ze funkcja f ma pochodna w ˛ ˙ ˙ punkcie x0 lub.

− ∆x 1 x0 = lim −1 −1 = 2 ∆x→0 x0 (x0 + ∆x) x0 1 Odp.3 ˛ f 0 (x0 ) = lim ∆f = lim ∆x→0 ∆x ∆x→0 1 x0 +∆x w punkcie x0 (x0 6= 0).1 (O rózniczkowalno´ci i ciagło´ci funkcji) s ˛ s ˙ Jezeli funkcja f jest rózniczkowalna w punkcie x0 . c MATEMATYKA Rozwiazanie 13. gdy ∆x → 0.1 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = x2 w punkcie x0 = 2. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Przykład 13. Odp. Odp.2 Tworzymy iloraz róznicowy funkcji i obliczamy jego warto´´: sc ˛ ˙ (x0 + ∆x)3 − x3 1 ∆f 0 = = (x3 + 3x2 ∆x + 3x0 ∆x2 + ∆x3 − x3 ) = 0 0 ∆x ∆x ∆x 0 = 3x2 + 3x0 ∆x + ∆x2 0 Stad lim ˛ ∆f = lim (3x2 + 3x0 ∆x + ∆x2 ) = 3x2 . czyli do 0.1 Istotnie.2 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = x3 w punkcie x0 . to jest w tym punkcie ciagła. s ˛ s 190 . ˛ ˙ ˙ Podstawiajac x = x0 + ∆x. f 0 (x0 ) = 3x2 0 0 0 ∆x→0 ∆x ∆x→0 1 x Przykład 13.3 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = c Rozwiazanie 13. 0 Twierdzenie 13.13. poniewaz ˙ f (x0 + ∆x) − f (x0 ) = f (x0 + ∆x) − f (x0 ) · ∆x ∆x wiec. 4 ∆x ∆x→0 Przykład 13.1 Tworzymy iloraz róznicowy funkcji f (x) = x2 w punkcie x0 = 2 dla ˛ ˙ przyrostu ∆x i obliczamy jego warto´´ sc ∆f f (x0 + ∆x) − f (x0 ) (2 + ∆x)2 − 22 = = = ∆x ∆x ∆x = Zatem lim ¢ 1 ¡ 4 + 4∆x + ∆x2 − 4 = 4 + ∆x ∆x ∆x→0 ∆f = lim (4 + ∆x) = 4. x0 6= 0. mamy x → x0 ˛ x→x0 lim [f (x) − f (x0 )] = 0 czyli x→x0 lim f (x) = f (x0 ) (527) co ´wiadczy o ciagło´ci funkcji f w punkcie x0 . c Rozwiazanie 13. to róznica f (x0 + ∆x) − f (x0 ) da˛zy do iloczynu f 0 (x0 ) · 0. f 0 (x0 ) = − x2 . ˛ ˙ ˙ Dowód 13.

4 1.4 0 x0 0.MATEMATYKA 13.3 Jezeli pochodna f 0 (x0 ) istnieje w kazdym punkcie x0 zbioru X. to funkcje ˛ ˙ ˙ f 0 (x) okre´lona na zbiorze X nazywamy pochodna funkcji f (x) .8 1 x0 + ∆x1.6 0. s ˛ ˛ Uwaga 13. Z definicji funkcji |x| mamy: ˛ ⎧ ⎨ −x jezeli x < 0 ˙ (528) y(x) = |x| = ⎩ x jezeli x ≥ 0 ˙ f 0 (x0 ) = ⎧ ⎪ lim ∆f = lim −(x0 + ∆x) − (−x0 ) = − ∆x = −1 jezeli x < 0 ⎪ ˙ 0 ⎪ x→x0 ∆x x→0− ⎨ ∆x ∆x ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ lim ∆f = lim (x0 + ∆x) − x0 = ∆x = 1 x→x0 ∆x x→0+ ∆x ∆x jezeli x0 > 0 ˙ nie ma granicy. Definicja 13.5 2 1. to zamiast f 0 (x) piszemy takze y 0 .krótko: ”pochodna˛ f (x)”. ˙ ˙ Twierdzenie 13.2 Jezeli istnieja˛ pochodne f 0 (x).3 Ciagło´´ funkcji jest zatem warunkiem koniecznym istnienia pochodnej. Swiadczy o tym przykład funkcji |x| ciagłej w c ˛ ˛ punkcie 0 i nie majacej w tym punkcie pochodnej. Wówczas ilorazy róznicowe sa˛ nastepujace ˛ ˛ ˙ ⎧ ∆x ⎪ −(x0 + ∆x) − (−x0 ) ⎪ =− = −1 jezeli x0 < 0 ⎪ ˙ ⎨ ∆x ∆x ∆f = ∆x ⎪ (x + ∆x) − x ⎪ ∆x ⎪ 0 0 ⎩ = =1 jezeli x0 > 0 ˙ ∆x ∆x Zatem Uwaga 13. gdy ∆x → 0. to: ˙ [f (x) ± g (x)]0 = f 0 (x) ± g 0 (x) 191 (529) . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ f (x ) 3 2.6 Rysunek 66: Pochodna jako granica funkcji. ˛ sc ´ cho´ nie jest warunkiem wystarczajacym.2 0.5 f ' (x0 ) = lim ∆x → 0 f (x 0 + ∆ x ) − f ( x 0 ) ∆x ∆x 0. g0 (x).5 1 0.4 Jezeli y = f (x).

. . ˛ ˙ f (x) c xα √ n x a x (532) f 0 (x) 0 αxα−1 1 √ n n xn−1 a ln a ex cos x − sin x 1 x ln a x Uwagi. gdy α ∈ N ∀x 6= 0. ograniczenia funkcja stała ∀x. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA [f (x) · g (x)]0 = f 0 (x) g (x) + f (x) g0 (x) ∙ f (x) g (x) ¸0 = f 0 (x) g (x) − f (x) g 0 (x) [g (x)]2 (530) (531) Twierdzenie 13. to pochodna ˛ ˙ ˙ iloczynu tych funkcji uvw dana jest wzorem (u (x) v (x) w (x))0 = u (x)0 v (x) w (x) + u (x) v (x)0 w (x) + u (x) v (x) w (x)0 W ponizszej tabeli podane sa pochodne wybranych funkcji jednej zmiennej. v. 6. gdy a > 0¶ µ x 1 e = lim 1 + x→∞ x ∀x ∀x a > 0. 7. 5. ∀x > 0 ∀x > 0 ∀x ∈ (−1. ∀x. gdy α ∈ R ∀x > 0. gdy α ∈ Z 37 ∀x > 0.13. ∀x 6= 0.3 Jezeli funkcje u. 1) ∀x ∀x ∀x ∀x ∀x |x| > 1 a 6= 1 ex sin x cos x loga x 1 ln x x 1 arccos x − √ 1 − x2 1 √ arcsin x 1 − x2 1 arctan x 1 + x2 1 arccot x − 1 + x2 sinh x cosh x cosh x sinh x 1 √ arsinh x 1 + x2 1 arcosh x √ 2 x −1 Tablica 2: Pochodne wybranych funkcji 192 . gdy n = 2. . w sa rózniczkowalne w pewnym punkcie. 4. gdy n = 3. . 1) ∀x ∈ (−1. . .

6 Obliczy´ pochodna funkcji y = arctan x (−∞ < x < ∞). Korzystajac z twierdzenia 13.4 Jezeli funkcja x = f (y) jest silnie monotoniczna i ma pochodna f 0 (y) 6= ˛ ˙ 0 na przedziale Y . przy czym − π < y < c 2 π . Na mocy twierdzenia 13.4 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y = arcsin x (−1 < x < 1) .5 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y = arccos x (−1 < x < 1) .7 Funkcja˛ odwrotna do funkcji y = ex jest funkcja x = ln y. cos2 y (536) Rozwiazanie 13. c ˛ Rozwiazanie 13. 2 Rozwiazanie 13. poniewaz dla warto´ci y = ± π pochodna cos y = 0. c ˛ Postepuja˛ jak powyzej ˛ ˙ (537) = cos2 y = cos2 y 1 1 = = 2 2 2y 1 + tan y 1 + x2 sin y + cos Przykład 13. to funkcja odwrotna y = f −1 (x) = ϕ (x) ma pochodna˛ ¤0 £ −1 1 (533) f (x) = 0 −1 f [f (x)] Jezeli funkcje f (x) i ϕ (y) sa wzajemnie odwrotne. przy czym − π < y < c 2 π . Twierdzenie 13.1.7 Obliczy´ pochodna funkcji odwrotnej do funkcji y = ex . to ∆x 6= 0 ⇐⇒ ∆y 6= 0 i ˙ f 0 (x) = A wiec ˛ ϕ(y+∆y)−ϕ(y) ∆y ϕ0 (534) Przykład 13.4 istnieje pochodna d y pochodna d y ˛ dx 1 1 1 1 dy d =√ =p = (arcsin x) = d x = 2 cos y dx dx 1 − x2 1 − sin y dy (535) Wyłaczyli´my warto´ci x = ±1. Na mocy (534) ˛ ˛ mamy 1 1 1 x0 = (ln y)0 = x 0 = x = e y (e ) 193 . Funkcja ta ma ˛ ˛ d x = cos y.5 Jest to funkcja odwrotna wzgledem funkcji x = cos y. s s s ˛ ˙ 2 Przykład 13. 2 Rozwiazanie 13. to ˛ ˙ y = f (x) ⇐⇒ x = ϕ (y) y + ∆y = f (x + ∆x) ⇐⇒ x + ∆x = ϕ (y + ∆y) ∆y = f (x + ∆x) − f (x) ⇐⇒ ∆x = ϕ (y + ∆y) − ϕ (y) ∆y 1 f (x + ∆x) − f (x) = = ∆x = ∆x ∆x ∆y f 0 (x) = 1 ϕ0 (y) 1 = 1 (y) a poniewaz funkcja jest silnie monotoniczna.MATEMATYKA 13.6 Funkcja x = tan y ma pochodna˛ równa˛ d x = ˛ dy mamy: 1 dy d = (arctan x) = d x = dx dx dy 1 1 cos2 y Przykład 13. Funkcja ta ma ˛ ˛ d x = − sin y.4 mamy dla d y pochodna d y ˛ ˛ dx 1 1 1 1 dy d = −p = (arccos x) = d x = = −√ − sin y dx dx 1 − x2 1 − cos2 y dy 1 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Pochodna funkcji odwrotnej na przedziale f (Y ).4 Jest to funkcja odwrotna wzgledem funkcji x = sin y.1 13.

2 Pochodna funkcji złozonej ˙ MATEMATYKA Twierdzenie 13. zatem ˛ ˙ ´0 ¡√ ¢ ¯ ³√ x 1 0¯ 1 + x2 = u ¯ · u0 = √ · 2x = √ . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13.8 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y = arctan c 1 . c √ Rozwiazanie 13.10 Podstawmy ekx = eu |u=kx .11 Poniewaz y = u.9 Mamy ln sin x = ln u |u=sin x . v = 1 − ln x. u=1+x2 2 u 1 + x2 Pochodna˛ te mozemy równiez wyznaczy´ posługujac sie innym zapisem c ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ x 1 dy dy du = · = √ · 2x = √ dx du dx 2 u 1 + x2 194 . zatem (patrz Tabela ˛ 2): ¶ µ ¶ µ ¶ ¶ µ µ 1 1 1 1 1 −1 1 dy ¢ = = ¡ · − 2 · − = ¡ 1 ¢2 · 2 · − 2 v x x x 2 − 2 ln x + ln2 x dx 1 + u (1 − ln x) 1 + 1−ln x Przykład 13.10 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = ekx . zatem ˛ ¯ ¡ kx ¢0 = (eu )0 ¯u=kx · u0 = eu · (kx)0 = eu |u=kx · k = ekx · k = kekx e √ Przykład 13. Zatem ˛ ¯ ¯ 1 1 0 0¯ (ln sin x) = (ln u) ¯u=sin x · u0 = · (sin x)0 = |u=sin x · cos x = u u = 1 · cos x = cot x sin x Przykład 13.1. u = 1/v.11 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y = 1 + x2 . W symbolice Leibniza wzór ten ma ˛ ˛ posta´: c dy dy du = · dx du dx Jezeli funkcja jest złozona według schematu ˙ ˙ y (u (v (x))) to jej pochodna wyraza sie wzorem ˛ ˙ dy du dv dy = · · dx du dv dx Przykład 13.5 Jezeli funkcja u = h (x) ma pochodna˛ h0 (x) oraz funkcja y = f (u) ma ˙ pochodna˛ f 0 (u). to funkcja złozona y = f [h (x)] ma pochodna˛ ˙ y 0 = f 0 [h (x)] · h0 (x) (538) Ze wzoru tego wynika. c Rozwiazanie 13.13. ze pochodna funkcji złozonej jest równa iloczynowi pochodnej ˙ ˙ funkcji zewnetrznej i pochodnej funkcji wewnetrznej.9 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = ln sin x (patrz (538)). u = 1 + x2 . 1 − ln x (540) (539) Rozwiazanie 13. c Rozwiazanie 13.8 Mamy: y = arctan u.

˛ ˛ 2. Wówczas jej pochodne obliczamy z ponizszych wzorów ˙ dy 0 yt dy t = dx = (541) d d x x0t dt 2 0 00 x y − y 0 x00 d y = d x2 (x0 )2 przy czym rózniczkowanie zachodzi wzgledem parametru t. dx jezeli x (t) = t3 + 3t + 1. Istnieja pochodne jednostronne f 0 (x = −1+ ) oraz f 0 (x = 1− ). ∞) i rózniczkowalna w kazdym przedziale. 1 > oraz rózniczkowalna we ˛ ˙ wnetrzu tego przedziału. ˛ 195 .4 Pochodna˛ lewostronna˛ funkcji f (x) w punkcie x0 (symbol f− (x0 ) lub f 0 (x0− )) 0 oraz pochodna˛ prawostronna˛ funkcji f (x) w punkcie x0 (symbol f+ (x0 ) lub f 0 (x0+ ) okre´lamy s nastepujaco: ˛ ˛ f (x0 + ∆x) − f (x0 ) f (x0 + ∆x) − f (x0 ) def f 0 (x0− ) = lim − = lim− (542) ∆x→0 ∆x ∆x x→x0 f 0 (x0+ ) = lim + ∆x→0 def f (x0 + ∆x) − f (x0 ) = ∆x x→x0 lim+ f (x0 + ∆x) − f (x0 ) ∆x (543) Szczególnym przypadkiem funkcji. 67 b).1. . która ma pochodne jednostronne jest funkcja y = |x| ⎧ ⎪ lim −(x0 + ∆x) − (−x0 ) = − ∆x = −1 jezeli x < 0 ⎪ ˙ 0 ⎪ x→0− ⎨ ∆x ∆x 0 f (x0 ) = ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ lim (x0 + ∆x) − x0 = ∆x = 1 jezeli x0 > 0 ˙ x→0+ ∆x ∆x Pochodna funkcji istnieje wtedy i tylko wtedy. ˛ ˙ ˙ którego wnetrze nie zawiera punktów kπ. x0 = d x oraz x0 6= 0. ±2. ˛ ˙ dt dt Przykład 13. . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Pochodna funkcji wyznaczonej w postaci parametrycznej Niech funkcja y = f (x) bedzie zdefiniowana równaniami parametrycznymi x = x (t) . ˛ ˛ 0 Definicja 13. gdy obie pochodne jednostronne istnieja i ˛ sa sobie równe: ˛ f 0 (x) = f 0 (x0− ) = f 0 (x0+ ) √ 1. ˙ Rozwiazanie 13.MATEMATYKA 13. (patrz rys. y = ˛ y (t) .1. Funkcja |sin x| jest ciagła w przedziale (−∞.12 Obliczy´ c dy .3 13. y (t) = 3t5 + 5t3 + 1.4 dx = 3t2 + 3 dt 15t4 + 15t2 dy = 5t2 = 3t2 + 3 x d Pochodne jednostronne Niekiedy interesuja nas warto´ pochodnych na kra´ cach przedziału. tj. . Wówczas mamy do czynienia z pochodnymi jednostronnymi. k = 0.12 Mamy ˛ dy 0 yt = = 15t4 + 15t2 dt stad ˛ x0t = 13. Funkcja f (x) = 1 − x2 jest ciagła w przedziale < −1. w którym analizujemy sci n ˛ dana funkcje. y 0 = d y . ±1. t−parametr.

2 Przykłady Przykład 13. .13. bi. 67 a). bowiem = ˛ ˛ ∆x √ 3 ∆x 1 → +∞ dla ∆x → 0.5 (O istnieniu pochodnych) 1. uzywamy takze symboli f 00 (x). a w lewostronnym sc otoczeniu punktu x = +1 − ∆x przyjmuje warto´´ −∞ (patrz rys. sc Uwaga 13. b) oraz istnieja˛ f 0 (a+ ) i f 0 (b− ).5 Pochodne niesko´ czone w punkcie n MATEMATYKA 1− x2 sin x −1 a 1 π b 2π Rysunek 67: Pochodne jednostronne i niesko´ czone. n ˛ ˛ ˛ √ f (0 + ∆x) − f (0) 1. równa +∞ lub −∞. ˛ ˙ 3.1. to ˙ mówimy. ale nie na odwrót. . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13. Niekiedy piszemy f (0) (x) zamiast f (x) oraz f (1) (x) zamiast f 0 (x) : f (1) (x) ≡ f 0 (x). 2. W prawostronnym 2. n Jezeli granica (ewentualnie granica jednostronna) ilorazu róznicowego jest równa +∞ ˙ ˙ lub −∞. ze istnieje f 0 (x) na przedziale domknietym ha. f 000 (x).13 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = sin x. a jej wykres ma w = √ ˛ 3 ∆x ∆x2 odpowiednim punkcie styczna pionowa. ˙ ˙ 13. ˛ ˛ √ x . . Funkcja f (x) = 1 − x2 ma pochodna równa f 0 (x) = − √ ˛ ˛ 1 − x2 otoczeniu punktu x = −1 + ∆x pochodna przyjmuje warto´´ +∞. Jezeli funkcja f (x) ma pochodna˛ na przedziale (a. c Rozwiazanie 13. Ogólnie pochodna˛ rzedu n (n−ta˛ pochodna funkcji f (x)) oznaczamy symbolem f (n) (x) i ˛ ˛ okre´lamy nastepujaco: s ˛ ˛ ¤0 def £ f (n) (x) = f (n−1) (x) (544) Zamiast f (2) (x) . to mówimy. ze funkcja ma w danym punkcie pochodna (ewentualnie pochodna ˛ ˛ ˙ jednostronna) niesko´ czona. Istnienie f 0 (x0 ) zapewnia istnienie f 0 (x0− ) i f 0 (x0+ ). Funkcja ta jest ciagła. Funkcja 3 x ma w punkcie x = 0 pochodna równa +∞. f (3) (x) .13 Poniewaz ˛ ˙ 2 sin x+∆x−x cos x+∆x+x sin (x + ∆x) − sin x ∆f 2 2 = = = ∆x ∆x ∆x ¶ µ sin ∆x ∆x 2 · cos x + = ∆x 2 2 196 .

16 Poniewaz ˛ ˙ µ ¶0 sin x cos x · cos x − sin x · (− sin x) 1 df 0 0 = = f (x) = (tan x) = = = cos x cos2 x cos2 x dx = 1 + tan2 x zatem 2 1 2 sin x d f = f 00 (x) = (1 + tan2 x)0 = 2 tan x · = cos2 x cos3 x d x2 Odp. a f 0 (x) = f (1) = cos x. Zatem ˛ √ √ √ √ √ √ x + ∆x − x x + ∆x − x x + ∆x + x ∆f 1 = = ·√ √ =√ √ ∆x ∆x ∆x x + ∆x + x x + ∆x + x Stad ˛ f (x) = lim 0 ∆f 1 1 = lim √ √ = √ ∆x→0 ∆x ∆x→0 x + ∆x + x 2 x (546) Przykład 13. Druga pochodna funkcji f (x) = tan x ma posta´ f 00 (x) = c Przykład 13.15 Oblicz druga˛ pochodna˛ wielomianu f (x) = 3x3 − 2x2 + x − 8.14 Wykorzystujac wzór (544) wyznacz druga pochodna˛ funkcji f (x) = sin x.15 ˛ f 0 (x) = 3 · 3x2 − 2 · 2x + 1 = 9x2 − 4x + 1 0 f 00 (x) = [f 0 (x)] = 2 · 9x − 4 = 18x − 4 c Odp. x > 0 c ˛ 197 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ ¶ µ sin ∆x ∆f ∆x 0 df 2 = lim ∆x · cos x + = 1 · cos x = cos x = f (x) = lim ∆x→0 ∆x ∆x→0 2 dx 2 czyli (sin x)0 = cos x.16 Wyznacz druga˛ pochodna˛ funkcji f (x) = tan x. cos3 x 0 √ x dla x > 0. Rozwiazanie 13.18 Obliczy´ pochodna funkcji f (x) = loga x.17 Niech x > 0 oraz x + ∆x > 0. Przykład 13. Rozwiazanie 13.14 Poniewaz f (x) = f (0) = sin x.17 Obliczy´ pochodna funkcji f (x) = c ˛ 2 sin x . Druga pochodna funkcji f (x) = sin x ma posta´ f 00 (x) = − sin x. Druga pochodna funkcji f (x) = 3x3 − 2x2 + x − 8 ma posta´ f 00 (x) = 18x − 4. (545) Przykład 13.MATEMATYKA Zatem 13. to ˛ ˙ f 00 (x) = f (2) (x) = (f 0 (x)) = (cos x)0 = − sin x Odp. c Przykład 13. Rozwiazanie 13. ˛ ˛ Rozwiazanie 13.

Zatem ˛ ˙ ˙ MATEMATYKA µ ¶ ∆x loga (x + ∆x) − loga x 1 1 x x + ∆x f (x + ∆x) − f (x) = = loga = · loga 1 + ∆x ∆x ∆x x x ∆x x Przyjmujac. c Rozwiazanie 13. 198 .19 Obliczy´ pochodna˛ funkcji wykładniczej y = ax .9 mamy ˛ µ ¶z 1 =e lim 1 + z→∞ z (547) Dzieki ciagło´ci funkcji logarytmicznej otrzymujemy38 ˛ ˛ s µ ¶z 1 1 1 lim loga 1 + = loga e = = z→∞ z loge a ln a Zatem µ ¶x ∆f 1 1 ∆x 1 1 = loga e = = lim loga 1 + x f (x) = (loga x) = lim ∆x→0 ∆x ∆x→0 x x x ln a ∆x 0 0 Czyli (loga x)0 = Jezeli a = e.18 Załózmy. ze z = ˛ ˙ x ∆x otrzymujemy µ µ ¶ ¶z f (x + ∆x) − f (x) 1 1 1 1 = · z loga 1 + = loga 1 + ∆x x z x z Jezeli ∆x → 0. to z = ˙ x ∆x → ∞. to loge x = ln x i ˙ (ln x)0 = 1 x (549) 1 x ln a (548) Przykład 13. a > 0. ze ∆x > 0. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Rozwiazanie 13.19 Na podstawie definicji pochodnej mamy ˛ (ax )0 = ax+∆x − ax a∆x − 1 a∆x − 1 z = lim ax = ax lim = ax lim ln(1+z) = z→0 ∆x→0 ∆x→0 ∆x→0 ∆x ∆x ∆x ln a z 1 1 = ax ln a lim = ax ln a lim 1 = (550) = ax ln a lim z→0 ln (1 + z) z→0 ln (1 + z) z→0 ln (1 + z)1/z z 1 1 1 ´y = ax ln a ³ ´y = ax ln a = ax ln a lim ³ = ax ln a y→∞ 1 1 ln e ln 1 + y ln lim 1 + y lim y→∞ W szczególno´ci dla a = e mamy s (ex )0 = ex 38 (551) Korzystamy ze znanego wzoru: loga b · logb a = 1.13. a wiec na mocy Definicji 11.

9 (552) Przyjmijmy. c c Rozwiazanie 13.9 1. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13.9 + 0.9∆x+0.8 5.0 i x1 = 3. tg.5(2+∆x)2 −0. 199 .9. to x1 → x0 . 4). wiec f 0 (2) = 4.215 − 1.1 = 1.8+1.1(2+∆x)−1.9 + 0.1x 8 6 4 (553) (554) 16 14 12 f1 ( x) = 2. f ( x) = 0. 39 40 ∆f ∆x Rysunek 69: Parabola y = x2 i styczna do niej w punkcie x0 = 2.9 x − 2 10 8 6 4 2 2 0 1 α β 2 3 4 -2 -1 0 -2 1 2 3 4 Rysunek 68: Funkcja y = 0. a wiec granica ˛ ˙ ˙ ilorazu róznicowego. ˛ 0.9. Na rysunku 68 przedstawiona jest funkcja f (x) = 0.5x2 − 0. Równanie stycznej ma posta´ ˛ ˛ y − 4 = 4 (x − 2) stad ˛ y = 4x − 4 Odp.20 Mamy tu f (x) = x2 .3 Geometryczny sens pochodnej Interpretacja geometryczna pochodnej przedstawiona jest na rysunku 68. y = 4x − 4 (patrz rys. Pochodna f 0 (x0 ).9 gdzie α oznacza kat nachylenia tej stycznej do osi 0x.6 Styczna do krzywej y = f (x) w punkcie P (x0 . ˛ ∆x→0 ∆x→0 = 1. Iloraz róznicowy ∆f jest równy tangensowi kata nachylenia β siecznej do osi 0x. f (x0 )) ma równanie y − y0 = f 0 (x0 ) (x − x0 ) Przykład 13. ze x1 = x0 + ∆x. 1.5∆x2 −1.8 = = = ∆x ∆x ∆f Przechodzac do granicy lim ∆x = lim (1.5x2 − 0.1 = 2 − 0. 69). ˛ Uwaga 13.8 ∆x Skrót tan oznacza w całym wykładzie funkcje tangens.MATEMATYKA 13.9) − f (2) 7. sieczna i styczna.9 − 2 1.8 0. Jej ˛ ˛ współczynnik kierunkowy jest równy39 tan β = f (3.1x oraz sieczna przecinajaca krzywa f (x) w punktach x0 = 2.20 Napisa´ równanie stycznej do paraboli y = x2 w punkcie P (2.85 x − 3.9 f 2 ( x ) = 1.5 x 2 − 0.5∆x) = 1. czyli ˛ ˙ ∆x współczynnikowi kierunkowemu tej siecznej.415 ∆f = = = = 2.5(4+4∆x+∆x2 )−0. jest równa współczynnikowi kierunkowemu stycznej (linia przerywana) ˙ do krzywej y = f (x) w punkcie o odcietej x0 40 ˛ tan α = f 0 (x0 ) = x0 − 0.5∆x. Jezeli ∆x → 0.1∆x−1.85 ∆x 3.1x.2−0.

w jakim punkcie styczna do krzywej y = x3 − 3x2 − 9x + 2 jest c równoległa do osi 0x.22 Styczna jest równoległa do osi 0x. Stad sc ˛ ˛ α = 135◦ (α = 3 π) (patrz rys. jezeli y 0 = tan α = 0. 13.4.22 Obliczy´. 71). Warto´ci funkcji w tych punktach sa˛ równe: s ˛ y(−1) = 7. a granica tego stosunku dla ∆t → 0 jest predko´ a chwilowa sci ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ punktu M w chwili t. Rozwiazanie 13. ˛ W punkcie x = 1 pochodna ta przybiera warto´´ f 0 (1) = −1. 70). Rozwiazanie 13.1 Fizyczny sens pochodnej Predko´c w ruchu prostoliniowym s´ ˛ Załózmy. −25) (rys. Oznaczamy ja x (t) ˛ ˙ x (t) = lim ˙ ∆x x (t + ∆t) − x (t) = lim ∆t→0 ∆t ∆t→0 ∆t 200 (556) . x2 = 3. Obliczajac ˛ ˛ ˙ pochodna˛ i przyrównujac ja˛ do zera otrzymujemy ˛ 3x2 − 6x − 9 = 0 Rozwiazaniami sa˛ pierwiastki: x1 = −1. Styczna jest równoległa do osi 0x w dwóch punktach P1 (−1. Stosunek ∆x ˛ ˛ ∆t jest predko´ a ´ sci ˛ srednia.21 Jezeli α oznacza kat miedzy osia˛ x i styczna do krzywej y = f (x) w ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ 0 punkcie x = x0 . A wiec tan α = −1. Obliczamy pochodna˛ y 0 = f 0 (x) = 2x − 3. Chwilom t i t + ∆t ˛ ˛ ˙ odpowiadaja pozycje x (t) i x (t + ∆t) oraz przesuniecie ∆x = x (t + ∆t) − x (t).13. to zachodzi zwiazek tan α = f (x0 ). POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Przykład 13. y(3) = −25.21 Obliczy´. jaki kat z osia 0x tworzy styczna do paraboli y = x2 − 3x + 8 w c ˛ ˛ punkcie x = 1. Rysunek 71: Funkcja y = x3 −3x2 −9x+ 2 i styczne. Odp. Przykład 13. ze jego współrzedna ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ x (połozenie) w dowolnej chwili t jest równa warto´ci pewnej funkcji x (t) s ˙ x = x (t) − równanie ruchu (555) Ustalmy chwile t i niech przyrost czasu ∆t bedzie rózny od 0. 4 18 16 14 12 10 8 6 4 2 -5 0 5 -20 -25 -2 -1 0 -5 -10 10 5 1 2 3 4 5 Rysunek 70: Parabola y = x2 − 3x + 8 i styczna. 7) i P2 (3.4 13. ze punkt materialny M porusza sie po osi 0x w ten sposób.

to iloraz róznicowy ˙ ˙ W (T + ∆T ) − W (T ) ∆W = ∆T ∆T (558) jest ´rednia pojemno´ a cieplna ciała w przedziale temperatur od T do T + ∆T .2 Pojemno´c cieplna s´ (557) sc Niech T oznacza temperature pewnego ciała (w ◦ C).5 Pochodna logarytmiczna Przykład 13.23 Aby obliczy´ pochodna funkcji c ˛ ˛ y (x) = [p (x)]w(x) poddajemy ja˛ najpierw obustronnemu logarytmowaniu ln y (x) = w (x) · ln p (x) a nastepnie rózniczkujemy jej logarytm ˛ ˙ [ln y (x)]0 = Wyrazenie ˙ [ln y (x)]0 = y 0 (x) p0 (x) = w0 (x) ln p (x) + w (x) y (x) p (x) y 0 (x) y (x) (562) (561) (560) (563) nazywamy pochodna logarytmiczna funkcji y (x). Znajac pochodna˛ logarytmiczna˛ łatwo ˛ ˛ ˛ obliczy´ zwykła pochodna. mianowicie c ˛ ˛ ¸ ∙ p0 (x) 0 0 y (x) = y (x) w (x) ln p (x) + w (x) (564) p (x) 201 . aby jego temperatura wzrosła od 0 C do T . granica ta jest pochodna funkcji x (t) w chwili t. Załózmy. slaj ˛ ˛ s´ ˛ ˙ 13. które ciało ˛ ◦ musi pobra´. c ˛ Rozwiazanie 13. zatem ˛ x (t) = x0 (t) ˙ W ruchu prostoliniowym predko´c jest pochodna funkcji okre´ acej połozenie. czyli pochodna W (T ) = 0 dW (T ) dT (559) jest pojemno´ a cieplna ciała w temperaturze T .4. ze W jest funkcja T c ˛ ˙ ˙ W = W (T ) Jezeli ustalimy T oraz ∆T . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Z drugiej strony.MATEMATYKA 13. Granica tego s sci ˛ ˛ ˛ ilorazu dla ∆T → 0.23 Obliczy´ pochodna funkcji y = xx . a W ilo´´ ciepła (w cal). sci ˛ ˛ 13.

ze wyrazenie y (x) = logx sin x jest równo˛ ˙ ˙ wazne równaniu sin x = xy(x) . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Przechodzac do polecenia otrzymujemy ˛ ln y = x ln x Stad ˛ 1 y0 = 1 · ln x + x · = ln x + 1 y x y 0 (x) = (xx )0 = y (x) (ln x + 1) = xx (1 + ln x) MATEMATYKA Ostatecznie Zadanie to mozemy rozwiaza´ inna˛ metoda. Podnoszac obie strony do potegi ˛ ˛ ˛ ˙ tan x otrzymujemy y = (sin x)tan x = etan x ln sin x Jest to funkcja ef (x) . c Rozwiazanie 13. x 6= 1. Poniewaz wykładnik jest iloczynem. c cos2 Przykład 13.25 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y (x) = logx sin x (x > 0. s ˛ c ˛ ˛ ˙ ˙ Mamy z = aloga z (565) Jezeli z = xx . c Rozwiazanie 13. Pochodna funkcji y(x) = (sin x)tan x ma posta´ y 0 (x) = etan x ln sin x ln sinx + 1 . ˙ to µ µ ¶ ¶ ln sin x ln sin x 1 0 tan x ln sin x tan x ln sin x y (x) = e + tan x cos x = e +1 cos2 x sin x cos2 x ¢ ¡ x Odp.24 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y(x) = (sin x)tan x w przedziale 0 < x < π/2. sin x > 0). wykorzystujac znane tozsamo´ci logarytmiczne.24 Poniewaz eln u = u. której pochodna jest równa ef (x) ·f 0 (x). to sin x = eln sin x .13. to ˙ Stad ˛ A wiec ˛ xx = eln x = ex ln x ¢0 ¡ ¡ x ¢0 (xx )0 = eln x = ex ln x = ex ln x (x ln x)0 = ex ln x (ln x + 1) (xx )0 = xx (1 + ln x) (566) x Przykład 13.25 Z definicji logarytmu wiemy. a a = e. Logarytmujac je obustronnie otrzymamy ˛ ˙ ln sin x = y ln x Stad ˛ y= Ostatecznie y 0 ln sin x ln x = µ ln sin x ln x ¶0 = (ln sin x)0 · ln x − (ln x)0 · ln sin x = ln2 x = 1 1 · cos x · ln x − ln sin x x ln x · cot x − ln sin x sin x x = ln2 x x ln2 x 202 .

5 (Funkcji niesko´czenie małej) n Jezeli ˙ f (x) lim =0 g (x) (567) przy czym lim oznacza granice. c ˛ Rozwiazanie 13.27 Obliczy´ rózniczke funkcji f (x) = x3 . Iloczyn f 0 (x0 ) d x. c ˙ ˛ Rozwiazanie 13. ∞). 41 Przypomnienie: Wzór na zamiane podstawy logarytmu ma posta´ loga b · logb a = 1 c ˛ 203 . log2 x Wiec ˛ (y) = ¶0 =− 1 · (log2 x)0 2 log2 x Biorac pod uwage wzór (548). POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Przykład 13.26 Poniewaz ˛ ˙ 0 41 loga b = µ 1 log2 x 1 . Wyrazenie (568) mozna zapisa´ nastepujaco c ˛ ˛ ˙ ˙ f (x0 + d x) − f (x0 ) = f 0 (x0 ) d x + d x · α (d x) przy czym funkcja α (d x) spełnia warunki d x→0 (569) lim α (d x) = 0 α (0) = 0 Przykład 13. x → ±∞ albo granice jednostronna˛ w punkcie ˛ ˛ x0 ∈ (−∞. n w przyblizeniu równy przyrostowi funkcji ∆f = f (x0 + d x) − f (x0 ).6 Rózniczka funkcji ˙ Definicja 13. x 6= 1).MATEMATYKA 13. to mówimy.26 Obliczy´ pochodna funkcji y = logx 2 (x > 0. otrzymujemy ˛ ˛ y0 = − 1 1 · 2 log2 x x ln 2 13. równa iloczynowi pochodnej funkcji i przyrostu argumentu. nazywamy rózniczka ˛ ˙ ˙ funkcji f (x) w punkcie x0 dla przyrostu d x zmiennej x i oznaczamy ja˛ symbolem d f (x0 ).6 Jezeli funkcja f (x) ma pochodna˛ f 0 (x) oraz d x oznacza przyrost zmiennej ˙ x.27 Mamy ˛ ¢ ¡ f (x + d x) − f (x) = (x + d x)3 − x3 = 3x2 d x + d x 3x d x + d x2 gdzie: 3x2 d x− rózniczka funkcji. logb a to logx 2 = 1 . gdy x → x0 . ˙ α (d x) = 3x d x + d x2 . ze funkcja f (x) jest w danym przej´ciu granicznym niesko´czenie s n ˙ mała w porównaniu z g (x) i piszemy f (x) = o (g (x)). dostatecznie bliski zeru. to f (x0 + d x) − f (x0 ) = f 0 (x0 ) d x + o (d x) (568) gdzie o (d x) jest przy d x → 0 niesko´czenie mała˛ w porównaniu z d x. α (0) = 0. Definicja 13.

28 Obliczy´ w przyblizeniu ln 1. (571) 0 sty a czn gdy d x jest x0 x0 + dx x Rysunek 72: Rózniczka funkcji f (x).28 Korzystamy z wzoru (571) przyjmujac f (x) = ln x.7 Rózniczka˛ rzedu n (n ∈ N ) ˛ ˙ funkcji f (x) w punkcie x0 i dla przyrostu d x zmiennej x nazywamy liczbe ˛ n (n) n d f (x0 ) = f (x0 ) d x (572) przy czym d xn ≡ (d x)n . dostajemy wzór przyblizony: ˙ f (x0 + d x) ≈ f (x0 ) + f 0 (x0 ) d x z którego mozna korzysta´. d x = 0. f (1) = 0.02. Pomijajac we wzorze ˛ ˙ ˛ (568) składnik o (d x). Stad ln 1. ˛ ˛ 0 Mamy zatem f (1) = 1. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Mamy wiec ˛ d f (x0 ) = f (x0 ) · d x def 0 MATEMATYKA y y = f (x) (570) o(dx) f ( x0 + dx) − f ( x0 ) różniczka f ' ( x0 )dx Na rysunku 72 przedstawiono interpretacje ˛ geometryczna rózniczki. ˙ Definicja 13.02 ≈ 0 + 1 · 0. jezeli opór R2 zmieni sie o d R2 ? ˛ ˛ ˛ ˙ Rozwiazanie 13.29 Warto´´ oporu zastepczego obliczamy na podstawie wzoru sc ˛ ˛ 1 1 1 + = R R1 R2 Stad ˛ R= Jego zmiana jest równa ∆R = 2 R1 (R2 + d R2 ) R1 R2 R1 d R2 − = R1 + R2 + d R2 R1 + R2 (R1 + R2 + d R2 ) (R1 + R2 ) R1 R2 R1 + R2 Zatem przyblizona zmiana oporu zastepczego bedzie równa ˛ ˛ ˙ ∆R ≈ 2 R1 d R2 (R1 + R2 )2 204 .29 Dwa oporniki o oporach R1 i R2 połaczono równolegle. ˛ Przykład 13. x = 1. c ˙ dostatecznie bliski zeru.13. c ˙ Rozwiazanie 13.02. Zamiast d n f (x0 ) piszemy krótko d n f . Jak w przyblizeniu ˛ ˙ zmieni sie opór zastepczy R tego układu.02 = 0. Jezeli y = f (x). Stad ˙ f (n) ≡ d nf d ny ≡ d xn d xn (573) Przykład 13.02. to zamiast ˙ ˛ d n f (x) piszemy takze d n y.

to istnieje taki punkt c ∈ (a.30 Funkcja f (x) jest ciagła˛ na przedziale jako suma iloczynów funkcji ciag˛ ˛ ˛ łych. n ˛ ˛ lezacy miedzy x0 i x. πi c ˙ 4 załozenie Twierdzenia Rolle’a i obliczy´ warto´´ c. Ponadto dla kazdego x ∈ (0. w którym styczna jest równoległa do osi odcietych. ze f 0 (c) = 0. to istnieje taki punkt c.8 Twierdzenie Taylora Twierdzenie 13. w którym styczna jest ˛ ˙ równoległa do cieciwy łaczacej ko´ ce łuku (rys. b). c sc ˙ Rozwiazanie 13. ze funkcja f (x) = sin3 x + 3 cos2 x spełnia na przedziale h0. Stad c1 = ˛ 2 π/6. 74). ˛ Przykład 13. 205 .30 Sprawdzi´.6 (Rolle’a) Jezeli funkcja f (x) jest ciagła˛ na przedziale ha.7 Twierdzenie Rolle’a i Lagrange’a. ˙ Oznacza to. n ˛ ˛ ˛ y f ' (c) = 0 f (x) y f (a) = f (b) f ( x0 ) a c b x x0 c x x Rysunek 73: Twierdzenie Rolle’a. ze na łuku. 6 Twierdzenie 13. π) istnieje pochodna ˙ ¶ µ 3 1 0 f (x) = 3 sin x cos x sin x − oraz f (0) = f (π) = 2 4 ¡ ¢ Liczba c ∈ (0. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13. 73). ze ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ f (x) − f (x0 ) = f 0 (c) (x − x0 ) (574) Oznacza to. 13. Twierdzenie 13. bi i istnieje f 0 (x) na przedziale (a. c2 = π/2. ze ˛ ˛ ˙ ˙ f (x) = n−1 X f (k) (x0 ) k=0 k! (x − x0 )k + X f (k) (x0 ) f (n) (c) (x − x0 )n = (x − x0 )k + Rn n! k! k=0 n−1 (575) gdzie: f (k) (x)− patrz wzór (544). π) spełnia równanie f 0 (c) = 0. którego ko´ ce maja te same rzedne (rys. to istnieje taki punkt c lezacy miedzy x0 i x. b) oraz ˛ ˙ f (a) = f (b). znajduje sie co n ˛ ˛ ˛ ˙ najmniej jeden punkt. ze na łuku znajduje sie co najmniej jeden punkt.7 (Lagrange’a o przyrostach) Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale domknietym o ko´cach x0 i x wraz z pierwsza n ˛ ˛ ˛ ˙ pochodna wewnatrz tego przedziału. Rysunek 74: Twierdzenie Lagrange’a. c3 = 5 π.MATEMATYKA 13. czyli 3 sin c · cos c · sin c − 1 = 0.8 (Taylora) Jezeli funkcja f (x) ma ciagłe pochodne do rzedu (n − 1) włacznie na przedziale domknietym ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ o ko´ cach x0 i x oraz ma pochodna˛ rzedu n wewnatrz tego przedziału.

(1 + x)p f (0) = p−1 p (1 + x) f 0 (0) = p (p − 1) (1 + x)p−2 f 00 (0) = p (p − 1) (p − 2) (1 + x)p−3 f 000 (0) = . W szczególnym przypadku. aby szereg Taylora był zbiezny ˛ ˙ i aby zachodziła równo´´ (578).. ˙ 206 . c sc ˙ 42 Dla kazdego x z otoczenia punktu x0 .. + xn + .. . sc c 4.31 Sprawdzi´. c 5. πi c ˙ 4 załozenie Twierdzenia Rolle’a i obliczy´ warto´´ c.. ostatni składnik po prawej stronie nazywamy reszta wzoru Taylora i oznaczamy ˛ f (n) (c) (x − x0 )n = Rn . Równo´´ s sc ˙ (577) jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym na to. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Uwaga 13. w którym ˛ 1 p p (p − 1) p (p − 1) (p − 2) . Wzór (575) nazywamy wzorem Taylora z n−ta˛ pochodna˛ dla funkcji f w punkcie x0 .. ε) ˙ (577) to dla kazdego x ∈ U otrzymujemy równo´´ sc ˙ X f (k) (x0 ) f 00 (x0 ) (x − x0 )2 + · · · = (x − x0 )k (578) f (x) = f (x0 ) + f (x0 ) (x − x0 ) + 2! k! k=0 0 ∞ Prawa strona ostatniej równo´ci nosi nazwe szeregu Taylora o ´rodku x0 dla funkcji s s ˛ f (x). symbolem Rn .. a o funkcji mówimy. wzór (575) nazywa sie wzorem Maclaurina z n−ta˛ pochodna: ˛ ˛ f (x) = n−1 X f (k) (0) k=0 k! xk + f (n) (c) n x n! (576) 3.. Jezeli reszta wzoru Taylora spełnia warunek ˙ n→∞ lim Rn = 0 dla kazdego42 x ∈ U (x0 .. ze jest rozwijalna w szereg Taylora o ´rodku x0 .. ze funkcja f (x) = sin3 x + 3 cos2 x spełnia na przedziale h0.7 (O szeregu (575)) MATEMATYKA 1.. gdy x0 = 0. gdy x0 = 0 szereg Taylora przybiera prostsza˛ posta´ X f (k) (0) f 00 (0) 2 x + ··· = xk f (x) = f (0) + f (0) x + 2! k! k=0 0 ∞ (579) zwana˛ szeregiem Maclaurina funkcji f (x). . n! 2. Przykład 13. Rozwiniecie funkcji (1 + x)p w szereg Maclaurina ma posta´ ˛ ³p´ ³p´ ³p´ p 2 (1 + x) = 1 + x+ x + . 1 2 n f (x) = f 0 (x) = f 00 (0) = f 000 (0) = . (580) Szereg (580) nosi nazwe szeregu dwumiennego Newtona.13. W przypadku. .

POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Rozwiazanie 13. c ˛ Rozwiazanie 13.33 Obliczamy kolejne pochodne i ich warto´ci dla x = 0 s ˛ f (x) = sin x f 0 (x) = cos x f 00 (x) = − sin x f 000 (x) = − cos x f IV (x) = sin x f V (x) = cos x Stad otrzymujemy ˛ x x3 cos c 5 sin x = − + x 1! 3! 5! Odp. Stad c1 = ˛ 2 5 π/6.31 Funkcja f (x) jest ciagła˛ na przedziale jako suma iloczynów funkcji ciag˛ ˛ ˛ łych. ˙ Rozwiazanie 13.33 Napisa´ wzór Maclaurina z piata˛ pochodna˛ dla funkcji f (x) = sin x. to przyjmujac n = 6 otrzymamy reszte we wzorze Taylora równa zeru. c2 = π/2. czyli 3 sin c · cos c · sin c − 1 = 0. c ˛ ˛ ze x0 = −2. π) spełnia równanie f 0 (c) = 0.MATEMATYKA 13.32 Przedstawi´ funkcje f (x) = 3x5 +2x+3 w postaci wzoru Taylora przyjmujac. ˛ ˛ ˛ ˛ Mamy f (−2) = −99 f 0 (x) = 15x4 + 2 f 0 (−2) = 242 f 00 (x) = 60x3 f 00 (−2) = −480 000 2 f (x) = 180x f 000 (−2) = 720 f IV (x) = 360x f IV (−2) = −720 f V (x) = 360 f V (−2) = 360 VI VI f (x) = 0 = f (c) Na podstawie wzoru Taylora z szósta pochodna˛ dostajemy ˛ 3x5 + 2x + 3 = −99 + 242 (x + 2) − − Odp. Poniewaz f (x) jest wielomia˛ ˙ nem piatego stopnia. Ponadto dla kazdego x ∈ (0. Przykład 13. π) istnieje pochodna ˙ ¶ µ 3 1 0 oraz f (0) = f (π) = f (x) = 3 sin x cos x sin x − 2 4 ¡ ¢ Liczba c ∈ (0. c3 = 6 π.32 Skorzystamy z wzoru (575) dla x0 = −2. 3x5 + 2x + 3 = −99 + 242 (x + 2) − 240 (x + 2)2 + 120 (x + 2)3 − 30 (x + 2)4 + 3 (x + 2)5 Przykład 13. c ˛ 207 (581) f (0) = 0 f 0 (0) = 1 f 00 (0) = 0 f 000 (0) = −1 f IV (0) = 0 360 720 (x + 2)4 + (x + 2)5 24 120 480 720 (x + 2)2 + (x + 2)3 − 2 6 . Wzór Maclaurina z piata˛ pochodna˛ dla funkcji f (x) = sin x ma posta´ (581).

. n ˛ hiperbolicznych i wykładniczej: sin x = cos x = sinh x = cosh x = ex = e−x = x x − x + x − x + . + (−1)k (2k+1)! + . . . 2! 4! 6! 2 3 4 5 1 + x + x + x + x + x + . granicy ilorazu czono´´44 typu sc 43 44 f (x) . . .9 Z Twierdzenia de l’Hospitala korzystamy czesto przy obliczaniu: ˛ 1. . przedział c ˛ ˙ (−∞. 1 + x + x2 + . ˛ Uwaga 13. . p = 1/2 : ˙ 1 = 1+x 1 = √1 − x √1 + x = 1−x= 1 − x + x2 − . . 2 −1 < x < 1 −1 < x < 1 −1 < x < 1 −1 < x < 1 13. + (2k+1)! + . + (−x)n + . s s f (x) . 1 1·3 1 + 1 x − 2·4 x2 + 2·4·6 x3 + . . 2! 3! 4! 5! 3 5 7 2k+1 x− x− x− x− x− x− dowolne dowolne dowolne dowolne dowolne dowolne Ponizej przedstawiamy szeregi dwumienne Newtona dla p = −1.. 3! 5! 7! 2 4 6 x2k 1 − x + x − x + . 2! 4! 6! 3 5 x2k+1 x + x + x + .8 Twierdzenie de l’Hospitala43 (lub krótko: Twierdzenie H) jest takze prawdziwe ˙ dla granic jednostronnych. a) albo (a. .. dla granicy. . . + (−1)k (2k)! + . 0 208 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Na zako´ czenie podamy rozwiniecia w szereg Maclaurina funkcji trygonometrycznych. . . . . . gdy h(x) 0 i ∞ ). 2 1 1·3 1 − 1 x − 2·4 x2 − 2·4·6 x3 − . . 2! 3! 4! 5! 2 3 4 5 1 − x + x − x + x − x + . . . . . + xn + . funkcje x→x0 f (x) h(x) oraz x→x0 f 0 (x) h0 (x) sa˛ okre´lone w pewnym sasiedztwie S punktu x0 s ˛ x→x0 x→x0 2.13. . . + (2k)! + . Przez S nalezy wówczas rozumie´ opowiednio: sasiedztwo lewostronne lub prawostronne. 3! 5! 2 4 6 x2k 1 + x + x + x + . ˛ Nieoznaczono´ wystepujace w Twierdzeniu de l’Hospitala czesto nazywane sa zagadnieniami typu sci ˛ ˛ ˛ ˛ 0 ∞ . gdy x → ∞. 0 ∞ dzielna i dzielnik da˛za˛ do zera albo do niesko´czono´ci (nieoznan s ˙ W praktyce cze´ ˛sciej posługujemy sie terminem reguła de l’Hospitala. .. gdy x → −∞ oraz dla granicy. istnieje granica lim to istnieje takze lim ˙ f 0 (x) 0 x→x0 h (x) (wła´ciwa albo niewła´ciwa).9 Twierdzenie de l’Hospitala Twierdzenie 13. +∞). . . ∞ . .9 (de l’Hospitala) Jezeli ˙ 1. . x→x0 h(x) przy czym lim f (x) f 0 (x) = lim 0 h(x) x→x0 h (x) (582) x→x0 Uwaga 13.. lim f (x) = lim h(x) = 0 albo lim f (x) = lim h(x) = ±∞ 3. . gdzie a jest liczba˛ dodatnia. . .

10 Jezeli stosujac Twierdzenie de l’Hospital’a otrzymamy stosunek pochodnych ˛ ˙ f 0 (x) . Poniewaz f 0 (x) = ˛ ˙ f 0 (x) 1 sin x 1 0 2 cos x(− sin x) cos2 x = −2 cos x = −2 tan x. µ ¶ ln cos2 x 1 = −1 = lim − 2 lim x→0 sin2 x H x→0 cos x Uwaga 13. gdy f (x) → 0 i h(x) → ∞ albo f (x) → ∞ i h(x) → 0 albo ˛ f (x) → 1 i h(x) → ∞ (nieoznaczono´ci typu 00 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 2. 1. którego granica nie istnieje. ze granica stosunku funkcji istnieje.35 lim ˛ ln x x→1 x−1 ln x . bowiem ˛ ˙ µ ¶ x + sin x sin x lim = lim 1 + =1+0=1 x→∞ x→∞ x x Wobec tego znak = nabiera znaczenia zwykłego znaku równo´ci wtedy. s Przykład 13. Odp.MATEMATYKA 13. granicy iloczynu f (x) · h(x). h(x) 0 f 0 (x) 0 x→0 h (x) wzoru (582) mamy (x) jak i f 0 (x) sa˛ okre´lone w pewnym sasiedztwie punktu 0. gdy odjemna i odjemnik daza˛ do niesko´ czono´ci (nieoznan s ˛˙ ˙ czono´´ typu ∞ − ∞). wiec mamy do czynienia z zagadnieniem typu 0 . ∞0 oraz 1∞ ). Ponadto istnieje s ˛ h ¡ ¢ 1 = lim − cos2 x = −1.34 Obliczy´ lim c ln cos2 x . granicy róznicy f (x) − h(x). x→∞ x ¯ ¯ = ¯ 0 ¯ = lim 0 1 x H x→1 1 = 1. to nie mozna niczego wnioskowa´ o granicy stosunku funkcji c ˙ h0 (x) f (x) .9 i na podstawie ˛ ˙ x→0 Odp.34 Niech f (x) = ln cos2 x. c 2 − x→1 ¯ ¯ = ¯ ∞ ¯ = lim ∞ 1 x H x→∞ 1 = 0. gdy jeden czynnik da˛zy do zera. którego granica nie istnieje. ¡ ¢ Przykład 13. granicy potegi [f (x)]h(x) . Poniewaz f (x) → 0 i h(x) → 0.36 lim ˛ ln x x→∞ x ln x . x→1 x−1 Przykład 13. to h0 (x) = − cos2 x . sc 4. Spełnione sa˛ wiec załozenia Twierdzenia 13. 209 . h (x) = 2 sin x cos x = sin 2x.36 Obliczy´ lim c Rozwiazanie 13. a drugi do +∞ lub −∞ ˙ (nieoznaczono´´ typu 0 · ∞). −1. h(x) = sin2 x. 0. h(x) Wykorzystujac regułe H w ponizszym przykładzie: ˛ ˛ ˙ x + sin x ¯ ∞ ¯ 1 + cos x ¯ ¯ = ¯ ¯ = lim lim x→∞ x ∞ H x→∞ 1 otrzymujemy stosunek pochodnych. gdy nastepujaca po nim s ˛ ˛ H granica stosunku pochodnych istnieje. sc 3. 2 x→0 sin x Rozwiazanie 13. Zarówno lim f (x) .37 Obliczy´ lim ln x · tan πx . Przykład 13.35 Obliczy´ lim c Rozwiazanie 13. Natomiast zwykłe przekształcenia pokazuja. Odp. ˛ ˙ 0 gdy x → 0.

1. 12 . c + x→0 2 −π. W efekcie dochodzimy do wyrazenia ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ 3x 3x ¯ ¯ 9 e − 3x − 1 ¯ 0 ¯ 9e3x ¯ ¯ = lim 3e − 3 = ¯ 0 ¯ = lim lim =¯ ¯ 2 ¯ 0 ¯ H x→0 50 cos 10x = 50 x→0 0 H x→0 5 sin 10x sin 5x Obliczenia przedstawione w Przykładzie 13.37 W tym przypadku mamy do czynienia z nieoznaczono´cia typu 0 · ∞. to funkcje f 0 (x) i h0 (x) sc ˙ 0 traktujemy jako pewne nowe funkcje f1 (x) i h1 (x) i stosujemy do nich Twierdzenie de l’Hospital’a.39 lim e sin2 5x = ¯ 0 ¯ = lim 5 sin 10x = ¯ 0 ¯.13.39 zapiszemy w postaci symbolicznej x→x0 −3x−1 Przykład 13. c ˛ ˛ x→0 ¯ ¯ ¯ ¯ 3x −3x−1 3e3x −3 s Rozwiazanie 13.40 Obliczy´ granice funkcji lim c ˛ Rozwiazanie 13. s Rozwiazanie 13. s ˛ ˛ 0 Mozemy sprowadzi´ je do nieoznaczono´ci typu 0 za pomoca˛ przekształcenia ln x · tan πx = c s ˙ 2 ln x .38 Obliczy´ lim xx . czono´´ typu 0 . Sprowadzamy je do nieoznaczono´ci sc ˛ ∞ typu ∞ : x→0 1/x ¯ ¯ lim x ln x lim ln x lim x 2 = ex→0+ 1/x = ex→0+ −1/x = e0 = 1 lim xx = ¯00 ¯ = lim eln x = lim ex ln x = ex→0+ + + + x→0 x→0 H Odp.38 Jest to nieoznaczono´´ typu 00 .39 Wykorzystujac Twierdzenie de l’Hospital’a obliczy´ granice lim e sin2 5x . Odp. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Rozwiazanie 13.9 sa˛ spełnione. Otrzymali´my ponownie nieozna˛ 0 0 x→0 H x→0 3x lim f (x) f 0 (x) f 00 (x) = lim 0 = lim 00 h(x) x→x0 h (x) x→x0 h (x) 2 cos x−2+x2 .40 Równiez tutaj Twierdzenie de l’Hospital’a nalezy stosowa´ kilka razy. A wiec ˛ cot πx 2 Ã ! µ ¶ 1 ³ ln x 2 sin2 πx 2 πx ´ x 2 = lim − lim ln x · tan = lim =− πx = lim π −1 H x→1− x→1− x→1− cot x→1− 2 π x π 2 2 sin2 πx 2 Odp. Przykład 13. c ˛ ˙ ˙ Mianowicie ¯ ¯ f (x) 2 cos x − 2 + x2 ¯ 0 ¯ g = lim = lim =¯ ¯= ¯0¯ H x→0 h(x) x→0 x2 sin2 x ¯ ¯ ¯0¯ f 0 (x) −2 sin x + 2x = lim 0 = lim =¯ ¯= ¯0¯ H x→0 h (x) x→0 2x sin2 x + x2 sin 2x ¯ ¯ ¯0¯ f 00 (x) −2 cos x + 2 = lim 00 = lim =¯ ¯= 2 ¯0¯ H x→0 h (x) x→0 2 sin x + 4x sin 2x + 2x2 cos 2x ¯ ¯ ¯0¯ f 000 (x) 2 sin x = lim 000 = lim =¯ ¯= ¯0¯ H x→0 h (x) x→0 6 sin 2x + 12x cos 2x − 4x2 sin 2x = lim A wiec regułe de l’Hospitala musieli´my stosowa´ az czterokrotnie. x2 sin2 x x→0 (583) Przykład 13. s c ˙ ˛ ˛ 210 f (4) (x) 2 cos x 1 = lim = (4) (x) 2 cos 2x x→0 h x→0 24 cos 2x − 32x sin 2x − 8x 12 1 . Poniewaz warunki Twierdzenia 13.

c a Rozwiazanie 13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ − 1 ln x x→1 Rozwiazanie 13.MATEMATYKA Przykład 13.43 Wyznaczy´ lim 1 + x . Zastosujemy do niego 0 poznana˛ regułe ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ µ ¶ 1 ¯0¯ −1 1 1 ln x − x + 1 ¯ 0 ¯ x − = lim = ¯ ¯ = lim =¯ ¯= lim ¯ 0 ¯ H x→1 ln x + x−1 ¯0¯ H x→1 x − 1 x→1 (x − 1) ln x ln x x 1 − x2 1 = lim 1 1 = − x→1 2 + x2 x Przykład 13. 1. Ograniczymy sie do przypadku π/4 < sc ˛ ˛ x < π/2. a x→(π/2)− lim e ln tan x cot 2x =e ln tan x lim cot 2x x→(π/2)− = eA gdzie A = x→(π/2)− lim = − 4 sin2 x cos2 x sin2 x cos x 1 = −2 lim − lim − sin x = x→(π/2) 2 x→(π/2) sin x cos2 x cos x x→(π/2)− ln tan x ¯ ∞ ¯ ¯ ¯ = ¯ ¯ = lim − cot 2x ∞ H x→(π/2) sin x cos x = 0 1 1 tan x cos2 x −2 sin2 2x µ ¶ 1 sin2 2x = lim − − = x→(π/2) 2 tan x cos2 x = −2 Zatem x→(π/2)− lim lim (tan x)tan 2x = e0 = 1. Warunek sc ˛ ¢x ˙ ¡ a ten zachodzi. ea . A wiec ˛ 1 v(x) − u(x) 1 − = u(x) v(x) u(x)v(x) (584) f (x) − h(x) = W ten sposób zagadnienie ∞ − ∞ zostało sprowadzone do postaci 0 . nia u(x) = 1 f (x) oraz v(x) = 1 . Zakładamy. ze 1 + x > 0. ˛ x→∞ 45 x −a x+a x2 x→∞ − 1 x2 lim = lim ax =a x→∞ x + a Moga zachodzi´ przypadki: f (x) → ∞ oraz h(x) → ∞ lub f (x) → −∞ oraz h(x) → −∞. Odp.42 Jest to nieoznaczono´´ typu ∞0 . to mozemy zastosowa´ podstawies c ˙ x→a ¢ . a tan 2x przyjmuje warto´´ sko´czona. Rozwiazanie 13. h(x) Wówczas przy x → a zachodzi u(x) → 0 i v(x) → 0. Poniewaz (tan x)tan 2x = sc n ˛ ˙ ln tan x etan 2x ln tan x = e cot 2x . c ˛ 211 .43 Jest to nieoznaczono´´ typu 1∞ .41 Mamy tu do czynienia z nieoznaczono´cia˛ typu ∞ − ∞. Zlogarytmujemy funkcje f (x) = 1 + x i poszukamy jej granicy ˛ ¯ ¯ h ³ ¯0¯ ln x+a a ´i x A = lim ln f (x) = lim x ln 1 + =¯ ¯= = |∞ · 0| = lim 1 ¯0¯ H x→∞ x→∞ x→∞ x x = ¡ ¢ a x Stad lim 1 + x = ea .41 Wyznaczy´ lim c ¡ 1 x−1 13. gdy x > |a|.42 Wyznaczy´ c x→(π/2)− lim (tan x)tan 2x . x→∞ ¡ ¢ a x Przykład 13. Jezeli s ˛ ˙ lim [f (x) − h(x)]45 prowadzi do nieoznaczono´ci typu ∞−∞. Odp. Wówczas tan x > 0.

8 Mówimy.11 Maksimum i minimum nazywamy ekstremami. Rysunek 76: Funkcja y = |x|. maksimum lokalne wtedy i tylko wtedy. bad´ jest równa zeru. s ˙ Definicja 13. 212 .12 Funkcja moze mie´ ekstremum tylko w tych punktach. gdy istnieje takie otoczenie U punktu x0 . gdy istnieje takie sasiedztwo S punktu s ˛ x0 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA 13. ze dla ˙ kazdego x ∈ U spełniona jest nierówno´´: sc ˙ f (x) ≥ f (x0 ) (587) 4. maksimum lokalne wła´ciwe wtedy i tylko wtedy. minimum lokalne wła´ciwe wtedy i tylko wtedy. ˛ ˙ 0 to f (x0 ) = 0. ze dla kazdego x ∈ S spełniona jest nierówno´´: sc ˙ ˙ f (x) > f (x0 ) (588) Uwaga 13. ˛z 25 20 15 10 5 5 4 3 2 1 0 -4 -2 0 2 4 -4 -2 2 4 Rysunek 75: Funkcja y = x2 . w których pochodna c ˙ nie istnieje. Zamiast maksimum (minimum) lokalne mówimy krótko: maksimum (minimum).10 (Fermata .10 Ekstrema funkcji Zakładamy. ze dla kazdego x ∈ S spełniona jest nierówno´´: ˙ ˙ f (x) < f (x0 ) (585) 2. Twierdzenie 13. Uwaga 13. gdy istnieje takie otoczenie U punktu x0 .warunek konieczny ekstremum) Jezeli funkcja f (x) ma ekstremum w punkcie x0 i ma w tym punkcie pierwsza˛ pochodna. gdy istnieje takie sasiedztwo S s ˛ sc punktu x0 .13. ze ˙ dla kazdego x ∈ U spełniona jest nierówno´´: sc ˙ f (x) ≤ f (x0 ) (586) 3. ze funkcja f (x) jest okre´lona w pewnym otoczeniu punktu x0 . ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 : ˙ 1. minimum lokalne wtedy i tylko wtedy.

Twierdzenie 13. ale tylko s ˙ pierwsza z nich jest rózniczkowalna w tym punkcie.12 (Drugi warunek wystarczajacy ekstremum) ˛ Jezeli funkcja f (x) ma na pewnym otoczeniu punktu x0 pochodne do rzedu n włacznie. δ). Rysunek 78: Funkcja y = x3 . ale funkcja w tym punkcie nie ma ekstremum (rys. s gdy f (n) (x0 ) < 0. s Twierdzenie 13. 2. to funkcja f (x) jest rosnaca na przedziale ˛ ˙ 0 (a. s Twierdzenie 13. b). POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 2. .13 Twierdzenie odwrotne do Twierdzenia 13. n jest liczba˛ parzysta. jezeli f (x) < 0 dla x ∈ (a. jezeli f 0 (x0 ) = 0 i spełniony jest warunek (590). przy czym f 0 (x) < 0 dla x0 − δ < x < x0 i f 0 (x) > 0 dla x0 < x < x0 + δ (589) s to funkcja ta ma w punkcie x0 minimum lokalne wła´ciwe. ˙ Uwaga 13.MATEMATYKA 13. to funkcja f (x) ma w punkcie ˙ x = x0 minimum lokalne wła´ciwe.13 Jezeli f 0 (x) > 0 dla x ∈ (a. s Wniosek 13.1 Jezeli f 0 (x0 ) = 0 i spełniony jest warunek (589). n − 1 oraz f (n) (x0 ) 6= 0. . b).11 (Pierwszy warunek wystarczajacy ekstremum) ˛ Jezeli funkcja f (x) jest ciagła w punkcie x0 i posiada pochodna˛ f 0 (x) na pewnym sasiedztwie ˛ ˛ ˙ S(x0 .5 1 0. . √ 3 Kazda z funkcji x2 .5 2 1. to funkcja f (x) jest malejaca na przedziale (a. ˛ ˛ ˙ pochodna f (n) (x) jest ciagła w punkcie x0 . jezeli natomiast zamiast warunku ˙ (589) spełniony jest warunek f 0 (x) > 0 dla x0 − δ < x < x0 i f 0 (x) < 0 dla x0 < x < x0 + δ (590) to funkcja f (x) ma w punkcie x0 maksimum lokalne wła´ciwe. gdy f (n) (x0 ) > 0. to funkcja f (x) ma w punkcie x0 maksimum wła´ciwe. b). |x| .10 nie zachodzi. x2 ma w punkcie x = 0 minimum lokalne wła´ciwe. to funkcja s ˙ f (x) ma w punkcie x = x0 maksimum lokalne wła´ciwe. ˛ ˙ 213 . Pochodna funkcji sc y = x3 przyjmuje w punkcie x = 0 warto´´ równa˛ 0. b). . a ponadto f (k) (x0 ) = 0 dla ˛ ˛ k = 1. 78).5 -4 -2 0 2 4 -4 -2 100 50 0 -50 -100 2 4 Rysunek 77: Funkcja y = x2/3 . natomiast minimum lokalne wła´ciwe.

POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA y Maksimum globalne Definicje minimum i maksimum globalnego i lokalnego Maksimum lokalne Minimum globalne Minimum lokalne x a b Rysunek 79: Ekstrema lokalne i globalne. w którym ma maksimum (minimum). to funkcja ma w punkcie x = −1 oraz x = 1 ˛ ˙ minimum równe 0. Funkcja okre´lona na s ˛ przedziale domknietym (jednostronnie domknietym) moze mie´ warto´´ najwieksza˛ (najmniejc sc ˛ ˛ ˛ ˙ sza) tylko w takim punkcie.44 Poniewaz |x2 − 1| ≥ 0. ˛ wiec dla x = 0 pochodna jest równa 0. Uwaga 13. n ˛ Przykład 13. Przykład 13. Dla x < −1 lub x > 1 mamy y(x) = x2 − 1. wiec pochodna istnieje i jest równa ˛ 0 y = 2x 6= 0 i ekstremum nie ma.44 Znale´´ ekstremum funkcji y = |x2 − 1|. stad y 0 = −2x. Odp. ˛ 80).45 Znale´´ ekstremum funkcji y = −x3 + 6x. Dwa minima: y(−1) = y(1) = 0 i maksimum y(0) = 1. w którym ma ekstremum lub na ko´cu tego przedziału. 10 8 6 4 2 -4 -2 0 2 4 -4 -2 30 20 10 0 -10 -20 -30 2 4 Rysunek 80: Funkcja y = |x2 − 1|. W tych dwóch punktach pochodna nie istnieje (nie ma stycznej do wykresu funkcji). zc 214 . zc Rozwiazanie 13.13. W tym punkcie jest maksimum f (0) = 1 (patrz rys. Rysunek 81: Funkcja y = −x3 + 6x. Dla −1 < x < 1 otrzymujemy y = 1 − x2 .14 Funkcja okre´lona na przedziale otwartym moze mie´ warto´´ najwieksza˛ (najs c sc ˛ ˙ mniejsza) tylko w takim punkcie.

b).45 Obliczamy pochodna˛ y 0 = −3x2 + 6 = 3(2 − x2 ). to krzywa y = f (x) jest wklesła na ˛ ˙ przedziale (a. ˛ 215 . wiec w tym punkcie funkcja ˛ √ ¡ √ ¢ ¡ √ ¢3 ¡ √ ¢ ma minimum: y − 2 = − − 2 + 6 − 2 = −4 2. wypukła na przedziale (a.10 Punkt P0 (x0 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Rozwiazanie 13. Poniewaz w dostatecznie małym √ √ ˙ √ √ 0 0 sasiedztwie punktu 2 mamy y > 0 dla x < 2 i y < 0 dla x > 2. ˛ ˙ Definicja 13. b) wtedy i tylko wtedy. gdy: 1. f (x0 )) nazywamy punktem przegiecia krzywej y = f (x) ˛ wtedy i tylko wtedy. √ √ ¡√ ¢ ¡ √ ¢ Odp. ze funkcja y = f (x) ma pochodna na przedziale (a. maksimum y 2 = 4 2.14 Jezeli ∀x ∈ (a.11 Wklesło´c. krzywa y = f (x) jest wypukła na lewostronnym sasiedztwie punktu x0 i wklesła na ˛ ˛ pewnym prawostronnym sasiedztwie tego punktu albo na odwrót.patrz ˛ ˙ rysunek 82.MATEMATYKA 13. Definicja 13. Poniewaz w dostatecznie małym sasiedztwie punktu c √ ˛ ˙ ˙ √ √ − 2 mamy y 0 < 0 dla x < − 2 i y 0 > 0 dla x > − 2. 16 14 12 10 8 6 4 2 -4 -2 0 2 4 -4 -2 16 14 12 10 8 6 4 2 0 2 4 Rysunek 82: Funkcja wypukła. b). Twierdzenie 13. b). b) f 00 (x) < 0. Stad x1 = − 2 i x2 = 2. b) styczna ˛ ˙ poprowadzona do tej krzywej w punkcie (x0 .9 Mówimy. to w punkcie 2 funkcja ˛ √ ¡√ ¢ ¡√ ¢3 ¡ √ ¢ ma maksimum y 2 = − 2 + 6 − 2 = 4 2 (patrz rys. ˛ Twierdzenie 13. f (x0 )) jest połozona pod ta˛ krzywa . 13. to krzywa y = f (x) jest wypukła na ˙ przedziale (a. a nastepnie znajdujemy ˛ ˛ √ √ 2 jej miejsca zerowe 2 − x = 0. 2. gdy dla kazdego x0 ∈ (a. b) wtedy i tylko wtedy. wklesła na przedziale (a. gdy dla kazdego x0 ∈ (a. b) styczna ˙ poprowadzona do tej krzywej w punkcie (x0 .15 Jezeli ∀x ∈ (a. f (x0 )) jest połozona nad ta˛ krzywa . Minimum y − 2 = −4 2. wypukło´c i punkt przegiecia funkcji s´ ˛ s´ ˛ Zakładamy.patrz ˛ ˙ rysunek 83. Tylko w tych dwóch punktach ˛ analizowana funkcja moze mie´ ekstremum. b) f 00 (x) > 0. istnieje styczna do krzywej y = f (x) w punkcie P0 . Rysunek 83: Funkcja wklesła. ze krzywa y = f (x) jest: ˙ 1. 81). 2.

jezeli funkcja jest rosnaca i wypukła w przedziale (a.5 1 0. to mówimy.5 -1 0. ˛ ˛ Rysunek 84: Ekstrema funkcji y = Poje´ wklesło´c i wypukło´c funkcji uzywamy do analizy tak zwanego tempa zmian s´ ˛c ˛ s´ ˙ warto´ funkcji: sci 1. Jezeli w punkcie x0 f 0 (x0 ) = 0.16 (Warunek konieczny istnienia punktu przegiecia) ˛ Jezeli P0 (x0 . ze maleje coraz ˛ ˛ ˙ ˙ szybciej w tym przedziale. to prawdziwe sa nastepujace twierdzenia: ˛ ˛ ˛ Twierdzenie 13. b). ˛ ˙ Twierdzenie 13. gdy przy f 0 (x0 ) = 0 zachodzi f 00 (x0 ) > 0. 2. jezeli funkcja jest malejaca i wklesła w przedziale (a. Na rysunkach 85 . to mówimy. f (x0 )) jest punktem przegiecia krzywej y = f (x). b). 3. 30 natomiast.5 1 1. 216 . 30 25 20 15 10 5 -4 -2 0 2 4 1.13. Rysunek 86: Funkcja ro´nie coraz s wolniej. to f 00 (x0 ) = 0. 4. to P0 (x0 . ze maleje coraz ˛ ˙ ˙ wolniej w tym przedziale. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Jezeli funkcja f (x) ma na pewnym otoczeniu punktu x0 druga pochodna. a wiec jest wieksza od zera. warto´¢ drugiej c -30 ˛ √ ¡ √ s´ pochodnej w tym punkcie jest równa y 00 − 3 2 = 6 3 2. ze ro´nie coraz s ˛ ˙ ˙ szybciej w tym przedziale. to mówimy. b).45 wiemy. ˙ −x3 + 6x. ze dla x = 3 2 funkcja ˙ 0 y(x) = −x3 + 6x osiaga maksimum. ze ro´ coraz wolniej snie ˛ ˛ ˙ ˙ w tym przedziale.88 przedstawiono wykresy funkcji o róznych tempach zmian warto´ sci.17 (Warunek wystarczajacy istnienia punktu przegiecia) ˛ ˛ Jezeli f 00 (x) zmienia znak w punkcie x0 .5 2 Rysunek 85: Funkcja ro´nie coraz s szybciej. to mówimy. Funkcja y(x) = −x3 + ˛ √ 3 6x osiaga minimum dla x = − 2. a f 00 (x0 ) < 0. warto´´¢jej drugiej s -4 -2 2 4 ˛ √ ¡√ c -10 pochodnej w tym punkcie jest równa y 00 3 2 = −6 3 2. jezeli funkcja jest rosnaca i wklesła w przedziale (a. jezeli funkcja jest malejaca i wypykła w przedziale (a. b). Z 10 analizy Przykładu 13. 20 to funkcja f (x) ma w punkcie x0 minimum √ lokalne. -20 a wiec jest mniejsza od zera.5 0 -0. f (x0 )) jest punktem przegiecia krzywej ˛ ˙ y = f (x). ˙ to funkcja f (x) ma w punkcie x0 maksimum lokalne. która jest ciagła ˛ ˛ ˛ ˙ w punkcie x0 .

Rysunek 88: Funkcja maleje coraz szybciej. 1 . 0). s ro´nie coraz wolniej w przedziale (0.. 1). . to funkcja f (x) ro´nie coraz wolniej w przedziale (a. √ Porównujac ˛ ˙ √ je stwierdzamy. ze ˛ ˙ ˛ (1+x2 )3 (patrz rys. 3 .6 0. . − 3) i (1. to funkcja f (x) maleje coraz wolniej w przedziale (a. b).4 1.5 Rysunek 89: Funkcja y = i 2 pochodna. b). . . −1 .2 1. ro´nie coraz szybciej w przedziale (−1. f 0 (x) < 0 i f 00 (x) > 0. − 3 .. ∞). b): ˙ ˙ f 0 (x) > 0 i f 00 (x) > 0. b).46 Zbada´ tempo zmian funkcji f (x) = c 2 x .4 0. a f 00 (x) = −2x(3−x ) . ze funkcja maleje coraz szybciej w przedziałach (−∞. to funkcja f (x) maleje coraz szybciej w przedziale (a. f 0 (x) < 0 i f 00 (x) < 0. √ f 00 (x) < 0 ⇐⇒ x ∈ −∞.5 2 4 -1500 -2000 f ' ' ( x) f (x ) -1 -2500 -1.5 f ' ' ( x) f ' ' ( x) -6 -4 -2 0 2 4 6 1 0. 3 Zestawienie znaków pierwszej i drugiej pochodnej przedstawiamy w ponizszej tabeli. 0 . −1) i ( 3. .46 Mamy f 0 (x) = (1+x2 )2 . Przykład 13.√ 2 = − ¡√ x3 = 3 ¡ ¢ f 00 (x) > 0 ⇐⇒ x ∈ ¡− 3. 89) √ √ x ¢ 3. f 0 (x) − − − 0 + + + 0 − − − f 00 (x) − 0 + + + 0 − − − 0 + 1. b). − 3 ∪ 0.18 Jezeli dla kazdego x ∈ (a. . maleje ˙ √ √ coraz wolniej w przedziałach (− 3. x 1+x2 i jej 1 Rysunek 90: Funkcja y = x4 − 4x3 − 90x2 + 12x + 7 i jej 1 i 2 pochodna.2 -1 -2 -3 -4 -5 0.MATEMATYKA 13. s 0 00 s f (x) > 0 i f (x) < 0.6 25 20 15 10 5 -4 -2 0 2 4 -6 Rysunek 87: Funkcja maleje coraz wolniej. . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 1 30 0 0. to funkcja f (x) ro´nie coraz szybciej w przedziale (a. Otrzymujemy stad. 0√∪¢ ¡ ∞ ¢ 3. . f 00 (x) = 0 ⇐⇒ x1 = 0. 3). . .8 1 1. 217 .5 f ' ( x) f (x) -500 -1000 f ' ( x) -4 -2 0 -0. 1+x2 2 1−x Rozwiazanie 13. Twierdzenie 13. s √ √ x .

Na przedziale (−3. gdy funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym lewostronnym s sasiedztwie punktu c oraz lim f (x) = −∞ albo lim f (x) = ∞. ˛ + + x→c x→c 3. Prosta˛ o równaniu x = c nazywamy asymptota pionowa lewostronna krzywej y = ˛ ˛ ˛ f (x) wtedy i tylko wtedy. Jezeli prosta y = mx + k jest jednocze´nie asymptota˛ uko´na˛ (pozioma. ∞). b) wklesły oraz wyznaczy´ punkty przegiecia tego wykresu.12 Asymptoty Definicja 13.47 Obliczamy kolejno: ˛ f 0 (x) = 4x3 − 12x2 − 180x + 12. s ˙ Twierdzenie 13.16 sa˛ to odciete punktów ˛ ˛ przegiecia. 5. 6. f 00 (x) = 12x2 − 24x − 180 = 12(x + 3)(x − 5). Mamy wiec y = 650 dla x = −3 oraz y = −2058 dla x = 5. gdy m = 0) s ˛ lewostronna˛ krzywej y = f (x) wtedy i tylko wtedy.19 Prosta y = mx + k jest asymptota˛ uko´na˛ (pozioma.13. c ˛ ˛ Rozwiazanie 13. gdy istnieja˛ granice sko´czone n lim f (x) =m i x lim [f (x) − mx] = k (591) x→−∞ x→−∞ 218 .13 i 13. poniewaz f 00 (x) < 0 (patrz ˛ ˙ Twierdzenia 13. s ˛ ˛ Zamiast asymptota uko´na mówimy tez asymptota pochyła. na których wykres funkcji y = x4 − 4x3 − 90x2 + 12x + 7 zc jest: a) wypukły. ˛ ˛ ˛ gdy funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym przedziale (−∞. wiec na podstawie Twierdzenia 13. −3) oraz na przedziale (5. Prosta˛ o równaniu y = mx + k nazywamy asymptota uko´na (gdy m 6= 0) albo s ˛ ˛ asymptota pozioma (gdy m = 0) prawostronna krzywej y = f (x) wtedy i tylko wtedy. W kazdym z tych punktów ˛ ˙ druga pochodna zmienia znak. ∞) oraz lim [f (x) − (mx + k)] = s x→∞ 0. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Przykład 13. a zatem sa˛ to przedziały. Prosta˛ o równaniu x = c nazywamy asymptota pionowa prawostronna krzywej y = ˛ ˛ ˛ f (x) wtedy i tylko wtedy. Prosta˛ o równaniu y = mx + k nazywamy asymptota uko´na (gdy m 6= 0) albo s ˛ ˛ asymptota pozioma (gdy m = 0) lewostronna krzywej y = f (x) wtedy i tylko wtedy. na których wykres funkcji jest wypukły. 5) wykres jest wklesły. Warunek f 00 (x) = 0 jest wiec spełniony tylko w punktach x1 = −3 i x2 = 5. to nazywamy ja˛ asymptota˛ uko´na˛ s dwustronna˛ (krótko: asymptota uko´na) tej krzywej. gdy funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym prawostronnym s sasiedztwie punktu c oraz lim f (x) = −∞ albo lim f (x) = ∞. gdy m = s s ˛ ˙ 0) lewostronna˛ i prawostronna˛ krzywej y = f (x). ˛ ˛ ˛ gdy funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym przedziale (a. Jezeli prosta x = c jest jednocze´nie asymptota˛ lewostronna˛ i prawostronna˛ krzywej s ˙ y = f (x).14).47 Znale´´ przedziały.11 (Asymptot) 1. ˛ − − x→c x→c 2. Ponadto f 00 (x) > 0 ˛ ˛ na przedziale (−∞. a) oraz lim [f (x) − (mx + k)] = s x→−∞ 0 (patrz 62). 13. ˛ 4. to nazywamy ja˛ asymptota pionowa dwustronna (krótko: asymptota ˛ ˛ ˛ ˛ pionowa) tej krzywej.

czy funkcja ma szczególne cechy. jezeli istnieja. to x3 → ∞. nie jest to asymptota obustronna. miejsca zerowe. Zapisujemy uzyskane dane o funkcji w tzw. gdy m = 0) s ˛ ˛ ˛ prawostronna˛ krzywej y = f (x) wtedy i tylko wtedy. na których jest wypukły.20 Prosta y = mx + k jest asymptota uko´na (pozioma. Obliczymy teraz granice: ˛ ˛ e1/x lim = 0 oraz x→∞ x x→∞ 1/x lim e x→−∞ x Prosta y = 1 jest asymptota˛ pozioma˛ prawostronna. na których funkcja jest rosnaca i takie. gdyz lim y = 0. da˛zy do 1. parzysto´´. c Rozwiazanie 13. a wyrazenie w nawiasie da˛zy do 1. wyznaczamy je. s´ s´ s´ 2. Dla kazdego x 6= 0 mamy ˛ ˙ µ ¶ 4 4 2 3 y =x 1− + 2 + 3 x x x (594) Jezeli x → −∞. Sporzadzamy wykres funkcji. zc Rozwiazanie 13.13 Badanie funkcji W celu zbadania funkcji okre´lonej wzorem wykonujemy nastepujace operacje matematyczne: s ˛ ˛ 1. x = 0 asymptota pionowa prawostronna. Znajdujemy dziedzine naturalna (jezeli inna dziedzina nie jest podana). Znajdujemy przedziały. ˛ Przykład 13. ˛ ˛ Badamy istnienie ekstremów oraz. Jezeli ˙ ˙ ˙ ˙ x→−∞ x → ∞. ¡ ¢ lim e1/x − 0 = 1 (593) 13. jest to asymptota pozioma obustronna. jezeli istnieja. a wyrazenie w nawiasie. ˛ ˙ ˙ x→∞ Obliczamy pierwsza˛ pochodna: ˛ ¶ µ 2 0 2 y = 3x − 8x + 4 = 3 x − (x − 2) (595) 3 219 . wiec lim y = ∞. jak poprzednio. +∞). piszemy ich równania. ˛ Odp. y = 1 asymptota pozioma obustronna. Zatem lim y = −∞. warto´c dla x = 0. Badamy istnienie asymptot wykresu funkcji oraz. obliczamy granice ˛ ˛ ˙ na ko´ cach dziedziny oraz badamy. Prosta y = 1 jest asymptota lewostronna. poniewaz lim y = ˛ ˛ ˙ + x→0 x→−∞ = 0 oraz ∞.48 Prosta x = 0 jest asymptota˛ pionowa˛ prawostronna. na których wykres jest wklesły i takie. n sc nieparzysto´c. ˛ Badamy istnienie punktów przegiecia. na których jest malejaca. jezeli istnieja. ˛ ˙ 4. okresowo´c.49 Df = (−∞. Znajdujemy przedziały. to x3 → −∞.49 Zbada´ przebieg funkcji y = x3 − 4x2 + 4x + 2. gdy istnieja˛ granice sko´ czone n f (x) =m i x→∞ x lim lim [f (x) − mx] = k (592) x→∞ Przykład 13.48 Znale´´ asymptoty krzywej y = e1/x . tabeli zmienno´ funkcji. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Twierdzenie 13.MATEMATYKA 13. sci 6. np. wyznaczamy je. ˛ ˛ ˙ 5. Obliczamy m = ˙ x→0− ¢ ¡ 1/x lim e − 0 = 1. ˛ ˙ 3.

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ

MATEMATYKA

¡ ¢ Pochodna jest dodatnia, wiec funkcja jest rosnaca ¢ przedziale −∞; 2 i w przedziale (2, ∞). ˛ ˛ 3 ¡2 w Pierwsza pochodna jest ujemna w przedziale 3 , 2 - funkcja jest w nim malejaca. Pochodna ˛ przyjmuje warto´´ 0 w punktach x = 2 oraz x = 2. Na podstawie Twierdzenia 13.11 stwierdzamy, sc 3 ze funkcja ma w punkcie x = 2 maksimum, y( 2 ) = 86 , a minimum w punkcie x = 2 równe ˙ 3 3 27 y(2) = 2. Obliczamy druga˛ pochodna: y 00 = 6x − 8. Poniewaz y 00 = 0 ⇐⇒ x = 4 , to druga ˛ ˙ 3 pochodna zmienia znak w ¡ punkcie x = 4 . Wykres funkcji ma punkt przegiecia w¡ punkcie ˛ 3 ¡ 4 70 ¢ ¢ ¢ P 3 , 27 . Na przedziale −∞; 4 wykres funkcji jest wklesły, za´ na przedziale 4 ; ∞ s ˛ 3 3 wypukły. Na podstawie uzyskanych wyników sporzadzamy tabele zmienno´ci funkcji46 oraz s ˛ ˛ tworzymy jej wykres.
2 x −∞ . . . 3 y 0 (x) + + 0 y 00 (x) − − − y(x) −∞ % max = 4 ... 3 − − − 0 & pp =

86 27

70 27

... 2 ... ∞ − 0 + + + + + + & min = 2 % ∞

8
8 6 86 4 27 2 0 -2 -4 2 1

6 4 2

pp

-3

-2

-1

3

2

3

-3

-2

-1

0 -2

1

2

3

Rysunek 91: Wykresy funkcji y = x3 − 4x2 + 4x + 2 i y0 = 3x2 − 8x + 4.

46

pp oznacza punkt przegiecia. ˛

220

MATEMATYKA

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ

13.14

Przykłady
W punkcie tym szczegółowo omówimy badanie przebiegu pewnych funkcji - elementarnych i nieelementarnych. Przykład 13.50 Znale´´ ekstrema i naszkicowa´ wykzc c 2 res funkcji y = |x| (x − 1) .

2

1

-1

-0.5

0

0.5

1

1.5

2

Rozwiazanie 13.50 Funkcje y(x) i jej pochodna˛ y 0 (x) ˛ ˛ musimy analizowa´ w dwóch przedziałach: dla x < 0 c -2 oraz dla x > 0. Pochodna ma posta´: c ½ 0 [x(x − 1)2 ] = 3x2 − 4x + 1 dla x > 0 Rysunek 92: Funkcja y = |x|(x − 1)2 i y 0 (x) = 0 [−x(x − 1)2 ] = −3x2 + 4x − 1 dla x < 0 jej pochodna.
-1

y 0 (0− ) = lim (−3x2 + 4x − 1) = −1. Stwierdzamy, ze funkcja y(x) jest ciagła w punkcie ˛ ˙ x→0− x = 0, gdyz y(0) = lim y(x) = 0. Znajdujemy punkty zerowe pochodnej rozwiazujac równanie ˛ ˛ ˙ y 0 (x) = 0. Dla x ∈ (0; ∞) otrzymujemy x1 = 1 i x2 = 1, natomiast dla x ∈ (−∞; 0) równanie 3 y 0 (x) = 0 nie ma rozwiaza´ rzeczywistych. Funkcja moze mie´ ekstrema tylko w punktach: c ˛ n ˙ 0, 1 i 1. W punkcie x = 0 funkcja ma minimum lokalne wła´ciwe równe 0, gdyz funkcja y(x) s ˙ 3 jest w tym punkcie ciagła oraz dla kazdego x nalezacego do sasiedztwa punktu 0 o dostatecznie ˛ ˛ ˙ ˙˛ małym promieniu (0 < r < 1) mamy y 0 (x) < 0, gdy x < 0 i y 0 (x) > 0, gdy x > 0. W punkcie 4 x = 1 wystepuje maksimum lokalne wła´ciwe równe 27 , poniewaz pochodna y 0 (x) zmienia w s ˛ ˙ 3 tym punkcie znak z dodatniego na ujemny. Podobnie stwierdzamy, ze w punkcie x = 1 jest ˙ minimum lokalne wła´ciwe, równe 1. s 4 Odp. ymin = 0 dla x = 0 i x = 1; ymax = 27 dla x = 1 . Wykresy przedstawia rysunek 92 3 (y 0 (x)− linia przerywana). Przykład 13.51 Wyznaczy´ przedziały monotoniczno´ci ponizszych funkcji i poda´ rodzaj c s c ˙ monotoniczno´ci: s a) y1 (x) = x 1 + x2 b) y2 (x) = √ x ln x (596) d) y4 (x) = x2 (x2 − 9)
3 x→0

W punkcie x = 0 pochodna nie istnieje, poniewaz y 0 (0+ ) = lim (3x2 − 4x + 1) = 1, a ˙ +
x→0

4 c) y3 (x) = x4 − x3 + 3 3

Rozwiazanie 13.51 Na rysunkach 93 i 94 przedstawiono przebiegi funkcji (linia ciagła pogrubiona) ˛ ˛ oraz ich pierwszych (linia ciagła cienka) i drugich (linia przerywana) pochodnych. Na podstawie ˛ miejsc zerowych pochodnych (o ile istnieja) mozna lokalizowa´ ekstrema i punkty przegiecia c ˛ ˛ ˙ badanych funkcji. y1 (x) = x 1 + x2 √ x ln x
0 y1 (x) =

1 − x2 (1 + x2 )2 2 + ln x √ 2 x 221

00 y1 (x) =

2x (x2 − 3) (1 + x2 )3 ln x √ 3 4 ( x)

y2 (x) =

0 y2 (x) =

00 y2 (x) = −

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ
1.5
3

MATEMATYKA

1
2

0.5 0 -0.5 -1 -1.5
-2

-2

2

4

0 -1

1

2

3

4

Rysunek 93: Funkcje y1 =

x 1+x2

i y2 =

√ x ln x.

6 4

1000 800 600 400 200 -4 -3 -2 -1 -200 -400 -600 -800 -1000 1 2 3 4

-2

-1

0 -2 -4

1

2

¢3 ¡ Rysunek 94: Funkcje y3 = x4 − 4 x3 + 3 i y4 = x2 x2 − 9 . 3

y3 (x) = x4 − 4 x3 + 3 3 y4 = x2 (x2 − 9) 1.
x −1 0 y1 = − (1+x2 )2
2

0 y3 (x) = 4x3 − 4x2 0 y4 = 8x7 − 162x5 + 972x3 − 1458x

00 y3 (x) = 12x2 − 8x 00 y4 = 56x6 − 810x4 + 2916x2 − 1458

3

0 y1 = 0 ⇐⇒ x = ±1 y1 min (−1) = − 1 y1 max (1) = 2

1 2

(597)

Funkcja jest malejaca w przedziałach: x ∈ (−∞; −1) ∪ (1; ∞); rosnaca w przedziale ˛ ˛ x ∈ (−1; 1). 2.
0 y2 = ln √ x+2 2 x 0 y2 = 0 ⇐⇒ x = e−2 y2 min (e−2 ) = −2e−1

(598)

Funkcja jest malejaca w przedziale: x ∈ (0; e−2 ); rosnaca w przedziale x ∈ (e−2 ; ∞). ˛ ˛ 3.
0 y3 = 4x3 − 4x2 0 y3 = 0 ⇐⇒ x1,2 = 0, x3 = 1 y3 min (1) = 17 3

(599)

Funkcja jest malejaca w przedziale: x ∈ (−∞; 1); rosnaca w przedziale x ∈ (1; ∞). ˛ ˛ 222

MATEMATYKA 4.

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ

0 y4 = 8x7 − 162x5 + 972x3 − 1458x 0 y4 = 0 ⇐⇒ x1 = 0, x2,3 = −3, x4,5 = 3, x6 = − 3 , x7 = 2 3 2 177147 256

(600)

y4 max (0) = 0

Przykład 13.52 Zbada´ funkcje i sporzadzi´ ich wykresy. c ˛ c ya = x3 − 4x2 + 4x + 1 2 yd = xe−x /2 yg = xe1/x yj = x + sin x

¡ ¢ ¡ ¢ Funkcja jest malejaca w przedziałach: x ∈ −∞; − 3 ∪ 0; 3 ; rosnaca w przedziałach ˛ 2 2 ¡ 3 ¢ ¡ 3 ˛¢ x ∈ −2; 0 ∪ 2; ∞ . yb = x2 e1/x ye = xe−x 2x−1 yh = (x−1)2 p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 √ yc = 3 x3 − 6x2 yf = x − ln(x + 1) yi = x + ln x x 4 yl = x − x2

¡ ¢ y4 min − 3 = − 177147 2 256

y4 min

¡3¢
2

=

(601)

Rozwiazanie 13.52 (Wykresy, ekstrema, punkty przegiecia, asymptoty)47 ˛ ˛ a) (patrz rysunek 95) Funkcja 1 pochodna 2 pochodna 2 0 2 00 ya = x − 4x + 4x + 1 ya = 3x − 8x + 4 ya = 6x − 8 Asymptoty − − − 2x2 −2x+1 1/x 2 1/x 0 1/x 00 yb = (2x − 1)e yb = e yb = x e x2 Asymptoty − y = 2x − 1 y=2
3

8

4
6

2

4 2

-1

0 -2

1

2

3
-3 -2 -1 0 -2 1 2 3

-4

Rysunek 95: Funkcje ya = x3 − 4x2 + 4x + 1 i yb = x2 e1/x .
Podobnie, jak w poprzednim przykładzie przedstawiono przebiegi funkcji (linia ciagła pogrubiona) oraz ˛ ich pierwszych (linia ciagła cienka) i drugich (linia przerywana) pochodnych. ˛
47

223

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ b) (patrz rysunek 96) Funkcja √ yc = 3 x3 − 6x2 y =x−2 2 yd = xe−x /2 Asymptoty y = 0
Asymptoty

MATEMATYKA

0 yc

1 pochodna = √ x−4 2 3
x(x−6)

00 yc

2 pochodna = − √ 48 5 3
x (x−6)

y = 1, x = 0, x = 6 y = 0, x = 0, x = 6 2 2 0 00 yd = (1 − x2 ) e−x /2 yd = x(x2 − 3)e−x /2 y=0 y=0

6 4 2 0 -2 -4

1.5 1 0.5

-4

-2

2

4

6

8

-4

-3

-2

-1 -0.5 -1 -1.5

1

2

3

4

¢1/3 ¡ 2 Rysunek 96: Funkcje yc = x3 − 6x2 i yd = xe−x /2 .

c) (patrz rysunek 97) Funkcja ye = xe−x Asymptoty y = 0+ yf = x − ln(x + 1) Asymptoty x = −1 1 pochodna = (1 − x) e−x y = 0+ x 0 yf = x+1 y = 1, x = −1
0 ye

2 pochodna = (x − 2)e−x y = 0+ 1 00 yf = (x+1)2 y = 0, x = −1
00 ye

8

1 -1 0 1 2 3 4 5

6

2 0 -2 -4

-2

-1

1

2

3

4

-2

Rysunek 97: Funkcje ye = xe−x i yf = x − ln (x + 1).

224

MATEMATYKA d) (patrz rysunek 98)

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ

Funkcja yg = xe1/x Asymptoty y = x + 1, x = 0 2x−1 yh = (x−1)2 Asymptoty y = 0, x = 1

1 pochodna 0 yg = e1/x x−1 x y = 1, x = 0 2x 0 yh = − (x−1)3 y = 0, x = 1

2 pochodna 00 yg = e1/x x−3 y = 0, x = 0 4x+2 00 yh = (x−1)4 y = 0, x = 1

8 6 4 2 -4 -3 -2 -1 1 2 3 4

20

10 5

-2 -4 -6 -8

-4

-3

-2

-1

0 -5

1

2

3

4

Rysunek 98: Funkcje yg = xe1/x i yh =

2x−1 (x−1)2 .

e) (patrz rysunek 99) Funkcja 1 pochodna 2 pochodna ln x x2 +1−ln x 0 00 yi = x + x yi = yi = −3+2 ln x x2 x3 Asymptoty y=x y = 1, x = 0 y = 0, x = 0 0 00 yj = 1 + cos x yj = − sin x yj = x + sin x Ograniczenia y = x ± 1; ypp = x

8 6 4 -1 2 0 -4 -4 -6 -8 -10 -2 1 2 3 4

4

2

0 -2

2

4

-4

Rysunek 99: Funkcje yi = x +

ln x x

i yj = x + sin x.

225

x = 0 4 3 2 1 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 -4 -3 -2 -1 4 2 1 0 2 3 4 -4 -6 Rysunek 100: Funkcje yk = (x + 1)2/3 − (x − 1)2/3 i yl = x − 4 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ f) (patrz rysunek 100) Funkcja p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 2 MATEMATYKA 1 pochodna 0 yk = √ √ x−1− 3 x+1 2 3√ √ 3 3 x−1 3 x+1 2 pochodna 00 yk = √ 3 2 9 4 (x−1) − √ 3 2 9 (x+1)4 Asymptoty yl = x − 4/x Ograniczenia y = x y = 0. x2 Funkcja ya = x − 4x2 + 4x + 1 yb = x2 e1/x √ yc = 3 x3 − 6x2 2 yd = xe−x /2 ye = xe−x yf = x − ln(x + 1) yg = xe1/x 2x−1 yh = (x−1)2 yi = x + ln x x yj = x + sin x p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 4 yl = x − x2 3 Ekstrema xmax = 2 xmin = 2 3 xmin = 1 2 xmax = 0 xmin = 4 xmax = 1 xmin = −1 xmax = 1 xmin = 0 xmin = 1 xmin = 0 nie ma xmin = π − lokalne xmax = 1 xmin = −1 xmax = −2 Warto´c y s´ 59 y(xmax ) = 27 y(xmin ) = 1 y(xmin ) = 1 e2 4 √ y(xmax ) = 0 y(xmin ) = − 3 32 1 1 y(xmax ) = √e y(xmin ) = − √e y(xmax ) = 1 e y(xmin ) = 0 y(xmin ) = e y(xmin ) = −1 y(xmin ) = π √ √ y(xmax ) = 3 4 y(xmin ) = − 3 4 y(xmax ) = −3 Tablica 3: Funkcje i ich ekstrema. x = ±1 3 yl0 = x x+8 3 y=1 y = 0. 226 .13. x = ±1 24 yl00 = − x4 y = 0.

Funkcja 3 ya = x − 4x2 + 4x + 1 yb = x2 e1/x √ yc = 3 x3 − 6x2 yd = xe−x 2 /2 Druga pochodna 00 ya = 6x − 8 2 00 yb = 2x −2x+1 e1/x x2 00 √ 8 5√ 4 yc = − 3 3 (x−6) x 00 yd = x(x2 − 3)e−x 00 ye 00 yf 00 yg 00 yh 00 yi 00 yj 2 /2 ye = xe−x yf = x − ln(x + 1) yg = xe1/x 2x−1 yh = (x−1)2 yi = x + ln x x yj = x + sin x p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 yl = x − 4 x2 = (x − 2)e−x 1 = (x+1)2 = e1/x x−3 4x+2 = (x−1)4 = −3+2 ln x x3 = − sin x 2 00 yk = √ 9 4 − √ 3 3 (x−1) 24 yl00 = − x4 2 9 y(xpp ) y = 43 27 y 00 6= 0 y 00 6= 0 √ x1 = − 3 √ x2 = 3 x3 = 0 x=2 nie ma y 00 6= 0 nie ma y 00 6= 0 x = −1 2 3/2 x=e x = ±kπ 48 x=0 y=0 nie ma y 00 6= 0 y 00 = 0 x= 4 3 nie ma nie ma (x+1)4 Tablica 5: Funkcje i miejsca zerowe drugich pochodnych.MATEMATYKA Funkcja 3 ya = x − 4x2 + 4x + 1 yb = x2 e1/x √ yc = 3 x3 − 6x2 yd = xe ye = xe−x yf = x − ln(x + 1) yg = xe1/x 2x−1 yh = (x−1)2 yi = x + ln x x yj = x + sin x p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 4 yl = x − 2 x −x2 /2 13. 227 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Pierwsza pochodna 0 ya = 3x2 − 8x + 4 0 yb = (2x − 1)e1/x 0 yc = √ x−4 2 3 x(x−6) 2 0 yd = (1 − x2 ) e−x /2 0 ye = (1 − x)e−x x 0 yf = x+1 0 yg = e1/x x−1 x 2x 0 yh = − (x−1)3 2 0 yi = x +1−ln x x2 0 yj = 1 + cos x 3 3 2 √x−1− √x+1 0 yk = √x−1 √x+1 3 3 3 y0 = 0 x1 = 2 x2 = 2 3 x= 1 2 x=4 x1 = −1 x2 = 1 x=1 x=0 x=1 x=0 nie ma y 0 6= 0 x = ±(2k − 1)π nie ma y 0 6= 0 x = −2 yl0 = x3 +8 x3 Tablica 4: Funkcje i miejsca zerowe pierwszych pochodnych.

13. ˛ ˛ 50 49 228 .. w których nie istnieja pochodne rozwazanych ˛ ˙ funkcji.15 Tabele zmienno´ funkcji analizowanych w Przykładzie 13. . 0 . . sci ∞ + + ∞ Zmienno´´ funkcji yb (x) = x2 e1/x sc yb (x) = x2 e1/x → Df = R − {0} 1 x −∞ . ...52 sci Zmienno´c funkcji ya (x) = x3 − 4x2 + 4x + 1 s´ ya (x) = x3 − 4x2 + 4x + 1 → Df = R 2 4 x −∞ . x2 = 1 x=0 MATEMATYKA Tablica 6: Punkty nieciagło´ci pochodnych. ˙ W punkcie x = 0 pierwsza i druga pochodna funkcji yb (x) = x2 e1/x nie istnieje... . ˛ s W ostatniej tabeli wymieniono punkty. 2 0 yb (x) − − 0 −∞ − 0 + 00 yb (x) + + 0 + + + + 1 2 yb (x) ∞ & 0 ∞ & min = 4 e % f. .. . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Funkcja yb (x) yc (x) yf (x) yg (x) yh (x) yi (x) yk (x) yl (x) Punkty nieciagło´ pochodnych ˛ sci x=0 x1 = 0. Funkcje opisujace te ˛ pochodne nie sa ciagłe w x = 0. 3 3 0 ya (x) + + 0 − − − 0 + 00 ya (x) − − − − 0 + + + ya (x) −∞ % max = 59 & pp = 43 & min = 1 % 27 27 funkcja wklesła pp funkcja wypukła ˛ Tablica 7: Tabela zmienno´ funkcji ya = x3 − 4x2 + 4x + 1. 2 . x2 = 6 x = −1 x=0 x=1 x=0 x1 = −1.. wypukła funkcja wypukła ∞ Asymptoty + y = 2x + 1 + x = 0+ ∞ x = 0+ Tablica 8: Tabela zmienno´ci funkcji yb = x2 e1/x ... 13.. . s 4950 Zapis R− {0} jest równowazny zapisowi R\ {0}.

.. wyp. 1 . ∞ Asymptoty 0 − ye (x) + + + + 0 − − − 0 y=0 00 ye (x) − − − − − − 0 + + y=0 max pp ye (x) −∞ % 0 % & & 0 y=0 = e−1 = 2e−2 funkcja wklesła pp f. 1 . 2 . wklesła ˛ Asymptoty x=0 x=6 x=0 x=6 y =x−2 51 ¡ ¢1/3 Tablica 9: Tabela zmienno´ funkcji yc = x3 − 6x2 sci ... 0 . .. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ √ Zmienno´´ funkcji yc (x) = 3 x3 − 6x2 sc √ yc (x) = 3 x3 − 6x2 → Df = R x −∞ . Zmienno´c funkcji ye (x) = xe−x s´ ye (x) = xe−x → Df = R x −∞ . wypukła ˛ Tablica 11: Tabela zmienno´ci funkcji ye = xe−x .. sci W punktach x = 0 i x = 6 pierwsza i druga pochodna funkcji yc (x) = opisujace te pochodne nie sa w nich ciagłe. .. . ∞) x −1+ . .. 6 .. 0 . . wypukła pp f. 0 . . ... ... . . wklesła ˛ 2 /2 2 √ 3 − 0 pp √ 3 e3/2 . ∞ 0 yc (x) + + + − − 0 + + + + + 00 yc (x) + + + + + + + + − − − min √ yc (x) −∞ % 0 & % 0 % ∞ − 3 32 funkcja wypukła f.. 0 yd (x) − − 00 yd (x) − − yd (x) 0 & wklesła ˛ Zmienno´´ funkcji yd (x) = xe−x /2 sc −x2 /2 → Df = R √ yd (x) = xe − 3 . s Zmienno´´ funkcji yf (x) = x − ln(x + 1) sc yf (x) = x − ln(x + 1) → Df = (−1. .MATEMATYKA 13. − − 0 + + + 0 − 0 + + + 0 − − − pp min pp max √ & % % & 1 1 3 √ − √e 0 − e3/2 e pp f. x −∞ . 4 .. ˛ ˛ ˛ 51 √ 3 x3 − 6x2 nie istnieje. Tablica 10: Tabela zmienno´ funkcji yd = xe−x sci . Funkcje 229 . . ∞ − − + + & 0 pp f. 0 . −1 . . ∞ Asymptoty 0 x = −1+ y = 1− yf (x) − − 0 + + 00 x = −1+ y = 0+ yf (x) + + + + + yf (x) ∞ & min = 0 % ∞ x = −1+ funkcja wypukła Tablica 12: Tabela zmienno´ funkcji yf = x − ln (x + 1). . ...

∞ 2 − 0 + + + + − − 0− + + + + + + + + 0+ min & % 0 % % & & 0+ −1 funkcja wypukła f. . . . 1 . . Asymp. 0 . . ∞) x x 0+ .. wypukła ˛ Tablica 15: Tabela zmienno´ funkcji yi = x + sci ln x x . . ˛ ˛ 52 230 . ∞ Asymptoty 0 x = 0+ y = 1− yg (x) + + 0 − − 0 + + 00 x = 0+ y = 0+ yg (x) − − 0 + + + + + yg (x) −∞ % 0 ∞ & min = e % ∞ y =x+1 f. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Zmienno´c funkcji yg (x) = xe1/x s´ yg (x) = xe1/x → Df = R − {0} x −∞ .. . x = 1 y = 0− x=1 y=0 x=1 y=0 Tablica 14: Tabela zmienno´ funkcji yh = sci 53 Zmienno´c funkcji yi (x) = x + ln x s´ x yi (x) = x + ln x → Df = R+ = (0. Funkcje opisujace te ˛ pochodne nie sa w nim ciagłe.. Asymp. ∞ 0 yi (x) + + + + 2 + + + + 00 yi (x) − − − − −3 − 0 + + yi (x) −∞ % 0 % 1 % 4. 0 yh (x) 0− − 00 − yh (x) 0 − yh (x) 0− − wklesła ˛ −1 2 − 0 pp −8 9 pp 2x−1 Zmienno´c funkcji yh (x) = (x−1)2 s´ 2x−1 yh (x) = (x−1)2 → Df = R − {1} .. ˛ ˛ 2x−1 53 W punkcie x = 1 pierwsza i druga pochodna funkcji yh (x) = (x−1)2 nie istnieje. wypukła 2x−1 (x−1)2 ...13.. e3/2 . .. wklesła funkcja wypukła ˛ Tablica 13: Tabela zmienno´ci funkcji yg = xe1/x . 1 . x = 0+ y = 1 x = 0+ y = 0 x = 0+ y = x W punkcie x = 0 pierwsza i druga pochodna funkcji yg (x) = xe1/x nie istnieje.. 1 . s 52 x −∞ .82 % ∞ funkcja wklesła pp f. 0. .. .. . .. Funkcje opisujace te ˛ pochodne nie sa w nim ciagłe. 1 . 0 .6529 .

.. 3 4 . ˛ ˛ ˛ 55 W punkcie x = 0 pierwsza i druga pochodna funkcji yl = x − 4/x2 nie istnieje. . 1− + − 0 − −∞ % funkcja Zmienno´c funkcji yl s´ yl = x − 4/x2 → Df −2 . . 1 . ∞ Asymp. Mozna jednak wyznaczy´ funkcje. . wypukła f.. y=1 x=0 y=0 x=0 x=0 Tablica 18: Tabela zmienno´ funkcji yl = x − sci 55 p p W punktach x = −1 i x = 1 pierwsza i druga pochodna funkcji yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 nie istnieje. Funkcje opisujace te pochodne nie sa w nich ciagłe.. .MATEMATYKA 13. . sci Asymptot nie ma. . . ··· + ··· ± −∞ % Asymp. . π . ˛ ˛ 54 231 . . 0 ... sci 54 x yl0 (x) yl00 (x) yl (x) −∞ . y = x − 1.. pomiedzy którymi znajduje sie yj (x). −1 . 4 0 yk (x) 0− − à + + à − 0− x = −1 x = 1 3 00 yk (x) 0− − à − 0 + à + 0+ x = −1 x = 1 min √ yk (x) 0− & − √4 % pp % max & 0+ y = 0 3 3 0 4 funkcja wklesła funkcja wypukła ˛ Tablica 17: Tabela zmienno´ funkcji yk = (x + 1)2/3 − (x − 1)2/3 . ∞ + + + 1+ − − − 0− % 0 % ∞ funkcja wklesła ˛ 4 . ˛ ˛ ˙˛ p p Zmienno´´ funkcji yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 sc p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 → Df = R x −∞ . 0 . . wklesła ˛ Tablica 16: Tabela zmienno´ funkcji yj = x + sin x. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Zmienno´´ funkcji yj (x) = x + sin x sc yj (x) = x + sin x → Df = R −π . Punkty przegiecia leza na ypp = x. Funkcje opisujace te ˛ pochodne nie sa w nim ciagłe.. ∞ 0 + 2 + 0 + ··· 0 + 0 − 0 ± ··· pp min −π −π % 0 % pp max π π % ∞ x 0 yj (x) 00 yj (x) −∞ . . yj (x) y =x+1 y =x−1 ypp = x f. 0 0 − à − − à max & &−∞ −∞ % −3 wklesła à ˛ = x − 4/x2 = R − {0} √ ... c ˛ ˛ ˙ Sa to: y = x + 1... x2 Asymp..

Zbiór wszystkich warto´ci. jakie przyjmuje funkcja f w swojej dziedzinie jest przeciws dziedzina tej funkcji (symbol Rf ). 0 s ˛ ˙ 2 i promieniu 1 i jednocze´nie sa˛ punktami wewnetrznymi Rysunek s ˛ 2 koła o ´rodku w punkcie (−1. a2 ) i B(b1 . ze jest nia zbiór wszystkich punktów P (x1 .1 Mamy tu f (x. ˙ Definicja funkcji dwóch zmiennych i n− zmiennych Na wstepie podamy definicje funkcji dwóch zmiennych. y). 2 4 q x x2 +y2 +2x x+x2 +y 2 y 1 − 1. y) ∈ Df ⇔ x2 +yx2 +2x −1 ≥ 0 ⇔ x2 +y2 +2x ≤ 0 ⇔ -2 ˛ 2 2 2 2 x+x +y ≥ 0∧x¢+y +2x < 0. zmienne niezalezne oznacza´ bedziemy c ˛ ˙ literami x i y. ˛ ˙ Piszemy przy tym f :X →U lub z = f (x1 . y) : x + 1 + y 2 ≥ 1 ∧ (x + 1)2 + y 2 < 1 .Oznacza to. Rozwiazanie 14. -1/2 0 x -1 101: Rozwiazanie ˛ Definicja 14.˙ 14. x2 ).1 Symbole x1 . przykładu. za´ z− zmienna zalezna. x2 ) dla (x1 . x2 oznaczaja˛ zmienne niezalezne. Przeanalizujemy ponizszy przykład. s ˛ ˙ ˙ ˛ W przypadku rozpatrywanej funkcji dwóch zmiennych. x2 ) ∈ X lub z = f (P ) dla P ∈ X. to przyjmujemy. s 101). RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. 2 4 ze do dziedziny naturalnej Df analizowanej funkcji naleza˛ ˙ ˙ wszystkie te i tylko te punkty płaszczyzny (x.1 Rachunek rózniczkowy funkcji wielu zmiennych. Zachodzi to wtedy i tylko ¡ 2 wtedy. ˛ ˙ dla których wzór ten ma sens liczbowy. Jest to tak zwana dziedzina naturalna funkcji f. ˛ Uwaga 14. o n ¢2 ¡ Odp. MATEMATYKA 14 14. ˙ Przykład 14. Zbiór X jest dziedzina˛ funkcji f (symbol Df ). gdy x + 1 +y 2 ≥ 1 ∧(x+1)2 +y 2 < 1. b2 ) w przestrzeni R2 okre´lamy wzorem sc s q AB = ρAB = (a1 − b1 )2 + (a2 − b2 )2 232 (602) . Jezeli funkcja f jest okre´lona wzorem i jej s ˙ dziedzina nie jest podana. Funkcja f dwóch zmiennych x1 .2 (Odległo´ci w R2 ) s Odległo´´ ρAB punktów A(a1 . y) = ˛ A wiec (x. (x. 0) i promieniu 1 (patrz rys. ˛ ˛ Definicja 14. 3.1 (Funkcji dwóch zmiennych) 1. które ¡ ¢ nie naleza˛ do wnetrza koła o ´rodku w punkcie − 1 . x2 ) ∈ X dokładnie jednej liczby z ∈ U.1 Wyznaczy´ dziedzine naturalna˛ funkcji c ˛ q x z = x2 +y2 +2x − 1. x2 odwzorowujaca zbiór X ⊂ R2 w zbiór U ⊂ R jest ˛ przyporzadkowaniem kazdemu punktowi P (x1 . 2.

a2 . . . + (an − bn )2 (608) 233 . r) punktu P0 ∈ R2 o promieniu r > 0 jest zbiór wszystkich punktów P ∈ R2 . r) punktu P0 ∈ R2 o promieniu r > 0 jest zbiór ˛ ˛ 2 wszystkich punktów P ∈ R . .8 Punkt P nazywamy punktem zewnetrznym zbioru E. p > 0. . . x3 najcze´ ˛sciej oznaczamy literami x.11 (Odległo´ci w Rn ) s Odległo´´ ρAB punktów A(a1 . jezeli otoczenie zbioru ˛ ˙ P jest rozłaczne ze zbiorem E. . y) spełniajacych nierówno´ci s ˛ 0 < |x − x0 | < p 0 < |y − y0 | < q (606) Definicja 14. ˛ ˛ nazywamy zbiór punktów P = (x. . odwzorowujaca zbiór X⊂ Rn w zbiór U ⊂ R jest ˛ przyporzadkowaniem kazdemu punktowi P (x1 . y. . . . xn ) ∈ X lub u = f (P ) dla P ∈ X. . v lub f . Definicja 14. y) spełniajacych nierówno´ci s ˛ |x − x0 | < p |y − y0 | < q (604) Definicja 14. x2 . n s ˛ ˛ Definicja 14. dla których ρP0 P < r (603) Definicja 14. . . xn . n zmiennych x1 . nazywamy ˛ zbiór punktów P = (x. f ∈ U. q > 0. q > 0.7 Punkt P nazywamy punktem wewnetrznym zbioru E. Zbiór punktów zewnetrznym wzgledem zbioru E nazywamy ˛ ˛ ˛ zewnetrzem zbioru E. y. dla których 0 < ρP0 P < r (605) Definicja 14. . to zmienne niezalezne x1 . .6 Sasiedztwem prostokatnym punktu P0 o bokach 2p i 2q. x2 . ˛ Definicja 14. natomiast ˙ ˙ zmienna zalezna opisujemy inna litera. x2 . an ) i B(b1 . . sc ˙ Jezeli n = 3. ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ X ∈ R3 oraz u. xn ) dla (x1 . . . b2 . . . bn ) w przestrzeni Rn okre´lamy sc s wzorem q ρAB = (a1 − b1 )2 + (a2 − b2 )2 + . .4 Otoczeniem prostokatnym punktu P0 o bokach 2p i 2q. u. Definicja 14. z. jezeli pewne otoczenie ˛ ˙ punktu P zawiera sie w E. . x2 . Zachodzi wówczas P (x.9 (Funkcji ograniczonej) Funkcje f (P ) nazywamy ograniczona w zbiorze X. z) ∈ X.MATEMATYKA ˙ 14.5 (Sasiedztwa w R2 ) ˛ Sasiedztwem kołowym (sasiedztwem) S (P0 . np.3 (Otoczenia w R2 ) Otoczeniem kołowym (otoczeniem) U (P0 . Przestrze´ R2 z odległo´cia (602) nazywamy 2−wymiarowa˛ przestrzenia˛ euklidesowa. v. . . x2 . p > 0. y) ∈ X spełniona jest nierówno´´: |f (P )| ≤ M. ze dla ˛ ˛ ˙ ˙ kazdego P (x. xn ) ∈ X dokładnie jednej liczby f ∈ U. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. jezeli istnieje taka liczba M. . Definicja 14.10 (Funkcji n zmiennych) Funkcja f . . Zbiór punktów wewnetrznych zbioru E nazywamy wnetrzem zbioru ˛ ˛ ˛ E. ˛ ˙ Piszemy przy tym f :X →U (607) lub u = f (x1 .

to Pn → P0 wtedy i tylko wtedy. co zapisujemy lim Pn = P0 (611) n→∞ wtedy i tylko wtedy.14 (Granicy) Mówimy. ciag ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ f (xn .˙ 14. 56 Zapis Pn → P0 oznacza.2 Granica funkcji dwóch zmiennych Niech bedzie dany ciag (Pn ) . r) punktu P0 ∈ Rn o promieniu r > 0 jest zbiór wszystkich punktów P ∈ Rn . dla których 0 < ρP0 P < r (610) 14. Pn ∈ Z.15 (Heinego granicy funkcji dwóch zmiennych) Liczbe g nazywamy granica˛ funkcji f (P ) w punkcie P0 i piszemy ˛ P →P0 lim lim f (P ) = g lub x→a f (x. ˛ ˙ Z definicji granicy w sensie Heinego wynika. . gdy dla kazdego ciagu punktów (Pn ) . ˛ ˛ ˛ gdy dla kazdego ciagu punktów (xn . yn ) → g. gdy ciag odległo´ci punktów Pn od punktu P0 jest zbiezny do 0. yn ) z sasiedztwa (a. dla których ρP0 P < r (609) Definicja 14. y) okre´lona w pewnym s ˙ sasiedztwie punktu (a. 2. yn ) i P0 (a. Pn 6= P0 zbieznego do P0 ˛ ˙ ˙ ciag (f (Pn )) jest zbiezny do g.13 (Sasiedztwa w Rn ) ˛ Sasiedztwem S (P0 . RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. b) ma w tym punkcie granice równa liczbie g wtedy i tylko wtedy.1 Jezeli Pn (xn . s ˛ ˙ n→∞ lim ρPn P0 = 0 (612) Twierdzenie 14. y) = g y→b (614) wtedy i tylko wtedy. Definicja 14. r) punktu P0 ∈ Rn o promieniu r > 0 jest zbiór wszystkich punktów ˛ P ∈ Rn . ze xn → a. b) dla n ∈ N . . . yn → b. ˙ n→∞ 234 . ze ciag (Pn ) punktów jest zbiezny do punktu P0 . punktów przestrzeni R2 i niech P0 bedzie ˛ ˛ ˛ punktem tej przestrzeni. ze funkcja f (x. b) i takiego. tzn. albo. ˙ gdy56 lim xn = a i lim yn = b (613) n→∞ n→∞ Niech funkcja f bedzie funkcja okre´lona w zbiorze Z i niech P0 bedzie punktem skupienia s ˛ ˛ ˛ ˛ tego zbioru. ze lim Pn = P0 . Definicja 14. n = 1. ze granica˛ ciagu (Pn ) jest ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ P0 .12 (Otoczenia w Rn ) Otoczeniem U (P0 . MATEMATYKA Definicja 14.

y) = f (a.17 (Granic niewła´ciwych funkcji dwóch zmiennych według Heinego) s Jezeli dla kazdego ciagu (Pn ) punktów. Definicja 14. δ) ˙ ˙ ˙ warto´ci funkcji f (P ) róznia sie od liczby g mniej niz o ε. s ˛ ˛ ˙ ˙ P →P0 P →P0 lim f (P ) = g ⇔ ∀ε ∃δ > 0 ∀P ∈ S (0 < ρP P0 < δ) ⇒ (|f (P ) − g| < ε (615) Z definicji granicy w sensie Cauchy’ego wynika. ze |f (x. gdy s ¡ ¢ ∀A ∃δ > 0 ∀P ∈ S 0 < ρP P0 < δ ⇒ (f (P ) > A) (617) y→y0 lim ∙ x→x0 ¸ lim f (x.MATEMATYKA ˙ 14. ze rozwazana s ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ funkcja ma w punkcie P0 granice niewła´ciwa˛ +∞ (−∞) i piszemy s ˛ P →P0 lim f (P ) = +∞ lub P →P0 lim f (P ) = −∞ (616) Definicja 14.19 (Granicy niewła´ciwej −∞ według Cauchy’ego) s Liczba g jest granica˛ niewła´ciwa˛ −∞ funkcji f w punkcie P0 wtedy i tylko wtedy. b) jest w tym punkcie ciagła. tzn.16 (Cauchy’ego granicy funkcji dwóch zmiennych) Liczbe g nazywamy granica˛ funkcji f (P ) w punkcie P0 . a nastepnie x → x0 ˛ ˛ ˛ ˛ (lub odwrotnie). wtedy ˛ i tylko wtedy. ze dla kazdego punktu (x. spełniajacych warunki podane w Definicji Heinego. ze dla kazdego punktu P ∈ S(P0 . co zapisujemy lim f (P ) = g. Uwaga 14. Definicje Cauchy’ego i Heinego granicy funkcji dwóch zmiennych sa˛ równowazne.3 Z istnienia granic iterowanych nie wynika istnienie granicy podwójnej.b) Uwaga 14. gdy lim f (x. y) − f (a. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. ˙ 2. ˛ Definicja 14. y) lub x→x0 y→y0 Definicja 14. gdy dla kazdego ε > 0 istnieje taka liczba δ.2 (O równowazno´ci definicji granic funkcji dwóch zmiennych) ˙ s 1. ze funkcja f (x. y) (619) to nazywamy ja granica iterowana funkcji f (x.20 (Granicy iterowanej) Jezeli istnieje liczba ˙ ∙ ¸ lim lim f (x. ˛ ˛ ˙ ˙ odpowiadajacy mu ciag warto´ci (f (Pn )) jest rozbiezny do +∞ (−∞). to mówimy. 235 . b)| < ε.18 (Granicy niewła´ciwej +∞ według Cauchy’ego) s Liczba g jest granica˛ niewła´ciwa˛ +∞ funkcji f w punkcie P0 wtedy i tylko wtedy. y) z tego otoczenia z zachodzenia nierówno´ci |x − a| < δ oraz s ˙ ˙ |y − b| < δ wynika. y) okre´lona w pewnym s ˙ otoczeniu punktu (a. b) (x. jezeli dla kazdego ε > 0 istnieje takie ˛ ˙ ˙ δ > 0. y). Oczywi´cie powyzszy warunek jest spełniony s ˙ ˙ wtedy i tylko wtedy.y)→(a. gdy s ¡ ¢ ∀A ∃δ > 0 ∀P ∈ S 0 < ρP P0 < δ ⇒ (f (P ) < A) (618) Definicja 14. gdy najpierw y → y0 . Granice funkcji dwóch zmiennych nazywamy takze granica 2− krotna lub granica ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ podwójna.

Poniewaz f (Pk ) = xk +yk = (xk − yk ) (xk + yk ).2 Dziedzina˛ naturalna˛ Df funkcji f (x. yk )) punktów zbioru Df . 0) jest punktem skupienia zbioru Df . Granica jest równa 0. x→0 x+y y→0 4 4 MATEMATYKA −y Rozwiazanie 14. Przykład 14.4 Mamy ˛ x2 + y 2 lim lim x→0 y→0 x2 − xy + y 2 lim lim ∙ x→0 x2 ∙ ¸ ¸ = lim 1 = 1 x→0 (624) = lim 1 = 1 y→0 y→0 x +y − xy + y 2 2 2 Przykład 14. y) = xx+y jest suma dwóch półpłasz˛ czyzn: x + y < 0 i x + y > 0.˙ 14. 0).3. wiec na mocy Definicji ˛ ˙ 14. x2 −xy+y 2 1 k2 (620) (621) (622) to po podstawieniu (622) mamy: 2 (623) + 1 k2 − + 1 k2 = 2 k2 −→ 1 k→∞ k2 1 k2 −→ 1 k→∞ k2 1 Przykład 14. Rozwiazanie 14. . Przykład 14. zbiezny do punktu P0 (0. i (Pk ) = (Pk ) = k k k zbiezne do punktu P0 (0. ze granica podwójna c ˙ x2 + y 2 x→0 x2 − xy + y 2 y→0 lim nie istnieje. taki.3 Rozwazmy dwa ciagi punktów: ˛ ˛ ˙ µµ µµ ¶¶ ¶¶ 1 1 1 1 2 0. Rozwazmy ˙ dowolny ciag (Pk ) = ((xk . y) = ˙ ˙ ¡ 1¢ f Pk = ¡ 2¢ f Pk = 1 k2 1 k2 x2 +y2 .3 Wykaza´.4 Wyznaczy´ granice iterowane funkcji z Przykładu 14.15 (Heinego) mamy ¡ ¢ x4 − y 4 2 = lim (xk − yk ) x2 + yk = 0 k x→0 x + y k→∞ y→0 lim Odp.5 Wyznaczy´ granice iterowane funkcji c lim x→0 y→0 x2 − y 2 x2 − xy + y 2 236 (625) . 0). Poniewaz f (x.2 Obliczy´ lim c x4 −y4 . Punkt P0 (0. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. c Rozwiazanie 14. ze ˛ ˙ ˙ 4 x4 −yk 2 2 k xk → 0 i yk → 0. tzn.

y) : x 6= 0 ∧ y 6= 1} jest dziedzina˛ naturalna˛ funkcji (627). y) = x2 + (y − 1)2 cos cos x y−1 (627) Zbada´ istnienie granicy podwójnej w punkcie P0 (0.3 Ciagło´c funkcji dwóch zmiennych ˛ s´ Definicje ciagło´ci funkcji dwóch zmiennych zapisujemy nastepujaco: ˛ ˛ s ˛ ˛ Definicja 14. Granice iterowane nie istnieja. Rozwiazanie 14. zbiezny do punktu P0 (0. ˛ 14. Odp. taki. Granica podwójna istnieje i wynosi 0. ze dla funkcji ˙ ˙ f (x. y).6 Dana jest funkcja £ ¤ 1 1 f (x. 1) jest punktem skupienia tego zbioru. y) x→0 y→1 y→1 x→0 (628) Rozwiazanie 14. yk )) z ˛ punktów zbioru Df . Poniewaz ˙ ˙ ˙ ¯ ¯ ¯£ ¤ 1 ¯ 1 ¯ ≤ |x|2 + |y − 1|2 0 ≤ ¯ x2 + (y − 1)2 cos cos ¯ x y − 1¯ wiec ˛ Stad na mocy twierdzenia o trzech ciagach mamy: ˛ ˛ 0 ≤ |f (xk . y) = x2 cos 1 1 1 1 cos + (y − 1)2 cos cos x y−1 x y−1 y→1 y→1 1 przy ustalonym x nie istnieje granica lim f (x. y). yk )| ≤ |xk |2 + |yk − 1|2 £ ¤ 1 1 lim x2 + (y − 1)2 cos cos =0 x→0 x y−1 y→1 Natomiast zauwazmy. 1) oraz granic iterowanych c ∙ ¸ h i lim lim f (x. y) i lim lim f (x.6 Zbiór Df = {(x. poniewaz lim cos x nie istnieje. ze druga z granic iterowanych równiez ˛ ˙ ˙ ˙ x→0 x→0 nie istnieje. ˙ ze pierwsza z granic iterowanych nie istnieje.MATEMATYKA ˙ 14. Oznacza to. poniewaz lim cos y−1 nie istnieje.5 Mamy ˛ x2 − y 2 lim lim 2 x→0 y→0 x − xy + y 2 lim lim ∙ x→0 x2 ∙ ¸ ¸ = lim 1 = 1 x→0 (626) = lim(−1) = −1 y→0 y→0 x −y − xy + y 2 2 2 Przykład 14.21 (Ciagło´ci funkcji dwóch zmiennych) ˛ s Funkcja f (P ) dwóch zmiennych jest ciagła w punkcie P0 wtedy i tylko wtedy. tzn. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. We´my dowolny ciag (Pk ) = ((xk . ze xk → 0 i yk → 1. Podobnie przy ustalonym y nie istnieje granica ˙ 1 lim f (x. 1). gdy ˛ P →P0 lim f (P ) = f (P0 ) 237 (629) . Stad wynika. ˛ Punkt P0 (0.

y) = (0. δ) f (P ) > 0 oraz. δ) f (P ) < 0 (630) Twierdzenie 14. ˛ . to ˛ ˛ ˙ ∃P1 ∈ D ∃P2 ∈ D f (P1 ) = sup f (P ) P ∈D (631) f (P2 ) = inf f (P ) P ∈D Twierdzenie 14. to ˛ ˛ ˙ ∀ε > 0 ∃δ > 0 ∀P1 . MATEMATYKA Definicja 14.2 (O lokalnym zachowaniu znaku) Jezeli funkcja f (P ) okre´lona na pewnym otoczeniu punktu P0 jest w tym punkcie ciagła i s ˛ ˙ f (P0 ) > 0 to ∃δ > 0 ∀P ∈ S(P0 .3 (O ograniczono´ci funkcji) s Jezeli funkcja f (P ) jest ciagła na obszarze domknietym i ograniczonym D.˙ 14.5 (Darboux o przyjmowaniu warto´ci po´rednich) s s Jezeli funkcja f (P ) jest ciagła na obszarze domknietym i ograniczonym D i ˛ ˛ ˙ + * µ∈ inf f (P ). dla której spełniona jest teza Twierdzenia 14. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. w których funkcja c ⎧ 1 ⎪ ⎪ cos gdy (x. 0) 238 (635) jest ciagła.4 Funkcje f (P ).22 (Ciagło´ci na zbiorze) ˛ s Funkcja f (P ) dwóch zmiennych jest ciagła na pewnym zbiorze Z ⊂ R2 . jezeli jest ciagła w ˛ ˛ ˙ kazdym punkcie tego zbioru.4 (Weierstrassa o osiaganiu kresów) ˛ Jezeli funkcja f (P ) jest ciagła na obszarze domknietym i ograniczonym D.7 Wyznaczy´ zbiór wszystkich punktów.6 nazywamy funkcja˛ ˛ jednostajnie ciagła na obszarze D. y) 6= (0. to f (P ) jest ˛ ˛ ˙ ograniczona na obszarze D.6 (Cantora o ciagło´ci jednostajnej) ˛ s Jezeli funkcja f (P ) jest ciagła na obszarze domknietym i ograniczonym D. jezeli ˙ f (P0 ) < 0 to ∃δ > 0 ∀P ∈ S(P0 . 0) ⎨ 2 + y2 x f (x. ˙ Twierdzenie 14. ˛ ˛ Przykład 14. sup f (P ) P ∈D P ∈D (632) to ∃P0 ∈ D f (P0 ) = µ (633) Twierdzenie 14. y) = ⎪ ⎪ ⎩ 0 gdy (x. P2 ∈ D 0 < ρP1 P2 < δ ⇒ |f (P1 ) − f (P2 )| < ε (634) Uwaga 14. Twierdzenie 14.

y) : x2 + y 2 > 0}. y) − f (x. 0). ˛ Rysunek 102: Połozenie punktów ˙ w kole. tzn.23 (Pochodnych czastkowych) ˛ 1. ˛ wzglednie przyrostowi ∆y drugiej zmiennej. Niech (Pk ) = ((xk . y) odpowiadajacymi przyrostowi ∆x pierwszej zmiennej. ˛ 14. ∂f f (x + ∆x. Granice ilorazu róznicowego ˛ ˙ f (x + ∆x. ze punkt (0. Odp. Dla ciagu (Pk ) = k . y) ∆x (640) gdy ∆x → 0 nazywamy pochodna czastkowa funkcji f w punkcie (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. yk )) bedzie dowolnym / ˛ ˙ ciagiem punktów Pk ∈ S zbieznym do punktu P0 (x0 . 102). y + ∆y) − f (x. W punkcie P0 (0. ciag (f (Pk )) = (cos k2 ) ˛ ˛ ˛ ˙ nie ma granicy. y + ∆y) − f (x. y) = lim ∆x→0 ∂x ∆x 239 (641) . (x. Róznice ˛ ˛ ˙ y + ∆y y ( x. y0 ).4 Pochodne czastkowe funkcji dwóch zmiennych ˛ Niech f bedzie funkcja okre´ a na pewnym kole slon ˛ ˛ ˛ 2 zawartym w przestrzeni R i niech (x. y) − f (x. 0). y). wzglednie przyrostowi ∆y drugiej zmiennej. y) (638) nazywamy przyrostami warto´ funkcji f w punkcie sci (x. y). 0) ∈ S. y) jest ciagła w¡¡ zdym punkcie (x. Funkcja jest ciagła na zbiorze {(x. a wiec funkcja nie moze by´ ciagła w c ˛ ˛ ˙ ˙ x→0 y→1 punkcie P0 (0. Wówczas ilorazy f (x + ∆x. y) 6= (0. y) f (x.MATEMATYKA ˙ 14. niech ˛ ∆x 6= 0 oraz ∆y 6= 0. y) ( x + ∆x. ze lim f (x. (x+∆x. y). Oznacza to. y) − f (x. y) oraz f (x. y) (x. y ) x x + ∆x f (x + ∆x. 0). 0) 6= (0. 0) oraz sasiedztwo S punktu P0 o z ˛ ˛ promieniu na tyle małym. y + ∆y ) ∆y ∆x ( x.7 We´my dowolny punkt P0 (0. y) wzgledem ˛ ˛ ˛ ˛ ∂f zmiennej x i oznaczamy symbolem ∂x (x. 0) funkcja ka ˙ ¢¢ ˛ ˛ 1 nie jest ciagła. 0 zbieznego do punktu P0 (0. y) oraz ∆x ∆y (639) nazywamy ilorazami róznicowymi funkcji f odpowiadajacymi przyrostowi ∆x pierwszej ˛ ˙ zmiennej. y + ∆y) beda punktami tego koła (patrz rys. Ponadto. y) nie istnieje. Rozwiazanie 14. Definicja 14. Poniewaz ˛ ˙ ˙ ¸ ∙ 1 1 1 lim f (P ) = lim f (Pk ) = lim cos 2 = cos 2 = cos lim 2 (636) 2 2 2 P →P0 k→∞ k→∞ k→∞ x + y xk + yk x0 + y0 k k oraz f (P0 ) = cos x2 0 1 2 + y0 (637) wiec funkcja f (x. y) − f (x.

y)|x=const ) ∂y dy (645) Wynika stad. y) = lim ∆y→0 ∂y ∆y Ponizej podamy kilka informacji uzupełnia˙ jacych. zwane tez rózniczkowaniem czast˛ ˙ ˛ ˛ ˙ ˙ kowym. y) (x. ˛ Uwaga 14. pochodna czastkowa ∂f (x. y) ∆y MATEMATYKA (642) gdy ∆y → 0 nazywamy pochodna czastkowa funkcji f w punkcie (x. y)|y=const bedacej zaweze˛ ˛ ˛˙ niem funkcji f przez ustalenie drugiej zmiennej. ze mamy ˙ do czynienia z funkcja wielu zmiennych. Przykład 14. y) = 3x2 y 2 ∂x ∂f (x. y) czastkowych. y). ˛ Przykład 14. 2. y) = x3 y 2 . y) jest ˛ ∂x pochodna˛ funkcji f (x. Rysunek 103: Geometryczny sens pochodnych Analogicznie. y) fy (x. tzn. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. a przy rózniczkowaniu wzgledem y nalezy x uwaza´ za ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ c ˙ ˙ ˙ c stała. y) = (f (x. ˛ W praktyce. c ˛ Rozwiazanie 14. y) = 2x3 y ∂y x2 y y + x. ze obliczanie pochodnych czastkowych. y + ∆y) − f (x.8 Obliczy´ pochodne czastkowe funkcji f (x. y) = (644) f (x. a ˛ obliczana jest pochodna wzgledem jednej z nich. ∂f f (x. do przedstawiania pochodnych czastkowych wzgledem zmiennych niezaleznych ˛ ˛ ˙ uzywane sa˛ tez symbole wprowadzone przez ˙ ˙ Lagrange’a fx (x. y + ∆y) − f (x.8 ˛ ∂f (x. y) wzgledem ˛ ˛ ˛ ˛ ∂f zmiennej y i oznaczamy symbolem ∂y (x. nalezy wykonywa´ według znanych reguł.˙ 14. Symbol ∂ oznacza. Granice ilorazu róznicowego ˛ ˙ f (x.6 Pochodna czastkowa ∂f (x. y) 0 (643) z y S α β G x Uwaga 14.9 Obliczy´ pochodne czastkowe funkcji f (x.5 Zapis ∂f i ∂f został wprowadzony ∂x ∂y przez Leibniza. ze przy rózniczkowaniu czastkowym c ˛ ˙ ˙ ˙ wzgledem x nalezy uwaza´ y za stała. y)|y=const ∂x dx ∂f d (x. y)|x=const bedacej ˛ ˛ ˛ zawezeniem funkcji f przez ustalenie pierwszej zmiennej ˛˙ ´ ³ ∂f d (x. ˛ ∂y ˛ jest pochodna funkcji f (x. y) = c ˛ 240 . z tym.

2. y) = 0.10 Obliczy´ pochodne czastkowe funkcji f (x. c ˛ Rozwiazanie 14. fy (M)] jest wektorem ˛ normalnym (czyli prostopadłym) do krzywej K w punkcie M i oznaczamy go grad f (M) = [fx (M).5 -1.25 -1. 103). y) = tan α fy (x. y)|x=const tworza odpowiednio z osiami 0x i 0y (patrz rys. ∂f 2x y (x. y) = − e−x/y ∂x y x ∂f (x. y) ∈ G. y) = − 2 ∂x y x ∂f x2 1 (x. to styczna do krzywej K w punkcie M ma równanie (648) fx (M)(X − x) + fy (M)(Y − y) = 0 a normalna do krzywej K w punkcie M ma równanie X −x Y −y = fx (M) fy (M) 241 (649) . y) = 0 klasy C 1 i punkt M = (x.5 Rysunek 104: Styczne do okregu.5 Geometryczny sens pochodnych czastkowych ˛ Niech G bedzie pewnym prostokatem. y) lezy na tej krzywej.5 x Twierdzenie 14. y) = 2 e−x/y ∂y y 14.5. to wektor ˙ o współrzednych [fx (M). ˛ ˛ Wówczas fx (x. które styczne do krzywych ˛ ˛ z = f (x.25 2. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y) dla (x. y) = 0 klasy C 1 i punkt M = (x. y) = e−x/y .9 ˛ ˙ 14.10 ˛ 1 ∂f (x. y) lezy ˙ na tej krzywej.5 y 1.25 0 1. y)|y=const z = f (x. y) = tan β (646) gdzie: α i β sa katami.1 Styczna i normalna do krzywej Pochodne czastkowe moga by´ wykorzystywane ˛ ˛ c do wyznaczania stycznej i normalnej do krzywej danej równaniem f (x. fy (M)] (647) -2.7 Jezeli krzywa K jest dana ˙ równaniem ogólnym f (x. ˛ Wniosek 14.25 0 -2. a S wykresem funkcji z = f (x. ˛ 14.MATEMATYKA Rozwiazanie 14. y) = − 2 + ∂y y x Przykład 14.1 Jezeli krzywa K jest dana równaniem ˙ ogólnym f (x.

slon ˛ ˛ ˛ Definicja 14. to w kazdym punkcie prostokata G (obszaru) sa˛ one sobie równe ˛ ˛ ˙ ∂2f ∂2f = lub fxy = fyx ∂x∂y ∂y∂x 242 (655) .24 Pochodna˛ czastkowa˛ pierwszego rzedu pochodnych czastkowych ˛ ˛ ˛ dem zmiennych x. ˛ ˙ Twierdzenie 14. y) nalezy do okregu. ∂x ∂y wzgle˛ (653) i nazywamy pochodnymi czastkowymi rzedu drugiego funkcji f (x.11 Niech (x. ˛ ˛ Uwaga 14.7 Pochodne ∂2f ∂y∂x ∂2f ∂x2 = fxx . Sa˛ to styczne do s okregu (650) przechodzace przez punkt (1. = fyx mieszanymi drugiego rzedu. 0) i (−4/5. y) ma na pewnym prostokacie G (obszarze) ciagłe pochodne mieszane ˛ ˛ ˙ rzedu drugiego. ˛ ˛ 14. ˛ ∂2f ∂x2 Uwaga 14. y) = lim ∆x→0 ∂x2 ∆x Podobnie interpretuje sie pozostałe wyrazenia (653). a wiec spełnia równanie (650). ∂ f = fyy nazywamy czystymi. Wstawiajac n ˛ ˛ te warto´ci do (651) dostajemy dwie proste: X = 1 i 4X − 3Y + 5 = 0.6 Pochodne czastkowe drugiego rzedu ˛ ˛ Jezeli funkcja f ma w kazdym punkcie prostokata G pochodna czastkowa fx (fy ). Powyzsze równanie powinno by´ spełc ˙ nione przez pare liczb X = 1. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y oznaczamy jednym z symboli ∂ 2f ∂x2 ∂ 2f ∂y 2 ∂2f ∂x∂y ∂2f ∂y∂x ∂f ∂f . 3)(rysunek 104). 3/5).8 Rozpisujac symbol ˛ otrzymujemy: (654) ∂2f fx (x + ∆x. y). Y ) jest dowolnym punktem płaszczyzny. Zgodnie z (648) równanie styczs ˛ ˛ nej do okregu w punkcie (x. y) bedzie punktem styczno´ci. y) (x.11 Napisa´ równanie stycznej do okregu c ˛ x2 + y 2 = 1 przechodzaca przez punkt (1. ze punkt styczno´ci (x. y) − fx (x.˙ 14. A wiec ˛ ˛ 2x(1 − x) + 2y(3 − y) = 0 (652) Zauwazmy. to fx (fy ) ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ jest funkcja okre´ a w prostokacie G. Y = 3. Rozwias ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ zujac układ równa´ (652) i (650) otrzymujemy dwa punkty: (1. 3). y) ma posta´ c ˛ 2x(X − x) + 2y(Y − y) = 0 (651) przy czym (X. ˛ ˛ MATEMATYKA (650) Rozwiazanie 14. Przykład 14. a pochodne ∂y 2 2 ∂2f ∂x∂y = fxy .8 (Schwarza) Jezeli funkcja f (x.

Były one s ˛ ˛ odpowiednio równe y 2x x2 1 fx = − 2 fy = − 2 + y x y x Wyznaczymy pochodne rzedu drugiego.26 Jezeli funkcja f (x.13 Obliczy´ pochodne czastkowe rzedu drugiego funkcji f (x. Przykład 14. y) jest rózniczkowalna w punkcie P (x. to ˙ ˙ lim d f = ρ→0 ∆f = ∂f ∂f (P0 ) d x + (P0 ) d y ∂x ∂y (657) s nazywamy rózniczka zupełna funkcji f w punkcie P0 .12 Pochodne pierwszego rzedu wyznaczyli´my w Przykładzie 14. Twierdzenie 14. ˙ 243 . y) = c ˛ ˛ x2 y y + x. y + ∆y) ∈ U) przyrost warto´ci funkcji s ˙ p ∆x2 + ∆y 2 i lim α = 0 (α zalezy od ρ). y).9 Jezeli funkcja f ma na pewnym otoczeniu punktu P pochodne czastkowe ˛ ˙ fx i fy . ˛ Definicja 14. y) = x3 y 2 .25 Funkcja f (x. y0 ). ˙ Przykład 14.10 Rózniczkowalno´´ funkcji f w punkcie P zapewnia jej ciagło´´ w tym sc ˛ sc ˙ punkcie.11 Rózniczkowalno´´ funkcji f w punkcie P zapewnia istnienie pochodnych sc ˙ czastkowych fx i fy w tym punkcie. y) = A1 ∆x + A2 ∆y + ρα (656) gdzie: ρ = Twierdzenie 14. ˛ ˙ Twierdzenie 14. y + ∆y) − f (x. Wielko´ci d x i d y nazywamy rózni˛ ˛ ˙ ˙ czkami zmiennych niezaleznych.12 Obliczy´ pochodne czastkowe rzedu drugiego funkcji f (x. Rózniczka zupełna s´ ˙ ˙ O rózniczkowalno´ci funkcji mówi definicja: s ˙ Definicja 14. przy czym A1 = fx (P ). które sa˛ w tym punkcie ciagłe.7 Rózniczkowalno´c funkcji. c ˛ ˛ Rozwiazanie 14. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. ze w dostatecznie małym ˙ otoczeniu punktu P (takim.MATEMATYKA ˙ 14. ze (x + ∆x. to jest w tym punkcie rózniczkowalna. ˙ ρ→0 ∆f = f (x + ∆x. jezeli jest okre´lona s ˙ ˙ na pewnym otoczeniu U tego punktu i istnieja˛ takie liczby A1 i A2 . A2 = fy (P ).9. fyy = 2x3 fxy = 6x2 y fyx = 6x2 y Rozwiazanie 14. ze fxy = 6x2 y = fyx . Sa˛ one s ˛ ˛ równe fy = 2x3 y fx = 3x2 y 2 Teraz mozemy wyznaczy´ wszystkie pochodne drugiego rzedu c ˛ ˙ fxx = 6xy 2 Widzimy. ˛ fxx = 2 2y + y x3 fyy = 2x2 y3 fxy = − 2x 1 − 2 y2 x fyx = − 2x 1 − 2 y2 x 14.13 Pochodne pierwszego rzedu obliczyli´my w Przykładzie 14.8. y) jest rózniczkowalna w punkcie P0 (x0 .

jest to funkcja trzech zmiennych niezaleznych: V = V (a. c). którego moduł jest zwany błedem bezwzglednym objeto´ci.27 Rózniczka drugiego rzedu funkcji f (x. czyli bład wzgledny objeto´ci. ˛ ˛ Definicja 14. y) d x + 2fxy (x. ˛ ˛ ˛ ˛ s szacujemy za pomoca˛ rózniczki objeto´ci ˛ s ˙ ∆V ≈ d V = Aby oszacowa´ c ∂V ∂V 2 dr + d h = 2πrh d r + πr d h ∂r ∂h ∆V . c ˙ s ˛ ˛ s Rozwiazanie 14. otrzymujemy: ∂V ∂V ∂V = bc = ac = ab ∂a ∂b ∂c A wiec rózniczke objeto´ci prostopadło´cianu zapiszemy s ˛ ˛ ˛ s ˙ dV = Stad ˛ dV da db dc = + + V a b c Niech f (x. 244 . b. Korzystajac z ˛ ˙ wzoru (657) zastosowanego do funkcji trzech zmiennych. y) w punkcie P (lub druga ˛ ˛ ˛ ˙ rózniczka funkcji) nazywamy wyrazenie ˛ ˙ ˙ 2 2 2 d f (x. Druga rózniczka jest forma˛ ˛ ˙ kwadratowa˛ przyrostów d x. y).15 Objeto´´ prostopadło´cianu wyraza sie wzorem s ˛ ˛ sc ˛ ˙ V = abc Jak widzimy.14 Oszacowa´ przyrost ∆V objeto´ci walca V = πr2 h odpowiadajacy przyrostowi c ˛ s ˛ promienia d r i przyrostowi wysoko´ci d h walca. ze s ˛ c ˙ ˙ ˙ jednak ∆f 6= d f i ∆f = d f + ρα (659) gdzie ∆f − d f α= p ∆x2 + ∆y 2 (660) Przykład 14. y. dzielimy powyzsza˛ równo´´ przez V = πr2 h sc ˛ ˛ ˛ s ˙ V ∆V 2πrh d r + πr2 d h dV dr dh = = =2 + V V πr2 h r h Przykład 14.9 Zachodzi wzór przyblizony ˙ ∆f ≈ d f MATEMATYKA (658) gdzie: ∆f − przyrost warto´ci funkcji. ale nalezy pamieta´. y) d x d y + fyy (x. b. c. d f − rózniczka zupełna funkcji. y) d y ∂V ∂V ∂V da+ db + d c = bc d a + ac d b + ab d c ∂a ∂b ∂c (661) w którym d x.˙ 14.14 Przyrost ∆V . y).15 Obliczy´ rózniczke objeto´ci prostopadło´cianu o bokach a. Współczynnikami tej formy sa˛ drugie pochodne czastkowe ˛ funkcji f (x. d y. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. d y oznaczaja dowolne przyrosty zmiennych x. Uwaga 14. y) = fxx (x. y) bedzie funkcja klasy C 2 w pewnym otoczeniu punktu P (x. s Rozwiazanie 14.

8.8. y) ¯ x=g(t) h0 (t) (663) y=h(t) y=h(t) 14. y0 + k) ∈ U.2 Druga pochodna funkcji F (g (t) . to przyrost funkcji odpowiadajacy punktom ˛ ˙ P0 i P1 wyraza sie wzorem ˛ ˙ ³ ´ ³ ´ e h + fy P k e (666) f (P1 ) − f (P0 ) = fx P Twierdzenie 14. Jest to wzór Taylora z drugimi ˛ pochodnymi. to funkcja złozona ˙ ¯ ¯ F (t) = f (x. y) ¯ x=g(t) (662) y=h(t) jest okre´lona w przedziale (α. β). P0 6= P1 .14 Jezeli f (x.3 µ dg dt ¶2 ∂ 2F d g d h ∂ 2F +2 + ∂g∂h d t d t ∂h2 µ dh dt ¶2 + ∂F d2 g ∂F d2 h + ∂g d t2 ∂h d t2 (665) Wzór Taylora dla funkcji dwóch zmiennych Na wstepie podamy twierdzenie o przyrostach funkcji dwóch zmiennych. 245 e n w którym P jest pewnym punktem odcinka P0 P1 róznym od ko´ców tego odcinka. y0 ) ˙ i jezeli punkt P1 = (x0 + h. β). 14. a funkcja jest rózniczkowalna w punkcie (x. y) jest okre´lona w obszarze D. ˙ . y) ¯ x=g(t) g (t) + fy (x.12 Jezeli funkcja f (x. ˛ ˛ ˙ 14.13 Jezeli f (x. h (t)). ˙ to funkcja złozona (662) ma dla argumentu t pochodna˛ ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 0 F (t) = fx (x.1 Pierwsza pochodna funkcji F (g (t) .8. y) = (g (t) . RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. druga pochodna jest pochodna pierwszej pochodnej. y) jest funkcja˛ klasy C 2 w otoczeniu U punktu P0 = (x0 . ˛ Twierdzenie 14. β) w obszar D. y = h (t) odwzorowuje przedział (α. y) jest funkcja˛ klasy C 1 w otoczeniu U punktu P0 = (x0 . a para funkcji x = s ˙ g (t) .8 Pochodna funkcji złozonej ˙ Twierdzenie 14. h (t)) Wzór (663) zapiszemy w symbolice Leibniza ∂F d g ∂F d h dF = + ∂g d t ∂h d t dt Jest to wzór na pierwsza pochodna funkcji złozonej. y0 + k) ∈ U. y0 ) ˙ i jezeli punkt P1 = (x0 + h. h (t)) (664) Jak pamietamy. P0 6= P1 . Jezeli dodatkowo funkcje g (t) i h (t) sa rózniczkowalne dla s ˛ ˙ ˙ pewnego argumentu t ∈ (α.MATEMATYKA ˙ 14. Zatem ˛ ˛ µ ¶ d2 F d ∂F d g ∂F d h + = ∂h d t d t2 d t ∂g d t Stad ˛ ∂2F d2 F = ∂g 2 d t2 14. to przyrost funkcji odpowiadajacy punktom ˛ ˙ P0 i P1 wyraza sie wzorem ˛ ˙ ³ ´ ³ ´ i 1 h ³ e´ 2 e e f (P1 ) − f (P0 ) = fx (P0 ) h + fy (P0 ) + (667) fxx P h + 2fxy P hk + fyy P k2 2 e w którym P jest pewnym punktem odcinka P0 P1 miedzy P0 i P1 .

y) i P1 (x + d x. w którym funkcja ma warto´c mniejsza niz w P0 . y + d y) − f (x.˙ 14. ˙ ˙ ˙ . Sa to linie. y) = Ax2 + 2Bxy + Cy 2 (672) (671) jezeli co najmniej jedna ze stałych A.9.9. ze w dowolnym otoczeniu pewnego punktu P0 istnieje punkt w którym funkcja ˙ ma warto´´ wieksza niz w P0 oraz punkt.29 Forma kwadratowa dwóch zmiennych nazywamy funkcje postaci ˛ ˛ ˛ Φ (x. MATEMATYKA Przyjmujac oznaczenia P0 (x. to AC > B 2 ≥ 0 i liczby A. co zapisujemy symbolicznie s δ>0 P P0 <δ ∨ ∧ f (P ) ≤ f (P0 ) (669) Jezeli we wszystkich punktach sasiedztwa funkcja f przyjmuje warto´ci mniejsze niz w punkcie s ˛ ˙ ˙ P0 . charakteryzujaca rozkład warto´ci funkcji w dowolnie małym otoczeniu s ˛ s ˛ ˛ danego punktu. a w przestrzeni R3 − płaszczyzny. ze funkcja f ma w punkcie P0 maksimum oznacza. Oznacza to. sc ˛ s´ ˛ ˙ ˛ ˙ Wykresem formy liniowej sa tak zwane linie ekwiskalarne.9 Ekstremum funkcji dwóch zmiennych Definicja ekstremum 14. w którym najwieksza˛ ˛ ˛ ˙ warto´cia˛ funkcji f jest f (P0 ). ze jezeli w > 0. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. W przestrzeni R liniami ekwiskalarnymi sa proste o s ˛ równaniach Ax + By = const. y) = fx d x + fy d y + fxx d x2 + 2fxy d x d y + fyy d y 2 (668) 2 14. 14. y + d y) zapiszemy wzór Taylora w postaci ˛ rózniczkowej ˙ i 1 he e e f (x + d x.1 Definicja 14. y) = Ax + By nie ma ekstremum.15 Forma liniowa dwóch zmiennych niezerowa ϕ (x. s ˙ Definicja minimum i minimum wła´ sciwego rózni sie od powyzszej tylko kierunkiem ˛ ˙ ˙ nierówno´ci miedzy f (P ) i f (P0 ). Ekstremum jest lokalna ˛ ˛ ˛ ˛ własno´cia funkcji. C sa˛ tego samego znaku. s ˛ Ekstremum jest nazwa obejmujaca maksimum i minimum. ze funkcja f ma w punkcie P0 maksimum wła´ciwe.2 Formy liniowe i kwadratowe dwóch zmiennych Twierdzenie 14. wzdłuz których ˛ ˛ ˙ 2 funkcja przyjmuje te same warto´ci. ze P0 jest ˙ ˙ punktem wewnetrznym dziedziny funkcji i ze istnieje otoczenie punktu P0 . Definicja 14. zwanych współczynnikami formy nie jest zerem.30 Wyróznikiem formy kwadratowej nazywamy liczbe ˛ ˙ ¯ ¯ ¯ A B ¯ 2 ¯ w=¯ ¯ B C ¯ = AC − B 246 (673) Zauwazmy. B. czyli ∨ ∧ f (P ) < f (P0 ) (670) δ>0 0<P P0 <δ to mówimy. C. ˙ Definicja 14.28 Powiedzenie.

14. ˛ ˛ Przyjmuja˛ warto´´ zero we wszystkich punktach osi 0y. y) = Ax2 + 2Bxy + Cy 2 o wyrózniku w = ˙ 2 AC − B jest: 1. 0). to obie pochodne czastkowe 1 rzedu w tym punkcie sa˛ równe zeru ˛ ˛ ˙ fx (x0 .18 Czy funkcja z = x2 y ma ekstremum? Rozwiazanie 14. zatem funkcja nie ma ekstremum. jezeli w < 0. Kazda forma kwadratowa ma w poczatku układu warto´´ 0. jezeli w > 0. Forme kwadratowa nazywamy nieokre´ a lub znakozmienna (np. Φ (x.17 Pochodne czastkowe funkcji z sa˛ równe: zx = 4x3 . y) = (x + y)2 ) lub półokre´ a slon ˛ slon ˛ ˛ 2 ujemnie (np. przy czym jest okre´lona dodatnio.16 Forma kwadratowa Φ (x. W punkcie (0. wzglednie s s ˛ ˙ okre´lona ujemnie. y0 ) = 0 Przykład 14. jezeli w = 0. zy = 2y. s ˛ 3. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. Pochodz ˛ ˙ 2 x na zy = x + e jest wszedzie dodatnia. Forme kwadratowa nazywamy okre´ a. y) = x + y ) lub okre´ a ujemnie (np. 0) dla y = x > 0 jest z > 0.3 Warunek konieczny ekstremum funkcji dwóch zmiennych Przedstawimy podstawowe twierdzenie. sc poniewaz w sasiedztwie punktu (0.17 Czy funkcja z = x4 + y 2 ma ekstremum? Rozwiazanie 14. 4. czy warto´ci tej formy sa dodatnie czy ujemne. y) = x2 − slon ˛ ˛ ˛ ˛ 2 y ). Funkcja nie ma jednak ekstremum. gdy A > 0 lub C > 0. jezeli w pewnych punktach poza poczatslon ˛ ˙ ˛ ˛ ˛ kiem układu przyjmuje warto´c 0. 0) jest minimum wła´ciwe. Przyrównu˛ ˛ jac je do zera otrzymujemy układ równa´ 4x3 = 0.18 Pochodne czastkowe opisywane sa˛ równaniami: zx = 2xy. Twierdzenie 14. Poza tym punktem nie ma ekstremum.16 Funkcja z = x2 y+yex jest rózniczkowalna na całej płaszczy´nie. a w innych ujemne. a poza nia przyjmuje warto´ci dodatnie. s Przykład 14. którego jedynym rozwiazaniem jest n ˛ ˛ punkt (0. ˛ ˙ 247 (674) . okre´lona. y0 ) = fy (x0 . gdy A < 0 lub C < 0 (prosta). i wówczas zeruje sie na pewnej prostej przechodzacej przez s ˛ ˛ ˙ poczatek układu.17 Jezeli funkcja f (x. s 3. gdy A > 0 i C > 0. ˛ Przykład 14. y0 ) ekstremum i jest w tym ˙ punkcie rózniczkowalna. a we wnetrzach czterech katów miedzy tymi prostymi jest na przemian ˛ ˛ ˛ ˛ dodatnia i ujemna (dwie proste prostopadłe oraz hiperbole).MATEMATYKA ˙ 14. ale nie przyjmuje warto´ róznych znaków.16 Czy funkcja z = x2 y + yex ma ekstremum? Rozwiazanie 14. Φ (x. a dla y = x < 0 jest z < 0. Przy s´ sci ˙ tym nazywamy ja półokre´ a dodatnio (np. Φ (x. półokre´lona. 2y = 0. gdy A < 0 i C < 0 (elipsy). Φ (x. y) = −x − y 2 ) zaleznie od slon ˛ ˙ tego. jezeli w pewnych punktach przyjmuje warto´ dodatnie. nieokre´lona. i wówczas zeruje sie na dwóch prostych przecinajacych sie w s ˛ ˛ ˛ ˙ poczatku układu. jezeli wszedzie poza poczatkiem układu ma slon ˛ ˙ ˛ ˛ ˛ ˛ warto´ci rózne od zera i stałego znaku. wzglednie s ˛ ˛ ˛ warto´ci ujemne. y) = − (x + y) ) zaleznie od tego. Klasyfikacja form kwadratowych 1. Przy tym nazywamy ja okre´ a dodatnio s slon ˛ ˛ ˙ 2 2 2 (np. czy forma przyjmuje warto´ci s ˙ dodatnie czy ujemne. sc ˛ ˙ 2. Φ (x. Forme kwadratowa nazywamy półokre´ a.9. s 2. y) ma w punkcie (x0 . zy = x2 . sci ˙ Twierdzenie 14.

ale wyznacznik drugich pochodnych jest w tym ˛ ˛ punkcie ujemny W (P0 ) < 0 fx (P0 ) = fy (P0 ) = 0 (678) to funkcja nie ma ekstremum w tym punkcie. We´my. na przykład dwie c z ˙ 4 4 3 3 funkcje z = x + y i z = x + y . w którym fx = fy = 0.18 Jezeli funkcja f (x. jednak pierwsza funkcja ma w nim ekstremum wła´ciwe. Twierdzenie 14. to na mocy ˙ ˙ Twierdzenia 14. s Przykład 14. c Rozwiazanie 14.10 Jezeli w punkcie P0 ˙ fx (P0 ) = fy (P0 ) = W (P0 ) = 0 (679) to niczego nie mozemy powiedzie´ o istnieniu lub braku ekstremum. to s ˙ ˙ maksimum wła´ciwe. y) = x + 2y − 1 = 0 Jest to jedyny punkt. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y) = 2x + y − 2 = 0 stad x = 1. hesjan. y = 0 ˛ fy (x. ˛ c ˙ W celu zbadania. c ˛ ˛ ˙ Twierdzenie 14. funkcji ˛ ˛ f jest w tym punkcie dodatni ¯ ¯ ¯ fxx (P0 ) fxy (P0 ) ¯ ¯ (676) W (P0 ) = ¯ ¯ fxy (P0 ) fyy (P0 ) ¯ > 0 fxx (P0 ) fyy (P0 ) (677) to funkcja ta ma w punkcie P0 ekstremum wła´ciwe. Jezeli fx (P0 ) = fy (P0 ) = 0. klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 . Oznacza to. W obu przypadkach w punkcie P0 = (0.17 funkcja f nie ma ekstremum w punkcie P0 .19 Wyznaczy´ ekstremum funkcji f (x.9. tzw. obliczymy warto´ci s ˛ drugich pochodnych w tym punkcie. 248 . a druga nie ma ekstremum s (patrz ponizsze rysunki). s ˙ 14. y) jest klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 (x0 . Ekstremum moze wystapi´ tylko w tym punkcie. y). Uwaga 14. ˙ 57 czyt.4 MATEMATYKA Warunek wystarczajacy ekstremum funkcji dwóch zmiennych ˛ Mówi o tym twierdzenie. czy w wyznaczonym punkcie wystepuje ekstremum i jakie. jezeli ujemne. 0) zachodzi warunek (679). 14. Charakter tego ekstremum zalezy od znaku s ˙ drugich pochodnych czystych w punkcie P0 Jezeli sa˛ one dodatnie. fxy = 1.19 Obliczamy pierwsze pochodne i przyrównujemy je do zera ˛ fx (x. y0 ) i ma ˙ obie pochodne czastkowe 1 rzedu w tym punkcie równe zeru ˛ ˛ fx (P0 ) = fy (P0 ) = 0 (675) a wyznacznik pochodnych czastkowych 2 rzedu. a wyznacznik W = 3. Sa˛ one równe: fxx = fyy = 2. y) = x2 + xy + y 2 − 2x − y. to funkcja ma w punkcie P0 minimum wła´ciwe.19 Jezeli funkcja f (x. to ˙ mozemy korzysta´ z nastepujacego twierdzenia. ma w tym punkcie ˙ obie pochodne czastkowe 1 rzedu równe zeru. Hessian57 (lub wyznacznik Hessa). 0) jest minimum wła´ciwe.5 Warunek wykluczajacy ekstremum funkcji dwóch zmiennych ˛ Jezeli co najmniej jedna z pochodnych fx (P0 ).˙ 14.9. fy (P0 ) jest rózna od zera. ze w punkcie (1.

MATEMATYKA ˙ 14. y) i g (x. ze aby rózniczka d z była ˙ ˙ równa zeru przy dowolnym przyro´cie d x musi by´ spełniony warunek s c fx − gx fy = 0 gy ¯ ¯ ¯=0 ¯ (685) który mozna zapisa´ w postaci wyznacznikowej c ˙ ¯ ¯ fx fy ¯ ¯ gx gy 249 .10 Ekstremum warunkowe funkcji dwóch zmiennych Niech funkcje f (x. y) i g (x. Z ostatniego równania wynika. ze rózniczki d x i d y sa od siebie zalezne ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ i spełniaja równanie ˛ (683) dc = 0 d g = gx d x + gy d y = 0 Wyznaczajac z równania (683) d y = − gx d x i podstawiajac do równania (682) otrzymujemy ˛ ˛ gy ¶ µ gx (684) d z = d f = fx − fy d x = 0 gy gdzie d x jest dowolnym przyrostem. y) ≥ f (x0 . y0 ) − minimum Warunek konieczny istnienia ekstremum warunkowego funkcji dwóch zmiennych z = f (x. y) przy warunku ograniczajacym g (x. 15 10 1000 800 600 400 200 4 -5 2 0 5 -2 -4 -2 -2-1 -1 -5 -10 -15 5 1 12 2 Rysunek 105: Przebiegi funkcji: z = x4 + y 4 i z = x3 + y 3 . y0 ) spełnia równanie (680) oraz istnieje takie otoczenie U punktu (x0 . dla których zeruje sie rózniczka funkcji ˛ ˙ d z = d f = fx d x + fy d y = 0 (682) (681) przy czym z warunku ograniczajacego (680) wynika. y) osiaga w punkcie (x0 . s ˛ ˛ ze funkcja f (x. Niech funkcje f (x. y) = c mozna sformułowa´ za pomoca rózniczki c ˛ ˛ ˙ ˙ 1 funkcji. y0 ) ∈ D maksimum (minimum) warunkowe. y) ≤ f (x0 . Funkcja f (x. Mówimy. przy ˛ ˙ warunku g (x. y) sa okre´lone i ciagłe w pewnym obszarze płaskim D. y) sa klasy C w obszarze D. y) ∈ U spełniajacego warunek (680) zachodzi nierówno´´ sc ˛ ˙ f (x. y0 ). 14. y0 ) − maksimum f (x. ze ˙ ˙ dla kazdego punktu (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y) = c (680) jezeli punkt (x0 . y) moze mie´ c ˛ ˙ ekstrema w tych punktach.

w których funkcja f (x. y) = c dotyczy znaku rózniczki drugiego rzedu d2 z w punkcie stacjonarnym. ze funkcje f (x. y) = c Eliminujac z układu równa´ czynnik nieoznaczony λ = fx = fy otrzymujemy warunek konieczn ˛ gx gy ny na ekstremum zapisany w postaci (686). y) + λ (c − g (x. Polega ona na wprowadzeniu pomocniczej funkcji Lagrange’a ˛ ˙ w postaci: L (λ. me˛ tode mnoznika Lagrange’a. y) sa klasy C 2 w pewnym otoczeniu punktu ˛ ˙ ˙ stacjonarnego. ˛ ˙ Przyjmijmy załozenie. Wtedy 2 d z = d (d z) = ∂ ∂ (d z) d x + (d z) d y = ∂x ∂y ∂ ∂ (fx d x + fy d y) d x + (fx d x + fy d y) d y = = ∂x ∂y = fxx d x2 + fxy d y d x + fxy d y d x + fyy d y 2 + fy d2 y = = fxx d x2 + 2fxy d y d x + fyy d y 2 + fy d2 y (689) Biorac pod uwage ograniczenie ˛ ˛ g (x. x. y) = 0 Lx = fx − λgx = 0 (688) ⎩ Ly = fy − λgy = 0 Zatem punkty stacjonarne. y) przy warunku g (x.˙ 14. y) = f (x. y)) (687) i znalezieniu dla niej warunku koniecznego na istnienie ekstremum bezwarunkowego tej funkcji rozpatrywanej jako funkcji trzech zmiennych: ⎧ ⎨ Lλ = c − g (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. Warunek dostateczny istnienia ekstremum warunkowego dla funkcji z = f (x. y) = c mamy d g = 0 i d2 g = d (d g) = 0 czyli 2 2 2 2 d g = gxx d x + 2gxy d y d x + gyy d y + gy d y = 0 (690) Eliminujac d2 y z ostatniego równania i wstawiajac do (689) mamy ˛ ˛ ¶ ¶ µ ¶ µ µ fy fy fy 2 2 fxx − gxx d x + 2 fxy − gxy d y d x + fyy − gyy = d z = gy gy gy 2 2 = (fxx − λgxx ) d x + 2 (fxy − λgxy ) d x d y + (fyy − λgyy ) d y Obliczajac pochodne drugiego rzedu funkcji Lagrange’a ˛ ˛ Lxx = fxx − λgxx Lxy = fxy − λgxy = Lyx Lyy = fyy − λgyy 250 (691) . MATEMATYKA Praktycznie warunek konieczny na ekstremum otrzymujemy wprowadzajac tzw. y) i g (x. y) moze osiaga´ ekstrema warunkowe ˛ c ˙ spełniaja układ równa´ n ˛ ¯ ⎧ ¯ ⎨ ¯ fx fy ¯ ¯ ¯ ¯ gx gy ¯ = 0 (686) ⎩ g (x.

y) lub L (λ. dla maksimum: forma kwadratowa d2 z ujemnie okre´lona przy warunku d g = 0.20 Znale´´ ekstremum funkcji z(x. ¯ warto´´ sc c ˛ Test wyznacznikowy dla wzglednego ekstremum warunkowego funkcji z = f (x. y)] ¯ ¯ dodatnia¯warto´´ ¯H¯ wystarcza.MATEMATYKA ˙ 14. i wstawiajac je do d2 z otrzymujemy forme kwadratowa ˛ ˛ ˛ 2 2 2 d z = Lxx d x + 2Lxy d x d y + Lyy d y Biorac pod uwage (683) otrzymujemy ˛ ˛ dy = − i dochodzimy do relacji 2 £ ¤ 2 2 2 dx d z = Lxx gy − 2Lxy gx gy + Lyy gx 2 gy gx dx gy (692) A wiec warunki dostateczne na ekstremum warunkowe funkcji z = f (x. ze druga rózniczka jest dodatnio (ujemnie) okre´lona w punkcie stacjonars ˙ c ˙ ˙ nym. s Łatwo zauwazy´. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y) = f (x. gdy wyrazenie w nawiasie kwadratowym jest dodatnie (ujemne).2 Dla kazdej warto´ci stacjonarnej funkcji s ˙ przy warunku d g = 0 ⇐⇒ ¯ ¯ ¯H¯ > 0 ¯ ¯ ¯ ¯H¯ < 0 ¯ (694) z = f (x. zwanego Hessianem obrzezonym ˛ ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 gx gy ¯ £ 2 ¤ 2 ¯H¯ = ¯ gx Lxx Lxy ¯ = − gy Lxx − 2gx gy Lxy + gx Lyy ¯ (693) ¯ ¯ ¯ gy Lyx Lyy ¯ Zatem 2 d z jest ⎧ s ⎨ dodatnio okre´lona ⎩ ujemnie okre´lona s Wniosek 14. y) = f (x. x. dla minimum: forma kwadratowa d2 z dodatnio okre´lona przy warunku d g = 0. Wyrazenie to ze ˙ ˙ znakiem ujemnym zapiszemy za pomoca wyznacznika. y) + λ [c − g (x. aby stwierdzi´ wzgledne maksimum funkcji z (x. y) = c dla L (λ. zc . 2. y). y) przy ˛ warunku g (x. za´ ujemna sc ¯ c s ˛ ¯ ¯H¯ wystarcza. x. y). y) = xy przy warunku x + y = 6. y) + λ [c − g (x. aby stwierdzi´ wzgledne minimum funkcji z (x. y)] ma posta´ c Warunek Maksimum Minimum warunek konieczny Lλ = ¯Lx¯ = Ly = 0 Lλ = ¯Lx¯ = Ly = 0 ¯H¯ < 0 ¯H¯ > 0 ¯ ¯ warunek dostateczny 251 Przykład 14. y) w punkcie ˛ stacjonarnym sa nastepujace: ˛ ˛ ˛ s 1.

x = 3 i y = 3. y = 3 funkcja z (x. x. y) = xy osiaga przy warunku x + y = 6 maksimum równe ¯ ¯ ˛ z (3. y) ma posta´: c ˛ ˙ ˙ g (x. y) zdefiniowana jest przez rozwiazanie sc ˛ 2 4 4 ¯ x= ¯ y= ¯ λ= 17 17 17 Badamy warunek dostateczny: gx = 1 Lxx = 2 Lxy = 0 Stad ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 1 4 ¯H¯ = ¯ 1 2 0 ¯ ¯ ¯ 4 0 2 gy = 4 Lxy = 0 Lyy = 2 ¯ ¯ ¯ ¯ = −34 < 0 ¯ ¯ A wiec w punkcie x = ¯ ˛ 2 .21 Funkcja Lagrange’a ma posta´ c ˛ L (λ. 3) = 9. x. y) = xy + λ (6 − x − y) Warunki konieczne dla tej warto´ci stacjonarnej g (x.21 Znale´´ ekstremum funkcji z (x. ze g (x. Badamy warunek ¯ ¯ W punkcie x = 3. 17 y= ¯ 4 17 funkcja z (x. y) s ⎧ ⎧ x + 4y = 2 ⎨ ⎨ Lλ = 2 − x − 4y = 0 Lx = 2x − λ = 0 −λ + 2x = 0 ⇐⇒ ⎩ ⎩ Ly = 2y − 4λ = 0 −4λ + 2y = 0 Warto´´ stacjonarna z (x. y) sa równe: s ˛ ⎧ ⎧ ⎨ x+y = 6 ⎨ Lλ = 6 − x − y = 0 −λ + y = 0 Lx = y − λ = 0 ⇐⇒ ⎩ ⎩ −λ + x = 0 Ly = x − λ = 0 Rozwiazaniami powyzszego układu sa˛ warto´ci: s ˛ ˙ dostateczny: gx = 1 Lxx = 0 Lxy = 1 Zatem ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 1 ¯H¯ = ¯ 1 0 ¯ ¯ ¯ 1 1 gy = 1 Lxy = 1 Lyy = 0 1 1 0 ¯ ¯ ¯ ¯=2>0 ¯ ¯ MATEMATYKA ¯ λ = 3.20 Zauwazamy. ˛ 252 .˙ 14. y) = x + 4y Piszemy warunki konieczne dla tej warto´ci stacjonarnej g (x. y) = x2 + y 2 + λ (2 − x − 4y) za´ funkcja s g (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y) = x2 + y 2 przy warunku x + 4y = 2. Stad funkcja Lagrange’a przyjmie posta´ c ˛ L (λ. y) osiaga minimum. y) = x + y a c = 6. zc Rozwiazanie 14. Rozwiazanie 14. Przykład 14.

y0 ).32 Gradientem funkcji f (x. y) bedzie funkcja okre´lona w otoczeniu punktu P0 = (x0 . l) bedzie miara kata skierowanego ˛ ˛ ˛ miedzy osia Ox i półprosta l.11 14. a l niech bedzie s ˛ ˛ ˛ ˛ półprosta o poczatku P0 . którego współrzednymi sa˛ pochodne czastkowe funkcji f (x. ze: ˙ 1. Gdy l jest równoległa do osi Oy. 14. y0 + t sin α) − f (x0 . f (x0 + t cos α. w przeciwnym przypadku ˛ ∂l ∂x ∂f = − ∂f . y) i pochodna kierunkowa. y) w punkcie P0 w kierunku l i oznaczamy ˛ ˛ symbolem ∂f (x. to ˙ ˙ ∂f ∂f ∂f (P0 ) = (P0 ) cos α + (P0 ) sin α ∂l ∂x ∂y gdzie α jest miara˛ skierowanego kata kierunkowego półprostej l. ˛ ˛ Definicja 14.31 Granice ˛ P →P0 P ∈l lim f (P ) − f (P0 ) P P0 (695) nazywamy pochodna kierunkowa funkcji f (x. Niech α = (x.20 Jezeli f (x.11. (P0 ) grad f (P0 ) = (700) ∂x ∂y Z dwóch ostatnich relacji wynika. to ∂f = ∂f ∂l ∂x ∂l ∂y ∂f ∂f lub ∂l = − ∂y . y) jest funkcja˛ rózniczkowalna˛ w punkcie P0 . y) w punkcie P0 = (x0 . pochodna kierunkowa w kierunku l jest iloczynem skalarnym gradientu i wersora osi l. y) bedzie funkcja rózniczkowalna w punkcie P0 . ˛ ˛ ˙ ˛ Definicja 14. 253 . ˛ 14. Półprosta l ma wówczas ˛ ˛ ˛ równania l f( rad g x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. to ∂f = ∂f .1 Pochodna kierunkowa i gradient funkcji dwóch zmiennych Pochodna kierunkowa Niech f (x.MATEMATYKA ˙ 14. y) w punkcie P0 ˛ ˛ ∙ ¸ ∂f ∂f (P0 ) . y) (P0 ) (696) ∂l Jezeli półprosta l jest równoległa do osi Ox i zgodnie ˙ z nia skierowana. y0 ) ∂f (P0 ) = lim t→0 ∂l t t>0 (698) Twierdzenie 14. y0 ) nazywamy wektor.11. y) P0 ∂f ∂l x = x0 + t cos α y = y0 + t sin α (697) W tym przypadku granica (695) moze by´ zapisana c ˙ Rysunek 106: Gradient funkcji f (x.2 Gradient (699) Niech f (x.

y. ze ciag punktów Pn (xn . 3. y) jest funkcja˛ klasy C 1 w otoczeniu punktu P0 i jezeli ˙ ˙ grad f (P0 ) 6= 0. Mówimy o nich. u). yn . z0 ) itp. gdy jest obliczana w ˛ ˛ kierunku gradientu. Argumentem tej funkcji jest trójka liczb. z) . jezeli grad f (P0 ) 6= 0. za´ u = f (x. z) trzech zmiennych istnieje tylko jako pojecie abstrakcyjne. y. sc ˛ ˛ Twierdzenie 14. to grad f (P0 ) jest wektorem prostopadłym do linii ekwiskalarnej funkcji f (x. Odległo´c dwóch dowolnych punktów P. y) w punkcie P0 . z) ∈ D. a poszczególne liczby w tej trójce sa współrzednymi argumentu. pochodna kierunkowa w kierunku l jest miara rzutu gradientu na o´ l (patrz rysunek s ˛ 106). P0 ) i definius´ jemy wzorem q ρ (P. drugiej. z) (704) dla P = (x. którego moduł jest równy maksymalnej warto´ pochodnej sci kierunkowej w danym punkcie. ale nie moze by´ s c ˙ 254 . z0 ). co jest równowazne. P0 ) = (x − x0 )2 + (y − y0 )2 + (z − z0 )2 (701) Definicja 14. na której pochodna kierunkowa osiaga w danym ˛ punkcie najwieksza warto´´. MATEMATYKA 2. jezeli Pn P0 → ˛ ˙ ˙ ˙ 0 lub. y. sci ˛ ˛ ˛ ˙ trzeciej zmiennej w danej funkcji. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y. a przeciwdziedzina w R nazywamy funkcja ˛ ˛ ˛ rzeczywista trzech zmiennych rzeczywistych. gradient ma kierunek i zwrot półprostej. jezeli jednocze´ snie xn → x0 . P0 tej przestrzeni oznaczamy ρ (P.33 Otoczeniem kulistym (otoczeniem) punktu P0 o promieniu δ. z) ∈ D. zn → z0 ˙ ˙ Funkcje. y0 . Zapisujemy to równo´ a sci ˛ ˛ u = f (P ) lub u = f (x. 14. δ) = {P : 0 < P P0 < δ} (703) Mówimy. Wykres funkcji f (x. gdzie (x. gradient jest wektorem. których odległo´´ od punktu P0 jest mniejsza od δ sc U (P0 . z). n s s ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Definicja 14. których odległo´´ od punktu P0 jest dodatnia i mniejsza od δ sc S (P0 . ˛ jako zbiór czwórek liczb (x. δ) = {P : P P0 < δ} (702) Przestrze´ R3 z tak okre´lona odległo´cia nazywamy 3−wymiarowa przestrzenia euklidesowa. 2. pochodna kierunkowa w punkcie P0 przyjmuje najwieksza warto´´. y. to ˙ sc 1. Ponadto. δ > 0 nazy˛ ˛ wamy zbiór punktów P . yn → y0 . z. której dziedzina D zawiera sie w R3 . δ > 0 nazywamy zbiór punktów P . zn ) jest zbiezny do punktu P0 (x0 . y. y.˙ 14. y0 . P0 (x0 .21 Jezeli f (x.12 Funkcje trzech zmiennych Zbiór wszystkich uporzadkowanych trójek liczb rzeczywistych nazywamy 3−wymiarowa ˛ ˛ przestrzenia rzeczywista i oznaczamy R3 . ze sa to warto´ pierwszej. Poszczególne trójki liczb nazywamy punktami tej ˛ ˛ przestrzeni i oznaczamy P = (x. tzn.34 Sasiedztwem kulistym (sasiedztwem) punktu P0 o promieniu δ.

22 (Sylvestra) Warunkiem koniecznym i wystarczajacym na to.35 Forma liniowa trzech zmiennych niezerowa jest to funkcja ϕ (x. h dodatnich. ˛ ˙ Twierdzenie 14. y. B.23 Warunkiem koniecznym i wystarczajacym na to. 14. E. jest koniunkcja nierówno´ci s s ¯ ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a11 a12 ¯ ¯ > 0 ¯ a21 a22 a23 ¯ > 0 (708) a11 > 0 ¯ ¯ ¯ ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ (707) Twierdzenie 14. jest s ¯ ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a a ¯ (709) a11 < 0 ¯ 11 12 ¯ > 0 ¯ a21 a22 a23 ¯ < 0 ¯ ¯ ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ 255 . a13 = a31 . C]. aby forma kwadratowa ˛ (707) była ujemnie okre´lona. zwanych współczynnikami ˙ ˙ formy. tzn. y. a12 = a21 . z) = sc ˛ ˛ const = c jest na ogół pewna powierzchnia. y. jakim jest na przykład temperatura lub gesto´c ˛ s´ w pewnej bryle fizycznej. B. Definicja 14. w których funkcja f (x.36 Forma kwadratowa trzech zmiennych jest to funkcja postaci Φ (x. C] 6= 0 (705) Powierzchniami ekwiskalarnymi tej funkcji sa płaszczyzny wzajemnie równoległe i prostopa˛ dłe do wektora [A. potencjał grawitacyjny w przestrzeni otaczajacej planete itp.1 ¢ π ¡ 2 h R + rR + r2 3 Formy liniowe i kwadratowe trzech zmiennych Definicja 14. y. sc ˛ ˙ Zapiszemy forme kwadratowa (706) w postaci ˛ ˛ Φ (x.12. Zbiór ˛ ˛ punktów przestrzeni Oxyz. z) = a11 x2 + a22 y 2 + a33 z 2 + 2a12 xy + 2a13 xz + 2a23 yz i załozymy symetrie współczynników. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. z) = Ax + By + Cz [A. r. B. z) = Ax2 + By 2 + Cz 2 + 2Dyz + 2Exz + 2F xy (706) przy załozeniu. nie jest zerem.MATEMATYKA ˙ 14. Kazda forma ma w poczatku układu warto´´ 0. ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Przykładem funkcji trzech zmiennych jest objeto´c stozka ´cietego wyrazona wzorem s´ s ˛ ˛ ˙ ˙ V = dla R. D. C. Nazywamy ja powierzchnia ekwiskalarna. y. przedstawiony rysunkiem. a23 = a32 . F . ze co najmniej jedna ze stałych A. aby forma ˛ kwadratowa (707) była dodatnio okre´lona. Mozliwa jest natomiast geometryczno-fizyczna interpretacja funkcji ˙ trzech zmiennych w postaci pola skalarnego. z) ma te sama warto´´ f (x.

y. z + ∆z) ∈ U zachodzi równo´´ sc f (x + ∆x. y. z) lim ∆y→0 ∆y f (x. y. y. y. z) w punkcie (x. wyrazenie A∆x + ˙ ˙ ˙ B∆y + C∆z nazywamy rózniczka zupełna funkcji f (x. y. y. y.13 Pochodne czastkowe i rózniczki funkcji trzech zmiennych ˛ ˙ Niech f (x. y. z) bedzie funkcja trzech zmiennych okre´lona w pewnym otoczeniu U punktu s ˛ ˛ ˛ (x. y.24 Jezeli funkcja f (x. z) .8.˙ 14. to ˙ ˙ jest w tym punkcie ciagła i ma w tym punkcie pochodne czastkowe.1 Rózniczkowalno´c funkcji trzech zmiennych s´ ˙ Niech f (x. z + ∆z) − f (x. y. z) ∆x→0 ∆x f (x. ze dla dowolnego punktu ˛ ˙ ˙ (x + ∆x. y. ˛ ˛ ˙ str. z) − f (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. które sa˛ równe współczynni˛ ˛ kom rózniczki ˙ fx (P ) = A fy (P ) = B fz (P ) = C (715) 256 . y + ∆y. z) bedzie funkcja trzech zmiennych okre´lona w pewnej kuli i niech punkt s ˛ ˛ ˛ P = (x. ˛ Twierdzenie 14. (x. y i z nazywamy granice ˛ fx (P ) = ∂f = ∂x ∂f = fy (P ) = ∂y ∂f = fz (P ) = ∂z f (x + ∆x. B. z). z). z + ∆z) − f (x. y + ∆y. to na mocy Twierdzenia Schwarza (patrz Twierdzenie 14. y + ∆y.37 Pochodna czastkowa pierwszego rzedu funkcji f (x. fyy . y. y. z). z) − f (x. Jezeli pochodne te sa ciagłe. z) oraz punkty (x + ∆x. C takie. ze funkcja f (x. z) jest rózniczkowalna w punkcie (x. y. y.pochodnymi mieszanymi. y. a wyraz ˛ ˛ ˙ ρα− reszta. z + ∆z) naleza do tej kuli.13. to rózniczkujac s ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ je powtórnie otrzymujemy dziewie´ pochodnych czastkowych drugiego rzedu. z) jest rózniczkowalna w punkcie P = (x. pozostałe . z) w punkcie P ˛ ˛ ˛ ˛ odpowiednio wzgledem x. Jezeli istnieja liczby A. y + ∆y. y. z) lim ∆z→0 ∆z lim (710) Jezeli pochodne czastkowe pierwszego rzedu sa okre´lone w pewnej kuli. fzz nazywamy pochodnymi czystymi. ˙˛ Definicja 14. z). MATEMATYKA 14. y. x) . (x. które mozna ˛c ˛ ˛ ˙ przedstawi´ w postaci macierzy Hessa c ⎤ ⎡ fxx fxy fxz ⎣ fyx fyy fyz ⎦ (711) fzx fzy fzz Pochodne fxx . 242) spełnione sa równo´ci s ˛ fxy = fyx fyz = fzy fxz = fzx (712) 14. z) = A∆x + B∆y + C∆z + ρα przy czym ρ= p ∆x2 + ∆y 2 + ∆z 2 lim α = 0 (713) ρ→0 (714) to mówimy.

y. z) w fxy fxz fyy fyz fzy fzz ¯ ¯ ¯ ¯<0 ¯ ¯ a druga rózniczka jest forma ujemnie okre´lona.25 Jezeli funkcja f (x. to wszystkie trzy pochodne czastkowe pierwszego rzedu funkcji f (x. y. d y.27 Jezeli funkcja f (x. której współczynnikami sa drugie pochodne funkcji ˛ ˛ f (x. s . y. y. z) jest klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 i jezeli w ˙ ˙ punkcie P0 pierwsza rózniczka funkcji f (x.14. to zachodzi ˙ ˙ równo´´ sc f (P1 ) − f (P ) = fx (P ) ∆x + fy (P ) ∆y + fz (P ) ∆z + ρα (716) ρ = P P1 ρ→0 lim α = 0 (717) Druga rózniczka funkcji trzech zmiennych f (x. y. y. z) ma w punkcie P0 maksimum wła´ciwe. y. z) w ˛ ˛ ˙ punkcie P0 sa˛ równe zeru fx (P0 ) = fy (P0 ) = fz (P0 ) = 0 (719) Uwaga 14. z) znika ˙ fx (P0 ) = fy (P0 ) = fz (P0 ) = 0 a druga rózniczka jest forma˛ dodatnio okre´lona. uy = 2y.11 Nie zawsze funkcja. z) w punkcie P 2 2 2 2 d f = fxx d x + fyy d y + fzz d z + 2fxy d x d y + 2fxz d x d z + 2fyz d y d z (718) 14. z + ∆z) nalezy do dziedziny funkcji f (x. z ˛ Ma ona pochodne ux = 2x. 14. W tym przypadku nie jest to jednak ekstremum. z) w punkcie P nazywamy forme ˛ ˛ ˙ ˛ kwadratowa przyrostów d x. y. z) jest klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 i jezeli w ˙ ˙ punkcie P0 pierwsza rózniczka funkcji f (x. w którym ux = uy = uz = 0 jest punkt (0. 0). We´my na przykład funkcje u = x2 + y 2 − z 2 .26 Jezeli funkcja f (x. z) w fxy fxz fyy fyz fzy fzz ¯ ¯ ¯ ¯>0 ¯ ¯ (720) to funkcja f (x. czyli s ˛ ˛ ˙ s punkcie P0 spełniaja˛ nierówno´ci ¯ ¯ fxx ¯ ¯ ¯ ¯ fxx fxy ¯ ¯ > 0 ¯ fyx fxx < 0 ¯ ¯ ¯ fyx fyy ¯ ¯ fzx 257 (721) to funkcja f (x. y.14 14. z). y. d z. czyli s ˛ ˙ s punkcie P0 spełniaja˛ nierówno´ci ¯ ¯ fxx ¯ ¯ ¯ ¯ fxx fxy ¯ ¯ ¯ fxx > 0 ¯ ¯ fyx fyy ¯ > 0 ¯ fyx ¯ fzx drugie pochodne funkcji f (x. przy czym i jezeli punkt P1 = (x + ∆x. y.2 Warunek wystarczajacy ekstremum funkcji trzech zmiennych ˛ Twierdzenie 14. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH.1 Ekstremum funkcji trzech zmiennych Warunek konieczny ekstremum funkcji trzech zmiennych Twierdzenie 14. s Twierdzenie 14. z) znika ˙ fx (P0 ) = fy (P0 ) = fz (P0 ) = 0 drugie pochodne funkcji f (x. z) ma w punkcie P0 minimum wła´ciwe. 0. z) ma w punkcie P0 ekstremum i jest w tym punkcie ˙ rózniczkowalna.MATEMATYKA ˙ 14.14. y. której pochodne czastkowe pierwszego rzedu w danym punk˛ ˛ cie sa˛ równe zeru ma w tym punkcie ekstremum. Jedynym punktem. y. uz = −2z. y + ∆y.

to grad f (P ) jest wektorem prostopadłym do powierzchni ˙ ekwiskalarnej funkcji f (x. z) jest funkcja˛ trzech zmiennych. z) znika a druga jest forma nieokre´lona.3 Nabla . a l− slon ˛ ˛ ˛ półprosta o poczatku P0 . ze ˙ ˙ ∇f = grad f 258 (726) . (725) ∂x ∂y ∂z Działanie tego operatora na funkcje skalarna f (x. z) w punkcie P0 w kierunku l. y. z) w punkcie P nazywamy wektor ∙ ¸ ∂f ∂f ∂f grad f (P ) = (P ) . z) nie ma ekstremum w punkcie P0 . y. Granice ˛ ˛ ˛ ∂f f (P ) − f (P0 ) (P0 ) = lim P →P0 ∂l P P0 P ∈l nazywamy pochodna kierunkowa funkcji f (x. γ sa˛ miarami katów kierunkowych półprostej l wzgledem układu Oxyz. 14. z) bedzie funkcja trzech zmiennych okre´ a w otoczeniu punktu P0 . z) w punkcie P . y. (P ) (724) ∂x ∂y ∂z Twierdzenie 14.38 Nabla nazywamy znak ∇. którym Hamilton oznaczył wektorowy operator ˛ rózniczkowy ˙ ∙ ¸ ∂ ∂ ∂ ∇= . y. (P ) . ˛ ˛ Twierdzenie 14. z) definiujemy równo´cia s ˛ ˛ ˛ ¸ ∙ ¸ ∙ ∂f ∂f ∂f ∂ ∂ ∂ . y.29 Jezeli f (x. . y.15. z) jest klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 i jezeli w ˙ ˙ punkcie P0 pierwsza rózniczka funkcji f (x.14. z) jest funkcja trzech zmiennych. z) jest funkcja trzech zmiennych klasy C 1 w otoczeniu ˛ ˙ punktu P i jezeli grad f (P ) 6= 0.2 Gradient (722) Niech f (x. to s ˛ ˛ ˙ funkcja f (x. .15 14. y. rózniczkowalna w punkcie P0 . 14. ∇f = ∂x ∂y ∂z ∂x ∂y ∂z Zauwazmy. y.15. ˛ ˛ 14. f= .30 Jezeli f (x.28 Jezeli funkcja f (x. y. β. Gradientem ˛ ˛ ˙ funkcji f (x. .1 Pochodna kierunkowa i gradient funkcji trzech zmiennych Pochodna kierunkowa Niech f (x.operator rózniczkowy Hamiltona ˙ Definicja 14. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. to ∂f ∂f ∂f ∂f (P0 ) = (P ) cos α + (P ) cos β + (P ) cos γ (723) ∂l ∂x ∂y ∂z gdzie α. y. 14.15. y.˙ 14.3 MATEMATYKA Warunek wykluczajacy ekstremum funkcji trzech zmiennych ˛ Twierdzenie 14. rózniczkowalna˛ w punkcie ˙ ˙ P0 .

Funkcja x = ϕ (y) otrzymana ˛˙ ˛ w ten sposób bedzie funkcja odwrotna do szukanej funkcji y = f (x). okre´lone w R i spełniajace te równania (patrz rysunek s ˛ ˛ ˛ ˛ 107). Rysunek 109: Funkcja uwikłana y 3 − 2xy + 1 = 0.1 Funkcje uwikłane Funkcje uwikłane jednej zmiennej Jezeli jest dany wzór okre´lajacy funkcje dwóch s ˛ ˛ ˙ zmiennych x i y. jest ˙ funkcja uwikłana.MATEMATYKA 15. FUNKCJE UWIKŁANE 15 15. aby wyznaczy´ warto´´ tej funkcji. ˛ ˛ Równanie x2 y + y − x = 0 (727) 2 4 4 2 -4 -2 0 -2 ma dla dowolnego x ∈ R dokładnie jedno rozwiazanie ˛ y= Równanie y 2 − 2xy − 1 = 0 (728) √ x2 + 1 x2 x +1 -4 Rysunek 107: Funkcja y2 −2xy −1 = ma dla dowolnego x ∈ R dwa rozwiazania ˛ 0. ˛ ˛ 3 2 1 4 3 2 1 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 4 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 1 2 3 4 Rysunek 108: Funkcja x = 1 2 ³ ´ 1 y2 + y . Prosta przerywana obrazuje asymptote obu gałezi. y =x+ √ x2 + 1 y =x− Istnieja wiec dwie funkcje ciagłe. ˛ ˛ ˛ Mamy wiec ˛ µ ¶ 1 2 1 x= y + (730) 2 y 259 . Mozemy do niego doj´c w sposób po´ s´ sredni. ze funkcja jest dana w sposób uwikłany. c sc ˛ c ˛ to mówimy. Uzyskanie wzoru algebraicznego okre´ aslaj ˛ ˛ cego y = f (x) w sposób jawny jest trudne. który dla dowolnie obranego x nalezy ˙ rozwiaza´ wzgledem y. We´my funkcje z ˛ y 3 − 2xy + 1 = 0 (729) Jest to równanie trzeciego stopnia wzgledem y. ˙ Zamienimy role zmiennych i rozwiazemy to równanie wzgledem x.

y0 ) = 0 Fy (x0 .1 Jezeli lewa strona równania ˙ F (x.2 Jezeli lewa strona równania ˙ F (x. Jest to równiez rozwiazanie równania (732) wzgledem y w ˛ ˛ ˙ otoczeniu punktu (x0 .4. FUNKCJE UWIKŁANE MATEMATYKA Wykres tej funkcji (patrz rysunek 108) jest jednocze´ snie wykresem funkcji odwrotnych po zamianie miejscami osi układu współrzednych. y0 ) = 0 Fy (x0 . f (x)) 0 2 2 −Fy Fxx + 2Fxy Fx Fy − Fx Fyy f = 3 Fy 00 (737) 260 . y) = 0 jest funkcja klasy C 2 w pewnym otoczeniu U punktu (x0 . ze ˙ x∈H (734) ∧ F (x. ˛ Na podstawie twierdzenia o pochodnej funkcji odwrotnej (Twierdzenie 13. y0 ) 6= 0 (736) to funkcja uwikłana y = f (x) dana równaniem (736) w otoczeniu punktu (x0 . y0 ) i jezeli ˛ ˙ F (x0 . f (x)) = Fx + Fy f 0 = 0 dx dx Funkcje (734) nazywamy elementem funkcji uwikłanej zmiennej x danej równaniem ˛ (732) w otoczeniu punktu (x0 . x0 + h) . y0 ) 6= 0 (733) (732) to istnieje przedział H = (x0 − h. y0 ) i jezeli ˛ ˙ F (x0 . 193) obliczamy 1 2y 2 1 f 0 (x) = 0 = 2y3 −1 = 3 (731) ϕ (y) 2y − 1 2 2y Twierdzenie 15. y) = 0 jest funkcja klasy C 1 w pewnym otoczeniu U punktu (x0 .15. y0 ). Twierdzenie 15. h > 0. y0 ). Otrzymujemy go z relacji ˛ d d F (x. str. f (x)) f =− Fy (x. y0 ) jest funkcja˛ klasy C 2 i zachodza zwiazki ˛ ˛ Fx (x. w którym istnieje dokładnie jedna funkcja y = f (x) taka. f (x)) Fy (x. f (x)) = 0 y0 = f (x0 ) oraz przyjmujaca dla argumentu x0 warto´´ y0 sc ˛ Funkcja ta ma w przedziale H ciagła˛ pochodna dana wzorem ˛ ˛ ˛ f 0 (x) = − Fx (x. f (x)) (735) Jest to wzór na pochodna funkcji uwikłanej. y) = F (x.

y) = 3x y + 1 Fy (0. F ∈ C . ze F (0. mianowicie ˙ ˙ ½ Fxx > 0 minimum 00 f =− < 0 maksimum Fy Przedstawiona teorie zilustrujemy przykładami. s Rysunek 110: Ekstrema funkcji F (x.5 -1 -1.5 -2 -2.5 1 0. 3) maksimum wła´ciwe. y) = 2y 3 Fxx (0.5 -0. ze w obu tych punktach spełniony jest warunek (739) oraz ze f 00 (1) > ˙ ˙ 0. Element funkcji uwikłanej danej równaniem (741) ma w punkcie P2 maksimum (patrz rysunek 110).5 2 1. y) = x2 − 2xy − 3y 2 + 4 = 0 Rozwiazanie 15. y) = x2 y 3 + y − 3 w otoczeniu punktu x0 = 0. y0 = 3. 3) = 1 6= 0 Fxx (x. y) = 2x − 2y (742) Rozwiazujac układ równa´ (741) i (742). Stwierdzamy.5 0 -3 -2. y) = 0 Fxx (x. 1) i P2 = n ˛ ˛ (−1. ˛ ˛ 3 2. 3) Funkcja uwikłana y = f (x) dana równaniem (740) ma dla argumentu x = 0 w otoczeniu punktu (0. miała w punkcie (x. aby s F (x. (740) P2 Rozwiazanie 15. 3) = 0 oraz ˙ Fx (x. y) 6= 0 (738) (739) Fy (x. y) = 0 oraz Jezeli warunki te sa˛ spełnione. y) jest funkcja ˛ ˛ 2 klasy C .5 2 2.MATEMATYKA 15.2 Warunkiem koniecznym ekstremum funkcji y = f (x) jest f 0 = − ˛ a wiec ˛ Fx (x. y) = 0.1 Funkcja F (x. y) 6= 0 Przykład 15. y) = 2xy 3 Fx (0. to charakter ekstremum zalezy od znaku f 00 . (741) Fx = 0. −1). 3) = 54 6= 0 Fxx (0.2 Wyznaczy´ ekstremum funkcji uwikłanej zmiennej x danej równaniem c F (x.5 -3 0 0. aby funkcja uwikłana y = f (x) dana ˛ 2 równaniem F (x.5 3 Fx (x.3 Warunkiem wystarczajacym na to. FUNKCJE UWIKŁANE Twierdzenie 15.5 1 1. f 00 (−1) < 0.5 -1 -0.5 -2 -1. 3) = 0 2 2 Fy (x. Fy 261 . otrzymujemy dwa punkty P1 = (1. 3) f 00 (0) = − = −54 Fy (0. y) = x2 − 2xy − 3y2 + 4 = 0. Przykład 15. Stwierdzamy.1 Zbada´ funkcje uwikłana˛ zmiennej c ˛ x dana˛ równaniem P 1 F (x. y) ekstremum wła´ciwe jest. Element funkcji uwikłanej danej równaniem (741) ma w punkcie P1 minimum.

˛ ˛ Definicja 16. sc s ˙ tzn. C 00 ˛ ˛ ˛ ˙ itp. a symbol const oznacza ˙ dowolna˛ funkcje stała˛ na przedziale E.1 Mówimy. ze funkcja F (x) jest funkcja pierwotna funkcji f (x) na przedziale ˛ ˛ ˙ E.2 (O róznicy funkcji pierwotnych) ˙ Jezeli F (x) i Φ(x) sa˛ funkcjami pierwotnymi funkcji f (x) na przedziale E.1 Funkcje stała nazywamy krótko: stała i oznaczamy C lub C1 .1 (O funkcji pierwotnej) Jezeli F (x) jest funkcja˛ pierwotna˛ funkcji f (x) na przedziale x ∈ E.2 Poniewaz F 0 (x) = f (x). ˙ Dowód 16. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA 16 16. 262 . Wniosek 16.1 Jezeli F (x) jest funkcja˛ pierwotna˛ funkcji f (x) na przedziale E.3 (O całce nieoznaczonej) Jezeli F (x) jest funkcja˛ pierwotna˛ funkcji f (x) na przedziale E.1 Całka nieoznaczona Pojecie funkcji pierwotnej i całki nieoznaczonej ˛ Na wstepie podamy definicje funkcji pierwotnej. C2 . Twierdzenie 16. gdy dla kazdego x ∈ E warto´´ pochodnej funkcji F (x) jest równa warto´ci funkcji f (x). wiec [Φ(x) − F (x)]0 = 0 = ˛ ˙ 0 (const) dla x ∈ E. Twierdzenie 16. to funkcja Φ(x) okre´lona wzorem s ˛ Φ(x) = F (x) + const dla x ∈ E jest równiez funkcja˛ pierwotna˛ funkcji f (x) na przedziale E. ˛ ˛ Uwaga 16.16. to wyrazenie ˙ ˙ F (x) + const dla x ∈ E przedstawia dowolna˛ funkcje pierwotna funkcji f (x) na przedziale E.1 Φ0 (x) = F 0 (x) + (const)0 = F 0 (x) = f (x) dla x ∈ E. gdy F 0 (x) = f (x) dla x ∈ E (743) Twierdzenie 16. a takze C 0 .2 Uzywane sa˛ nastepujace terminy: ˛ ˛ ˙ f (x) x dx f (x) d x C 58 (744) − − − − − funkcja podcałkowa zmienna całkowania rózniczka zmiennej całkowania ˙ wyrazenie podcałkowe ˙ stała całkowania Czytamy: całka f od x d x. Φ0 (x) = f (x) dla x ∈ E. oznaczamy symbolem f (x) d x58 ˛ ˛ i piszemy Z f (x) d x = F (x) + C (747) Uwaga 16. to róznica tych ˙ ˙ funkcji jest stała˛ na przedziale E Φ(x) − F (x) = const dla x ∈ E (745) Dowód 16. to ˛ ˙ wyrazenie ˙ F (x) + C dla x ∈ E (746) R nazywamy całka nieoznaczona funkcji f (x) na przedziale E. a C dowolna˛ stała.

które przedstawia dowolna˛ funkcje pier˛ ˙ wotna funkcji podcałkowej.MATEMATYKA Funkcje potegowe ˛ Z 1 xn+1 + C. gdy zachodzi zalezno´´ (743). R Uwaga 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Funkcje wykładnicze n 6= −1 Z ex d x = ex + C ax d x = 1 x a +C ln a a > 0. ˛ której pochodna jest równa funkcji podcałkowej. ˙ Wniosek 16. Wyznaczenie całki nieoznaczonej polega na wskazaniu funkcji. Sa one zebrane w tabelach 19 i 20. x dx = n+1 n 16. ˛ W nastepnych dwóch tabelach zamieszczone sa tozsamo´ci trygonometryczne oraz pochodne s ˛ ˛ ˙ funkcji cyklometrycznych i hiperbolicznych. która ze zmiennych jest zmienna˛ całkowania.2 Całka nieoznaczona jest to wyrazenie. wykładnicze.3 Z xn+1 d x dx = + C poniewaz ˙ n+1 dx n Z xr d r = xr +C ln x ¶ xn+1 + C = xn n+1 ¶ µ r x d poniewaz + C = xr ˙ d r ln x µ 263 . całki s ˛ elementarne. trygonometryczne i hiperboliczne. a 6= 1 Z 1 d x = ln |x| + C x Funkcje trygonometryczne Z Z Funkcje hiperboliczne sinh x d x = cosh x + C cosh x d x = sinh x + C tanh x d x = ln cosh x + C coth x d x = ln |sinh x| + C 1 d x = tanh x + C cosh2 x 1 d x = − coth x + C sinh2 x Z Z sin x d x = − cos x + C cos x d x = sin x + C tan x d x = − ln |cos x| + C cot x d x = ln |sin x| + C 1 d x = tan x + C cos2 x 1 d x = − cot x + C sin2 x Z Z Z Z Z Z Z Z Z Tablica 19: Całki elementarne: funkcje potegowe. A wiec sc ˛ ˙ Z f (x) d x = F (x) + C dla x ∈ E ⇔ F 0 (x) = f (x) dla x ∈ E (748) Ze znanych wzorów na pochodne wynikaja bezpo´rednio podstawowe wzory na tzw. ˛ ˙ Znak rózniczki wskazuje. ˛ Wniosek 16. Równo´´ (747) jest prawdziwa wtedy i tylko sc wtedy.3 Symbol całki nieoznaczonej składa sie ze znaku całki i ze znaku rózniczki d x.

4 Z p cos t d t = p sin t + C d (p sin t + C) = p cos t dt ¶ µ Z 1 2 d 1 2 p cos t + C = p cos t p cos t d p = p cos t + C poniewaz ˙ 2 dp 2 poniewaz ˙ Uwaga 16.4 Całka z zera jest równa stałej Z 0dx = C Uwaga 16.1 Czy równo´´ sc Z jest prawdziwa? Rozwiazanie 16. poniewaz ˛ ˙ ¶0 µ 1 2 x + C = x dla x ∈ R 2 264 1 x d x = x2 + C dla x ∈ R 2 (749) (750) .1 Tak.5 Całka ze stałej jest równa zmiennej całkowania pomnozonej przez stała˛ ˙ Z Z Z 1dx = x + C a d x = a d x = ax + C Przykład 16.16. Wniosek 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Funkcje wymierne (a > 0) Z Z MATEMATYKA Funkcje niewymierne (a > 0) Z x dx √ = arsinh = 2 + x2 a a √ ¡ ¢ = ln x + x2 + a2 + C x 1 dx = arctan + C a2 + x2 a a x 1 a+x 1 dx ln +C = artanh = a2 − x2 a a 2a a − x Z Z x dx √ = arcsin + C a a2 − x2 |x| < a Z 1 x 1 x−a dx = − arcoth = ln +C 2 −a a a 2a x + a a > |x| x dx √ = arcosh = a x2 − a2 ¯ ¯ √ = ln ¯x + x2 − a2 ¯ + C |x| > a x2 |x| > a Tablica 20: Całki elementarne: funkcje wymierne i niewymierne.

funkcje cyklometryczne i hiperboliczne. Równo´ci (751) i (753) s jest prawdziwa. sci ˙ funkcje trygonometryczne 1 d arcsin x = √ dx 1 − x2 1 d arccos x = − √ dx 1 − x2 1 d arctan x = 1 + x2 dx 1 d arccot x = − 1 + x2 dx funkcje hiperboliczne √ ¢¤0 £ ¡ 1 d arsinh x = ln x + x2 + 1 = √ dx x2 + 1 √ ¢¤0 £ ¡ 1 d arcosh x = ln x + x2 − 1 = √ 2 dx x −1 µ ¶¸0 ∙ 1+x 1 1 d ln = artanh x = 2 1−x 1 − x2 dx µ ¶¸0 ∙ x−1 1 1 d ln = 2 arcoth x = 2 x+1 x −1 dx Tablica 22: Pochodne funkcji odwrotnych .2 Czy równo´´ sc jest prawdziwa? Z 1 d x = ln x + C dla x > 0 x (751) Rozwiazanie 16. Przykład 16. gdyz dla x < 0 mamy [ln(−x)]0 = ˙ −x x zapisujemy Z 1 (754) d x = ln |x| + C dla x 6= 0 x 265 . CAŁKA NIEOZNACZONA cos arccos x = x x sin arctan x = √ 1 + x2 1 sin arccot x = √ 1 + x2 cot arccot x = x √ x tan arcsin x = √ cos arcsin x = 1 − x2 1 − x2 √ 1 − x2 1 tan arccos x = cos arctan x = √ x 1 + x2 tan arccot x = 1 x x cos arccot x = √ 1 + x2 x cot arccos x = √ 1 − x2 √ 1 − x2 cot arcsin x = x cot arctan x = 1 x Tablica 21: Tozsamo´ trygonometryczne .MATEMATYKA sin arcsin x = x sin arccos x = √ 1 − x2 tan arctan x = x 16.funkcje trygonometryczne i cyklometryczne. poniewaz ˛ ˙ (ln x + C)0 = Równo´´ sc Z 1 x (752) 1 (753) d x = ln(−x) + C dla x < 0 x 1 1 (−1) = .2 Tak.

ze całkowanie jest działaniem odwrotnym do rózniczkowania. Wówczas obie strony tej równo´ sa prawdziwe. a ˛ ˙ ich całki nazywamy całkami nieelementarnymi. Na przykład. Jest to proces odwrotny do rózniczkowania. Całka sumy lub róznicy jest równa sumie lub róznicy całek. lecz znacznie trudniejszy. to ˛ ˙ Z Z Z [f (x) ± g(x)] d x = f (x) d x ± g(x) d x 266 (760) . ∞) oraz dowolna˛ stała˛ z przedziału (−∞. O takich funkcjach mówimy. funkcje ex mozna ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ rozwina´ w szereg potegowy ˛c ˛ ex = 1 + x2 + 2 i nastepnie całkowa´ kolejno wyraz po wyrazie c ˛ µ ¶ Z Z x3 x5 x7 x4 x6 x2 2 1+x + + + ··· dx = C + x + + + + ··· e dx = 2! 3! 3 2! · 5 3! · 7 ¡ ¢ 1 4 1 6 1 8 1 10 1 12 x + x + x + x + x + O x13 2! 3! 4! 5! 6! (756) 16. dla pewnych. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA przy czym C oznacza dowolna˛ stała˛ z przedziału (0.4 Jezeli funkcje f (x) i g(x) sa˛ ciagłe na przedziale E. to otrzymamy tozsamo´´ sc ˛ ˙ ˙ Z d f (x) d x = f (x) dla x ∈ E (758) dx Jezeli za´ w (757) wstawimy funkcje F (x). ˙ ˙ Twierdzenie 16. 0).2 Całkowanie Wyznaczanie funkcji pierwotnej nazywamy całkowaniem. nawet do´´ prostych sc ˙ funkcji ex 1 sin x cos x 1 2 2 √ ex e−x (755) x ln x x x 1 + x3 nie umiemy funkcji pierwotnej wyrazi´ przy pomocy sko´ czenie wielu znanych funkcji elemenc n tarnych. ze sa to funkcje niecałkowalne elementarnie. to otrzymamy tozsamo´´ s sc ˛ ˙ ˙ Z d F (x) d x = F (x) + C dla x ∈ E dx (759) Mówimy.3. Na przykład. sci ˛ ˙ ˙ dx Jezeli w miejsce F (x) wstawimy funkcje f (x). 16.3 16. Najprostsza metoda wyznaczania całek nieelementarnych polega na całkowaniu kolejnych wyrazów niesko´ czonych szeregów potegon ˛ 2 wych. które sa przyblizona postacia funkcji podcałkowych. ze F (x) = f (x) dla x ∈ E.1 Twierdzenia o całce nieoznaczonej Podstawowe tozsamo´ sci ˙ Podstawa naszych rozwaza´ jest równowazno´´ ˛ ˙ n ˙ sc µZ ¶ ¶ µ d F (x) = f (x) dla x ∈ E f (x) d x = F (x) + C dla x ∈ E ⇔ dx (757) d Załózmy. a rózniczko˙ ˙ ˙ wanie jest działaniem odwrotnym do całkowania.16.

to Z Z kf (x) d x = k f (x) d x dla x ∈ E (762) Uwaga 16. ze pochodna prawej strony jest funkcja˛ podcałkowa˛ po lewej c ˙ stronie.3 Przekształcimy wyrazenie podcałkowe ˛ ˙ ¶ Z µ Z 1 x+1 1+ dx = dx x x a nastepnie wyznaczymy warto´ci całek s ˛ Z Z 1 I1 = d x + d x = x + ln |x| + C x Przykład 16. ˛ Przykład 16.MATEMATYKA 16.4 (Wyłaczanie współczynnika stałego przed znak całki) ˛ Oblicz całki Z I1 = (ax + b) d x Z I2 = ea+x d x Z Mm I3 = k 2 d x x Rozwiazanie 16. ∙Z ¸ Z Z Z d d d f (x) d x ± g(x) d x = f (x) ± g(x) (761) f (x) d x ± g(x) d x = dx dx dx Stałe współczynniki mozna wynie´c przed znak całki.4 ˛ R R R a I1 = (ax + b) d x = a x d x + b d x = x2 + bx + C 2 R R R I2 = ea+x d x = ea ex d x = ea ex d x = ea ex + C = ea+x + C R Mm R 1 kMm x−1 I3 = k 2 d x = kMm +C =C − d x = kMm 2 x x −1 x 267 (764) (765) (766) (767) (768) . gdyz lewa strona jest stała˛ dowolna. ze wzór ten jest prawdziwy w kazdym przedziale otwartym. s´ ˙ Twierdzenie 16.5 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale E. a stała k jest rózna od ˛ ˙ ˙ zera.3 Wystarczy wykaza´.3 Oblicz całke nieoznaczona˛ ˛ I1 = Z x+1 dx x (763) Rozwiazanie 16. w którym funkcja podcałkowa c ˙ ˙ jest ciagła. CAŁKA NIEOZNACZONA Dowód 16. to nalezy rozu˛ ˙ ˙ mie´. Uwaga 16.7 Jezeli przy wzorze na całke nieoznaczona˛ nie podano przedziału.6 Dla k = 0 równo´´ (762) nie jest spełniona. sc ˛ ˙ a prawa strona jest zerem.

W ˙ ˙ ˙˛ prezentowanych przykładach omówimy to zagadnienie.: ˛ Twierdzenie 16.6 Jezeli funkcje u. nalezy funkcje podcałkowa˛ f przedstawi´ w postaci iloczynu uv0 : c ˛s ˛ ˙ Z Z f d x = uv 0 d x (773) Jest to mozliwe na wiele sposobów.8 Jezeli jest znana całka f d x. ˛ ˙ ˙ ˛ 268 . Jednak nie kazdy prowadzi do pozadanego wyniku.5 Obliczy´ całki c I1 = Rozwiazanie 16.16. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA 16.4 Całkowanie przez cze´ ˛sci Na wstepie przypomnimy sobie wzór na wyznaczanie pochodnej iloczynu dwóch funkcji ˛ u(x) i v(x) i obustronnie scałkujemy go: Z (u · v)0 Z u0 · v + u · v 0 = Z (u · v)0 d x = u0 · v d x + u · v0 d x Z Z 0 u · v = u · v d x + u · v0 d x (769) Nastepnie podamy twierdzenie. ze funkcja jest ciagła i jej pierwsza pochodna jest równiez ciagła. W dalszych rozwazaniach obliczenia ˙ pomocnicze bedziemy umieszcza´ miedzy nawiasami h(·)i.5 ˛ 0 ⎜ f = u · v = x · cos x ⎟ ⎜ u=x *⎜ v 0 = cos x ⎟+ ⎟ Z Z R 0 ⎟ ⎜ du & ↓ v d x ⎟ = x sin x − sin x d x I1 = x cos x d x = ⎜ ↓ d x ⎟ ⎜ ⎜ u0 = 1 v = sin x ⎟ ⎟ ⎜ R 0 ⎠ ⎝ − u · vdx ←−−−−−−−−− −−−−−−−−− Z x cos x d x I2 = Z ⎞ xex d x (774) ⎛ (775) 59 Termin: funkcja klasy C 1 oznacza. v sa˛ klasy C 1 na przedziale E. to zeby zastosowa´ wzór na całkowanie przez c ˙ ˙ cze´ci. Po osiagnieciu pewnej wprawy c ˛ ˛ ˛ ˛ pominiemy je. Przykład 16. to59 ˙ Z Z 0 u(x)v (x) d x = u(x)v(x) − u0 (x)v(x) d x Jest to wzór na całkowanie przez cze´ Mozna go zapisa´ krócej c ˛sci. ˙ Z Z uv0 d x = uv − u0 v d x lub jeszcze krócej Z u d v = uv − Z vdu (770) (771) (772) R Uwaga 16.

która˛ nalezy zrózniczkowa´ c ˛ ˙ ˙ ˙ d u ). Na górze lewej kolumny mamy funkcje u. CAŁKA NIEOZNACZONA W tym przypadku mozemy równiez zastosowa´ inne podstawienie c ˙ ˙ ⎞ ⎛ u = cos x v0 = x ⎟+ *⎜ R Z Z ⎜ ↓ du & ↓ v0 d x ⎟ 1 2 1 ⎟ ⎜ dx I1 = x cos x d x = ⎜ 0 x2 sin x d x ⎟ = x cos x + ⎟ ⎜ u = − sin x v = 1 x2 2 2 2 ⎠ ⎝ R 0 − u · vdx ←− − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − −− (777) które znacznie komplikuje (lub wrecz uniemozliwia) rozwiazanie.5] = x2 ex − 2 · ⎝ ⎠ = 0 x u =1 v=e ←− − − − − − − − − − − − − −− = x2 ex − 2 [(x − 1)ex + C1 ] + C2 = x2 ex − 2xex + 2ex − 2C1 + C2 = = (x2 − 2x + 2)ex + C 269 Jak nalezy czyta´ wyrazenie w nawiasie h(·)i? Otóz. Oznacza to. aµ nastepnie odja´ od tego iloczynu (u · v) całke z iloczynu ˛ ˛ ¶ ˛c R 0 elementów lewego i prawego dolnego u · v d x . ˛ ˛ R Przejdziemy do rozwiazania drugiej całki I2 = xex d x. lewy górny element (u) nalezy pomnozy´ c ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ c przez prawy dolny (v) (strzałka &).MATEMATYKA 16. c ˙ Stad ˛ ⎧ R R − R u0 · v d x ⎨ R u · v0 d x = u · v x cos x d x = x sin x − 1 · sin x d x (776) I1 = ⎩ R x cos x d x = x sin x + cos x + C (779) (780) .6 Obliczamy kolejno ˛ ⎞ ⎛ + * u = x2 0 x Z Z v =e ⎟ ⎜ 2 x 2 x & I1 = x e dx = ⎝ ⎠ = x e − 2 xex d x = u0 = 2x v = ex ←− − − − − − −− −−−−−−−− ⎞ ⎛ + * u=x 0 x v =e ⎟ ⎜ & = x2 ex − 2 · [Przykład 16.6 (Dwukrotne całkowanie przez cze´ci) ˛s Obliczy´ całke c ˛ Z I1 = x2 ex d x Rozwiazanie 16.o odejmowaniu mówi zwrot strzałki pod ←−−− −−− wyrazeniem w nawiasie. poniewaz całkowanie zawsze podwyzsza o c ˙ ˙ ˙ ˙ 1 potege zmiennej x. ze za pochodna ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ 0 v nie nalezy podstawia´ wyrazenia wielomianowego. która nalezy (wyrazenie ↓ d x ˛ ˛ ˙ ˙ R 0 scałkowa´ (wyrazenie ↓ v · d x ). Mamy wiec ˛ ˛ ⎞ ⎛ 0 x + * u=x v =e Z Z R 0 ⎟ ⎜ x ⎜ ↓ d u & ↓ v d x ⎟ = xex − ex d x = (x − 1)ex + C (778) I2 = xe d x = ⎝ dx ⎠ 0 x u =1 v=e ←− − − − − − − − − −−−−−−−−− Przykład 16. natomiast na górze prawej kolumny znajduje sie pochodna v 0 .

⎞ ⎛ 0 * u = ln x v = 1 ⎟+ Z Z ⎜ 1 ⎟ ⎜ & x d x = x ln x − x + C I1 = ln x d x = ⎜ ⎟ = x ln x − x ⎠ ⎝ 0 1 v=x u = ←− − − − − − −− − −x − − − − − − (784) 2. Mamy Z (782) I1 = x3 ex d x = (x3 − 3x2 + 6x − 6)ex + C Przykład 16.16.8 Obliczy´ całki c I1 = I3 = I5 = Z Z Z ln x d x I2 = Z Z Z xn ln x d x x ln2 x d x ln3 x d x (783) 1 ln x d x I4 = x ln x d x 2 I6 = Rozwiazanie 16.7 (Trzykrotne całkowanie przez cze´ci) ˛s Oblicz całke ˛ Z I1 = x3 ex d x MATEMATYKA (781) Rozwiazanie 16.7 Podamy tu wynik. Jezeli n = −1. obliczenia moga˛ by´ przeprowadzone z wykorzystaniem c ˛ poprzednich przykładów. to otrzymujemy ˙ I2 ⎞ ⎛ 0 n v =x + * u = ln x Z ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ & = xn ln x d x = ⎜ ⎟ = xn+1 ⎠ ⎝ 0 1 u = v= x n+1 ←− − − − − − − − − − − − − − − − − −− Z xn+1 1 xn+1 xn+1 xn+1 = ln x − ln x − +C dx = n+1 xn+1 n+1 (n + 1)2 (785) n 6= −1 3. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16.8 Otrzymujemy kolejno ˛ 1. to dochodzimy do równania ˙ ⎞ ⎛ 1 *⎜ u = ln x v0 = ⎟+ Z x ⎟ ⎜ 1 ⎟ = & I3 = ln x d x = ⎜ ⎟ ⎜ x ⎠ ⎝ 0 1 u = v = ln x ←− − − − − − − − − −x − − − − − − − Z 1 = ln2 x − ln x d x + C1 x 270 (786) . Jezeli n 6= 1.

MATEMATYKA Stad ˛ 2 Czyli Z

16. CAŁKA NIEOZNACZONA

Z

1 ln x d x = ln2 x + C1 x

1 1 1 1 ln x d x = ln2 x + C1 = ln2 x + C x 2 2 2

(787)

4. ⎛ ⎞ 2 0 + * u = ln x v =x Z Z ⎜ ⎟ x2 2 ⎜ ⎟ & 2 I4 = x ln x d x = ⎜ ln x − x ln x d x = ⎟ = x2 ⎠ 2 ⎝ 0 2 ln x u = v= x− − − − − − ← − − − − − − − −2− −−− ⎞ ⎛ 0 * u = ln x v = x ⎟+ ⎜ x2 2 ⎟ ⎜ & ln x − ⎜ = ⎟ = 1 2 ⎠ 2 ⎝ 0 1 u = v= x ←−−−−−−−− − −x − − − − 2 − − − x2 2 = ln x − 2 µ x2 x2 ln x − 2 4 ¶ x2 +C = 2 µ ¶ 1 2 ln x − ln x + +C 2 (788)

5.

6.

¢ ¡ = x ln2 x − 2 ln x + 2 + C 0 I6 = Z

⎛ ⎞ 2 0 * u = ln x v = 1 ⎟+ Z ⎜ ⎜ ⎟ & I5 = ln2 x d x = ⎜ ⎟ = ⎝ 0 2 ⎠ u = ln x v=x ←− − − − − − − −− − −x − − − − − − − R = x ln2 x − 2 ln x d x = x ln2 x − 2 (x ln x − x + C) =

(789)

¡ ¢ ln3 x d x = x ln3 x − 3 ln2 x + 6 ln x − 6 + C I= Z ex cos x d x

(790)

Przykład 16.9 Obliczy´ całke c ˛

(791)

Rozwiazanie 16.9 Całkujac dwukrotnie przez cze´ci dochodzimy do dwóch równo´ci s ˛ ˛ ˛s ⎞ ⎛ * u = ex 0 Z Z v = cos x + ⎟ ⎜ x x & I1 = e cos x d x = ⎝ ⎠ = e sin x − ex sin x d x + C 0 (792) u0 = ex v = sin x ←− − − − − − − −− −−−−−−−−− 271

16. CAŁKA NIEOZNACZONA

MATEMATYKA

⎞ ⎛ + * u = ex Z v0 = sin x ⎟ ⎜ x x & I2 = e sin x d x = ⎝ ⎠ = −e cos x + ex cos x d x + C 00 u0 = ex v = − cos x ←− − − − − − − − − − − − − − − − − −− (793) Relacje te mozemy R uzna´ za układ dwóch równa´ z dwiema niewiadomymi. Sa˛ nimi I1 = c n ˙ R x e cos x d x i I2 = ex sin x d x. Po rozwiazaniu dochodzimy do ˛ ⎧ ⎨ I1 + I2 = ex sin x + C1 (794) ⎩ I1 − I2 = ex cos x + C2 Z Po rozwiazaniu dochodzimy do wyników ˛ Z 1 I1 = ex cos x d x = ex (sin x + cos x) + C1 2 Z 1 I2 = ex sin x d x = ex (sin x − cos x) + C2 2 gdzie stałe C1 i C2 sa˛ dowolne. Przykład 16.10 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.10 ˛ I= Z Z

(795)

cos2 x d x

(796)

⎞ ⎛ * u = cos x Z v 0 = cos x + ⎟ ⎜ 2 & cos x d x = ⎝ ⎠ = sin x cos x + sin2 x d x = u0 = − sin x v = sin x ←−−−−−−−−−− −−−−−−−−−−− Z Z 2 0 = sin x cos x + (1 − cos x) d x = sin x cos x + x + C − cos2 x d x 2I = sin x cos x + x + C

(797)

Otrzymali´my równanie z jedna˛ niewiadoma. Jest nia˛ poszukiwana całka I. A wiec s ˛ ˛ (798)

Stad ˛ I=

Przykład 16.11 Obliczy´ całke c ˛ I=

Z

cos2 x d x = Z

1 (x + sin x cos x) + C 2 sin2 x d x

(799)

Rozwiazanie 16.11 Korzystamy z rozwiazania otrzymanego w poprzednim przykładzie. ˛ ˛ Z Z ¡ ¢ 1 1 − cos2 x d x = x − (x + sin x cos x) + C = sin2 x d x = 2 = 1 (x − sin x cos x) + C 2 272

MATEMATYKA Przykład 16.12 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.12 ˛ Z Z

16. CAŁKA NIEOZNACZONA

cosh2 x d x

(800)

⎞ ⎛ * u = cosh x v 0 = cosh x + ⎟ ⎜ & cosh2 x d x = ⎠ = ⎝ 0 u = sinh x v = sinh x ←− − − − − − − − − −− −−−−−−−−−−− Z ¡ ¢ = cosh x sinh x − cosh2 x − 1 d x = = x + cosh x sinh x + C −
0

Przenoszac całke ˛ ˛ 0 C . Stad ˛

R

R cosh2 x d x na lewa˛ strone otrzymujemy 2 cosh2 x d x = x+cosh x sinh x+ ˛ Z 1 (801) cosh2 x d x = (x + cosh x sinh x) + C 2

Z

cosh2 x d x

16.5

Całkowanie przez podstawienie

O całkowaniu przez podstawienie mówi twierdzenie. Twierdzenie 16.7 Niech f (x) bedzie funkcja˛ ciagła˛ na przedziale E. Wówczas całka ˛ ˛ Z f (x) d x istnieje na przedziale E i na kazdym podprzedziale tego przedziału. Jezeli funkcja ˙ ˙ x = g(t) t ∈ T (803) s jest klasy C 1 na przedziale T i zbiór G warto´ci tej funkcji na przedziale T jest podprzedziałem przedziału E, to zachodzi równo´´ sc Z Z f (x) d x|x=g(t) = f [g(t)] g 0 (t) d t t ∈ T (804) Jezeli dodatkowo funkcja g(t) jest odwracalna na przedziale T i funkcja˛ odwrotna˛ jest ˙ t = γ(x) x ∈ G to zachodzi równo´´ sc Z Z (805)

(802)

f (x) d x =

f [g(t)] g0 (t) d t|t=γ(x)

x∈G

(806)

Uwaga 16.9 Całkowanie przez podstawienie odbywa sie według ponizszej procedury: ˛ ˙ 1. wybór podstawienia x = g(t), obliczenie rózniczki d x, ˙ 2. wykonanie podstawienia i obliczenie całki jako funkcji zmiennej t 273

16. CAŁKA NIEOZNACZONA Z Z

MATEMATYKA

f (x) d x|x=g(t) =

f [g(t)]g0 (t) d t = φ(t) + C

(807)

3. powrót do zmiennej x przez podstawienie odwrotne t = γ(x) Z f (x) d x = φ(t) + C|t=γ(x) = F (x) + C (808)

W praktyce stosujemy zapis umowny (wzór na całkowanie przez podstawienie): ⎞+ *⎛ x = g(t) Z Z d x = g 0 (t) ⎠ = f [g(t)] g0 (t) d t = ⎝ f (x) d x = dt d x = g 0 (t) d t (809) = φ(t) + C = h(t = γ(x))i = F (x) + C Przykład 16.13 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje e5x . c ˛ Rozwiazanie 16.13 ˛ Z ⎞+ *⎛ 5x = t Z 5x ⎠ = 1 et d t = ⎝ dx = 1 e dx = 5 dt 5 dx = 1 dt 5 = e e + C = h(t = 5x)i = +C 5 5
t 5x

(810)

Przykład 16.14 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje xe5x . c ˛ Rozwiazanie 16.14 ˛ Z *⎛ 5x = t ⎝ x = 1 t, d x = xe5x d x = 5 dt dx = 1 dt 5 ⎞+ Z Z t t1 1 ⎠ = e dt = tet d t = 5 5 25 1 (t − 1)et + C = 25 (811)

1 5

= (patrz Przykład 16.5, str. 268) = = h(t = 5x)i = 1 (5x − 1)e5x + C 25

Przykład 16.15 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛

Rozwiazanie 16.15 ˛ *⎛ x/a = t ⎞+ Z ¯ Z Z ¯ 1 dx dt dx ¯ ⎠ = √ q √ = = ⎝ x = at = 2 − x2 ¯ a a 1 − t2 a>0 x = adt 1 − (x/a)2 d = (patrz Tabela 19 dla a = 1) = = arcsin t + C = D³ x ´E x t= = arcsin + C a a 274

√ 1 ¯ . a2 −x2 a>0

¯ ¯

(812)

MATEMATYKA Przykład 16.16 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛ Rozwiazanie 16.16 ˛ ⎛ * |x| < 1 Z √ ⎜ x = sin t ⎜ 1 − x2 d x = ⎝ |t| < π/2 d x = cos t d t

16. CAŁKA NIEOZNACZONA √ 1 − x2 ; |x| ≤ 1.

⎞+ *⎛ t = arcsin x 1 ⎠ = = (t + cos t sin t) + C = ⎝ sin t = x √ 2 cos t = 1 − x2 ´ √ 1³ 2 +C = arcsin x + x 1 − x 2 √ Przykład 16.17 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje a2 − x2 ; a > 0; |x| ≤ a. c ˛ Rozwiazanie 16.17 ˛ Z √ ¯ ¯ a2 − x2 ¯ ⎞ ⎛ + * x =t Z p ⎟ ⎜ a 1 − (x/a)2 d x = ⎝ x = at ⎠ = dx = a a>0 dx = adt Z √ = a2 1 − t2 d t = ipoprzedni przykładh =

⎞ + Z ⎟ ⎟ = cos2 t d t = iPrzyk. 16.10, str. 272h = ⎠ (813)

´ √ a ³ 2 +C = arcsin t + t 1 − t = 2 ! Ã r D³ ³ x ´2 x ´E a2 x x = t= +C = 1− = arcsin + a 2 a a a
2

(814)

=

a2 x x√ 2 a − x2 + C arcsin + 2 a 2

Przykład 16.18 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛

√ 1 . 1+x2

Rozwiazanie 16.18 ˛ ¿µ ¶À Z Z cosh t d t 1 x = sinh t √ p = = dx = d x = cosh t d t 1 + x2 1 + sinh2 t = Z Z

(815)

cosh t d t = d t = t + C = arsinh x + C = cosh t ³ ´ √ = ln x + 1 + x2 + C
√ 1 ;a a2 +x2

Przykład 16.19 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛ 275

> 0.

16. CAŁKA NIEOZNACZONA

MATEMATYKA

Rozwiazanie 16.19 ˛ ¯ ¿µ ¶À Z Z Z adt x = at dt dx ¯ ¯ √ √ √ = = = = ¯ dx = adt a2 + x2 a>0 a2 + a2 t2 1 + t2 µ ¶ ¶ µ ³ ´ √ x 1√ 2 = ln t + 1 + t2 + C = ln + a + x2 + C a a

(816)

x 1√ 2 Ale ln + a + x2 a a

Przykład 16.20 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛

√ ¡ ¢ = ln x + a2 + x2 − ln a (przypis 60 na stronie 276).
√ 1 ;x x2 −1

> 1.

Rozwiazanie 16.20 ˛ ¯ ¿µ ¶À Z Z Z sinh t sinh t d t x = cosh t dx ¯ ¯ √ √ = = = dt = ¯ sinh t d x = sinh t d t x2 − 1 x>1 t2 − 1 Przykład 16.21 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛ ³ ´ √ 2−1 +C = t + C = h(t = arcosh x)i = ln x + x
√ 1 ;a x2 −a2

(817)

> 0; x > a.

(818) ³ ³ ´ ´ D³ √ √ x ´E = ln z + z 2 − 1 + C 0 = z = = ln x + x2 − a2 + C a √ Przykład 16.22 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje x2 + 1. c ˛ Rozwiazanie 16.22 61 ˛ ¶À Z p ¿µ Z √ x = sinh t = x2 + 1 d x = 1 + sinh2 t cosh t d t = x = cosh t d t d Z = cosh2 t d t = iPrzyk. 16.12, str. 273h =

Rozwiazanie 16.21 60 ˛ ¯ ¶À Z ¿µ Z x = az dz dx ¯ ¯ √ √ = = ipatrz (817)h = = 2 − a2 ¯ dx = adz x z2 − 1 a>0

µ ¶ q¡ ¢ √ √ √ ¡ ¡ ¢ ¢ 2 2 x 2 2 − a2 + C 0 = ln x + ln z + z − 1 + C 0 = ln x+ x −a + C 0 = ln x + x2 − a2 − ln a + C 0 = a a a √ ¡ ¢ ln x + x2 − a2 + C; C = C 0 − ln a √ 61 Je´ t = arsinh x, to x = sinh t oraz 1 + x2 = 1 + sinh2 t = cosh2 t. Stad mamy cosh t = 1 + x2 . Ponadto, sli ˛ √ sinh (arsinh x) = x. Zatem cosh t sinh t = x 1 + x2 .
60

(819) 1 = (cosh t sinh t + t) + C = h(t = arsinh x)i = 2 ´ 1h √ ³ ´i √ 1³ √ 2 + arsinh x = 2 + ln x + 2+1 x 1+x x 1+x x +C = 2 2

276

24 Wykorzystujac znana˛ tozsamo´´ trygonometryczna: sc ˛ ˛ ˛ ˙ 2 cos otrzymujemy I2 = Z a+b a−b 2 cos x · cos xdx = 2 2 a 6= 0.22h = =a d dx = adz ³ ´ i D³ √ a2 h √ x ´E = z 1 + z 2 + ln z + z 2 + 1 + C = z = = 2 a (820) !# " r à r ³ x ´2 ³ x ´2 a2 x x = = + 1+ 1+ + ln 2 a a a a ¶¸ µ ∙ a2 x √ 2 x 1√ 2 2 + ln 2 = = a +x a +x + 2 a2 a a ´i ³ √ 1h √ 2 2 + a2 ln x + 2 + x2 x a +x + C0 a = 2 Przykład 16.1 Jezeli w funkcji podcałkowej licznik jest pochodna˛ mianownika.MATEMATYKA Przykład 16.25 Obliczy´ całke c ˛ I= (825) . Z (cos ax + cos bx) d x = (823) b 6= 0 a+b a−b x · cos x = cos ax + cos bx 2 2 (822) = sin ax sin bx + +C a b 16.6 Całkowanie przez właczenie pod symbol rózniczki ˛ ˙ Nalezy zapamieta´ nastepujace reguły: ˛ c ˛ ˛ ˙ Reguła 16. to funkcja˛ pier˙ wotna jest logarytm naturalny z modułu mianownika: ˛ Z y 0 (x) dx = y(x) Z Z d y(x) = ln |y(x)| + C y(x) x dx x2 + r2 277 (824) Przykład 16.24 Oblicz całke nieoznaczona˛ ˛ Z a−b a+b I2 = 2 cos x · cos xdx 2 2 (821) Rozwiazanie 16.23 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛ 16. Rozwiazanie 16.23 ˛ ¿µ ¶À Z √ Z √ x = az 2 2 + x2 x = a 1 + z 2 d z = a2 iPrzykład 16. CAŁKA NIEOZNACZONA √ x2 + a2 .

16.27 ˛ ¶À ¿µ Z Z Z 1 1 y = x2 x2 x2 2xe d x = ey d y = = xe d x = y = 2x d x 2 2 d 1 y 1 2 = e + C = ex + C 2 2 Przykład 16.28 ˛ ¶À Z ¿µ Z y = sin x sin x = ey d y = ey + C = esin x + C cos xe dx = y = cos x d x d Reguła 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Rozwiazanie 16.27 Obliczy´ całke c ˛ I= Z (830) (829) xex d x 2 (831) Rozwiazanie 16.26 ˛ Z cot x d x = Z (827) cos x d x = ln |sin x| + C sin x (828) Reguła 16.29 Obliczy´ całke c ˛ I= Z y p+1 +C p+1 xdx √ 1 − x2 278 (834) (835) (836) (837) .28 Obliczy´ całke c ˛ I= Z cos xesin x d x (832) (833) Rozwiazanie 16.26 Obliczy´ całke c ˛ ¯ 2x 1 ¯ 2 2 d x = ln ¯x + r ¯ + C x2 + r2 2 Z cot x d x (826) I= Rozwiazanie 16.3 Jezeli funkcja podcałkowa ma posta´ c ˙ f (x) = y 0 (x) [y(x)]p to funkcja˛ pierwotna˛ jest F (x) = Przykład 16.2 Jezeli funkcja podcałkowa ma posta´ c ˙ f (x) = y 0 (x)ey(x) to funkcja˛ pierwotna˛ jest F (x) = ey(x) + C Przykład 16.25 ˛ Z MATEMATYKA x 1 x= 2 + r2 d x 2 Z Przykład 16.

30 ˛ ¶À ¿µ Z Z 1 1 1 y = 2 + 3x dx dy = = = ln |y| + C = ln |2 + 3x| + C y = 3dx 2 + 3x 3 y 3 3 d Przykład 16.31 ˛ Z Z Z 2x + 2 1 2x + 3 x = x+ dx = 2 + 2x + 2 d 2 + 2x + 2 d x x (x + 1)2 + 1 ¶À ¿µ Z ¯ ¯ 2 1 t=x+1 = = ln ¯x + 2x + 2¯ + dx = (x + 1)2 + 1 dt = dx Z ¯ 2 ¯ dt ¯x + 2x + 2¯ + = ln = (842) 1 + t2 ¯ ¯ = ln ¯x2 + 2x + 2¯ + iTabela 19h = ¯ ¯ = ln ¯x2 + 2x + 2¯ + arctan t + C = ¯ ¯ = ln ¯x2 + 2x + 2¯ + arctan(x + 1) + C I= Z ¯ ¯ dx ¯ 2¯ 1 + (ax + b) a6=0 (843) Przykład 16.30 Obliczy´ całke c ˛ I= (839) Rozwiazanie 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Rozwiazanie 16.MATEMATYKA 16.32 Obliczy´ całke c ˛ Rozwiazanie 16.29 ˛ ¶À ¿µ Z Z Z −2x xdx y = 1 − x2 dy √ √ =− = − √ = dx = 2 y d y = −2x d x 1 − x2 2 1 − x2 = − 1 2 Z √ √ y −1/2 d y = − y + C = − 1 − x2 + C Z dx 2 + 3x (838) Przykład 16.32 ˛ ¯ ¶À ¿µ Z Z ¯ 1 1 y = ax + b dy dx ¯ = = = arctan y + C = 2¯ 2 y = adx 1 + (ax + b) a6=0 a 1+y a d = 1 arctan(ax + b) + C a 279 (844) .31 Obliczy´ całke c ˛ I= Z x2 2x + 3 dx + 2x + 2 (840) (841) Rozwiazanie 16.

36 Obliczy´ całke c ˛ I= Z ex dx e2x + 1 (850) (851) Rozwiazanie 16.34 ˛ Z 1 dx = 2 2 + r2 (ax + b) r Z 1+ Z µ ax + b 1 dx arctan +C ¶2 = ar r ax + b r (848) Przykład 16.35 Obliczy´ całke c ˛ I= ex dx ex + k (849) Rozwiazanie 16.33 ˛ Z 3x + 4 3 x = 2 − 2x + 2 d x 2 Z x2 3x + 4 dx − 2x + 2 MATEMATYKA (845) 8 Z 2x − 2 + 14 3 3 dx = 3 dx = x2 − 2x + 2 2 x2 − 2x + 2 Z Z 2x − 2 3 dx = = dx + 7 2 x2 − 2x + 2 (x − 1)2 + 1 Z 2x + ¯ 3 ¯ 2 ln ¯x − 2x + 2¯ + 2 ¿µ t=x−1 dt = dx ¶À +7 Z t2 dt = +1 (846) = = = ¯ 3 ¯ 2 ln ¯x − 2x + 2¯ + 7 arctan t + C = 2 Przykład 16.35 ˛ ¶À Z ¿µ Z x e dx y = ex + k dy = = = ln |y| + C = ln |ex + k| + C x ex + k y dy = e dx Przykład 16.34 Obliczy´ całke c ˛ ¯ 3 ¯ 2 ln ¯x − 2x + 2¯ + 7 arctan(x − 1) + C 2 I= Z dx (ax + b)2 + r2 (847) Rozwiazanie 16.33 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.36 ˛ ¿µ ¶À Z Z ex y = ex dy x= = arctan y + C = arctan ex + C = x 2x + 1 d 2+1 e y dy = e dx 280 (852) . CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16.16.

7. ˛ ˛ 281 .2 (Funkcji wymiernej) Funkcja wymierna nazywamy iloraz dwóch wielomianów.39 ˛ ⎛ ⎞ 0 v =1 *⎜ u = arcsin x ⎟+ R 0 Z Z du ⎜ ↓ dx & ↓ v dx ⎟ ⎜ ⎟ = x arcsin x − √ x arcsin x d x = dx = ⎜ ⎟ 1 − x2 ⎝ u0 = √ 1 ⎠ v=x 1 − x2 ←−−−−−−−−−−− −−−−−−−−−−−− (858) √ = x arcsin x + 1 − x2 + C Z arcsin x d x (857) 16.38 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.37 Obliczy´ całke c ˛ I= 16.7 16. ˛ ˛ ˛ Definicja 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Z tanh x d x (853) Rozwiazanie 16.1 Całkowanie funkcji wymiernych Funkcja wymierna Na poczatku zdefiniujemy funkcje wymierna. ze wielo˛ ˛ ˙ mian bedacy dzielnikiem nie jest wielomianem zerowym. przy czym zakładamy.MATEMATYKA Przykład 16.39 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.38 ˛ Z (854) arctan x d x (855) ⎞ ⎛ 0 v = 1 ⎟+ *⎜ u = arctan x Z Z R ⎜ du x ↓ dx & ↓ v0 d x ⎟ = x arctan x − ⎟ ⎜ arctan x d x = dx = ⎟ ⎜ 1 + x2 1 ⎠ ⎝ 0 u = v=x 1 + x2 ←−−−−−−−−−−− −−−−−−−−−−− (856) √ 1 = x arctan x − ln(1 + x2 ) + C = x arctan x − ln 1 + x2 + C 2 Przykład 16.37 ˛ Z Z sinh x tanh x d x = d x = ln |cosh x| + C = ln cosh x + C cosh x Przykład 16.

q(x) sci ˙ sa wzajemnie pierwsze: nie maja juz wspólnego podzielnika róznego od stałej. Q(x)− wielomiany niezerowe. ˙ Jezeli licznik P (x) jest stopnia równego lub wyzszego niz mianownik. Natomiast ułamek s´ (x − 1)(x + 1) x−1 = 2 2 − x + 1) (x + 1)(x x −x+1 juz jej nie ma. Po tej operacji wyrazenia p(x). to wykonujac dzielenie ˛ ˙ ˙ ˙ otrzymujemy P (x) S(x) R(x) = = W (x) + (861) Q(x) Q(x) gdzie: W (x) jest pewnym wielomianem. to funkcje wymierna ˛ ˛ ˛ ˙ 62 R(x) bedziemy sprowadza´ do postaci c ˛ R(x) = p(x)(x − α) p(x) P (x) = = Q(x) q(x)(x − α) q(x) (860) Jest to tzw. Rozwiazanie 16.40 Wykonujemy dzielenie ˛ P (x) : Q(x) = (x3 + x + 1) : (x2 + 1) = x = W (x) x3 + x 1 = S(x) Stad ˛ x3 + x + 1 1 =x+ 2 x2 + 1 x +1 Przykład 16.16. 282 . CAŁKA NIEOZNACZONA Oznacza to. ˙ ˙ Przykład 16. Wyrazenie ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ x2 − 1 x3 + 1 ma osobliwo´c w punkcie x = −1. Jezeli wielomiany te maja wspólny podzielnik. ze funkcje wymierna mozna przedstawi´ w postaci ułamka c ˛ ˛ ˙ ˙ R(x) = P (x) Q(x) MATEMATYKA (859) gdzie: P (x). Wielomian Q(x) jest wielomianem co najmniej pierwszego stopnia.41 Sprowadzi´ ułamek niewła´ciwy c s x5 + x3 + 1 x3 − 1 do postaci (861).40 Sprowadzi´ ułamek niewła´ciwy c s x3 + x + 1 x2 + 1 do postaci (861). 62 Wielomian q(x) jest wielomianem co najmniej pierwszego stopnia. a S(x) jest wielomianem stopnia nizszego niz Q(x). metoda usuwania osobliwo´ pozornych.

x4 + a4 = x4 + 2a2 x2 + a4 − 2a2 x2 = (x2 + a2 )2 − 2a2 x2 = √ √ ¢¡ ¢ ¡ = x2 − 2ax + a2 x2 + 2ax + a2 7. CAŁKA NIEOZNACZONA P (x) : Q(x) = (x5 + x3 + 1) : (x3 − 1) = x2 + 1 = W (x) x5 − x2 x3 − x2 + 1 x3 − 1 x2 + 2 = S(x) Stas ˛ x2 + 2 x5 + x3 + 1 = x2 + 1 + 3 x3 − 1 x −1 Niektóre wielomiany i ich rozkłady 16. x3 + a3 = (x + a)(x2 − ax + a2 ) 5. x8 − a8 = (x4 − a4 )(x4 + a4 ) √ √ ¡ ¢¡ ¢ 10. x8 + a8 = x4 − 2a2 x2 + a4 x4 + 2a2 x2 + a4 Procedure te omawia twierdzenie: ˛ ˛ Twierdzenie 16.7. x2 + a2 suma kwadratów nierozkładalna.2 1.8 Jezeli licznik funkcji wymiernej R(x) = ˙ mianownik. x6 + a6 = (x2 + a2 )(x4 − a2 x2 + a4 ) 9. x2 − a2 = (x − a)(x + a) 2. to funkcje te mozna przedstawi´ w postaci c ˛ ˛ ˙ R(x) = P (x) Q(x) 16. x6 − a6 = (x3 − a3 )(x3 + a3 ) i patrz punkty 3 i 4 h 8.41 Wykonujemy dzielenie ˛ 16. jezeli a 6= 0 ˙ 3.MATEMATYKA Rozwiazanie 16. x4 − a4 = (x2 − a2 )(x2 + a2 ) 6.3 Rozkład funkcji wymiernych na ułamki proste jest stopnia nizszego niz ˙ ˙ A B C D + + + ··· + 2 + r r−1 (x − α) (x − α) x−α (x − α) + A1 B1 C1 D1 + ···+ + + ··· + 2 + s s−1 (x − β) (x − β) x−β (x − β) (ax2 (ex2 Gx + H Kx + L Mx + N + + + ··· + 2 t 2 + bx + c)t−1 + bx + c) (ax ax + bx + c Px + Q Rx + S Tx + U + ··· + + ··· + 2 u 2 + fx + g)u−1 + f x + g) (ex ex + fx + g 283 (862) + + .7. x3 − a3 = (x − a)(x2 + ax + a2 ) 4.

Rozkład taki nosi nazwe rozkładu funkcji wymiernej na ułamki ˛ proste. ˙ 1.tzw.16. + px + g)n ∆ = p2 − 4q < 0 (864) Przykład 16. . licznik jest ˛ stała ˛ A (863) (x − α)n 2.43 Rozłozy´ funkcje wymierna ˛ ˛ ˙ c (867) . w dowolnej potedze naturalnej. typ I: mianownikiem jest czynnik liniowy w dowolnej potedze naturalnej. Rozwiazanie 16. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA W rozkładzie tym A. Rozrózniamy dwa typy ułamków prostych. . nierozkładalny w zbiorze R. stałymi rozkładu. typ II: mianownikiem jest czynnik kwadratowy. to ˛ ˙ x2 Stad ˛ 2x − 1 = A(x − 3) + B(x − 2) Czyli 2x − 1 = x(A + B) − (3A + 2B) Oznacza to.42 Poniewaz x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). licznik jest funkcja liniowa ˛ ˛ ˛ (x2 Gx + H . C. Sa one w ˛ ˛ kazdym przypadku jednoznacznie okre´lone i wyznacza sie je za pomoca metody współczyns ˛ ˛ ˙ ników nieoznaczonych. ze ˙ 2=A+B Ostatecznie otrzymujemy A = −3 A wiec ˛ x2 −3 5 2x − 1 = + − 5x + 6 x − 2 x − 3 3x2 + 3x + 12 x(x − 1)(x + 2) na ułamki proste.42 Rozłozy´ funkcje wymierna ˛ ˛ ˙ c x2 na ułamki proste. sa liczbami stałymi . 284 (866) B=5 −1 = −(3A + 2B) 2x − 1 A B A(x − 3) + B(x − 2) = + = − 5x + 6 x−2 x−3 (x − 2)(x − 3) 2x − 1 − 5x + 6 (865) Przykład 16. B. .

która moze by´ stosowana. CAŁKA NIEOZNACZONA Rozwiazanie 16. to ˙ A= P (x) .44 Niech ˛ 3x2 + x + 2 B A C + = + (x + 1)(x − 1)2 x + 1 (x − 1)2 x − 1 Stad ˛ 3x2 + x + 2 = A(x − 1)2 + B(x + 1) + C(x − 1)(x + 1) Czyli 3x2 + x + 2 = x2 (A + C) + x(−2A + B) + (A + B − C) A wiec ˛ A+C =3 Zatem A=1 B=3 285 C=2 −2A + B = 1 A+B−C =2 (871) (870) . P (x) jest stopnia nizszego niz 3.5 Jezeli ˙ rózne.MATEMATYKA 16. Rozwiazanie 16. β. gdy mianownik c ˛ ˛ ˙ ma tylko pierwiastki rzeczywiste jednokrotne. a α. γ sa ˛ ˙ ˙ (x − α)(x − β)(x − γ) B= P (β) (β − α)(β − γ) C= P (γ) (γ − α)(γ − β) (869) P (α) (α − β)(α − γ) Przykład 16. ˛ 12 = −2C Zatem A=6 Ostatecznie B=3 C = −6 (868) 18 = 3A 1.44 Rozłozy´ funkcje wymierna˛ ˛ ˙ c 3x2 + x + 2 (x + 1)(x − 1)2 na ułamki proste. −2 otrzymujemy 18 = 6B Czyli 3x2 + 3x + 12 6 3 6 = + − x(x − 1)(x + 2) x−1 x+2 x Wniosek 16.43 Zastosujemy tu inna˛ metode. czyli x = 0. Przyjmijmy 3x2 + 3x + 12 A B C = + + x(x − 1)(x + 2) x−1 x+2 x Stad ˛ 3x2 + 3x + 12 Ax(x + 2) + Bx(x − 1) + C(x − 1)(x + 2) = x(x − 1)(x + 2) x(x − 1)(x + 2) 3x2 + 3x + 12 = Ax(x + 2) + Bx(x − 1) + C(x − 1)(x + 2) Podstawiajac za x pierwiastki mianownika.

16.45 Rozłozy´ funkcje wymierna ˛ ˛ ˙ c x4 + 1 x2 (x − 1)(x + 1)2 na ułamki proste.45 Poniewaz stopie´ wielomianu licznika jest mniejszy od stopnia wielomian ˛ ˙ nu mianownika. ze ˛c ˙ ˙ x4 + 1 A B C E D = + 2+ + + 2 (x − 1)(x + 1)2 2 x x x x − 1 (x + 1) x+1 Wiec ˛ x4 + 1 = Ax(x − 1)(x + 1)2 + B(x − 1)(x + 1)2 + Cx2 (x + 1)2 + Podstawiajac kolejno: x = 0. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA Współczynniki A. C mozemy wyznaczy´ w inny sposób. czyli x = −1. +1 otrzymujemy 4 = 4A Wiec ˛ A=1 B=3 W celu wyznaczenia współczynnika C zrózniczkujemy obustronnie wyrazenie (871) ˙ ˙ 6x + 1 = 2A(x − 1) + B + C · 2x Podstawiajac x = 1 dochodzimy do ˛ 7 = B + 2C skad ˛ C=2 6 = 2B Z metody tej mozemy korzysta´ w przypadku. Ostatecznie mamy 3x2 + x + 2 3 1 2 + = + 2 2 (x + 1)(x − 1) x + 1 (x − 1) x−1 Przykład 16. Przyjmujac za x pierwiastki c ˛ ˙ mianownika. to mozemy przyja´. Rozwiazanie 16. gdy mianownik funkcji wymiernej posiada pierc ˙ wiastki rzeczywiste wielokrotne. ˛ +Dx (x − 1) + Ex (x − 1)(x + 1) 1. −1 otrzymujemy x L x=0 −→ 1 x=1 −→ 2 x = −1 −→ 2 Stad mamy ˛ B = −1 Podstawimy te warto´ci do (874) s 1 x4 + 1 = Ax(x − 1)(x + 1)2 − (x − 1)(x + 1)2 + x2 (x + 1)2 + 2 −x (x − 1) + Ex (x − 1)(x + 1) 286 2 2 2 2 (872) (873) (874) = P = −B = 4C = −2D D = −1 C= 1 2 (875) . B.

Rozwiazanie 16.46 Rozłozy´ funkcje wymierna˛ ˛ ˙ c x2 + 2x − 1 (x − 1)(x2 + 1) na ułamki proste.46 Niech ˛ x2 + 2x − 1 A Bx + C = + 2 2 + 1) (x − 1)(x x−1 x +1 Zatem x2 + 2x − 1 = A(x2 + 1) + (Bx + C)(x − 1) Podstawiajac x = 1 otrzymujemy ˛ 2 = 2A czyli A=1 (877) (876) E=− 1 2 Wykonujac mnozenia i przyrównujac odpowiednie współczynniki dochodzimy do relacji ˛ ˛ ˙ x2 + 2x − 1 = x2 (A + B) + x(C − B) + (A − C) Skad ˛ 1=A+B A wiec ˛ B=0 Czyli 1 2 x2 + 2x − 1 = + 2 2 + 1) (x − 1)(x x−1 x +1 287 (878) C=2 2=C −B −1 = A − C .MATEMATYKA a nastepnie zrózniczkujemy obustronnie relacje (875) ˛ ˛ ˙ 16. CAŁKA NIEOZNACZONA 4x3 = A [(x + 1) (4x2 − x − 1)] − (x + 1) (3x − 1) + x (x + 1) (2x + 1) + −x (3x − 2) + E [2x (2x2 − 1)] Przyjmujac x = 0 i x = −1 otrzymujemy ˛ x L = P x=0 −→ 0 = −A + 1 x = −1 −→ −4 = −5 − 2E Stad ˛ A=1 Czyli 1 1 1 1 1 x4 + 1 − = − 2+ − 2 (x − 1)(x + 1)2 2 x x x 2(x − 1) (x + 1) 2(x + 1) Przykład 16.

3. . Wykorzystamy te warto´´ do wyznaczenia jednej z sc ˛ niewiadomych. Rozwiazanie 16. ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ 2 2 4 3 2 Równanie 3x + 1 mozemy. .16. oczywi´cie.7. W s c ˙ efekcie dochodzimy do układu równa´ n 0 0 3 0 1 0 = A +D = A +0B +0C +D +0E 0 = D +E = 0A +0B +0C +D +E +D +E = 2A +B +0C +D +E lub 3 = 2A +B 0 = B +C +D +E = 0A +B +C +D +E 1 = A +C +E = A +0B +C +0D +E (881) Pierwiastkiem mianownika jest x = −1. Mamy wiec ˛ x L = P x = −1 −→ 4 = 4A Stad mamy ˛ A=1 Nastepnie wstawiamy te warto´´ do (881) i otrzymujemy: sc ˛ ˛ D = −1 Ostatecznie E=1 B=1 C = −1 (882) 3x2 + 1 x−1 1 −x + 1 + 2 = + 2 (x + 1)(x2 + 1)2 x + 1 (x + 1)2 x +1 16. ze po prawej stronie (880) pojawiaja sie niewiadome w potedze wyzszej niz po lewej. x= n d (x − a) (n − 1)(x − a)n−1 288 (883) . . zapisa´ 3x + 1 = 0 · x + 0 · x + 3x + 0 · x + 1.47 Niech ˛ 3x2 + 1 A Dx + E Bx + C = + 2 + 2 (x + 1)(x2 + 1)2 x + 1 (x + 1)2 x +1 Zatem MATEMATYKA (879) 3x2 + 1 = A(x2 + 1)2 + (Bx + C)(x + 1) + (Dx + E)(x + 1)(x2 + 1) Stad ˛ 3x2 + 1 = x4 (A + D) + x3 (D + E) + x2 (2A + B + D + E) +x(B + C + D + E) + (A + C + E) (880) Zauwazmy.4 Całkowanie ułamków prostych typu I Całki ułamków prostych typu I maja nastepujaca posta´ ogólna c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Z A d x = A ln |x − a| + C x−a Z −A A + C n = 2.47 Rozłozy´ funkcje wymierna ˛ ˛ ˙ c 3x2 + 1 (x + 1)(x2 + 1)2 na ułamki proste. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16.

. . CAŁKA NIEOZNACZONA Wniosek 16. . Jednocze´ snie licznik przybiera posta´ Gx + K. c ˛ ˛ Zapisujemy to kolejno Z Z Z Z Gx + H Gx + K sds ds +K = x= s=G 2 + px + q)n d 2 + r2 d 2 + r2 2 + r2 (x s s s = = K s G ln(s2 + r2 ) + arctan + C = 2 r r (886) 2. Gdy n = 2.6 Najcze´ciej wystepujace postacie ułamków typu I: ˛s ˛ ˛ Z A d x = A ln |x + 1| + C x+1 Z −A A +C x= 2 d (x + 1) x+1 Z A −A +C x= 3 d (x + 1) 2(x + 1)2 Z −A A +C x= 4 d (x + 1) 3(x + 1)3 16. 3.MATEMATYKA 16. gdzie K jest pewna stała. podstawiajac x + p/2 = s otrzymujemy ˛ Z Z Z Z K ds Gx + K Gs d s Gx + H + = x= s= 2 + px + q)n d 2 + r 2 )n d 2 + r 2 )n 2 + r 2 )n (x (s (s (s = 1 G 1 +K 2 + r 2 )n−1 2 n − 1 (s Z (s2 ds +C + r2 )n 2K 2x + p G arctan p +C ln(x2 + px + q) + p 2 2 4q − p 4q − p2 (887) Ostatnia całke obliczamy według nastepujacych wzorów redukcyjnych ˛ ˛ ˛ ˛ Z s 1 1 s ds + 3 arctan + C 2 = 2 s2 + r 2 2r 2r r (s2 + r2 ) Z s 1 2n − 3 1 ds = + 2 + r 2 )n 2 (s2 + r 2 )n−1 (s 2n − 2 r 2n − 2 r2 289 Z ds 2 + r 2 )n−1 (s (888) . Gdy n = 1 podstawiajac x + p/2 = s sprowadzamy mianownik do postaci s2 + r2 .5 Całkowanie ułamków prostych typu II (884) Ułamki proste typu II maja nastepujaca posta´ ogólna c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Z Gx + H x 2 + px + q)n d (x (885) 1.7. gdzie ˛ r2 = −∆/4.

16.49 Wykonamy przekształcenia mianownika ˛ x2 − 2x + 5 = (x − 1)2 + 4 Nastepnie podstawimy ˛ x−1=z x2 − 2x + 5 = (x − 1)2 + 4 = z 2 + 4 Otrzymamy wiec ˛ 5x + 3 x= 2 − 2x + 5)2 d (x Przekształcimy podcałkowa funkcje wymierna˛ ˛ ˛ Z Z czyli x = 1 + z dx = dz 5z + 8 dz (z 2 + 4)2 5z + 8 5z 8 = 2 + 2 2 + 4)2 2 (z (z + 4) (z + 4)2 Jej całki sa˛ równe I1 = Z 5z z= 2 + 4)2 d (z 5 1 +C 2 z2 + 4 I2 = 8 d z = iwzór redukcyjny (888)h = + 4)2 ∙ ¸ 1 z 1 x−1 = 8 + arctan +C = 2 · 4 z2 + 4 2 · 2 · 4 2 (z 2 z2 1 x−1 z + arctan +C +4 2 2 290 Z ¿µ z2 + 1 = t 2z d z = d t ¶À 5 = 2 Z 51 dt =− +C = 2 t 2t = − = .48 ˛ Z 4x + 3 dx = + 2x + 2 Z Z MATEMATYKA (889) x2 *⎛ x + 1 = s ⎞+ Z 4x + 3 4s − 1 x = ⎝ dx = ds ⎠ = ds = 2+1d (x + 1) s2 + 1 x=s−1 2s ds − s2 + 1 Z = 2 (890) 1 s = 2 ln(s2 + 1) − arctan s + C = 2+1d s = is = x + 1h = 2 ln(x2 + 2x + 2) − arctan(x + 1) + C Przykład 16.48 Wyznaczy´ całke funkcji wymiernej c ˛ Z 4x + 3 dx x2 + 2x + 2 Rozwiazanie 16.49 Wyznaczy´ całke funkcji wymiernej c ˛ Z 5x + 3 I= dx (x2 − 2x + 5)2 Rozwiazanie 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16.

8 Całkowanie funkcji niewymiernych Uwaga 16. y.1 Pierwiastek dowolnego stopnia funkcji homograficznej ax + b px + q ¯ a b ¯ ¯ 6= 0 p q ¯ Całke z funkcji zawierajacej funkcje homograficzna y = ˛ ˛ ˛ ˛ Z s n R(x. ϕ(x)) jest całkowalna elementarnie i jej całka sprowadza sie do całki funkcji wymiernej.8. Istnieja˛ dwa typy c ˙ funkcji niewymiernej ϕ.10 Symbol R(x. ϕ(x)) moze by´ niecałkowalna elementarnie. y) podstawimy y = ϕ(x). dla których funkcja R(x. y) d x y = ax + b . y) oznacza dowolna˛ funkcje wymierna˛ zmiennych x. ˛ 16. Jezeli ˛ ˙ w funkcji R(x.50 Stosujemy podstawienie ˛ r y= Wynikaja˛ z niego nastepujace relacje ˛ ˛ x= Mamy wiec ˛ Z y2 1 −1 x+1 x 2y dy − 1)2 dx = − (y 2 1 x r x+1 dx = x −2y dy = − 1)2 Z Z 2 y2 y −1+1 = −2 y = −2 dy = 2−1d y y2 − 1 ¶ Z µ Z 1 1 1+ 2 = −2 y+C d y = −2y − 2 2−1d y −1 y (y 2 − 1)y (y 2 291 Z . CAŁKA NIEOZNACZONA 5 1 z 1 z 2z − 5 1 z + 2 + arctan + C = + arctan + C 2+4 2 + 4) 2z z +4 2 2 2 (z 2 2 5x + 3 1 x−1 2x − 7 + arctan +C x= 2 d 2 − 2x + 5) − 2x + 5) 2 (x 2 2 (891) (x2 16. to otrzymana ˛ w ten sposób funkcja R(x.50 Obliczy´ całke c ˛ Z 1 x r x+1 dx x ¯ ¯ ¯ ¯ (892) (893) (894) Rozwiazanie 16.MATEMATYKA Ostatecznie I1 + I2 = − A wiec ˛ Z 16. px + q mozna sprowadzi´ do całki funkcji wymiernej zmiennej y za pomoca podstawienia c ˛ ˙ s ax + b y= n px + q Przykład 16. gdzie ϕ jest funkcja˛ niewymierna.

2 Całke ˛ Pierwiastek kwadratowy trójmianu kwadratowego Z 1. 2.51 Obliczy´ całke c ˛ Z dx √ . c Przykład 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Funkcje ˛ 1 y2 − 1 rozłozymy na ułamki proste ˙ y2 Stad ˛ 1 = A(x + 1) + B(x − 1) Czyli A= Zatem 2 Ostatecznie Z 1 x r Z 1 y= 2−1d y Z 1 2 B=− Z 1 2 A B A(y + 1) + B(y − 1) 1 = + = −1 y−1 y+1 (y − 1)(y + 1) MATEMATYKA 1 dy − y−1 ¯ ¯ ¯y − 1¯ x+1 ¯ d x = −2y − ln ¯ ¯y + 1¯ + C = x ¯ ¯ ¯y − 1¯ 1 ¯ d y = ln ¯ ¯y + 1¯ + C y+1 16.8. 3. √ ax2 + bx + c. x2 + k 292 p √ ax2 + bx + c = a(x − x1 )(x − x2 ) = t(x − x1 ) gdy ∆ > 0 k>0 (898) . ¯ ¯r ¯ ¯ x+1 r ¯ − 1¯ ¯ ¯ x+1 x ¯+C = −2 − ln ¯ r ¯ ¯ x+1 x ¯ ¯ + 1¯ ¯ x (895) R(x. y) d x y = ∆ = b2 − 4ac 6= 0 (896) mozemy przy pomocy jednego z trzech podstawie´ Eulera n ˙ √ √ ax2 + bx + c = x a − t gdy a > 0 gdy c > 0 (897) √ √ ax2 + bx + c = xt + c sprowadzi´ do całki funkcji wymiernej zmiennej t.16.

MATEMATYKA 16.53 Obliczy´ całke c ˛ ¯ ¯√ ¯ 1 − x2 − 1 ¯ ¯+C = ln |t| + C = ln ¯ ¯ ¯ x Z dx √ −x2 + 3x − 2 293 (902) .51 Zastosujemy pierwsze podstawienie Eulera ˛ √ x2 + k = x − t Stad ˛ t=x− √ x2 + k x2 + k = x2 − 2xt + t2 2xt = t2 − k x= t2 − k 2t t2 + k dt 2t2 dx = oraz Z Przykład 16.52 Obliczy´ całke c ˛ 2 Z Z t + k dt ¯ ¯ √ dt dx ¯ 2t2 2 + k¯ + C √ =− = − ln |t| + C = − ln ¯x − x = ¯ t2 + k t x2 + k − 2t (899) Z 1 √ dx x 1 − x2 (900) Rozwiazanie 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Rozwiazanie 16.52 Do obliczenia powyzszej całki zastosujemy drugie podstawienie Eulera ˛ ˙ √ √ 1 − x2 − 1 stad t = y = 1 − x2 = xt + 1 ˛ x 2 2 2 1 − x = x t + 2xt + 1 −x = xt2 + 2t x= −2t 2+1 t t2 − 1 dt (t2 + 1)2 Z t2 + 1 t2 + 1 t2 − 1 · · dt = 2t 1 − t2 (t2 + 1)2 Z dt = t (901) −x2 = x2 t2 + 2xt stad y = xt + 1 = ˛ 1 − t2 1 + t2 dx = 2 Z 1 √ d x = −2 x 1 − x2 Przykład 16.

b sa˛ liczbami rzeczywistymi. p jest liczba˛ całkowita. wyrazenie (a + bxn )p rozwija sie według wzoru na dwumian ˛ ˛ ˙ k Newtona i funkcja podcałkowa jest suma˛ składników cx .16.3 (Rózniczki dwumiennej) ˙ Rózniczka dwumienna nazywamy wyrazenie ˛ ˛ ˙ ˙ xm (a + bxn )p d x (904) gdzie: a. całke (905) sprowadza sie do całki funkcji wymiernej ˛ ˛ ˛ n r n r a + bx przez podstawienie t = . . m+1 + p jest liczba˛ całkowita. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA Rozwiazanie 16. a m.53 W tym przypadku zastosujemy trzecie podstawienie Eulera ˛ r p √ 2−x y = −x2 + 3x − 2 = −(x − 1)(x − 2) = t(x − 1) stad t = ˛ x−1 −(x − 1)(x − 2) = t2 (x − 1)2 −(x − 2) = t2 (x − 1) x= t2 + 2 t2 + 1 (t2 −2t dt + 1)2 dx √ = −2 2 + 3x − 2 −x Z t2 + 1 t d t = −2 t (t2 + 1)2 Z dt = +1 (903) 2−x +C x−1 stad y = t(x − 1) = ˛ t 1 + t2 dx = Z t2 = −2 arctan t + C = −2 arctan 16. gdzie r jest mianownikiem ułamka p. całke (905) sprowadza sie do całki funkcji wymiernej przez ˛ ˛ ˛ n √ podstawienie t = r a + bxn . n.8. 2. m+1 jest liczba˛ całkowita. xn 294 Z xm (a + bxn )p d x (905) 3. p− dowolnymi liczbami wymiernymi (dodatnimi lub ujemnymi). gdzie r jest mianownikiem ułamka p.3 Całkowanie rózniczek dwumiennych ˙ r Podamy definicje rózniczki dwumiennej.9 (Czebyszewa) Całka moze by´ wyrazona za pomoca˛ funkcji elementarnych tylko w trzech nastepujacych przypadkach: c ˛ ˛ ˙ ˙ 1. Twierdzenie 16. ˛ ˙ Definicja 16.

9 Czebyszewa. c ˛ ˙ w szczególnych za´ przypadkach równiez i prostszymi metodami. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16.55 Sprawdzi´.56 Sprawdzi´. s ˙ Podstawienie uniwersalne ma posta´ c t = tan 295 x 2 (907) .55 W tym przypadku mamy ˛ m=− 1 2 n= 1 4 p= 1 3 m+1 =2 n A wiec zachodzi przypadek 2 Twierdzenia 16. cos x) d x (906) Całke ˛ mozna zawsze sprowadzi´ do całki funkcji wymiernej za pomoca podstawienia uniwersalnego. c ˙ ˙ Rozwiazanie 16. czy całka c Z x3 √ dx 4 1 + x3 moze by´ wyrazona za pomoca˛ funkcji elementarnych. ˙ 16. czy całka c √ Z p 3 1+ 4x √ dx x moze by´ wyrazona za pomoca˛ funkcji elementarnych.56 Przekształcimy wyrazenie podcałkowe ˛ ˙ x3 3 3 −1/4 √ d x = x (1 + x ) dx 4 3 1+x Otrzymujemy m=3 n=3 p=− 1 4 m+1 4 = n 3 m+1 13 +p= n 12 Nie jest spełniony zaden warunek Twierdzenia 16.9 Całkowanie funkcji trygonometrycznych Z R(sin x.54 Wykonamy działania na wykładnikach ˛ p √ 3 ¡ ¢1/3 1+ 4x √ = x−1/2 1 + x1/4 x Przykład 16.MATEMATYKA 16. c ˙ ˙ Rozwiazanie 16.9 Czebyszewa.54 Sprowadzi´ do rózniczki dwumiennej funkcje podcałkowa˛ c ˛ ˙ √ Z p 3 1+ 4x √ dx x Rozwiazanie 16. ˛ Przykład 16.

2.16. to mamy ˙ Z Z Z 2m+1 2 m x d x = (1 − sin x) cos x d x = (1 − t2 )m d t cos gdzie t = sin x. to mamy ˙ Z Z Z 2m+1 2 m x d x = (1 − cos x) sin x d x = − (1 − t2 )m d t sin • Jezeli n jest parzyste (n = 2m). Z R(sin x) cos x d x− podstawienie t = sin x. sinn x d x. • Jezeli n jest nieparzyste (n = 2m + 1). CAŁKA NIEOZNACZONA Wynikaja z niego relacje ˛ dx = 2dt 1 + t2 R sin x = 2t 1 + t2 dx cos x = 1 − t2 1 + t2 MATEMATYKA (908) Wykorzystujac je obliczymy całke ˛ ˛ Z (1 + sin x) d x = sin x(1 + cos x) (1+sin x) sin x(1+cos x) Uproszczone podstawienia stosowane w niektórych przypadkach: 1. to ˙ ¸m Z ∙ Z Z 1 1 2m sin x d x = (1 − cos 2x) d x = m+1 (1 − cos t)m d t 2 2 cosn x d x. • Jezeli n jest parzyste (n = 2m). 296 . cos x d x = d t ¢ 2 ¶ Z ¡ Z µ 2t 1 + 1+t2 1+t2 1 1 ¡ t+2+ dt = 2¢ dt = 2t 2 t 1 + 1−t2 1+t2 1+t tan2 x x¯ 1 2 x 1 ¯ 1 ¯ ¯ 2 = t + t + ln |t| + C = + tan + ln ¯tan ¯ + C 4 2 4 2 2 2 Z Z sin x d x = − d t • Jezeli n jest nieparzyste (n = 2m + 1). 3. Z xdx = Z ∙ ¸m Z 1 1 (1 + cos 2x) d x = m+1 (1 + cos t)m d t 2 2 gdzie t = 2x. R(cos x) sin x d x− podstawienie t = cos x. to mamy ˙ Z cos 2m 4.

Na przykład Z Z Z ¡ ¢2 ¡ ¢2 2 5 2 2 sin x cos x d x = sin x 1 − sin x cos x d x = t2 1 − t2 d t gdzie t = sin x. albo do całki tan x d x = − ln |cos x|+C. cos2 x = 1+cos 2x . ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ Z jezeli n jest parzyste.MATEMATYKA Z 16. Z Z sin 2x cos 2x d x + 2 1 16 Z (1 − cos 4x) d x = 1 48 sin3 2x + 1 x 16 − 1 64 sin 4x + C tann x d x.58 Obliczy´ całke c ˛ I= Z cos3 x d x 1 cos3 x + C 3 (910) Rozwiazanie 16. Iterujac powyzsza procedure sprowadzamy całke tan x d x do całki d x = x+C.57 Obliczy´ całke c ˛ I= Z cotn x d x− całkuje sie podobnie. Z Z µ ¶ Z 1 − 1 d x = tann−2 x d x d tan x − tan x tan x d x = 2x cos Z Z tann−1 x n−2 − tan xdx = − tann−2 x d x n−1 Z Z n itd. Całki postaci jedna z liczb m i n jest nieparzysta. Nastepnie ˛ ˛ ˛ Z Z Z 1 sin3 x d x = (1 − cos2 x) sin x d x = − (1 − t2 ) d t = −t + t3 + C = 3 = − cos x + Przykład 16. jezeli przynajmniej ˛ ˙ 5. ˛ Z sin3 x d x (909) Rozwiazanie 16. Stad cos x d x = d t. jak przypadek 6. ˛ ˛ ˛ c ˙ ˙ podobnie jak w przypadkach 3 i 4. ˙ ˙ n n−2 7. Stad sin x d x = − d t. Wykorzystuje sie przy tym wzory sin x cos x = ˛ 1 sin 2x.58 Podstawiamy t = sin x.57 Podstawiamy t = cos x. Jezeli m i n sa parzyste. sin2 x = 1−cos 2x . to potegi moga by´ obnizone dwukrotnie. Nastepnie mamy ˛ ˛ ˛ Z Z Z 1 cos3 x d x = (1 − sin2 x) cos x d x = (1 − t2 ) d t = t − t3 + C = 3 = sin x − 1 3 sin x + C 3 297 . CAŁKA NIEOZNACZONA sinn x cosm x d x sprowadza sie do przypadków 1 lub 2. jezeli n jest nieparzyste. Przykład 16. Na przykład 2 2 2 Z Z Z 2 1 4 2 2 sin x cos x d x = (sin x cos x) cos x d x = 8 sin2 2x(1 + cos 2x) d x = = 1 8 6.

60 Obliczy´ całke c ˛ I= sin4 x d x 1−cos 2x .60 Podstawiamy cos2 x = ˛ Z sin x d x = 4 Z µ Z 1 − cos 2x 2 ¶2 1 dx = 4 Z (1 − cos 2x) d x = 2 ¿µ t = 2x dx = 1 dt 2 ¶À = 1 = 8 (1 − 2 cos t + cos2 t) d t = iPrzykład 16.59 Podstawiamy cos2 x = ˛ Z cos x d x = 4 Z µ Z 1 + cos 2x 2 ¶2 1 dx = 4 Z (1 + cos 2x) d x = 2 ¿µ t = 2x dx = 1 dt 2 ¶À = 1 = 8 (1 + 2 cos t + cos2 t) d t = iPrzykład 16.59 Obliczy´ całke c ˛ I= MATEMATYKA Z cos4 x d x 1+cos 2x 2 (911) Rozwiazanie 16.10h = ∙ ¸ 1 1 = t − 2 sin t + (t + sin t cos t) + C = 8 2 ∙ ¸ 1 1 3 t − 2 sin t + sin t cos t + C = = 8 2 2 = = = 1 1 3 t − sin t + sin t cos t + C = 16 4 16 1 1 3 x − sin 2x + sin 2x cos 2x + C = 8 4 16 1 1 3 x − sin 2x + sin 4x + C 8 4 32 298 .16. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16. 2 (912) Rozwiazanie 16.10h = ∙ ¸ 1 1 = t + 2 sin t + (t + sin t cos t) + C = 8 2 µ ¶ 1 3 1 = t + 2 sin t + sin t cos t + C = 8 2 2 = = = 1 1 3 t + sin t + sin t cos t + C = 16 4 16 1 1 3 x + sin 2x + sin 2x cos 2x + C = 8 4 16 1 1 3 x + sin 2x + sin 4x + C 8 4 32 Z Przykład 16.

61 Mamy ˛ Z Z Z Z sin x − d(cos x) 1 dv = icos x = vh = = dx = dx = 2 sin x 1 − cos2 x v2 − 1 sin x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 ¯v − 1¯ ¯ ¯ + C = 1 ln ¯ cos x − 1 ¯ + C = ln ¯tan x ¯ + C = ln ¯ ¯ ¯ 2 v + 1¯ 2 ¯ cos x + 1 ¯ 2 299 . CAŁKA NIEOZNACZONA 1 dx sin x (913) Rozwiazanie 16.MATEMATYKA Przykład 16.61 Obliczy´ całke c ˛ I= Z 16.

przy czym: ˛ ˙ 300 . b >. . Suma Sn przedstawia wiec łaczne pole tych prostokatów. . . gdy funkcja f (x) jest na przedziale < a. Utwórzmy sume ˛ n X ¡ ¢ Sn = f (ξ 1 )∆x1 + f (ξ 2 )∆x2 + · · · + f (ξ n )∆xn = f ξ j ∆xj j=1 (917) Jej znaczenie geometryczne jest proste. po jednym z kazdego ˛ ˙ odcinka. b > nieujemna. a liczbe b− granica górna. trzy. . równych odcinków otrzymujemy ˛ ˛c ciag normalny podziałów. a ∫ f ( x)dx b Zapisujemy to nastepujaco ˛ ˛ Z b a f (x) d x = F (x)|b a Z (916) Liczby a i b wystepujace w całce ˛ ˛ b f (x) d x a nazywamy granicami tej całki bez wzgledu na to. . b >. Dzielac przedział < a. ze funkcja f (x) jest ograniczona na ˙ ˙ przedziale < a. ∆x2 . ∆xn nazywamy podziałem δ.1 Całka oznaczona funkcji f (x) na przedziale < a. . ξ 2 . Liczbe a nazywamy ˛ ˛ granica dolna. ∆xn . tzn. . Liczba˛ ta˛ jest róznica ˙ warto´ci funkcji pierwotnej F (x) w punktach b i s a. pie´ itd.17. cztery. Długo´´ najwiekszego odcinka sc ˛ δ i podziału oznaczymy |δ| i nazywamy ´ srednica podziału. ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Podzielimy przedział < a. . s ∆x2 . Z b Rysunek 111: Pole powierzchni pod krzywa ˛ f (x) d x = F (b) − F (a) (915) y = f (x). . ˛ Ciag podziałów (δ n ) nazywamy ciagiem normalnym. b > na dwa. CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA 17 Całka oznaczona Załózmy. Definicja 17. jezeli ˛ ˛ ˙ n→∞ lim |δ n | = 0 (918) a wiec. ˛ ˛ Zbiór odcinków ∆x1 . ξ n oznaczaja dowolnie wybrane punkty. b > Z b y = f( x) f (x) d x (914) S= a jest pewna˛ liczba˛ przyporzadkowana˛ funkcji f (x) ˛ a i przedziałowi < a. jezeli długo´c najwiekszego odcinka podziału δ n zdaza do zera. Niech ξ 1 . krzywa f (x) oraz prostymi x = a i x = b. czy a > b. czy a < b. b > na n odcinków (niekoniecznie równych) o długo´ciach ∆x1 . czyli w przyblizeniu pole ˛ ˛ ˛ ˙ obszaru ograniczonego osia 0x. . . . s W tym przypadku iloczyny f (ξ i )∆xi sa równe polu prostokatów o podstawach ∆xi i wysoko´˛ ˛ ciach f (ξ i ). gdy n dazy do niesko´ s´ n ˛ ˛ ˛˙ ˛˙ ˙ czono´ sci. Kazdy z nich prowadzi do innego wyniku.

5 Jezeli funkcja f (x) jest całkowalna na przedziałach < a. c >. ˛ ˙ ˛ 17.5 2 f (x ) = 1 + x n = 10 3 3 2. Twierdzenie 17.5 2 2.2 Funkcja ciagła na przedziale domknietym jest na tym przedziale całkowalna ˛ ˛ (w sensie Riemanna).5 2 2.5 f (x ) = 3 1 + x 3 n=4 f (ξ 2 ) 2. Twierdzenie 17.5 ξ1 0 0.6 Jezeli k = const.5 1 1 1 0.1 Jezeli funkcja f (x) jest całkowalna.1 Twierdzenia o całce oznaczonej i własno´ całki oznaczonej sci Na wstepie podamy kilka twierdze´ przydatnych w dalszej analizie.1 Jezeli funkcja f (x) ma te własno´´. b > i < b.5 2 f (x ) = 3 1 + x 3 n=∞ 1. to mówimy.5 2 2. jezeli funkcja f (x) jest całkowalna na przedziale < a.4 Funkcja nieograniczona na przedziale domknietym jest na tym przedziale ˛ niecałkowalna (w sensie Riemanna). c > i zachodzi równo´´ sc Z c Z c Z b f (x) d x + f (x) d x = f (x) d x (920) a b a Na odwrót.5 0 ∆x2 1 0 0 0.5 1 1. ˛ Reguła 17. b > i < b. to ˙ jest całkowalna na przedziale < a. ˛ ˙ Rb Granica˛ ta˛ jest warto´´ całki oznaczonej a f (x) d x sc Z b a n X ¡ ¢ f (x) d x = lim f ξ j ∆xj |δ|→0 j=1 (919) Twierdzenie 17.3 Funkcja monotoniczna na przedziale domknietym jest na tym przedziale ˛ całkowalna (w sensie Riemanna). CAŁKA OZNACZONA y 3 2. ze przy kazdym ciagu normalnym podziałów sc ˙ ˛ ˛ ˙ ˙ (δ n ) ciag sum (Sn ) jest zbiezny.5 1 1. n ˛ Twierdzenie 17. to zachodzi równo´´ sc ˙ Z b k d x = k(b − a) a (921) 301 .5 1.5 2 1. b > i ciagi sum (Sn ) zda˛zaja˛ zawsze do tej samej granicy. c > i zachodzi równo´´ (920). to jest ˙ ˙ całkowalna na przedziałach < a.5 x 3 0 0 0. sc Twierdzenie 17.5 x 3 Rysunek 112: Ciag normalny. to dla kazdego ciagu normalnego ˛ ˙ ˙ podziałów (δn ) odpowiednie ciagi sum (Sn ) zda˛zaja do tej samej granicy. ze funkcja f (x) jest całkowalna w sensie ˛ ˙ ˙ Riemanna na przedziale < a.5 x 3 0.5 ξ3 1.5 0. c > i jezeli a < b < c.MATEMATYKA y 3 y 3 17. Twierdzenie 17.

s ˛ ˛ Twierdzenie 17.2 Jezeli f (x) jest funkcja˛ całkowalna˛ na przedziale < a.10 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale < a. a < c < b. b > i zachodzi nierówno´´ sc ¯Z b ¯ Z b ¯ ¯ ¯ f (x) d x¯ ≤ |f (x)| d x (924) ¯ ¯ a a Definicja 17. w którym warto´´ funkcji f (x) jest równa ´redniej sc s całkowej tej funkcji w tym przedziale 1 f (c) = b−a Z b f (x) d x (926) a Twierdzenie 17.1. str. b >. b >.7 Jezeli dwie funkcje sa˛ całkowalne na pewnym przedziale. b >. to kf (x) jest funkcja˛ ˛ ˙ całkowalna˛ na przedziale < a.11 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale < a. b >. a F (x) jest funkcja˛ ˛ ˙ pierwotna funkcji f (x) na tym przedziale. to ich suma jest całkowalna na ˛ ˙ tym przedziale i zachodzi równo´´ sc Z b [f (x) + g(x)] d x = a Z b f (x) d x + a Z b g(x) d x (923) a Twierdzenie 17. Twierdzenie 17.17.9 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale < a. CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA Jezeli f (x) jest funkcja˛ całkowalna˛ na przedziale < a. to wewnatrz tego ˛ ˛ ˙ przedziału istnieje punkt c. b > i zachodzi równo´´ sc Z b kf (x) d x = k a Z b f (x) d x (922) a Jezeli funkcje f (x) i g(x) sa całkowalne na przedziale < a.8 Jezeli f (x) jest funkcja˛ całkowalna˛ na przedziale < a. b >. x ∈< a. to funkcja ˛ ˙ Z x F (x) = f (t) d t. to ich iloczyn ˙ jest całkowalny na tym przedziale. ˛ 302 . b >. to moduł ˙ funkcji f (x) jest całkowalny na przedziale < a. 300). b >. to liczbe ˛ ˙ 1 b−a Z b f (x) d x (925) a nazywamy ´rednia całkowa funkcji f (x) na przedziale < a. b >. ˛ Twierdzenie 17. b > i k jest stała. to zachodzi równo´´ sc ˛ Z b a f (x) d x = F (b) − F (a) (928) (Porównaj Definicje 17. b > (927) a jest funkcja pierwotna˛ f (x) na przedziale < a.

1 Wyznaczy´ warto´´ całki a kx d x.4 Wyznaczamy całke nieoznaczona˛ ˛ ˛ ¿µ ¶À Z Z √ 1 √ 1 1 1 + 4x = t 1 + 4x d x = = t d t = t3/2 = (1 + 4x)3/2 4dx = dt 4 6 6 a nastepnie obliczamy warto´ci całki na obu granicach całkowania s ˛ 6 ¸x=6 ∙ Z √ 1 125 1 124 3/2 1 + 4x d x = (1 + 4x) = − = 6 6 6 6 x=0 0 303 . c sc Jest to nierówno´´ Schwarza-Buniakowskiego. to ˙ Z b f (x) d x > 0 a −a Twierdzenie 17.13 Jezeli f (x) jest funkcja˛ nieparzysta.4 Wyznaczy´ warto´´ całki 0 1 + 4x d x.12 Jezeli f (x) jest funkcja˛ parzysta. c sc Rozwiazanie 17. to ˛ ˙ Z 2 Z a f (x) d x = 2 f (x) d x −a 0 Róznice F (b) − F (a) zapisujemy [F (x)]x=b lub F (x)|x=b .MATEMATYKA 17.3 Wyznaczy´ warto´´ całki 2 x2 −1 d x.1 Obliczamy ˛ ¸x=b µ 2 ¶ µ 2 ¶ ∙Z ¸x=b ∙ 2 Z b ka b2 − a2 kx kb +C +C − +C =k kx d x = = = kx d x 2 2 2 2 a x=a x=a Rb 1 Przykład 17.2 Wyznaczy´ warto´´ całki a x d x. c sc Rozwiazanie 17.15 Jezeli funkcje f (x) i g (x) sa˛ całkowalne w przedziale < a. natomiast wzór (928) niekiedy ˛ ˙ x=a x=a zapisuje sie nastepujaco: ˛ ˛ ˛ ∙Z ¸x=b Z b f (x) d x = f (x) d x a x=a (929) (930) (931) Twierdzenie 17.2 Obliczamy ˛ ¯ ¯ Z b ¯ b ¯ sgn(b)=sgn(a) b 1 x=b = ln d x = ln |x||x=a = ln |b| − ln |a| = ln ¯ ¯ ¯a¯ a a x R3 1 Przykład 17. CAŁKA OZNACZONA Twierdzenie 17. a nastepnie wyznaczamy ˛ ˛ ˛ funkcje pierwotna˛ i obliczamy warto´´ całki oznaczonej sc ˛ " s¯ r r r 3 ¯#x=3 Z ¯x − 1¯ 1 1 1 3 ¯ = ln x = ln ¯ − ln = ln ¯x + 1¯ 2−1d x 2 3 2 R6√ Przykład 17. to ˛ ˙ Z a f (x) d x = 0 Twierdzenie 17.3 Rozkładamy funkcje wymierna˛ na ułamki proste. to ˙ ¸2 Z b ∙Z b Z b 2 f (x)g (x) d x ≤ f (x) d x g 2 (x) d x (932) a a a Rozwiazanie 17.14 Jezeli f (x) > 0 dla a ≤ x ≤ b. b >. sc Rb Przykład 17. c sc 2 x=2 Rozwiazanie 17.

CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA 17. b > do osi 0x (patrz ˛ ˛ ˛ ˛ rys. b). w rózniczce zmiennej całkowania. funkcja f (x) jest ciagła na przedziale E.2 Zamiane zmiennej w całce oznaczonej przeprowadzamy: ˛ 1. to obszar ˛ ˙ domkniety (G) rozciagajacy sie od wykresu funkcji f na przedziale < a. ˛ ˙ 3. ˛ 304 . 3. to całka tej funkcji ˛ ˙ w < a. b ∈ E.1 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła w < a. w funkcji podcałkowej. s ˛ ˙ to Z b f (x) d x = a Z β f [g(t)]g0 (t) d t (933) α Reguła 17.17. 113) (G) = {(x. b liczbami α.17 Jezeli funkcja f jest ciagła w < a.16 Jezeli ˙ 1. podstawiajac x = g(t). g(β) = b oraz g(t) ∈ E dla kazdej warto´ci t pomiedzy α i β.2 Całka oznaczona i całkowanie przez podstawienie O zamianie zmiennej w całce oznaczonej mówi twierdzenie: Twierdzenie 17. b > jest równa polu odpowiedniego obszaru wzietemu ze znakiem minus. ˛ ˛ Reguła 17. b). g(α) = a. ˛ 2.3. w granicach całkowania. zastepujac liczby a. a ∈ E. α ∈ T . b > i ujemna w (a. y) : a ≤ x ≤ b. ˛ 2.3 17.1 Geometryczne zastosowania całki oznaczonej Pole figury płaskiej w układzie kartezja´ skim n Przytoczymy twierdzenie: Twierdzenie 17. funkcja g(x) jest klasy C 1 na przedziale T . 0 ≤ y ≤ f (x)} (935) ma pole G= Z b f (x) d x (936) a Uwaga 17.3 (Zapis umowny zamiany zmiennych w całce oznaczonej) Z b a ⎞+ *⎛ Z β x = g(t) 0 f (x) d x = ⎝ d x = g (t) d t ⎠ = f [g(t)]g0 (t) d t α x|b =⇒ t|β a α (934) 17. β ∈ T . podstawiajac d x = g 0 (t) d t. b > i dodatnia w (a. β.

8 0.4 1.8 1. 115).6 0.5 Cwiartka elipsy ograniczona jest prostymi x = 0.8 Rysunek 114: Pole zawarte miedzy dwiema krzywymi płaskimi.6 0. CAŁKA OZNACZONA y = f (x) (G ) ∆G ∆x 1 3 ∆G 5 ∆G ∆x n ∆x 3 n b Rysunek 113: Pole zawarte miedzy krzywa płaska i osia 0x. b > oraz p(x) < q(x) dla a < x < b. q(x) ≤ y ≤ p(x)} (937) ma pole G= Z b a [p(x) − q(x)] d x x2 22 (938) Przykład 17.5 4 − x2 d x (P ) = (939) 0 0 Całkujac (939) przez podstawienie (patrz 814) dochodzimy do ˛ 305 . 114) (G) = {(x.2 a 17. 115).5 Obliczy´ pole (P ) ´wiartki elipsy c c + y2 12 = 1 (patrz rys.4 0.2 1 0.2 y = p (x) P 1 P ∆G ∆G 1 2 2 (G ) ∆G n Q Q 2 1 y = q(x) 0. x = a.MATEMATYKA 2 1.17. osia˛ x i krzywa ˛√ ˛ 2 dla 0 ≤ x ≤ 2 (patrz rys. y = 0.6 1. ˛ Twierdzenie 17.4 0. ´ Rozwiazanie 17. Biorac pod uwage Twierdzenie 17. ˛ ˛ ˛ ˛ 6 5 4 3 2 1 0 -1 0.18 Jezeli funkcje p. y) : a ≤ x ≤ b.5 4 − x ˛ ˛ otrzymujemy Z 2√ Z 2 y(x) d x = 0. b > ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ (patrz rys. q sa˛ ciagłe w < a. ˛ ˙ to obszar domkniety rozciagajacy sie miedzy wykresami tych funkcji na przedziale < a.

4 − x2 . a (P ) = Z a y(x) d x = b 0 Z r a 0 Odp. 16.7 Obliczy´ pole prawej połowy√ c elipsy ograniczonej prostymi x = 0.5 -1 -1 Rysunek 115: Elipsa i dowolna ´wiartka elipsy.5 -2 -1 0 -0. x = a oraz √ b 2 − x2 (patrz rys. Z 2√ Z 2r ³ x ´2 2 x = 0.5 1 2 -2 -1 0 1 2 -0.5 0. Nalezy obliczy´ warto´´ całki.5 · 2 (P ) = 0. c Przykład 17. ¯a Z 1√ ¯ x bx √ 2 abπ ab π ab 2 t = 2¯ = = ab arcsin + = 1−t d a −x ¯ 2 a 2 2 2 4 0 0 ⎛ * x =t ³ x ´2 ⎜ a 1− d x = ⎝ x = at a dx = adt dla x = 0 → t = 0 dla x = a → t = 1 ⎞ + ⎟ ⎠ = (941) Przykład 17. dla której y = c sc ˛ ˙ √ ¡ x ¢2 b a2 − x2 = b 1 − a .17.6 Obliczy´ pole (P ) ´wiartki elipsy c c x2 a2 + y2 b2 = 1. str. 116).16. CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA Odp. Rozwiazanie q 17.6 Jest to przypadek ogólny. 275h = arcsin 2 ¯ = arcsin 1 = = 2 1−t d 4−x ¯ + 2 4 2 0 0 x2 22 + y2 = 1 jest równe 1 2 1 1 0. Pole całej elipsy jest równe (P ) = abπ. Pole ´wiartki elipsy jest równe (P ) = π/2. równaniem y = a a 306 . Natomiast pole elipsy c 4 · π/2 = 2π.5 4−x d 1− dx = 2 0 0 ⎞ ⎛ + * x =t dla x = 0 → t = 0 2 ⎟ ⎜ (940) = ⎠ = ⎝ x = 2t d x = 2 d t dla x = 2 → t = 1 Z 1√ ¯2 π x x√ 2 t = iPrzyk.

CAŁKA OZNACZONA 1 0.5 0 -0.8 0. Dlatego w ˛ c ˙ dalszych obliczeniach skorzystamy z Uwagi 17.8 Wyznaczy´ pole (G) ograniczone prostymi x = a i x = b.2 -2 -1 -0. c Rozwiazanie 17. x = 2 oraz c 2 parabola˛ y = 2x (patrz rys. Pole (G) = 4 2p b3/2 − a3/2 . 117) 307 Powyzsza˛ całke obliczamy wykorzystujac Tabele 19 funkcji pierwotnych dla n = 1/2: ˛ ˛ ˛ ˙ ¯b Z bp ¯ ¢ 4p 4 p ¡ 3/2 2px d x = 2px3/2 ¯ = 2p b − a3/2 2 ¯ 3 3 a a ¢ √ ¡ Odp. 3 Z b ³p Z bp ´ p [p(x) − q(x)] d x = 2px + 2px d x = 2 2px d x a a (946) (947) .MATEMATYKA 17.8 Podobnie jak w poprzednim przykładzie mamy tu ˛ √ √ p(x) = 2px q(x) = − 2px Zatem (G) = Z b (945) a Przykład 17. Zatem y(x) = ± a a2 − x2 .6 -0.4 0.8 -1 1 2 -2 -1 1 0.9 Obliczy´ pole (P ) powierzchni ograniczonej prostymi x = 1.6 0.7 Wykorzystamy Twierdzenie 17. Mamy wiec: ˛ p(x) = b√ 2 a − x2 a (943) b√ 2 q(x) = − a − x2 a Stad ˛ (P ) = b Z a 0 r 1− ³ x ´2 a dx + b Z a 0 r 1− ³ x ´2 a dx = abπ 2 (944) Przykład 17. Rozwiazanie 17.18. A wiec ˛ Z ar Z ar ³ x ´2 ³ x ´2 (P ) = b 1− 1− (942) dx − b dx = 0 a a 0 0 √ ¡ b ¢2 b Musimy jednak pamieta´. Podobnie q(x) = a a2 − x2 . ze y 2 (x) = a (a2 − x2 ).2 -0.4 -0.1. gdzie 0 ≤ a < b c √ oraz parabola˛ y = 2px. Krzywa p(x) wyraza sie równaniem ˛√ ˛ ˙ √ b b p(x) = a a2 − x2 .5 1 2 -1 Rysunek 116: Prawa połowa i dolna prawa ´wiartka elipsy.

5 Rysunek 117: Obszar ograniczony fragmentem paraboli i sinusoidy. tβ > (952) przy czym funkcje x (t) i y (t) i ich pochodne x (t) . 117). CAŁKA OZNACZONA 8 1.5 3 0 0.4 4 2 0. β).2 Pole figury płaskiej w układzie biegunowym Twierdzenie 17.20 Jezeli krzywa ˙ r = r (ϕ) ϕ ∈< α. Pole (P ) = 14 .5 1 1.10 Obliczy´ pole (P ) powierzchni ograniczonej prostymi x = 0.19 Jezeli w układzie biegunowym jest dana krzywa ˙ r = r (ϕ) ϕ ∈< α. 118) ma pole ˛ Z 1 β 2 G= r dϕ (951) 2 α Twierdzenie 17.8 0. Rozwiazanie 17. 17. tβ >. a ˙ ˙ ˛ wzrostowi parametru t od tα do tβ odpowiada wzrost kata ϕ od α do β.10 Obliczamy całke ˛ ˛ Z π (P ) = sin x d x = − cos x|π = −(−1) + 1 = 2 0 0 (949) Odp.6 0.9 Obliczamy całke ˛ ˛ ¯2 Z 2 Z 2 14 2 2 3¯ 2 (P ) = y (x) d x = 2x d x = x ¯ = (8 − 1) = ¯ 3 1 3 3 1 1 Odp. β > i dodatnia w (α. 3 (948) Przykład 17.2 0 0.17. to obszar domkniety (G) ˛ ˛ pokryty promieniami wodzacymi punktów tej krzywej (patrz rys.2 MATEMATYKA 6 y = 2x 2 1 0.3.5 2 2. y (t) sa˛ ciagłe w przedziale < tα . β > β − α ≤ 2π jest dana równaniami parametrycznymi x = x (t) y = y (t) dla t ∈< tα . x = π oraz c krzywa y = sin x (patrz rys. to obszar (G) pokryty ˛ promieniami wodzacymi punktów tej krzywej ma pole ˛ Z 1 tβ (xy − y x) d t ˙ ˙ (953) G= 2 tα 308 .5 2 2. ˛ Rozwiazanie 17. Pole (P ) = 2.5 1 1. β > β − α ≤ 2π (950) przy czym funkcja r (ϕ) jest ciagła w < α.

119). Twierdzenie 17.21 Objeto´´ bryły obrotowej (V ) wyraza sie równaniem ˛ sc ˛ ˙ Z b V =π y 2 (x) d x a (956) 309 . Jednocze´ snie przez obrót obszaru (G) powstaje bryła obroto˛ wa (V ) o osi 0x i obszarze tworzacym (G) (patrz rys. przy czym krzywa jest ciagła na < a.3. ˛ 0y 0y (S) (V) a b b 0x 0z 0x (T) (G) 0 a 0 Rysunek 119: Krzywa (T ) i bryła obrotowa (V ). CAŁKA OZNACZONA r = r (ϕ ) r∆ϕ (G ) r (∆G ) r β ϕ α ∆ϕ Rysunek 118: Pole powierzchni w układzie biegunowym. y = y(x)} (954) (patrz rys. y) : a ≤ x ≤ b. y) : a ≤ x ≤ b. 119). b > i dodatnia na (a. 17. 0 ≤ y ≤ y(x)} (955) Przez obrót w przestrzeni 0xyz krzywej (T ) dokoła osi 0x powstaje powierzchnia obrotowa (S) o osi 0x i tworzacej (T ).3 Objeto´c figur obrotowych ˛ s´ Niech na płaszczy´nie 0xy bedzie dana krzywa z ˛ (T ) = {(x. b). Niech (G) ˛ oznacza obszar domkniety rozciagajacy sie od krzywej (T ) do osi 0x ˛ ˛ ˛ ˛ (G) = {(x.MATEMATYKA 17.

y) : a ≤ x ≤ b. CAŁKA OZNACZONA gdzie: y(x)− równanie krzywej (T ). y = y(x)} MATEMATYKA gdzie y(x) jest funkcja˛ klasy C 1 na < a. s ˙ b) kuli o promieniu a.11 Bryły te powstaja˛ przez obrót dookoła osi 0x krzywych opisywanych ˛ równaniami: a a) h y= Z h³ a x h (958) V =π 0 a ´2 1 1 a2 3 h π = πha2 x dx = h 3 h2 3 y = a 2 − x2 b) −a a y= ¯a ¡ 2 ¢ 1 3¯ 4 V =π a − x2 d x = π a2 x − x ¯ = πa3 ¯ 3 −a 3 −a Z a √ a2 − x2 (959) 310 . b > i dodatnia na (a. Twierdzenie 17.11 Obliczy´ objeto´´ nastepujacych brył: c ˛ sc ˛ ˛ a) stozka o wysoko´ci h i promieniu podstawy a.17. b).22 Powierzchnia obrotowa (S) o osi 0x i tworzacej ˛ (T ) = {(x. Rozwiazanie 17. ma pole dane wzorem ˛ S = 2π Z b a p y(x) 1 + y 02 (x) d x (957) Przykład 17. c) elipsoidy obrotowej.

CAŁKA OZNACZONA y= c) −a b√ 2 a − x2 a µ ¶2 Z a µ ¶2 ¡ 2 ¢ b 4 b 4 2 V =π a3 = πab2 a − x dx = π a 3 a 3 −a a y= (960) Przykład 17.3. ˙ Z h (961) Przykład 17. b > 1≤j≤n (963) gdzie y(x) jest ciagła funkcja zmiennej x na przedziale < a. . ∆ln .MATEMATYKA b a2 − x2 a 17.4 Długo´c łuku krzywej s´ Niech bedzie dana na płaszczy´nie 0xy krzywa (L) o równaniu z ˛ y = y(x) x ∈< a. Pole powierzchni bocznej stozka jest równe: S = πa h2 + a2 . . ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ Długo´c tej łamanej jest suma długo´ci cieciw s´ s ˛ ˛ n X j=1 ∆lj 311 . b > ˛ ˛ ˛ na elementy ∆x1 . . c Rozwiazanie 17. ∆xn .12 Tworzaca˛ jest odcinek y = h x. Pole powierzchni kuli wynosi S = 4πr2 . c s ˙ a a Rozwiazanie 17. ∆l2 . .12 Obliczy´ pole powierzchni bocznej stozka o wysoko´ci h i promieniu a. −r √ r2 − x2 s x2 1+ 2 d x = 2π r − x2 Z r r d x = 4πr2 (962) −r Odp. przy czym λ = max ∆xj i utwórzmy cieciwy krzywej (L) ˛ odpowiadajace tym elementom: ∆l1 . ∆x2 . y 0 = h .13 Obliczy´ pole powierzchni kuli o promieniu r. 17. . Pole powierzchni ˛ ˛ wyraza sie wzorem (957) ˛ ˙ Z b p S = 2π y(x) 1 + y 02 (x) d x a A wiec: ˛ r Z h ³ a ´2 √ a a√ 2 S = 2π x 1+ x d x = πa h2 + a2 d x = 2π 2 h + a2 h h 0 h 0 √ Odp. b >. .11): y(x) = ˛ y 0 (x) = − √r2x 2 oraz −x S = 2π Z r √ r2 − x2 (−r ≤ x ≤ r).13 Mamy tu (patrz Przykład 17. 0 ≤ x ≤ h. . Podzielmy przedział < a. dla których zachodzi relacja σ = max ∆lj ˛ 1≤j≤n oraz łamana złozona z tych cieciw. . ze jest wpisana w krzywa (L). O takiej łamanej mówimy.

Obliczamy ˛ 2 warto´´ całki (patrz (819)) sc ¯ Z 1 ¯ ¯¢¯1 √ √ 1¡ √ L= 1 + x2 d x = x 1 + x2 + ln ¯x + 1 + x2 ¯ ¯ = ¯ 2 0 0 (966) √ ¢¤ ¡ 1 £√ 2 + ln 1 + 2 = 2 312 . b > ma długo´´ sc Z bp L= 1 + y 02 (x) d x a σ→0 n X j=1 ∆lj (964) (965) Przykład 17. aby długo´´ σ najdłuzszej z nich sc ˛ ˛ ˙ ˙ dazyła do 0. s´ Jezeli przy zwiekszaniu liczby n cieciw w taki sposób.23 Krzywa (L) o równaniu y = y(x) x ∈< a.14 Mamy y = 1 x2 . b > gdzie y(x) jest funkcja˛ klasy C 1 na przedziale < a.14 Obliczy´ długo´´ łuku paraboli y = 1 x2 dla 0 ≤ x ≤ 1. CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA długość łuku krzywej f(x) L → ∫ b a 1 + [ f ' (x )]2 dx ∆L2 = ∆x 2 + ∆y 2 = = ∆x 2 1 + f ' (x )2 [ ] ∆y = f ' (x )∆x ∆x Rysunek 120: Długo´c krzywej.17. c sc 2 p √ Rozwiazanie 17. długo´c łamanej wpisanej w krzywa (L) ma sko´ czona granice s´ n ˛˙ ˛ ˛ ˛ L = lim Granice te nazywamy długo´ a krzywej (L) sci ˛ ˛ ˛ Twierdzenie 17. y 0 = x oraz 1 + y 02 (x) = 1 + x2 .

0 5 10 15 20 25 4 3 2 1 0 Rozwiazanie 17. Rozwiazanie 17. a > 0. b > (967) Twierdzenie 17. β > r2 + µ dr dϕ ¶2 (969) α s dϕ (970) Rozwiazemy kilka przykładów.16 Obliczy´ długo´´ spirali logarytmicznej r = ceaϕ dla α ≤ ϕ ≤ β.MATEMATYKA Twierdzenie 17. a > 0. c > c sc 0.25 Krzywa (L) dana w układzie biegunowym równaniami klasy C 1 r = r (ϕ) ma długo´´ sc L= Z β Z bp L= x2 + y 2 d t ˙ ˙ a (968) ϕ ∈< α. 121 dla a = 2). y = a (1 − cos t) dla 0 ≤ t ≤ 2π.24 Krzywa (L) dana równaniami klasy C 1 x = x (t) ma długo´´ sc y = y (t) 17.15 Obliczy´ długo´´ cykloidy opisanej c sc równaniami parametrycznymi x = a (t − sin t) . CAŁKA OZNACZONA t ∈< a. Mamy63 x = a (1 − cos t) ˙ y = a sin t ˙ x2 = a2 (1 − cos t)2 ˙ y 2 = a2 sin2 t ˙ Rysunek 121: Długo´´ cykloidy.15 Cykloida˛ jest krzywa zakre´lona s ˛ przez punkt znajdujacy sie na obwodzie okregu w ˛ ˛ ˛ czasie toczenia sie tego okregu wzdłuz prostej (patrz ˛ ˛ ˙ rys. sc ¢ ¡ x2 + y 2 = a2 1 − 2 cos t + cos2 t + sin2 t = ˙ ˙ t = 2a2 (1 − cos t) = 4a2 sin2 2 Stad ˛ Zatem p t x2 + y 2 = 2a sin ˙ ˙ 2 Z 2π p Z 2π t 2 + y 2 t = 2a L= x ˙ ˙ d sin d t = 2a · 4 = 8a 2 0 0 Przykład 17. ˛˙ Przykład 17.16 Mamy ˛ s ¶2 µ Z β Z βq Z βp dr 2+ aϕ )2 + (aceaϕ )2 ϕ = L = r (ce c2 (1 + a2 )eaϕ d ϕ = dϕ = d ϕ d α α α Z β √ ¡ ¢ c√ eaϕ d ϕ = 1 + a2 eaβ − eaα = c 1 + a2 a α 63 1−cos t 2 = sin2 t 2 313 .

1 Jezeli funkcja f (x) jest ograniczona i całkowalna na kazdym przedziale a ≤ ˙ ˙ x ≤ c − h.1 W punkcie x = c funkcja f (x) moze nie by´ okre´lona. w powyzszej definicji c s ˙ ˙ uwzglednione sa˛ funkcje. ˙ Jezeli punktem nieograniczono´ jest jeden z ko´ ców przedziału < a. k > 0 i jezeli istnieja granice ˛ ˙ ˙ Z c−h Z b (971) lim f (x) d x oraz lim f (x) d x + + h→0 a k→0 c+k to sume tych granic nazywamy całka niewła´ciwa funkcji f (x) na przedziale < a. c + δ). to jej całke niewła´ a na przedziale sciw ˛ ˛ ˙ 314 . b − ε > dla kazdego ε ∈ (0. to przez całke sci n ˛ ˙ niewła´ a (972) rozumiemy odpowiednio sciw ˛ Z b Z b−k lim f (x) d x albo lim f (x) d x + + h→0 a+h k→0 a nieciagło´c lewostronna ˛ s´ nieciagło´´ prawostronna ˛ sc Jezeli funkcja f (x) jest nieograniczona na lewostronnym sasiedztwie punktu b i całkowalna ˛ ˙ na przedziale < a. Uwaga 18. sc 18 18.1 Całki niewła´ sciwe Całki niewła´ sciwe pierwszego i drugiego rodzaju Definicja 18.25 -0. które w kazdym otoczeniu (c − δ. CAŁKI NIEWŁASCIWE MATEMATYKA 0. δ > 0 sa˛ nieograniczone.´ 18. b >. b > i s ˛ ˛ ˛ oznaczamy symbolem b Z f (x) d x (972) a Uwaga 18.25 0 β α 0. b − a). ˛ ˙ Dla funkcji f (x) ograniczonej i całkowalnej w całym przedziale a ≤ x ≤ b podana suma granic Rb równa jest całce a f (x) d x rozumianej w zwykłym sensie.5 0.25 0.25 0 -0.2 Jezeli która´ z granic (971) nie istnieje.75 -0.5 Rysunek 122: Długo´´ fragmentu spirali logarytmicznej. h > 0 oraz na kazdym przedziale c + k ≤ x ≤ b. to mówimy. ze całka niewła´ciwa s s ˙ ˙ jest rozbiezna.

1 Obliczy´ całke c ˛ 3 Z 0 dx √ x 315 . to jej całke ˛ ˛ ˙ ˙ niewła´ciwa na przedziale (−∞. to całka ta wyraza sume pól obszarów ˛ ˙ ˙ okre´lonych całkami s c b Z Z |f (x)| d x + |f (x)| d x (976) a c Przykład 18.2 Interpretacja geometryczna całki niewła´ sciwej x→b Wówczas. ˛ ˙ Całki niewła´ sciwe na przedziałach niesko´ czonych nazywamy całkami niewła´ n sciwymi pierwszego rodzaju. b > okre´lamy nastepujaco s ˛ ˛ b Z ´ 18. odcinek osi 0x na przedziale a ≤ x ≤ b. b > z wyjatkiem wewnetrznego ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ Rb punktu x = c i jezeli istnieje całka a |f (x)| d x. 123) i równe całce (972). CAŁKI NIEWŁASCIWE f (x) d x = lim + def ε→0 a b−ε Z a f (x) d x (973) Analogicznie okre´lamy na przedziale < a. ˛ − lim b−ε Z a ε→0− f (x) d x to mówimy. Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale domknietym < a. gdy istnieja obie granice s ˛ ˙ ˙ ˙ niezaleznie jedna od drugiej i granice te sa wła´ sciwe. jezeli istnieje granica ˙ Niech funkcja f (x) jest ciagła i nieujemna na przedziale a ≤ x ≤ b i niech lim f (x) = +∞. którego brzegiem jest odcinek prostej x = a ˙ na przedziale 0 ≤ y ≤ f (a). ze pole obszaru nieograniczonego.MATEMATYKA < a. Jezeli funkcja f (x) jest całkowalna na kazdym przedziale domknietym na 0x. b > całke niewła´ciwa funkcji f (x) nieograniczonej s s ˛ ˛ na prawostronnym sasiedztwie punktu a ˛ b Z f (x) d x = lim + def ε→0 a a+ε b Z f (x) d x (974) Całke niewła´ a funkcji nieograniczonej nazywamy takze całka niewła´ sciw ˛ sciwa drugiego ˛ ˛ ˛ ˙ rodzaju. cze´´ krzywej y = f (x) ˛sc na przedziale a ≤ x < b oraz fragment prostej x = b. 18. ze całka niewła´ciwa (975) jest zbiezna (lub ze istnieje). ∞) okre´ s slamy nastepujaco ˛ ˛ ˛ ∞ Z f (x) d x = −∞ def T1 →−∞ lim 0 Z f (x) d x + lim T1 T2 →+∞ T Z2 0 f (x) d x (975) Mówimy. jest sko´ czone n ˛ ˙˛ (patrz rys. lezacy ponad osia 0x.

CAŁKI NIEWŁASCIWE MATEMATYKA y 4 2 0 2 4 y 2 4 6 8 x x a b Rysunek 123: Osobliwo´´ na prawym ko´ cu przedziału i wewnatrz przedziału. 123).´ 18. czyli w ˛ ˛ wewnetrznym punkcie przedziału < 0. rzedne w tych punktach oraz krzywa ˛ 1 y=√ 3 x−1 Rozwiazanie 18. ujemna dla x < 1 oraz dodatnia dla x > 1. a wiec ˛ ˙ ε 3 Z 0 3 Z ε dx √ = lim x ε→0+ √ dx √ =2 3 x Przykład 18. ˛ ˛ ˛ obliczamy całke ˛ 3 Z √ √ d x £ √ ¤3 √ = 2 x ε =2 3−2 ε x √ Jezeli ε → 0.2 Funkcja y(x) jest nieciagła w punkcie x = 1 (patrz rys. Przyjmujac ε > 0.1 Funkcja podcałkowa jest nieciagła w punkcie x = 0.2 Obliczy´ pole obszaru. sc n ˛ Rozwiazanie 18. 9 >. którego brzegiem jest odcinek osi odcietych od x = 0 c ˛ do x = 9. ˛ Poszukiwane pole równa sie całce ˛ 9 Z 0 dx √ = − lim 3 ε→0+ x−1 Z 1−ε Z 0 dx √ + lim 3 x − 1 ε→0+ 1+ε 9 Z dx √ 3 x−1 (977) Obliczamy całke nieoznaczona˛ ˛ 3 dx √ = (x − 1)2/3 3 2 x−1 Przechodzac do całki oznaczonej otrzymujemy ˛ 1−ε Z 0 ∙ ³ ´¸1−ε 3 ³p ´ 3 3 p dx 3 3 2 2 − √ (x − 1) = (−ε) = 3 2 2 2 x−1 0 316 . to 2 ε → 0.

to 3 2 ´ 18. to 3 2 ³√ ´ 3 2 ε →0i ´i9 3 h³p 3 ³√ 2 ´ dx 3 3 √ = (x − 1)2 =6− ε 3 2 2 1+ε x−1 9 Z ε→0 lim + 1+ε dx √ =6 3 x−1 Ostatecznie 9 Z 0 Przykład 18. 1 > z wyjatkiem jego ˛ ˛ ˛ lewego ko´ ca: x = 0.3 Obliczy´ całke c ˛ 3 x 15 ¯ = +6= ¯√ d 3 ¯ x − 1¯ 2 2 1 Z 0 dx √ x x Rozwiazanie 18.4 Obliczy´ całke (patrz rysunek 124) c ˛ +∞ µ Z 1 2 1 + 2 x x 317 ¶2 dx .3 Funkcja podcałkowa jest ciagła na przedziale < 0. CAŁKI NIEWŁASCIWE ³p ´ 3 2 →0 i (−ε) 1 Z 0 dx √ = lim 3 x − 1 ε→0+ 1−ε Z 0 3 dx √ =− 3 2 x−1 Druga z całek po prawej stronie równo´ci (977) przyjmuje warto´´ s sc 9 Z 1+ε Gdy ε → 0.MATEMATYKA Gdy ε → 0. ˛ ˙ Przykład 18. Obliczamy całke niewła´ciwa˛ n s ˛ 1 Z 0 dx √ = lim x x ε→0+ 1 Z ε dx √ x x Nastepnie obliczamy całke nieoznaczona˛ ˛ ˛ Z i otrzymujemy 1 Z 0 2 dx √ = −√ x x x ∙ µ ¸1 ¶ 2 2 dx √ = lim − √ = +∞ = lim −2 + √ x x ε→0+ x ε ε→0+ ε A wiec dana całka jest rozbiezna.

´ 18.5 Obliczy´ pole obszaru (patrz rysunek 125). Mamy wiec ˛ +∞ Z 0 ¯ ¯ x ¯ ¯ ¯ ¯ x4 + 1 ¯ d x x dx + x4 + 1 x dx x4 + 1 −∞ Obliczamy całke nieoznaczona˛ (metoda˛ przez podstawienie) ˛ Z ¡ 2¢ x 1 d x = arctan x + C x4 + 1 2 318 . gdy x < 0. gdy x > 0. pierwsze trzy wyrazy da˛za˛ do zera i ostatecznie otrzymujemy ˙ +∞ µ Z 1 2 1 + 2 x x ¶2 dx = 19 3 Przykład 18. a P =− 0 Z x x4 +1 > 0. Rysunek 125: Całka niewła´ciwa w obszarze s nieograniczonym.4 Nalezy wyznaczy´ lim 1 x + x2 d x.4 0. CAŁKI NIEWŁASCIWE 10 8 6 4 2 0 -2 -4 -6 -8 -10 1 2 3 4 5 MATEMATYKA 0. ze ˙ ˙ x x4 +1 +∞ ¯ Z −∞ < 0. W pierwszej kolejno´ci obliczamy c s ˛ ˙ T →∞ całke nieoznaczona˛ ˛ ¶2 ¶ Z µ Z µ 4 2 1 4 1 + + + dx = dx = x x2 x2 x3 x4 a nastepnie przechodzimy do całki oznaczonej ˛ ¶2 Z Tµ 2 1 2 1 4 + 2 dx = − − 2 − − (−4 − 2 − 1/3) x x T T 3T 3 1 Gdy T → ∞.2 -4 -2 0 -0. którego brzegiem jest prosta y = 0 c i krzywa x y= 4 x +1 Rozwiazanie 18.2 -0. ¢ R T ¡2 1 2 Rozwiazanie 18.4 2 4 Rysunek 124: Całka niewła´ sciwa w obszarze nieograniczonym.5 Pole obszaru równa sie ˛ ˛ P = Zauwazmy.

4 >. s ˛ Słuszna jest zatem relacja Z ∞ Z x Z ∞ 2 2 2 2 −x2 −t2 √ e dx = √ e dt + √ e−t d t = 1 (983) π 0 π 0 π x 64 Od angielskiego: error function. a Φ(∞) = 1. ze −∞ e d x = π.3. A wiec ˛ ˛ Z ∞ 1√ 2 e−x d x = π (979) 2 0 2 Z ∞ 2 2 1 − erf(x) = √ e−t d t (982) π x oznaczamy przez Erf(x) lub erfc(x) i nazywamy dopełnieniem funkcji błedu do jedno´ci. Wynika z tego.99994. Całke te nazywamy równiez całka Laplace’a ˛ ˛ ˛ ˙ lub całka Gaussa. sc a metode obliczania (978) omówimy w rozdziale ˛ dotyczacym całek podwójnych.Poissona jako funkcja błedu ˛ W rachunku prawdopodobie´ stwa bardzo n czesto wystepuje niewła´ciwa całka Eulera-Poissona s ˛ ˛ Z ∞ 2 e−x d x (978) K= 0 2 -2 -4 -6 4 6 4 2 -4 -2 Poniewaz √ ˛ ˛ ˙ funkcja e−x jest funkcja parzysta. √ 2 2 1 −x −x to −∞ e d x = 2 π.MATEMATYKA ´ 18. ˛ W punkcie tym podamy jedynie jej warto´´. 319 . ˙ Pewna modyfikacja całki Eulera-Poissona Z x 2 2 e−t /2 d t (980) Φ(x) = √ 2π 0 R0 R∞ nosi nazwe całki prawdopodobie´ stwa i jest ona stablicowana dla x ∈< 0. Niekiedy całke prawdopodobie´ stwa nazywa sie funkcja błedu64 n ˛ ˛ ˛ ˛ Z x ¡ √ ¢ 2 2 erf(x) = √ e−t d t = Φ x 2 x≥0 (981) π 0 Natomiast róznice ˛ ˙ Rysunek 126: Funkcja Γ(x). Warto´c n s´ ˛ Φ(4) = 0.3 18. CAŁKI NIEWŁASCIWE Nastepnie przechodzimy do całek oznaczonych ˛ Z 0 Z 0 x x 1 π 0 x = lim x= lim [arctan (x2 )]T = − 4+1d 4+1d T →−∞ 2 T →−∞ 4 −∞ x −T x Z +∞ 0 x x = lim 4+1d T →∞ x Z T 0 x4 x 1 π T d x = lim [arctan (x2 )]0 = +1 2 T →∞ 4 Ostatecznie ³ π´ π π + = P =− − 4 4 2 18.1 Szczególne całki niewła´ sciwe Całka Eulera .

3. Π 2 2 2 18. ze mozna oblicza´ nimi warto´ silni równiez liczb niecałkowic sci ˛ ˙ ˙ ˙ tych. CAŁKI NIEWŁASCIWE lub Z MATEMATYKA 2 Erf(x) = 1 − erf(x) = √ π Ponadto ∞ e−t d t 2 (984) x Erf(−x) = − Erf (x) 18.3 Inne całki niewła´ sciwe 320 . Silnie ˛ ˙ ˙ wielkich liczb wyrazamy przy pomocy wzorów Stirlinga ˙ µ ¶ ³ n ´n √ 1 1 + n! = 2πn 1 + + ··· (986) e 12n 288n2 oraz ¶ µ √ 1 ln n − n + ln 2π (987) ln (n!) ≈ n + 2 Zaleta tych wzorów jest to.3. Γ(n) = (n − 1)! dla n naturalnych 4.2 Całka Eulera . Γ(x + 1) = x · Γ(x) π 3. Γ(x)Γ x + 2 2 µ ¶ µ ¶ √ 1 1 4. Π(0) = Γ(1) = 1 µ ¶ √ µ ¶ π 3 1 =Γ = 3.´ 18. Π − =Γ − = −2 π 2 2 6. ˙ ˙ i=1 Podstawowa własno´´ silni opisuje wyrazenie: n! = n(n − 1)!. sc ˛ ˙ Powyzsza relacja dla duzych liczb naturalnych jest niewygodna w stosowaniu. Słuzy do tego tak zwana funkcja gamma Γ(x) zdefiniowana nastepujaco: ˛ ˛ ˙ ⎧ Z ∞ ⎪ ⎪ e−t tx−1 d t − całka Eulera dla x > 0 ⎪ ⎪ ⎨ 0 (988) Γ(x) = ⎪ ⎪ n!nx−1 ⎪ ⎪ lim − dla dowolnych x ⎩ n→∞ x(x + 1)(x + 2) · · · (x + n − 1) Do podstawowych własno´ funkcji gamma Γ(x) nalezy: sci ˙ 1. Π − =Γ = π µ 2¶ µ2 ¶ √ 3 1 5. Funkcja gamma nie ma miejsc zerowych Ponadto: 1. Γ(x)Γ(1 − x) = ¶ sin πx µ √ π 1 = 2x−1 Γ(2x) 2. Przyjmujemy ponadto. Mozna ˛ ˛ ˙ n Q go równiez zapisa´ przy pomocy symbolu c i. ze 1! = 1 i 0! = 1. Π(x) = Γ(x + 1) 2. Pojecie silni mozna wiec rozszerzy´ na dowolne liczby rzeczywiste x ∈ R i równiez liczby c ˛ ˛ ˙ ˙ zespolone z ∈ C.funkcja gamma: Γ(x) (985) Jak pamietamy silnia n! liczby naturalnej n nazywamy iloczyn 1 · 2 · 3 · · · · · n.

. 0 sci: Ponizej przedstawiamy nazwy niektórych całek niewła´ciwych65 i wybrane ich warto´ s ˙ Z x Z ∞ Z ∞ 2 sin t sin t sin t π Si(x) = sinus całkowy t= dt dt = 2 d t t t 2 0 0 0 cos t Ci (x ) = dt t ∫ x e−x cos x x 2 ∫ Ei(x) = Z x et dt −∞ t Z x Li(x) = Z Z et x x2 + + .5772 ex stała Eulera x 0 Ci(x) = Z 1 dt ln |t| cos t x2 x4 + − . całek pew˛ nych funkcji (nawet prostych) nie da sie wyrazi´ przez znane c ˛ funkcje elementarne (patrz (755)).5 1 0. całka wykładnicza d t = γ + ln |x| + 1 · 1! 2 · 2! −∞ t ∞ 0 ln x d x = −γ = −0.5 Warto´ całek oznaczonych sci x sin t wiekszo´ci takich funkcji sa s ˛ ˛ Si(x ) = dt -1 stablicowane. n n R 2 x2 R∞ 2 e d x = 16. . . d t Ci(x) = γ − ln |x| − t 2 · 2! 4 · 4! Z ∞ −∞ logarytm całkowy ∞ x kosinus całkowy r π 2 (990) sin (x ) d x = 2 Z ∞ −∞ cos (x ) d x = 2 65 ¡ Liczbe γ nazywamy stała Eulera. automatycznie wyznaczaja ˛ warto´ sci całek oznaczonych funkcji nieelementanych w R1 2 sko´ czonych lub niesko´ czonych przedziałach całkowania. które Rysunek 127: Sinus i kosinus całkowy. 0 ex d x = ∞. CAŁKI NIEWŁASCIWE Jak pamietamy.MATEMATYKA ´ 18..4627.5 ∫ 0 x sin t dt t π/2 ex 1 x ln x 1 0 √ 0 1 + x3 -15 -10 -5 5 10 15 (989) -0. np. Na przykład 0 ex d x = 1. Naleza do nich całki ˙˛ funkcji ex sin x x 2 Si(x ) = 1. Jest ona równa granicy lim 1 + ˛ ˛ n→∞ 1 2 + 1 3 + ··· + 1 n ¢ − ln n = 0. 321 .5 −π / 2 pakietów matematycznych. R R ° ° Maple lub MuPad .453. Niektóre edytory t 0 tekstu maja wbudowane jadra ˛ ˛ -1.5772 = γ.

y 0 . . Równanie drugiego rzedu ˛ d2 y d y + +y =x d x2 d x 19.˙ 19. nazywamy równaniem rózniczkowym rzedu 1 w postaci ogólnej. y(x)). y. s ˛ ˛ Rozwiazaniem tego równania nazywamy kazda˛ funkcje y rózniczkowalna w pewnym przedziale ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ 0 i spełniajaca˛ w tym przedziale równo´´ F (x. y 0 . a y niewiadoma funkcja zmiennej x.1 Równania rózniczkowe zwyczajne ˙ Pojecie równania rózniczkowego ˛ ˙ O równaniu rózniczkowym mówi definicja: ˙ Definicja 19.1 Równanie rózniczkowe rzedu 2 ˛ ˙ F (x. Rozwiazaniem tego równania nazywamy ˛ ˛ ˛ kazda funkcje y. Równanie pierwszego rzedu ˛ dy +y+x=0 dx 2. a y jest niewiadoma˛ funkcja˛ zmiennej x. W równaniu (992) f jest funkcja ˛ ˛ ˛ ˙ dwóch zmiennych. która jest na pewnym przedziale rózniczkowalna i spełnia równo´´ y 0 (x) = sc ˛ ˙ ˛ ˙ f (x. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA 19 19. . Uwaga 19.1. y (x)) = 0. y 0 (x). .1 Rozwiazanie szczególne i rozwiazanie ogólne ˛ ˛ 322 (996) (995) . niewiadomej funkcji y(x) i jej pochodnej y 0 (x). . y(x)) (992) zwanej postacia normalna równania rózniczkowego. ˛ ¡ ¡ ¢ ¢ F x. y 0 ) = 0 (991) w którym F jest dana˛ funkcja˛ trzech zmiennych. n ∈ N ˛ ˙ (993) definiujemy podobnie jak równanie rzedu 1. sc ˛ W szczególnych przypadkach równanie (991) mozna sprowadzi´ do c ˙ y 0 = f (x. . y (n−1) (x) (994) Przykłady równa´ rózniczkowych zwyczajnych: n ˙ 1.1 (Równania rózniczkowego rzedu 1) ˛ ˙ Równanie F (x. y(x). . . y 00 ) = 0 lub y 00 = f (x. y (n) = 0 lub y (n) = f x. y 0 (x)) i równanie rózniczkowe rzedu n. y. . Równanie to okre´la s ˛ ˙ pewien zwiazek miedzy warto´ciami zmiennej x. y(x). y(x). y.

MATEMATYKA ˙ 19. 323 . n ˛ n kowego nazywamy krzywa całkowa.3 Rozwiazaniem ogólnym równania (997) nazywamy wyrazenie ˛ ˙ y = Φ(x. ˛ n 19. Przykład 19. Jezeli rozwiazanie szczególne (998) przyjmuje dla x = x0 warto´c s´ ˛ ˙ y0 . y0 ). Istnieje ˛ niesko´ czenie wiele rozwiaza´ szczególnych.2 Wykres całki równania róznicz˙ nazywamy rozwiazaniem szczególnym. którego wykresem ˛ ˛ ˛ jest parabola (patrz rysunek 128). y(x)) (997) -3 -2 -1 0 -2 -4 1 2 3 Załózmy. otrzymujemy pewne rozwiazanie szczególne. ˛ ˛ Definicja 19. z Dowolne rozwiazanie równania ˛ y = y(x) x∈E (998) Rysunek 128: Krzywe całkowe równania y 0 = 2x. C) (999) które zalezy w sposób istotny od parametru C i dla kazdej warto´ci C nalezacej do pewnego s ˙˛ ˙ ˙ przedziału jest rozwiazaniem szczególnym równania (997).2 Warunek poczatkowy ˛ y 0 = f (x.1. y0 ) lub krócej. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Rozwazmy równanie ˙ 4 2 y 0 = f (x. y0 ) ∈ D. warunek poczat˛ ˛ ˛ kowy (x0 . ze funkcja f zmiennych x. y jest ciagła ˛ ˙ ˙ w pewnym obszarze D na płaszczy´nie 0xy. to mówimy.1 Całkujac obustronnie powyzsze równanie wzgledem x ˛ ˛ ˛ ˙ Z Z y0 d x = 2 x d x otrzymujemy rozwiazanie ogólne ˛ y = x2 + C x ∈ R C = const (1004) (1002) (1003) Podstawiajac za C dowolna˛ liczbe. ze rozwiazanie (998) ˛ ˙ spełnia warunek poczatkowy okre´ slony para liczb (x0 . x0 ∈ E oraz y(x0 ) = y0 (1001) czyli krzywa całkowa (998) przechodzi przez punkt (x0 . y0 ).1 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y 0 = 2x Rozwiazanie 19. y(x)) (1000) Niech bedzie dane równanie ˛ i pewien punkt (x0 . tj. Rozwiazanie ogólne jest rodzina ˛ ˛ ˛ rozwiaza´ szczególnych. Definicja 19.

y = y0 . Wstawiajac ja˛ do równania ogólnego. Aby wyznaczy´ rozwiazanie szczególne spełniajace warunek c ˛ ˛ ˛ poczatkowy (x0 . Mamy wiec ˛ y0 =1 1 + y2 Z Z y0 dx = 1dx 1 + y2 Z dy = 1 + y2 Z 0 -2 1 x 2 3 -4 Rysunek 129: Krzywe całkowe równania y 0 = 1 + y2 .2 Dane jest równanie rózniczkowe ˙ y0 = 1 + y2 (1006) -1 y 4 C=0 C=1 C=2 2 Rozwiazanie 19. stad C = y0 − x2 .2 Załózmy. podstawimy w rozwiazaniu ogólnym x = x0 . y0 ). Otrzymujemy y0 = ˛ ˛ x2 + C. Jego wykres jest krzywa˛ ˛ ˛ ˛ całkowa˛ przechodzaca˛ przez punkt (x0 . y0 ). która odpowiada warunkowi poczatkowemu sc ˛ ˛ 0 0 (x0 . ˛ Rozwiazemy nastepny przykład. dostajemy ˛ y = x2 + y0 − x2 0 x∈R (1005) Jest to rozwiazanie szczególne spełniajace dany warunek poczatkowy. y0 ). Jezeli znamy warunek poczatkowy (x0 . ze istnieje rozwia˛ ˛ ˙ ˙ zanie tego równania i ze jest to funkcja y = ˙ y(x). y0 ). Jest to ta warto´´ stałej. ˛˙ ˛ Przykład 19. x ∈ E. Stad ˛ dx Rozwiazanie powyzszej całki ma posta´ (patrz Tabela 20 dla a = 1) c ˛ ˙ arctan y = x − C y = tan(x − C) dla |x − C| < π/2 (1007) (patrz rysunek 130). RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA Niech bedzie dany punkt (x0 . y0 ). to otrzymujemy C = x0 − ˛ ˙ arctan y0 oraz y = tan(x − x0 + arctan y0 ) |x − x0 + arctan y0 | < π/2 324 .˙ 19.

Jednoznaczno´c rozwiaza´ s´ ˛ n Zakładamy. ze krzywa ˙ ˙ całkowa równania (1009) jest w punkcie (x0 . c ˛ ˙ −x0 czyli C = y0 e . a U jest otoczeniem tego punktu zawartym w D. ze punkt (x0 . y0 ) ˛ ˙ ˙ nalezy do D. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Rozwiazemy przykład. ze y = Cex jest rozwiazaniem (1008) takze dla C = 0. ˛˙ Przykład 19. Zakładamy. Powiedzenie.MATEMATYKA ˙ 19.3 Rozwiaza´ równanie róznicz˛ c ˙ kowe y0 = y (1008) 0 1.2 Istnienie i jednoznaczno´c rozwiaza´ równania y 0 = f (x. y0 ). c ˛ ˛ ˛ ˙ to nalezy w rozwiazaniu ogólnym podstawi´ x = x0 . Zatem rozwiazaniem ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ ogólnym równania (1008) jest funkcja y = Cex x ∈ R C − stała dowolna Jezeli chcemy wyznaczy´ rozwiazanie szczególne spełniajace warunek poczatkowy (x0 . y dx = 1 · dx y Z Z dy = dx y ln |y| = x + A A − stała dowolna x+A A x =e e eA = B |y| = e x |y| = Be B − stała dowolna y = ±Bex ±B = C x y = Ce C − stała rózna od 0 ˙ 0 -2. ze istnieje ˙ przedział h>0 (x0 − h. y) jest ciagła w obszarze D. y0 ) lokalnie jednoznaczna oznacza.5 -1. y) (1009) jest funkcja˛ ciagła˛ w obszarze D.1 Jezeli prawa strona równania rózniczkowego ˙ ˙ y 0 = f (x. to przez kazdy punkt tego obszaru przechodzi co najmniej ˛ ˙ jedna krzywa całkowa tego równania. ˛ ˛ 325 . ze funkcja f (x.25 2.3 Jednym z rozwiaza´ jest ˛ ˛ n funkcja stała y = 0 dla x ∈ R. Stad rozwiazanie szczególne przyjmie posta´ c ˛ ˛ y = y0 ex−x0 x∈R Rozwiazanie 19. x0 + h) s´ w którym istnieje dokładnie jedno rozwiazanie równania (1009) przyjmujace w x0 warto´c y0 .5 10 5 Zauwazmy. c ˛ ˛ -5 Otrzymujemy y0 =1 y -10 Nastepnie całkujac obustronnie ˛ ˛ Z Z 0 Rysunek 130: Krzywe całkowe równania y0 = y. Bedziemy poszukiwa´ rozwiazania niezerowego.25 19. y) s´ ˛ n Istnienie rozwiaza´ ˛ n Twierdzenie 19. Otrzymamy wówczas y0 = Cex0 . y = y0 .

RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 19. ze funkcja f (x. Twierdzenie 19. y0 ) i spełnia warunek Lipschitza w tym otoczeniu.3 Jezeli prawa strona równania rózniczkowego (1009) jest ciagła w obszarze ˛ ˙ ˙ D i ma w tym obszarze ciagła˛ pochodna˛ czastkowa˛ wzgledem y. ze ˛ ˙ istnieje liczba Ntaka. y) i (x. Jednym z rozwiaza´ jest ˛ n ˛ n Rozwiazaniem niezerowym jest funkcja (patrz rysunek 131) ˛ y = (x − C)3 x ∈ R C − stała dowolna 326 . y)¯ ≤ N to funkcja f spełnia w U warunek Lipschitza.5 -25 Rysunek 131: Krzywe całkowe równania y0 = 3y2/3 . y )| = 3 3 y 2 = 3y −1/3 y = 3y −1/3 |y − y | ¯ ¯ y = const = 0 x∈R przy czym y −1/3 → ∞ dla y → 0. Wyznaczenie rozwiaza´.4 Przeanalizowa´ równanie c p y0 = 3 3 y2 Rozwiazanie 19. to przez kazdy punkt obszaru ˛ ˛ ˛ ˙ D przechodzi lokalnie jednoznaczna krzywa całkowa tego równania. Prawa strona równania jest ciagła na całej płasz˛ ˛ ˛ n czy´nie Oxy. y ) nalezacych do U ¯ ˙˛ zachodzi nierówno´´ sc |f (x. y )| ≤ N |y − y | ¯ ¯ (1010) -5 -2. y) spełnia w U ˙ warunek Lipschitza wzgledem y.2 Jezeli prawa strona równania rózniczkowego (1009) jest ciagła w otoczeniu ˛ ˙ ˙ U punktu (x0 . Twierdzenie 19. -12.5 0 0 2. oznacza. gdyz dla y > 0 i z ˙ y = 0 mamy ¯ p |f (x. z ˛ ˙ Jednoznaczno´´ rozwiaza´ .2 Jezeli pochodna czastkowa funkcji ˛ ˙ f wzgledem y jest ograniczona w U ˛ ¯ ¯ ¯ ∂f ¯ ¯ ¯ ¯ ∂y (x.˙ 19.1 Warunek Lipschitza MATEMATYKA Powiedzenie. Na prostej y = 0 warunek Lipschitza nie zachodzi.2. Prawa strona równania ma pochodna˛ czastkowa sc ˛ ˛ ˛ n ∂ ³ p 2´ 2 33 y = √ 3 y ∂y ciagła˛ dla y 6= 0. y) − f (x.4 Istnienie rozwiaza´.5 25 12. ze dla dwóch dowolnych ˙ punktów (x. to przez ten punkt przechodzi lokalnie jednoznaczna krzywa całkowa tego równania.5 5 Uwaga 19. Przykład 19. skad wynika jednoznaczno´´ rozwiaza´ na półpłaszczy´nie y > 0 oraz na sc z ˛ ˛ ˛ n półpłaszczy´nie y < 0. wiec przez kazdy punkt płaszczyzny przechodzi co najmniej jedna krzywa całkowa. y) − f (x.

to przez kazdy punkt ˙ (x0 .4 Jezeli w równaniu rózniczkowym ˙ ˙ y0 = f (x) g(y) (1012) f (x) g(y) (1011) funkcja f (x) jest ciagła na przedziale X. y0 ) (1013) obszaru D = X ×Y = {(x. 19. y ∈ Y } przechodzi lokalnie jednoznaczna krzywa całkowa tego równania G(y) − G(y0 ) = F (x) − F (x0 ) (1014) gdzie F i G sa˛ funkcjami pierwotnymi funkcji f i g. C) R f (x) d x Rysunek 132: Krzywe całkowe równania 2y/x.3.MATEMATYKA ˙ 19. Przykład 19.4 Równaniem rózniczkowym o zmiennych rozdzielonych nazywamy równanie ˙ y 0 = f (x)g(y) lub y 0 = Równanie to jest całkowalne elementarnie.3 Równania rózniczkowe o zmiennych rozdzielonych ˙ Mówi o nim definicja: Definicja 19.5 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y0 = 2y x (1015) 327 . Twierdzenie 19. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 19.1 Algorytm metody rozdzielenia zmiennych Rozwiazujac równanie rózniczkowe za pomoca ˛ ˛ ˛ ˙ metody rozdzielenia zmiennych stosujemy nastepujacy krótki zapis ˛ ˛ f (x) dy = g(y) dx 1 2 3 10 5 równanie rózniczkowe ˙ rozdzielenie zmiennych całkowanie rózniczek ˙ całka ogólna rozwiazanie ogólne ˛ -3 -2 -1 0 g(y) d y = f (x) d x -5 -10 R y0 = g(y) d y = G(y) = F (x) + C y = ϕ(x. a funkcja g(y) jest ciagła i rózna od 0 na przedziale ˛ ˛ ˙ Y . y) : x ∈ X.

˙ 19. c ˙ c ˛ ˛ ˙ otrzymujemy 2y dy = x dx Nastepnie ˛ 2 dy = dx y x Z Z 2 dy = dx y x oraz ln |y| = 2 ln |x| + ln |C| Ostatecznie mamy |y| = |C| x2 (1016) W ´wiartkach I i II mamy y = Cx2 dla C > 0.5 Jest to równanie (1012). ˛ ˙ ˙ wiec ko´cowe rozwiazanie ma posta´ n c ˛ ˛ y = Cx2 19.3. Stosujac metode rozdzielenie zmiennych. ˙ 19. przy czym f (x) = 2/x. Poniewaz funkcja stała równa 0 dla x 6= 0 tez jest rozwiazaniem tego równania. w ´wiartkach III i IV y = Cx2 dla C < 0 c c (rysunek 132). a g(y) = 1/y. Obszarem ˛ D moze by´ kazda z czterech ´wiartek płaszczyzny 0xy.2 x 6= 0 C = const (1017) C 6= 0 ln |y| = ln |C| x2 Przypadki szczególne równania rózniczkowego o zmiennych rozdzielonych ˙ Tabela 23 Równanie rózniczkowe ˙ dy =a dx dy = f (x) dx dy = f (y) dx Prawa strona stała nie zalezy od y ˙ nie zalezy od x ˙ Całka ogólna y = ax + C Z y = f (x) d x + C Z dy +C f (y) = 0 lub f (y) Tablica 23: Przypadki szczególne równania rózniczkowego o zmiennych rozdzielonych. ˙ 328 .3 Równania rózniczkowe sprowadzalne do równa´ o zmiennych rozdzielonych n ˙ Tabela 24 Równanie y d = f (ax + by + c) dx ³y ´ dy =f x dx Podstawienie u = ax + by + c y u= x Tablica 24: Równania rózniczkowe sprowadzalne do równania o zmiennych rozdzielonych. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA Rozwiazanie 19.3.

dy + p(x)y = 0 (RJ) (1020) dx Równanie jednorodne rozwiazujemy poprzez rozdzielenie zmiennych. W efekcie otrzymu˛ jemy dy = −p(x) d x (1021) y Po scałkowaniu mamy ln |y| − ln |C| = − p(x) d x Z ¯y¯ ¯ ¯ ln ¯ ¯ = − p(x) d x C y = Ce− p(x) d x Z (1022) Stad ˛ (1023) gdzie: C− stała CORJ . to równanie (1019) nazywamy równaniem jednorodnym (RJ). a f (x)− prawa strona. x y = xu. = a + bf (u) dx dx dx dx Całka ogólna wyraza sie wzorem alternatywnym ˛ ˙ Z du =x+C a + bf (u) = 0 lub a + bf (u) dy = f (u). p(x)− współczynnik równania. dx 1 (f (u) − u) x u = y . Znajac całke ogólna równania jednorodnego rozwiaza´ równanie niejednorodne stosujac ˛ ˛ ˛ ˛ c ˛ jedna z dwóch metod: metode uzmienniania stałej lub metode przewidywania ˛ ˛ ˛ całki szczególnej równania niejednorodnego. 2. Rozwiaza´ równanie jednorodne otrzymane z równania (1019) przez zastapienie prawej ˛ c ˛ strony zerem. 329 . dy du = u+x . równanie nazywamy równaniem niejednorodnym (RN). Aby rozwiaza´ równanie niejednorodne (1019) nalezy: ˛ c ˙ 1. y = y(x)− szukana˛ funkcja. funkcje ˛ ˛ dy ˛ ˙ ˛ p(x). dx (1018) du = dx 2. gdy f (x) 6= 0. dx dx f (u) = u + x du . dy du dy du = f (u).czytamy: całka ogólna równania jednorodnego.4 Równanie rózniczkowe liniowe pierwszego rzedu ˛ ˙ Przytoczymy definicje: ˛ Definicja 19. w ˙ przeciwnym przypadku. u = ax + by + c. f (x) sa ciagłe na przedziale X. d x = y 0 − jej pochodna.5 Równaniem rózniczkowym liniowym pierwszego rzedu nazywamy równanie ˛ ˙ dy + p(x)y = f (x) dx (1019) gdzie x jest zmienna niezalezna. 19. =a+b . tj. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 1.MATEMATYKA ˙ 19. ˛ ˛ Jezeli f (x) ≡ 0.

zakładajac. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA • Metoda uzmienniania stałej polega na zastapieniu stałej C.6 Piszemy równanie jednorodne ˛ dy − 2xy = 0 dx Rozdzielajac zmienne mamy ˛ dy = 2x d x y ln |y| = x2 + ln |C| czyli y = Cex 2 (RJ) (1028) (1029) Całkujac obustronnie dostajemy ˛ (1030) (1031) Stosujemy metode uzmienniania stałej.6 Rozwiaza´ równanie ˛ c 2 dy − 2xy = xex dx (RN) (1027) Rozwiazanie 19. Wstawiajac rozwiazanie ˛ ˛ ˛ ˛ (1024) i jego pochodna do równania (RN) (1019) otrzymamy ˛ dy = C 0 (x)e− dx C 0 (x)e− C 0 (x)e− p(x) d x p(x) d x − C(x)p(x)e− p(x) d x p(x) d x − C(x)p(x)e− = f (x) p(x) d x + p(x)C(x)e− p(x) d x = f (x) (1025) p(x) d x C 0 (x) = f (x)e C(x) = R f (x)e p(η) d η dx + A gdzie: A− dowolna stała całkowania. ze otrzymane wyrazenie ˛ ˛ ˙ ˙ y = C(x)e− p(x) d x (1024) bedzie rozwiazaniem równania niejednorodnego (RN). staC zastepujemy funkcja˛ C(x) ˛ ˛ y = C(x)ex Otrzymane równanie oraz jego pierwsza˛ pochodna ˛ 2 2 dy = C 0 (x)ex + 2C(x)xex dx 2 (1032) (1033) 330 . wystepujacej w (CORJ). ˛ ˛ ˛ funkcja C(x). tzn.˙ 19. Uwzgledniajac (1025) w (1024) otrzymujemy ˛ ˛ całke ogólna równania niejednorodnego (CORN): ˛ ˛ ∙Z ¸ p(η) d η y= f (x)e (CORN) (1026) d x + A e −p(x) d x Przykład 19.

x d x = ln x. Przykład 19.7 Mamy p (x) = 1/x. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE wstawiamy do równania niejednorodnego (1027). Po wykonaniu oblicze´ dostajemy n 1 C 0 (x) = x stad C(x) = x2 + A ˛ 2 (1034) Podstawiajac wyznaczona˛ funkcje C(x) do równania (1032). ˛ ˛ Przykład 19. Aby je wyznaczy´.1 Zwiazek miedzy całkami równania jednorodnego i niejednorodnego ˛ ˛ O zwiazku tym mówi nastepujace twierdzenie: ˛ ˛ ˛ Twierdzenie 19. Rozwiazanie 19. otrzymujemy całke ogólna˛ równania ˛ ˛ ˛ niejednorodnego (1027): µ ¶ 1 2 2 2 2 CORN : y= x + A ex = Aex + 0. wstawiamy wielomian (1038) oraz c jego pochodna˛ dy =A (1039) dx do równania (1037) i po przekształceniu otrzymujemy −Ax + (A − B) = 3x + 5 331 (1040) .8 Poniewaz prawa strona jest wielomianem pierwszego stopnia. jezeli do dowolc ˙ ˛ ˙ nej całki szczególnej równania niejednorodnego (CSRN) dodamy całke ogólna˛ odpowiedniego ˛ równania jednorodnego CORN = CSRN + CORJ (1036) Uwaga 19. to przewidu˛ ˙ jemy. ze CSRN bedzie takze wielomianem pierwszego stopnia ˛ ˙ ˙ y = Ax + B (1038) (1037) o nieznanych współczynnikach A i B.3 Twierdzenie to moze by´ wykorzystywane. zatem ˛ Z Z 1 1 1 1 − ln x ln x − ln x x2 d x + A = x2 + A = y=e xe d x + Ae x x 3 x 19.5 Całke ogólna˛ równania niejednorodnego mozna otrzyma´.7 Uwzgledniajac wzór (1026) rozwiaza´ równanie ˛ ˛ ˛ c dy 1 x>0 + y=x dx x R 1 Rozwiazanie 19.8 Wyznaczy´ całke szczególna˛ równania niejednorodnego c ˛ dy − y = 3x + 5 dx metoda˛ przewidywania.5x2 ex (1035) CORJ CSRN 2 gdzie A jest stała dowolna. gdy wcze´niej znale´li´my jakakolwiek c s z s ˛ ˙ CSRN. f (x) = x.MATEMATYKA ˙ 19.4.

aby otrzymane równanie ˛ ˛ ˙˛ liniowe było tozsamo´cia. c ˛ 332 . Przykład 19. funkcja wykładnicza. ale zawierajaca pewne stałe A ˛ ˛ i B (na razie nieznane). funkcja trygonometryczna. ˛ ˛ 2.˙ 19.9 Dane jest równanie dy + 5y = 25x + 10 dx Wyznaczy´ metoda˛ przewidywania CSRN. ˛ ˛ 3. wyznaczamy te stałe i projekt (CSRN) y = ϕ(x) ze stałymi współs ˛ ˙ czynnikami stanowi (CSRN). 4.5 otrzymujemy ˛ y = −3x − 8 + Cex (1047) CORJ (1044) (1045) Co po scałkowaniu daje (1046) Metode przewidywania stosujemy do równa´ liniowych. a nastepnie CORN. gdy współczynnik jest stały i gdy n ˛ prawa strona równania f (x) jest jedna z ponizszych funkcji: ˛ ˙ 1. jezeli współczynniki przy jednakowych sc ˛ ˙ potegach x po obu stronach równo´ci beda równe. s ˛ ˛ ˛ ½ −A = 3 (1041) A−B =5 Stad ˛ ½ A = −3 B = −8 (CSRN ) (1042) Zatem całka szczególna (1038) wyrazi sie wzorem ˛ y = −3x − 8 (1043) Rozwia˛zemy teraz równanie jednorodne otrzymane z równania (1037) przez zastapienie jego ˛ ˙ prawej strony zerem. ˛ Przewidujemy (CSRN) w postaci ϕ(x) podobnej do f (x). Ma ono posta´ c dy −y =0 dx Rozdzielajac zmienna˛ otrzymujemy ˛ dy = dx y y = Cex Stosujac teraz Twierdzenie 19. suma lub iloczynem funkcji poprzednich trzech typów. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA Ostatnia równo´´ bedzie spełniona dla dowolnych x. wielomianem. Wstawiajac y = ϕ(x) do (RN) i zadajac. tj.

jest ˛ wiec funkcja˛ typu a + bx. Otrzymujemy c s B + 5 (A + Bx) = 25x + 10 Stad ˛ 5Bx + 5A + B = 25x + 10 Porównujac współczynniki po prawej stronie ze współczynnikami po lewej mamy ˛ 5B = 25 stad B = 5 ˛ 5A + B = 10 stad A = 1 ˛ Wstawiajac te warto´ci do projektu dochodzimy do postaci CSRN s ˛ y = 1 + 5x W celu wyznaczenia CORN musimy zna´ CORJ. ze CSRN jest funkcja˛ postaci ˛ ˙ y = A + Bx Aby wyznaczy´ współczynniki A. to ˙ y = 1 + 5x + Ce−5x 19. Odpowiednie równanie jednorodne ma c posta´ c dy + 5y = 0 dx Jego rozwiazaniem ogólnym jest całka ˛ y = Ce−5x Poniewaz CORN = CSRN + CORJ. . Nalezy wówczas projektowa´ c ˙ xϕ (x) 333 (1048) . .4. . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE ϕ(x) − projekt (CSRN) ae a sin ωx + b cos ωx a. ˛ ˙ fo funkcja ϕ (x) proponowana w Tabeli 25 nie moze by´ projektem równania niejednorodnego c ˙ (projekt ϕ prowadzi do sprzeczno´ sci). eks (A sin ωx + B cos ωx) (A + Bx)eks (A + Bx) sin ωx + (E + F x) cos ωx ks Tablica 25: Projekty CSRN Rozwiazanie 19. A + Bx + Cx2 + . a prawa strona f (x) = 25x + 10.MATEMATYKA f (x) − prawa strona (RN) ˙ 19. . eks (a sin ωx + b cos ωx) (a + bx)eks (a + bx) sin ωx + (e + fx) cos ωx ks Ae A sin ωx + B cos ωx A. Zgodnie z Tabela˛ 25 przewidujemy.2 Przypadek szczególny przewidywania Jezeli prawa strona równania niejednorodnego jest rozwiazaniem równania jednorodnego. A + Bx. a + bx.9 Współczynnik równania p (x) = 5. B wstawiamy projekt do równania wyj´ciowego. a + bx + cx2 + .

Przyjmujemy projekt (1048) w postaci ˛ ˙ Axex i otrzymujemy Aex + Axex − Axex = ex Stad ˛ A=1 A wiec ˛ y = xex 19.10 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ dy − y = ex dx MATEMATYKA Rozwiazanie 19. ˙˛ 334 . y 0 . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Przykład 19. aby pewna krzywa całkowa przechodziła przez te punkty.10 Zgodnie z Tabela˛ 25 proponujemy rozwiazanie w postaci ˛ ˛ y = Aex Nastepnie podstawiamy ten projekt do równania wyj´ciowego i widzimy. y 0 (x)) (1049) wyrazajace zwiazek miedzy miedzy szukana˛ funkcja y(x). ze jego lewa strona s ˛ ˙ jest równa 0 Aex − Aex = 0 Prowadzi to do sprzeczno´ci s 0 = ex W zwiazku z powyzszym proponowany projekt jest zły. y0 ) ˛ ˛ i (x1 . ˛ ˙ Warunki poczatkowe dla równania II-go rzedu polegaja na podaniu trzech liczb: ˛ ˛ ˛ 0 x0 .6 Równaniem rózniczkowym drugiego rzedu nazywamy równanie ˛ ˙ F (x.5 Równania rózniczkowe drugiego rzedu ˛ ˙ Mówi o nich definicja. y. Definicja 19. a jej pochodnymi y 0 (x) i y 00 (x) oraz ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ zmienna niezalezna˛ x.˙ 19. y0 . y(x). aby dla x = x0 pewna całka szczególna tego równania y = ϕ(x) przyjmowała warto´´ ˙˛ 0 y0 i aby jednocze´ snie jej pierwsza pochodna miała warto´c y0 s´ ϕ(x0 ) = y0 0 ϕ0 (x0 ) = y0 (1051) Warunki brzegowe dla równania II-go rzedu polegaja na podaniu dwóch punktów (x0 . y 00 ) = 0 lub y 00 = f (x. y1 ) i zadaniu. y0 (1050) sc i zadaniu.

Moga to by´ funkcje: c c ˛ ˛ 1. ω− stałe 3. ˛ ˛ Definicja 19.2 Równanie charakterystyczne (1055) (1054) Poszukujac całek postaci (1053) stawiamy pytanie: jakie ma by´ r. ze funkcja y = e spełnia równanie (1052). zatem zerowanie sie lewej strony (1052) wymaga. zatem ˙ r2 + pr + q = 0 (1056) (1057) Równanie (1057) nosi nazwe równania charakterystycznego. iloczyn tych dwóch funkcji y = erx [A sin ωx + B cos ωx] y 0 = erx [(Ar − Bω) sin ωx + (Aω + Br) cos ωx] y 00 = erx [(Ar2 − 2Brω − Aω2 ) sin ωx + (Br2 + 2Arω − Bω 2 ) cos ωx] 19. q sa stałymi.MATEMATYKA ˙ 19. ˛ Rozwazymy trzy przypadki. trygonometryczne. Załózmy.6. aby ˛ ˛ ˙ y0 i y 00 miały posta´ podobna do postaci funkcji y. wykładnicze y = erx y 0 = rerx y 00 = r2 erx r − stała (1053) 2. B. czy wyróznik równania charakterystycznego ˙ ˙ ˙ ∆ = p2 − 4q jest dodatni. q− sa˛ stałymi. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 19.1 Równania rózniczkowe liniowe drugiego rzedu o stałych współ˛ ˙ czynnikach Równania jednorodne o stałych współczynnikach Na wstepie podamy definicje. Podstawiajac ˛ ˙ ˙ ja wraz z pochodnymi do (1052) otrzymujemy ˛ erx (r2 + pr + q) = 0 Poniewaz erx 6= 0.7 Równanie y 00 + py 0 + qy = 0 (1052) gdzie: p. zaleznie od tego. równy zero lub ujemny. kombinacja liniowa sinusa i kosinusa y = A sin ωx + B cos ωx y 0 = −Bω sin ωx + Aω cos ωx y 00 = −Aω 2 sin ωx − Bω 2 cos ωx gdzie: A. ˛ Aby znale´´ rozwiazanie (1052) nalezy wyznaczy´ dwie całki szczególne tworzace układ zc c ˛ ˛ ˙ podstawowy. np.6 19. aby funkcja y = erx c ˛ rx spełniała równanie (1052). 335 (1058) . nazywamy jednorodnym równaniem rózniczkowym liniowym drugiego ˙ rzedu o stałych współczynnikach.6. Poniewaz p.

Przypadek ∆ = 0 W tym przypadku istnieje jeden pierwiastek charakterystyczny p r0 = − 2 i tylko jedna całka równania (1052) y1 (x) = er0 x Druga całke mozna wyznaczy´ metoda uzmienniania.˙ 19. 3. Ma ona posta´ c c ˛ ˛ ˛ ˙ y2 (x) = xer0 x Oznacza to. ze funkcje ˛ ˙ y1 (x) = e−px/2 cos ωx y2 (x) = e−px/2 sin ωx (1067) sa całkami równania (1052). ˛ ˛ 336 (1069) . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 1.2 = − ± 2 2 y2 (x) = er2 x MATEMATYKA (1059) prowadzace do dwóch całek szczególnych równania ˛ y1 (x) = er1 x (1060) Całki (1060) tworza układ podstawowy. Przypadek ∆ > 0 Istnieja dwa pierwiastki charakterystyczne ˛ p 1p 2 p − 4q r1. gdy ich stosunek ˛ y2 = e(r1 −r2 )x y1 nie jest stały. Nalezy ich szuka´ w zbiorze rozwiaza´ (1055). a wiec nie ma całek postaci (1053). a ich kombinacja liniowa ˛ y(x) = e−px/2 (A sin ωx + B cos ωx) jest całka ogólna równania (1052). ze całke ogólna w tym przypadku mozemy zapisa´ c ˛ ˛ ˙ ˙ y(x) = (A + Bx)er0 x gdzie: A i B− dowolne stałe. jezeli stała ω przyjmuje warto´c s´ ˛ ˙ ω= 1p 4q − p2 2 (1068) (1066) (1065) (1064) (1062) (1061) (1063) Funkcje (1067) tworza układ podstawowy. Całka ogólna równania jest kombinacja liniowa tych rozwiaza´ ˛ ˛ ˛ n y = Aer1 x + Ber2 x gdzie: A i B− dowolne stałe. Okazuje c ˛ ˛ n ˙ sie. Przypadek ∆ < 0 W tym przypadku równanie charakterystyczne nie ma pierwiastków rzeczywistych. 2.

11 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y 00 + 3y 0 + 2y = 0 Rozwiazanie 19.5 1 -2 -5 Rysunek 133: Rozwiazanie równania y 00 + ˛ 3y0 + 2y = 0.75 x -1 -1 x -2. Przykład 19.MATEMATYKA ˙ 19. to ˙ ˙ er1 x = e(−α+iβ)x = e−αx+iωx = e−αx eiωx = (1071) = e−αx (cos ωx + i sin ωx) = e−αx cos ωx + ie−αx sin ωx Wyrazenie (1071) jest pewna˛ całka˛ zespolona˛ równania (1052). (1073) e−αx sin ωx (1072) y 2 y 10 7. Rysunek 134: Rozwiazanie równania y00 + ˛ 12y0 + 36y = 0.11 Podstawiamy y = er i piszemy równanie charakterystyczne ˛ r2 + 3r + 2 = 0 Pierwiastki charakterystyczne sa˛ równe r1 = −1 r2 = −2 Stad rozwiazanie ogólne wyraza sie wzorem (patrz rys.5 3.5 1 5 0 2. gdy ∆ < 0.25 2. C2 ) ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ y = C1 e−x + C2 e−2x 337 . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Uwaga 19. 133 dla róznych C1 .5 0 0 0.2 = − ± i 4q − p2 = −α ± iβ 2 2 (1070) Jezeli przyjmiemy. Biorac oddzielnie kazdy jej ˛ ˙ ˙ składnik otrzymujemy dwie funkcje rzeczywiste e−αx cos ωx Ich kombinacja liniowa y = e−αx (A sin ωx + B cos ωx) jest całka˛ ogólna˛ równania (1052).4 (Do przypadku 3) Rozwiazania równania (1057) dla ∆ < 0 maja˛ posta´ c ˛ p 1 p r1. ze y = erx .5 -0.5 0 1.

˛ 19. ˛ 338 .6.12 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y 00 + 12y 0 + 36y = 0 Rozwiazanie 19.8 Równanie y 00 + py 0 + qy = f (x) (1074) gdzie: p. Odpowiadajace mu dwa ˛ rozwiazania szczególne maja˛ posta´ c ˛ y1 = e−6x y2 = xe−6x Natomiast rozwiazanie ogólne przyjmuje posta´ (patrz rys. Stad ˛ ˛s ˛ e−2x cos 3x cze´´ rzeczywista e−2x sin 3x cze´´ urojona ˛sc ˛sc Sa to rozwiazania szczególne. f (x)− znana funkcja.5 0 0 0.3 Równania niejednorodne o stałych współczynnikach Przytoczymy definicje: ˛ Definicja 19. W celu wyodrebnienia cze´ci rzeczywistej i urojonej wybieramy pierwiastek r = −2 + 3i. C2 ) c ˛ ˙ y = (C1 + C2 x) e−6x I ostatni przykład dla ∆ < 0.5 2 2.13 Piszemy równanie charakterys˛ tyczne r2 + 4r + 13 = 0 Pierwiastki charakterystyczne sa˛ zespolone i maja˛ posta´ c r1 = −2 − 3i r2 = −2 + 3i 0.5 3 -0.12 Piszemy równanie charakterystyczne ˛ r2 + 12r + 36 = 0 MATEMATYKA Równanie to ma jeden pierwiastek charakterystyczny równy r0 = −6. 1 C1 . nazywamy niejednorodnym równaniem rózniczkowym ˙ liniowym drugiego rzedu o stałych współczynnikach. C2 − stałe dowolne Przykład 19. q− stałe. 134 dla róznych C1 .13 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y 00 + 4y 0 + 13y = 0 Rozwiazanie 19.5 -1 Rysunek 135: Rozwiazanie równania y 00 + ˛ 4y 0 + 13y = 0. a ich kombinacja liniowa ˛ ˛ y = e−2x (C1 sin 3x + C2 cos 3x) = Ae−2x sin (3x + B) jest rozwiazaniem ogólnym (patrz rys.5 1 1. 135 dla wybranych A i B).˙ 19. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Przykład 19.

c c ˛ ySN = a sin 2x + b cos 2x (9a + 8b) sin 2x + (−8a + 9b) cos 2x = sin 2x Bedzie ono spełnione dla kazdego x. mozna zastosowa´ metode przewidywania. ze ˙ ∆ = −36 √ Czyli ∆ = 6i.14 Wyznaczamy całke ogólna˛ równania jednorodnego ˛ ˛ y 00 − 4y 0 + 13y = 0 W tym celu wyznaczymy równanie charakterystyczne r2 − 4r + 13 = 0 Stwierdzamy. zawsze mozna stosowa´ metode uzmienniania stałych. tzn. W przypadku. Ω− stałe. Całke szczególna˛ równania (1077) poszukujemy metoda˛ przewidy˛ wania.2 = 2 ± 3i Wobec tego (CORJ) ma posta´ c y(x) = e2x (A sin 3x + B cos 3x) (1082) (1080) (1081) (1079) (1078) (1077) gdzie: A i B− dowolne stałe. 339 8 9 sin 2x + cos 2x 145 145 Ostatecznie całka ogólna równania niejednorodnego ma posta´ c 8 9 CORN : y = e2x (A sin 3x + B cos 3x) + sin 2x + cos 2x | {z } | 145 {z 145 } CORJ CSRN (1087) .5 Kazde równanie rózniczkowe liniowe drugiego rzedu o współczynnikach stałych ˛ ˙ ˙ jest całkowalne elementarnie. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Równanie (1074) mozna rozwiaza´ elementarnie wykorzystujac Twierdzenie 19. Przedstawimy ja na przykłac ˛ ˛ ˙ dzie.b 145 (1083) Rózniczkujac powyzsze wyrazenie i wstawiajac je z pochodnymi do równania (1077) dostajemy: ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ (1084) = 8 .5: ˛ c ˛ ˙ CORN = CSRN + CORJ (1075) Aby znale´´ (CORN). jezeli ˛ ˙ ˙ ½ Stad: a = ˛ 9 .14 Rozwiaza´ niejednorodne równanie rózniczkowe drugiego rzedu ˛ c ˛ ˙ y 00 − 4y 0 + 13y = sin 2x Rozwiazanie 19. zc c ˛ ˙ gdy ⎧ kx ⎨ ae a sin Ωx + b cos Ωx (1076) f (x) = ⎩ kx e (a sin Ωx + b cos Ωx) gdzie: a. k. Otrzymali´my dwa pierwiastki zespolone s r1. Przykład 19.MATEMATYKA ˙ 19. Powinna mie´ posta´ podobna do prawej strony (1077). 145 9a + 8b = 1 −8a + 9b = 0 (1085) Zatem ySN = (1086) Uwaga 19. b.

2. q (x).7.˙ 19. ˛ Uwaga 19.7 Równania rózniczkowe liniowe drugiego rzedu o zmiennych ˛ ˙ współczynnikach Definicja 19. gdy f (x) 6= 0 dla wszystkich x ∈ X.6 Jezeli w równaniu (1088) funkcje p (x) . na przykład jednorodne równanie Eulera p q y 00 + y 0 + 2 y = 0 x x 19.6 W´ród równa´ rózniczkowych liniowych drugiego rzedu o zmiennych współczyns n ˙ ˛ nikach sa˛ równania niecałkowalne elementarnie. ˛ zwane współczynnikami oraz funkcja f (x) − prawa strona sa wiadomymi funkcjami zmiennej ˛ x okre´ slonymi w pewnym przedziale X.1 p. y0 . q − stałe (1091) (1090) Równanie rózniczkowe liniowe drugiego rzedu jednorodne ˛ ˙ Równanie to ma posta´ c y 00 (x) + p (x) y 0 (x) + q (x) y = 0 (1092) Twierdzenie 19. to iloczyn ˛ ˙ tej funkcji przez dowolna˛ stała ˛ Cy1 (x) jest tez rozwiazaniem tego równania. Roz˛ ˛ ˛ wiazanie to istnieje w całym przedziale X. jednorodnym.9 Równanie rózniczkowe liniowe drugiego rzedu o zmiennych współczynnikach ˛ ˙ w postaci ogólnej zapisujemy d2 y dy + p (x) + q (x) y = f (x) d x2 dx lub y 00 (x) + p (x) y 0 (x) + q (x) y = f (x) (1089) (1088) W równaniu tym niewiadoma jest funkcja y zmiennej x. niejednorodnym. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA 19. gdy f (x) = 0 dla wszystkich x ∈ X.7 Jezeli funkcja y1 (x) jest rozwiazaniem równania jednorodnego. y0 x0 ∈ X y0 . Równanie (1088) nazywamy: 1. to dla kazdego warunku poczatkowego ˛ ˙ 0 0 x0 . natomiast funkcje p (x) . q (x) i f (x) sa˛ ciagłe w przedziale ˛ ˙ X. ˛ ˙ 340 C − stała dowolna . na przykład równanie Bessela 1 y 00 + y 0 + y = 0 x oraz równania całkowalne elementarnie. Twierdzenie 19. y0 ∈ R istnieje dokładnie jedno rozwiazanie tego równania spełniajace ten warunek poczatkowy.

to drugie mozemy uwaza´ za iloczyn ˛ n ˙ ˙ c y2 (x) = y1 (x) u (x) x ∈ X1 (1094) gdzie u (x) jest funkcja niewiadoma.9 do utworzenia rozwiazania ogólnego sa potrzebne dwa rozwia˛ ˛ ˛ zania szczególne y1 (x) i y2 (x). Twierdzenie 19.8 Jezeli funkcje y1 (x) i y2 (x) sa˛ rozwiazaniami równania jednorodnego. ˛ ˙ ˙ Wobec tego 0 u00 y1 + 2u0 y1 + p (x) u0 y1 = 0 (1096) 341 . to ˛ ˙ kombinacja liniowa tych funkcji C1 y1 (x) + C2 y2 (x) jest rozwiazaniem tego równania.9 Jezeli funkcje y1 (x) i y2 (x) sa˛ rozwiazaniami niezerowymi równania jed˛ ˙ norodnego i ich stosunek y2 (x) /y1 (x) nie jest stały. Wstawiajac ten stosunek do równania ˛ ˛ ˛ y 00 (x) + p (x) y 0 (x) + q (x) y = 0 otrzymujemy po uporzadkowaniu ˛ 0 00 0 u00 y1 + 2u0 y1 + p (x) u0 y1 + u [y1 + p (x) y1 + q (x) y1 ] = 0 (1095) Poniewaz y1 (x) jest rozwiazaniem równania (1095). ˛ ˛ Zgodnie z Twierdzeniem 19. których stosunek y2 (x) /y1 (x) = u (x) nie jest stały. to kombinacja liniowa tych funkcji C1 y1 (x) + C2 y2 (x) C1 . Jezeli ˙ pierwsze z tych rozwiaza´ jest znane. ˛ Twierdzenie 19. to wyrazenie w nawiasie jest zerem. C2 − stałe dowolne jest rozwiazaniem ogólnym równania jednorodnego obejmujacym wszystkie rozwiazania tego ˛ ˛ ˛ równania.10 Jezeli jest znane rozwiazanie niezerowe równania jednorodnego ˛ ˙ y1 (x) rózne od 0 w pewnym przedziale X1 . X1 ⊂ X. C2 − stałe dowolne C1 . to wzór ˙ Z y2 (x) = y1 (x) Z e − p(η) d η 2 y1 (x) dx (1093) okre´la drugie niezerowe rozwiazanie tego równania tworzace z poprzednim stosunek y2 (x) /y1 (x) s ˛ ˛ nie stały. Kombinacja liniowa tych dwóch rozwiaza´ o współczynnikach dowolnych jest rozwia˛ n ˛ zaniem ogólnym równania jednorodnego obejmujacym wszystkie rozwiazania tego równania. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Twierdzenie 19.MATEMATYKA ˙ 19.

15 Rzeczywi´cie.25 -1 Rysunek 136: Rozwiazania jednorodnego ˛ równania Eulera. otrzymujemy ˛ ˛ ˛ ˛ ¸ Z ∙ 0 Z 00 y1 u 2 + p (x) d x dx = − u0 y1 Z 0 ln u = −2 ln y1 − p (x) d x Z 1 0 ln u = ln 2 − p (x) d x y1 Z u0 = eln(1/y1 ) e Z 2 − p(x) d x u0 = 1 − e 2 y1 Z p(x) d x Stad ˛ u (x) = 1 − e 2 y1 p(η) d η dx (1099) Przykład 19.25 0. ˙ Rozwiazanie 19. 136) ˛ ˛ y (x) = C1 x + C2 x ln x 19. funkcja y1 (x) = C1 x jest rozwiazaniem równania s ˛ ˛ 1 1 y 00 − y 0 + 2 y = 0 x x Korzystamy ze wzorów (1094) i (1099) Z Z Z 1 1 − (− x ) d x 1 ln x e e d x = C2 x ln x y2 (x) = y1 (x) u (x) = x dx = x 2 x x2 Rozwiazaniem ogólnym (patrz Twierdzenie 19.˙ 19.75 1 1.9) sa funkcje (patrz rys.15 Znale´´ rozwiazanie ogólne jednorodnego równania Eulera zc ˛ 1 1 p = −1. Mamy u00 y0 = −2 1 − p (x) u0 y1 (1098) 1 0 0. Całkujac (1098) wzgledem x i opuszczajac stała całkowania. q = 1 y 00 − y 0 + 2 y = 0 x x jezeli y1 (x) = x.2 x>0 (1100) Niejednorodne równanie rózniczkowe liniowe drugiego rzedu ˛ ˙ 342 .5 0. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Dzielac równanie (1096) przez y1 otrzymujemy ˛ równanie ∙ 0 ¸ y1 00 0 u + u 2 + p (x) = 0 (1097) y1 MATEMATYKA 3 2 Jest to równanie typu jednorodnego równania rózniczkowego liniowego pierwszego rzedu ˛ ˙ dy + p (x) y = 0 dx o niewiadomej u0 (x).7.

to funkcja ˛ n Z Z −y2 (x) f (x) y1 (x) f (x) y = y1 (x) d x + y2 (x) dx W (x) W (x) gdzie ¯ ¯ y (x) y2 (x) W (x) = ¯ 1 0 0 ¯ y1 (x) y2 (x) ¯ ¯ ¯ ¯ (1105) (1106) jest rozwiazaniem szczególnym równania niejednorodnego ˛ y 00 + p (x) y 0 + q (x) y = f (x) 343 .25 0 0 0.75 2. niejednorodne) (1101) Jest ono ´ sle zwiazane z odpowiadajacym mu sci´ ˛ ˛ równaniem jednorodnym y 00 + p (x) y 0 + q (x) y = f (x) 5 3.16 Rozwiaza´ niejednorodne równanie rózniczkowe drugiego rzedu ˛ c ˛ ˙ 1 1 y 00 − y 0 + 2 y = 1 x x x>0 (1103) Rozwiazanie 19. y2 (x) równania jed˛ ˙ norodnego y 00 + p (x) y 0 + q (x) y = 0 i stosunek tych rozwiaza´ nie jest stały.12 Jezeli sa˛ znane dwa rozwiazania niezerowe y1 (x) . ˛ Twierdzenie 19.5 0.11 Miedzy rozwiazaniami równa´ (1101) ˛ n ˛ ˛ niejednorodnego równania Eulera.25 1.16 Wykorzystujemy rozwiazanie równania jednorodnego ˛ ˛ 1 1 y 00 − y 0 + 2 y = 0 x x z poprzedniego przykładu (CORJ).5 y 00 + p (x) y 0 + q (x) y = 0 RJ (równanie jednorodne) (1102) Rysunek 137: Rozwiazania Twierdzenie 19. Ma ono posta´ c y = C1 x + C2 x ln x x>0 x>0 Rozwiazanie szczególne równania niejednorodnego poszukujemy w postaci y = x2 .25 0. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Równanie tego typu ma posta´ c RN (rów.75 1 1. x > 0. i (1102) zachodzi zwiazek ˛ CORN = CSRN + CORJ Przykład 19.MATEMATYKA ˙ 19. ˛ Wykorzystujac relacje (1103) dochodzimy do ˛ ˛ y (x) = x2 + C1 x + C2 x ln x x>0 (1104) Graficzna interpretacja rozwiazania (1104) jest przedstawiona na rysunku 137.5 1.

q − stałe Przewidujemy rozwiazanie szczególne w postaci ˛ y = xr r − stała (1109) Podstawiajac te funkcje do (1108) otrzymujemy równanie charakterystyczne ˛ ˛ ˛ x2 r (r − 1) xr−2 + xprxr−1 + qxr = 0 Stad ˛ Dzielac obustronnie przez xr mamy równanie na r ˛ r (r − 1) xr + prxr + qxr = 0 r2 + (p − 1) r + q = 0 (1110) 1.11 całka ogólna równania niejednorodnego (CORN) jest równa ˛ 1 y = C1 x + C2 x ln x + x3 2 Równanie jednorodne Eulera (1091) p q y 00 + y 0 + 2 y = 0 x x zwykle zapisujemy w ponizszej postaci ˙ x2 y 00 + xpy 0 + qy = 0 p.˙ 19. Istnieja dwa pierwiastki r1 .17 Rozwiazaniem ogólnym równania jednorodnego odpowiadajacego danemu ˛ ˛ ˛ równaniu niejednorodnemu sa˛ funkcje y1 = x i y2 = x ln x.17 Rozwiaza´ równanie ˛ c 1 1 y 00 − y 0 + 2 y = 2x x x x>0 MATEMATYKA (1107) Rozwiazanie 19. ∆ = (p − 1)2 − 4q > 0. r2 . Stosunek tych rozwiaza´ nie jest ˛ n stały. r1 6= r2 i dwa rozwiazania ˛ ˛ r1 r2 szczególne: y1 = x i y2 = x . Podstawiajac powyzsze funkcje oraz prawa˛ strone f (x) = 2x do rozwiazania (1105) ˛ ˛ ˛ ˙ otrzymujemy ¯ ¯ ¯ x x ln x ¯ ¯ W (x) = ¯ ¯ 1 1 + ln x ¯ = x (1 + ln x) − x ln x = x Z −x ln x (2x) x (2x) y = x d x + x ln x dx = x x ¶ µ Z Z 1 2 1 2 x ln x − x + x3 ln x = = −2x x ln x d x + 2x ln x x d x = −2x 2 4 1 3 1 3 = −x3 ln x + x + x3 ln x = x 2 2 Z A wiec na mocy Twierdzenia 19. q − stałe x>0 (1108) p. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Przykład 19. Rozwiazaniem ogólnym jest ˛ y = C1 xr1 + C2 xr2 344 (1111) .

Okazuje sie. ze funkcja ˛ ˛ ˙ r0 y2 = x ln x równiez jest rozwiazaniem (1108).MATEMATYKA ˙ 19. Równanie (1110) ma dwa pierwiastki zespolone: r = a ± ib. ∆ = 0. y 00 ) = 0 3. y 0 > 0} równanie rózniczkowe ˙ p y 00 = 4x y 0 y 0 = u (x) Stad mamy y 00 = ˛ du . Podstawiajac wyrazenie na y 00 do równania rózniczkowego (1119) mamy ˛ ˙ ˙ dx √ u0 (x) = 4x u (1120) 345 (1119) y = ez(x) z 0 = u (x) (1118) y 0 = u (y) (1117) y 0 = u (x) (1116) Rozwiazanie 19. y ∈ R. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 2. rozwiazanie ogólne ma posta´ c ˛ ˛ ˛ y = xa [C1 cos (b ln x) + C2 sin (b ln x)] (1115) 19. y 0 . y 00 ) = 0 Przykład 19. y.8 Równania rózniczkowe liniowe drugiego rzedu sprowadzalne ˛ ˙ do równa´ rzedu pierwszego n ˛ Niektóre równania rózniczkowe liniowe drugiego rzedu mozna za pomoca pewnych podsta˛ ˛ ˙ ˙ wie´ sprowadzi´ do równa´ rzedu pierwszego. y 00 ˛ F (x.18 Rozwiaza´ w obszarze ˛ c D = {x ∈ R. y 0 . y 00 ) = 0 2. równanie jednorodne wzgledem y. ∆ < 0. Istnieje jeden pierwiastek r0 i jedno rozwiazanie y1 = xr0 . Tak wiec ˛ ˛ ˙ y = (C1 + C2 ln x) xr0 (1112) 3. y 0 . Sa to: n c n ˛ ˛ 1.18 Analizowane równanie jest równaniem typu (1116). równanie. w którym nie wystepuje x ˛ F (y. równanie. w którym nie wystepuje y ˛ F (x. y 0 . Podstawiamy ˛ . Przekształcamy ˛ ˛ xr = er ln x = xa+ib = e(a+ib) ln x = ea ln x eib ln x = xa [cos (b ln x) + i sin (b ln x)] Wyodrebniamy cze´´ rzeczywista i cze´´ urojona ˛ ˛sc ˛ ˛sc ˛ y1 = xa cos (b ln x) y2 = xa sin (b ln x) (1114) (1113) Sa to rozwiazania szczególne. Bierzemy jeden z nich r = a + ib i tworzymy potege o wykładniku zespolonym xr .

dostajemy ˛ lub Stad ˛ Poniewaz ˙ to y 0 = x4 + 2Cx2 + C 2 Zatem 1 2 y = x5 + Cx3 + C 2 x + B 5 3 (1122) √ 2 u = 2x2 + C1 √ u = x2 + C ¢2 ¡ u = x2 + C y 0 = u (x) Jest to rozwiazanie ogólne równania (1119). natomiast u (y) jest funkcja˛ złozona˛ zmiennej x ˙ d 0 d y = u (y) x d dx y 00 = du dy du = u dy dx dy (1125) Podstawiajac (1124) i (1125) do (1123). ze y 0 > 0.˙ 19. Podstawiamy ˛ y 0 = u (y) (1124) (1123) Aby wyznaczy´ y 00 . to wiemy. ˛ Przykład 19. otrzymujemy ˛ (y − 1) du u = 2u2 dy 346 . Rozwiazanie 19. pamietajac. rózniczkujemy te równo´´ obustronnie. ze równiez u (x) > 0.19 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe drugiego rzedu ˛ c ˛ ˙ (y − 1) y 00 = 2y 02 dla y 6= 1. ze y i y 0 sa˛ funkcjami c sc ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ zmiennej x.19 Równanie jest typu (1117). Rozdzielajac zmienne ˛ ˙ ˙ s ˙ ˙ ˙ du √ = 4x d x u i całkujac. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE lub MATEMATYKA √ du = 4x u dx (1121) Poniewaz załozyli´my.

20 Bedziemy analizowa´ to równanie w obszarze c ˛ ˛ D = {x > 0. ze xy 6= 0. y 0 ∈ R} Podstawiamy y = ez(x) Stad ˛ y 0 = z 0 ez(x) a Zatem ¡ ¢ y 00 = ez z 02 + z 00 (1126) (1127) (1128) ¢ ¡ ¢ ¡ x2 e2z z 02 + z 00 = x2 + 1 e2z z 02 347 . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Jest to równanie rzedu pierwszego wzgledem niewiadomej funkcji u (y).20 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ ¡ ¢ x2 yy 00 = x2 + 1 y 02 przy załozeniu.MATEMATYKA ˙ 19. ˛ ˛ ˛ ˙ rozdzielajac zmienne i całkujac. Zakładajac. ˙ ˙ Rozwiazanie 19. y > 0. otrzymujemy ˛ ˛ du dy = 2 u y−1 ln u = 2 ln (y − 1) + ln C ln u = ln C (y − 1)2 Stad ˛ u = C (y − 1)2 Poniewaz ˙ y 0 = u (y) to ¡ ¢ dy = C (y − 1)2 = C y 2 − 2y + 1 dx Z Z dy = dx C (y − 1)2 1 = x+A − C (y − 1) 1 − = Cx + B y−1 1 y−1 = − Cx + B 1 y = +1 C1 x + B1 C1 x + B1 + 1 y = C1 x + B1 A wiec ˛ Przykład 19. ze u 6= 0.

otrzymujemy równanie pierwszego rzedu ˛ ˛ ˛ x2 Stad ˛ du = u2 dx (1129) 1 1 =− −A (1130) u x Jezeli A = 0. to u = x dla x > 0.˙ 19. Zatem wynik (1130) mozemy zapisa´ c u=a− ˙ x+a − u=x A wiec ˛ z0 = x i z0 = a − Stad ˛ z = 1 x2 + B lub z = ax − a2 ln (x + a) + B 2 Ostatecznie mamy y = bex 2 /2 u=a− a2 x+a a2 x+a lub y = beax |x + a|−a 2 348 . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA Upraszczajac przez e2z i podstawiajac z 0 = u (x). to podstawiajac A = 1/a dostajemy ˛ ˙ ˙ a2 . Jezeli A 6= 0.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful