P. 1
Matematyka - Zbiory, Liczby Zespolone Algebra Liniowa, Wektory Prosta w Przestrzeni Ciagi, Rachunki Rozniczkowe Calki, Prace Kontrolne

Matematyka - Zbiory, Liczby Zespolone Algebra Liniowa, Wektory Prosta w Przestrzeni Ciagi, Rachunki Rozniczkowe Calki, Prace Kontrolne

|Views: 1,075|Likes:
Wydawca: Kamil Brud

More info:

Published by: Kamil Brud on Jan 09, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/09/2012

pdf

text

original

MATEMATYKA

Zbiory i odwzorowania Liczby zespolone Macierze, wyznaczniki, układy równa´ liniowych n Algebra liniowa Wektory w przestrzeni. Prosta i płaszczyzna w przestrzeni Ciagi i szeregi liczbowe ˛ Przestrze´ metryczna n Rachunek rózniczkowy funkcji jednej zmiennej ˙ Rachunek rózniczkowy funkcji wielu zmiennych ˙ Całka nieoznaczona Całka oznaczona Równania rózniczkowe zwyczajne ˙ Prace kontrolne

8 6 6 6 8 4 60 60

2 4 6 2 6 4 2 6 8 6 6 8

4 6 2 6 4

1

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

MATEMATYKA

1
1.1

Zbiory i odwzorowania
Liczby naturalne i zasada indukcji zupełnej
N = {1, 2, 3, 4, . . .} Zbiór liczb naturalnych

oraz naturalne uporzadkowanie tego zbioru, w którym po kazdej liczbie naturalnej n nastepuje ˛ ˛ ˙ liczba naturalna n + 1, sa pojeciami pierwotnymi. Wszystkie własno´ liczb naturalnych sci ˛ ˛ wynikaja z kilku własno´ podstawowych, które przyjmuje sie bez dowodu jako aksjomaty sci ˛ ˛ teorii liczb naturalnych. Do aksjomatów tych nalezy zasada indukcji zupełnej, która ˛ ˙ formułuje twierdzenie: Twierdzenie 1.1 Jezeli W jest własno´cia okre´lona˛ w zbiorze N i taka, ze: s ˛ s ˛ ˙ ˙ 1. liczba 1 ma własno´´ W , sc 2. dla kazdej liczby naturalnej n prawdziwa jest implikacja: ˙ jezeli n ma własno´´ W , to n + 1 ma własno´´ W sc sc ˙ to kazda liczba naturalna ma własno´´ W . sc ˙ Wykazemy, ze dla wszystkich liczb naturalnych i nie mniejszych od 5 zachodzi nierówno´´ sc ˙ ˙ 2n > n2 (1)

W tym celu udowodnimy, ze funkcja f (n) = 2n − n2 przyjmuje warto´ dodatnie dla sci ˙ wszystkich n naturalnych nie mniejszych od 5. Dla n = n0 = 5 mamy f (n0 ) = f (n) = 32 − 25 > 0. Mamy wykaza´, ze dla n ≥ 5 prawdziwa jest implikacja c ˙ f (n) > 0 ⇒ f (n + 1) > 0 W wyniku przekształce´ otrzymujemy n f (n + 1) = 2n+1 − (n + 1)2 = 2 · 2n − n2 − 2n − 1 = ¢ ¡ ¡ ¢ ¡ ¢ = 2 · 2n − 2n2 + n2 − 2n − 1 = 2 2n − n2 + n2 − 2n − 1 = = 2f (n) + (n − 3) (n + 1) + 2 Wida´ stad, ze dla n ≥ 5 spełniona jest nierówno´´ (1). c ˛ ˙ sc Potege an o wykładniku n naturalnym i podstawie a dowolnej definiujemy indukcyjne za ˛ ˛ pomoca równo´ci: s ˛ 1. a1 = a, 2. an+1 = a · an dla dowolnego n naturalnego. Z powyzszych równo´ci wynika, ze a2 = a · a, a3 = a · a · a itd. Mozemy to wyrazi´ jednym s c ˙ ˙ ˙ wzorem an = | · a · a · . . . · a a {z }
n razy

Uwaga 1.1 W zbiorze liczb naturalnych dodawanie i mnozenie sa˛ działaniami wewnetrz˛ ˙ nymi i kazde z tych działa´ jest łaczne. Zatem N jest półgrupa˛ ze wzgledu na dodawanie i n ˛ ˛ ˙ półgrupa˛ ze wzgledu na mnozenie. ˛ ˙ 2

MATEMATYKA

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

1.2

Liczby całkowite i liczby wymierne

Zbiór liczb całkowitych Z = {. . . , −3, −2, −1, 0, 1, 2, 3, . . .} składa sie z: ˛ 1. liczb całkowitych dodatnich +1, +2, +3, . . ., które uwazamy za identyczne z liczbami ˙ naturalnymi 1, 2, 3, . . ., 2. liczb całkowitych ujemnych −1, −2, −3, . . ., które sa liczbami przeciwnymi do liczb ˛ naturalnych, 3. liczby zero 0, która jest liczba całkowita neutralna (ani dodatnia, ani ujemna). ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Dwie liczby nazywamy liczbami wzajemnie przeciwnymi, jezeli ich suma jest zerem. Liczbe ˛ ˙ przeciwna do n oznaczamy −n, a liczbe przeciwna do −n oznaczamy − (−n) = n. Liczba ˛ ˛ ˛ ˛ przeciwna do zera jest zero. ˛ Uwaga 1.2 W zbiorze liczb całkowitych dodawanie, odejmowanie i mnozenie sa˛ działaniami ˙ wewnetrznymi. ˛ Liczba wymierna nazywamy liczbe, która mozna przedstawi´ w postaci ułamka zwykłego c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ m n n 6= 0

którego licznik m jest dowolna liczba całkowita, a mianownik n jest liczba całkowita rózna ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ m od zera. Zbiór liczb wymiernych oznaczamy Q. Zamiast piszemy czesto m/n. Liczbe ˛ ˛ n m całkowita m utozsamiamy z ułamkiem . ˛ ˙ 1 Przedstawienie liczby wymiernej w postaci ułamka zwykłego jest mozliwe na niesko´ czenie n ˙ wiele sposobów, bowiem m km = k 6= 0 n kn m Ułamek nazywamy skróconym, jezeli jego licznik i mianownik nie maja wspólnego ˛ ˙ n podzielnika, a mianownik jest liczba całkowita dodatnia. ˛ ˛ ˛ Uwaga 1.3 W zbiorze liczb wymiernych dodawanie, odejmowanie, mnozenie i dzielenie sa ˛ ˙ działaniami wewnetrznymi. ˛ Mozemy teraz rozszerzy´ definicje potegi na wykładnik zero i wykładnik całkowity ujemny c ˛ ˛ ˙ dla dowolnej podstawy niezerowej a0 = 1 a−n = 1/an dla a 6= 0 3

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

MATEMATYKA

1.3
1.3.1

Liczby rzeczywiste
Liczby niewymierne

W´ród wielko´ci rozwazanych w geometrii sa takie, które nie daja sie wyrazi´ za pomoca s s c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ liczb wymiernych. Do wielko´ci tych naleza: s ˙˛ 1. pole okregu o promieniu 1, ˛ 2. długo´c przekatnej kwadratu o boku jednostkowym, s´ ˛ 3. długo´c krawedzi sze´cianu o objeto´ równej 10 itp. s´ s ˛ ˛ sci Dla wyrazenia tych wielko´ci rozszerzono pojecie liczby wprowadzajac liczby niewymierne. s ˛ ˛ ˙ Poszczególne liczby niewymierne sa dane jako pierwiastki pewnych równa´ , jako granice n ˛ pewnych ciagów lub za pomoca innych warunków. Uwazamy, ze liczba niewymierna jest przez ˛ ˛ ˙ ˙ dany warunek okre´lona, jezeli warunek ten pozwala o kazdej liczbie wymiernej rozstrzygna´ s ˛c ˙ ˙ czy jest mniejsza, czy wieksza od danej liczby niewymiernej. Warunek ten rozdziela zbiór liczb ˛ wymiernych na dwie klasy: dolna i górna. Mówimy, ze liczba niewymierna jest przekrojem ˛ ˛ ˙ zbioru liczb wymiernych. Jednocze´nie warunek ten pozwala wyznaczy´ przyblizenie wymierne s c ˙ danej liczby niewymiernej z dowolnie małym bdem. Zilustrujemy to opisem. Długo´´ x krawedzi sze´cianu o objeto´ci 10 jest liczba wyznaczona przez warunek x3 = 10. sc s ˛ ˛ s ˛ ˛ Okazuje sie, ze sze´cian dowolnej liczby wymiernej jest albo wiekszy albo mniejszy od tej s ˛ ˙ ˛ warto´ci. Wówczas zaliczamy dana liczbe wymierna √ klasy górnej lub dolnej. Jest to s ˛ ˛ ˛ do przekrój zbioru liczb wymiernych wyznaczajacy liczbe 3 10. ˛ ˛ Sprawdzenie warunku 3 2 = 8 3 2.1 = 9.261 2.153 = 9.938375 ... Klasa dolna 2 2.1 2.15 ... Przekrój Klasa górna 3 2.2 2.16 ... Sprawdzenie warunku 3 = 27 3 3 2.2 = 10.648 2.163 = 10.077696 ...

√ 3 10

√ Tak wiec liczby wymierne 2.15 i 2.16 sa przyblizeniami liczby niewymiernej 3 10 z błedem ˛ ˛ ˛ ˙ mniejszym od 0.01. W powyzszy sposób mozemy wyznaczy´ przyblizenie wymierne liczby c ˙ ˙ ˙ √ 3 10 z błedem dowolnie małym. ˛ 1.3.2 Przekrój Dedekinda

Definicja 1.1 Podział zbioru liczb wymiernych na dwa podzbiory A, B niepuste i takie, ze ˙ 1. kazda liczba wymierna nalezy do A lub do B, ˙ ˙ 2. kazda liczba wymierna nalezaca do A jest mniejsza od kazdej liczby wymiernej nalezacej ˙ ˙˛ ˙ ˙˛ do B nazywamy przekrojem zbioru liczb wymiernych. Nie jest mozliwe, aby w klasie A istniała liczba najwieksza a i aby jednocze´nie w klasie B s ˛ ˙ istniała liczba najmniejsza b, gdyz wtedy ´rednia arytmetyczna nie mogłaby naleze´ do zadnej s ˙ ˙ c ˙ 4

MATEMATYKA

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

z klas A, B i warunek 1 nie byłby spełniony. Fakt ten wyrazamy wówiac: w zbiorze liczb ˛ ˙ wymiernych nie ma skoków. Jest mozliwe, ze w klasie A istnieje liczba najwieksza c, a w klasie B nie ma liczby ˛ ˙ ˙ najmniejszej, lub odwrotnie, w klasie B istnieje liczba najmniejsza c, a w klasie A nie ma liczby najwiekszej. Wówczas mówimy, ze przekrój zbioru liczb wymiernych wyznacza ˛ ˙ liczbe wymierna c. ˛ ˛ Jezeli w klasie A nie ma liczby najwiekszej, ani w klasie B nie ma liczby najmniejszej, ˛ ˙ to mówimy, ze przekrój ujawnia luke w zbiorze liczb wymiernych oraz wyznacza liczbe ˛ ˛ ˙ niewymierna, która te luke zapełnia. ˛ ˛ ˛ Jednolite ujecie liczb wymiernych i niewymiernych za pomoca przekrojów wprowadził ˛ ˛ Dedekind. 1.3.3 Liczby rzeczywiste

Wszystkie liczby wymierne i niewymierne (wszystkie przekroje Dedekinda) razem wziete ˛ tworza zbiór liczb rzeczywistych R. Przy wykonywaniu działa´ na liczbach rzeczywistych n ˛ posługujemy sie przyblizeniami wymiernymi tych liczb. Pokazemy to na przykładzie sumy ˛ ˙ ˙ √ √ 3 10 + 2. Biorac przyblizenia dziesietne tych liczb, dolne i górne, z błedem mniejszym od ˛ ˛ ˛ ˙ 0.01 i dodajac je ˛ √ 3 10 < 2.16 2.15 < √ 1.41 < √ 2 √ < 1.42 3.56 < 3 10 + 2 < 3.58 otrzymujemy przyblizenia sumy z błedem mniejszym od 0.02. ˛ ˙ Uwaga 1.4 W zbiorze liczb rzeczywistych R dodawanie, odejmowanie, mnozenie, dzielenie ˙ (przez liczbe rózna˛ od zera) oraz potegowanie przy wykładniku całkowitym sa˛ działaniami ˛ ˙ ˛ wewnetrznymi. ˛ Definicja 1.2 Pierwiastkiem arytmetycznym stopnia naturalnego n liczby rzeczywistej c nazywamy liczbe rzeczywista ˛ ˛ √ x= nc (2) która jest rozwiazaniem równania ˛ xn = c przy zastrzezeniu, ze jezeli n jest liczba˛ parzysta, to x ≥ 0 i c ≥ 0. ˛ ˙ ˙ ˙ Pierwiastek arytmetyczny stopnia parzystego liczby ujemnej nie istnieje, bowiem równanie (3) nie ma rozwiazania, gdy n jest parzyste, a c < 0. √ zeli pierwiastek arytmetyczny √ Je ˙ istnieje, ˛ √ √ √ √ to jest okre´lony jednoznacznie: n 0 = 0, n 1 = 1, 3 8 = 2, 3 −8 = −2, 4 16 = 2, 4 −16− s nie istnieje. Definicja 1.3 Potege am/n o wykładniku wymiernym ˛ ˛ liczba˛ naturalna, definiujemy wzorem ˛
m , n

(3)

gdzie m jest liczba˛ całkowita, a n ˛

m √ a n = n am dla a > 0 ograniczajac sie do przypadku, gdy podstawa a jest liczba˛ dodatnia. ˛ ˛ ˛ 5

(4)

1. ZBIORY I ODWZOROWANIA

MATEMATYKA

Ograniczenie to wynika z faktu, ze dla a ≤ 0 prawa strona (4) moze traci´ sens lub mie´ c c ˙ ˙ m warto´´ zalezna nie tylko od warto´ wykładnika wymiernego n , ale i od postaci, w jakiej ten sc sci ˙ ˛ wykładnik napisano, np. (−0.1)
0.2

=

(

(−1)1/5 (−1)2/10

√ 5 −1 = −1 q = 10 (−1)2 = +1 =

Wynika stad, ze przekształcenie ˛ ˙

√ √ kn n am = akm

moze by´ stosowane, jezeli a > 0. c ˙ ˙ Definiujac liczby rzeczywiste za pomoca przekrojów w zbiorze liczb wymiernych, mozemy ˛ ˛ ˙ teraz konstruowa´ w analogiczny sposób przekroje w zbiorze liczb rzeczywistych. Udowadnia c sie, ze kazdy przekrój w zbiorze liczb rzeczywistych wyznacza jaka´ liczbe rzeczywista. Oznacza ˛ ˙ ˛s ˛ ˛ ˙ to, ze w zbiorze liczb rzeczywistych nie ma skoków i nie ma luk. Fakt ten wyrazamy mówiac, ˛ ˙ ˙ ze zbiór liczb rzeczywistych jest ciagły. ˛ ˙ 1.3.4 Warto´c bezwzgledna (moduł) s´ ˛

Definicja 1.4 Warto´´ bezwzgledna (moduł) liczby rzeczywistej x oznaczamy symbolem sc ˛ ˛ |x| i definiujemy nastepujaco: ˛ ˛ • moduł zera jest zerem, • moduł liczby dodatniej x jest równy x, • moduł liczby ujemnej x jest równy liczbie przeciwnej do liczby x, a wiec ˛ ½ x dla x ≥ 0 −x dla x < 0

|x| =

(5)

Na przykład: |a2 | = a2 , |−a2 | = − (−a2 ) = √2 , |cos2 x − 1| = − (cos2 x − 1) = sin2 x. a Nastepnie mamy przykład uproszczenia wyrazenia w2 . Z definicji pierwiastka arytmetycznego ˛ ˙ wynika, ze ˙ √ 2 w dla w ≥ 0 √w = 2 = −w dla w < 0 w Jezeli nie wiemy, jaka liczba jest w, to zgodnie z definicja (5) piszemy ˛ ˛ ˛ ˙ √ w2 = |w| dla w ∈ R Natomiast q √ 2 + 2x + 1 = x (x + 1)2 = |x + 1| = 6 ½ x + 1 dla x ≥ −1 −x − 1 dla x < −1

MATEMATYKA 1. . gdy liczba jest zerem liczby przeciwne maja moduły jednakowe ˛ moduł iloczynu jest równy iloczynowi modułów moduł ilorazu jest równy ilorazowi modułów moduł sumy jest niewiekszy od sumy modułów ˛ moduł róznicy jest niemniejszy do róznicy modułów ˙ ˙ moduł sumy lub róznicy jest niewiekszy od sumy modułów ˛ ˙ i niemniejszy od róznicy modułów ˙ 1. n c ˛ ˙ ˙ Zdanie: A jest zbiorem złozonym z elementów a1 . y prawdziwe sa˛ nastepujace zwiazki1 ˛ ˛ ˛ |x| ≥ 0 |x| = 0 ⇔ x = 0 |x| = |−x| |xy| ¯ ¯ = |x| · |y| ¯ x ¯ |x| ¯ ¯= ¯ y ¯ |y| |x + y| ≤ |x| + |y| |x − y| ≥ |x| − |y| ||x| − |y|| ≤ |x ± y| ≤ |x| + |y| moduł dowolnej liczby jest nieujemny moduł liczby jest zerem wtw. ZBIORY I ODWZOROWANIA Twierdzenie 1. a3 . Zbiory sko´ czone i niesko´ czone. a3 . an zapisujemy ˙ A = {a1 . Zdanie: przedmiot a nalezy do zbioru A zapisujemy ˙ a∈A Zaprzeczenie tego zdania. . Zbiór złozony z n elementów nazywamy ˛ ˛ ˛ ˙ zbiorem sko´ czonym (n−elementowym). . . . a2 . Przedmioty nalezace do pewnego zbioru ˛ ˙˛ nazywamy elementami tego zbioru. zbiór wielomianów itp. n Zbiory rozwazane w pewnym zagadnieniu sa zwykle podzbiorami pewnego ustalonego ˛ ˙ zbioru X. . ze zbiory A i B sa identyczne i piszemy A = B. jezeli dla n n ˙ kazdego n istnieje w tym zbiorze podzbiór złozony z n elementów. ˙ Mówimy. zbiór podziel˙ ˙ ników dowolnej liczby naturalnej jest sko´ czony. ze zbiór A zawiera sie w zbiorze B i piszemy ˛ ˙ A⊂B gdy kazdy element zbioru A jest elementem zbioru B. a2 . a B jest nadzbiorem zbioru A. . zwanego przestrzenia.4 Działania na zbiorach Zbiór jest w matematyce pojeciem pierwotnym. ze a nie nalezy do A (a nie jest elementem zbioru A) zapisujemy ˙ ˙ a∈A / Mówimy.5 Kazdy zbiór jest swoim własnym podzbiorem. . natomiast zbiór jej wielokrotno´ jest niesko´ n sci n czony. Przestrzenia moze by´ zbiór punktów przestrzeni geometryc ˛ ˛ ˙ cznej. Zbiór nazywamy niesko´ czonym. ze: ˙ 1 wtw czytamy: wtedy i tylko wtedy 7 . ze A jest podzbiorem ˙ ˙ zbioru B. Jezeli zbiór jest sko´ czony. jezeli kazdy element zbioru A ˛ ˙ ˙ ˙ jest elementem zbioru B i kazdy element zbioru B jest elementem zbioru A. Mówimy wówczas.2 Dla dowolnych liczb rzeczywistych x. A wiec ˛ ˙ (A = B) ⇔ (A ⊂ B) ∧ (B ⊂ A) (6) Przestrze´ . to mozna go zdefiniowa´ wymieniajac wszystkie jego elementy. Uwaga 1. Na przykład. zbiór liczb rzeczywistych R. n n Niech n oznacza dowolna liczbe naturalna lub 0. an } i rozumiemy przez to.

B nazywamy zbiór tych elementów ˛s ˛ ˛ zbioru A. Y oznaczaja jeden sci. Utwórzmy pare ˛ (x. . ˙ ˛ ˛ ˛ ˙ i ten sam zbiór. który nalezy do A i do B). . a2 . ˙ Definicja 1. Niech x oznacza dowolny element zbioru X. ˛ ˛ Definicja 1.4.1 Produkt kartezja´ ski n Niech beda dane dwa zbiory X. to mówimy: A jest zbiorem tych x. tylko przedmioty a1 . . Jezeli tak jest. kazdy z przedmiotów a1 . to mówimy. ˙˛ MATEMATYKA Jezeli zbiór jest niesko´ czonym podzbiorem pewnej przestrzeni. s n ˛ ˛ ˙ które spełniaja˛ warunek W i piszemy: A = {x : W (x)} Niech beda dane dwa zbiory A. y) : (x ∈ X) ∧ (y ∈ Y )} Przykład. Y . an nalezy do zbioru A. . B sa˛ rozłaczne. o jaka przestrze´ chodzi. . które sa˛ elementami zbioru B A ∩ B = {x : (x ∈ A) ∧ (x ∈ B)} Definicja 1. Na przykład: A jest zbiorem złozonym z elementów przestrzeni X spełniajacych warunek W ˛ ˙ A = {x ∈ X : W (x)} Jezeli nie ma watpliwo´ci. Y (lub produktem) i oznaczamy n X × Y = {(x. a y drugim. ZBIORY I ODWZOROWANIA 1. Zbiór takich par nazywamy produktem kartezja´ skim zbiorów X. Nie wykluczamy mozliwo´ ze X. . ze X i Y sa dwoma egzemplarzami tego samego ˛ ˙ ˙ zbioru.9 Jezeli zbiór A jest podzbiorem pewnej przestrzeni X. B nazywamy zbiór tych elementów zbioru A. a3 . . który jest spełniony przez wszystkie elementy tego zbioru. a2 . an naleza do zbioru A. a y dowolny element zbioru Y . ˙ ˙ 2. B. 8 . to róznice X\B nazywamy ˛ ˙ ˙ dopełnieniem (uzupełnieniem) zbioru A. . 1. jezeli ich iloczyn jest zbiorem pustym ˛ ˙ ˙ (nie istnieje element.1.8 Mówimy. to definiujemy go podajac n ˛ ˙ warunek.5 Suma zbiorów nazywamy zbiór utworzony ze wszystkich elementów zbioru A ˛ i wszystkich elementów zbioru B A ∪ B = {x : (x ∈ A) ∨ (x ∈ B)} Definicja 1. ze zbiory A. y) w której x jest pierwszym wyrazem.7 Róznica zbiorów A. które nie sa˛ ˛ ˙ elementami zbioru B A \ B = {x : (x ∈ A) ∧ (x ∈ B)} / Definicja 1.6 Iloczynem (cze´cia wspólna) zbiorów A. a3 .

2} i {1. . b) przedział otwarty {x : a ≤ x < b} < a. 2) (1. y) liczb rzeczywistych jest produktem R × R. Wówczas kazdemu punktowi z n ˛ ˙ płaszczyzny odpowiada para (x. j) · · · (2. Produktem zbiorów {1. Ponizej przedstawiamy zapis ogólny c ˛ ˙ zbioru liczb x spełniajacych warunek W ˛ x : W (x) oraz przykłady zbiorów {x : x2 {x : x2 {x : x2 {x : x2 = 9} = {−3. +3} = 0} = {0} < 0} < 9} = {x : −3 < x < 3} zbiór zbiór zbiór zbiór 2−elementowy 1−elementowy 0−elementowy. ZBIORY I ODWZOROWANIA Na płaszczy´nie obieramy prostokatny układ kartezja´ ski Oxy. Definicja zbioru Symbol Nazwa {x : a ≤ x ≤ b} < a. y) liczb rzeczywistych i kazdej parze (x. 2) · · · (1. 1) (1. .MATEMATYKA 1. 1) (1.5 Zbiory liczb. n) ··· ··· · · · (m. 2) (2. . 2. Definiujemy je ponizej. 2) ··· ··· (m. . czyli pusty niesko´ czony n Najwazniejszy rodzaj zbiorów to przedziały. ˛ ˙ c Litera Z bedzie oznacza´ podzbiór liczb rzeczywistych R. 2) · · · (1. 3) Produktem zbiorów {1. 1) (2. . 3) (2. ze a ∈ R. j) liczb naturalnych (1. ˛ ˙ ˙ ˙ b ∈ R i a < b. 2. 1) (1. kres dolny W punkcie tym bedziemy rozwaza´ tylko podzbiory przestrzeni liczb rzeczywistych R. 1) (m. 1) (i. 1) (2. Kres górny. Zbiór par (x. 2. m} i {1. b > przedział domkniety ˛ {x : a < x < b} (a. n) Produkt N 2 = N × N jest to zbiór par (i. . 2) (2. 1) (2. prawostronnie domkniety ˛ 9 . j) · · · ··· ··· ··· ··· ··· (i. zakładajac. 2) · · · (2. b > przedział lewostronnie otwarty. . 3} jest zbiór par (1. . n) · · · (2. b) przedział lewostronnie domkniety. j) · · · ··· ··· ··· ··· ··· 1. ˛ prawostronnie otwarty {x : a < x ≤ b} (a. y) liczb rzeczywistych ˙ odpowiada punkt płaszczyzny. n} jest zbiór par (1. 2) · · · (i.

˛ prawostronnie nieograniczony {x : a < x} (a. która nalezy ˛ ˛ ˙ do zbioru Z i jest mniejsza od kazdej z pozostałych liczb nalezacych do zbioru Z. ze maja jeden koniec w sc n ˛ ˙ ˛ ˛ ˙ ˛ sko´ czono´ci. np. prawostronnie nieograniczony {x : x ≤ b} (−∞.1.1. jezeli dla kazdego x ˛ ˙ ˙ nalezacego do Z jest x ≤ b ˙˛ ∧ x≤b x∈Z Definicja 1. n c ˛ ˛ max N − nie istnieje Definicja 1. +∞) przedział lewostronnie domkniety. a drugi w niesko´ czono´ci. długo´´ b − a (sko´ czona) n sc n ˛ ˙ ˙ ˙ i ze jest ograniczony. b) przedział otwarty.1 = 0.12 Liczbe b nazywamy ograniczeniem górnym zbioru Z. 0. ZBIORY I ODWZOROWANIA MATEMATYKA O kazdym z powyzszych przedziałów mówimy. lewostronnie nieograniczony nazywamy nieograniczonymi. Zapis (−∞. n s n s n ˛ Definicja 1. √ ª © min 0. prawostronnie domkniety ˛ {x : x < b} (−∞. +∞) oznacza cała przestrze´ R.11 Elementem najmniejszym zbioru liczb Z nazywamy te liczbe. −x} = |x| max (0. która nalezy ˛ ˛ ˛ ˙ do zbioru Z i jest wieksza od kazdej z pozostałych liczb nalezacych do zbioru Z. mówiac. 1) − nie istnieje W zbiorze niesko´ czonym element najwiekszy i najmniejszy moga nie istnie´. jezeli istnieje ograniczenie dolne ˙ zbioru Z ∨ ∧ a≤x b x∈Z 10 . Liczbe te ˛ ˛ ˛ ˙ ˙˛ oznaczamy max Z (maksimum Z) Definicja 1.10 Elementem najwiekszym zbioru liczb Z nazywamy te liczbe. Ponizsze przedziały ˙ ˙ Definicja zbioru Symbol Nazwa {x : a ≤ x} < a. ze ma ko´ ce a.13 Zbiór Z nazywamy ograniczonym od góry. b > przedział lewostronnie nieograniczony.14 Liczbe a nazywamy ograniczeniem dolnym zbioru Z. ze maja długo´´ niesko´ czona.15 Zbiór Z nazywamy ograniczonym od dołu. +∞) przedział otwarty. jezeli istnieje ograniczenie górne ˙ zbioru Z ∨ ∧ x≤b b x∈Z Definicja 1.1 max {x. n ˛ ˙ np. b. Liczbe te ˛ ˛ ˙ ˙˛ oznaczamy min Z (minimum Z) W kazdym sko´ czonym zbiorze liczb istnieje element najwiekszy i element najmniejszy. jezeli dla kazdego x ˛ ˙ ˙ nalezacego do Z jest a ≤ x ˛ ˙ ∧ a≤x x∈Z Definicja 1.

Kazdy element zbioru D ˛ ˛ ˛ ˙ nazywamy argumentem funkcji f .MATEMATYKA 1. który ˛ funkcja f przyporzadkowuje argumentowi x oznaczamy f (x) ˛ i nazywamy warto´ a funkcji odpowiadajaca argumentowi x. ˙ X Y Niech beda dane przestrze´ X. jezeli zbiór ten jest ograniczony od góry i ˙ od dołu.6 Zbiór liczb naturalnych jest nieograniczony. Twierdzenie 1. trzeni X. Element zbioru Y . W przeciwnym razie zbiór nazywamy nieograniczonym. ze zbiory X i Y ˙ sa niepuste. n ˛ ˛ W której dowolny element oznaczamy D przez x oraz przestrze´ Y . to mówimy. ze zostało okre´ slone odwzorowanie zbioru D w zbiór Y czyli funkcja ˙ odwzorowujaca zbiór D w zbiór Y . Zakładamy. Kres górny zbioru Z oznaczamy sup Z (supremum Z) Definicja 1. Definicja 1.17 Kresem górnym zbioru nazywamy najmniejsze z ogranicze´ górnych tego n zbioru. Funkcje te oznaczamy przez f ˛ ˛ ˛ (czytamy: f jest funkcja odwzorowujaca zbiór D w zbiór Y ). Zbiór odwrotno´ci liczb naturalnych s jest ograniczony. a W pewnym niepustym podzbiorem przestrzeni Y : W ⊂ Y . Dla ˙ kazdego zbioru niepustego i ograniczonego istnieje dokładnie jeden kres górny i dokładnie jeden ˙ kres dolny.6 Odwzorowania (funkcje) Definicja 1. Kres dolny zbioru Z oznaczamy inf Z (infimum Z) Uwaga 1. Dla kazdego zbioru niepustego i ograniczonego od dołu istnieje jeden kres dolny. ˛ Zamiast odwzorowanie mówimy tez przekształcenie albo funkcja. co zapiszemy D ⊂ X (patrz rys. a zbiór D− dziedzina funkcji f . 1.18 Kresem dolnym zbioru nazywamy najwieksze z ogranicze´ dolnych tego n ˛ zbioru. 1). Niech D bedzie pew˛ ˛ nym niepustym podzbiorem przesRysunek 1: Odwzorowanie f (x). Uwaga 1.16 Zbiór nazywamy ograniczonym. Pełny zapis omówionej funkcji sci ˛ ˛ ˛ ma posta´: c f : D→Y x → f (x) 11 x → f (x) f :D→Y . 1) jest liczba 1. której n f (x ) dowolny element oznaczamy y = x f (x). Jezeli kazdemu elementowi zbioru D został przyporzadkowany dokładnie jeden element ˛ ˙ ˙ zbioru Y .19 Odwzorowanie jest w matematyce pojeciem pierwotnym. Kresem dolnym zbioru odwrotno´ci s liczb naturalnych jest liczba 0. ZBIORY I ODWZOROWANIA Definicja 1.3 Dla kazdego zbioru niepustego i ograniczonego od góry istnieje jeden kres ˙ górny.7 Kresem górnym przedziału (0.

5 1. c ˙ s c ˙ Dziedzina D jest podzbiorem przestrzeni X. ze kazdemu argumentowi przyporzadkowana jest tylko jedna ˛ ˙ ˙ warto´´ funkcji. Definicje te i zapis ˛ ˛ czesto skracamy. Funkcja odwrotna Niech f (x) bedzie funkcja róznowarto´ sciowa o dziedzinie D i przeciwdziedzinie W . ze D = X. ˛ ˛ ˛ ˙ to ∧ (ϕ (y) = x ⇔ f (x) = y) y∈W Jezeli ϕ jest funkcja odwrotna do f . ∞) c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ (patrz rys. mówiac: f (x) jest funkcja ˛ ˛ ˛ okre´lona wzorem s ˛ f (x) = x2 − 6x + 11 dla x ∈ R W 3. Zapis f : R→R x → f (x) = x2 − 6x + 11 czytamy: f jest funkcja okre´lona na zbiorze s ˛ ˛ liczb rzeczywistych i majaca warto´ w sci ˛ ˛ zbiorze liczb rzeczywistych dane wzorem f (x) = x2 − 6x + 11.25 f (x ) = x 2 − 6 x + 11 Y 0 0 1. której dziedzina˛ jest W . przy czym jest mozliwe. R. ze funkcja jest róznowarto´ sciowa. któremu funkcja f przyporzadkowała y. Uwaga 1.75 MATEMATYKA 5 2. ZBIORY I ODWZOROWANIA Zbiór wszystkich warto´ funkcji oznasci czamy W i nazywamy przeciwdziedzina ˛ funkcji. mówiac. zauwazamy. czyli. Jezeli funkcje odwrotna do f oznaczymy ϕ. a takze jest wzajemnie ˙ ˙ ˙ jednoznaczna. 2).75 5 D= X W naszym przykładzie D = X = Rysunek 2: Odwzorowanie f (x) = x2 − 6x + 11. Fakt ten wyrazamy.8 X i Y moga˛ by´ róznymi przestrzeniami. c ˙ Jednoznaczno´c funkcji s´ Z okre´ slenia funkcji wynika. Zatem przeciwdziedzina W jest przedziałem < 2. ˛ 12 .1. Y = R. w szczególno´ci moze by´ X = Y . ze kazdym dwom róznym argumentom odpowiadaja rózne warto´ci funkcji s ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ x1 ∈D x2 ∈D ∧ ∧ (x1 6= x2 ⇒ f (x1 ) 6= f (x2 )) to mówimy. ˛ ˛ ˛ a przeciwdziedzina˛ D i która kazdemu y nalezacemu do W przyporzadkowuje ten element x ˛ ˙ ˙˛ zbioru D. ze kazda jej warto´c jest przyporzadkowana tylko jednemu s´ ˙ s´ ˛ ˛ ˙ ˙ argumentowi.25 2. sc ˛ ˙ ˙ Funkcja róznowarto´ sciowa (odwracalna) ˙ Jezeli funkcja ma te własno´c. ale moze zachodzi´ W = Y .5 3. ˛ ˛ ˙ ˛ Definicja 1.20 Funkcja odwrotna do funkcji f nazywamy funkcje. Aby wyznaczy´ przeciwdziedzine c ˛ W . czyli odwracalna. ze funkcja jest jednoznaczna. to takze f jest funkcja odwrotna do ϕ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ x∈D ∧ (f (x) = y ⇔ ϕ (y) = x) zatem f i ϕ sa funkcjami wzajemnie odwrotnymi. Przeciwdziedzi˙ ˙ na W jest podzbiorem przestrzeni Y . ze warto´´ funkcji f (x) = sc ˙ ˙ x2 −6x+11 = (x − 3)2 +2 moze by´ równa 2 c ˙ i moze by´ dowolna liczba wieksza od 2.

˛ ˙ 2. . Sam ciag (czyli odwzorowanie) oznaczamy symbolem ˛ (a1 .22 Jezeli D = {1.21 Niech D = N . n ˛ ˛ Niech n bedzie dowolna liczba naturalna. 1) (i. ZBIORY I ODWZOROWANIA 1. . . Liczbom 1. a2 . . jezeli Y jest zbiorem punktów pewnej sfery. sa przyporzadkowane wyrazy ˛ ˛ a1 . j beda dowolnymi liczbami naturalnymi. to mamy ciag punktów na tej sferze. 4. Element ˛ ˛ dowolnego zbioru Y przyporzadkowany parze (i. . . . 2. . . 1) (1. . .7 Typy odwzorowa´ n Definicja 1. 2) · · · (1. j) · · · ··· ··· ··· ··· ··· 13 . . jezeli Y jest zbiorem wielomianów. . n + 1. 3. 1) (2. Niech i. 2.j . . Liczbom ˛ 1. . 3. . Element zbioru Y przyporzadkowany liczbie n ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ nazywamy n−tym wyrazem ciagu i oznaczamy an . . to mamy ciag liczb rzeczywistych. Odwzorowanie N w Y nazywamy ˛ ciagiem niesko´czonym lub krótko ciagiem. to mamy ciag wielomianów. . 3. 2) · · · (2. ˛ ˙ 3. k}. j) · · · (2. j) nazywamy wyrazem o wska´nikach i. a3 . Dziedzina z ˛ ˛ ˙ jest tu zbiór par liczb naturalnych. a2 . an .) lub (an ) W zalezno´ci od rodzaju elementów zbioru Y mamy rózne rodzaje ciagów. ˛ ˙ Definicja 1. a3 . . jezeli Y jest zbiorem sfer. . . . . k sa przyporzadkowane wyrazy ˛ ˛ a1 . j) · · · ··· ··· ··· ··· ··· (i. odwzorowanie nazywamy ciagiem sko´ czonym n ˛ ˙ k−wyrazowym. n. . a2 . Na przykład: ˛ ˙ s ˙ 1. . a Y bedzie dowolnym zbiorem. jezeli Y = R. a3 . 2) · · · (i. . a2 . . ak ) Jezeli D = N × N . . . j i z ˛ oznaczamy aij lub ai. Tak wiec parom liczb ˛ (1. . ak Ciag sko´ czony o powyzszych wyrazach oznaczamy n ˛ ˙ (a1 . to mamy ciag sfer (ciag sfer współ´ srodkowych o promieniach ˛ ˛ ˙ 1/n). . 2.MATEMATYKA 1. . an+1 . to odwzorowanie nazywamy ciagiem dwuwska´nikowym. .

macierz nazywamy kwadratowa i mówimy ˛ ˙ o niej.25 2. ˛ ˛ ˙ 14 . n) z z ˛ nazywamy wymiarem macierzy. n}. . ZBIORY I ODWZOROWANIA sa przyporzadkowane wyrazy ˛ ˛ a11 a21 ··· ai1 ··· a12 a22 ··· ai2 ··· · · · a1j · · · a2j ··· ··· · · · aij ··· ··· ··· ··· ··· ··· ··· MATEMATYKA Ciag dwuwska´nikowy oznaczamy symbolem z ˛ (aij ) lub (ai.5 Rysunek 3: Odwzorowanie prostokatne.5 5 -1. nadajac mu na przykład z z ˛ ˛ ˙ warto´´ i. Macierz zapisujemy w postaci tablicy z ⎤ ⎡ a11 a12 · · · a1n ⎢ a21 a22 · · · a2n ⎥ ⎥ ⎢ ⎣ · · · · · · · · · · · · ⎦ lub [aij ]i≤m. j danej macierzy i oznaczamy aij . ˛ Rysunek 4: Odwzorowanie biegunowe.1.) który nazywamy i−tym wierszem danego ciagu dwuwska´nikowego. Pare liczb (m. otrzymamy ciag zwany j−ta kolumna. zmiennej rzeczywistej. to otrzymamy ciag sc ˛ (ai1 . z ˛ ˛ ˛ Jezeli D = {1. funkcja rzeczywista.25 -2. . ˛ ˙ 3. ze jest stopnia n.5 0 2.5 7. m}×{1.5 -1. Element pewnego zbioru Y przyporzadkowany parze (i. . funkcja rzeczywista. Odwzorowanie nazywamy: 1. funkcja zmiennej rzeczywistej. jezeli X = Y = R.5 -5 -2. 2. . j). Jezeli m = n. ˙ 2. . ai2 . j ≤ n. . .5 -2.5 0 -5 -2. j) nazywamy wyrazem ˛ o wska´nikach i. . gdzie: ˛ ˛ ˛ ˛ i ≤ m.25 2.j≤n am1 am2 · · · amn przy czym i nazywamy wska´nikiem wiersza. jezeli X = R. to odwzorowanie nazywamy macierza dwuwska´z ˛ ˙ nikowa albo macierza prostokatna. 2. . .5 5 1. a j wska´nikiem kolumny. jezeli Y = R. .25 0 0 1. .j ) Jezeli w ciagu dwuwska´nikowym ustalimy pierwszy wska´nik. . . ˛ ˛ ˙ 2. Dziedzina jest zbiorem par liczb naturalnych (i. . Podobnie ustalajac drugi z ˛ ˛ wska´nik j. aij .

to odwzorowanie nazywamy funkcja rzeczywista dwóch ˛ ˛ ˙ zmiennych rzeczywistych. x3 ) x = (x1 . z) Zbiór trójek (x. + an zapisujemy w postaci n X k=1 n>1 ak (7) z Zapis ten odczytujemy: suma ak od k = 1 do k = n. c ˙ ˙ liczby x. Argumentem tej funkcji jest trójka liczb rzeczywistych. z którego w przyblizeniu ˙ mozna odczyta´ warto´ funkcji i sposób. 3 i 4). gdy ˛ ˙ składniki sumy sa wyrazami pewnego ciagu. c ˙ s ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ temperatura. Symbolem tym posługujemy sie. a y przyporzadkowanym mu przez odwzorowanie elementem ˛ przeciwdziedziny. analogiczna do tych. y. z). x2 ) 1. Litera k jest tu wska´nikiem sumowania. y sa współrzednymi tego punktu.MATEMATYKA 1. warto´cia funkcji .liczba rzeczywista: s ˛ y = f (x) lub u = f (x. y). Jezeli X = R × R. y sa współrzednymi tego punktu. ZBIORY I ODWZOROWANIA Definicja 1. . warto´ a sci ˛ funkcji . liczby 1 i n sa granicami sumowania (dolna i górna). ˛ x = (x1 . Mozemy uwaza´. . ˛ ˛ Dla funkcji trzech zmiennych nie istnieje interpretacja geometryczna. Y = R. Natomiast mozliwa jest interpretacja ˙ geometryczno-fizyczna. Funkcja tak interpretowana nazy˛ sc ˛ ˛ wa sie w fizyce polem skalarnym. Y = R. jakie przedstawiamy dla funkcji 1 i 2 zmiennych. y. z) liczb rzeczywistych mozna utozsamia´ ze zbiorem punktów P powierzc ˙ ˙ chni. w jaki sa one przyporzadkowane argumentom (patrz c sci ˛ ˛ ˙ rys. gdzie x jest dowolnym elementem dziedziny. ˛ ˛ ˛ Sume kwadratów kolejnych liczb naturalnych od 1 do 8 zapisujemy ˛ 1 +2 +3 +4 +5 +6 +7 +8 = 15 2 2 2 2 2 2 2 2 8 X k=1 k2 . Argumentem tej funkcji jest para liczb rzeczywistych. ze u jest pewna skalarna wielko´cia fizyczna (np. y) liczb rzeczywistych mozna utozsamia´ ze zbiorem punktów P płaszczyzny.23 Wykresem dowolnego odwzorowania nazywamy zbiór par (x. to odwzorowanie nazywamy funkcja rzeczywista ˛ ˛ ˙ trzech zmiennych rzeczywistych. y. W sensie praktycznym wykresem nazywamy obraz geometryczny. liczby x. ˛ ˛ Jezeli X = R × R × R.8 Symbole i wzory Symbol sumy P Symbolem sumy jest grecka litera (sigma duze). y) Zbiór par (x. na przykład sume ˛ ˛ ˛ a1 + a2 + a3 + .liczba rzeczywista: y = f (x) lub z = f (x. x2 . gesto´´) przyporzadkowana punktowi (x.

. 2. Niech bedzie dany ˛ ˛ ˙ ciag niesko´ czony (a1 . . gdzie p < q. . ZBIORY I ODWZOROWANIA MATEMATYKA Symbolem sumy posługujemy sie takze w ogólniejszych przypadkach. Wówczas symbol sumy ma nastepujacy sens ˛ ˛ q X k=p ak = ap + ap+1 + . gdy p = q. .4 Obie granice sumowania mozna podwyzszy´ o dowolna˛ liczbe r. przyjmujemy p X k=p ak = ap (9) Symbol sumy mozna tez rozszerzy´ na przypadek. + } = nc c c {z n razy (11) Własno´c 1. gdzie i = 1. + an (10) Własno´c 1. o ile odpowiadajace tym warto´ciom składniki sumy sc s s ˛ sa okre´ slone.3 Czynnik niezalezny od wska´nika sumowania mozna wyłaczy´ przed znak sumy s´ z ˛ c ˙ ˙ (lub wprowadzi´ pod znak sumy) c n n X X tak = t ak (12) k=1 k=1 c = | + c + . m.). + an (13) k=1 k=1+r Suma podwójna Niech bedzie dany ciag dwuwska´nikowy o wyrazach aij . ze wszystkie składniki sumy maja jednakowa˛ warto´´ i suma równa sie c ˙ sc ˛ ˛ ˙ iloczynowi tej warto´ci przez liczbe składników s ˛ n X k=1 Własno´c 1. na przykład ˛ 2 X k=−2 xk = x−2 + x−1 + x0 + x1 + x2 dla x 6= 0 Własno´c 1. . n z ˛ ˛ a11 a21 ··· am1 a12 a22 ··· am2 · · · a1n · · · a2n ··· ··· · · · amn (14) 16 . a2 . .1.2 Jezeli wyraz stojacy pod znakiem sumy jest niezalezny od wska´nika sumowania. q. . . . . dla przypadku. + aq (8) Dodatkowo.1 Zmiana litery oznaczajacej wska´nik sumowania nie zmienia znaczenia sumy s´ z ˛ n X k=1 ak = n X j=1 aj = n X i=1 ai = a1 + a2 + . a granice sumowania niech beda dowolnymi liczbami naturalnymi n ˛ ˛ ˛ p. . j = 1. . jezeli jednocze´s´ s ˛ ˙ ˙ c ˙ nie w wyrazie stojacym pod znakiem sumy odejmiemy od wska´nika sumowania te sama˛ liczbe z ˛ ˛ ˛ r n n+r X X ak = ak−r = a1 + a2 + . gdy wska´nik sumowania przybiera c z ˙ ˙ warto´´ 0 lub warto´ci całkowite ujemne. s´ z ˛ ˙ ˙ to nalezy rozumie´. . 2. . . . .

. n Suma wszystkich takich sum wyraza sie równiez iterowanym znakiem sumy ˛ ˙ ˙ Ãm n X X k=1 i=1 aik ! (16) Uwaga 1.9 Sumy iterowane (15) i (16) róznia˛ sie kolejno´cia˛ sumowania. . n 17 . . 2. .MATEMATYKA Suma wyrazów i−tego wiersza wyraza sie wzorem ˛ ˙ n X k=1 1.. s ˛ ˛ ˙ gdyz kazda z nich jest suma˛ wszystkich wyrazów ciagu (14) ˛ ˙ ˙ Ã n m X X i=1 k=1 aik ! = Ãm n X X k=1 i=1 aik ! = i=1.. 2. · an (18) k=1 3 Y j=0 4 Y sin kx = sin x sin 2x sin 3x sin 4x (z − j) = z (z − 1) (z − 2) (z − 3) n Y i=1 log ´ Srednie ai = n X i=1 log ai ai > 0 i = 1.. 2. .m k=1. . m Suma wszystkich takich sum wyraza sie iterowanym znakiem sumy ˛ ˙ Ã n m X X i=1 k=1 aik ! (15) Suma wyrazów k−tej kolumny wyraza sie symbolem ˛ ˙ m X i=1 aik dla k = 1.. ZBIORY I ODWZOROWANIA aik dla i = 1. . .. . .n X aik (17) Symbol iloczynu Y Do oznaczenia iloczynu posługujemy sie grecka litera (pi duze) ˛ ˛ ˛ ˙ k=1 n Y ak = a1 · a2 · . . lecz sa równe..

2. an . · n Silnia podwójna Do oznaczenia iloczynu kolejnych liczb parzystych lub kolejnych liczb nieparzystych uzywa˙ my tak zwanej silnii podwójnej. . an ) Silnia Symbol n! (czytamy: n−silnia) oznacza funkcje. ze dla dowolnych dodatnich a1 . oznacza liczbe ˛ ˛ ˛ ³n´ k = n (n − 1) (n − 2) · · · (n − k + 1) n∈R k∈N 1 · 2 · 3 · . + a1 a1 n v k=1 r u X n 2 2 u1 a1 + . . . ˛ ˛ k a element dolny k jest liczba naturalna. . .1. a2 . . an ) = t ak = n a1 · . 1. . 4! = 1 · 2 · 3 · 4 = 24 i ogólnie dla ˛ dowolnego n naturalnego n! = 1 · 2 · 3 · . . . . .. 2! = 1 · 2. an ) = n ak + . . . . . . . oznaczanej podwójnym wykrzyknikiem 2 · 4 · 6 · 8 = 8!! 1 · 3 · 5 · 7 · 9 = 9!! Symbol Newtona ´ ³n Symbol Newtona (czytamy: n po k). . + an A (a1 . . która dla n = 0. · an n MATEMATYKA s ´rednia arytmetyczna s ´rednia geometryczna (19) s ´rednia harmoniczna s ´rednia kwadratowa !−1 n 1X 1 n = 1 H (a1 . an zachodzi c ˙ ˙ min (a1 . . . a licznik jest iloczynem liczby n oraz liczb otrzymywanych przez pomniejszanie liczby n o kolejne liczby naturalne. Ponadto c ³n´ 0 Przykłady 18 =1 n∈R . . . . · k w którym mianownik jest iloczynem k kolejnych liczb naturalnych od 1 do k. ZBIORY I ODWZOROWANIA Niech bedzie dany ciag liczb dodatnich a1 . . . an ) ≤ H ≤ G ≤ A ≤ K ≤ max (a1 . . . . . . definiujemy ˛ ˛ indukcyjnie wzorami 0! = 1 (n + 1)! = (n + 1) n! (20) Mamy wiec: 0! = 1! = 1. . przy czym licznik ma zawiera´ tyle samo czynników co mianownik. . . . an ) = t a2 = k n k=1 n à k=1 Mozna udowodni´. . . .. . 3! = 1 · 2 · 3 = 6. + an K (a1 . . . . . . an ) = ak = n k=1 n v uY u n √ n G (a1 . w którym element górny n jest dowolna liczba. . Definiujemy ˛ ˛ 1X a1 + .

.. ..... + ³n´ n bn (21) 0 an + . . .. . to zachodza równo´ci s ˛ n! k! k µ (n − k)! ¶ ³n´ n = k µ ¶ µ n − k¶ ³n´ n n+1 + = k k+1 k+1 = Dwumian Newtona (a + b)n Sa to kolejne potegi dwumianu a + b o wykładnikach n = 0. ˛ ˛ (a + b)0 (a + b)1 (a + b)2 (a + b)3 (a + b)4 = 1 = a + b = a2 + 2ab + b2 = a3 + 3a2 b + 3ab2 + b3 = a4 + 4a3 b + 6a2 b2 + 4ab3 + b4 ³n´ Współczynniki stojace przy poszczególnych wyrazach rozwiniecia dwumianu (a + b)n tworza ˛ ˛ ˛ tak zwany trójkat Pascala: ˛ n=0 1 n=1 1 1 n=2 1 2 1 n=3 1 3 3 1 n=4 1 4 6 4 1 .. Wzór dwumienny Newtona n X ³n´ (a + b) n = = k=0 ³n´ k an−k bk = ³n´ 1 an−1 b + ³n´ 2 19 an−2 b2 + ³n´ 3 an−3 b3 + . 1.2929 2 1·2 ³n´ Jezeli górny element symbolu Newtona jest liczba naturalna...MATEMATYKA 1.. . . . nie mniejsza od dolnego ˛ ˛ ˛ ˙ k elementu. .. 2. .. ZBIORY I ODWZOROWANIA µ ¶ 4 =1 µ0¶ 4 4·3·2 =4 = µ3¶ 1 · 2 · 3 4 4 · 3 · 2 · 1 · 0 · (−1) =0 = 1·2·3·4·5·6 6 µ ¶ 1/2 (1/2) · (−1/2) · (−3/2) 1 = = 3 1·2·3 16 µ ¶ µ ¶ 4 4 4·3 4 =6 = = =1 µ1¶ 1 µ2¶ 1 · 2 4 4 4·3·2·1 4·3·2·1·0 =1 =0 = = 1·2·3·4·5 5 µ4 ¶ 1 · 2 · 3 · 4 −2 (−2) · (−3) · (−4) = = −4 3 1· Ã √ ! √ ¡√2 · 3 ¢ 2· 2−1 2 = ≈ 0... .

+ bn 1·2 1·2·3 (22) = an + nan−1 b + 20 . .1. ZBIORY I ODWZOROWANIA lub (a + b)n = n X ³n´ k=0 MATEMATYKA k an−k bk = n (n − 1) n−2 2 n (n − 1) (n − 2) n−3 3 a b + a b + . .

x + iy x. rozdz. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH 2 2. Cyberiada. del Ferro G.MATEMATYKA 2. Lem. Dzisiaj wiemy. ∈ R i wykonywali na nich działania według znanych reguł matematyki. Był to sukces. ˛ Podczas analiz natkneli sie na prob˛ ˛ lem. Było to pierwsze zastosowanie liczb zespolonych w historii matematyki. Cardano poszukiwali rozwiaza´ równania typu ˛ n z 3 + pz + q = 0 w którym niewiadoma z i współczynniki p. nowa ˛ ˛ Recepta według wielko´c. jako pojecie pierwotne. q sa liczbami rzeczywistymi. Przy pomocy tych liczb juz potrafili rozwiaza´ równanie ˛ c ˙ z 3 + pz + q = 0 Uzyskali wzór. zwany dzi´ wzorem Cardano. Lema a jednostka urojona. Wyja´ snili to pó´niej Euler. nazwane ˛ liczbami zespolonymi Analogia i × i = −1 Rysunek 5: Smoki S. czym tak na prawde sa liczby zespolone.III. Gauss z ˛ ˛ i Hamilton. cho´ w tamtych czasach s c nie było jasne. Smoki prawdopodobieństwa Smok x Smok = Niedosmok (w ilości 0. nazwana jedno´ a urojona s´ sci ˛ ˛ ˛ S. polegajacy na konieczno´ci wyciagas ˛ ˛ nia pierwiastków kwadratowych z liczb i = −1 = ? ujemnych. Tartoglia S. Wymienieni uczeni wprowai × i = ?× ? dzili.6) i (czesto równiez oznaczana przez j) ˛ ˛ ˙ przyjmujac jako aksjomat równo´´ sc ˛ i2 = −1 Nastepnie utworzyli liczby. Włoscy matematycy N. ze: ˙ i0 = 1 i4 = 1 1 i = i i−1 = −i i2 = −1 i−2 = −1 √ i = ? ´wiczenia c i3 = −i 21 .1 Teoria liczb zespolonych Troche historii ˛ Liczby zespolone po raz pierwszy pojawiły sie w XVI wieku przy rozwiazywaniu równania ˛ ˛ trzeciego stopnia (wzory Cardano). y.

3 Dzieleniem liczb zespolonych nazywamy działanie odwrotne do mnozenia. c ˛ Rozwiazanie 2. b − d) (26) Definicja 2. y) = = (c. −1) i (3. 7) Rozwiazanie 2. b) = (c. −1) (3. d) = (a − c. 7) = (2 + 3. Wynik odejmowania liczb zespolonych nazywamy róznica liczb zespolonych. Liczba zespolona (x. d) = (a. 11) Twierdzenie 2. d) = (a + c.1 Zbiór wszystkich liczb zespolonych jest ciałem przemiennym wzgledem doda˛ wania i mnozenia. −1 + 7) = (5. d) ⇐⇒ (a = c) ∧ (b = d) (25) (23) (24) Tak zdefiniowane działania na liczbach zespolonych maja te same algebraiczne własno´ci s ˛ co dodawanie i mnozenie liczb rzeczywistych. dla których ˛ dodawanie i mnozenie okre´lamy za pomoca˛ wzorów: s ˙ (a. 2 · 7 − 1 · 3) = (13. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH MATEMATYKA 2. y) jest ilorazem liczby zespolonej (a. 6) (2. gdy (c.− (3.− 2 c2 + d2 c + d2 ¶ (27) .b) . ad + bc) Ponadto zachodzi równo´´ sc (a.1 Liczby zepolone to uporzadkowane pary liczb rzeczywistych (a. b) : (c.2 Zgodnie z (27) mamy ˛ ¶ µ µ ¶ (2. b) − (c. b) i liczby zespolonej (c. b) A wiec ˛ (a. b) · (c. 7) 32 + 72 32 + 72 58 58 22 µ ac + bd ad − bc . b) + (c. d) lub (a. b) (x.2. b).2 Obliczy´ iloraz c (2.2 Odejmowaniem liczb zespolonych nazywamy działanie odwrotne do dodawania.1 Zgodnie z (23) i (24) mamy: ˛ (2. d). −1) + (3.d) (x. ˙ Wynik dzielenia liczb zespolonych nazywamy ilorazem liczb zespolonych. ˙ Definicja 2.1 Obliczy´ sume i iloczyn liczb zespolonych (2. b + d) (a. y) (c. A wiec ˛ ˛ ˙ (a. .2 Liczby zespolone Definicja 2. −1) −1 −17 2 · 3 − 1 · 7 2 · 7 − (−1) · 3 = = . 7). −1) (3. d) = (ac − bd. ˙ Przykład 2. d) Przykład 2. co oznaczamy (a. 7) = (2 · 3 + 1 · 7.

0) + (b.cze´ a urojona liczby ˛ ˛ ˛ ˛sci ˛ ˛ ˛sci ˛ ˛ zespolonej z = a + bi. ˛ ˙ Uwaga 2. b) na płaszczy´nie wyznaczamy jednoznacznie przez z sci ˛ Rysunek 6: Płaszczyzna zespolona. której punkty sa rozumiane ˛ ˛ y oś urojona jako liczby zespolone. 1) oraz nazywamy jedno´ a urojona. a liczbie zespolonej z = a+bi odpowiada ϕ x punkt o współrzednych (a. 0).). Liczbe n ˛ ˛ ˛ ˛ rzeczywista a nazywamy cze´ a rzeczywista. n ˛ ˛ ˛ 2 3 Od łaci´ skiego słowa complexus . 1) = (−1. 1) = a · 1 + b · (0. a liczbe rzeczywista b . Zapisujemy to3 a = Re (a + bi) b = Im (a + bi) (31) Natomiast. b] zaczepiony w ˛ poczatku układu. ˛ c ˙ Zbiór liczb zespolonych oznaczamy Z lub (niekiedy) C 2 .zespolony. 0) · (1.patrz rys. Poniewaz ˙ (a. 0) mozemy zastapi´ symbolem a. podanie długo´ r promienia wodzacego punktu (a. 6. ˛ oś rzeczywista 1 a We współrzednych biegunowych (r.1 Dwie liczby zespolone z1 i z2 sa równe. Wielko´c s´ ˛ √ te oznaczamy równiez jako i = −1. A wiec sci ˛ ˛ ˛ (a. 1) (28) wiec do zapisania dowolnej liczby zespolonej wystarczaja liczby rzeczywiste i liczba zespolona ˛ ˛ postaci (0. Kazdemu punktowi (a.3 Płaszczyzna zespolona Płaszczyzna zespolona jest płaszczyzna z prostokatnym ˛ ˛ układem współrzednych. b) = (a. a symbol c ˙ ˙ (a. 2. n Re od real (ang. który tworzy promie´ r z osia odcietych. b) płaszczyzny ˛ 1/2 ˙ 2 b) 2 i odpowiada wówczas dokładnie jedna liczba zespolona a + ( r= postaci z = a+bi. 4 Jest on skierowany przeciwnie do ruchu wskazówek zegara.). TEORIA LICZB ZESPOLONYCH Zbiór liczb zespolonych (a. 1) · (0. b) = a + bi (30) (29) Prawa strona (30) jest postacia algebraiczna (lub kartezja´ ska) liczby zespolonej.MATEMATYKA 2. ϕ) połozenie punktu ˛ ˙ (a. b) . Im od imagine (ang. 0) · (0. 0) mozna utozsami´ ze zbiorem liczb rzeczywistych R. Liczbe zespolona z = a + bi ˛ ˛ przedstawiamy w tym układzie jako punkt o współrzednych ˛ z = a + bi b (a. jak pamietamy. Re z1 = Re z2 i Im z1 = Im z2 . 1). jezeli ich cze´ci rzeczywiste i urojone sa ˛ ˛s ˛ ˙ sobie równe. Jest to nierzeczywiste rozwiazanie równania x2 = −1. 23 . jedno´c urojona i spełnia warunek s´ ˛ i2 = −1 (32) czyli (0. tzn. b) i kata ϕ4 . b) lub jako wektor o współrzednych [a. która oznaczamy symbolem i ˛ i = (0.

TEORIA LICZB ZESPOLONYCH MATEMATYKA Modułem liczby zespolonej z = a+bi nazywamy liczbe równa pierwiastkowi kwadratowemu ˛ ˛ z sumy kwadratów cze´ci rzeczywistej i urojonej ˛s √ (33) r = |z| = |a + bi| = a2 + b2 Tak wie.2 Kazda˛ liczbe zespolona˛ z 6= 0 mozna przedstawi´ w postaci c ˛ ˙ ˙ z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) zwanej postacia˛ trygonometryczna˛ liczby zespolonej. który ˛ ˛ ˛ tworzy o´ rzeczywista 0x z wektorem z. Wazne sa ˛ ˛ ˛ ˙ tu nastepujace twierdzenia: ˛ ˛ Twierdzenie 2.2. Jezeli ϕ jest jednym z argumentów liczby z. 2. Przykład 2. Argumentem liczby zespolonej z = a + bi 6= 0 nazywa sie kazda s ˛ ˙ ˛ liczbe rzeczywista ϕ okre´lona równaniami s ˛ ˛ ˛ ⎧ ⎪ cos ϕ = a = Re z = √ a ⎪ ⎪ ⎨ |r| |z| a2 + b2 (34) ⎪ ⎪ Im z b b ⎪ sin ϕ = ⎩ = =√ |r| |z| a2 + b2 Argument ϕ liczby z oznaczamy: ϕ = arg z.3 Jezeli ˙ z = r (cos ϕ + i sin ϕ) gdzie: r ≥ 0. c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ 24 . Argumentem głównym liczby zespolonej nazywa sie taki argument.3 Liczba zespolona w postaci algebraicznej √ z = 1 + 3i ma posta´ trygonometryczna˛ (biegunowa) c ˛ ³ π π´ z = 2 cos + i sin 3 3 5 (36) (37) Posta´ te czesto nazywa sie postacia biegunowa liczby zespolonej. liczba ϕ jest jednym z argumentów liczby z. to r jest modułem |z| liczby z. moduł liczby z równa sie odległo´ punktu z od poczatku układu współrzednych. Nie okre´ sie argumentu liczby sc sla ˛ 0.4 Posta´ trygonometryczna liczby zespolonej c Posta´ trygonometryczna liczby zespolonej5 jest to przedstawienie punktu płaszczyzny c odpowiadajacego liczbie zespolonej z zapisanej we współrzednych biegunowych. πi (warto´´ taka jest dokładnie jedna). sci ˛ ˛ ˛ ˛ czyli długo´ci wektora z. Kazda liczba zespolona z 6= 0 ma niesko´ czenie wiele s n ˙ argumentów. który zawiera sie w ˛ ˛ przedziale h−π. Twierdzenie 2. Jest on miara łukowa kata skierowanego. to wszystkie inne jej argumenty ˙ wyrazaja sie wzorem ˙ ˛ ˛ arg z = ϕ + 2kπ (35) gdzie: k− liczba całkowita.

. to przez ˙ 1 z Im z = − Im z ¯ (43) i = −i 2 + 5i = 2 − 5i −1 − 7i = −1 + 7i oznaczamy liczbe zespolona ˛ ˛ 1 a − ib a b 1 = = = 2 − 2 i (44) 2 z a + ib (a + ib) (a − ib) a +b a + b2 Rysunek 7: Liczba zespolona. 7). ze e w równaniu (38) jest liczba˛ niewymierna i ze jest ona w ˛ ˙ ˛ ˙ przyblizeniu równa 2.MATEMATYKA Rozwiazanie 2.6 Liczby zespolone. . i nazywamy ja liczba odwrotna do z. przeciwne i odwrotne ˛˙ z = a − bi . a (−z) .2 Dowodzi sie.3 Wykorzystamy wzory (33) i (34) ˛ 2. sprzezone.718281828459045235 ..3 Liczba 0 nie ma liczby odwrotnej. ˛ ˛ ˛ sprzezona i przeciwna. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH A wiec ˛ z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) r ³√ ´2 √ √ 2 + b2 = |z| = a 1+ 3 = 4=2 1 1 ⎫ cos ϕ = √ = ⎪ ⎪ ⎬ 1+3 2 ⎪ π stad ϕ = ˛ √ ⎪ −→ 3 ⎪ − ⎪ 3 ⎭ sin ϕ = 2 ³ π´ π z = 2 cos + i sin 3 3 2. oznaczanego symbolem ˛ ln.przeciwna do z (rys. Liczba e jest podstawa logarytmu naturalnego. −z = −a − bi ¯ (42) Jezeli z jest liczba zespolona. Dla liczb z ˛ i z zachodza relacje: ¯ ˛ Re z = Re z ¯ x z z 0 -z Liczbami zespolonymi sprzezonymi sa ˛˙ ˛ Jezeli z 6= 0. 25 .5 Posta´ wykładnicza liczby zespolonej c eiϕ = cos ϕ + i sin ϕ (38) Do przedstawienia liczby zespolonej w postaci wykładniczej wykorzystujemy wzór Eulera Uwaga 2. A wiec ˛ Poniewaz ˙ zatem z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) = |z| eiϕ |z| ei(−ϕ) = |z| e−iϕ = |z| (cos ϕ − i sin ϕ) cos ϕ = eiϕ + e−iϕ 2 sin ϕ = eiϕ − e−iϕ 2i (39) (40) (41) 2. to przez z i (−z) oznaczamy liczby ¯ ˛ ˛ ˙ Liczbe z nazywamy sprzezona do z (niekiedy zamiast z ¯ ˛¯ ˛˙ ˛ piszemy z ∗ ). ˛˙ Uwaga 2. Wprowadził ja˛ w XVIII wieku szwajcarski mate˙ matyk Leonard Euler.

(2 + 3i) (−1 + 2i) .2. 9) i dzielenia (rys. mnozenia i dzielenia liczb zespolonych: ˛ ˙ Przy dzieleniu liczb zespolonych nalezy uwolni´ mianownik od liczby zespolonej. (4 + 3i) − (1 + 2i) . mnozac c ˙ ˙˛ licznik i mianownik przez liczbe sprzezona z liczba znajdujaca sie w mianowniku. odejmowania.5i 1−i (1 − i) (1 + i) 2 Geometryczna interpretacja liczb zespolonych na płaszczy´nie zespolonej pozwala na ilustz rowanie podstawowych działa´ arytmetycznych wykonywanych na liczbach zespolonych (rys. Interpretacja mnozenia (rys. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH MATEMATYKA 2. ˛ ˛˙ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Przykład 2.5 + 2. 2+3i . 6 (cos ϕ1 + i sin ϕ1 ) (cos ϕ2 + i sin ϕ2 ) = 26 .4 ˛ (2 + 3i) + (1 + 4i) = (2 + 1) + (3 + 4) i = 3 + 7i (4 + 3i) − (1 + 2i) = (4 − 1) + (3 − 2) i = 3 + i (2 + 3i) (−1 + 2i) = −2 + 6i2 + 4i − 3i = −8 + i 2 + 3i (2 + 3i) (1 + i) −1 + 5i = = = −0.7 Działania arytmetyczne na liczbach zespolonych (a1 + b1 i) + (a2 + b2 i) = (a1 + a2 ) + (b1 + b2 ) i (a1 + b1 i) − (a2 + b2 i) = (a1 − a2 ) + (b1 − b2 ) i (a1 + b1 i) (a2 + b2 i) = (a1 a2 − b1 b2 ) + (a1 b2 + a2 b1 ) i a1 + b1 i (a1 + b1 i) : (a2 + b2 i) = = a2 + b2 i = (a1 + b1 i) (a2 − b2 i) a1 a2 + b1 b2 b1 a2 − a1 b2 + i = (a2 + b2 i) (a2 − b2 i) a2 + b2 a2 + b2 2 2 2 2 (45) Sa to działania dodawania. n 8 − 10). 10) opiera sie na nastepujacych ˛ ˛ ˛ ˙ wzorach z1 · z2 = |z1 | (cos ϕ1 + i sin ϕ1 ) · |z2 | (cos ϕ2 + i sin ϕ2 ) = = |z1 | · |z2 | · (cos (ϕ1 + ϕ2 ) + i sin (ϕ1 + ϕ2 )) z1 · z2 = |z1 | eiϕ1 · |z2 | eiϕ2 = |z1 | · |z2 | ei(ϕ1 +ϕ2 ) |z1 | |z1 | (cos ϕ1 + i sin ϕ1 ) z1 = (cos (ϕ1 − ϕ2 ) + i sin (ϕ1 − ϕ2 )) = z2 |z2 | (cos ϕ2 + i sin ϕ2 ) |z2 | z1 |z1 | eiϕ1 |z1 | i(ϕ1 −ϕ2 ) e = = iϕ2 z2 |z2 | e |z2 | (47) (48) (49) (46) (patrz przypis6 ). 1−i Rozwiazanie 2.4 Wykonaj działania algebraiczne: (2 + 3i) + (1 + 4i) .

10). c ˙ ˙ |z2 | |1| 27 . Przy konstrukcji korzystamy z podobie´ stwa trójkatów P 0z2 i z1 017 . W tym przypadku zachodzi |z1 | |z2 | = |P | |1| y stad |P | = ˛ z1 |z1 | |z2 | (52) y P z2 ϕ1 A P ϕ1 ϕ2 x A 0 ϕ1 z1 1 ϕ2 0 z2 x P z1 ϕ2 z2 P 1 Rysunek zespolonych. c = cos ϕ1 · cos ϕ2 − sin ϕ1 · sin ϕ2 + i (sin ϕ1 cos ϕ2 + cos ϕ1 sin ϕ2 ) = cos (ϕ1 + ϕ2 ) + i sin (ϕ1 + ϕ2 ) cos ϕ1 +i sin ϕ1 (cos ϕ1 +i sin ϕ1 )(cos ϕ2 −i sin ϕ2 ) = cos ϕ2 +i sin ϕ2 = cos2 ϕ2 +sin2 ϕ2 = cos ϕ1 cos ϕ2 + sin ϕ1 sin ϕ2 + i (sin ϕ1 cos ϕ2 − cos ϕ1 sin ϕ2 ) = cos (ϕ1 − ϕ2 ) + i sin (ϕ1 − ϕ2 ) 7 Mozna równiez bezpo´ srednio skorzysta´ z twierdzenia Talesa: |0A| = |z1 | .5 Moduł ilorazu dwóch liczb zespolonych równa sie ilorazowi modułów.5 wyznaczamy na płaszczy´nie z z1 zespolonej iloraz P = z2 liczb zespolonych (patrz rys. 9: Mnozenie ˙ liczb Rysunek 10: Dzielenie zespolonych.4 Moduł iloczynu dwóch liczb zespolonych równa sie iloczynowi modułów. gdy znamy połozenie ˙ ˙ punktów |z1 |. a ˛ argument równa sie sumie argumentów tych liczb. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH Twierdzenie 2. ˛ Twierdzenie 2.MATEMATYKA 2. ˛ ˙ Twierdzenie 2. n ˛ Zachodzi tu relacja |P | |z1 | = |z2 | |1| |P | = |z1 | · |z2 | (50) y z2 0 z1 + z 2 z1 z1 − z 2 Stad ˛ (51) -z2 Rysunek 8: Dodawanie i odejmowanie liczb zespolonych.5 Niech ³ π´ π z1 = 4 cos + i sin 6 6 ³ π π´ z2 = 2 cos + i sin 3 3 z1 Obliczy´ iloczyn z1 · z2 i iloraz z2 . a ˛ argument równa sie róznicy argumentów tych liczb. Na podstawie Twierdzenia 2.4 pozwala wyznaczy´ na płaszczy´nie c z zespolonej połozenie iloczynu P = z1 z2 . |z2 | oraz liczby |1|. liczb Przykład 2.

8 Na podstawie wzorów Newtona i de Moivre’a otrzymujemy wzory na sinus i kosinus wielokrotno´ci kata.8 [cos (35◦ + 143◦ + 257◦ ) + i sin (35◦ + 143◦ + 257◦ )] = = 8.6 · 5.6 (cos 143◦ + i sin 143◦ ) z3 = 5.7 ˛ ³ π´ π z 2 = 22 cos + i sin = 4i 2 2 (55) (56) Przykład 2. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH Rozwiazanie 2.7 (cos 75◦ + i sin 75◦ ) 2.8 (cos 257◦ + i sin 257◦ ) Obliczy´ iloczyn z1 · z2 · z3 .6 Niech z1 = 2. c Przykład 2.5: n ˛ ³ π´ π z1 · z2 = 8 cos + i sin = 8i 2 2 Ã√ ! ³ √ π´ π 3 1 z1 =2 − i = 3−i = 2 cos − i sin z2 6 6 2 2 Przykład 2. Obliczy´ z 2 .6 ˛ MATEMATYKA z1 · z2 · z3 = 2. z n+1 = z n · z (53) Potege z n o wykładniku naturalnym definiujemy indukcyjnie za pomoca równo´ sci ˛ ˛ ˛ Jezeli z 6= 0. to definicje uogólnia sie na wykładniki całkowite ˛ ˛ ˙ z −n = 1 zn (54) Do obliczania potegi liczb zespolonych słuzy wzór de Moivre’a: ˛ ˙ z n = (|z| (cos ϕ + i sin ϕ))n = |z|n (cos nϕ + i sin nϕ) W postaci wykładniczej zapisujemy go nastepujaco ˛ ˛ ¢n ¡ z n = |z| eiϕ = |z|n enϕi ³ √ √ π´ π .2. s ˛ Rozwiazanie 2. c Rozwiazanie 2.8 Na przykład dla sin 3ϕ i cos 3ϕ mamy relacje: ˛ • z wzoru Newtona ¢ ¡ ¢ ¡ = cos3 ϕ − 3 cos ϕ sin2 ϕ + i 3 cos2 ϕ sin ϕ − sin3 ϕ 28 (cos ϕ + i sin ϕ)3 = cos3 ϕ + 3i cos2 ϕ sin ϕ − 3 cos ϕ sin2 ϕ − i sin3 ϕ = .5 · 0.4 i 2.5 Korzystamy z Twierdze´ 2.5 (cos 35◦ + i sin 35◦ ) z2 = 0.8 Potegowanie liczb zespolonych ˛ z 0 = 1 .7 Niech z = 2 + 2i = 2 cos + i sin 4 4 Rozwiazanie 2.

k = 0. a argumenty moga rózni´ sie o wielokrotno´c 2π. . . ±1. Wszystkie liczby wk (k = 0. punkty odpowiadajace tym liczbom leza˛ na okregu o ´rodku w poczatku układu współrzednych i promieniu s ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ p n |z|. . 2. Twierdzenie 2. . . n − 1.9 n Pierwiastkowanie liczb zespolonych Pierwiastkiem stopnia n z liczby zespolonej z nazywamy kazda taka liczbe zespolona w. . p ϕ + 2kπ n |z| . dziela˛ okreg na n równych łuków. ±1. . . . . . n − 1) maja˛ równe moduły. Sa to liczby s ˛ ˛ ˛ ˙ θ= Mówi o tym Twierdzenie 2. gdzie k = 0. 1. . .6. ze ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ w = z. Jedynie dla a = 0 symbol a ma dokładnie jedna warto´c s´ ˛ ˛ i jest nia 0. 29 ϕ + 2kπ n . ˛ √ W dziedzinie liczb zespolonych symbol n a dla a 6= 0. Pierwiastki te otrzymujemy z wzoru ¶ µ p ϕ + 2kπ ϕ + 2kπ n wk = |z| cos + i sin (57) n n k = 0. . θ = n ϕ+2kπ w´ród argumentów θ = n . .6 Jezeli ˙ z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) 6= 0 to istnieje dokładnie n róznych pierwiastków n−tego stopnia liczby z (czyli rozwiaza´ równania ˛ n ˙ wn = z). . n =√ 3. n Oznacza on dowolna z n liczb (57). . n − 1 . ±2. ˛ Wracajac do rozwiaza´ równania wn = z otrzymujemy ˛ ˛ n wn = |w|n (cos nθ + i sin nθ) z = |z| (cos ϕ + i sin ϕ) Moduły obu stron musza by´ równe. wiec s´ ˛ c ˛ ˙ c ˛ ˛ |w|n = |z| i nθ = ϕ + 2kπ Stad ˛ |w| = . ±2. 1. których s róznice nie sa wielokrotno´cia liczby 2π. nie jest jednoznaczny. . 1. istnieje dokładnie n takich. k = 0. . . . . .MATEMATYKA • z wzoru de Moivre’a 2. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH (cos ϕ + i sin ϕ)3 = cos 3ϕ + i sin 3ϕ Z równo´ci liczb zespolonych s z1 = z2 jezeli a1 = a2 i b1 = b2 ˙ otrzymujemy wzory: cos 3ϕ = cos3 ϕ − 3 cos ϕ sin2 ϕ sin 3ϕ = 3 cos2 ϕ sin ϕ − sin3 ϕ 2.

k=1 9 9 µ ¶ √ 13π 13π 3 w2 = 2 cos + i sin .10 Obliczy´ c √ 3 1. Pierwiastkami n−tego ˛ ˛ stopnia z jedno´ci sa˛ liczby s 2kπ 2kπ + i sin (58) εk = cos n n k = 0. Na podstawie wzoru (57) 2 3 otrzymujemy √ ³ π´ π . k=0 w0 = 3 2 cos + i sin 9 9 µ ¶ √ 7π 7π 3 w1 = 2 cos + i sin . 2.2. 1. Czyli ϕ = π . .9 Moduł liczby zespolonej z = 1+ √ 3i równa sie ¯1 + 3i¯ = 1 + 3 = 4 = ˛ ˛ 2. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH Przykład 2. ˛ c Rozwiazanie 2. sin ϕ = 23 . k=2 9 9 q √ 3 1 + 3i y w1 ε1 y z =31 w0 x ε0 x w2 ε2 Rysunek 11: Pierwiastki 3 stopnia z √ 1 + 3i. czyli rozwiaza´ równanie z 3 = 1. n−1. . .9 Obliczy´ c MATEMATYKA ¯ √ √ ¯ √ √ Rozwiazanie 2. to ˛ ˙ √ 2kπ 2kπ 3 1 = cos + i sin 3 3 30 . Argument spełnia równania: cos ϕ = 1 .11 Poniewaz 1 = cos 0 + i sin 0. . ˛ ˙ Przykład 2. Rozwiazanie 2.10 Rozwiazania te sa˛ przedstawione na rysunku 11. ˛ Pierwiastki te leza˛ na okregu jednostkowym i dziela˛ go na n = 3 równych łuków. Rysunek 12: Pierwiastki 3 stopnia z liczby 1. Otrzymujemy je podstawiajac do (57) ϕ = 0 i |z| = 1 (1 = cos 0 + i sin 0).

c ˛ c Rozwiazanie 2. Poniewaz zc ˛ ˙ 0 + 1 · i = cos to π π + i sin 2 2 π 2 √ wk = i = cos dla k = 0. gdy w2 = i. rozwiaza´ równanie w2 − i = 0.11 Obliczy´ i.MATEMATYKA k = 0. Stad ˛ ε0 = cos 0 + i sin 0 = 1 2. 1. k=1 ε1 = cos 3 3 2 2 √ 3 4π 4π 1 + i sin =− − i . 1.12 Mamy znale´´ pierwiastki w0 i w1 . 2. TEORIA LICZB ZESPOLONYCH . Zatem + 2kπ + i sin 2 π 2 + 2kπ 2 √ 2 π π (1 + i) w0 = cos + i sin = 4 4 2 √ 2 5π 5π + i sin =− (1 + i) w1 = cos 4 4 2 31 . k=0 √ 3 2π 2π 1 + i sin =− + i . k=2 ε2 = cos 3 3 2 2 √ Przykład 2. tzn.

liczbe n nazywamy stopniem macierzy. ˙ m− liczba kolumn)... B = [bik ] tego samego wymiaru n × m nazywamy równymi. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA 3 3..1 Macierze i wyznaczniki Definicja macierzy. m 32 ... ze jest wymiaru n × m (n na m lub n razy m. a2m ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ (59) ⎢ ⎥ ⎢ . Mozemy ja zapisa´ w postaci skróconej c ˛ ˙ A = [aik ]n×m lub A = [aik ] (i = 1.. Symbole wystepujac ˛ ˛ ˛ ˛ ce w tablicy (59) nazywamy elementami macierzy.. 2. . . . a1m ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ a21 a22 . . Działania na macierzach. ˛ ˛ ˛ Definicja 3. jezeli wszystkie odpowiednie elementy obu macierzy sa˛ równe.. . Definicja 3. . 2.. ⎥ ⎢ ⎣ ⎦ an1 an2 . .. ˙ aik = bik dla i = 1.3. ˙ W ramach wykładu bedziemy omawia´ wyłacznie macierze rzeczywiste. .1 Macierza nazywamy prostokatna˛ tablice liczb rzeczywistych lub zespolonych ˛ ˛ ˛ ⎡ ⎤ a11 a12 ... Gdy liczba wierszy jest równa liczbie kolumn (n = m). k = 1... 2... .. . ⎡ ⎤ ↓k ⎢ a11 ⎥ a12 . ⎥ . a2m ⎢ ⎥ (60) A=⎢ aik ←− i ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ . tzn.. . 2. . . . . .2 Dwie macierze A = [aik ] . ⎥ . anm Z reguły oznaczamy ja˛ duzymi pojedynczymi i pogrubionymi literami A. ... . . m) (61) oraz macierz kolumnowa ˛ W´ród macierzy prostokatnych w szczególno´ wyrózniamy macierz wierszowa s sci ˛ ˛ ˙ ¤ £ X = x1 x2 .. . anm O macierzy mówimy. n. a1m ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ a21 ⎥ a22 ... ym ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (62) (63) Oba rodzaje powyzszych macierzy nazywamy wektorem lub wektorem wierszowym i ˙ wektorem kolumnowym. ze element a znajduje ˙ sie w i−tym wierszu i k−tej kolumnie macierzy A lub znajduje sie na przecieciu i−tego wiersza ˛ ˛ ˛ i k−tej kolumny. . n− liczba wierszy... ⎢ ⎥ ⎣ ⎦ an1 an2 . . . . B itd. n... xn ⎢ ⎢ Y=⎢ ⎣ ⎡ y1 y2 . to macierz (60) jest macierza kwadratowa stopnia n. Zapis aik oznacza. k = 1..

3 Macierza transponowana (przestawiona) nazywamy macierz.2 Szczególne rodzaje macierzy kwadratowych W´ród macierzy kwadratowych wyrózniamy pewne ich charakterystyczne postacie. tzn. która powstaje ˛ ˛ ˛ z danej macierzy przez zamiane wierszy na kolumny z zachowaniem ich kolejno´ci. k = 1. .MATEMATYKA Relacja równo´ci macierzy jest s zwrotna. jezeli A = B i B = C. tzn. Ponadto. . pierwszy s ˛ wiersz staje sie pierwsza˛ kolumna. której wszyst˛ ˛ kie elementy sa równe zeru. MACIERZE I WYZNACZNIKI Definicja 3. . to A ˙ ˙ jest macierza symetryczna. ˛ ˛ Jezeli ˙ A= to ⎡ ∙ ¸ a b c d e f (64) Transpozycja wektora wierszowego jest wektor kolumnowy (i odwrotnie). ˛ ˛ ˛ ˙ Na przykład ⎤ ⎡ a b c d ⎢ b k v s ⎥ ⎥ (67) Asym = ⎢ ⎣ c v l p ⎦ d s p m Macierz symetryczna jest macierza równa swojej transpozycji. k = 1.druga˛ kolumna˛ itd. 2. ˙ 3. Asym = AT . . Oznaczamy ja symbolem ˛ ˛ ˛ 08 T T T A lub A . . tzn. to A = [aki ]m×n = [bik ]. jezeli A = B. n. . które s ˙ pojawiaja sie przy rozwiazywaniu układów równa´ algebraicznych lub innych zagadnie´ fizyki n n ˛ ˛ ˛ matematycznej. . . której elementy poło˛ ˛ ˛ zone symetrycznie wzgledem przekatnej głównej sa równe. tzn. tj. czyli aik = aki (i. to B = A ˙ przechodnia. . jezeli A = A. . Definicja 3. . aik = 0 dla i = 1.4 Macierza zerowa nazywamy taka˛ macierz dowolnego wymiaru. Jezeli A = [aik ]n×m . Macierz zerowa ˛ ˛ wymiaru n × m oznacza sie symbolem 0n×m lub wprost symbolem 0.5 Macierza symetryczna nazywamy macierz kwadratowa. drugi wiersz . A = A symetryczna. ˛ Przykłady macierzy zerowych: 01×1 = [0] . ˛ Definicja 3. 2. m. 03×1 ⎤ ∙ ¸ 0 0 0 0 0 = ⎣ 0 ⎦ . n). to A = C. . 02×4 = 0 0 0 0 0 ⎡ (66) ⎤ a d AT = ⎣ b e ⎦ = A0 = A∗ c f (65) 3. ˛ ˛ 8 Niekiedy A∗ 33 . 2.

k = 1.3. której wszystkie ele˛ ˛ ˛ menty połozone poza przekatna˛ gwna˛ sa˛ równe zeru. . . Macierz jednostkowa oznacza sie czesto [δ ik ]n lub [δ ik ]. 2. czyli ˛ ˙ 1 ⎢ 0 I=⎢ ⎣ 0 0 W zapisie ogólnym mamy ⎧ ⎨ 1 ⎩ 0 dla dla i=k (72) i 6= k ⎡ 0 1 0 0 0 0 1 0 ⎤ 0 0 ⎥ ⎥ 0 ⎦ 1 (71) aik = (i. ˛ Definicja 3. n). . n). 2. gdzie tak zwany symbol (lub delta) ˛ ˛ ˛ Kroneckera δ ik jest zdefiniowany wzorem ⎧ ⎨ 1 ⎩ 0 dla dla 34 i=k (73) i 6= k δ ik = . Elementy rózne od zera niekoniecznie musza znajdowa´ c ˛ ˛ ˙ sie na przekatnych głównych ˛ ˛ ⎢ ⎢ D3 = ⎢ ⎢ ⎣ ⎡ 0 −1 0 0 0 1 0 −1 0 0 0 1 0 −1 0 0 0 1 0 −1 0 0 0 1 0 ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (70) Ogólnie macierze takie nazywamy macierzami wstegowymi. k. . której elementy poło˛ ˛ ˛ zone na przekatnej głównej sa˛ równe 1.7 Macierza jednostkowa nazywamy macierz diagonalna. = 1. ˛ ˙ Na przykład ⎡ ⎤ k 0 0 D=⎣ 0 l 0 ⎦ (68) 0 0 m W praktyce inzynierskiej bardzo czesto mamy do czynienia z macierzami trójdiagonalnymi ˛ ˙ ⎢ ⎢ D1 = ⎢ ⎢ ⎣ ⎡ −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ ⎢ ⎢ D2 = ⎢ ⎢ ⎣ ⎡ 1 0 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 1 −2 1 0 0 0 0 1 ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (69) lub macierzami pieciodiagonalnymi. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Definicja 3. czyli aik = 0 przy i 6= k (i. .6 Macierza diagonalna nazywamy macierz kwadratowa. . . .

⎢ R=U=⎢ . ⎣ . z ˙ [aik ]n×m + [bik ]n×m = [aik + bik ]n×m Dodawanie macierzy tego samego wymiaru jest łaczne ˛ A+ (B + C) = (A + B) + C oraz przemienne A+B=B+A (77) Odejmowanie macierzy jest wykonalne równiez tylko w przypadku macierzy tego samego ˙ s wymiaru. ˛ ˙ ˙ α [aik ] = [α · aik ] W formie przykładu obliczymy elementy macierzy ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 4 12 −1 2 1⎣ 6 −8 ⎦ = 2 · ⎣ −4 3 ⎦ + 2 −2 0 0 7 −2 4 = ⎣ −8 6 ⎦ + 0 14 ⎡ ⎤ ⎡ ⎣ 2 6 3 −4 ⎦ −1 0 ⎤ (79) Mnozenie macierzy przez macierz jest wykonalne tylko wtedy. w której element cik połozony w i−tym wierszu i k−tej kolumnie macierzy C równy ˙ 35 0 10 = ⎣ −5 2 ⎦ −1 14 ⎡ ⎤ (80) . . 0 0 . . .. . .. MACIERZE I WYZNACZNIKI macierz trójkatna dolna ˛ (74) macierz trójkatna górna ˛ 3. . . ⎦ . macierz ⎤ 0 0 ⎥ ⎥ . ... . ⎢ 0 r22 . ⎢ L=⎢ . tzn. ⎣ . . ze dodajemy do siebie elementy o tych samych wska´nikach wiersza i kolumny. ˙ Sume dwóch macierzy A = [aik ] i B = [bik ] tego samego wymiaru n × m tworzymy w ten ˛ sposób.MATEMATYKA Przez macierz trójkatna rozumiemy ˛ ˛ ⎡ l11 0 . tzn. . r11 r12 . . . która otrzymuje˛ my z macierzy A przez pomnozenie kazdego (!) jej elementu przez liczbe α. . ⎦ . ⎢ l21 l22 . . rnn 3.3 Działania na macierzach Dodawanie macierzy jest mozliwe tylko w przypadku macierzy tego samego wymiaru. . ⎥ . . . Iloczynem macierzy A = [aij ] wymiaru n × r i macierzy B = [bjk ] wymiaru r × m nazywamy macierz C = [cik ] wymiaru n × m. gdy liczba kolumn ˙ pierwszej macierzy jest równa liczbie wierszy drugiej macierzy. ⎥ . . Róznice macierzy A = [aik ] i B = [bik ] okre´la sie za pomoca wzoru ˛ ˛ ˛ ˙ [aik ]n×m − [bik ]n×m = [aik − bik ]n×m (78) (76) (75) s Iloczyn liczby α przez macierz A = [aik ] okre´lamy jako macierz [α · aik ]. . lnn ⎤ r1n r2n ⎥ ⎥ . ⎡ ln1 ln2 . . .

ta kolumna cik r wierszy 3 −1 2 0 −2 −3 1 4 ¸ Rozwiazanie 3.1 Macierz A jest wymiaru 3 × 2.1 Obliczy´ iloczyn macierzy c ⎡ ⎤ 2 3 A = ⎣ −1 4 ⎦ 5 1 B= ∙ k . + air brk = r X j=1 aij bjk (81) Przy mnozeniu macierzy czesto stosuje sie ponizszy schemat ˛ ˛ ˙ ˙ m kolumn B AB n wierszy A i . Zgodnie ze schematem Falka mamy ⏐ ⏐ 3 −1 2 0 ⏐ y −2 −3 1 4 −− − − −→ 2 3 −1 4 5 1 Nastepnie obliczamy kolejne elementy macierzy C = A · B ˛ 3 −1 2 0 −2 −3 1 4 2 3 3·2−2·3 · · · −1 4 −1 · 3 − 2 · 4 · · · 5 1 3·5−2·1 · · · 3 −1 2 0 −2 −3 1 4 ⇒ 2 3 0 −1 · 2 − 3 · 3 · · −1 4 −11 −1 · (−1) − 3 · 4 · · 5 1 13 · · · 36 .3. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA jest sumie iloczynów odpowiednich elementów i−tego wiersza macierzy A i elementów k−tej kolumny macierzy B. ˛ Przykład 3. a B wymiaru 2 × 4. .ty wiersz Rysunek 13: Schemat Falka. cik = ai1 b1k + ai2 b2k + . mnozenie jest wiec ˛ ˛ ˙ wykonalne. . Nosi on nazwe schematu Falka. tzn.

a B wymiar ˛ ˙ ˙ 2 × 1. gdyz: s ˙ • AB nie zawsze równa sie BA. Mamy wiec ˛ ˛ ⏐ ⏐ 3 ⏐ y −2 a) AB : czyli AB = [0] −− −→ 2 3 0 BA : −→ − 3 −2 ⏐ y 2 3 6 9 −4 −6 ⏐ ⏐ −1 ⏐ y −3 −11 czyli BA = ∙ 6 9 −4 −6 ¸ £ 2 3 ¤ B= ∙ ¸ Widzimy. MACIERZE I WYZNACZNIKI A wiec ˛ 3 −1 2 0 −2 −3 1 4 2 3 0 −11 7 12 −1 4 −11 −11 2 16 5 1 13 −8 11 4 ⎤ 0 −11 7 12 A · B = AB = ⎣ −11 −11 2 16 ⎦ = C 13 −8 11 4 ⎡ Uwaga 3. ˙ b) AB : −− −→ 2 3 −→ − −1 −3 czyli AB = [−11] BA : ⏐ y 2 3 −2 −3 −6 −9 37 czyli BA = ∙ −2 −3 −6 −9 ¸ . ze AB 6= BA.MATEMATYKA Ostatecznie 3. W tym przypadku jest równiez wykonalne mnozenie BA. a macierz A tylko 3 wiersze. c ˙ Przykład 3. poniewaz macierz B ma jedna ˛ ˙ ˙ ˙ kolumne. poniewaz A ma wymiar 1 × 2.1 W tym przykładzie iloczyn BA nie istnieje. Macierz B ma 4 kolumny. a macierz A jeden wiersz. ˛ ˛ • BA moze nie istnie´. ze w przypadku iloczynu dwóch macierzy własno´´ przemiensc ˙ no´ci nie jest spełniona. Oznacza to. a wiec AB 6= BA.2 Obliczy´ iloczyny macierzy AB i BA c a) A= £ 2 3 ¤ B= ∙ 3 −2 −1 −3 ¸ b) A= Rozwiazanie 3.2 Mnozenie AB jest wykonalne.

˛ W wyniku otrzymamy macierz o wymiarze 2 × 2. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Wniosek 3. to na ogół BA 6= AB.4 Znale´´ iloczyn macierzy zc A= ∙ 2 −4 3 −12 6 −3 ¸ ⎤ 1 2 B = ⎣ 5 10 ⎦ 6 12 ⎡ oraz IA = A Rozwiazanie 3. Zauwazmy.1 Z powyzszych przykładów wnioskujemy. ze równiez IA = A. musimy jako macierz ˛ jednostkowa˛ wzia´ macierz drugiego stopnia. a B wymiar 3×2. to ˛ ˙ ˙ macierz jednostkowa I musi by´ stopnia 3. Ponownie wykorzystamy schemat Falka ⏐ ⏐ 1 2 ⏐ ⏐ 5 10 ⏐ y 6 12 −− − − − − − − − − −→ 0 0 2 −4 3 0 0 −12 6 −3 Zatem AB = 0. wymiaru 2 × 2. Ich iloczyn jest wykonalny. ze iloczyn macierzy niezerowych moze by´ równy macierzy zerowej. Mamy wiec ˛c ˛ ⏐ ⏐ 1 0 ⏐ y 0 1 −−→ −− a b a b c d c d e f e f A wiec AI = A. ze dla dowolnej macierzy A zachodza zwiazki s ˛ ˛ ˙ AI = A Przykład 3. Stosujac schemat Falka otrzymujemy c ˛ ⏐ ⏐ a b ⏐ ⏐ c d ⏐ y e f −− −→ −−− 1 0 0 a b 0 1 0 c d 0 0 1 e f Oznacza to. Widzimy. c ˙ ˙ 38 . a jezeli istnieje.4 Macierz A ma wymiar 2×3.3 Obliczy´ iloczyn macierzy A i macierzy jednostkowej I. ze jezeli iloczyn AB istnieje. tzn. c ˙ ˙ Przykład 3. gdzie c ⎡ ⎤ a b A=⎣ c d ⎦ e f (82) Rozwiazanie 3.3. to iloczyn ˙ ˙ ˙ BA moze nie istnie´. Aby istniał iloczyn AI. ze aby ten iloczyn był wykonalny.3 Macierz A ma wymiar 3 ×2. ˙ ˙ Wykazali´my. Obliczymy dodatkowo IA.

. subroutine multmat(a. ann ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ Kazdej macierzy kwadratowej ˙ ⎡ mozemy przyporzadkowa´ liczbe.n ¯ ¯ ¯ ¯ an1 an2 . |A|9 .c(2..b. Definicja.. . . . AB = ⎣ −4 0 0 4 0 −4 7 3.. A= B= 0 −1 2 0 4 2.2 an1 an2 (83) Zapis |·| w tym przypadku nie oznacza warto´ bezwzglednej. ...in s=s+a(i.2) do 1 i=1.. .2).1 an−1.2 Tylko iloczyn macierzy trójkatnych tego samego typu (dolnych lub górnych) jest ˛ macierza˛ trójkatna. a12 a22 .0 do 2 n=1.1 an−1.in s=0. Ponizej zamieszczamy algorytm mnozenia macierzy napisany w jezyku ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ Fortran.2).in do 1 m=1. an−1.n . a1n ¯ ¯ ¯ ¯ a21 a22 . . A lub ¯ ¯ ¯ a11 a12 . . .2 an−1. Własno´ sci a11 a21 . . . .1 Znale´´ iloczyn macierzy trójkatnych zc ˛ ⎡ ⎤ ⎡ 2 0 0 4 0 ⎣ −1 ⎦ ⎣ 1 4 2 0 1. ⎤ 2 0 0 2 0 ⎦ A = ⎣ −1 0 −1 2 ⎡ ⎡ 3. a2n ..n)*b(n..m)=s return end ⎤ ⎡ ⎤ 4 1 0 8 2 0 7 2 ⎦ B = ⎣ 0 4 1 ⎦ Odp.. . a1n . ¯ an−1. . . ¯ (84) ¯ ¯ ¯ ¯ . sci ˛ 39 . . . która oznaczamy jednym z ponizc ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ szych symboli: det A. 9 ⎢ ⎢ ⎢ A=⎢ ⎢ ⎣ an−1.. .MATEMATYKA Zadanie 3.. . ann ¯ Wyznacznik (84) jest stopnia n..b(2.in) dimension a(2...c.4 Wyznacznik...m) 2 continue 1 c(i.. MACIERZE I WYZNACZNIKI AiB ⎤ ⎡ ⎤ 0 8 0 0 0 ⎦ Odp.. zwana wyznacznikiem.. AB = ⎣ −2 8 0 ⎦ 1 −1 4 2 Wniosek 3. a2n ¯ ¯ ¯ ¯ .

s 1. ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (87) najcze´ciej wykorzystuje sie metode (schemat) Sarrusa.3. n = 1. ¯ ¯ a12 a13 ¯ 1 ¯ a11 ¯ ¯ ¯ ¯ & ¯ ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ 2 ¯ ¯ ¯ ¯ & & ¯ ¯ 3 ¯ a31 a32 a33 ¯ (89) & & a11 a12 a13 & a21 a22 a23 Otrzymujemy wyrazenie ˙ a11 a22 a33 + a21 a32 a13 + a31 a12 a23 40 . bc. 2. wyznacznik jest liczba. 3. Jej algorytm jest nastepujacy. Warto´c wyznacznika stopnia drugiego. n = 2. 2 i 3 i s ˛ ˛ dodajemy je do siebie. Ogólny algorytm okre´lania warto´ci (84) s s s ˛ ˙ jest złozony i wymaga wprowadzenia dodatkowych poje´. ma warto´c s´ |a| = a 2. obliczamy s´ ¯ ¯ ¯ a b ¯ ¯ ¯ ¯ c d ¯ = ad − bc 3. ˛s ˛ ˛ ˛ ˛ Pod wyznacznikiem (87) najpierw dopisujemy jego pierwszy wiersz ¯ ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ ¯ (88) ¯ a31 a32 a33 ¯ a11 a12 a13 a nastepnie drugi ˛ ¯ ¯ a11 ¯ ¯ a21 ¯ ¯ a31 a11 a21 a12 a22 a32 a12 a22 a13 a23 a33 a13 a23 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ W dalszej kolejno´ci tworzymy iloczyny elementów stojacych na przekatnych 1. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Jak juz powiedzieli´my. od iloczynu elementów z przekatnej głównej ad odejmujemy iloczyn elementów z ˛ drugiej przekatnej. Do obliczania warto´ wyznacznika stopnia n = 3 sci ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ a31 a32 a33 (85) (86) tzn. Na poczatku podamy metode ˛c ˛ ˛ ˙ obliczania warto´ci wyznaczników stopnia n = 1. Wyznacznik stopnia pierwszego.

4 a11 a21 a31 . 5 i 6. ˛ Innym sposobem obliczania warto´ci wyznacznika trzeciego stopnia przy pomocy metody s Sarrusa jest dopisanie po jego prawej stronie dwóch kolumn (najpierw pierwszej. a nastepnie ˛ drugiej). Przedstawimy to na przykładzie wyznacznika (87) &1 a11 a21 a31 & . a11 a12 a13 . c ˙ ˙ ˙ ˙ 41 . .2 Przy pomocy schematu Sarrusa obliczamy warto´´ wyznacznika wycznie trzesc ciego stopnia. ze wyrazenie (93) jest równowazne wyrazeniu (91). 4 i 5 (w druga strone) ˛ ˛ ˛ ˛ −a13 a22 a31 − a11 a23 a32 − a12 a21 a33 W rezultacie mamy ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ det A = ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = a11 a22 a33 + a12 a23 a31 + +a13 a21 a32 − a13 a22 a31 − −a11 a23 a32 − a12 a21 a33 (93) Łatwo sprawdzi´. . a21 a22 a23 Otrzymujemy −(a13 a22 a31 + a23 a32 a11 + a33 a12 a21 ) W wyniku dochodzimy do równania ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ det A = ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = a11 a22 a33 + a21 a32 a13 + +a31 a12 a23 − a13 a22 a31 − −a23 a32 a11 − a33 a12 a21 (91) Uwaga 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI przekatnych 4.5 a12 a22 a32 (92) Dodajemy do siebie iloczyny elementów stojacych na przekatnej 1.MATEMATYKA 3. ¯ ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ . ¯ ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ . & . & &3. . ˛ 4 5 6 (90) Odejmujemy od niego iloczyny elementów stojacych na ˛ ¯ ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ . 2 i 3 ˛ ˛ a11 a22 a33 + a12 a23 a31 + a13 a21 a32 i odejmujemy iloczyny elementów stojacych na przekatnych 3. Wykorzystywanie tej metody przy okre´laniu warto´ci wyznaczników stopnia s s n > 3 jest błedne. a13 a23 a33 & . &2 a12 a22 a32 .

.. .. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA 3.10 Dopełnieniem algebraicznym Aik elementu aik nazywamy liczbe równa˛ ˛ i+k iloczynowi minora Mik odpowiadajacego temu elementowi i wyrazenia (−1) : ˛ ˙ Aik = (−1)i+k Mik (96) Definicja 3. tj.k+1 ··· ··· ··· a1n a2n ··· · · · ai−1.5 Obliczanie warto´ wyznacznika dowolnego stopnia sci Na wstepie wprowadzimy kilka nowych poje´.11 Macierz zbudowana z dopełnie´ algebraicznych Aik elementów aik macierzy n ˛ A = [aik ] stopnia n. . ¯ ¯ ¯ a11 a12 · · · a1k · · · a1n ¯ ¯ ¯ ¯ a21 a22 · · · a2k · · · a2n ¯ ¯ ¯ ¯ ··· ··· ··· ··· ··· ··· ¯ ¯ ¯ (94) A=¯ a ¯ ¯ i1 ai2 · · · aik · · · ain ¯ ¯ ¯ ¯ · · · · · · · · · · · · . · · · ¯ ¯ ¯ ¯ an1 an2 · · · ank · · · ann ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ Mik = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a11 a12 a21 a22 ··· ··· ai−1. .n . ˙ ˙ 42 .1 W danym wyznaczniku sumy iloczynów elementów dowolnego wiersza (lub dowolnej kolumny) i ich dopełnie´ algebraicznych maja˛ te sama˛ stała˛ warto´´ równa warto´ci n sc s ˛ ˛ wyznacznika det A = ai1 Ai1 + ai2 Ai2 + . które sa podstawowe w rachunku macierzowym. 2. n ˛ Twierdzenie 3. który powstaje z elementów pozostałych po skre´leniu s i−tego wiersza i k−tej kolumny. Definicja 3. . macierz (97) D A = [Aik ] nazywamy macierza dopełnie´ algebraicznych macierzy A.1 ai+1. Oznaczamy go symbolem Mik . + ain Ain = n P aik Aik = const (i = 1. . ··· ··· ann ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (95) Minor (95) jest stopnia n − 1. ˛ ˛c ˛ Definicja 3.3.9 Minorem odpowiadajacym elementowi aik macierzy kwadratowej A lub danego ˛ wyznacznika |A| nazywamy wyznacznik.2 ··· an1 ··· an2 ··· ··· a1k−1 a1k+1 a2k−1 a2k+1 ··· ··· · · · ai−1k−1 ai−1k+1 · · · ai+1k−1 ai+1k+1 ··· an.k−1 ··· an.1 ai−1.n · · · ai+1. Sprawdzimy je dla n = 2 i n = 3. .2 ai+1..8 Minorem (podwyznacznikiem) danej macierzy (danego wyznacznika) nazywamy kazdy wyznacznik okre´lony tablica˛ kwadratowa˛ powstała˛ z danej macierzy (wyznacznika) przez s ˙ skre´lenie pewnej liczby wierszy i kolumn. s Definicja 3. n) (98) k=1 Powyzsze twierdzenie ma duze znaczenie praktyczne.

˛ 43 . c ˛ ˛ ˛ ˙ Definicja 3.12 (Definicja ogólna wyznacznika) Przez wyznacznik stopnia n (n ≥ 2) rozumiemy sume iloczynów elementów dowolnego wier˛ sza (kolumny) i ich dopełnie´ algebraicznych. ze otrzymany wynik jest zgodny z relacja (86).13 Macierza osobliwa nazywamy macierz kwadratowa. ˛ ˙ 2. n Znajac definicje wyznacznika mozemy wprowadzi´ pojecie macierzy osobliwej i nieosobliwej. ˙ sci ˛ Definicja 3.MATEMATYKA 3. Dla n = 2 mamy ¯ ¯ ¯ a11 a12 ¯ 1+1 1+2 ¯ ¯ ¯ a21 a22 ¯ = a11 A11 + a12 A12 = a11 (−1) M11 + a12 (−1) M12 = = a11 a22 − a12 a21 Widzimy. MACIERZE I WYZNACZNIKI 1. Dla n = 3 otrzymujemy ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ a21 a22 a23 ¯ ¯ a31 a32 a33 Poniewaz ˙ M11 ¯ ¯ ¯ = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = a11 A11 + a12 A12 + a13 A13 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯= ¯ ¯ ¯ · · ¯ ¯ · a23 ¯ = ¯ · a33 ¯ ¯ · · ¯ ¯ a22 · ¯ = ¯ a32 · ¯ · a23 a33 ¯ ¯ a22 a23 ¯ ¯ a32 a33 ¯ ¯ a21 a23 ¯ ¯ a31 a33 ¯ ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (99) (100) · · · a22 · a32 · a21 a31 · a21 a31 (101) M12 (102) M13 Kontynuujac ˛ ¯ ¯ a11 a12 ¯ ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 (103) obliczenia według (100) dochodzimy do wyniku ¯ a13 ¯ ¯ a23 ¯ = a11 (−1)1+1 M11 + a12 (−1)1+2 M12 + a13 (−1)1+3 M13 = ¯ a33 ¯ ¯ ¯ a a = a11 ¯ 22 23 ¯ a32 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ − a12 ¯ a21 a23 ¯ ¯ a31 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ + a13 ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 ¯ ¯ ¯= ¯ (104) = a11 (a22 a33 − a32 a23 ) − a12 (a21 a33 − a31 a23 ) + +a13 (a21 a32 − a31 a22 ) Wynik ten jest zgodny z zalezno´ a (91). której wyznacznik rów˛ ˛ ˛ na sie zeru.

Według elementów pierwszej kolumny det A = a11 A11 + a21 A21 + . + ak1 Ak1 + . + a1n A1n = n X j=1 a1j A1j (106) 2. . Poniewaz wszystkie powyzsze rozwiniecia prowadza do tego samego wyniku. + ain Ain = n X j=1 aij Aij (107) 3. . . której wyznacznik ˛ ˛ ˛ jest rózny od zera.14 Macierza nieosobliwa nazywamy macierz kwadratowa. . . zatem najwy˛ ˛ ˙ ˙ godniej jest oblicza´ warto´´ wyznacznika według wiersza lub kolumny z najwieksza ilo´ a c sc ˛ sci ˛ zer. MACIERZE I WYZNACZNIKI Na przykład. + aik Aik + . . macierze ∙ 2 −3 −4 6 ¸ ⎤ 1 2 5 B = ⎣ 2 4 10 ⎦ −1 0 6 ⎡ MATEMATYKA A= (105) sa osobliwe. . . + an1 An1 = n X l=1 al1 Al1 (108) 4. . . .5 Wyznaczy´ warto´´ wyznacznika c sc ¯ ¯ 10 5 ¯ ¯ 0 8 D=¯ ¯ 0 4 ¯ ¯ 1 3 44 D ¯ 0 −1 ¯ ¯ 7 0 ¯ ¯ 2 6 ¯ ¯ 0 1 ¯ (110) . + a1k A1k + . . poniewaz det A = 0 i det B = 0. Przykład 3. . + aik Aik + . Według elementów pierwszego wiersza det A = a11 A11 + a12 A12 + . ˛ ˙ Definicja 3. . . + ank Ank = n X l=1 alk Alk (109) dla k = 1. Według elementów i−tego wiersza det A = ai1 Ai1 + ai2 Ai2 + . ˙ W przypadku ogólnym wzór (98) mozemy zapisa´ c ˙ 1. . . Według elementów k−tej kolumny det A = a1k A1k + a2k A2k + . n. 2. . .3. .

2 Przestawienie dwóch ¯ ¯ a11 a12 ¯ Jezeli D = ¯ a21 a22 ˙ ¯ ¯ a31 a32 kolumn zmienia warto´´ wyznacznika na przeciwna˛ sc ¯ ¯ ¯ ¯ a12 a11 a13 ¯ a13 ¯ ¯ ¯ ¯ a23 ¯. n ˛ 3. Dla wiekszej przejrzy˛ ˛ ˛ sto´ beda one ilustrowane wyznacznikami stopnia trzeciego. jednak w drugim i trzecim przypadku wymaga ˙ to o połowe mniej oblicze´.3 Pomnozenie kolumny ˙ wyznacznika przez te liczbe ˛ ˛ ¯ ¯ a11 a12 ¯ Jezeli D = ¯ a21 a22 ˙ ¯ ¯ a31 a32 przez pewna˛ liczbe powoduje pomnozenie warto´ci s ˛ ˙ 45 . Twierdzenia te odnosza sie do wyznaczników dowolnego stopnia.MATEMATYKA Rozwiazanie 3. to ¯ a22 a21 a23 ¯ = −D ¯ ¯ ¯ ¯ a32 a31 a33 ¯ a33 ¯ a13 a23 a33 ¯ ¯ ¯ ta11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯. sci ˛ ˛ Twierdzenie 3.6 Własno´ wyznaczników sci W punkcie tym podamy bez dowodów kilka twierdze´ pomocnych przy obliczaniu wyznaczn ników. MACIERZE I WYZNACZNIKI mozemy wyznaczy´ na podstawie rozwiniecia według c ˛ ˙ 0 6 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 10 0 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ + 8 (−1)2+2 ¯ 0 2 6 ¯+ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 10 0 −1 ¯ ¯ 10 0 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 ¯ + 3 (−1)4+2 ¯ 0 7 0 ¯= +4 (−1)3+2 ¯ 0 7 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 ¯ 0 2 1 ¯ 6 ¯ = −5 · 42 + 8 · 22 − 4 · 77 + 3 · 420 = 918 ale mozemy równiez wyznaczy´ na podstawie c ˙ ˙ ¯ ¯ 8 7 0 ¯ 1+1 ¯ D = 10 (−1) ¯ 4 2 6 ¯ 3 0 1 lub drugiego wiersza = 10 · 114 − 1 · 222 = 918 rozwiniecia wzgledem pierwszej kolumny ˛ ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 5 0 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ + 1 (−1)4+1 ¯ 8 7 0 ¯= ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 4 2 6 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 10 0 −1 ¯ ¯ 10 5 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 6 ¯ + 7 (−1)2+3 ¯ 0 4 6 ¯= D = 8 (−1)2+2 ¯ 0 2 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 ¯ 1 3 1 ¯ 1 ¯ = 8 · 22 − 7 · (−106) = 918 Za kazdym razem otrzymujemy ten sam wynik.5 Poszukiwana˛ warto´´ sc ˛ drugiej kolumny ¯ ¯ 0 7 ¯ 1+2 ¯ D = 5 (−1) ¯ 0 2 ¯ 1 0 3. to ¯ ta21 a22 a23 ¯ ¯ ¯ ta31 a32 a33 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = tD ¯ ¯ Twierdzenie 3.

+ ank Anj = aik Aij = (112) ⎩ i=1 D gdy k = j Twierdzenie 3. sc ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a1 b1 c1 ¯ ¯ a1 + b1 b1 c1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ D = ¯ a2 b2 c2 ¯ = ¯ a2 + b2 b2 c2 ¯ = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a3 b3 c3 ¯ ¯ a3 + b3 b3 c3 ¯ MATEMATYKA Twierdzenie 3.kolumne zerowa˛ lub ˛ .6 W dowolnym wyznaczniku ¯ ¯ a11 · · · ¯ ¯ ··· ··· ¯ ¯ D = ¯ ai1 · · · ¯ ¯ ··· ··· ¯ ¯ an1 · · · = t · bi ..dwie kolumny identyczne. to wyznacznik równa sie iloczynowi elementów przekatnej głównej. .inna˛ kolumne tego wyznacznika pomnozona˛ przez dowolna˛ liczbe lub ˛ ˛ ˙ . ze jezeli ai ˙ ˙ ˙ ¯ ¯ a1 ¯ ¯ a2 ¯ ¯ a3 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a1 + tb1 b1 c1 ¯ ¯ a1 + (kb1 + lc1 ) b1 c1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = ¯ a2 + tb2 b2 c2 ¯ = ¯ a2 + (kb2 + lc2 ) b2 c2 ¯ = D ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a3 + tb3 b3 c3 ¯ ¯ a3 + (kb3 + lc3 ) b3 c3 ¯ Twierdzenie 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI Twierdzenie 3.inna˛ kolumne tego wyznacznika lub ˛ . dla i = 1.4 Jezeli do pewnej kolumny wyznacznika dodamy: ˙ .. to ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ b1 b1 c1 ¯ b1 c1 ¯ ¯ tb1 b1 c1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ b2 c2 ¯ = ¯ tb2 b2 c2 ¯ = t ¯ b2 b2 c2 ¯ = 0 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ b3 b3 c3 ¯ b3 c3 ¯ ¯ tb3 b3 c3 ¯ D ¯ a1k · · · a1n ¯ ¯ ··· ··· ··· ¯ ¯ aik · · · ain ¯ ¯ ¯ . ˛ to warto´´ wyznacznika nie ulegnie zmianie. 3. to jego warto´´ jest równa zero sc ¯ ¯ ¯ 0 b1 c1 ¯ ¯ ¯ ¯ 0 b2 c2 ¯ = 0 ¯ ¯ ¯ 0 b3 c3 ¯ Zauwazmy. .5 Jezeli wyznacznik zawiera ˙ . ··· ··· ¯ ¯ ank · · · ann ¯ ¯ ¯ a a x ¯ ¯ b b y ¯ ¯ c c z ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ (111) suma elementów dowolnej kolumny pomnozonych przez dopełnienie algebraiczne elementów ˙ innej kolumny jest zerem ⎧ n ⎨ 0 gdy k 6= j X a1k A1j + .3.dowolna˛ kombinacje liniowa˛ innych kolumn tego wyznacznika.7 Jezeli w wyznaczniku wszystkie wyrazy stojace po jednej stronie przekatnej ˛ ˛ ˙ głównej sa˛ zerami. ˛ ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a x y ¯ ¯ a 0 0 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 b z ¯ = abc ¯ p b 0 ¯ = abc (113) ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 0 c ¯ ¯ q r c ¯ 46 . 2.

6 Wykorzysta´ poznane twierdzenia do obliczania warto´ci wyznacznika c s ¯ ¯ ¯ 220 −2 −1 ¯ ¯ ¯ D = ¯ 330 −3 −5 ¯ ¯ ¯ ¯ 150 2 19 ¯ 1.6 Wykonujemy kolejno przekształcenia ˛ 3.MATEMATYKA 3.3. nie zmienia warto´ci wyznacznika s s ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ a f p a b c Jezeli A = ⎣ f g h ⎦. Przestawiamy pierwsza˛ kolumne z trzecia ˛ ˛ ¯ ¯ −1 0 0 ¯ 7 0 D = −10 ¯ −5 ¯ ¯ 19 −36 37 47 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 2.9 (Cauchy’ego) Jezeli macierze A i B sa˛ macierzami kwadratowymi tego ˙ samego stopnia. n ˙ Twierdzenie 3. otrzymu˛ ˛ jemy twierdzenia prawdziwe.6 słowo kolumna słowem wiersz.2 . MACIERZE I WYZNACZNIKI i zachodzi równo´´ sc Twierdzenie 3. to det (AB) = (det A) (det B) (116) Przykład 3. Do drugiej kolumny dodajemy trzecia˛ pomnozona˛ przez (−2) (trzecia˛ kolumne przepisuje˛ ˙ my bez zmian!) ¯ ¯ ¯ 0 0 −1 ¯ ¯ ¯ 7 −5 ¯ D = 10 ¯ 0 ¯ ¯ ¯ 37 −36 19 ¯ 4. Do pierwszej kolumny dodajemy druga˛ pomnozona˛ przez 11 (druga˛ kolumne przepisujemy ˛ ˙ bez zmian!) ¯ ¯ ¯ 0 −2 −1 ¯ ¯ ¯ D = 10 ¯ 0 −3 −5 ¯ ¯ ¯ ¯ 37 2 19 ¯ . to AT = ⎣ b g q ⎦ (114) ˙ c h r p q r det A = det AT (115) Wniosek 3. Z pierwszej kolumny wyłaczamy czynnik 10 ˛ ¯ ¯ ¯ 22 −2 −1 ¯ ¯ ¯ D = 10 ¯ 33 −3 −5 ¯ ¯ ¯ ¯ 15 2 19 ¯ (117) Rozwiazanie 3.8 Przestawienie wszystkich wierszy wyznacznika na miejsce jego kolumn i odwrotnie. Na zako´ czenie podamy kolejne wazne twierdzenie. bez zamiany ich kolejno´ci.3 Zastepujac w Twierdzeniach 3.

7 Wykonujemy działania: ˛ 1.7 D = −10 · (−1) · 7 · 37 = 2590 Przykład 3.7 Obliczy´ warto´´ wyznacznika c sc ¯ ¯ ¯ 3 2 −1 −5 4 ¯ ¯ ¯ ¯ 7 6 −3 −7 12 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 ¯ D = ¯ −9 −6 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 −2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ 5 −2 6 −3 4 ¯ MATEMATYKA Rozwiazanie 3. Czwarty wiersz mnozymy przez 2 i dodajemy do trzeciego ˙ ¯ ¯ ¯ 3 2 −1 −5 4 ¯ ¯ ¯ ¯ −2 0 0 8 0 ¯ ¯ ¯ 0 0 −1 0 ¯ D = ¯ −1 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 −2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ 5 −2 6 −3 4 ¯ 3. Mnozymy pierwszy wiersz przez 3 i odejmujemy od drugiego (przepisujemy go bez zmian!) ˙ ¯ ¯ ¯ 3 2 −1 −5 4 ¯ ¯ ¯ ¯ −2 0 0 8 0 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 ¯ D = ¯ −9 −6 ¯ ¯ ¯ 4 3 −2 −2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ 5 −2 6 −3 4 ¯ 2. Rozwijamy pierwszy i drugi wyznacznik wzgledem elementów drugiego wiersza ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 2 −1 4 ¯ ¯ 2 −1 4 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ D = (−1) · 8 (−1)2+3 ¯ 3 −2 1 ¯ + (−2) (−1)2+1 ¯ 3 −2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ −2 ¯ −2 6 4 ¯ 6 4 ¯ 5. MACIERZE I WYZNACZNIKI 5. Stosujemy Twierdzenie 3. Wyznaczniki stopnia trzeciego obliczamy metoda Sarrusa ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ D = 8 (−16 + 72 + 2 − 16 − 12 + 12) + 2 (−16 + 72 + 2 − 16 − 12 + 12) = 420 48 .3. Rozwijamy otrzymany wyznacznik wzgledem elementów trzeciego wiersza ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ 2 −1 −5 4 ¯ ¯ 3 2 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 ¯ −2 0 8 0 ¯ 0 0 3+4 ¯ D = (−1) (−1)3+1 ¯ ¯ 3 −2 −2 1 ¯ + (−1) (−1) ¯ 4 3 −2 ¯ ¯ ¯ ¯ −2 ¯ 5 −2 6 −3 4 ¯ 6 4 0 1 4 4.

7 Macierz dołaczona. ˛ gdy R (A) = R (B) (rank A = rank B). Poniewaz ˛ ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 1 ¯ 2 ¯ 1 1 2 (−2) 1 1 2 (−1) ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 −2 ¯ = 1 (−1)(1+2) ¯ 1 −2 ¯ = 0 2 1 0 0 ↓ =¯ = 2 1 ¯ ¯ 1 −2 ¯ ¯ 1 0 −2 ¯ 3 2 2 ↓ 1 0 −2 Przykład 3. aby najpro´ciej obliczy´ wyznacznik trzeciego s c ˛ stopnia ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 3 4 −18 6 1 (−1) 5 3 4 −18 6 1 R ⎣ 3 0 1 −7 4 6 ⎦ = ⎣ 3 0 1 −7 4 6 ⎦ 6 3 6 −27 9 3 ↓ 1 0 2 −9 3 2 Obliczamy warto´´ sc ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 10 A wiec rzad macierzy A wynosi 3.MATEMATYKA 3.3 Rzad macierzy A nie ulega zmianie.9 Znale´´ rzad macierzy zc ˛ ⎡ musimy ¯obliczy´ wyznaczniki nizszych stopni. Rzad macierzy A oznaczamy przez R (A) lub rank (A)10 . c ˛ ˙ wyznacznika ¯ ¯ 5 3 4 ¯ ¯ ¯ 1+2 ¯ 3 1 3 0 1 ¯ = 3 (−1) ¯ ¯ 1 2 1 0 2 ¯ ¯ ¯ ¯ = −3 · (6 − 1) = −15 6= 0 ¯ 49 . R (A) = 3. s ˛ ˛ ˛ W starszych podrecznikach mozna spotka´ symbole r (A) lub rz (A). ze rzad macierzy A wynosi 2.8 Znale´´ rzad macierzy zc ˛ ⎤ 1 1 2 A=⎣ 2 1 0 ⎦ 3 2 2 ⎡ R Rozwiazanie 3. Oznacza to. Rzad macierzy mówi nam o wielu jej własno´ciach. n ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ Definicja 3.8 Najwyzszy stopie´ wyznacznika macierzy A wynosi 3. rank A = 2. Uwaga 3.9 Przekształcamy macierz tak. s ˙ Przykład 3. ⎤ 5 3 4 −18 6 1 A = ⎣ 3 0 1 −7 4 6 ⎦ 6 3 6 −27 9 3 Rozwiazanie 3. jezeli do elementów dowolnego wiersza macie˛ ˙ rzy dodamy odpowiednie elementy innego wiersza tej macierzy pomnozone przez dowolna˛ liczbe ˛ ˙ lub jezeli skre´limy jedna˛ z dwóch identycznych kolumn (wierszy) macierzy.15 Rzedem macierzy A nazywamy najwyzszy stopie´ róznych od zera wyznaczn ˙ ˛ ˙ ników (minorów) tej macierzy. a wiec 1 ≤ R (A) ≤ 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI 3. Jednym z nich moze by´ wyznacznik drugiego c c ˙ ˙ ¯ ¯ 2 1 ¯ ¯ stopnia ¯ ˙˛ ˛ ¯ 3 2 ¯ = 1 6= 0. odwrotna i macierz ortogonalna ˛ Na wstepie podamy definicje pojecia bardzo waznego przy rozwiazywaniu układów równa´ . a macierz posiada n ˛ ˙ elementy niezerowe (wyznaczniki stopnia 1). Wprowadzimy zapis A = B.

an ] nazywamy maksymalna˛ liczbe kolumn ˛ ˛ liniowo niezaleznych.3. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Definicja 3. .5). ˙ Przykład 3. gdy macierz A mozemy otrzyma´ z macierzy B przez wykonanie na niej c ˙ sko´ czonej liczby operacji elementarnych (sa˛ one opisane w punkcie 3. A ≡ B) ˙ ˙ wtedy i tylko wtedy.18 Macierza dołaczona macierzy kwadratowej A = [aik ] nazywamy macierz ˛ ˛ ˛ D A = [Aki ]. n Relacje miedzy macierzami A i AD opisuje twierdzenie. ze macierz A jest równowazna macierzy B (A = B. n Definicja 3. a2 . .6 i 4.11 oraz wzór (97) mozemy macierz dołaczona AD przedstawi´ c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ jako AD = (D A)T = [Aik ]T (120) Przykład 3. gdyz kolumny a1 . czyli macierz transponowana˛ macierzy dopełnie´ algebraicznych.11 Majac dana˛ macierz A ˛ ⎤ 2 1 3 A = ⎣ 0 4 −1 ⎦ 1 0 2 zbuduj macierz dopełnie´ algebraicznych D A oraz macierz dołaczona AD . ˛ Twierdzenie 3.17 Mówimy. i a3 sa˛ liniowo niezalezne. .10 Jezeli AD jest macierza˛ dołaczona macierzy kwadratowej A.10 Rzeczywi´cie s ˛ ⎧ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 3 4 0 ⎨ α=0 ⎣ 3 ⎦ + β ⎣ 0 ⎦ + γ ⎣ 1 ⎦ = ⎣ 0 ⎦ ⇐⇒ β=0 α ⎩ 6 3 6 0 γ=0 ⎡ Definicja 3. . ˛ ˙ ˙ Rozwiazanie 3. ze Aik jest dopełnieniem algebraicznym elementu aik macierzy A (patrz (96)) ˛ ˙ obliczanym z wzoru Aik = (−1)i+k Mik (119) gdzie: Mik − minor. Biorac pod uwage Definicje 3. to zachodza˛ ˛ ˛ ˙ wzory AAD = AD A = (det A) I (118) Pamietamy.10 Macierz ⎤ 5 3 4 −18 A = ⎣ 3 0 1 −7 ⎦ 6 3 6 −27 ⎡ ma rzad równy 3 (R (A) = 3). a2 . AD = [Aik ]T . n ˛ ˛ 50 ⎡ R .16 Rzedem macierzy A = [a1 .

Mamy wiec: ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1+1 ¯ 4 −1 ¯ 1+2 ¯ 0 −1 ¯ =8 A12 = (−1) ¯ = −1 A11 = (−1) ¯ 0 2 ¯ 1 2 ¯ A13 = (−1) 1+3 A22 = (−1) 2+2 ¯ ¯ 0 4 ¯ ¯ 1 0 ¯ ¯ 2 3 ¯ ¯ 1 2 ¯ ¯ 2 1 ¯ ¯ 0 4 ¯ ¯ ¯ = −4 ¯ ¯ ¯ ¯=1 ¯ ¯ ¯ ¯=8 ¯ A21 = (−1) 2+1 A23 = (−1) 2+3 ¯ ¯ 1 3 ¯ ¯ 0 2 ¯ ¯ 2 1 ¯ ¯ 1 0 ¯ ¯ ¯ = −2 ¯ ¯ ¯ ¯=1 ¯ ¯ ¯ ¯=2 ¯ A31 = (−1) 3+1 A33 = (−1) 3+3 ¯ ¯ 1 3 ¯ ¯ 4 −1 ¯ ¯ ¯ = −13 ¯ A32 = (−1) 3+2 ¯ ¯ 2 3 ¯ ¯ 0 −1 natomiast macierz dołaczona posta´ c ˛ Zatem macierz dopełnie´ algebraicznych przyjmie posta´ n c ⎡ ⎤ 8 −1 −4 ⎣ −2 1 1 ⎦ DA = −13 2 8 ⎤ 8 −2 −13 1 2 ⎦ AD = (D A)T = ⎣ −1 −4 1 8 ⎡ Przykład 3. wyznacznik macierzy A jest równy 3.MATEMATYKA 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI Rozwiazanie 3. Zatem powyzsze obliczenia s ˙ potwierdzaja˛ słuszno´´ analizowanego wzoru.11 Skonstruujemy macierz dopełnie´ algebraicznych obliczajac jej poszczególn ˛ ˛ ne elementy.11 sprawdzimy słuszno´´ relacji sc (118) AAD = (det A) I Rozwiazanie 3. sc Podamy teraz definicje macierzy odwrotnej macierzy A. tzn.12 Wyznaczajac iloczyn AAD otrzymujemy macierze ˛ ˛ 8 −2 −13 −1 1 2 −4 1 8 3 0 0 0 3 0 0 0 3 2 1 3 0 4 −1 1 0 2 A wiec ˛ ⎡ Rzeczywi´cie.12 Na przykładzie macierzy A z Przykładu 3. det A = 3. ˛ 51 ⎤ ⎡ ⎤ 3 0 0 1 0 0 AAD = ⎣ 0 3 0 ⎦ = 3 ⎣ 0 1 0 ⎦ = 3I 0 0 3 0 0 1 .

13 Po prawej stronie A dopiszemy macierz jednostkowa˛ I ˛ ⎤ ⎡ ⎡ ⎤ 2 1 3 1 0 0 ⎣ 0 4 −1 ⎦ ⎣ 0 1 0 ⎦ 2 ⎤ ⎡ 1 0 ⎡ 0 0 1 ⎤ w1 − w3 1 1 1 1 0 −1 ⎣ 0 4 −1 ⎦ ⎣ 0 1 .3. 1 1 1 1 0 −1 ⎣ −4 4 3w2 + w3 ⎣ 0 12 0 ⎦ 8 ⎦ .13 Wyznaczy´ macierz odwrotna˛ macierzy c ⎡ ⎤ 2 1 3 A = ⎣ 0 4 −1 ⎦ 1 0 2 Twierdzenie 3. 2 ⎤ ⎡ 0 0 1 ⎤ ⎡ 1 0 . to macierza˛ odwrotna˛ A jest macierz ˛ ˙ dołaczona macierzy A podzielona przez warto´´ wyznacznika macierzy A sc ˛ 1 A−1 = · AD (122) det A Uwaga 3. ˛ ˛ której elementy sa równe odwrotno´ciom elementów macierzy D. 0 ⎦ w2 + 4w3 3⎤ 8 ⎤ ⎡ 0 0 ⎡ −4 1 .12 Operacje elementarne. ze ˛ ˛ ˙ A−1 A = AA−1 = I (121) Twierdzenie 3. 8 ⎤ ⎡ 0 0 3⎤ ⎡ −4 1 1 1 1 . s ˛ ˛ Rozwiazanie 3. 1 2 ⎦ .19 Macierza˛ odwrotna macierzy nieosobliwej A nazywamy macierz A−1 taka. przekształcaja jednocze´nie macierz I w macierz A . s ˛ ⎤ ⎡ 1 ⎡ ⎤ 0 0 k 0 0 k D=⎣ 0 l 0 ⎦ D−1 = ⎣ 0 1 0 ⎦ l 1 0 0 m 0 0 m Przykład 3. 4 −1 ⎦ ⎣ 0 1 0 ⎦ w3 − w1 1 2 ⎤ ⎡ 0 −1 ⎤ ⎡ −1 0 . 1 8 ⎤ ⎡ 0 0 3 ⎤ ⎡ −4 w1 − w2 3 0 0 8 −2 −13 ⎣ 0 3 0 ⎦ ⎣ −1 . 8 ⎡ 0 0 3 ⎤ ⎡ −4 1 ⎤ 3w1 − w3 3 3 0 7 −1 −11 ⎣ 0 3 0 ⎦ ⎣ −1 . 0 ⎦ . 1 0 −1 ⎣ −1 1 w2 /4 ⎣ 0 3 0 ⎦ 2 ⎦ . które przekształcaja macierz nieosobliwa ˛ ˛ −1 A w macierz jednostkowa I. 1 2 ⎦ .11 Jezeli A jest macierza˛ nieosobliwa. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Definicja 3.4 Macierz odwrotna macierzy diagonalnej D jest macierza diagonalna. 1 1 1 1 0 −1 ⎣ 0 4 −1 ⎦ ⎣ 0 1 . 1 8 ⎤ ⎡ 0 0 3 ⎤ ⎡ −4 1 0 0 8 −2 −13 1 ⎣ 0 1 0 ⎦ ⎣ −1 1 2 ⎦· 3 0 0 1 −4 1 8 52 . 1 1 1 1 0 −1 ⎣ 0 .

. . n i1 i2 in a2 + a2 + . ˛ a2 + a2 + . . . 2.11. s sci ˛ 1. jezeli macierz odwrotna A−1 równa sie macierzy transpo˛ ˛ ˛ ˙ nowanej AT . . A−1 = AT (123) Jezeli macierz A jest macierza ortogonalna. to ˛ ˛ ˙ AAT = AA−1 = I oraz AT A = I Z równo´ci (124) wynikaja własno´ macierzy ortogonalnej. . n 1k 2k nk 53 (125) (126) (124) . tzn. . + a2 = 1 dla i = 1. ··· ⎤ a1n a2n ⎥ ⎥ ⎥ ··· ⎦ ann ⎡ nazywamy macierza ortogonalna.14 Wyznaczy´ macierz odwrotna˛ macierzy A zdefiniowanej w Przykładzie 3. MACIERZE I WYZNACZNIKI Przykład 3. c c Rozwiazanie 3.MATEMATYKA A wiec ˛ A−1 3.14 Rozwiazanie Macierz dołaczona AD ma posta´ ˛ ˛ ˛ ⎡ ⎤ 8 −2 −13 1 2 ⎦ AD = ⎣ −1 −4 1 8 det A = 3 Zatem macierz A−1 bedzie równa ˛ 8 −2 −13 ⎢ 1⎣ −1 1 2 ⎦=⎢ = ⎣ 3 −4 1 8 ⎡ ⎤ ⎡ 8 3 −1 3 −4 3 ⎤ 8 −2 −13 1 1 2 ⎦ = ⎣ −1 3 −4 1 8 ⎡ Warto´´ wyznacznika macierzy A jest równa sc A −1 − 2 − 13 3 3 1 3 1 3 2 3 8 3 ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ Sprawdzamy AA−1 Twierdzenie 3. + a2 = 1 dla k = 1. tzn.13 Macierz ⎤⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 2 1 3 8 −2 −13 3 0 0 1 1 1 2 ⎦= ⎣ 0 3 0 ⎦=I = ⎣ 0 4 −1 ⎦ ⎣ −1 3 3 1 0 2 −4 1 8 0 0 3 a11 ⎢ a21 ⎢ A=⎢ ⎣ ··· an1 ⎡ a12 a22 ··· an2 ··· ··· . 2.. . . . . . Suma kwadratów wszystkich elementów dowolnego wiersza oraz dowolnej kolumny macierzy ortogonalnej równa sie 1..

Rzeczywi´cie: s s ˛ 1 2 1 2 wiersz: wiersz: kolumna: kolumna: cos2 α + sin2 α = 1 (− sin α)2 + cos2 α = 1 cos2 α + (− sin α)2 = 1 sin2 α + cos2 α = 1 ∙ cos α sin α − sin α cos α ¸ Własno´ci (127) i (128) równiez sa˛ spełnione. n a1k a1l + a2k a2l + . tzn. ze w tym przypadku zachodzi równo´´ wT = w−1 . c s Rozwiazanie 3. k. . ze z równa´ (124) wynika warto´´ wyznacznika macierzy ortogonalnej. . wiec (det A)2 = 1. n sc ˙ ˙ Mianowicie det A det AT = det I ale det AT = det A. . mnozenie wzgledem kolumn: ˛ ˙ 54 cos α (− sin α) + sin α cos α = 0 cos α sin α + (− sin α) cos α = 0 . . ze macierz w sc ˛ ˙ ˙ jest macierza˛ ortogonalna. . j = 1. Suma iloczynów wszystkich odpowiednich elementów dwóch róznych wierszy oraz dwóch ˙ róznych kolumn macierzy ortogonalnej równa sie zeru. c ˙ Przykład 3. . . Oznacza to. .3. 2. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA 2. l = 1. det I = 1. Sprawdzimy własno´ci (125) i (126). . ˛ Stad otrzymujemy ˛ det A = ±1 (129) Wyznacznik macierzy ortogonalnej moze by´ równy tylko +1 lub −1. .15 Macierz pewnego przekształcenia liniowego ma posta´ c ∙ ¸ cos α − sin α w= sin α cos α Sprawdzi´ własno´ci (125) i (126). poniewaz ˛ ˙ det w = cos2 α + sin2 α = 1 6= 0 Macierz transponowana jest równa w = T (130) ∙ cos α sin α − sin α cos α ¸ Natomiast macierz dołaczona wD jest nastepujaca ˛ ˛ ˛ ∙ ¸ cos α sin α D w = − sin α cos α Poniewaz det w = 1. . ˛ ˙ ai1 aj1 + ai2 aj2 + . . + ank anl = 0 dla k 6= l. 2.15 Jest to macierz nieosobliwa. to ˙ w −1 =w = D Widzimy wiec. n (127) (128) Ponadto zauwazamy. + ain ajn = 0 dla i 6= j. bowiem: s ˙ 1. i. mnozenie wzgledem wierszy: ˛ ˙ 2.

˛ ˛ Moduł maksymalnej warto´ własnej macierzy A nazywamy jej promieniem spektralsci nym i oznaczamy (137) ρ(A) = max |λ| λ∈σ(A) 55 . MACIERZE I WYZNACZNIKI 3.. . Równanie det (A − λI) = 0 (134) ma dokładnie n pierwiastków rzeczywistych lub zespolonych. sc Wniosek 3. W rezultacie otrzymamy ˛ ⎤ ⎡ a11 − λ a12 ··· a1n ⎢ a21 a22 − λ · · · a2n ⎥ ⎥ ⎢ C=⎢ ⎥ . ⎦ ⎣ ··· ··· ··· an2 · · · ann − λ an1 Przyrównujac do zera wyznacznik macierzy (132) ˛ ¯ ¯ a11 − λ a12 ··· a1n ¯ ¯ a21 a22 − λ · · · a2n ¯ ¯ . jezeli kazdy pierwiastek liczy sie ˛ ˙ ˙ tyle razy. 2. . k = 1.8 Równanie charakterystyczne macierzy elementach aik (i.5 Suma warto´ci własnych macierzy A jest równa sumie elementów znajdujacych s ˛ sie na przekatnej gwnej tej macierzy: λ1 + λ2 + · · · + λn = a11 + a22 + .. .MATEMATYKA 3.. jezeli co najmniej ˛ ˙ ˙ jedna warto´´ własna jest równa 0. Pierwiastki λi tego równania. ze macierz A jest macierza˛ osobliwa.. ¯ ··· ··· ··· ¯ ¯ an1 an2 · · · ann − λ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ ¯ Z danej macierzy kwadratowej A stopnia n o ⎡ a11 a12 ⎢ a21 a22 ⎢ A=⎢ ⎣ ··· ··· an1 an2 (131) (132) (133) otrzymamy równanie stopnia n wzgledem λ. które nazywamy równaniem charakterystycz˛ nym macierzy A. ˙ nazywamy warto´ sciami własnymi macierzy A. ile wynosi jego krotno´c. + ann = tr(A).. . s´ Znajac wszystkie warto´ własne macierzy mozemy obliczy´ warto´´ jej wyznacznika sci c sc ˛ ˙ det(A) = λ1 · λ2 · · · · · λn = oraz tak zwany ´ slad macierzy (ang.4 Z relacji (135) wynika. trace) tr(A) = λ1 + λ2 + · · · + λn = n X i=1 n Y i=1 λi (135) λi (136) Wniosek 3... rózne od zera dla macierzy nieosobliwej. n) ⎤ · · · a1n · · · a2n ⎥ ⎥ ⎥ .. ··· ⎦ · · · ann utworzymy nowa macierz zgodnie z zapisem A − λI = C.

16 Tworzymy równanie charakterystyczne tej macierzy ˛ ¯ ¯ ¯ 2−λ 1 ¯ ¯=0 ¯ ¯ 1 5−λ ¯ (2 − λ) (5 − λ) − 1 = 0 √ ¢ 1¡ 7 − 13 2 −→ λ2 − 7λ + 9 = 0 Stad ˛ (138) Łatwo zauwazy´. ze równanie charakterystyczne (138) ma dwa pierwiastki rzeczywiste ˙ c ˙ λ1 = λ2 = √ ¢ 1¡ 7 + 13 2 Sa to warto´ci własne macierzy A.16 Wyznaczy´ równanie charakterystyczne oraz warto´ci własne macierzy c s ∙ ¸ 2 1 A= 1 5 Rozwiazanie 3.3. MACIERZE I WYZNACZNIKI MATEMATYKA Przykład 3. s ˛ 56 .

jezeli jest on rozwiazaniem ˛ ˛ ˛ ˙ kazdego równania zawartego w tym układzie. . . co poda´ wszystkie jego rozwiazania. . . . xn ) lub x = [x1 . . . . . układ (142) zawiera tylko jedno równanie liniowe f1 (x) = 0 Funkcja liniowa 2 zmiennych nazywamy wyrazenie spełniajace warunek: f (γx + ωy) = f (γx) + f (ωy) = ˛ ˛ ˛ ˙ γf (x) + ωf (y). UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH 4 4. 4. y. Układy równa´ liniowych n Równanie liniowe Definicja 4. liczbe b− wyrazem wolnym (albo prawa˛ strona˛ równania). ˛ liczby te sa˛ znane. . . . Zmienne x1 . . . . Wykresem funkcji liniowej jest linia prosta. . t. po podstawieniu za zmienne x1 . tzn. . . z. a1 x1 + a2 x2 + . . ˙ Gdy m = 1. . . . 11 57 . . cn ) nazywamy rozwiazaniem układu (142). + an xn = b (140) (139) Nazywamy je jednorodnym. xn nazywamy niewiadomymi. . . x2 . . . . . Rozwiazaniem równania liniowego (140) nazywamy kazdy ciag n liczb rzeczywistych ˛ ˛ ˙ (c1 . Zbiór wszystkich rozwiaza´ danego równania liniowego c ˙ ˛ n ˛ n nazywamy rozwiazaniem ogólnym. . an nazywamy współczynnikami równania. c2 . . Ciag niewiadomych x1 . . zwykle oznaczamy je x. cn prawdziwa jest relacja (140). c2 . Jezeli niewiadomych jest ˙ niewiele. gdy b = 0 i niejednorodnym. Rozwiaza´ równanie oznacza to samo. . wzglednie c ˛ c ˛ ˛ stwierdzi´. xn zapisujemy w skrócie ˛ x = (x1 . . tzn.1 Równaniem liniowym o n zmiennych (niewiadomych) nazywamy równanie otrzymane przez przyrównanie do zera funkcji liniowej n zmiennych11 . gdy b 6= 0.2 Układ równa´ n ⎧ ⎪ f1 (x) = 0 ⎪ ⎨ f2 (x) = 0 ⎪ ··· ⎪ ⎩ fm (x) = 0 Rozwazmy układ równa´ n ˙ (142) Ciag c = (c1 . . c2 . . . xn liczb c1 . a kazde pojedyncze rozwiazanie rozwiazaniem szcze˛ ˛ ˛ ˙ gólnym. xn ]T . . . cn ) (141) który spełnia równanie (140). .MATEMATYKA ´ 4. ze rozwiaza´ nie ma. + an xn + a0 = 0 Równanie liniowe zapisujemy a1 x1 + a2 x2 + . RÓWNANIA LINIOWE. Liczby a1 .1 Równania liniowe.

+ tk fk (x) = 0 sa˛ równowazne.3 Kombinacja liniowa równa´ n Majac dany układ równa´ mozemy kazde równanie pomnozy´ przez pewna stała i doda´ n c ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ c je do siebie. ˙ (146) Twierdzenie 4. Czy równania sa˛ liniowo niezalezne? c ˛ ˙ Rozwiazanie 4. Otrzymujemy układ 1 · f1 (x) + 1 · f2 (x) = 0 1 · 2x + 1 · y + 1 · x + 1 · 2y = 0 3x + 3y = 0 2 · f1 (x) + 2 · f2 (x) = 0 2 · 2x + 2 · y + 2 · x + 2 · 2y = 0 6x + 6y = 0 Układ ⎧ ⎨ 3x + 3y = 0 ⎩ (145) 6x + 6y = 0 wynika z poprzedniego. W sc ˙ przeciwnym przypadku równania te nazywamy liniowo zaleznymi. ˙ Twierdzenie 4.2 Ponizsze dwa układy równa´ . 2. . 2. 1 oraz 2. = km = 0. tk oznaczaja˛ stałe dowolne. . . Sa one niezalezn ˛ ˛ ˛ ˙ ne liniowo.´ 4. A: B: (147) ⎪ fk (x) = 0 ⎪ fk (x) = 0 ⎪ ⎪ ⎩ ⎩ f (x) = 0 f (x) + t1 f1 (x) + . . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4. ˙ 58 . . .. n ˙ k≥1 ⎧ ⎧ ⎪ f1 (x) = 0 ⎪ f1 (x) = 0 ⎪ ⎪ ⎨ ⎨ . jezeli równo´´ (143) zachodzi tylko wtedy. ale nie jest mu równowazny. 2. w których t jest stała˛ dowolna˛ n ˙ ⎧ ⎧ ⎨ f1 (x) = 0 ⎨ f1 (x) = 0 A: B: ⎩ ⎩ f2 (x) = 0 f2 (x) + tf1 (x) = 0 sa˛ równowazne.1 Dany jest układ równa´ n ⎧ ⎨ f1 (x) = 2x + y = 0 ⎩ f2 (x) = x + 2y = 0 (144) Utworzy´ kombinacje o współczynnikach 1. m− stałe. . . Równanie (143) nazywamy kombinacja liniowa równa´ danego układu. . . . + km fm (x) = 0 (143) gdzie: ki . gdy k1 = k2 = . i = 1....1 Tworzymy kombinacje o współczynnikach 1. . . w których t1 . 1 oraz kombinacje o współczyn˛ ˛ ˛ nikach 2.1 Ponizsze dwa układy równa´. RÓWNANIA LINIOWE. ˙ Przykład 4. Tak skonstruowane równanie ma posta´ c k1 f1 (x) + . . .

... am2 a12 a22 ... . n Współczynniki aij układu i wyrazy wolne bi . .. . ˛ ˛ ⎢ a11 ⎢ ⎢ a [ A| b] = ⎢ 21 ⎢ .. . . . n sa znanymi liczbami ˛ rzeczywistymi... a1n a2n .. . Macierz rozszerzona. j = 1... amn . . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH 4.. ⎦ bm (153) ... ... . Okre´laja one układ równa´ . Zapiszemy je w postaci s ˛ n ˛ ˛ macierzy }| a11 a12 ⎢ a a22 A = ⎢ 21 ⎣ .. + amn xn = bm lub Ax = b (148) Macierz | macierz rozszerzona nazywamy macierza układu. ⎣ am1 ⎡ a11 ⎢ a21 [ A| b] = ⎢ ⎣ . ... . am1 am2 ⎡ z macierz współczynników Układ m równa´ liniowych o n niewiadomych zapisujemy n ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + . .. . .. a2n ⎥ ⎥ .. . + a1n xn = b1 ⎪ ⎨ a21 x1 a22 x2 + . . RÓWNANIA LINIOWE.. . a1n a2n . .. .. . amn . a macierz ˛ a11 a12 ⎢ a21 a22 A=⎢ ⎣ . W niektórych podreczni˛ ˛ ˛ ˛ kach ostatnia kolumna jest oddzielona od macierzy układu pionowa linia kropkowana lub ˛ ˛ ˛ ciagła.. Macierz układu. . .. .. ⎥ ⎦ bm ⎤ ⎤ (152) .. . .MATEMATYKA ´ 4. . . . . ⎦ = b bm (149) ⎤ .. Np.. Powstaje ona po dołaczeniu kolumny wyrazów wolnych b do macierzy ˛ ˛ ˛ układu A. a2n ⎥ ⎥ . . a2n . ⎦ .4 Układ równa´ liniowych.... . b1 ⎥ ⎥ b2 ⎥ ⎥ .. amn ⎤ b1 b2 ⎥ ⎥ . amn b1 b2 ⎥ ⎥ . am2 59 . . a1n . a1n . am1 (151) macierza rozszerzona.. .. a wiec i jego rozwiazanie. am2 ⎡ { ⎤ . i = 1. ⎦ bm } (150) a11 ⎢ a21 [A| b] = C = ⎢ ⎣ .. . . am1 ⎡ a12 a22 .. .. . amn {z macierz wyrazów wolnych z ⎡ }| ⎤ { b1 ⎢ b2 ⎥ ⎥ ⎢ ⎣ ... . .. . a1n ... . . .. . . Macierz rozszerzona czesto oznacza sie symbolem [A| b]. .. ..... am1 am2 ⎡ a12 a22 . .. . .. ⎦ .. . . .. m.. . .. + a2n xn = b2 ··· ··· ··· ··· ⎪ ⎪ ⎩ am1 x1 am2 x2 + ..

.. 2.. a wiec ˛ równiez na kolumnie wyrazów wolnych. a1n a2n a3n . ˙ Przekształceniom elementarnym układu równa´ (148) odpowiadaja nastepujace przekształn ˛ ˛ ˛ cenia elementarne macierzy (149): 1.. Twierdzenie 4. c c ˙ ˛ ˛ n 4.4 Dowolna˛ macierz ⎢ ⎢ A=⎢ ⎢ ⎣ (154) . n n ˛ ˙ to z kazdego rozwiazania układu F przez analogiczne przekształcenie otrzymujemy rozwiazanie ˛ ˛ ˙ układu G. przestawienie ze soba dwóch równa´ układu.. to otrzymamy ˙ 6x2 + 5x1 + 7x3 = 8. amn ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ Twierdzenie 4. pomnozenie pewnego równania układu przez dowolna liczbe i dodanie do innego równania ˛ ˛ ˙ tego układu.5 Przekształcenia elementarne i zmiana numeracji niewiadomych Przekształceniami elementarnymi układu równa´ liniowych nazywamy n 1. ˛ ˛ ˙ Uwaga 4. ˛ n ˛ n ˙ Zmiana numeracji niewiadomych w układzie (148) powoduje odpowiednie przestawienie kolumn w macierzy współczynników tego układu (kolumna wyrazów wolnych pozostaje na swoim miejscu). . ˙ Jezeli w równaniu 5x1 + 6x2 + 7x3 = 8 przestawimy pierwsze dwa wyrazy. pomnozenie równania układu przez liczbe rózna od 0. c x Jezeli z układu równa´ F przez zmiane numeracji niewiadomych powstaje układ równa´ G. pomnozenie wiersza przez liczbe rózna od zera..1 Przekształcenia elementarne wykonywane sa˛ na macierzy rozszerzonej. am1 a12 a22 a32 .. n ˛ 2. to otrzymamy układ równowazny danemu układowi. x2 ...3 Jezeli do danego układu równa´ liniowych zastosujemy przekształcenie elen ˙ mentarne. Z układu normalnego łatwo ˛ odczyta´ rozwiazanie lub stwierdzi´. Kazdy układ równa´ liniowych mozna sprowadzi´ za pomoca przekształce´ elementarnych n c n ˛ ˙ ˙ i zmiane numeracji niewiadomych do tzw.. am2 60 .. przestawienie dwóch wierszy... ˛ ˙ ˛ ˙ 3. ze rozwiaza´ nie ma.. Znalezienie rozwiaza´ układu G jest równowazne znalezieniu rozwiaza´ układu F . ˛ ˙ ˛ ˙ 3. . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4. układu normalnego.6 Sprowadzanie macierzy do postaci normalnej ⎡ a11 a21 a31 . x3 takie. . pomnozenie pewnego wiersza przez dowolna liczbe i dodanie do innego wiersza..´ 4.. ze ¯ ¯ ¯ ˙ ¯ x1 = x2 x2 = x1 ¯ x3 = x3 ¯ (zmiana numeracji) x x Analizowane równanie przyjmie posta´ 6¯1 + 5¯2 + 7¯3 = 8. RÓWNANIA LINIOWE. W celu uporzadkowania niewiadomych zgodnie ze wzrostem wska´nika z ˛ wprowadzamy nowe niewiadome x1 ..

. ⎥ (155) ⎥ 0 0 . . mozemy uzyska´ w miejscu c11 ... . 0 c1. ..r+1 . r ≥ 1. . ..... 0 0 w której nie wszystkie wyrazy aij przestawienia kolumn sprowadzi´ c ⎡ p11 ⎢ 0 ⎢ ⎢ 0 ⎢ ⎢ ⎢ P = ⎢ . . .r+1 ⎢ ⎢ 0 0 0 . ... . ˙ Jezeli r = n.. . p1n p22 p23 . . p3n ⎥ ⎥ ⎥ . .. . . .. . . . ⎢ 0 ⎢ ⎢ 0 ⎢ ⎣ .... . . . . ⎦ 0 0 .r+1 ⎢ ⎢ . r ≤ m. . .. . . . p2n ⎥ ⎥ 0 p33 .. c3n (157) Rozwiazanie 4. ... . 0 0 . crr c ˛ ˙ jedynki.. . to w macierzach P i C nie ma u dołu wierszy wypełnionych zerami. Zapisujemy to umownie nastepujaco: ˛ ˛ ⎡ ⎤ 1 1 −4 0 3 −1 −1 ⎢ 1 −1 −2 −2 −2 ⎥ ↓ ⎥ A=⎢ ⎣ 1 −3 ↓ 0 −4 0 ⎦ 0 1 −1 1 1 W wyniku otrzymamy ⎤ 1 1 −4 0 3 ⎢ 0 −2 2 −2 −5 ⎥ −2 ⎥ A=⎢ ⎣ 0 −4 4 −4 −3 ⎦ ↓ 0 1 −1 1 1 ⎡ 61 .. mozna za pomoca przekształce´ elementarnych i n ˛ ˙ do macierzy zwanej półnormalna ˛ ⎤ p12 p13 .. . c2n .... .2 Pierwszy wiersz pomnozony przez (−1) dodajemy do drugiego i trzeciego ˛ ˙ wiersza. p3r p3. ..r+1 .. 0 c2..... ... W macierzach P i C liczba r ma taka˛ sama˛ warto´´.. .. . . . . Jezeli r = m.. crn ⎥ ⎥ . .r+1 . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH sa˛ zerami. normalna ˛ ⎡ c11 0 0 . prr pr. . . .. . ⎢ . .. .... c22 6= 0..... . crr cr... 0 a nastepnie do macierzy zwanej ˛ ⎤ (156) gdzie: p11 6= 0. i = 1... ... RÓWNANIA LINIOWE. r ≤ n... 0 . prn ⎥ ⎥ 0 0 .. r ≤ n.. p1r p1.. . .. .. . to r−ta kolumna jest ostatnia˛ kolumna...r+1 .. C = ⎢ . . r ≤ m. 0 gdzie: c11 6= 0. . prr 6= 0. p2r p2...2 Sprowadzi´ do postaci normalnej macierz c ⎡ 1 1 −4 0 3 ⎢ 1 −1 −2 −2 −2 A=⎢ ⎣ 1 −3 0 −4 0 0 1 −1 1 1 ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ . . 0 ⎥ ⎥ ..r+1 ⎢ ⎢ 0 0 c33 . ˛ ˙ Przykład 4. 0 0 .. sc Dzielac i−ty wiersz macierzy C przez cii ...MATEMATYKA ´ 4.r+1 ⎢ 0 c22 0 . .. p22 6= 0... ⎥ ⎥ . .. . . .. . 0 0 ⎢ ⎣ . 0 0 0 .. crr 6= 0. ⎢ 0 0 0 .. . . ⎦ . . . r. r ≥ 1. c1n .. .. . .. . . 0 ⎥ ⎥ .. 0 c3..

0 0 0 0 0 Pierwszy wiersz pomnozymy przez 7. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Nastepnie. a a35 6= 0. RÓWNANIA LINIOWE. czwarty przez 7 i dodajemy ˙ ⎡ 1 1 3 0 −4 ⎢ 0 −2 −5 −2 2 A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 0 0 0 0 0 ⎥ ⎥ ⎦ Czwarty wiersz mnozymy przez 2 i dodajemy do niego wiersz drugi ˙ ⎡ ⎤ 1 1 −4 0 3 ⎢ 0 −2 2 −2 −5 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 0 0 7 ⎦ 0 0 0 0 −3 trzeci do czwartego ⎤ Drugi wiersz pomnozymy przez 7. trzeci przez 5 i do drugiego dodamy trzeci ˙ ⎤ ⎡ 7 7 0 0 −28 ⎢ 0 −14 0 −14 14 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 ⎦ 0 0 0 0 0 Pierwszy wiersz pomnozymy przez 2 i dodamy do niego drugi ˙ ⎤ ⎡ ·1/14 14 0 0 −14 −42 ⎥ · (−1/14) ⎢ 0 −14 0 −14 14 ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 ⎦ ·1/7 .´ 4. Jezeli pomnozymy jej wiersze przez zaznaczone mnozniki. trzeci przez (−3) i do pierwszego dodamy trzeci ˙ ⎤ ⎡ 7 7 0 0 −28 ⎢ 0 −2 −5 −2 2 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 ⎦ 0 0 0 0 0 (158) Macierz (158) ma posta´ normalna. drugi wiersz mnozymy przez (−2) i dodajemy do trzeciego ˛ ˙ ⎡ ⎤ 1 1 −4 0 3 ⎢ 0 −2 2 −2 −5 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 0 0 7 ⎦ 0 1 −1 1 1 MATEMATYKA Poniewaz a33 = 0. c ˛ ˙ ˙ ˙ to otrzymamy jeszcze prostsza˛ posta´: c ⎡ ⎤ 1 0 0 −1 −3 ⎢ 0 1 0 1 −1 ⎥ ⎥ (159) A=⎢ ⎣ 0 0 1 0 0 ⎦ 0 0 0 0 0 62 . to przestawiamy trzecia˛ kolumne z piata˛ ˛ ˛ ˙ ⎡ ⎤ 1 1 3 0 −4 ⎢ 0 −2 −5 −2 2 ⎥ ⎥ A=⎢ ⎣ 0 0 7 0 0 ⎦ 0 0 −3 0 0 Trzeci wiersz mnozymy przez 3. a34 = 0.

UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Metoda sprowadzania macierzy układu do postaci normalnej jest pomocna przy rozwiazy˛ waniu układów równa´ liniowych. RÓWNANIA LINIOWE.3 Biorac pod uwage definicje macierzy rozszerzonej (patrz (149)) mamy ˛ ˛ ˛ ˛ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 3 4 −18 5 3 4 −18 [ A| b] = ⎣ 3 0 1 −7 ⎦ −2w2 + w3 = ⎣ 0 3 4 −13 ⎦ = 6 3 6 −27 6 3 6 −27 5w3 − 6w1 ⎤ 5 3 4 −18 3 4 −13 ⎦ =⎣ 0 0 −3 6 −27 w2 + w3 ⎤ 5 3 4 −18 w1 − w2 = ⎣ 0 3 4 −13 ⎦ 0 0 1 −4 ⎡ ⎡ ⎡ ⎤ 5 3 4 −18 = = ⎣ 0 3 4 −13 ⎦ 0 0 10 −40 w3 /10 ⎡ ⎡ A wiec macierz normalna C ma posta´ c ˛ ⎤ 1 0 0 −1 3 ⎦ w2 /3 =⎣ 0 3 0 0 0 1 −4 ⎤ 5 0 0 −5 w1 /5 = ⎣ 0 3 4 −13 ⎦ w2 − 4w3 = 0 0 1 −4 . tzn. ˛ ˛ ˛ ˙ Układ równa´ (160) z innymi prawymi stronami zapiszemy nastepujaco n ˛ ˛ ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = 6 3x + z = 4 (163) ⎩ 6x + 3y + 6z = 9 63 ⎤ 1 0 0 −1 1 ⎦ C=⎣ 0 1 0 0 0 1 −4 ⎡ (161) . ˛ Rozwiazanie 4. ⎤ 1 0 0 −1 1 ⎦ =⎣ 0 1 0 0 0 1 −4 ⎡ Czwarta kolumna tej macierzy zawiera poszukiwane rozwiazania układu (160). z ta sama macierza układu i róznymi prawymi stronami.3 Rozwiaza´ układ równa´ liniowych n ˛ c ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = −18 3x + z = −7 ⎩ 6x + 3y + 6z = −27 (160) sprowadzajac macierz rozszerzona˛ układu do postaci normalnej.MATEMATYKA ´ 4. Przykład 4. W ogólnym przypadku nosi ona nazwe metody eliminacji n ˛ Gaussa. Sa˛ one odpowie˛ dnio równe: x = −1 y = 1 (162) z = −4 Przedstawiona metoda jest czesto wykorzystywana przy rozwiazywaniu układów równa´ z n ˛ ˛ tymi samymi współczynnikami.

r+1 xr+1 + . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH lub ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = 19 3x + z = 6 ⎩ 6x + 3y + 6z = 21 3 0 3 4 1 6 −18 −7 −27 −1 1 −4 6 4 9 MATEMATYKA (164) a macierz normalna posta´ c W tym przypadku macierz rozszerzona ⎡ 5 ⎣ 3 [A| b] = 6 1 ⎣ 0 C= 0 ⎡ (149) przyjmie posta´ c ⎤ 19 6 ⎦ 21 ⎤ 2 3 ⎦ 0 (165) 0 1 0 0 0 1 1 −1 1 (166) zmniejszamy liczbe przekształce´ przy konstruowaniu macierzy normalnej. .r+1 xr+1 + . .r+1 xr+1 + . ˛ ˛ Zauwazmy. . 3). 64 mozna za pomoca˛ przekształce´ elementarnych i zmiany numeracji niewiadomych sprowadzi´ n c ˙ do układu normalnego ⎧ ¯ 0 0 + c1. dzielac drugie równanie obustronnie przez 3. + c1n xn = q1 ¯ ¯ ⎪ c11 x1 ⎪ ⎪ ⎪ 0 c22 x2 ¯ 0 + c2. a kreski nad niewiadomymi zaznaczaja˛ mozliwo´´ sc ˙ ˙ zmiany numeracji niewiadomych. a ci6 − układu (164) (i = 1. RÓWNANIA LINIOWE. . ci5 − układu (163). . element a22 jest juz n ˛ ˙ rózny od zera. . + c2n xn = q2 ¯ ¯ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ··· ··· ··· ··· ⎨ 0 0 crr xr + cr. . 2. + a2n xn = b2 ··· ··· ··· am2 x2 + . . crr sa˛ rózne od 0. ze zapisujac układ wyj´ciowy w postaci s ˛ ˙ ˙ ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = −18 6x + 3y + 6z = −27 (167) ⎩ 3x + z = −7 4. operujemy mniejszymi ˛ ˙ liczbami ⎧ ⎨ 5x + 3y + 4z = −18 2x + y + 2z = −9 (168) ⎩ 3x + z = −7 Elementy ci4 sa rozwiazaniem układu (160). . .7 Metoda eliminacji Gaussa Twierdzenie 4.5 Dowolny układ m ⎧ ⎪ a11 x1 + ⎪ ⎨ a21 x1 + ⎪ ⎪ ··· ⎩ am1 x1 + równa´ liniowych o n niewiadomych n a12 x2 + . + crn xn = qr ¯ ¯ ¯ (170) ⎪ ⎪ 0 0 0 0 0 0 0 = qr+1 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ··· ⎪ ⎪ ⎩ 0 0 0 0 0 0 0 = qm . Dodatkowo.´ 4. . . . + a1n xn = b1 a22 x2 + . . + amn xn = bm (169) w którym liczby c11 . . c22 . .

xr ¯ ¯ | 1 2{z } zmienne bazowe • r = n. . ⎪ ··· ··· ··· ··· ⎪ ⎪ ⎩ a x + a x +. + a2n xn = b2 (173) . q2 /c22 ..MATEMATYKA 4.1 ´ 4. . qn /cnn ) Z powyzszej dyskusji wynika. . układ ma posta´ c c11 x1 ¯ 0 0 c22 x2 ¯ .. + a1n xn = b1 ⎪ ⎪ ⎨ a21 x1 + a22 x2 + . ˙ 1. W tym przypadku za parametry podstawiamy dowolne liczby. Jezeli r < m i w´ród liczb qr+1 . x . to układ jest rozwiazywalny. jest nim wektor (172)). . . zmienne dziela sie na dwie grupy ˛ ˛ ¯ x . Istnieje wiec niesko´ czenie wiele rozwiaza´ . zalezny od dowolnych warto´ci paramen s ˛ n ˙ trów). Jezeli r < m. a nastepnie z równa´ (170) wyznaczamy warto´ci n s ˛ zmiennych bazowych. . RÓWNANIA LINIOWE.7. ile jest n ˛ ˛ n róznych ciagów n − r liczb podstawianych za parametry. Jej idea polega na eliminacji niewian ˛ domych w pewien systematyczny sposób. 2. .. .. . . ze układ równa´ liniowych moze by´: n c ˙ ˙ ˙ • oznaczony (zbiór rozwiaza´ jest jednoelementowy. a nastepnie normalnego nosi nazwe ˛ ˛ metody eliminacji Gaussa. ˛ ˙ 0 0 ¯ crr xr = q1 = q2 ··· = qr x . ˛ n (172) • nieoznaczony (zbiór rozwiaza´ jest niesko´ czony. 0 i ma dokładnie jedno rozwiazanie ˛ 0 Zmiennych bazowych jest r. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Dyskusja układu równa´ w postaci normalnej n Wyróznimy dwa przypadki. parametrów nie ma. ˛ ˙ ˙ Rozrózniamy wtedy dwa przypadki: ˙ • r < n.. . . . . . qm istnieje co najmniej jedna rózna od 0. . x . . parametrów n − r. . . ale qr+1 = . Jest to najwazniejsza i najefektywniejsza metoda bezpo´rednies ˙ go rozwiazywania dowolnych układów równa´ liniowych. . .+ a x = b n1 1 n2 2 nn n n 65 . = qm = 0 lub jezeli r = m. . to układ s ˙ ˙ jest sprzeczny. tyle. Rozwazmy układ równa´ (169) dla m = n n ˙ ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + .. • sprzeczny (zbiór rozwiaza´ jest pusty). ˛ n Algorytm dochodzenia do układu półnormalnego. xn ¯ ¯ ¯ | r+1 r+2 {z } parametry (171) x = (q1 /c11 .

. a33 .. + a2n xn = b2 ··· ··· ··· ··· ⎩ (2) (2) (2) (2) an1 x1 + an2 x2 + .. bi = bi otrzymujemy układ w postaci półnormalnej ˛ ⎧ ⎪ a(1) x1 ⎪ 11 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ + a12 x2 (2) a22 x2 (1) (1) + a13 x3 (2) + a23 x3 (3) a33 x3 (1) + . . . . . . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA Zakładamy. . det A 6= 0. . . . xn . . . .´ 4. . n) (179) (i = 3. . . n) (175) Przekształcone równania przybieraja posta´ c ˛ ⎧ (2) (2) (2) (2) ⎨ a22 x2 + a23 x3 + . RÓWNANIA LINIOWE. ze macierz A układu (173) jest nieosobliwa. (n) = bn (1) (181) 66 . .. . tzn. n) = bi − mi1 b1 Nowy układ składa sie z n − 1 równa´ i zawiera n − 1 niewiadomych x2 . wystepujace w trakcie eliminacji Gaussa nazywa sie elementami ˛ ˛ ˛ głównymi. . Przyjmujac n ˛ mi2 = ai2 (2) (2) a22 (i = 3. . n) = (2) bi − (2) mi2 b2 Elementy a11 . . + a2n xn (3) + .. . . . . Wówczas układ ˙ Ax = b (174) ma jednoznaczne rozwiazanie. . n) (177) (i = 2. . . . . + a1n xn (2) + . to mozemy kontynuowa´ eliminacje az do c ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ otrzymania po n − 1 krokach jednego równania ann xn = bn (1) (n) (n) stad xn = bn /ann ˛ (n) (n) (180) Wprowadzajac oznaczenia aij = aij . .. . . (n) ann xn (1) = b1 (2) = b2 (3) = b3 . + ann xn = bn aij = aij − mi1 a1j (2) bi (2) a22 (2) (176) gdzie: (j = 2. n) (178) otrzymamy wyrazenie na nowe współczynniki ˙ aij = aij − mi2 a2j (3) bi (2) (3) (3) (2) (2) (j = 3. to w podobny sposób mozemy wyeliminowa´ x2 z ostatnich n − 2 równa´ układu. + a3n xn .. . x3 . . Jezeli kazdy z nich jest rózny od zera. a22 . . . . . . . c n ˙ Otrzymamy wtedy układ n − 2 równa´ z niewiadomymi x3 . . ˛ Niech a11 6=0. 3. . . Przy tym załozeniu z n − 1 ostatnich równa´ mozemy wyeliminowa´ x1 n c ˙ ˙ odejmujac od i−tego równania pierwsze równanie pomnozone przez ˛ ˙ mi1 = ai1 a11 (i = 2. Jezeli n ˛ ˙ 6= 0. . . xn .

MATEMATYKA ´ 4. jezeli uznamy b (jak w poprzednich s ˛ ˙ przykładach) za ostatnia kolumne tej macierzy i przyjmiemy. ˙ ˙ Mozemy oczywi´cie zamieni´ trzeci wiersz z drugim lub trzecia˛ kolumne z druga˛ (ale to zmienia s c ˛ ˙ numeracje niewiadomych) i kontynuowa´ obliczenia. c ˛ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 1 1 1 1 ⎣ 1 1 2 2 ⎦→⎣ 0 0 1 1 ⎦ 1 2 2 1 0 1 1 0 4. jak kolumny macierzy ˛ ˛ ˙ ˙ A. i nastepnie przestawia sie wiersze k i r.. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Zauwazmy.. Wybiera sie r jako ˛s ˛ najmniejsza liczbe całkowita. ˛ ˛ 67 .4 Tworzymy macierz rozszerzona˛ ˛ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 [A| b] = ⎣ 1 1 2 2 ⎦ 1 2 2 1 a31 1 = =1 a11 1 Widzimy. Dlatego opis metody eliminacji Gaussa upro´ci sie. cze´ciowym wyborem elementu głównego.n+1 = bi (k) (k) (1 ≤ k ≤ i ≤ n) . ˙ det A = −1 6= 0. traktujac bj jako (n + j) −ta kolumne macierzy rozszerzonej. ze prawa strone b układu (174) przekształca sie tak samo. Axp = bp (182) Rozwiazujac kilka układów równa´ o wspólnej macierzy A n ˛ ˛ Ax1 = b1 Ax2 = b2 (183) mozemy przekształci´ je łacznie. ze ˛ ˛ ˙ ai. c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ Przykład 4. ze juz po pierwszym kroku jeden z elementów głównych jest równy 0 : a22 = 0. Z drugiego i trzeciego wiersza ˙ eliminujemy x1 odejmujac od drugiego wiersza pierwszy wiersz pomnozony przez m21 = a21 ˛ ˙ a11 (patrz (175)).8 Wybór elementów głównych Jest to metoda z tzw. dla której ˛ ˛ ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (k) ¯ ¯ (k) ¯ ¯ark ¯ = max ¯aik ¯ k≤i≤n 1. RÓWNANIA LINIOWE. Współczynnik ten jest równy m21 = Podobnie m31 = A wiec ˛ ⎡ 1 =1 1 Rozwiazanie 4. ze macierz A jest nieosobliwa. Wyznacznik macierzy A układu jest rózny od zera. Metoda eliminacji Gaussa z przestawianiem wierszy. Oznacza to. i wykorzystujemy poznany algorytm.4 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x1 + x2 + x3 = 1 x1 + x2 + 2x3 = 2 ⎩ x1 + 2x2 + 2x3 = 1 (184) metoda˛ eliminacji Gaussa.

1). ˛ ˛ Kontynuujemy rozwiazywanie Przykładu 4.5 (Ciag dalszy Przykładu 4. Powyzej przedstawiamy algorytm odwracania macierzy A metoda Gaussa z wyborem ˛ ˙ maksymalnego elementu (elementu głównego) napisany w jezyku Fortran.´ 4. ˛ Powrócimy do Przykładu 4. z której wynika. x2 = −1. której ostatnia kolumna zawiera poszukiwane rozwiazania. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 2. RÓWNANIA LINIOWE. ˛ 68 . Procedure powtarzamy przesuwajac sie od wiersza ostatniego do pierwszego. Metoda eliminacji Gaussa z przestawianiem wierszy i kolumn.4) ˛ Rozwiazanie 4. dla których ¯ ¯ ¯ (k) ¯ ¯ars ¯ = max ¯a(k) ¯ ¯ ij ¯ k≤i. Jest to metoda z tzw. wiersz n − 1 pomnozymy przez mn = an−1 i odejmiemy od niego ˛ ˙ nm. ze s ˛ ˛ ˙ (186) Podstawiajac ostatnie rozwiazanie do poprzedzajacych je równa´ otrzymamy poszukiwany wektor n ˛ ˛ ˛ x = (1. Drugie podej´cie polega s ˛ ˛ na wyszukiwaniu współczynnika o najwiekszej warto´ci bezwzglednej w pozostałej cze´ci s ˛ ˛ ˛s macierzy.j≤n a nastepnie przestawia sie wiersze k i r oraz kolumny k i s. −1. Wybiera sie r i s jako ˛ najmniejsze liczby całkowite. x3 = 1.n wiersz ostatni. Majac rozwiazanie xn = bn /ann bedziemy je eliminowa´ ze wszystkich równa´ c n ˛ ˛ ˛ stojacych powyzej n−tego wiersza.5 Mamy wiec (rozpatrujemy macierz rozszerzona) ˛ ˛ ˛ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 1 1 1 1 ⎣ 1 1 2 2 ⎦→⎣ 0 0 1 1 ⎦ 1 2 2 1 0 1 1 0 Przestawimy wiersz trzeci i drugi ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 1 1 1 1 ⎣ 0 0 1 1 ⎦→⎣ 0 1 1 0 ⎦ 0 1 1 0 0 0 1 1 x1 + x2 + x3 = 1 x2 + x3 = 0 x3 = 1 (185) Otrzymali´my macierz półnormalna˛ (trójkatna˛ górna).4 (patrz macierz (185)). czyli x1 = 1.4. Przykład 4. W tym celu równania te pomnozymy przez współczynniki ˛ ˙ ˙ (n) ann odpowiadajace (175) np. Układ (181) mozna przekształca´ dalej do postaci c ˙ (n) (n) normalnej. pełnym wyborem elementu głównego. ˛ ˛ ˛ Wynikiem bedzie macierz normalna. Od wiersza pierwszego i ˛ drugiego odejmujemy wiersz trzeci: ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 1 1 1 1 0 0 ⎣ 0 1 1 0 ⎦ → ⎣ 0 1 0 −1 ⎦ 0 0 1 1 0 0 1 1 Od wiersza pierwszego odejmujemy ⎡ 1 1 ⎣ 0 1 0 0 wiersz drugi: ⎤ ⎡ ⎤ 0 0 1 0 0 1 0 −1 ⎦ → ⎣ 0 1 0 −1 ⎦ 1 1 0 0 1 1 (187) Macierz (187) jest macierza normalna˛ z jedynkami na przekatnej głównej. Ostatnia kolumna ˛ ˛ zawiera poszukiwane rozwiazania.

RÓWNANIA LINIOWE.i) 69 9 a(jq.is) dimension a(2.jq) sm=gmax*a(i.jq) GOTO 7 sm=-a(jq.eq.abs(a(j.1) eps=eps*abs(gmax) ib(nq)=jq if(abs(gmax).i) a(ip.n if(jb(i).lt.n tm=a(i.a.ne.i)=a(jq.MATEMATYKA ´ 4.2).i) do 6 j=1.jb.jq)=sm IF(ip.i)=tm 6 CONTINUE 7 CONTINUE 8 CONTINUE do 10 k=1. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH subroutine gauss(n.ne.ip) GOTO 10 iq=jb(ip) do 9 i=1.n IF(j.jq) GOTO 15 tm=a(j.eq.0) GOTO 2 if(abs(gmax).n sm=a(ip.n jb(i)=0 1 CONTINUE do 8 k=1.ib(2).ib.n IF(i.n if(jb(j).i) ip=i jq=j 2 CONTINUE 3 CONTINUE jb(jq)=ip nq=n-k+1 IF(k.0) GOTO 3 do 2 j=1.0 do 3 i=1.ip) a(i.jq) sm=gmax IF(i.eq.i)=sm 10 CONTINUE return .ne.ge.jb(2) is=0 do 1 i=1.jq)*sm GOTO 5 15 tm=gmax*sm 5 a(j.ip)=tm 4 CONTINUE do 7 i=1.eps) GOTO 11 gmax=1.n ip=ib(k) IF(jb(ip).eq.eps.jq) a(i.n gmax=0.ne.00/gmax do 4 i=1.i))) GOTO 2 gmax=a(j.i)+a(j.

⎤ am1 am2 . + amn xn = bm Ax = b Układ równa´ n (188) mozemy zapisa´ w postaci macierzowej c ˙ (189) ⎡ x1 x2 . przy n ˛ czym układ jest sprzeczny. . t2 . . + a2n xn = b2 ··· ··· ··· ⎪ ··· ⎪ ⎩ am1 x1 + am2 x2 + . 2. . . . . ˛ ˙ 3. . x2 . gdy posiada niesko´ czenie wiele rozwiaza´ . . . . . a12 .6 (Kroneckera-Capelliego) Układ równa´ Ax = b ma rozwiazanie wtedy i tylko wtedy. gdy R (A) 6= R (A| b) układ jest oznaczony. α02 + αi2 ti .9 Twierdzenie Kroneckera-Capelliego. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4.. . ze dla ustalonego ˙ i = 1. amn ⎤ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ . . am1 am2 Przypomnienie ⎢ ⎢ A=⎢ ⎣ ⎡ a11 a21 . gdy posiada tylko jedno rozwiazanie. . . . bm ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ gdzie: lub w postaci wektorowej ⎡ ⎡ ⎤ a12 a11 ⎢ a22 ⎢ a21 ⎥ ⎢ ⎢ ⎥ ⎢ . . j = 1.. . . który spełnia wszys˛ tkie równania układu (188). ˛ Twierdzenie 4. ze ˙ 5. gdy R (A) = R (A| b) = n układ jest nieoznaczony. Zbiór wszystkich rozwiaza´ stanowi k−parametrowa rodzine. α0n + αin ti i=1 i=1 i=1 gdzie: t1 . . tk ∈ R. αij − odpowiednio dobrane współczynniki takie. ˛ 70 . . . . . gdzie k = n − R (A). . . n. . k nie wszystkie αij . . . amn ⎢ ⎢ = ⎢ ⎣ (191) 1. ⎦ . .´ 4. . Układ (188) nazywamy sprzecznym. ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + . . ⎣ . . . . 2. jezeli kazde rozwiazanie ˛ n ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ układu (188) jest postaci à ! k k k X X X α01 + αi1 ti . gdy nie posiada zadnego rozwiazania. n n Dodatkowo podamy.+ ⎢ ⎣ ⎡ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ . . . . b=⎢ ⎥ ⎣ ⎦ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ xn ⎦ (190) ⎥ ⎥ ⎥ x2 ⎦ a1n a2n . przy czym rozwiazania stanowia˛ ˛ k−parametrowa˛ rodzine. Układ (188) nazywamy oznaczonym. x=⎢ ⎥ ⎣ ⎦ ⎢ ⎢ +. gdy R (A) = R (A| b) < n. gdy R (A) = R (A| b). RÓWNANIA LINIOWE. ˛ 4. . ⎣ . sa równe zero. 2. + a1n xn = b1 ⎪ ⎨ a21 x1 + a22 x2 + . . ⎥ x1 + ⎢ . Układ Cramera. . Układ (188) nazywamy nieoznaczonym. a1n a22 . Rozwiazaniem układu (188) nazywamy układ n liczb (x1 . xn ). . bm ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ b1 b2 . a2n . . . xn ⎤ ⎡ b1 b2 . .

6 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ = 0 ⎨ x1 + x2 x1 − x3 = 1 ⎩ 2x1 + x2 − x3 = 2 (192) ⎤ 1 1 0 0 R = ⎣ 0 −1 −1 1 ⎦ 0 0 0 1 ⎤ 1 1 0 0 R = ⎣ 0 −1 −1 1 ⎦ = 0 −1 −1 2 w3 − w2 Wyznacznik macierzy A za´ wyznacznik najwyzszego stopnia macierzy rozszerzonej s ˙ ¯ ¯ ¯ 1 1 0 ¯ ¯ ¯ det (A| b) = ¯ 0 −1 1 ¯ = −1 6= 0 ¯ ¯ ¯ 0 0 1 ¯ Wobec tego R (A) 6= R(A| b) A wiec rozwiazywany układ jest sprzeczny.7 Tworzymy macierz rozszerzona˛ ˛ ⎡ ⎤ 1 −1 1 1 1 −1 1 ⎦ (A| b) = ⎣ 1 1 1 1 3 71 ¯ ¯ ¯ 1 1 0 ¯ ¯ ¯ det A = ¯ 0 −1 −1 ¯ = 0 ¯ ¯ ¯ 0 0 0 ¯ . ˛ Rozwiazanie 4. czy układ równa´ niejednorodnych c n ⎧ ⎨ x1 − x2 + x3 = 1 x1 + x2 − x3 = 1 ⎩ x1 + x2 + x3 = 3 ma rozwiazania. ˛ ˛ Przykład 4. RÓWNANIA LINIOWE.6 Utworzymy macierz rozszerzona˛ ˛ ⎡ ⎤ 1 1 0 0 C = ⎣ 1 0 −1 1 ⎦ 2 1 −1 2 i poddamy ja˛ przekształceniom ⎡ 1 1 0 ⎣ 1 0 −1 C = 2 1 −1 ⎡ elementarnym ⎤ 0 1 ⎦ w2 − w1 2 w3 − 2w1 ⎡ Przykład 4.7 Sprawdzi´.MATEMATYKA ´ 4. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Rozwiazanie 4.

Definicja 4. b2 . gdy jest to układ oznaczony i m > n otrzymujemy ˛ w ten sposób.7 (Cramera) Układ Cramera jest oznaczony. . . D2 . to układ Cramera (188) dla ˙ m = n jest nieoznaczony lub sprzeczny.2 (Układu Cramera) Układ (188) nazywamy układem Cramera. które powstaja z s ˛ macierzy A przez zastapienie k−tej kolumny kolumna˛ wyrazów wolnych b1 . xn = D D D (193) ¯ ¯ ¯ 1 −1 1 ¯ ¯ ¯ 1 −1 ¯ = 4 6= 0 det A = ¯ 1 ¯ ¯ ¯ 1 1 1 ¯ gdzie: D = det A. = Dn = 0. Zapisujac układ (188) w postaci (189) ˛ Ax = b rozwiazanie układu Cramera mozna otrzyma´ z wzoru c ˛ ˙ x = A−1 b Przy czym: 1. . W tym celu obliczymy s ˛ ¯ ¯ 1 1 ¯ ¯ 1 −1 ¯ ¯ 1 1 warto´´ wyznacznika sc ¯ 1 ¯ ¯ 1 ¯ = −4 6= 0 ¯ 3 ¯ MATEMATYKA oraz wyznacznika macierzy układu Poniewaz R (A) = R (A| b) = 3 = n. det A 6=0. . . . RÓWNANIA LINIOWE. . n. . . a jedyne rozwiazanie (x1 .8 Jezeli D = 0 i co najmniej jedna z liczb D1 . . Rozwiazanie układu (188) w przypadku. 2. . . zeby zredukowany układ był układem n ˙ ˙ Cramera. Znajdujemy rozwiazanie zredukowanego układu i to rozwiazanie jest w przypa˛ ˛ dku rank (A) = rank (A| b) = n rozwiazaniem całego układu (188). x2 = . ˛ Twierdzenie 4. ˛ 72 (195) (194) . ze odrzucamy m − n równa´ tak. Twierdzenie 4. to ˙ układ Cramera (188) dla m = n jest sprzeczny.9 Jezeli D = 0 oraz D1 = D2 = . sa˛ wyznacznikami macierzy. bn układu. Dn nie jest zerem. Twierdzenie 4. . . . gdy m = n. za´ Dk . . ze zgodnie z Twierdzeniem c ˙ ˙ ˙ Kroneckera-Capelliego układ jest układem oznaczonym. . . xn ) wyraza sie wzorami: ˛ ˛ ˙ x1 = D1 D2 Dn . . . . k = 1. x2 . mozemy powiedzie´.´ 4. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH i okre´lamy jej rzad. .

x3 = D D D gdzie: D = det A. . . . ˛ Przykład 4. − a2n tk . x2 = 1. 1. a w pozostałych równaniach przenosimy na prawa strone n − r niewiadon ˛ ˛ mych tak.. rank(A) = rank (A| b) = r. D2 = ¯ 1 1 −1 ¯ = 4 . . tk . . D3 = ¯ 1 1 1 ¯=4 D1 = ¯ 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 3 ¯ 1 3 ¯ 1 1 1 ¯ 1 ¯ 1 3 ¯ Zatem x1 = 1.MATEMATYKA ´ 4. . t2 . Posiada jedno rozwiazanie definiowane ˛ ˛ wzorami D1 D2 D3 (198) x1 = . x2 = . Jedynym rozwiazaniem układu (197) jest (1. det A 6= 0..8 Sprawdzamy. D2 .8 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x1 − x2 + x3 = 1 x1 + x2 − x3 = 1 ⎩ x1 + x2 + x3 = 3 (196) (197) Rozwiazanie 4.. ⎪ ··· ··· ··· ··· ··· ··· ⎪ ⎪ ⎩ a x + a x +. W tym celu obliczamy ˛ wyznacznik macierzy układu ¯ ¯ ¯ 1 −1 1 ¯ 1 −1 ¯ ¯ 1 =4 1 −1 ¯ 1 det A = ¯ 1 ¯ ¯ ¯ 1 ¯ 1 1 1 1 A wiec. to odrzucamy ˙ m − r równa´ . . . + a1r xr = b1 − a1r+1 t1 + . Jezeli układ Cramera (188) jest nieoznaczony. . + a2r xr = b2 − a2r+1 t1 + . czy układ (197) jest układem Cramera. . natomiast D1 . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH 2.+ a x = b − a t1 + . − arn tk r1 1 r2 2 rr r r rr+1 Przykład 4.9 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x1 − x2 + x3 − x4 + x5 = 1 x1 − x2 + x3 + x4 − x5 = 1 ⎩ x1 − x2 + x3 + 3x4 − 3x5 = 1 73 (199) . Przykładowa posta´ takiego układu jest nastepujaca c ˛ ˛ ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + . Układ (197) jest układem Cramera. .. . RÓWNANIA LINIOWE. D3 sa˛ równe ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 −1 ¯ 1 1 ¯ 1 −1 1 ¯ 1 ¯ 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 −1 ¯ = 4 . − a1n tk ⎪ ⎪ ⎨ a21 x1 + a22 x2 + . 1). Za ˙ niewiadome po prawej stronie układu obieramy parametry t1 . . . x3 = 1. zeby macierz zredukowanego i przekształconego układu była nieosobliwa.

−1 . a zbiór rozwiaza´ jest zalezny ˛ ˛ n ˙ od n − R (C) = 5 − 2 = 3 parametrów. 0 .10 Rozwiaza´ za pomoca˛ wyznaczników c ⎧ ⎨ 2x − y − 5z 3x + 4y − 2z ⎩ 3x − 2y + 4z 74 układ równa´ n = 0 = 11 = 11 (201) x2 = t2 x5 = t3 t1 . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Rozwiazanie 4. 0 . RÓWNANIA LINIOWE. x2 i x5 (leza˛ one poza ˛ ˙ minorem bazowym). t3 . . ˛ ⎢ C = ⎢ 1 −1 1 ⎣ ⎡ 1 −1 1 R MATEMATYKA ⎡ 1 −1 1 −1 1 3 1 −1 1 −1 ⎢ ⎢ 0 = ⎣ 0 0 2 0 0 4 ⎡ 0 1 −1 1 −1 ⎢ = ⎢ 0 0 0 2 ⎣ 0 ⎡ 0 0 0 R A wiec R (A) = R (C) = 2. −2 . poniewaz ˙ wystepuja˛ one w minorze M2A 6= 0. ˛ ˛ ˛ Przykład 4. 1 . t3 ∈ R (200) Widzimy. −4 . 1 . ⎥ . Układ (199) jest nieoznaczony. t2 . 0 . Jako zmienne bazowe przyjmiemy x3 i x4 .9 Obliczamy rank (A) i rank (C).´ 4. 1 . 0 . 0 . Jako parametry przyjmiemy x1 . a wyznaczniki ˙ ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 ¯ ¯ 0 1 ¯ ¯ ¯ ¯ M2A = ¯ ¯ 0 1 ¯ = 1 i M2C = ¯ −1 0 ¯ = 1 ⎢ R = ⎢ 0 0 0 1 ⎣ 0 0 0 0 ⎡ 1 −1 1 0 0 R ⎣ 0 0 0 1 −1 = 0 0 0 0 0 1 −1 1 −1 . 1 . . ⎥ ⎥ w2 − w1 ⎦ w3 − w1 ⎤ ⎥ . 1 . . 1 . . 1 . Z układu (199) dochodzimy do układu Cramera (patrz macierz C) x3 = −x1 + x2 + 1 x4 = x5 i wstawiamy x1 = t1 stad ˛ x3 = −t1 + t2 + 1 x4 = t3 Ostateczne rozwiazanie układu (199) jest nastepujace: (t1 . t2 . . . −3 . 0 . −1 . 1 . t3 ). . −2 . 0 . −t1 + t2 + 1. . 1 . 1 . . . 0 . . . ze kazdy minor stopnia 3 macierzy C jest równy 0. ⎦ w3 − 2w2 ⎤ ⎥1 ⎥ w2 ⎦2 ⎤ ⎤ = R = R = R ⎤ 1 0 ⎦ 0 ⎥ ⎥ w1 + w2 ⎦ = R .

Sa˛ rozwiazaniem układu (204). A wiec układ (206) jest sprzeczny. Przykład 4. ze 0 = 1. x2 = 1. ze układ (202) ˛ ˙ ˙ jest sprzeczny.13 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x+y+z =1 x+y+z =0 ⎩ x+y+z =0 (206) Rozwiazanie 4. RÓWNANIA LINIOWE. Odejmujac równanie ˛ trzecie od pierwszego otrzymujemy.11 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ 10x − 2y + 8z = 1 5x + y − 8z = 0 ⎩ 15x − y = 0 ¯ ¯ ¯ ¯ = 132 ¯ ¯ (202) za pomoca˛ wyznaczników. x3 = 1. D3 . ze D = 0 oraz D1 = D2 = D3 = 0. A wiec układ (203) ˛ ˛ ˙ jest albo nieoznaczony albo sprzeczny. ˛ ˛ Układ jest układem Cramera. ale D1 = −8 6= 0.MATEMATYKA ´ 4. gdyz D 6= 0. ˛ ˙ 75 . D = ˛ D1 = D2 = D3 = 0. ze D = 0. Rozwiazanie 4.13 Obliczamy wyznaczniki D. D2 . Sa˛ one wszystkie równe 0.10 Obliczamy wyznacznik układu ˛ ¯ ¯ 2 −1 −5 ¯ 4 −2 D=¯ 3 ¯ ¯ 3 −2 4 Rozwiazaniem sa liczby x1 = 3. D1 . Układ jest ˛ ˛ ˙ układem nieoznaczonym. Obliczamy warto´ci wyznaczników D1 . Oznacza to. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Rozwiazanie 4. Mamy ponownie układ sprzeczny lub nieoznaczony. Aby okre´li´ typ układu opu´cimy (na razie) trzecie s c s równanie i rozwiazemy układ z parametrem ˛˙ ½ 2x + y = 1 − z (204) x − y = −z Jego rozwiazaniem sa˛ liczby ˛ x= 1 − 2z 1+z (205) y= z− dowolne 3 3 Podstawiajac je do trzeciego równania otrzymujemy ˛ 4 1 1 4 8 1 8 (1 − 2z) − − z + 3z = − z − − z = 1 3 3 3 3 3 3 3 A wiec (205) spełniaja˛ równiez trzecie równanie. Przykład 4. s ˙ Mamy ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 −1 −5 ¯ ¯ 2 0 −5 ¯ ¯ 2 −1 0 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 4 −2 ¯ = 396 D2 = ¯ 3 11 −2 ¯ = 132 D3 = ¯ 3 4 11 ¯ = 132 D1 = ¯ 11 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 11 −2 ¯ 3 11 ¯ 3 −2 11 ¯ 4 ¯ 4 ¯ Przykład 4.11 Stwierdzamy.12 Stwierdzamy.12 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ 2x + y + z = 1 x − y + z = 0 ⎩ 4x − y + 3z = 1 (203) Rozwiazanie 4. D2 i D3 .

14 Niech A= ∙ 1 1 1 1. to mówimy. ze macierz A jest ´le uwarunkowana.0001y = 2.0. . Warto´´ ta sugeruje. RÓWNANIA LINIOWE. s ˛ 2. Rozwia˛zmy ten sam układ z nieznacznie ¸ zaburzona˛ prawa˛ strona˛ (czesto nazywana˛ warun˛ ˙ ∙ 2 mamy kiem poczatkowym).0003 Rozwiazanie 4.´ 4.9999 × 10−5 i s ˛ ˙ λ2 = 2. . Natomiast dla b3 = otrzymujemy 2. Jak widzimy. z Twierdzenie 4. ˛ ˛ Przykład 4. Dla b1 = konstruujemy układ równa´ n 2. to liczbe ˛ λn λmax cond(A) = = (208) λ1 λmin nazywamy wska´nikiem uwarunkowania macierzy A ze wzgledu na zaburzenie prawej strony b.0003 x + y =2 x + 1. Jezeli cond(A) jest duzy. . < s ˙ λn .0001. Czy rzeczywi´cie tak jest? Otóz: z s ˙ ∙ ¸ 2 1.0}.0002 x + y =2 x + 1.0001 2.0}. y = 1. y = 3. λ2 .0}. Dla b2 = ˛ 2.0002 2. ze z sc ˙ A jest ´le uwarunkowana.0001 x + y =2 x + 1.0002 Rozwiazaniami sa˛ liczby: {x = 0.0001y = 2. . z ˛ ˙ ∙ ¸ 2 3.0001 ¸ Nalezy rozwiaza´ układ ¸ równa´ Ax = b dla prawych stron odpowiednio równych: b1 = n ∙ ˛ c ∙ ˙ ¸ ∙ ¸ 2 2 2 . Wyra´nie inne niz w poprzednim przypadku.0003 Powyzszy układ ma rozwiazania: {x = −1.0001 Jego rozwiazaniami sa˛ warto´ci: {x = 1.14 Przyblizone warto´ci własne macierzy A sa˛ równe λ1 = 4. ˛ ˙ 76 . UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4. . a wska´nik uwarunkowania macierzy cond(A) = 40002. . 2. z ˛ Warto´´ cond(A) charakteryzuje równiez wrazliwo´´ rozwiazania układu (207) na zaburzenia sc sc ˛ ˙ ˙ macierzy A. b2 = i b3 = .0.0001y = 2.10 Uwarunkowanie macierzy Ax = b (207) Przy rozwiazywaniu układu równa´ n ˛ istotne znaczenie ma tzw.10 Jezeli λ1 . wska´nik uwarunkowania macierzy A. W takich z ˙ ˙ ˙ przypadkach rozwiazania zagadnienia (207) sa bardzo czułe na zaburzenia prawych stron. jeszcze inne. λn sa˛ warto´ciami własnymi macierzy A i λ1 < λ2 . y = 2.

0002 liczby {y = 2. ˛ ˛ Przykład 4. Dla b2 = 2.0. ze macierz z c ˙ ˙ A jest dobrze uwarunkowana.0001x +y = 2 x +y = 2.0003 0.0001x +y = 2 x +y = 2.1 Układy równa´ ze ´le uwarunkowanymi macierzami sa˛ zagadnieniami niepopran z wnie postawionymi.0002 × 10−4 }. Moze to oznacza´. ∙ ¸ 2 1. x = 3. RÓWNANIA LINIOWE. ˛ Analizujac powyzsze przykłady mozemy jednoznacznie stwierdzi´.0001 × 10−4 }.0003 × 10−4 }.0002 0.15 Niech A= ∙ 0. ˛ ∙ ¸ 2 2.0 × 106 . λ2 = s ˛ ˙ 1. Wniosek 4. ∙ ¸ 2 3. ze wska´nik uwarunkoc ˙ z ˛ ˙ ˙ wania macierzy wpływa w sposób decydujacy na dokładno´c rozwiazania układu równa´ Ax = s´ n ˛ ˛ b. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Wniosek 4.MATEMATYKA ´ 4.61796. Sprawdzimy to.6181. jezeli małym zmianom ˙ ˙ warunków poczatkowych (prawym stronom) odpowiadaja˛ małe zmiany rozwiazania.0001 1 1 1 ¸ Nalezy rozwiaza´ układ równa´ Ax = b dla prawych stron z poprzedniego przykładu.0003 rozwiazaniami sa˛ {y = 2.0832 1 0 1 −3 2 1 ⎢ 1 2 3 cond ⎢ 2 1 ⎣ 3 1 2 2 2 5 ⎡ 2 3 1 2 2 5 1 3 1 2 2 5 1 3 2 7 ⎤ ⎥ ⎥ = 6. x = 1. a wska´nik uwarunkowania macierzy cond(A) = 2.2 Mówimy.000001 ¸ = 4.0001x +y = 2 x +y = 2.15 Przyblizone warto´ci własne macierzy A sa˛ równe λ1 = −0.0001 sa liczby {y = 2. n ˛ c ˙ Rozwiazanie 4. Dla b3 = 2.0001 0. Ponizej przedstawiamy przykłady dowolnie wybranych macierzy i ich wska´niki uwarunkoz ˙ wania: ∙ ¸ ∙ ¸ 0 1 21 −5 cond = 1.0.0. x = 2.4459 × 10−5 cond ⎦ 77 ∙ 1 1 1 1.0 cond = 8. ze zagadnienie jest poprawnie postawione. Dla b1 = rozwiazaniem układu ˛ 2.6184.

RÓWNANIA LINIOWE. Ich warto´´ jest wiec równa 0. a r− rzedem ˛ ˛ ˙ macierzy współczynników. Dn zawieraja˛ kolumne ˛ ˙ zerowa. niesko´ czenie wiele rozwiaza´ niezerowych. sc ˛ ˛ Twierdzenie 4. to układ (212) ma jedynie rozwiazania zerowe: ˛ ˙ ˙ x = y = z = 0.4 Układ jednorodny ma zawsze rozwiazanie zerowe ˛ (210) Twierdzenie 4. = xn = 0 Istnienie rozwiaza´ niezerowych zalezy od wyznacznika ˛ n ˙ ¯ ¯ a11 a12 · · · ¯ ¯ a21 a22 · · · ¯ D=¯ ¯ · · · · · · . to wyznaczniki D1 .11 Układ jednorodny (209) o wyznaczniku róznym od zera ˙ układu ¯ a1n ¯ ¯ a2n ¯ ¯ ¯ ··· ¯ ¯ ann ¯ (211) Dowód 4. ¯ ¯ an1 an2 · · · D 6= 0 ma jedynie zerowe rozwiazanie. . ˛ Poniewaz wszystkie wyrazy wolne sa˛ zerami.. Rozwiazanie n ˛ n ˛ n ˛ ogólne jest zalezne od n − r parametrów.16 Wyznacznik macierzy układu ˛ ⎡ ⎤ 1 1 2 A = ⎣ 2 −1 2 ⎦ 4 1 4 (212) jest równy 6. Przykład 4. D2 ..16 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ x + y + 2z = 0 2x − y + 2z = 0 ⎩ 4x + y + 4z = 0 Rozwiazanie 4. 78 . . oprócz rozwiaza´ zerowych. Poniewaz jest rózny od zera.. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH MATEMATYKA 4.3 Układem jednorodnym n równa´ liniowych o n n ⎧ ⎪ a11 x1 + a12 x2 + · · · + a1n xn ⎪ ⎪ ⎨ a21 x1 + a22 x2 + · · · + a2n xn . ˛ ··· = 0 (209) Definicja 4.. . ⎪ ··· ··· ··· ⎪ ⎪ ⎩ a x + a x + ··· + a x n1 1 n2 2 nn n x1 = x2 = . .1 W przypadku D 6= 0 istnieje jedno rozwiazanie. .11 Układy jednorodne niewiadomych nazywamy układ = = 0 0 Definicja 4. gdzie n jest liczba niewiadomych. .12 Układ jednorodny (209) o wyznaczniku równym zero D=0 ma. Jest ono dane wzorami Cramera.´ 4.

13 Rozwiazanie 4. 13 z− dowolne. której wyznacznik jest rózny od zera.17 Rozwiaza´ układ równa´ n ˛ c ⎧ ⎨ 2x − 3y + z = 0 3x + 2y − 2z = 0 ⎩ 5x − y − z = 0 (213) Poniewaz D = 0. c ˛ ˛ ˙ macierz bazowa. to istnieja˛ rozwiazania niezerowe. RÓWNANIA LINIOWE.17 Okre´lamy macierz A układu i obliczamy jej wyznacznik s ˛ ¯ ¯ ⎡ ⎤ ¯ 2 −3 1 ¯ 2 −3 1 ¯ ¯ 2 −2 ¯ = 0 2 −2 ⎦ A=⎣ 3 D=¯ 3 ¯ ¯ ¯ 5 −1 −1 ¯ 5 −1 −1 (215) y= 7 z. Aby je wyznaczy´ wyodrebniamy z A tzw. UKŁADY RÓWNAN LINIOWYCH Przykład 4. Moze nia˛ by´ macierz c ˛ ˙ ˙ ∙ ¸ 2 −3 (214) M= 3 2 Konstruujemy układ równa´ z parametrem z: n ½ 2x − 3y = −z 3x + 2y = 2z Jego rozwiazaniem sa˛ liczby x = ˛ 4 z. 79 .MATEMATYKA ´ 4.

. . . taki. β ∈ K. v.przemienno´´ sc (x + y) + z = x + (y + z) . • V = Pn : zbiór wielomianów pn (x) = Σn ak xk stopnia mniejszego lub równego n. n ≥ 0. ˙ 3.1 W przestrzeni wektorowej X istnieje dokładnie jeden element zerowy Θ. nazywany wektorem zerowym. n ˛ Przykładami przestrzeni wektorowych sa: ˛ • V = Rn : n−wymiarowy zbiór liczb rzeczywistych. . +. n ≥ 1. .łaczno´´ sc ˛ (216) 2. 0 · v = 0. b. ∀v ∈ V α(v + w) = αv + αw (217) (α + β)v = αv + βv 6. spełniajace nastepujace własno´ci: s ˛ ˛ ˛ ˙ 1. Twierdzenie 5. gdzie 1 i 0 sa˛ odpowiednio jedno´cia i zerem ciała K liczb s ˛ rzeczywistych.2 Element 0·x nazywamy elementem zerowym i oznaczamy symbolem Θ. 5. 12 Element zerowy jest równiez oznaczany przez Θ. ˙ 80 . w. dla kazdego elementu v ∈ V istnieje element przeciwny −v zawarty w V taki. którego elementy nazywamy wektorami i w którym sa˛ zdefiniowane dwie operacje: dodawanie i mnozenie. . 4. x. · >. oraz zbiór liczb ˛ rzeczywistych R o elementach α. rozdzielno´´ mnozenia wzgledem dodawania sc ˛ ˙ ∀α ∈ K. 0 · x = Θ. k=0 o współczynnikach ak rzeczywistych. β..1 Algebra liniowa Definicja przestrzeni wektorowej Niech bedzie dany niepusty zbiór X o elementach a. ze ˙ ˙ v + (−v) = 0. . u. dodawanie jest przemienne i łaczne ˛ x+y =y+x . γ. łaczno´´ mnozenia skalarnego wektora przez liczby sc ˛ ˙ ∀α. w ∈ V ∀α. ∀v. tzn.1 Przestrzenia wektorowa X nad ciałem K liczb rzeczywistych (K = R) ˛ ˛ nazywamy niepusty zbiór V . . istnieje element zerowy 0 ∈ V . c. A wiec przestrze´ wektorowa jest przykładem przestrzeni liniowej. β ∈ K. 1 · v = v. ∀v ∈ V (αβ)v = α(βv) (218) Definicja 5. . Definicja 5. Zbiór V z działaniami + i · nazywamy równiez przestrzenia liniowa i oznaczamy < ˛ ˛ ˙ V. . y. ALGEBRA LINIOWA MATEMATYKA 5 5.5. ze v + 0 = v ˙ dla kazdego v ∈ V 12 .

b] wraz z pochodnymi ˛ do rzedu p włacznie. . jest wiec przestrzenia˛ n−wymiarowa. . ˛ Wniosek 5. xn ) = w ∈ X. Przestrze´ R ma wymiar równy n. . .2 Liniowa zalezno´c i niezalezno´c układu wektorów ˙ s´ ˙ s´ Definicja 5. Zbiór wszystkich kombinacji linio˛ ˛ wych (221) układu wektorów (219) nazywamy powłoka liniowa rozpieta˛ na układzie (219). n ˛ ˛ ˛ 5. n wówczas wektor w okre´lony wzorem s w= n X j=1 (219) (220) αj xj (221) nazywamy kombinacja liniowa układu wektorów (219). . .1 Układ (X. ·) złozony ze zbioru X. ciała liczb rzeczywistych R oraz dwóch z działa´ "+. b]) jest przestrzenia˛ niesko´ n n n czenie wymiarowa. n oraz niech bedzie dany ciag n liczb z ciała R ˛ ˛ (α1 .2 Dla dowolnej liczby całkowitej p przestrze´ C p ([a. xn ) xj ∈ X j = 1. . +.dodawania wektorów i mnozenia "·"wektora przez skalar tworzy przestrze´ wekton n ˙ rowa. ˛ ˛ Wniosek 5. x2 . . . . b]) : zbiór funkcji zmiennej rzeczywistej. . 2.1 Macierz układu równa´ (223) ma posta´ n c ˛ ⎡ ⎤ −3 2 1 −1 1 ⎦ A = ⎣ 3 −2 −1 1 −1 2 5 (224) Stosujac przekształcenia elementarne macierz A zapiszemy w postaci równowaznej ˛ ˙ ⎤ ⎡ 0 0 0 0 ⎣ 1 0 −5 −9 ⎦ A= 0 1 −7 −14 81 (225) .1 W przestrzeni wektorowej wyznaczy´ powłoke liniowa˛ generowana˛ przez układ c ˛ wektorów bedacych rozwiazaniem fundamentalnym jednorodnego układu równa´ liniowych n ˛ ˛ ˛ ⎧ ⎨ −3x1 + 2x2 + x3 − x4 = 0 3x1 − 2x2 − x3 + x4 = 0 (223) ⎩ x1 − x2 + 2x3 + 5x4 = 0 Rozwiazanie 5. . . . α2 . na płaszczy´nie R i w przestrzeni R3 . . αj ∈ R lin (x1 . ALGEBRA LINIOWA • V = C p ([a. R. w = (222) j=1 Przykład 5. ciagłych na [a.MATEMATYKA 5. który jest zbiorem wektorów odpowiednio ˙ 2 na prostej R. αn ) αj ∈ R j = 1. . . 2.3 Niech w przestrzeni wektorowej X nad ciałem liczb rzeczywistych R bedzie dany ˛ ciag n−wektorów (układ wektorów) ˛ (x1 . 0 ≤ p ≤ ∞. x2 . . . ˛ ˛ ˛ co oznaczamy ) ( n X αj xj . .

v2 = [9. . . ALGEBRA LINIOWA MATEMATYKA Macierz A ma rzad równy R (A) = rank A = 2. . x4 = 0 2◦ x3 = 0. 0 0 1 82 . ˛ ˙ Jezeli wektory v1 .5 Kazdy układ liniowo niezaleznych wektorów przestrzeni wektorowej V nazywamy ˙ ˙ baza tej przestrzeni.4 Układ wektorów {v1 . v sa liniowo zalezne. . Wobec tego mamy w = α1 v1 + α2 v2 ˛ ⎧⎡ ⎫ ⎤ ⎪ 5α1 + 9α2 ⎪ ⎪ ⎪ ⎨⎢ ⎬ 7α1 + 14α2 ⎥ ⎢ ⎥ . R > 0. . ⎦ . 7. . αn ∈ K nie wszystkie równe zero. a ˛ ˙ kazdy układ n + 1 wektorów jest liniowo zalezny. v2 . ⎦ ⎣ . Wiersze i kolumny. ˛ ˙ i=1 Definicja 5. ⎥ ··· vn = ⎢ . . W przypadku. ⎥ ⎣ . 0]T . α2 .5. 1]T . . W macierzy tej istnieje co ˛ ˛ najmniej jedna podmacierz kwadratowa stopnia R. jezeli z relacji ˙ ˙ v= n X i=1 A wiec: v1 = [5. . x2 = 7 x1 = 9. ˛ Definicja 5. ⎥ v1 = ⎢ . . o wyznaczniku róznym od zera. Zatem mamy n − R (A) = 4 − 2 = 2 ˛ rozwiazania fundamentalne. vn } przestrzeni wektorowej V nazywamy liniowo niezaleznym. to wektor v mozna przedstawi´ w postaci c ˛ ˙ ˙ ˙ Xn v= αi vi wtedy i tylko wtedy. . ⎦ ⎣ . v2 . . gdy chociaz jeden ˙ ˙ współczynnik αi jest rózny od zera. . vn sa liniowo zalezne. . x2 = 14 Definicja 5. Zapisujac układ równa´ (223) w postaci równowaznej (225) n ˛ ˛ ˙ otrzymujemy ½ x1 = 5x3 + 9x4 x2 = 7x3 + 14x4 Stad kolejno dla: ˛ 1◦ x3 = 1. 0. . αj ∈ R. to wektory v1 . vn sa liniowo niezalezne. Najprostsza baza przestrzeni Rn jest układ ˛ ˛ ˙ ˙ n wektorów w postaci: ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 0 0 ⎢ 0 ⎥ ⎢ 1 ⎥ ⎢ 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ v2 = ⎢ . . j = 1. αn ∈ K wynika. pozostałe wiersze i ˙ kolumny nazywamy niebazowymi. Jest to minor niezero˛ ˛ wy. 2 W = lin (v1 .6 Niech bedzie dana macierz A rzedu R (A) . v2 . gdy wektory v1 . . 14. Jej wyznacznik nazywamy minorem bazowym. . . . nazywamy bazowymi. ˙ ˙ Xn Jezeli istnieja takie liczby α1 . w których lezy ta macierz. v2 ) = ⎣ ⎦ α1 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ ⎭ α2 αi vi = α1 v1 + α2 v2 + · · · + αn vn = Θ (226) dla α1 . vn . 1. . x4 = 1 x1 = 5. α2 . ze αi vi = ˛ ˙ ˙ i=1 α1 v1 + α2 v2 + · · · + αn vn = Θ. ze α1 = α2 = · · · = αn = 0. . v2 . układ nazywamy układem liniowo zaleznym. W przestrzeni Rn istnieja układy n wektorów liniowo niezaleznych (baza przestrzeni). Nazywamy ˙ ja˛ macierza bazowa.

α3 . a liczby v1 . Twierdzenie 5. u2 . macierz c ˛ ˛ ˙ Rozwiazanie 5. 0. u2 . un }. α 0 ⎝Θ = ⎣ 0 ⎦⎠. ze R (A) = R (C) ≤ 3. vn ∈ K nazywamy współrzednymi wektora v w bazie {u1 . c ˙ ˛ ˙ Łatwo zauwazy´. ˛ Twierdzenie 5.4 Kazda przestrze´ wektorowa X nad ciałem R posiada baze. . to wyrazenie ˙ ˙ v = v1 u1 +v2 u2 +· · ·+vn un nazywamy rozkładem wektora v w tej bazie.7 Jezeli układ {u1 . ALGEBRA LINIOWA Przykład 5. α4 nie wszystkie równe zero. to kazdy ˛ ˛ ˙ ˙ wiersz niebazowy jest liniowa˛ kombinacja˛ wierszy bazowych. 0. . na przykład. ze posiada on co najmniej jedno rozwiazanie niezerowe (α1 . . .3 Rzad macierzy A jest równy 2. . .MATEMATYKA 5. W´ród minorów stopnia drugiego istnieja˛ niezerowe s ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 2 1 ¯ ¯ 3 1 ¯ ¯ 1 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 0 ¯ lub ¯ 2 0 ¯ lub ¯ 3 0 ¯ ∙ 1 1 1 0 ¸ Definicja 5. α2 . ze α1 x1 + α2 x2 + α3 x3 + α4 x4 = ˙ ⎛ ⎡ .2 Mamy pokaza´. . a poniewaz liczba niewiadomych wynosi 4. czyli oprócz ˛ ˛ n ˛ rozwiazania (0. Otrzymujemy stad układ równa´ Θ n ˛ 0 ⎧ ⎨ a11 α1 + a12 α2 + a13 α3 + a14 α4 = 0 a21 α1 + a22 α2 + a23 α3 + a24 α4 = 0 (227) ⎩ a31 α1 + a32 α2 + a33 α3 + a34 α4 = 0 Baza moze wiec by´. α3 . n ˛ ˙ 83 . c ˙ ˙ ˙ wiec zbiór rozwiaza´ układu (227) jest co najmniej jednoparametrowa˛ rodzina. 0) zawiera jeszcze inne rozwiazania. un } jest baza˛ przestrzeni wektorowej V . . ze w przestrzeni R3 kazde 4 wektory sa˛ liniowo zalezne.2 Wykaza´. to kazda ˛ ˛ ˙ ˙ kolumna niebazowa jest liniowa˛ kombinacja˛ kolumn bazowych. ˛ ˛ Przykład 5. α4 ). ze jezeli c ˙ ˛ ˙ ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ a11 a12 x2 = ⎣ a22 ⎦ x1 = ⎣ a21 ⎦ a31 a32 ⎤ a13 x3 = ⎣ a23 ⎦ a33 ⎡ ⎤ a14 x4 = ⎣ a24 ⎦ a34 ⎡ i nalezy wykaza´. c ˙ ˙ ˙ Rozwiazanie 5. v2 . .3 Jezeli liczba kolumn macierzy jest wieksza od rzedu macierzy.2 Jezeli liczba wierszy macierzy jest wieksza od rzedu macierzy. Twierdzenie 5.3 Wyznaczy´ macierz bazowa˛ macierzy c ⎡ ⎤ 3 2 1 1 A=⎣ 3 2 1 0 ⎦ 3 2 1 0 to istnieja˛ takie α1⎤⎞ 2 . poniewaz wszystkie minory trzeciego stopnia ˛ ˛ ˙ sa˛ równe zeru. .

α2 .2 Jezeli dla kazdego n zawsze istnieje n liniowo niezaleznych wektorów przestrzeni s´ ˙ ˙ ˙ V . ze w przestrzeni R4 układ wektorów c ˙ ⎤ ⎤ ⎡ ⎡ ⎡ 1 2 1 ⎢ 2 ⎥ ⎢ 3 ⎥ ⎢ 2 ⎥ ⎥ x2 = ⎢ x3 = ⎢ x1 = ⎢ ⎣ 1 ⎦ ⎣ 1 ⎦ ⎣ 2 −2 −2 −4 jest liniowo niezalezny. Mamy wiec: n ˛ ˙ ˙ 84 . 0).4 Do wykazania liniowej niezalezno´ci wektorów x1 . gdyz wyznacznik ¯ 1 2 1 ¯ = 1. Tak jest istotnie. to taka˛ przestrze´ wektorowa˛ nazywamy przestrzenia niesko´czenie wymiarowa. ˛ Aby otrzyma´ α1 . ze układ równa´ n ˛ ˙ ˙ ⎧ α1 + 2α2 ⎪ ⎪ ⎨ 2α1 + 3α2 α1 + α2 ⎪ ⎪ ⎩ −2α1 − 2α2 ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ + α3 + 2α3 + 2α3 − 4α3 =0 =0 =0 =0 ma zerowe rozwiazanie. Kazdy układ liniowo s´ ˛ ˙ niezaleznych wektorów przestrzeni V zawiera co najwyzej n elementów. ze x = α1 x1 + α2 x2 + α3 x3 nalezy rozwiaza´ układ równa´ c n ˛ c ˙ ˙ ⎧ α2 + α3 = −1 ⎨ α1 + 2α2 + α3 = 0 ⎩ α1 + 3α2 + α3 = 1 Jego rozwiazaniem jest trójka liczb (0.5 Wykaza´. Własno´c 5. n n ˛ ˛ ⎤ ⎡ ⎤ 1 1 ⎣ 2 ⎦ ⎣ 1 ⎦ x2 = x3 = 3 1 ⎡ ⎤ −1 sa˛ liniowo niezalezne i przedstawi´ wektor x = ⎣ 0 ⎦ w postaci x = α1 x1 + α2 x2 + α3 x3 . ze układ równa´ c ˙ n ⎧ α2 + α3 = 0 ⎨ α1 + 2α2 + α3 = 0 (228) ⎩ α1 + 3α2 + α3 = 0 ¯ ¯ ¯ 0 1 1 ¯ ¯ ¯ posiada jedynie rozwiazanie zerowe (0. ˛ ˙ ¯ ¯ ¯ 1 2 1 ¯ a wiec układ (228) jest układem Cramera. W tym celu przy pomocy przekształce´ (operacji) elementarnych n ˛ przekształcimy macierz A powyzszego układu równa´ do równowaznej postaci. Stad x = x2 − 2x3 . −2).4 Wykaza´. α3 takie. ˛ ˛ Przykład 5.1 Niech baza˛ przestrzeni wektorowej V bedzie n wektorów. ˙ Rozwiazanie 5. 1. ze wektory c ˙ ⎡ ⎤ 0 ⎣ 1 ⎦ x1 = 1 ⎡ Rozwiazanie 5. c ˙ 1 Przykład 5.5. x3 wystarczy stwier˛ ˙´ s dzi´. x2 . ALGEBRA LINIOWA MATEMATYKA Własno´c 5. Liczbe n nazywamy ˛ ˙ ˙ wymiarem przestrzeni wektorowej V i oznaczamy dim(V ) = n. 0.5 Pokazemy.

w wiersz drugi mno˙ zymy przez (−1) i dodajemy do wiersza trzeciego ˙ ⎡ ⎤ 1 0 0 1 3 0 ⎢ 0 −1 0 ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎣ 0 −1 1 ⎦ =⇒ ⎣ 0 0 1 0 0 0 0 0 0 ⎡ 5. nastepnie wiersz ˛ ˙ pierwszy mnozymy przez (−1) i dodajemy do trzeciego ˙ ⎡ ⎤ 1 2 1 1 2 1 ⎢ 0 −1 ⎢ 2 ⎥ 0 3 2 ⎥ =⇒ ⎢ A =⎢ ⎣ 0 −1 ⎣ 1 1 1 2 ⎦ −2 −2 −4 −2 −2 −4 ⎡ ⎡ ⎤ 1 2 1 1 2 1 ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ =⇒ ⎢ ⎣ 0 −1 1 ⎣ 0 −1 1 ⎦ 0 0 0 −2 −2 −4 ⎡ 3. wiersz drugi mnozymy przez (−1) ˙ ⎤ ⎡ 1 0 0 1 0 ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ 0 1 ⎢ ⎥ =⇒ ⎢ ⎣ 0 ⎣ 0 0 0 1 ⎦ 0 0 0 0 0 ⎡ ⎤ 0 0 ⎥ ⎥ 1 ⎦ 0 ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ Otrzymujemy zatem układ α1 = 0. trzeci przez (2) i dodajemy do wiersza czwartego ˙ ⎥ ⎥ ⎦ 4. wiersz drugi mnozymy przez (3) i dodajemy do wiersza pierwszego. x3 ) jest liniowo niezalezny. wiersz pierwszy mnozymy przez (2).6 W przestrzeni wektorowej R3 wyznaczy´ baze podprzestrzeni V rozpietej na ˛ ˛ wektorach ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 −1 2 v2 = ⎣ 3 ⎦ v3 = ⎣ 0 ⎦ v1 = ⎣ 1 ⎦ 2 0 3 85 . ALGEBRA LINIOWA 1. wiersz pierwszy mnozymy przez (−2) i dodajemy do wiersza drugiego. ˙ c Przykład 5. wiersz trzeci mnozymy przez (−1) i dodajemy do pierwszego ˙ ⎡ ⎤ 1 3 0 1 2 1 ⎢ 0 −1 0 ⎢ 0 −1 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎣ 0 −1 1 ⎦ =⇒ ⎣ 0 −1 1 0 0 0 0 0 0 ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ ⎤ ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ 2. x2 . Wobec tego układ wektorów (x1 . α3 = 0. α2 = 0.MATEMATYKA 5.

v2 . x5 = 3 4 4 b) x1 = 0. x2 = 0. Zatem mamy n − rank (A) = 5 − 2 = 3 wektory ˛ ˛ stanowiace fundamentalny układ rozwiaza´ .5. v2 .7 W przestrzeni wektorowej R5 znale´´ baze i wymiar podprzestrzeni V generowazc ˛ nej układem równa´ n ⎧ ⎨ 3x1 + 2x2 + x3 + 3x4 + 5x5 = 0 x3 − x4 − 3x5 = 0 (229) ⎩ 2x3 − 2x4 − 6x5 = 0 A wiec rzad macierzy A wynosi rank (A) = 2. W tym c ˛ ˙ sc celu badamy za pomoca˛ przekształce´ elementarnych rzad macierzy A utworzonej z wektorów n ˛ v1 . v3 . v2 ). Zatem dim V = 3. x4 = −2. ˛ 86 ⎢ ⎢ v1 = ⎢ ⎢ 9 ⎣ − 4 3 4 1 0 0 ⎢ ⎢ v2 = ⎢ ⎢ 3 ⎣ − 2 2 4 0 1 0 ⎢ ⎢ v3 = ⎢ ⎢ ⎣ 0 0 1 −2 1 . x5 = 1 otrzymujemy układ wektorów ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ Rozwiazanie 5. W ich wyniku otrzymujemy ⎡ ⎤ ⎡ 9 ⎤ 6 3 2 1 3 5 2 1 0 4 4 A = ⎣ 0 0 1 −1 −3 ⎦ =⇒ ⎣ − 3 − 2 −1 0 1 ⎦ (230) 4 4 0 0 2 −2 −6 0 0 0 0 0 które stanowia˛ baze podprzestrzeni V . ALGEBRA LINIOWA MATEMATYKA Stad rank (A) = 2. Aby je wyznaczy´ zapiszemy układ równa´ (229) c n ˛ ˛ n w postaci uwzgledniajacej prawa˛ strone (230): ˛ ˛ ˛ ½ 9 x + 6 x2 + 2x3 + x4 =0 4 1 4 =⇒ 3 − 4 x1 − 2 x2 − x3 + x5 = 0 4 ½ x4 = − 9 x1 − 6 x2 − 2x3 4 4 =⇒ 3 x5 = x + 2 x2 + x3 4 1 4 Stad odpowiednio dla ˛ a) x1 = 1. x5 = 2 2 4 c) x1 = 0. x4 = − 9 .6 Wystarczy zbada´ liniowa˛ zalezno´´ układu wektorów (v1 .7 Baza˛ podprzestrzeni V sa˛ wektory stanowiace fundamentalny układ rozwia˛ ˛ ˛ za´ układu równa´ (229). Baze przestrzeni V stanowia˛ na przykład wektory v1 i v2 . x2 = 0. Otrzymujemy ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 1 −1 2 0 0 0 3 0 ⎦ =⇒ ⎣ 0 3 0 ⎦ A=⎣ 1 2 0 3 2 0 0 Przykład 5. Zatem V = ˛ ˛ lin (v1 . x3 = 1. v3 ). x3 = 0. x2 = 1. Rozwiazanie 5. x3 = 0. Fundamentalny układ rozwiaza´ wyznaczamy stosujac przekształcenia n n ˛ n ˛ elementarne macierzy A układu (229). x4 = − 3 .

.8 Macierze S i N maja˛ posta´ c ˛ ⎤ ⎡ 1 1 −1 −1 ⎢ 2 −1 2 −1 ⎥ ⎥ S=⎢ ⎣ −1 1 1 0 ⎦ 0 1 1 1 87 ⎤ 0 ⎢ 1 ⎥ v2 = ⎢ ⎥ ⎣ 2 ⎦ 2 ⎤ −2 ⎢ 1 ⎥ ⎥ v3 = ⎢ ⎣ 1 ⎦ 2 2 ⎢ 1 N=⎢ ⎣ 0 1 ⎡ ⎤ 0 −2 1 1 1 3 ⎥ ⎥ 2 1 1 ⎦ 2 2 2 (237) . Jezeli wektory v10 . . Zmiana współrzednych wektora przy zmianie ˛ bazy. . . . e4 ) : ⎣ −1 ⎦ ⎣ 1 0 1 N = (v1 .3 Macierz przej´ scia. Ostatnie wzory mozna zapisa´ w postaci macierzowej c ˙ (233) lub w postaci indeksowanej z wykorzystaniem konwencji sumacyjnej Einsteina (sumowanie po powtarzajacych sie indeksach od 1 do n) ˛ ˛ vj 0 = pjj 0 vj j = 1. v20 . c s Rozwiazanie 5. ALGEBRA LINIOWA 5. v2 . . . v4 ) : ⎤ 2 ⎢ 1 ⎥ v1 = ⎢ ⎥ ⎣ 0 ⎦ 1 ⎡ ⎡ ⎤ ⎥ ⎥ ⎦ ⎤ −1 ⎢ 2 ⎥ ⎥ e3 = ⎢ ⎣ 1 ⎦ 1 ⎡ ⎡ ⎤ −1 ⎢ −1 ⎥ ⎥ e4 = ⎢ ⎣ 0 ⎦ 1 ⎡ ⎤ 1 ⎢ 3 ⎥ v4 = ⎢ ⎥ ⎣ 1 ⎦ 2 ⎡ (235) Wyznaczy´ macierz przej´cia z bazy S do bazy N. . . e3 . . . . Przykład 5. vn ) − stara (231) (232) s to macierz P = [pjj 0 ] nazywamy macierza przej´cia od bazy S do bazy N (od bazy starej do ˛ bazy nowej). . to mamy ˙ S = NP−1 lub vj = pj 0 j vj 0 (236) Macierz P−1 nazywamy macierza przej´cia od bazy N do bazy S (od bazy nowej do bazy s ˛ starej). e2 . v2 . . . . . . v3 .MATEMATYKA 5. . .8 Niech w n−wymiarowej przestrzeni wektorowej X nad ciałem R beda˛ dane ˛ dwie bazy N = (v10 . n (234) A poniewaz macierz P jest nieosobliwa.8 W przestrzeni R4 dane sa˛ dwie bazy ⎤ ⎡ ⎡ 1 1 ⎢ 2 ⎥ ⎢ −1 ⎥ e2 = ⎢ e1 = ⎢ S = (e1 . 2. v20 . vn wzorami ˛ ˙ ˙ ⎧ ⎪ v10 = p110 v1 + p210 v2 + · · · + pn10 vn ⎪ ⎨ 0 v2 = p120 v1 + p220 v2 + · · · + pn20 vn ··· ⎪ ··· ⎪ ⎩ vn0 = p1n0 v1 + p2n0 v2 + · · · + pnn0 vn N = SP stad P = S−1 N ˛ Definicja 5. v2 . vn0 wyrazaja˛ sie w bazie v1 . vn0 ) − nowa S = (v1 .

Stad ˛ ⎤ ⎤⎡ ⎤ ⎡ 0 1 −1 1 1 1 −1 −1 ⎥ ⎢ 2 −1 1 0 0 ⎥ 2 −1 ⎥ ⎢ −1 ⎥ ⎥⎢ ⎥=⎢ ⎦ ⎣ −1 ⎦ ⎣ 0 0 0 1 ⎦ 1 1 0 1 −1 1 −1 0 1 1 1 (238) Stad ˛ ⎤ 0 1 −1 1 ⎢ −1 1 0 0 ⎥ ⎥ =⎢ ⎣ 0 0 0 1 ⎦ 1 −1 1 −1 1 ⎢ 1 P=⎢ ⎣ 0 0 ⎡ 0 1 1 0 ⎤ 0 0 1 1 ⎤ 1 1 ⎥ ⎥ 1 ⎦ 0 Zatem dla dowolnych wektorów x i x0 mamy ⎡ 0 1 −1 1 ⎢ −1 1 0 0 x0 = P−1 x = ⎢ ⎣ 0 0 0 1 1 −1 1 −1 ⎡ ⎡ ⎤ ⎤ ξ1 ξ 10 ⎢ ξ ⎥ ⎢ ξ0 ⎥ gdzie x = ⎢ 2 ⎥ x0 = ⎢ 2 ⎥ ⎣ ξ3 ⎦ ⎣ ξ 30 ⎦ ξ4 ξ 40 1 ⎥ ⎢ 1 ⎥ x oraz x = Px0 = ⎢ ⎦ ⎣ 0 0 ⎡ 0 1 1 0 0 0 1 1 ⎤ 1 1 ⎥ 0 ⎥ x (239) 1 ⎦ 0 (240) 88 .5. ALGEBRA LINIOWA Biorac pod uwage wzór (235) S = NP−1 ˛ ˛ ⎡ 4 −6 −8 11 1 ⎢ 2 −3 9 −1 ⎢ P−1 = N−1 S = ⎣ −3 −2 −7 8 13 −1 8 2 −6 Czyli P−1 ⎡ MATEMATYKA mamy N−1 S = N−1 NP−1 = P−1 .

1 Równoległo´c i prostopadło´c wektorów s´ s´ Podamy twierdzenie: Twierdzenie 6. a zwiazki miedzy tymi wielko´ sciami za pomoca ˛ ˛ ˛ ˛ działa´ na wektorach. czas. sc c ˛ ˛ ˛ ˙ czyli wielko´ a bezkierunkowa. gdy rozwazane wektory leza w jednej płaszczy´s z ˛ ˙ ˙˛ nie. to mówimy. Moga one by´ wykonywane metoda wykre´lna lub rachunkowa. praca. to mówimy. Wektor zerowy oznaczamy zerem: 0. Relacje te oznaczamy znakiem k. w druku ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ litera pogrubiona v. Moduł wektora niezerowego jest liczba n ˛ − → dodatnia. temperatura. np.MATEMATYKA 6. ze wektor AB lezy na prostej l i ze prosta ˙ ˙˛ ˙ ˙ ˙ − → l jest linia działania wektora AB. Jest ona ˛ ˛ 89 . ˛ 6. Nastepnie z otrzymanych wyników odczytujemy ˛ ˛ tre´c geometryczna. Metoda rachunkowa (analityczna) polega na wprowadzeniu odpowiedniego układu współrzednych i wyrazeniu kazdego wektora przestrzeni za pomoca trójki liczb (zwanych współrzed˛ ˛ ˛ ˙ ˙ nymi wektora) i zamiast działa´ geometrycznych na wektorach wykonujemy odpowiednie n działania rachunkowe na ich współrzednych. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 6 6. jezeli linie działania ˙ tych wektorów sa˛ równoległe. ze jest to wielko´c kierunkowa. siła. Przykładami wielko´ci s´ s ˙ kierunkowych sa predko´´. Z n c s ˛ ˛ ˛ ˛ metody wykre´lnej korzysta sie głównie wtedy. lecz trzeba poda´ s sci c kierunek i zwrot.ko´ cem wektora. Wektor n ˛ − → o poczatku A i ko´ cu B oznaczamy AB i przedstawiamy na rysunku w postaci odcinka AB n ˛ zako´czonego w punkcie B grotem strzałki. B leza na prostej l. v. która mozemy wyrazi´ za pomoca jednej liczby nazywamy skalarem. Skalarem jest masa.1 (Wektora) Wektorem nazywamy uporzadkowana˛ pare punktów.1 Wektory w przestrzeni R3 Skalary i wektory Wielko´´ fizyczna.1. s´ ˛ Definicja 6. Moduł wektora zerowego jest zerem. a drugi . którego n poczatek i koniec pokrywaja˛ sie.2 (Modułu wektora) Modułem (czyli długo´cia) wektora nazywamy długo´´ odcinka czacego poczatek wektora s ˛ sc ˛ ˛ z jego ko´cem. przyspieszenie. Wielko´ kierunkowe przedstawia sie za sci ˛ ˛ sc ˛ pomoca wektorów (odcinków skierowanych). ˛ ˛ Definicja 6. Pierwszy z tych punktów nazywamy ˛ ˛ poczatkiem wektora albo punktem zaczepienia wektora. Moduł wektora AB oznaczamy ˛ ¯− ¯ ¯ →¯ (241) ¯AB ¯ lub AB |v| lub |v| lub v (242) Czesto oznaczamy wektor jedna litera: w pismie recznym litera ze strzałka. Wówczas moduł wektora oznaczamy ˛ ˛ Linia działania wektora − → Jezeli punkty A. Jezeli sci ˛ ˛ ˙ do okre´lenia pewnej wielko´ fizycznej nie wystarcza jej miara liczbowa.1 Dwa wektory niezerowe nazywamy równoległymi. Wektorem zerowym nazywamy wektor.

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 • zwrotna: • symetryczna

MATEMATYKA

∀a k a
a

(243) (244)

∀∀ (a k b ⇒ b k a)
ab

• przechodnia (jezeli wektor po´redniczacy jest niezerowy): s ˛ ˙ ∀∀∀((a k b ∧ b 6= 0 ∧ b k c) ⇒ a k c)
abc

(245)

Wektor zerowy jest równoległy do wektora niezerowego. Twierdzenie 6.2 Dwa wektory niezerowe nazywamy prostopadłymi, jezeli linie działania ˙ tych wektorów sa˛ prostopadłe. Linie te moga sie przecina´ lub nie mie´ punktu wspólnego. Relacje te oznaczamy ⊥. Jest c c ˛ ˛ ˛ ˛ ona symetryczna. Wektor zerowy jest prostopadły do wektora niezerowego. 6.1.2 Kierunek i zwrot wektora

Pojecia te opisuja definicje: ˛ ˛ Definicja 6.3 Kierunkiem wektora niezerowego nazywamy kierunek prostej, na której lezy ˙ wektor. − → Definicja 6.4 Zwrotem wektora niezerowego AB nazywamy ten zwrot prostej AB, w którym punkt A poprzedza punkt B. Dwa niezerowe wektory równoległe maja ten sam kierunek, ich zwroty moga by´ zgodne lub ˛ ˛ c przeciwne. Rozrózniamy wiec: wektory zgodnie równoległe i wektory przeciwnie równoległe. ˛ ˙ Wektor zerowy nie ma kierunku ani zwrotu. Wniosek 6.1 Wektor niezerowy jest okre´lony, jezeli znamy jego poczatek, kierunek, zwrot i s ˛ ˙ moduł. 6.1.3 Równo´c wektorów s´
F D L E B

Dwa wektory niezerowe nazywamy równymi, jezeli maja ten ˛ ˙ sam kierunek, ten sam zwrot i równe moduły (rys. 14). Kazde ˙ dwa wektory zerowe sa równe. ˛ Wektory AB i CD sa równe ˛ wtedy i tylko wtedy, gdy ´rodek s S1 odcinka AD pokrywa sie ˛ ze ´rodkiem S2 odcinka BC. s Termin równo´c w odniesieniu s´ do wektorów nie oznacza identyczno´ci, bowiem dwa wektory s równe moga mie´ rózne punkty c ˙ ˛ zaczepienia, a wówczas nie sa ˛ identyczne.

B

D

C

K

S1 = S2

A

A

C

Rysunek 14: Wektory równe.

90

MATEMATYKA

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3

6.2

Dodawanie wektorów

Niech beda dane dwa wektory u, v. Jezeli w dowolnie obranym punkcie A zaczepimy wektor ˛ ˛ ˙ AB = u, a nastepnie w punkcie B zaczepimy wektor BC = v, to wektor AC nazywamy suma ˛ ˛ wektorów u, v zaczepiona w punkcie A i piszemy ˛ AC = u + v
B C

(246)
v w

v
v u+
D

u v
A

u

u

u+v+w

Rysunek 15: Dodawanie wektorów. Suma trzech wektorów.

W mechanice dodawane wektory u, v nazywamy składowymi lub składnikami, wynik dodawania u+v− wektorem wypadkowym, figure utworzona z odcinków AB, BC− ła´ cun ˛ ˛ chem wektorów, punkt A− poczatkiem ła´ cucha, punkt C− ko´ cem ła´ cucha, a wektor n n n ˛ AC− wektorem zamykajacym. ˛ Twierdzenie 6.3 Suma dowolnych wektorów u, v zaczepiona w pewnym punkcie i suma tych samych wektorów zaczepiona w dowolnym innym punkcie sa˛ wektorami równymi. Mówimy wiec, ze suma wektorów nie zalezy od jej punktu zaczepienia. ˛ ˙ ˙ Twierdzenie 6.4 Dla dowolnych wektorów u, v zachodzi równo´´ sc u+v =v+u Dodawanie wektorów jest przemienne. sc Twierdzenie 6.5 Dla dowolnych trzech wektorów u, v, w zachodzi równo´´ (u + v) + w = u + (v + w) Dodawanie wektorów jest łaczne. ˛ Twierdzenie 6.6 Suma wektorów równoległych jest wektorem równoległym do tych wektorów
v u u v

(247)

(248)

u+v

u+v

Rysunek 16: Suma wektorów równoległych.

91

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 6.2.1 Moduł sumy wektorów

MATEMATYKA

Przedstawimy twierdzenia: Twierdzenie 6.7 Jezeli dwa wektory sa˛ zgodnie równoległe (rys. 16), to moduł ich sumy ˙ równa sie sumie modułów tych wektorów ˛ |u + v| = |u| + |v| (249)

Twierdzenie 6.8 Jezeli dwa wektory sa˛ przeciwnie równoległe (rys. 16), to moduł ich sumy ˙ równa sie modułowi róznicy moduw tych wektorów ˛ ˙ |u + v| = ||u| − |v|| (250)

Wzór (251) nosi nazwe reguły (lub prawa) trójkata. ˛ ˛

Twierdzenie 6.9 Jezeli dwa wektory sa˛ niezerowe i nierównoległe (patrz rys. 15), to moduł ˙ ich sumy jest mniejszy od sumy modułów tych wektorów, a wiekszy od modułu róznicy modułów ˛ ˙ tych wektorów ||u| − |v|| < |u + v| < |u| + |v| (251)

Twierdzenie 6.10 Moduł sumy dowolnych dwóch wektorów jest nie wiekszy od sumy modułów ˛ tych wektorów i nie mniejszy od modułu róznicy modułów tych wektorów ˙ ||u| − |v|| ≤ |u + v| ≤ |u| + |v| Jest to uogólnione prawo trójkata. ˛ 6.2.2 Wektory przeciwne (252)

Dwa wektory niezerowe nazywamy wzajemnie przeciwnymi, gdy maja równe moduły i sa ˛ ˛ przeciwnie równoległe (patrz rys. 17). Wektorem przeciwnym do wektora zerowego jest wektor zerowy.

B

C

u

u-v

A

D

v
Rysunek 17: Wektory przeciwne. Rysunek 18: Róznica wektorów. ˙

6.3

Odejmowanie wektorów

Odejmowanie definiujemy jako działanie odwrotne do dodawania. Róznica dwóch wektorów, ˛ ˙ z których pierwszy nazywamy odjemna, a drugi odjemnikiem, nazywamy wektor, który ˛ dodany do odjemnika daje w wyniku odjemna: ˛ u − v = w oznacza, ze v + w = u ˙ 92 (253)

MATEMATYKA

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3

Twierdzenie 6.11 Jezeli odjemna i odjemnik maja˛ wspólny punkt zaczepienia, to róznica˛ jest ˙ ˙ wektor poprowadzony od ko´ca odjemnika do ko´ ca odjemnej (rys. 17). n n Twierdzenie 6.12 Róznica dwóch wektorów jest suma˛ odjemnej i wektora przeciwnego do ˙ odjemnika (rys. 19). Róznica wektorów równoległych jest wektorem równoległym do tych ˙ wektorów. Dla modułu róznicy dowolnych dwóch wektorów zachodzi nierówno´´ sc ˙ ||u| − |w|| ≤ |u − v| ≤ |u| + |v| (uogólnione prawo trójkata). ˛ Mnozenie wektora przez liczbe ˛ ˙ Iloczynem wektora u i liczby k nazywamy wektor, który: • jest równoległy do wektora u, • ma długo´´ równa |k| u, sc ˛ • ma zwrot wektora u, jezeli k > 0, u 6= 0, wzglednie zwrot wektora −u, jezeli k < 0, u 6= 0. ˛ ˙ ˙ Wektor ten oznaczamy13 ku lub uk (255) (254)

-v

u-v u u

u ϕ

v

v

Rysunek 19: Róznica wektorów. ˙

Rysunek 20: Kat miedzy wektorami. ˛ ˛

6.4

Wersory

Definicja 6.5 Wektor o module równym 1 nazywamy wersorem. Wersorem osi nazywamy wersor zgodnie równoległy z ta osia. Wersor osi x (odcietej) ˛ ˛ ˛ 0 oznaczamy x . Osia wersora lub osia wersora niezerowego nazywamy o´ zgodnie równoles ˛ ˛ gła do wektora. ˛ Wersorem wektora niezerowego u nazywamy wektor u/u, który oznaczamy u0 . Zatem u0 =
13

u u

(256)

Bardzo czesto wystepuja pojecia: kolinearno´c i komplanarno´c. Wektory nazywamy kolinearnymi, je´ s´ s´ sli ˛ ˛ ˛ ˛ po zaczepieniu ich we wspólnym poczatku leza na jednej prostej. Dla dowolnego wektora u i dowolnej liczby k ˛ ˙˛ wektor ku jest kolinearny z wektorem u. Wektory nazywamy komplanarnymi, je´ po zaczepieniu we wspólnym sli poczatku leza w jednej płaszczy´nie. Dla dowolnych wektorów u i v i dowolnych liczb t i s wektor tu + sv jest z ˛ ˙˛ komplanarny z wektorami u i v.

93

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3

MATEMATYKA

6.5

Iloczyn skalarny wektorów

Definicja 6.6 Iloczynem skalarnym dwóch wektorów u, v nazywamy liczbe, która˛ oznacza˛ my symbolem u·v i która w przypadku, gdy oba wektory u, v sa˛ niezerowe, jest równa iloczynowi modułów tych wektorów pomnozonemu przez kosinus kata miedzy nimi (rys. 19) ˛ ˛ ˙ u · v = uv cos{u, v} (257)

i która jest zerem w przypadku, gdy co najmniej jeden z tych wektorów jest zerowy lub wektory u i v sa prostopadłe. ˛ 6.5.1 Własno´ iloczynu skalarnego sci

Z definicji iloczynu skalarnego wynikaja ponizsze twierdzenia. ˛ ˙ Twierdzenie 6.13 Iloczyn skalarny dwóch wektorów u, v jest zerem wtedy i tylko wtedy, gdy wektory te sa˛ prostopadłe u · v = 0 ⇐⇒ u ⊥ v (258) Iloczyn skalarny dowolnego wektora u z tym samym wektorem jest równy kwadratowi modułu tego wektora u · u = u2 (259) Twierdzenie 6.14 Dla dowolnych wektorów u, v, a, b i dowolnej liczby k zachodza˛ równo´ci s u·v =v·u (ku) · v = k (u · v) = u · (kv) u · (a + b) = u · a + u · b przemienno´´ mnozenia skalarnego sc ˙ łaczno´´ mnozenia skalarnego i mnozenia wektora przez lisc ˛ ˙ ˙ czbe ˛ rozdzielno´´ mnozenia skalarnego wzgledem dodawania wesc ˛ ˙ ktorów (260)

Wniosek 6.2 Praca. Jezeli pod działaniem niezmiennej siły F punkt materialny przesuwa ˙ sie o wektor s, to iloczyn skalarny siły F i przesuniecia s ˛ ˛ L=F·s nazywamy praca siły F wzdłuz przesuniecia s. ˛ ˛ ˙ Przestawienie cykliczne. Przestawieniem cyklicznym (kołowym) ciagu n− wyrazowego ˛ nazywamy przekształcenie, w którym pierwszy wyraz staje sie drugim, drugi - trzecim, itd., ˛ ostatni - pierwszym. Stosujac przestawienie cykliczne do trójki wektorów otrzymujemy kolejno ˛ (u, v, w) → (w, u, v) → (v, w, u) → (u, v, w) (262) (261)

94

MATEMATYKA

6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3

6.6
z

Orientacja przestrzeni
z

Przestrzenny prostoliniowy układ współrzednych ˛ nazywamy prawoskretnym, jezeli trzema palcami ˛ ˙ prawej reki mozemy pokaza´ osie tego układu: c ˛ ˙

P(+)

y x

L(−)

• o´ x - wyprostowanym kciukiem; s
x y

• o´ y - wyprostowanym palcem wskazujacym; s ˛ • o´ z - palcem ´rodkowym zgietym prostopadle s s ˛ do płaszczyzny dłoni.

Mówimy wówczas, ze przestrze´ została zorienton ˙ wana. Jezeli w przestrzeni zorientowanej trójka wektorów jest zgodnie skretna z obranym układem ˛ ˙ współrzednych, to mówimy, ze ma orientacje dodatnia. W fizyce przyjeto, ze prawoskretne ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ trójki maja orientacje dodatnia. ˛ ˛ ˛
Rysunek 21: Orientacja przestrzeni.

6.7

Iloczyn wektorowy

Definicja 6.7 Iloczynem wektorowym pary wektorów (u, v) w przestrzeni zorientowanej nazywamy wektor, który oznaczamy symbolem [u, v] lub u × v i który w przypadku, gdy u k v jest wektorem zerowym, natomiast, jezeli u / v, to wektor u×v ˙ ma: • moduł równy uv sin{u, v}, • kierunek prostopadły do u i prostopadły do v, • zwrot taki, aby trójka wektorów (u, v, u × v) miała orientacje dodatnia. ˛ ˛ 6.7.1 Własno´ iloczynu wektorowego sci

Sa one opisane w ponizszych twierdzeniach: ˛ ˙ Twierdzenie 6.15 Iloczyn wektorowy pary wektorów u, v jest wektorem zerowym wtedy i tylko wtedy, gdy wektory te sa˛ równoległe u × v = 0 ⇐⇒ u k v Iloczyn wektorowy dowolnego wektora u i tego samego wektora jest wektorem zerowym u×u=0 (264) (263)

Iloczyn wektorowy pary wektorów nierównoległych ma moduł równy polu równoległoboku zbudowanego na tych wektorach (po przeniesieniu ich do wspólnego poczatku). ˛ 95

1 Niech (i. v. c Rozwiazanie 6. Iloczyn mieszany ˙˛ oznaczamy tez symbolem ˙ [u. v. v. v. w. u. u] [u.16 Dla dowolnych wektorów u. jezeli zachowujac kolejs ˛ ˙ no´´ wektorów przestawiamy mnozenie wektorowe z mnozeniem skalarnym sc ˙ ˙ lub jezeli zmienimy kolejno´´ wektorów. w] = (u × v) w = u (v × w) (271) (272) Iloczyn mieszany zmienia warto´´ na przeciwna. u] = − [u. v. v. w leza˛ w jednej płaszczy´nie z ˙ (270) [u. w] trójki wektorów równa sie objeto´ci równoległo˛ ˛ s s ˛ ˛ ´cianu zbudowanego na tych wektorach (po zaczepieniu ich we wspólnym poczatku) wzietej ze znakiem +. v. w] = − [v.17 Iloczyn mieszany [u. w] = 0 poniewaz (u × u) = 0 ˙ Twierdzenie 6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA Twierdzenie 6. jezeli w nim przestawimy ze soba˛ którekolwiek sc ˛ ˙ dwa wektory [u. j. v. v. w leza w jednej płaszczy´nie. v. w] = [w. k) bedzie ortogonalna˛ trójka˛ wersorów o orientacji dodatniej. w nazywamy liczbe ˛ która˛ otrzymujemy mnozac iloczyn wektorowy u × v skalarnie przez w. v] (273) 96 .18 Iloczyn mieszany [u. przestawiajac je cyklicznie sc ˛ ˙ [u. v. gdy wektory u.8 Iloczyn mieszany (u × v) · w (268) Definicja 6. w] = − [w. v] = [v.19 Iloczyn mieszany [u. w. v.6. w] jest zerem wtedy i tylko wtedy. w] = 0 ⇐⇒ u. v. z ˙˛ [u. w] (269) Twierdzenie 6. Wyz˛ naczy´ iloczyny skalarne i wektorowe wersorów.1 Mamy ˛ i·i=1 i·j=0 i·k=0 j·k=0 j·j=1 k·k=1 i×j=k j×k=i k×i=j j × i = −k k × j = −i i × k = −j i×i=0 j×j=0 k×k=0 (266) oraz (i + j) × j = k (i − j) × (i + j) = 2k (267) 6. u. jezeli orientacja trójki jest dodatnia: ˙ [u. v.8 Iloczynem mieszanym trójki wektorów u. w] = V Twierdzenie 6. u. w] nie zmienia warto´ci. w i dowolnej liczby k zachodza˛ nastepujace ˛ ˛ równo´ci s u × v = −v × u antyprzemienno´´ mnozenia wektorowego sc ˙ (ku) × v = k (u × v) = u × (kv) (u + v) × w = u × w + v × w łaczno´´ mnozenia z mnozeniem przez liczbe sc ˛ ˛ ˙ ˙ rozdzielno´´ mnozenia wzgledem dodawania sc ˛ ˙ (265) Przykład 6.

na ogół rózne.10 Działania na wektorach w prostokatnym układzie współrzednych ˛ ˛ Prostokatnym kartezja´ skim układem współrzednych w przestrzeni nazywamy układ trzech n ˛ ˛ wzajemnie prostopadłych osi. uy . uz ] (280) 97 . Zapi˛ ˛ ˛ sujemy to nastepujaco ˛ ˛ 0 0x P = (x. majacych wspólny poczatek i wspólna jednostke długo´ sci. Przestrze´ . z) 0y Rysunek 22: Połozenie ˙ przestrzeni 0xyz. który jest ich suma ˛ ˛ u = rzutx u + rzuty u + rzutz u (277) Miary tych rzutów sa liczbami.9 Podwójnym iloczynem wektorowym nazywamy kazde z wyraze´ ˙ ˙ n Sa˛ to dwa wektory. ˛ ˛ ˛ ˛ Oznaczamy go 0xyz. ˛ ˛ Oznaczamy je uy uz ux Wprowadzajac wersory osi układu ˛ i otrzymujemy zwiazki ˛ rzutx u = ux i rzuty u = uy j rzutz u = uz k (278) j k Uwzgledniajac (277) dochodzimy do relacji ˛ ˛ u = ux i + uy j + uz k (279) Kazdemu wektorowi przestrzeni odpowiada uporzadkowana trójka liczb bedacych jego ˛ ˛ ˛ ˙ współrzednymi w danym układzie ˛ u = [ux .9 Podwójny iloczyn wektorowy a × (b × c) (a × b) × c (274) (275) Definicja 6. w której n wprowadzono układ 0xyz nazywamy przestrzenia ˛ 0z 0xyz. które nazywamy współrzednymi wektora u na osiach układu. Kazdemu punktowi przestrzeni odpowiada ˙ wzajemnie jednoznacznie uporzadkowana trójka ˛ P liczb bedacych współrzednymi tego punktu. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 6.MATEMATYKA 6. punktu P w Niech u bedzie dowolnym wektorem przestrzeni ˛ 0xyz. Mianowicie: ˙ a × (b × c) = b (a · c) − c (a · b) (a × b) × c = b (a · c) − a (b · c) 6. y. Jego rzuty na osie układu oznaczamy rzuty u rzutz u (276) rzutx u Sa to wektory składowe wektora u.

auz + bvz ] c ux vx + uy vy + uz vz dowód na ´wiczeniach (283) (284) (285) (286) (287) Iloczyn wektorowy zapisujemy w postaci wyznacznikowej ¯ ¯ ¯ i j k ¯ ∙¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯¸ ¯ uy uz ¯ ¯ uz ux ¯ ¯ ux uy ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ u × v = ¯ ux uy uz ¯ = ¯ ¯ vy vz ¯ . w] = ¯ vx vy vz ¯ ¯ ¯ ¯ wx wy wz ¯ (288) = [uy vz − uz vy . vy . auy + bvy .10. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 Twierdzenie 6. ux vy − uy vx ] (dowód na ´wiczeniach) c (289) (dowód na ´wiczeniach) c 6.10. cuy . uz + vz ] [ux − vx . Działania na tych wektorach wyrazaja˛ sie za pomoca˛ współrzednych ˛ ˛ ˙ u+v u−v cu au + bv u·v = = = = = [ux + vx . wy .1 MATEMATYKA wtedy.21 Niech beda˛ dane w przestrzeni 0xyz dowolne wektory ˛ u = [ux . ¯ vz vx ¯ .22 Moduł wektora jest równy pierwiastkowi sumy kwadratów współrzednych ˛ wektora. to ˙ u= q u2 + u2 + u2 x y z 98 (290) . ⎧ ⎨ Lx = Px Ly = Py L = P ⇐⇒ ⎩ Lz = Pz 6. uy . gdy odpowiednie współrzedne ˛ ⎫ ⎬ ⎭ (281) Analityczne wyrazenie działa´ na wektorach w przestrzeni n ˙ Twierdzenie 6. vz ] . uy − vy . v = [vx . uz ].20 Dwa wektory sa˛ równe wtedy i tylko tych wektorów sa˛ równe. uy .6. v. uz − vz ] [cux . ¯ vx vy ¯ = ¯ ¯ ¯ vx vy vz ¯ Iloczyn mieszany ¯ ¯ ¯ ux uy uz ¯ ¯ ¯ [u. cuz ] [aux + bvx . uz ] . b.2 Moduł wektora Mówi o nim twierdzenie: Twierdzenie 6. Jezeli u = [ux . w = [wx . c. uy + vy . wz ] (282) oraz liczby rzeczywiste a. vx uz − ux vz .

uy vy . v} = uv jezeli u 6= 0. Otrzymamy zatem: ˛ ˛ ˙ u × v = 0 − kuy vx + juz vx + kux vy + 0 − iuz vy − jux vz + iuy vz + 0 = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ i j k ¯ ¯ ¯ u u ¯ ¯ u u ¯ ¯ ¯ ¯ u u ¯ = i ¯ y z ¯ − j ¯ x z ¯ + k ¯ x y ¯ = ¯ ux uy uz ¯ ¯ vx vz ¯ ¯ vx vy ¯ ¯ ¯ ¯ vy vz ¯ ¯ vx vy vz ¯ 99 = i (uy vz − uz vy ) + j (uz vx − ux vz ) + k (ux vy − uy vx ) = . WEKTORY W PRZESTRZENI R3 6. vz ] (291) Twierdzenie 6.3 Mnozymy wektorowo dwie sumy (wazna jest kolejno´´ wektorów . gdy ich iloczyn wektorowy jest wektorem zerowym uy vz − uz vy = 0 uz vx − ux vz = 0 ux vy − uy vx = 0 (293) Kat miedzy tymi wektorami wyznaczamy z zalezno´ci ˛ ˛ ˙ s 1 (ux vx + uy vy + uz vz ) cos {u.23 Niech beda˛ dane dwa wektory ˛ Wektory te sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy.11 Warunek prostopadło´ i warunek równoległo´ 2 wektorów sci sci u = [ux . gdy ich iloczyn skalarny jest zerem ux vx + uy vy + uz vz = 0 (292) Wektory te sa˛ równoległe wtedy i tylko wtedy. zatem pozostaja˛ wyrazenia ux vx . v 6= 0. c Rozwiazanie 6. ˛ ˙ Przykład 6. vy . uz vz . ˙ (294) 6. Stad u · v = ux vx + uy vy + uz vz .3 Wyprowadzi´ wzór na iloczyn wektorowy u × v. uy .2 Wykonujemy mnozenie ˛ ˙ u · v = (iux + juy + kuz ) (ivx + jvy + kvz ) = = iiux vx + ijuy vx + ikuz vx + ijux vy + jjuy vy + +kjuz vy + ikux vz + jkuy vz + kkuz vz Poniewaz i · i = j · j = k · k = 1. v = [vx . c sc ˙ s Rozwiazanie 6.MATEMATYKA 6. uz ] .2 Wykaza´ słuszno´´ zalezno´ci u · v = ux vx + uy vy + uz vz . a pozostałe iloczyny mieszane i · j = i · k = j · k = j · i = k · i = ˙ k · j = 0.12 Przykłady Przykład 6.nie ma sc ˛ ˙ ˙ przemienno´ci mnozenia wektorów) s ˙ u×v = (iux + juy + kuz ) × (ivx + jvy + kvz ) = = (i × i) ux vx + (j × i) uy vx + (k × i) uz vx + (i × j) ux vy + (j × j) uy vy + + (k × j) uz vy + (i × k) ux vz + (j × k) uy vz + (k × k) uz vz Pamietamy (patrz (288)) zasade mnozenia wektorowego wersorów.

WEKTORY W PRZESTRZENI R3 Przykład 6. to korzystajac z wyprowadze´ z poprzedniego n ˛ ˛ ˙ zadania otrzymujemy ¯ ¯ ¯ ¯ ¯¶ µ ¯ ¯ ux uz ¯ ¯ ux uy ¯ ¯ uy uz ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (u × v) w = i¯ ¯ vy vz ¯ − j ¯ vx vz ¯ + k ¯ vx vy ¯ (iwx + jwy + kwz ) = ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ux uy uz ¯ ¯ ¯ u u ¯ ¯ u u ¯ ¯ u u ¯ ¯ = wx ¯ y z ¯ − wy ¯ x z ¯ + wz ¯ x y ¯ = ¯ vx vy vz ¯ ¯ ¯ vy vz ¯ ¯ vx vz ¯ ¯ vx vy ¯ ¯ ¯ wx wy wz ¯ Przykład 6. z. c MATEMATYKA Rozwiazanie 6.5 Mamy wykaza´ tozsamo´´ c ˙ sc ˛ a × (b × c) = b · (a · c) − c · (a · b) Zapiszemy iloczyn a × d (gdzie: d = b × c) w postaci wyznacznikowej ¯ ¯ i j k ¯ ¯ ax ay az L=a×d = ¯ ¯ by cz − bz cy bz cx − bx cz bx cy − by cx = i [ay (bx cy − by cx ) − az (bz cx − bx cz )] − −j [ax (bx cy − by cx ) − az (by cz − bz cy )] + +k [ax (bz cx − bx cz ) − ay (by cz − bz cy )] ¯ ¯ ¯ ¯= ¯ ¯ Przeanalizujemy kazda˛ ze składowych oddzielnie. jezeli: a = [1. v. w] = (u×v)·w. ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ A wiec ˛ R = i [ay (bx cy − by cx ) − az (bz cx − bx cz )] − −j [ax (bx cy − by cx ) − az (by cz − bz cy )] + Widzimy. c ˙ ˙ +k [ax (bz cx − bx cz ) − ay (by cz − bz cy )] Przykład 6. W tym celu wyprowadzimy składowe wektora ˙ prawej strony. ze L = R.6 Obliczy´ iloczyn skalarny dwóch wektorów a i b. 3] .4 Poniewaz [u. 100 . Kolejno otrzymujemy: R = i [bx (ax cx + ay cy + az cz ) − cx (ax bx + ay by + az bz )] + +j [by (ax cx + ay cy + az cz ) − cy (ax bx + ay by + az bz )] + +k [bz (ax cx + ay cy + az cz ) − cz (ax bx + ay by + az bz )] Zauwazmy.5 Wyprowadzi´ wzór na podwójny iloczyn wektorowy. 1].4 Wyprowadzi´ wzór wyznacznikowy na iloczyn mieszany.6. ze w powyzszym wyrazeniu eliminuje sie iloczyny (aα bα cα − aα bα cα ) dla α = x. co nalezało wykaza´. b = c ˙ [3. c Rozwiazanie 6. 2. 2. y.

−8] Przykład 6. c Rozwiazanie 6. 1] = [8. w] . 2. 1]. 2. b = c ˙ [x. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 Rozwiazanie 6. 2. 2. 3] · [3. ze dla dowolnych trzech wektorów u. Otrzymamy p · w = (u × v) × w · w = (v · w)(u · w) − (u · w)(v · w) = 0. 0. 0. 1] . 1]) · [3.3. 1] × [1. 2. 1]) · [1. Rozwiazanie 6. ze w = 0 lub p ⊥ w. v ma pole równe 10. 3] × [3. 1] = [−4. 2.7 Obliczy´ iloczyn skalarny dwóch wektorów a i b. Oznacza to. 1] = 8 ([3. 2. 2. v. 2.8 Obliczy´ iloczyn wektorowy dwóch wektorów a i b. c = c [1. Bowiem iloczyny ˛ c ˙ ˛ ˛ ˛ ˙ [1. 8. 0. c = [1. z] = ux + vy + wz Przykład 6. 2. 0. z]. jezeli: a = [1. 2. 1] · [1.11 Pomnozymy wyrazenie p = (u × v) × w = v (u · w) − u (v · w) prawo˛ ˙ ˙ stronnie przez w. 1] = −8 oraz [1. czyli ˛ ˙ wektorem. 1] sa całkowicie ˛ rózne. 2. 0.MATEMATYKA 6. Rozwiazanie 6. 101 .8 Biorac pod uwage Przykład 6. 3] .9 Obliczy´ podwójny iloczyn wektorowy wektorów a = [1. 1] = 0 Nalezy pamieta´. 3] × [3.11 Wykaza´.6 Korzystamy z wyniku przedstawionego w Przykładzie 6. 2. drugi jest iloczynem wektorowym. 3] . (a × c) · b lub (b × c) · a. b = [3. jezeli: a = [u. 1] = −8 ([1. 3] . 0. w wektor p = (u × v)×w = c ˙ v (u · w) − u (v · w) jest albo zerowy albo prostopadły do wektora w. −4] Przykład 6. ze wyjatkowa˛ role pełnia w tych obliczeniach nawiasy. Obliczy´ pole c równoległoboku zbudowanego na wektorach 3u + v. 1]) · [3. v. Jednak ˛ ˛ moga˛ to by´ równiez iloczyny.7 Po prostych przekształceniach otrzymujemy ˛ a · b = [u. 3] × [3. v. 2. 2. 0.9 Bazujac na Przykładzie 6. Pierwszy jest iloczynem skalarnym. 3] × [3. 1] × [1.5 obliczamy ˛ ˛ [1. 2. 2. 2. 2. ˛ ˙ Przykład 6. 2.10 Jak pamietamy (patrz (268)). 1] = 4 [3. 1] . 1] = 10 Przykład 6. np. Rozwiazanie 6. 2. iloczyn mieszany to: (a × b) · c. Przykład 6.2 i otrzymujemy ˛ a · b = [1. 2. 1]. y. otrzymujemy ˛ ˛ ˛ [1. 3] · [3. 0.12 Równoległobok zbudowany na wektorach u. czyli liczba. b = c ˙ [3. y. u − 2v. Obliczymy je c ˙ ([1. A wiec p · w = 0. b = [3. 2. w] · [x.10 Obliczy´ iloczyny mieszane wektorów: a = [1. Rozwiazanie 6. 0. 1]. 3] × [1. 1] × [1.

Obliczy´: c a) pole równoległoboku zbudowanego na wektorach u = 3p − q. c = u + v − 2w. u + v − 2w. c]| = |(a × b) c| Jezeli a = u + 2v. Jego moduł jest równy 2 2. 2 P4 = Przykład 6. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 Rozwiazanie 6. h2 = 11/ 29 . Trzeci bok trójkata ˛ ˛ 3 √ to róznica wektorów u i v. Skorzystamy z wzoru na pole równoległoboku utworzonego przez wektory s 6 6 6 u. s ˛ sc Obliczy´ objeto´´ równoległo´cianu zbudowanego na wektorach u + 2v. v = 5p + 2q oraz obie wysoko´ci tego równoległoboku.14 Objeto´´ równoległo´cianu zbudowanego na wektorach u. c s ˛ sc Rozwiazanie 6. v i w wynosi 24. Czyli h3 = 3/ 2.12 Korzystamy z wzoru na pole równoległoboku ˛ MATEMATYKA P = |p × q| = |(3u + v) × (u − 2v)| = |3u × u + v × u − 6u × v − 2v × v| = = |0 + v × u − 6u × v − 0| = |v × u + 6v × u| = 7 |v × u| = 70 Przykład 6.6. to ˙ (a × b) c = [(u + 2v) × (v − w)] (u + v − 2w) = = (u × v − u × w + 2v × v − 2v × w) (u + v − 2w) = = (u × v − u × w − 2v × w) (u + v − 2w) = = (u × v) u − (u × w) u − 2 (v × w) u + (u × v) v − (u × w) v− −2 (v × w) v − 2 (u × v) w + 2 (u × w) w + 4 (v × w) w 102 = = = = uv sin ϕ = u · h1 = v · h2 = 11 √ √ 32 + 12 = 10 √ √ 52 + 22 = 29 √ √ 11/ 10.14 Objeto´´ równoległo´cianu zbudowanego na wektotach a. b = v − w. s Rozwiazanie 6.13 Dane sa˛ dwa wzajemnie prostopadłe wersory p. v − w. v = p − 2q oraz wszystkie jego ˛ wysoko´ci. Stad − ˛ ˙ √ P4 = 1 2 2 · h3 = 3.13 a) ˛ P = |u × v| = |(3p − q) × (5p + 2q)| = |15p × p − 5q × p + 6p × q − 2q × q| = = |0 − 5q × p + 6p × q + 0| = |5p × q + 6p × q| = 11 |p × q| = 11 P |u| |v| h1 b) 1 1 |u × v| = |3p × (p − 2q)| = 3 2 2 Obliczamy wysoko´ci. b i c jest równa s ˛ ˛ sc modułowi iloczynu mieszanego V = |[a. b. czyli 3p√ (p − 2q) = 2p + 2q. q. h2 = |v| = √5 . v: P = uv sin ϕ = uh1 = uh2 = 6 Stad h1 = |u| = 6 = 2. s b) pole trójkata zbudowanego na wektorach u = 3p.

15 Dane sa˛ trzy wzajemnie prostopadłe wersory p. w = p + q + r. v. w]| = |(u × v) · w| [(p + q) × (p − 2q)] · (p + q + r) = = (p × p + q × p − 2p × q − 2q × q) · (p + q + r) = 3 (q × p) · (p + q + r) = 3 (q × p) · p + 3 (q × p) · q + 3 (q × p) · r = = 3 (q × p) · r = −3 (p × q) · r A wiec ˛ V = |−3 (p × q) · r| = 3 103 . q. w] i |(a × b) · c| = 3 · 24 = 72 Przykład 6. Obliczy´ objeto´´ równoległo´ciac s ˛ sc nu zbudowanego na wektorach u = p + q.15 Korzystamy z wzoru na objeto´´ równoległo´cianu s ˛ ˛ sc V = |[u.MATEMATYKA Poniewaz ˙ 6. v. w] i (u × w) · v = − [u. v. r. WEKTORY W PRZESTRZENI R3 (u × v) · u = (u × w) u = (u × v) v = (v × w) v = (u × w) w = 0 to (a × b) · c = −2 (v × w) · u − (u × w) · v − 2 (u × v) · w Ale (v × w) · u = [u. w] Zatem (a × b) · c = −3 [u. Rozwiazanie 6. v = p − 2q. v.

czyli u = z ˛ ˛ [ux . do którego prosta ma by´ prostopadła lub c • współczynnika kierunkowego prostej.1 Prosta i płaszczyzna w przestrzeni R3 Równanie prostej Wyznaczanie prostej na płaszczy´nie 0xy sprowadza sie do wskazania punktu. stad ˛ −→ − (298) P0 P k u ⇐⇒ (x − x0 ) q − (y − y0 ) p = 0 czyli (296). uy ] . q] ma równanie −→ − (295) P0 P = tu. y − y0 ]. g ] 0y y y0 l 0 0x x0 x P0 = ( x0 . gdy P0 P k u. y) lezy na prostej l wtedy i tylko wtedy. y0 ) i równoległa do danego ˛ niezerowego wektora u = [p.y) B 0x Rysunek 23: Prosta równoległa do wektora u.y0 ) p q P = (x. v = [vx . u = [p. ˙ Uwzgledniajac Twierdzenie 6. Kierunek prostej wyznacza sie za pomoca: c ˛ ˛ • wektora.23 i warunek (293) zapisany na płaszczy´nie.1 Prosta l przechodzaca przez dany punkt P0 = (x0 .7. Twierdzenie 7. q]. do którego prosta ma by´ równoległa lub c • wektora.y) 0y N = [A. c ˛ u = [ p. t ∈ R Równanie to przedstawia posta´ wektorowa prostej. vy ] mamy (297) ux vy − uy vx = 0 −→ − gdzie: v = P0 P = [x − x0 . Rysunek 24: Prosta wektora N. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA 7 7. 104 x − x0 y − y0 = p q ¯ ¯ x − x0 y − y0 ¯ ¯ p q posta´ wyznacznikowa c . przez który z ˛ prosta ma przechodzi´ i kierunku prostej.y 0 ) l P = (x. prostopadła do Moze by´ ona zapisana w nastepujacych postaciach c ˛ ˛ ˙ x − x0 = tp y − y0 = tq posta´ parametryczna t ∈ R c posta´ proporcji c ¯ ¯ ¯=0 ¯ (296) −→ − Punkt P = (x.B] N A 0 P0 = ( x0 .

P0 P1 = (304) x1 − x0 posta´ kierunkowa prostej c 0y P (305) l u = [ p. Tangens tego kata ˛ ˙˛ m = tg (x. w którym prosta l przecina o´ 0y.2 Prosta l przechodzaca przez dany punkt P0 = (x0 . l) = tg (x. l) (302) Kazda prosta.3 Prosta l o danym współczynniku kierunkowym m. to ˙ ³ − →´ y − y − 1 0 m = tg (x. przechodzaca przez dany ˛ punkt P0 = (x0 . otrzymamy posta´ kierunc ˛ ˛ ˛ ˛ kowa prostej (patrz rys. 25). q] 6= 0 i u k P0 P . Rysunek 26: Przesuniecie b prostej l. y0 ) i prostopadła do ˛ danego niezerowego wektora N = [A. która nie jest prostopadła do 0x ma jednoznacznie okre´lony współczynnik kieruns ˙ kowy (rys. P1 ⊂ l. l). y0 ) ma równanie y − y0 = m (x − x0 ) 0y P1 P0 x1 − x0 y1 − y0 nazywamy współczynnikiem kierunkowym prostej l na płaszczy´nie 0xy. P1 = (x1 . B] ma równanie −→ − (299) N · P0 P = 0 posta´ wektorowa c W zapisie analitycznym równanie to ma posta´ c A (x − x0 ) + B (y − y0 ) = 0 (300) Jest to równanie ogólne prostej przechodzacej przez jeden punkt. ˛ Wprowadzajac stała b = y0 −mx0 nazywana przesunieciem. Jezeli u = z ˙ −→ − [p. 25) ˛ y = mx + b (306) gdzie: b− rzedna punktu. czyli ^(x. y0 ) . l) = tg x. ˛ Wprowadzajac stała C = −Ax0 − By0 otrzymujemy równanie prostej w postaci ˛ ˛ ogólnej Ax + By + C = 0 (301) Definicja 7. to q (303) m = tg (x.q] q l P0 b α α y − y0 p x − x0 0 0x x0 x 0x Rysunek 25: Współczynnik kierunkowy m.1 Katem nachylenia prostej l do osi 0x nazywamy kat miedzy osia˛ 0x a dowol˛ ˛ ˛ nym wektorem niezerowym lezacym na tej prostej. s ˛ 105 . Twierdzenie 7. y1 ) oraz P0 ⊂ l. u) = p lub jezeli P0 = (x0 .MATEMATYKA 7. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Twierdzenie 7.

7. tj. q1 ] 6= 0. Pełna proporcja współczynników równa´ (311) n (314) (315) . l2 sa wzajemnie równoległe. B2 ] 6= 0 prostopadłe odpowiednio do prostych l1 . Twierdzenie 7. gdy wektory u1 = [p1 . q2 ] 6= 0 równoległe odpowiednio do prostych l1 .4 Prosta przechodzaca przez dane dwa rózne punkty P0 = (x0 . l2 dane równaniami l1 : A1 x + B1 y + C1 = 0 l2 : A2 x + B2 y + C2 = 0 (311) sa˛ wzajemnie równoległe wtedy i tylko wtedy. tj. gdy wektory N1 = [A1 . l2 dane równaniami x − x1 y − y1 x − x2 y − y2 = l2 : = l1 : p1 q1 p2 q2 (308) sa˛ wzajemnie równoległe wtedy i tylko wtedy. B1 ] 6= 0. gdy zachodzi proporcja ˛ q1 p1 = (309) p2 q2 równowazna równo´ci s ¯ ¯ ˙ ¯ p1 q1 ¯ ¯ ¯ (310) ¯ p2 q2 ¯ = 0 l1 l2 u1 q1 p1 u2 q2 p2 Rysunek 27: Dwie proste równoległe.6 Dwie proste l1 . ˛ 106 tzn. l2 sa˛ wzajemnie równoległe. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA Twierdzenie 7. y0 ) i P1 = ˛ ˙ (x1 . N2 = [A2 . y1 ) ma równanie x − x0 y − y0 = (307) x1 − x0 y1 − y0 Twierdzenie 7. gdy A1 B1 = A2 B2 czyli ¯ ¯ ¯ A1 B1 ¯ ¯ ¯ ¯ A2 B2 ¯ = 0 A1 B1 C1 = = A2 B2 C2 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ A1 B1 ¯ ¯ B1 C1 ¯ ¯ C1 A1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ A2 B2 ¯ = ¯ B2 C2 ¯ = ¯ C2 A2 ¯ = 0 Wówczas proste l1 i l2 pokrywaja˛ sie. (312) (313) Rozrózniamy tu dwa przypadki ˙ 1.5 Dwie proste l1 . u2 = [p2 .

gdy wektory u1 = [p1 .1 ˛ ¸ ∙ 2 5 7 a.proste przecinaja˛ sie ˛ b.MATEMATYKA 7. 4 10 15 ∙ 1 1 0 1 −1 0 ¸ A1 B1 1 2 1 5 = = + = A2 4 2 B2 10 2 . Twierdzenie 7. l2 dane równo´ciami s x − x1 y − y1 = p1 q1 l2 : x − x2 y − y2 = p2 q2 (317) sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy. u2 = [p2 . lecz nie pokrywaja˛ sie. ˛ ˙ Przykład 7. q1 ] .8 Dwie proste l1 . nie pokrywaja˛ sie ˛ B1 A1 6= A2 B2 ¸ A1 B1 C1 = = A2 B2 C2 . gdy maja˛ ten sam współczynnik kierunkowy m1 = m2 Ponadto. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 2. to proste te pokrywaja˛ sie.1 Zbada´ równoległo´´ nastepujacych prostych c sc ˛ ˛ a) 2x + 5y + 7 = 0 4x + 10y + 15 = 0 x − 3y + 1 = 0 −2x + 6y − 2 = 0 b) x + y = 0 x − y = 0 y = 3x + 5 x−1 y+7 = 2 6 C1 1 6= C2 2 c) d) Rozwiazanie 7. c. jezeli b1 = b2 .proste równoległe.proste pokrywaja˛ sie ˛ Twierdzenie 7. q2 ] sa˛ prostopadłe p1 p2 + q1 q2 = 0 107 (318) . .7 Dwie proste l1 i l2 dane równaniami l1 : y = m1 x + b1 l2 : y = m2 x + b2 (316) sa˛ równoległe wtedy i tylko wtedy. ∙ 1 −3 1 −2 6 −2 l1 : . Zachodzi tylko proporcja (312) (proporcja (314) nie zachodzi). Wówczas proste l1 i l2 sa ˛ równoległe. ˛ N1 B1 A1 B2 A2 l1 N2 l2 Rysunek 28: Dwie proste równoległe.

B1 ]. gdy wektory N1 = [A1 .10 Dwie proste l1 . PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Twierdzenie 7. ˛ czyli A1 A2 + B1 B2 = 0 (320) s Twierdzenie 7. l2 dane równo´ciami l1 : y = m1 x + b1 l2 : y = m2 x + b2 (321) sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy. l2 }. ˛ ˛ 108 . ˛ ˛ Twierdzenie 7. l2 dane równaniami l1 : A1 x + B1 y + C1 = 0 l2 : A2 x + B2 y + C2 = 0 MATEMATYKA (319) sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy. l2 } = p 2 2 2 p1 + q1 p2 + q2 2 (323) (324) (325) |A1 A2 + B1 B2 | p cos {l1 . l2 opisane dowolnymi równaniami (ale tego ˙ samego rodzaju). l2 } = ¯ ¯ 1 + m1 m2 ¯ l1 u1 α α u2 l2 Rysunek 29: Kat pomiedzy dwiema prostymi.11 Jezeli mamy dwie proste l1 . Kat dwóch prostych równoległych (lub ˛ pokrywajacych sie) jest zerowy. gdy współczynniki kierunkowe spełniaja˛ zwiazek ˛ 1 + m1 m2 = 0 (322) 7.9 Dwie proste l1 .7.2 Mówiac o kacie dwóch prostych zawsze mamy na my´li kat ostry. Oznaczamy go ^ {l1 . N2 = [A2 . którego s ˛ ˛ ˛ miara α = {l1 . l2 } ≤ π/2. to |p1 p2 + q1 q2 | p cos {l1 . l2 } = p 2 2 2 A1 + B1 A2 + B2 2 ¯ ¯ ¯ m1 − m2 ¯ ¯ tg {l1 . B2 ] sa prostopadłe.2 Kat dwóch prostych na płaszczy´nie z ˛ Definicja 7.

dla którego odległo´´ |P P1 | jest najmniejsza. d = [xP − xM . Jezeli P1 jest punktem na ˛ ˙ l. 30). to musi spełnia´ jej równanie c ˙ ˙ (328) |AxM + ByM + C| |N| (329) N · N = |N| .3 Odległo´c punktu od prostej s´ Mówi o niej ponizsze twierdzenie. ˙ 0y l: Ax + By + C = 0 P d P1' P1 Twierdzenie 7. yM ) punktem poza prosta. yM ) od prostej l danej równaniem w postaci ogólnej l : Ax + By + C = 0 wyraza sie wzorem ˛ ˙ d= |AxM + ByM + C| √ A2 + B 2 N = [A. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 7. 109 . ze (wektory N i P P1 c ˙ ˙ sa˛ równoległe) −→ − P P1 = λ · N = d . to sc −→ − wówczas mozemy zapisa´.12 Najmniejsza˛ odległo´´ punktu sc M = (xM . czyli 2 1 |N| · N · N = |N|.1 Niech P1 = (xP . sc gdzie: |λ| = |P P1 | |N| −→ − Dowód 7.B] 0 0x Rysunek 30: Odległo´´ punktu od prostej. a P = (xM . yP ) jest dowolnym punktem prostej l (patrz rys. yP − yM ].MATEMATYKA 7. Zatem d= |d| ·N |N| |d| N·N |N| (326) Mnozac (326) obustronnie przez N mamy ˙˛ d·N= Korzystamy z własno´ci iloczynu skalarnego s ¡ 2 ¢ |d| A + B2 (xP − yM ) A + (yP − yM ) B = √ A2 + B 2 AxP − AxM + ByP − ByM = |d| · |N| AxP + ByP + C = 0 Stad ˛ Czyli Ostatecznie wiec ˛ AxP + ByP = −C −AxM − ByM − C = |d| · |N| |d| = 14 Nastepnie mamy14 ˛ (327) Poniewaz punkt P lezy na prostej.

do którego prosta ma by´ równoległa. l2 . to równanie ˛ |A2 x + B2 y + C2 | |A1 x + B1 y + C1 | p p = 2 2 A2 + B1 A2 + B2 1 2 A1 x + B1 y + C1 A2 x + B2 y + C2 p p = 2 2 2 A1 + B1 A2 + B2 2 (331) przedstawia sume dwusiecznych d1 . a takze rodzine prostych równoległych do pewnej ˛ ˛ ˙ prostej. zwany wierzchołkiem peku. l2 dane równaniem ˙ (330) przecinaja˛ sie. Równanie to rozpisuje sie na dwa.5 Pek prostych ˛ Definicja 7. n ˛ ˛ Jezeli proste pokrywaja sie l = l1 = l2 .13 Jezeli proste l1 . B2 ] 6= 0 Twierdzenie 7.6 Prosta w przestrzeni Wyznaczenie prostej w przestrzeni jest mozliwe na kilka sposobów. a drugie ma posta´ 0x + 0y = 0 i jest spełnione przez dowolny punkt płaszczyzny 0xy. ˛ Niech beda dane dwie proste ˛ ˛ l1 : A1 x + B1 y + C1 = 0 l2 : A2 x + B2 y + C2 = 0 Utworzymy kombinacje liniowa tych równa´ n ˛ ˛ λ (A1 x + B1 y + C1 ) + µ (A2 x + B2 y + C2 ) = 0 Stad mamy ˛ (λA1 + µA2 ) x + (λB1 + µB2 ) y + (λC1 + µC2 ) = 0 (335) (334) 7. to jedno z powyzszych równa´ przedstawia n ˛ ˙ ˙ ˙ prosta równolegdo l1 i l2 i jednakowo odległa od l1 i l2 . c A1 x + B1 y + C1 A2 x + B2 y + C2 p =− p 2 2 2 A2 + B1 A2 + B2 1 (333) 7. to jedno z powyzszych równa´ przedstawia prosta n ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ l.7.3 Pekiem prostych nazywamy rodzine prostych przechodzacych przez pewien ˛ ˛ ˛ wspólny punkt. Kierunek prostej okre´ slamy definiujac wektor niezerowy. a drugie z tych równa´ jest sprzeczne. W punkcie tym ˙ przedstawimy sposób. jezeli sa˛ dane dwie rózne ˛ ˙ ˙ proste tego peku. opisu˛ ˛ jace kazda˛ z dwusiecznych ˛ ˙ (332) Jezeli analizowane proste sa równoległe i rózne. d2 prostych l1 . który polega na wskazaniu jednego punktu tej prostej oraz jej kierunku. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA 7. c ˛ 110 . B1 ] 6= 0 [A2 .4 Dwusieczne katów dwóch przecinajacych sie prostych ˛ ˛ ˛ l1 : A1 x + B1 y + C1 = 0 l2 : A2 x + B2 y + C2 = 0 [A1 . Pek prostych jest wyznaczany. zwanej kierunkiem peku.

z1 ) jest opisana równaniami −→ − −→ − P0 P = tP0 P1 t∈R (337) 0x x − x0 = t (x1 − x0 ) y − y0 = t (y1 − y0 ) z − z0 = t (z1 − z0 ) x − x0 y − y0 z − z0 = = x1 − x0 y1 − y0 z1 − z0 (338) 0y (339) 7. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Prosta przechodzaca przez dany punkt i równoległa do danego wektora ˛ Prosta l przechodzaca przez dany punkt P0 = (x0 . z0 ) i równoległa do danego niezerowego ˛ wektora u = [a. 31) ma równanie −→ − P0 P = tu.2 Wyznaczy´ prosta˛ przechodzaca˛ przez punkt (2. y0 .2 Najwygodniej jest wyznaczy´ równanie w postaci proporcji podwójnej (336). b. y1 . 8]. y0 . 7) i równoległa˛ do wektora c ˛ [4. z0 ) i ˙ P1 = (x1 .6. Rozwiazanie 7. 5.15 Płaszczyzna G przechodzaca ˛ przez dany punkt P0 = (x0. Płaszczyzna w przestrzeni i Twierdzenie 7. y0 .2 Prosta przechodzaca przez dwa rózne punkty ˛ ˙ Zagadnienie to omawia twierdzenie: 0z P v a b c P0 x − x0 z − z0 y − y0 l Twierdzenie 7. c ˛ Podstawiajac odpowiednie dane otrzymujemy ˛ x−2 y−5 z−7 = = 4 3 8 7. t∈R ¯ ¯ ¯ ¯ x − x0 z − z0 ¯=¯ ¯ ¯ a c ¯ ¯ ¯=0 ¯ posta´ wektorowa c posta´ parametryczna c posta´ podwójnej proc porcji posta´ wyznacznikowa c x − x0 = aty − y0 = btz − z0 = ct x − x0 y − y0 z − z0 = = a b c ¯ ¯ ¯ ¯ x − x0 y − y0 ¯ ¯ y − y0 z − z0 ¯=¯ ¯ ¯ a b ¯ ¯ b c ∙ x − x0 a y − y0 b z − z0 c ¸ rank =1 posta´ macierzowa c (336) Przykład 7. c] (rys.14 Prosta przechodzaca przez ˛ dane dwa rózne punkty P0 = (x0 .6.7 Rysunek 31: Prosta przechodzaca przez P0 ˛ równoległa do wektora v. z0 ) i prostopadła do danego niezerowego wektora 111 .MATEMATYKA 7.1 7. 3.

17 Płaszczyzna G przechodzaca przez trzy dane punkty (patrz rys. −−→ −− Rozwiazanie 7.3 Wyznaczy´ równanie płaszczyzny G symetralnej odcinka M1 M2 o ko´cach M1 = c (−2. M2 = (4. z2 ) jest opisana ˙ równaniem wyznacznikowym ¯ ¯ ¯ x − x0 x1 − x0 x2 − x0 ¯ ¯ ¯ ¯ y − y0 y1 − y0 y2 − y0 ¯ = 0 (342) ¯ ¯ ¯ z − z0 z1 − z0 z2 − z0 ¯ 112 .7. ˙ G 0z N Twierdzenie 7. 3). z0 ) i równoległa do danych P0 P dwóch wektorów nierównoległych v1 = [a1 . 4. z0 ) . 3. 33) jest opisana równaniami −→ − posta´ wektorowa c P0 P = tv1 + sv2 . PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 N = [A. ¯ z − z0 = c1 t + c2 s ¯ ¯ x − x0 a1 a2 ¯ ¯ ¯ ¯ y − y0 b1 b2 ¯ = 0 posta´ wyznacznikowa c ¯ ¯ ¯ z − z0 ¯ c1 c2 (341) Twierdzenie 7. c2 ] (patrz rys.posta´ ogólna c (340) n Przykład 7.16 Płaszczyzna G przechodzaca przez ˛ dany punkt P0 (x0 . c1 ]. 5) P0 = 2 2 2 −−→ −− Wektor M1 M2 = [6. b2 . C] (rys. które ˛ nie leza˛ na jednej prostej P0 = (x0 .posta´ wektorowa c . −4]. v2 = [a2 . 1. y2 .3 Płaszczyzna G jest prostopadła do wektora M1 M2 i przechodzi przez punkt ˛ ¶ µ M1x + M2x M1y + M2y M1z + M2z . t. P1 = (x1 . równaniami −→ − N · P0 P = 0 A (x − x0 ) + B (y − y0 ) + C (z − z0 ) = 0 Ax + By + Cz + D = 0 MATEMATYKA 32) jest opisana . y1 . 33). b1 . P2 = (x2 . z1 ) . B. s ∈ R ⎧ 0x ⎪ x − x0 = a1 t + a2 s ⎪ ⎪ 0y ⎪ ⎨ y − y0 = b1 t + b2 s posta´ parametryczna c ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ Rysunek 32: Płaszczyzna przechodzaca ˛ ⎩ przez P0 i prostopadła do wektora N. . 7).posta´ szczególna c . y0 . y0 . Zgodnie z równaniem (340) mamy 6 (x − 1) + 4 (y − 3) − 4 (z − 5) = 0 Stad otrzymujemy ˛ 3x + 2y − 2z + 1 = 0 Przedstawimy teraz równania płaszczyzny przechodzacej przez dany punkt w przestrzeni i ˛ równoległej do danych dwóch róznych wektorów. 5. = (1.

l2 równoległe i rózne ˛ ˙ l1 : l2 : jest opisana równaniem y − y1 z − z1 x − x1 = = a b c x − x2 y − y2 z − z2 = = a b c a b c x2 − x1 y2 − y1 z2 − z1 ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ 7. b.7. ˛ 113 .MATEMATYKA 7.18 Płaszczyzna G zawierajaca dwie proste l1 . ˛ które jest równowazne równaniu ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ x y z 1 x0 y0 z0 1 x1 y1 z1 1 x2 y2 z2 1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ ¯ (343) Twierdzenie 7.19 Dowolna˛ płaszczyzne nierównoległa˛ do osi 0z mozna przedstawi´ równac ˛ ˙ niem kierunkowym z = ax + by + c posta´ kierunkowa płaszczyzny c (345) i na odwrót.1 Posta´ kierunkowa płaszczyzny c ¯ ¯ x − x1 ¯ ¯ y − y1 ¯ ¯ z − z1 (344) Podamy twierdzenie: Twierdzenie 7. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 0z G P0 v1 v2 P1 P P0 0x 0y P P2 Rysunek 33: Płaszczyzna przechodzaca przez punkt i równoległa do wektorów i płaszczyzna ˛ przechodzaca przez trzy punkty. dla dowolnie obranych warto´ci a. c równanie to przedstawia pewna˛ płaszczyzne s ˛ nierównoległa do osi 0z.

˛ f) tworzacej z osia˛ 0x kat 600 . ˛ ˛ Przykład 7. 5]. 2) i c ˛ Rozwiazanie 7. prostopadłej do wektora [3.posta´ parametryczna c . Stad ˛ √ ¢ √ √ ¡ y = 3x + 2 1 − 2 3 lub y − 2 = 3 (x − 4) 114 . −1).posta´ proporcji c ¯ ¯ ¯=0 ¯ .4 Napisa´ równanie prostej przechodzacej przez punkt (4. tg α = 3 = m → y = mx + b → 2 = 3 · 4 + b → b = 2 1 − 2 3 . y2 = −1 → = . równoległej do wektora [1.posta´ kierunkowa c 14 5 y = x− 3 3 Czyli 5x − 3y − 14 = 0 b) N = [3. 0].posta´ wyznacznikowa c Z postaci tej dochodzimy do zapisu ogólnego 5 (x − 4) − 3 (y − 2) = 0 → 5 (x − 4) = 3 (y − 2) y−2= 5 (x − 4) 3 . P0 P = t · u czyli x − x0 = t y − y0 = 0 → y = 2 −1 − 2 y−2 e) x1 = 4. 3x + 5y − 22 = 0 → posta´ ogólna c −→ − d) N · P0 P = 0.8 Przykłady a) b) c) d) równoległej do wektora [3. ˛ ˛ g) tworzacej z osia˛ 0y kat −450 . Zgodnie z Twierdzeniem 7. 5]. Posta´ ogólna P0 P = tu. c x − 4 = 3t x−4 y−2 = 3 5 ¯ ¯ x−4 y−2 ¯ ¯ 3 5 y − 2 = 5t . 5]. x2 = 1. 0] . prostopadłej do wektora [1.4 Przedstawimy kilka postaci rozwiaza´: ˛ ˛ n −→ − a) Mamy x0 = 4.2 otrzymujemy −→ − N · P0 P = A (x − x0 ) + B (y − y0 ) = 0 Stad ˛ 3 (x − 4) + 5 (y − 2) = 0. y0 = 2. Stad y = x − 2 lub x − y − 2 = 0. 0] czyli 1 · (x − 4) + 0 (y − 2) = 0 → x = 4 3 22 y =− x+ → posta´ kierunkowa c 5 5 −→ − c) x0 = 4. y1 = 2. ˛ x−4 1−4 √ √ √ ¢ ¡ α = 600 . 0]. u = [1. y0 = 2.7. u = [3. N = [1. e) przechodzacej przez punkt (1. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA 7. 5].

5 Analizujemy kolejno: ˛ a) Wychodzimy z postaci wyznacznikowej ¯ ¯ ¯ x−1 y−3 ¯ ¯ = − (x − 1) − 4 (y − 3) = 0 ¯ ¯ 4 −1 ¯ Stad x + 4y − 13 = 0. Rozwiazanie 7. 5). ˛ 115 .9 ˛ wiemy. 5). Na mocy Twierdzenia 7. jest prostopadła do wektora [4. 4) i prostopadłej do c ˛ prostej a) 2x − 5y − 7 = 0. −1]. Z Twierdzenia 7. 4). A wiec ˛ 2 5 y =− x+b 2 sc Prosta ta ma przechodzi´ przez P0 = (−1. Współczynnik kierunkowy prostej ¡ ¢ 2x − 5y − 7 = 0 jest równy m1 = 2 y = 2 x − 7 . y = −x + b. 3) c jest równoległa do wektora [4. c) y = x. ˛ y−3 x−1 = → 2x − 2 − y + 3 = 0 → 2x − y + 1 = 0. to B2 = 2. d) przechodzi przez punkt (2. 2 = −4 + b. b) x − 3y = 0. Stad 4x − y − 1 = 0. ˛ −→ − b) N · P0 P = 4 (x − 1) − (y − 3) = 0.MATEMATYKA 7. Stad 5 (x + 1) + ˛ ˛ ˙ ˙ 2 (y − 4) = 0 czyli 5x + 2y − 3 = 0. Mamy 2x − 5y − 7 = 0 → A1 = 2. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 f) α = −450 . 2. 2−1 5−3 c) d) e) y−3 x−1 = A wiec 0 (x − 1) = y − 3 czyli y = 3 ˛ 2−1 3−3 y−3 x−1 = Czyli 2 (x − 1) = 0 (y − 3). A wiec 5x + 2y − 3 = 0. d) y = 3.6 Napisa´ równanie prostej przechodzacej przez punkt (−1.5 Napisa´ w postaci ogólnej równanie prostej. tg α = −1 = m. ze A2 = 5. przechodzi przez punkt (2. gdy ˙ A1 A2 + B1 B2 = 0 A wiec 2A2 − 5B2 = 0. ˛ 1−1 5−3 Przykład 7. A wiec x = 1. Współczynnik kierunkowy prostej 5 5 5 prostopadłej jest równy m2 = − 5 .6 1. −1]. e) przechodzi przez punkt (1. B1 = −5. y = −x + 6 Przykład i a) b) c) 7. Jezeli przyjmiemy. ze dwie proste sa˛ prostopadłe wtedy i tylko wtedy.10 mamy 1 + m1 m2 = 0. e) x = 3. 3). Stad b przyjmuje warto´´ c ˛ 4= 5 3 +b→b= 2 2 Czyli 2y = −5x + 3. Rozwiazanie 7.b = 6. która przechodzi przez punkt (1.

sc ˛ b) m1 = 2. y0 ) dwóch prostych c a) b) c) d) Rozwiazanie 7. Stad 1 = ¯ ˛ 1 + 2m2 ¯ 1=− Przypadek 7. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 MATEMATYKA Przykład 7. p} równej ˛ a) π/4 b) −π/4 Rozwiazanie 7. m1 6= m2 = −9 − 4 = −13 ¯ ¯ ¯ = −18 + 12 = −6 ¯ ¡6 . p} = ¯ ¯ 1 + m1 m2 ¯ ¯ ¯ ¯ 2 − m2 ¯ ¯ ¯ m1 = 2. p} = 1. y = 2t + 1 : x cos β + y sin β = b : y = m2 x + b2 .8 Wyznaczy´ punkt wspólny P (x0 .3 −1 = − Przypadek 7.7 Obliczy´ współczynnik kierunkowy prostej p. 13 l2 l2 l2 l2 : 2x − 3y + 6 = 0 : x = t.2 1= 2 − m2 → m2 = −3 1 + 2m2 c) π/3 d) −π/3 Przypadek 7.tg {l. sc ˛ 3 Przykład 7.7.1 1 2 − m2 → m2 = 1 + 2m2 3 Rozwiazaniem jest tylko warto´´ m2 = −3.7 Analizujemy kolejno: ˛ a) Korzystamy z wzoru ¯ ¯ ¯ m1 − m2 ¯ ¯ tg {l. tg (−π/4) = −1 ¯ ¯ ¯ 2 − m2 ¯ ¯ −1 = ¯ ¯ 1 + 2m2 ¯ Przypadek 7.{l. = −18 − 12 = −30 A wiec x0 = ˛ Dx D = 6 13 oraz y0 = = Stad P0 = ˛ 116 . która z prosta˛ l o równaniu y = 2x c tworzy kat skierowany o mierze {l. p} = π/4. 30 13 13 ¢ .8 ˛ ¯ ¯ D = ¯ ¯ ¯ ¯ Dx = ¯ ¯ ¯ ¯ Dy = ¯ ¯ Dy D l1 l1 l1 l1 : 3x + 2y − 6 = 0 : x + y − 10 = 0 : x cos α + y sin α = a : y = m1 x + b1 ¯ 3 2 ¯ ¯ 2 −3 ¯ 6 2 −6 −3 ¯ 3 6 ¯ ¯ 2 −6 ¯ 30 .4 −1 = 2 − m2 1 → m2 = 1 + 2m2 3 2 − m2 → m2 = −3 1 + 2m2 Rozwiazaniem jest tylko warto´´ m2 = 1 .

λ 6= 0 λ Wstawiajac współrzedne punktu P = (0. A wiec. Rozwiazanie 7. y = ct + d. A wiec ˛ ˛ λ (2x + 3y + 4) + µ (5x + 6y + 7) = 0 Czyli równanie (2λ + 5µ) x + (3λ + 6µ) y + (4λ + 7µ) = 0 ma odpowiada´ c 8x + 9y + 10 = 0 Stad ˛ 2λ + 5µ = 8 117 3λ + 6µ = 9 . 0) l: l: l: l: 3x + 4y + 12 = 0 2x − y − 10 = 0 y = −x + 5 x = at + b. l) = |3 · 5 + 4 · 7 + 12| 15 + 28 + 12 √ = 11 = 5 9 + 16 |Axp + Byp + C| √ A2 + B 2 P P P P = (5.9 ˛ d (P. ˛ ˛ ˛ b) równoległa˛ do prostej 8x + 9y + 10 = 0. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Przykład 7. |a| + |c| > 0 Przykład 7. 0) do powyzszego równania otrzymujemy ˛ ˛ ˙ (2x + 3y + 4) + k (5x + 6y + 7) = 0. −2) = (4.MATEMATYKA 7. −2) = (0.10 W peku prostych wyznaczonych przez proste l1 : 2x + 3y + 4 = 0 i l2 : ˛ 5x + 6y + 7 = 0 znale´´ prosta˛ l zc a) przechodzaca przez poczatek układu. c) prostopadłej do prostej 8x + 9y + 10 = 0. 7) = (−1. l) = a) d (P. poszukiwane równanie ma posta´ ˛ 7 (2x + 3y + 4) − 4 (5x + 6y + 7) = 0 lub 2x + y = 0 7 Suma współczynników stojacych przy x i y w peku prostych ma by´ równa współczynnikom c ˛ ˛ stojacym przy x i y w równaniu danej prostej 8x + 9y + 10 = 0.9 Obliczy´ odległo´´ punktu P od prostej l majac dane c sc ˛ a) b) c) d) Rozwiazanie 7. k= 4λ + 7µ = 0 lub 4 + 7k = 0 c Czyli k = − 4 .10 Równanie peku prostych ma posta´ c ˛ ˛ λ (2x + 3y + 4) + µ (5x + 6y + 7) = 0 lub µ .

3. Dx = ¯ −4 3 ¯ = −3. 4) . przyja´. 6). 0] u = [1. 118 u = [3.12 Napisa´ w postaci proporcji podwójnej równanie prostej przechodzacej przez c ˛ punkt P0 i równoległej do wektora u. = (2. W tym celu rozwiazujemy układ równa´ n ˛ ˛ ˛ ½ 2x + 3y + 4 = 0 5x + 6y + 7 = 0 ¯ ¯ 2 3 D=¯ ¯ 5 6 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = −3. C2 = −25 Prosta jest opisana równaniem 9x − 8y − 25 = 0 lub (2x + 3y + 4) − 43 (5x + 6y + 7) = 0 94 A wiec P0 = (1. C = (3. ˛ x + 3y − 11 = 0. 0] u = [0. = (2. Dλ = ¯ 8 5 ¯ ¯ 9 6 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = 3. 3. 0] . 3. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 ¯ ¯ 2 5 D=¯ ¯ 3 6 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ = −3. 5] u = [1. k = −2 Poszukiwana prosta jest opisana równaniem (2x + 3y + 4) − 2 (5x + 6y + 7) = 0 lub 8x + 9y + 10 = 0 A wiec. 4) . Z warunku prostopadło´ci mamy s Przykład 7.11 Dane sa˛ punkty A = (3. Wyznaczy´ proste c zawierajace dwusieczne katów trójkata ABC. 2x + y − 12 = 0 Przykład 7. µ = 2. ˛ ˛ Szukamy współrzednych wierzchołka peku prostych. 1. ze A2 = 9. 1. ˛ ˛ ˛ Rozwiazanie 7. = (2. majac dane ˛ a) b) c) d) P0 P0 P0 P0 = (1. 4) . Dy = ¯ 2 −4 ¯ = 6 ¯ ¯ −7 6 ¯ ¯ 5 −7 ¯ A1 A2 + B1 B2 = 0 8A2 + 9B2 = 0 sc Mozna np. −2. 0) . A wiec ˛ A2 x + B2 y + C2 = 0 czyli 9x − 8y + C2 = 0 9 · 1 − 8 · (−2) + C2 = 0 −→ 9 + 16 + C2 = 0. 0) . B = (11. 0) . −2). 0. Warto´´ C2 wyznaczamy korzystajac ze współrzednych ˛ ˛ ˛c ˙ ˙ P0 . jest to prosta z peku. Musimy teraz wyznaczy´ prosta˛ przechodzaca˛ przez punkt P0 i prostopadła˛ c ˛ ˛ do prostej 8x + 9y + 10 = 0.11 x − y − 3 = 0. −3. B2 = −8. Dµ = ¯ 2 8 ¯ ¯ 3 9 MATEMATYKA ¯ ¯ ¯ = −6 ¯ λ = −1.7.

−3]. która przechodzi przez: c a) b) c) d) punkt (1. 1. 0. x − 2 = y − 3.12 Na podstawie definicji mamy ˛ x − x0 y − y0 z − z0 = = p q r Stad ˛ a) b) c) d) x−1 3 x−2 1 x−2 0 x−2 1 y+3 −2 y−3 = 1 y−3 = 1 y−3 = 0 = = 2 5 2−4 = .MATEMATYKA 7.16 −→ − P0 P = tu1 + su2 119 . 3. 2). z = 4.15 mamy N · P0 P = 0. l2 : = y = 2/3. 2.14 Zgodnie z Twierdzeniem 7. A wiec ˛ ˛ 1 (x − 1) − 3 (y + 2) + 2 (z + 1) = 0 Stad ˛ x − 3y + 2z − 5 = 0 Zgodnie z Twierdzeniem 7. 2. z − 4 = 0 0 2−4 = . x x−3 x+2 dwie proste równoległe l1 : = y − 1 = . z = 4. tzn. (0. 0] i [2. PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 Rozwiazanie 7.14 Napisa´ równanie płaszczyzny. punkty (1. (−1. y = 3.13 Napisa´ w postaci parametrycznej równania prostej c a) b) Rozwiazanie 7.13 Przyjmujac ˛ ˛ y−3 2−5 x−1 = = =t 2 4 6 otrzymujemy x = 1 + 2t Przyjmujac ˛ 2x + 3 = 4y + 5 = 8z = t otrzymujemy 3 t x=− + 2 2 5 t y=− + 4 4 z= t 8 y = 3 + 4t z = 5 + 6t x−1 y−3 2−5 = = 2 4 6 2x + 3 = 4y + 5 = 8z Przykład 7. −3. 2 3 2 −→ − Rozwiazanie 7. punkt (0. 5). y− dowolne 0 2−4 = . 4). −1) i jest prostopadła do wektora [1. 0. −2. x = 2. x− dowolne 0 Przykład 7. 5) i jest równoległa do wektorów [1. 2].

17 mamy ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ x − 1 −1 − 1 −1 ¯ ¯ x − 1 −2 −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ y−0 2 3 ¯= 2 3 ¯=0=¯ y ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ z−2 2−2 ¯ z−2 0 2 ¯ 2 ¯ ¯ ¯ 2 3 = (x − 1) ¯ ¯ 0 2 = 4 (x − 1) + 4y − 4 (z − 2) = 0 Patrz Twierdzenie 7.7. b = 1. c = 3 ¯ ¯ x−0 2 ¯ ¯ y−1 1 ¯ ¯ z+2 3 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ − y ¯ −2 −1 ¯ + (z − 2) ¯ −2 −1 ¯ = ¯ 2 ¯ 0 ¯ ¯ 3 ¯ 2 4x + 4y − 4z + 4 = 0. −→ x + y − z + 1 = 0 3 −1 2 ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ Stad ˛ x+y−z−3=0 120 . PROSTA I PŁASZCZYZNA W PRZESTRZENI R3 A wiec ˛ ¯ ¯ x−0 1 2 ¯ ¯ y−2 0 1 ¯ ¯ z − 5 0 −3 ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ ¯ MATEMATYKA Czyli ¯ ¯ 0 1 x¯ ¯ 0 −3 ¯ ¯ ¯ ¯ 2 ¯ − (y − 2) ¯ 1 ¯ 0 −3 ¯ 3 (y − 2) + (z − 5) = 0 3y + z − 11 = 0 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ + (z − 5) ¯ 1 2 ¯ 0 1 ¯ ¯ ¯ ¯=0 ¯ Zgodnie z Twierdzeniem 7. a = 2.18.

które ogólnie nazywamy odwzorowaniem ciagłym. ze jego argumentami sa˛ kolejne liczby naturalne. 6. Uwaga 8. .1 Funkcje odwzorowujaca˛ zbiór liczb naturalnych N w zbiór liczb rzeczywistych ˛ ˛ R f : N −→ R (350) nazywamy ciagiem niesko´ czonym o wyrazach rzeczywistych lub ciagiem liczbowym n ˛ ˛ albo krótko: ciagiem i oznaczamy ˛ (an ) lub (a1 . . . . pq 2 . 2.) oraz ciag geometryczny (p− pierwszy wyraz. 2n. . q− iloraz ciagu) ˛ ˛ ¡ ¢ p.ciag stały (c− ˛ ˛ ˛ dowolna liczba) (c. p + 2d. . . . . . . 3.) liczby nieparzyste dodatnie (1.1 Ciagi i szeregi liczbowe ˛ Ciag liczbowy i jego granica ˛ (1. Funkcje zalezna ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ od argumentu zmieniajacego sie skokowo nazywamy funkcja dyskretna. . pq n−1 . . 3. . . . 2 3 4 n (349) sa przykładami ciagów. . .) (354) który jest jednocze´nie ciagiem geometrycznym (q = 1) i arytmetycznym (d = 0). . . c. pq. . . . . . s ˛ 121 . . c. . Do zdefiniowania ciagu liczbowego wystarczy wiec poda´ wzór c ˛ ˛ ˛ na jego n− ty wyraz. f (n)) lub (n. (352) (353) sa przykładami ciagów bardziej złozonych. . . . . Nie jest ˛ ˙ wiec odwzorowaniem. an . 2n − 1. . ˛ ˛ ˙ Szczególnym przypadkiem ciagu jest ciag o takich samych wyrazach . 5. . .) (346) (347) (348) Liczby naturalne liczby parzyste dodatnie (2. . p + 3d.MATEMATYKA 8. s ˛ ˛ Ciag arytmetyczny (p− pierwszy wyraz. . . . . 4. a2 . . c. . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ 8 8. . ˛ ˛ Definicja 8. an ) (patrz rysunki w dalszej cze´ci wykładu). 8. p + (n − 1) d. d− róznica ciagu) ˛ ˛ ˙ (p. . . pq 3 . . .) odwrotno´ liczb naturalnych sci µ ¶ 1 1 1 1 1. . Jej warto´ci sa s ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ punktami o współrzednych (n.) (351) Symbol n nazywamy wska´nikiem. . . . n. zauwazamy. a an wyrazem o wska´niku n albo n− tym z z wyrazem ciagu liczbowego. . . . 4. p + d.1 Majac na uwadze informacje uzyskane w szkole ´redniej. . ze odwzoros ˛ ˙ ˙ wanie (350) charakteryzuje sie tym. . . . 7. . . .

n. 4 27 256 n ¢ ¡ √ √ √ √ c.2 Mówimy. . . 1. . 4 c. c.. ˛ ˙ ˛ ˛ ˙ Definicja 8. ˛ ˛ ˙ Przykład 8. nierosnacy (słabo malejacy).1 Wykaza´. 0. jezeli ˛ ˛ ˙ ∀n ∈ N an ≥ an+1 (365) an > an+1 (364) an ≤ an+1 (363) an < an+1 (362) 5.. n c. 3 c. . . 2 .. jezeli jest niemalejacy lub nierosnacy..) µ µ ¶n ¶ 1 10 113 1 2. 1. poniewaz ich wyrazy sa inaczej uporzadkowane. 2 3 4 5 n+1 (1. 3. ze ciag okre´lony wzorem c ˙ s ˛ an = jest rosnacy. . . rosnacy (silnie rosnacy). . . . jezeli ˛ ˛ ˙ ∀n ∈ N 3. .. 1.. 0. .) MATEMATYKA (355) (356) (357) (358) (359) W ciagu liczbowym bardzo wazne jest uporzadkowanie wyrazów. . . 1 + . jezeli15 ˛ ˛ ˙ ∀n ∈ N 2. 0. . ˙ ˙˛ 122 . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Innymi przykładami ciagów sa odwzorowania ˛ ˛ (−1. . . ˛ 15 n n+1 Zapis ∀n ∈ N czytamy: dla kazdego n nalezacego do zbioru liczb naturalnych.. ..) i (1. 2 . ... 2. . silnie monotoniczny. 1. . . . 2 . . . ˛ ˛ ˙ 6. µ ¶ 1 2 3 4 n . . −1. . 1. 0. 1.. 4. 0. 0. ze ciag (an ) jest: ˛ ˙ 1. ´ ³ √ √ √ √ 3 4 n 1. jezeli jest rosnacy lub malejacy. 1.. . 0. 1. . monotoniczny.. Ciagi ˛ ˛ ˛ ˙ (360) (361) pomimo tej samej liczby zer i jedynek sa rózne. (−1)n . . jezeli ˛ ˛ ˙ ∀n ∈ N 4. niemalejacy (słabo rosnacy).8. 0. . malejacy (silnie malejacy)..

Dla ε = 0.16 ε ε Mówimy. Zapisujemy to ˙ ˙ g+ε g −ε g y ∈ U (g. ze liczba 0 jest granica˛ ciagu n . c ˙ ˛ ˙ ˙ ˙ Otóz dla n = m ∈ N zachodzi ˙ am+1 − am m (m + 1)2 − m (m + 2) m+1 − = = = m+2 m+1 (m + 1) (m + 2) = 1 >0 (m + 1) (m + 2) Poniewaz m jest dowolne.wszystkie wyrazy ciagu z ˛ ˛ wyjatkiem co najwyzej sko´ czenie wielu. ˛ 16 Przedział domkniety hg − ε. ¡√ ¢ 0. ze prawie wszystkie wyrazy tego ciagu naleza˛ do otoczenia liczby 0 o c ˙ ˛ ˙ ˙ promieniu 0. to ¡ ¢ = 50. jezeli nalezy do otoczenia g. ˛ ˛ ˙ ˙ ∀n ∈ N |an | ≤ M (367) Zatem liczby 1. ze istnieje przedział ograniczony. zatem ciag jest rosnacy.42 róznia sie od ˙ ˛ ˛ √ 2 mniej niz o ˙ Definicja 8. ˛ ˛ 123 . ze dla dowolnego otoczenia liczby 0 zawsze c ˙ znajdziemy taka˛ liczbe naturalna˛ M. odrzucajac 50 poczatkowych wyrazów tego ciagu widzimy. ze po skre´leniu M poczatkowych wyrazów ciagu wszystkie s ˛ ˛ ˛ ˙ nastepne wyrazy o wska´niku n > M beda do tego otoczenia nalezały. ze ˙ 1.1 Nalezy wykaza´. jezeli istnieje liczba M taka.42 (366) Rysunek 34: Otoczenie liczby g. g + εi nazywamy otoczeniem domknietym liczby g o promieniu ε.3 Gdy ε = 0. czyli naleza do U 2. ˛ ˛ ˙ Definicja 8. ε) liczby g o promieniu ε (ε > 0) nazywamy przedział otwarty (g − ε. ze liczba y rózni sie od liczby g mniej niz ˛ ˙ ˙ ˙ o ε. ˛c ˛ Rozwiazanie 8.3 Otoczeniem U (g. M sc ¢ ˛ ¡ 1 1 Mówimy.02. ze ˛ ˙ ˙ Oznacza to.MATEMATYKA 8. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Rozwiazanie 8.2 We´my pod uwage ciag o wyrazie ogólnym z ˛ ˛ 1 an = n Mozemy powiedzie´. n ˛ ˙ Przykład 8. ze róznica an+1 − an jest dodatnia dla kazdego n ∈ N .2 Rzeczywi´cie. s ˛ ˛ ˛ ˛ 1 ze stwierdzenie to jest prawdziwe.00001 warto´´ M = 100000. ˙˛ Powiedzenie prawie wszystkie wyrazy ciagu oznacza . Jest ona równiez granica˛ ciagu − n . Rozwiazanie 8. ε) ⇐⇒ |y − g| < ε Wiemy. Wyraz a51 = 51 i wszystkie po nim nastepujace naleza ˛ ˛ ˙ ˙˛ do rozpatrywanego otoczenia.41 i 1.01 . Niech ε > 0 bedzie z ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ promieniem dowolnego otoczenia liczby 0.4 Ciag (an ) jest ograniczony.02. 0.01. Łatwo wykaza´.41 < √ 2 < 1. Otrzymujemy nierówno´´ sc 1 1 < ε ⇐⇒ n > n ε Za M wystarczy przyja´ dowolna˛ liczbe naturalna˛ nie mniejsza˛ od 1/ε. w którym znajduja sie wszystkie wyrazy tego ˛ ˛ ˙ ciagu. g + ε) .

5 Liczbe g nazywamy granica ˛ ˛ 17 ciagu (an ) wtedy i tylko wtedy.6 Liczba g jest granica ciagu (an ). .5 wypowiadamy równiez nastepujaco: ˛ ˛ ˛ ˙ Definicja 8. ˙ ˙ ˙ ˙ 124 . a104 = < 51 50 52 50 Widzimy.3 Wykaza´.4 Wypiszemy kilka poczatkowych wyrazów ciagu an = 1+(−1) : 0.8. a102 = 17 Zapis ten czytamy: Dla kazdego ε > 0 istnieje taka δ > 0. ˛ ˙ Definicja 8. . a103 = 0. 0. ˙ sc ˛ Przykładem ciagu ograniczonego jest ciag ˛ ˛ n an = n+1 . gdy ˛ ∀ε > 0 ∃δ > 0 ∀n > δ co zapisujemy g = lim an n→∞ ε an 0 n |an − g| < ε (368) Rysunek 36: Warto´ci wyrazów ciagu (an ). ze dla kazdego n > δ wyrazenie |an − g| < ε. ε) Wyrazy o wska´niku parzystym : a2k = z 1+1 2k = 2 2k = 1 k dla kazdego k ∈ N . wiec dla z ˛ ˙ kazdego ε > 0 i k ∈ N prawda˛ jest. ze c ˙ lim 1 + (−1)n =0 n n Rozwiazanie 8. 1. bo |an − 0| < ε. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ an MATEMATYKA an an = ε 1 n g+ε 0 −ε bn = − 1 n n g n g−ε Rysunek 35: Zbiezno´´ ciagów. ze M = ˙ 2 ε 2 1 < ε ⇐⇒ 2k > k ε iε= 1 . ze dla n > M liczba 0 jest granica˛ ciagu. 0. Wówczas ˛ 1 1 1 1 < . s ˛ lub g = lim an Definicje 8. z ˙ Wyrazy o wska´niku nieparzystym: a2k−1 = 0 dla kazdego k ∈ N (∀k ∈ N ). 50 stad M = 100. jezeli w jej dowolnym otoczeniu znajduja sie ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ prawie wszystkie wyrazy ciagu (an ). 0. ˛ ˙ a101 = 0. Zatem ˙ |a2k − 0| < ε ⇐⇒ Przyjmijmy. 1 . ze ˙ ˙ a2k−1 ∈ U (0. 1 . Przykładem ciagu nieograniczonego ˛ jest ciag arytmetyczny o niezerowej róznicy d.. 1 . s ˛ 4 Zadanie rozwia˛zemy oddzielnie dla wska´ników parzystych i nieparzystych. . ˛ Przykład 8. Warto´ci wyrazów ciagu przedstawione sa˛ na rysunku 36. ˛ ˛ ˛ n 2 3 0.

jezeli |an − g| < ε. . +1.1 Ciag zbiezny jest ograniczony. ze dla n > δ zachodzi powyzsza ˙ ˙ nierówno´´. a ciag. s c ˛ ˛ ˙ sc ˙ ˙ np. dla dowolnej liczby dodatniej ε istnieje liczba δ taka.MATEMATYKA 8. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Definicja 8. . który ma granice nazywamy zbieznym. przyjmujemy c ˛ ˙ δ= 1−ε ε (372) i stwierdzamy. ze ˙ (370) (371) Teraz mozemy wyznaczy´ liczbe δ. ze c ˙ n =1 n→∞ n + 1 lim Rozwiazanie 8. ze c ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ n ¯ ¯ ¯ n + 1 − 1¯ < ε tzn. . −1. . ze: c ˙ µ ¶ 1 1 lim = 0 i lim − =0 n→∞ n n→∞ n 125 (374) . Mianowicie. ˙ Twierdzenie 8.5 Ciag jest zbiezny do granicy sko´czonej. Ciag ograniczony moze by´ rozbiezny. . A wiec mamy n ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ wykaza´. Poniewaz sc ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ n ¯ ¯ n 1 n + 1 ¯ ¯ −1 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ (369) ¯ n + 1 − 1¯ = ¯ n + 1 − n + 1 ¯ = ¯ n + 1 ¯ = n + 1 to na mocy ¯ ¯ ¯ ¯ n ¯ ¯ ¯ n + 1 − 1¯ < ε 1 <ε n+1 Rozwiazujac ostatnia˛ nierówno´´ ze wzgledu na n dochodzimy do oszacowania sc ˛ ˛ ˛ n> 1−ε ε otrzymujemy. +1. (−1)n .) Przykład 8.4 Udowodni´ na podstawie definicji. (−1.5 Udowodni´ na podstawie definicji. .7 Ciag. . ˛ ˙ Z ograniczono´ci ciagu nie wynika jego zbiezno´´. który nie ma granicy ˛ ˛ ˛ ˙ rozbieznym. ze dla n > δ zachodzi nierówno´´ sc ˙ ¯ ¯ ¯ n ¯ ¯ − 1¯ < ε ¯n + 1 ¯ (373) Przykład 8.

jezeli w kazdym otoczeniu plus niesko´ czono´ znajduja ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ sie prawie wszystkie wyrazy tego ciagu. ze ciag (an ) jest rozbiezny do −∞ albo. kazdy ciag ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ arytmetyczny o róznicy ujemnej jest rozbiezny do −∞.6 Nierówno´´ |an − g| < ε wystepujaca w definicji granicy ciagu w obu rozwazanych sc ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ przypadkach przybiera posta´ c 1 <ε (375) n Zakładamy. Stwierdzenie: ciag (an ) ˛ ˛ ˙ jest zbiezny . ˛ ˛ ˙ ˙ Definicja 8.8.1 Kazdy ciag arytmetyczny o róznicy dodatniej jest rozbiezny do +∞. n ˛ Twierdzenie 8. ze wszystkie wyrazy ciagu (an ) o wska´nikach z ˛ ˙ ˙ n wiekszych od δ sa˛ mniejsze od A ˛ ∀A ∃δ Definicja 8. Otoczeniem plus niesko´czono´ci nazywamy kazdy przedział (A. ˛ ˛ ˛ Wniosek 8. gdzie A jest dowolna n s ˛ ˙ liczba. ze wszystkie wyrazy ciagu (an ) o wska´nikach z ˛ ˙ ˙ n wiekszych od δ sa˛ wieksze od A ˛ ˛ ∀A ∃δ ∀n > δ an > A (378) Definicja 8. A). jezeli w kazdym otoczeniu minus niesko´ czono´ci ˛ ˙ ˙ ˙ znajduja sie prawie wszystkie wyrazy tego ciagu. ˛ ˙ 126 ∀n > δ an < A (380) . ze c ˙ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ n sci 1. Zbiezno´´ ciagu oznacza n ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ sc ˛ istnienie granicy (sko´ czonej) tego ciagu. ze dla n > δ zachodzi (374). to ma dokładnie jedna˛ granice. ˛ ˛ n s 2.8 Mówimy. ze ciag (an ) ma granice ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ (niewła´ciwa) −∞. Otoczeniem minus niesko´czono´ci nazywamy kazdy przedział (−∞. ze ciag ten ma pewna granice (sko´czona). +∞). CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Rozwiazanie 8. ze ciag (an ) ma granice (niewła´ciwa) +∞ i piszemy ˛ ˛ ˛ ˙ an → +∞ albo n→∞ lim an = +∞ (377) jezeli dla dowolnej liczby A istnieje liczba δ taka. ˛ Posługujac sie powyzszymi pojeciami mozemy powiedzie´. ze ciag (an ) jest rozbiezny do +∞ (czyt. Ciag (an ) jest rozbiezny do −∞.: do plus niesko´czono´ci) n s ˛ ˙ ˙ s albo.9 Mówimy. Nierówno´´ (375) jest równowazna nierówno´ci sc s ˙ ˙ n> 1 ε (376) Przyjmujac δ = 1/ε stwierdzamy.10 (Otoczenia ±∞) 1. co zapisujemy s ˛ an → −∞ albo n→∞ lim an = −∞ (379) jezeli dla dowolnej liczby A istnieje liczba δ taka. Ciag (an ) jest rozbiezny do +∞. gdzie A jest n s ˙ dowolna˛ liczba.3 Ciag monotoniczny i ograniczony jest zbiezny.2 Jezeli ciag jest zbiezny. ˙ ˙ Twierdzenie 8. ze ε > 0. ˛ 2.oznacza.

(Cn ) okre´lone s ˛ ˛ ˛ wzorami: An = an + bn Bn = an − bn Cn = an · bn (381) (382) (383) nazywamy odpowiednio: suma. Ciagi (An ). lim bn = b oraz a < b.MATEMATYKA 8. ˛ ˛ Twierdzenie 8.3 Działania na ciagach i ich granicach. Mówi o tym nastepujace twierdzenie. ˛ ˛ ˛ 127 an bn (384) . to granica tego n ˛ ˙ ˙ ciagu jest liczba˛ niedodatnia. Jezeli bn 6= 0 dla ˛ ˛ ˙ ˙ ∀n ∈ N . ˛ ˛ ˛ ˙ Twierdzenie 8. a s s ˛ ˛ ˙˛ mianowicie: • Jezeli q > 1. ˛ ˛ ˛ ˙ Jezeli granica ciagu jest liczba˛ ujemna. ˛ ˙ ˙ Twierdzenie 8. róznica˛ i iloczynem ciagów (an ) i (bn ). to prawie wszystkie wyrazy ciagu sa˛ ujemne. to prawie wszystkie wyrazy ciagu sa˛ dodatnie. ˙ n→∞ n→∞ 8. to lim q n = 0 ˙ n→∞ • Jezeli q ≤ −1. ˛ ˛ Jezeli ciag jest zbiezny i ma niesko´czenie wiele wyrazów niedodatnich. to ciag (Dn ) okre´lony wzorem: s ˛ Dn = nazywamy ilorazem ciagów (an ) i (bn ). CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ 8. to działaniom na tych ciagach odpowiadaja analogiczne ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ działania na granicach tych ciagów. (Bn ).4 Własno´ci ciagu geometrycznego (q n ) zaleza od warto´ci ilorazu ciagu q.2 Własno´ ciagu geometrycznego sci ˛ Twierdzenie 8. to lim qn = 1 ˙ n→∞ • Jezeli |q| < 1. to ciag (q n ) jest rozbiezny. to istnieje liczba δ taka. to granica tego n ˛ ˙ ˙ ciagu jest liczba˛ nieujemna.5 (O znaku wyrazów ciagu) ˛ Jezeli granica ciagu jest liczba˛ dodatnia. to a ≤ b.11 Niech beda˛ dane dwa ciagi (an ) i (bn ). ˛ Jezeli ciagi (an ) i (bn ) sa zbiezne. Jezeli lim an = a. ze an < bm dla n > δ i ˙ n→∞ ˙ n→∞ m > δ. Symbole nieoznaczone ˛ Definicja 8.7 (O relacjach miedzy granicami ciagów) ˛ ˛ Jezeli lim an = a. lim bn = b oraz an < bn dla prawie wszystkich n.6 (O znaku granicy ciagu) ˛ Jezeli ciag jest zbiezny i ma niesko´czenie wiele wyrazów nieujemnych. to lim qn = ∞ ˙ n→∞ • Jezeli q = 1.

ze nie mozemy stosowa´ do nich wzoru (388). ˛ ˛ ˙ ˙ n→∞ ³ ´ an sc to ciag bn jest zbiezny i jego granica spełnia równo´´: ˛ ˙ n→∞ ³ ´ ³ ´ lim an · lim bn n→∞ lim µ an bn ¶ = n→∞ lim an lim bn (388) n→∞ Przykład 8. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Twierdzenie 8.2 Wyrazenie ˙ typu ∞ )19 . iloczynu) dwóch ciagów jest równa sumie (róznicy.7 Zauwazmy. n sc n sc 128 . Przekształcimy wiec wyraz ogólny c ˛ ˙ ˙ ciagu liczbowego (389) dzielac licznik i mianownik przez n w najwyzszej potedze. ˙ ˙ ˙ 2 Odpowied´: Granica jest równa 3 . a ciagu 3 + n2 jest równa 3. Poniewaz tak przekształcone ˛ ˛ ˙ wyrazenie (390) zawiera w liczniku i mianowniku ciagi zbiezne. ∞ 18 nazywamy nieoznaczono´cia˛ typu s ∞ ∞ (symbolem nieoznaczonym Ponizsze relacje odczytujemy: granica sumy (róznicy.8. (an − bn ) i (an · bn ) tez sa˛ zbiezne i ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ miedzy ich granicami zachodza zwiazki18 ˛ ˛ ˛ n→∞ lim (an + bn ) = n→∞ lim an + lim bn n→∞ (385) (386) (387) n→∞ lim (an − bn ) = n→∞ n→∞ lim an − lim bn n→∞ n→∞ lim (an · bn ) = Jezeli ciagi (an ) i (bn ) sa zbiezne oraz dla dowolnego n naturalnego bn 6= 0 i lim bn 6= 0.8 (O działaniach na ciagach) ˛ Jezeli ciagi (an ) i (bn ) sa˛ zbiezne. z ∞ ∞ Uwaga 8. ze oba ciagi (2n2 + n) i (3n2 + 8) sa˛ rozbiezne. czyli przez ˛ ˛ ˛ ˙ n2 : 2n2 1 2+ n + n2 2n2 + n n2 = 3n2 n = (390) 8 8 3n2 + 8 3 + n2 2 + n2 n ¡ ¢ ¡ ¢ 1 8 Granica ciagu 2 + n jest równa 2. ze wyrazenie w owalu przy n → ∞ zda˛za do zera. czyli ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ 2n2 + n ∞ = n→∞ 3n2 + 8 ∞ lim Oznacza to.6 Obliczy´ granice c ˛ 2n2 + n n→∞ 3n2 + 8 lim Rozwiazanie 8. ˛ ˙ ˙ ˙ iloczynowi) granic tych ciagów. to ciagi (an + bn ). zatem na mocy (384) otrzymu˛ ˙ ˙ jemy 2n + n lim = n→∞ 3n2 + 8 Zapis ¤ ¡ %0 £n ¢ 1 2 2n2 +n 2 lim n 2 n→∞ 3n +8 n2 (389) 2+ = lim n→∞ 3+ £n ¢ ¨ ¥ %0 1 8 n2 § ¤ ¡ %0 ¦ = 2 3 (391) oznacza. ˛ 19 Czytamy: niesko´ czono´´ nad niesko´ czono´´.

to lim (an · bn ) = −∞ ˙ n→∞ n→∞ n→∞ 7. Jezeli lim an = 0 oraz ∀n an 6= 0.MATEMATYKA Twierdzenie 8. Wniosek 8. Przykład 8. Jezeli lim an = +∞ albo lim an = −∞.4 Jezeli lim an = +∞ i lim bn = +∞. n sc n sc ¢ ¡√ n2 + n − n .2 (za [4]) an n n n2 n2 n2 bn c/n 1/n2 1/n −1/n (−1)n /n (an · bn ) c 1/n n −n (−1)n n n→∞ Uwaga 8.9 Jezeli lim x2 = 0.10 (O rachunku granic niesko´ czonych) n 1. ˙ n→∞ n n→∞ 8. to lim ˙ n→∞ n→∞ n→∞ n→∞ n→∞ 1 =0 an 5. lim bn = b < 0. to lim (an + bn ) = +∞ ˛ ˙ n→∞ n→∞ wyznaczy´ po szczegółowej analizie ciagów (an ). Jezeli lim an = 0 oraz ∀n an < 0. Jest to tzw. 129 . nieoznaczono´´ typu c sc ˛ |∞ · 0|20 (symbol nieoznaczony typu |∞ · 0|).3 Jezeli lim an = +∞ i lim bn = 0. to lim ˙ n→∞ 1 = +∞ n→∞ an 1 = −∞ n→∞ an 1 = +∞ n→∞ |an | n→∞ 2. to lim (an + bn ) = +∞ ˙ n→∞ n→∞ n→∞ 8. to lim xn = 0. lim bn = +∞. to lim (an · bn ) = +∞ ˙ 6. Jest to nieoznaczono´´ typu c ˛ ˙ |∞ − ∞|21 (symbol nieoznaczony typu |∞ − ∞|). Jezeli lim an = +∞. Jezeli lim an = +∞. Jezeli lim an = +∞. to lim ˙ n→∞ 4. to granice lim (an · bn ) = |∞ · 0| mozna ˛ ˙ ˙ n→∞ n→∞ n→∞ lim (an · bn ) c 0 +∞ −∞ nie istnieje sc mozna wyznaczy´ po szczegółowej analizie ciagów (an ) i (bn ). to lim ˙ n→∞ 3. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Twierdzenie 8. Jezeli lim an = +∞ oraz ciag (bn ) jest ograniczony.7 Obliczy´ lim c 20 21 Uwaga 8. n sc Czytamy: niesko´ czono´´ minus niesko´ czono´´. to granice lim (an − bn ) = |∞ − ∞| ˛ ˙ n→∞ n→∞ n→∞ n→∞ Czytamy: niesko´ czono´´ razy zero. (bn ). Jezeli lim an = 0 oraz ∀n an > 0. lim bn = b > 0.

˛ ˛ ˛ tzn. Wówczas wyrazy tego ciagu sa jej przyblizeniami. lecz s´ c s ˙ ˙ dany ciag.8. ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ Ponizej przedstawimy twierdzenia orzekajace o zbiezno´ ciagu.8 Stwierdzamy.6) ˛ ˙ s wymagana jest znajomo´c jego granicy.14.11 Jezeli ciag jest rosnacy i ograniczony.9 Korzystamy z nierówno´ci s ˛ − oraz z Twierdzenia 8. to jest zbiezny. ˙ sci ˛ Twierdzenie 8. Twierdzenie 8.13 Jezeli ciag jest monotoniczny i nieograniczony. Odp. ze liczba ta nie jest wcze´niej znana. ˛2 2 n § ¦ n 2 ¥ %0 + n n 1 =r ¤ ¡ %0 1 1+ n +1 £ ¢ 8. Granica równa sie 1 . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Rozwiazanie 8. ze c ˙ sin n =0 n→∞ n lim (392) Rozwiazanie 8. ˛ ˛ ˙ Przykład 8.4 Warunki zbiezno´ ciagu ˙ sci ˛ Przy wykazywaniu zbiezno´ci ciagu liczbowego na podstawie definicji (np. a granica tego ciagu ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ jest liczba˛ wieksza˛ od dowolnego wyrazu ciagu. Mnozac i dzielac róznice ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙˛ ˙ ¡√ ¢ ¡√ 2 + n − n przez sume 2 + n + n dochodzimy do n n ˛ ¢ ¡√ ¢ ¡√ n2 + n − n n2 + n + n n √ =√ n2 + n + n n2 + n + n ¯ ¯ ¯ ¯ A wiec otrzymujemy ciag typu ¯ ∞ ¯ (nieoznaczono´´ typu ¯ ∞ ¯). o ile jest zbiezny. Moze by´ tak. Definicji 8.14 (O trzech ciagach) ˛ Jezeli dwa ciagi (an ) i (bn ) sa˛ zbiezne do wspólnej granicy i jezeli wyrazy trzeciego ciagu (cn ) ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ poczynajac od pewnego n0 ∈ N sa˛ zawarte miedzy odpowiednimi wyrazami tamtych ciagów.12 Jezeli ciag jest rosnacy i nieograniczony. ˛ ˛ Twierdzenie 8. 130 sin n 1 1 ≤ ≤ n n n (393) . Dzielac licznik i mianownik sc ˛ ˛ ˛ ∞ ∞ przez n sprowadzamy dany ciag do postaci ˛ √ n2 + n − n = n √ =r 2+n+n n n2 n2 + ¨ n n Stad lim √ ˛ n→∞ 1 1 1+ n +1 = 1 . Opisuja one warunki ˛ ˛ ˙ ˙ sci ˛ zbiezno´ ciagu liczbowego. ze jest ¢to ciag typu |∞ − ∞|. an ≤ cn ≤ bn lub bn ≤ cn ≤ an to ciag (cn ) jest zbiezny do tej samej granicy co ciagi (an ) i (bn ). to jest rozbiezny do +∞. ˛ ˛ ˙ ˙ Twierdzenie 8.8 Wykaza´. to jest rozbiezny do +∞ ˛ ˙ ˙ albo −∞. wyznacza ja.

.9 wiemy.11 Jest to ciag typu |∞0 | (nieoznaczono´´ typu |∞0 |). ze jezeli c > 0. zatem dla n = 2. ze c ˙ n→∞ lim √ n n=1 (400) sc Rozwiazanie 8. . ze ˙ 2 n−1 Wykorzystujemy twierdzenie o trzech ciagach i stwierdzamy. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ lim √ n c=1 (394) √ n c > 1.10 Udowodni´.10 Jezeli c = 1.MATEMATYKA Przykład 8. to > 1 i wzór lim ˛ ˙ n→∞ prawdziwy na podstawie poprzedniej cze´ci dowodu. . gdyz ˛s ˙ √ 1 1 1 p lim n c = lim p = = =1 n n n→∞ n→∞ 1 1/c lim 1/c n→∞ 1 c = 1 jest (399) Przykład 8. ze ˛c ˙ ˙ √ n n = 1 + xn (401) gdzie xn > 0. . mamy: n = (1 + xn )n = 1 + nxn + Stad n > ˛ n(n−1) 2 xn 2! n (n − 1) 2 xn + . to równiez zachodzi ˙ ˙ ˙ n→∞ lim xn = 0 (406) Uwzgledniajac (406) w (401) dochodzimy do (400). 3. Mozemy przyja´. to wzór (394) jest prawdziwy.9 Udowodni´. Jezeli c < 1. + xn n 2! c−1 n (396) Otrzymujemy podwójna˛ nierówno´´ sc 0 < xn < (397) Poniewaz lim ˙ c−1 n→∞ n = 0. ze jezeli zachodzi (405). a xn < ˛ c−1 . . . (395) Rozwiazanie 8. to na mocy twierdzenia o trzech ciagach mamy ˛ n→∞ lim xn = 0 1 c (398) q n Z (398) po uwzglednieniu (395) wynika (394). Skorzystamy z dowodu ˛ ˛ przedstawionego w poprzednim przykładzie. . ze ˛c ˙ ˙ √ n c = 1 + xn gdzie xn > 0. to ˛ ˙ ˙ Mozna wówczas przyja´. ˛ ˛ 131 . to c ˙ ˙ n→∞ 8. n n (n − 1) 2 xn + . + xn n 2! (402) oraz 0 < x2 < n (403) Wobec (404) otrzymujemy. Jezeli c > 1. Mamy zatem c = (1 + xn )n = 1 + nxn + Stadc > 1 + nxn . ze ˛ ˙ 2 =0 lim n→∞ n − 1 n→∞ (404) (405) lim x2 = 0 n Na podstawie Twierdzenia 8.

. aby dla dowolnej liczby dodatniej ε istniała liczba δ taka.. 1 − n−1 1 − n+1 . ze wyrazy ciagu n ˛ ˙ o wska´nikach wiekszych od δ róznia˛ sie miedzy soba˛ o mniej niz o ε. 1 − n+1 n+1 + + n! (n + 1)! (408) (409) (410) Kazdy ze składników wyznaczajacych sume (409) dla an jest nie wiekszy od odpowiedniego ˛ ˛ ˛ ˙ składnika (410). 132 . ze ˛ ˙ n→∞ n→∞ √ n 8n + 3n + 11n ≤ 11 lim √ n 8n + 3n + 11n = 11 Twierdzenie 8..15 (O warunku koniecznym i wystarczajacym Cauchy’ego zbiezno´ci ciagu) ˛ ˛ ˙ s Warunkiem koniecznym i wystarczajacym zbiezno´ci ciagu liczbowego (an ) (do granicy ˛ ˛ ˙ s sko´ czonej) jest. + 2! 3! n! Analogicznie mamy ¢¡ ¢ ¡ 1 1 2 1 − n+1 1 − n+1 1 − n+1 + + .. 1 − n−1 1− n n =1+1+ + + . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Przykład 8.+ an+1 = 1 + 1 + 2! 3! ¡ ¢ ¡ ¢ ¡ ¢ ¡ ¢ 1 1 n 1 + n+1 . mamy: ˛ µ ¶2 µ ¶3 µ ¶n 1 n (n − 1) 1 n (n − 1) (n − 2) 1 n! 1 + + .12 Zauwazmy. . m > δ |am − an | < ε (407) 8.. . Twierdzenie 8.1 Stosujac wzór dwumienny Newtona.11 Obliczy´ lim c √ n n 8 + 3n + 11n . . ze ˛ ˙ ˙ √ √ √ n n lim 11n ≤ lim n 8n + 3n + 11n ≤ lim 3 · 11n n→∞ n→∞ n→∞ √ √ √ Poniewaz n 11n = 11.. a n 3 · 11n = 11 · n 3. MATEMATYKA n→∞ Rozwiazanie 8. . . + = an = 1 + n + n 2! n 3! n n! n ¢¡ ¢ ¢ ¡ ¢ ¡ ¡ 1 2 1 1 1− n 1− n 1 − n . .16 Ciag o wyrazie ogólnym ˛ µ ¶n 1 an = 1 + n jest rosnacy. 718281 . Zapisujemy to z ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ∀ε > 0 ∃δ ∀n. . zatem otrzymujemy ˙ √ √ n 11 ≤ lim n 8n + 3n + 11n ≤ 11 · lim 3 n→∞ n→∞ Poniewaz ˙ n→∞ lim √ n 3=1 to 11 ≤ lim Stad otrzymujemy.8. ˛ Dowód 8. . Zatem an ≤ an+1 .5 Liczba e = 2.

. + < 1 + 1 + + 2 + .. ze e jest liczba˛ niewymierna˛ i jest ona w przyblizeniu równa ˛ ˙ ˙ e = 2.12 (Liczby e) Liczbe e definiujemy wzorem: ˛ µ ¶n 1 e = lim 1 + n→∞ n Uwaga 8.MATEMATYKA Twierdzenie 8.17 Ciag ˛ 8. Dowód 8.. + n−1 = 1·2 1·2·3 n! 2 2 2 ¡ ¢n 1− 1 1 2 =1+ <1+ =3 1 1− 2 1− 1 2 <1+1+ Twierdzenie 8. ˙ Definicja 8. Liczba e jest podstawa logarytmu naturalnego.5 Dowodzi sie.718281828459045235 . + = 1+ n 2! n 1·2·3 n n ¡ ¢ ¢¡ ¢ ¡ µ ¶n 1 1 2 1· 1− n 1· 1− n 1− n 1 =1+1+ < + + . ˛ Twierdzenie 8.18 Ciag ˛ ¶n µ 1 an = 1 + n jest zbiezny..... . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ µ ¶n 1 an = 1 + n (411) jest ograniczony. oznaczanego ln.2 ¶n µ ¶2 µ ¶3 µ ¶n µ n (n − 1) 1 n (n − 1) (n − 2) 1 1 1 =1+1+ + + . . . + 1·2 1·2·3 n 1 1 1 1 1 1 + + .3 Dla n > 1 mamy 1− Wobec tego (414) ¶n µ 1 1 1 1 ¢n = ¡ =¡ 1− ¢n−1 · 1 1 1 n 1 + n−1 1 + n−1 1 + n−1 133 .19 µ ¶n 1 1 = lim 1 − n→∞ n e 1 1 = 1 n 1 + n−1 (412) (413) Dowód 8.

8.12 Obliczy´ warto´´ granicy ciagu c sc ˛ √ 3 an = n3 + 7n2 − n 1 1 ¡ ¡ ¢n−1 · 1 lim 1 + lim 1 + n−1 n→∞ 1 n−1 ¢= 1 1 1 · = e 1 e (415) Mamy wiec a − b = ˛ lim Rozwiazanie 8. drugi z róznica˛ d = 1.13 Na poczatku przekształcimy powyzsze wyrazenie zgodnie z wzorem ˛ ˛ ˙ ˙ ¢ ¡ 3 ¢ ¡ 2 a + ab + b2 = a − b3 / (a − b) a3 −b3 .23 ˛ MATEMATYKA µ ¶n 1 1 1 lim 1 − = lim ¡ = ¢n−1 · lim n→∞ n→∞ 1 + 1 n→∞ 1 + 1 n n−1 n−1 = n→∞ Przykład 8.14 W liczniku i w mianowniku mamy ciagi arytmetyczne: pierwszy z róznica˛ ˛ ˛ ˙ d = 4. + (4n − 3) 1 + 2 + 3 + . . + (4n − 3) = ·n 2 1 + 2 + 3 + .13 Obliczy´ granice ciagu c ˛ ˛ ¦ ¥ %0 7n2 n2 + 49 n6 n ¨ § 4 ¦ ¥ %0 + r 3 n3 n3 + ¨ 7n2 3 §n ¦ ¥ %0 = 7 3 1 + 5 + 9 + . Ale ˛ ˙ [1 + (4n − 3)] lim n→∞ (1 + n) n 2 n 2 1+n ·n 2 £n ¢ ¤ ¡ %0 2 1 £n e−a . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Stad22 ... .. W obu przypadkach pierwszy wyraz ciagu p = 1. + n (416) Rozwiazanie 8. ˛ n− →∞ n− →∞ h¡ ian−→∞ h¡ ¡ ¢ ¢ ¡ ¢ ¢ ia a n a n/a a n a n/a 23 Ogólnie mamy: lim 1 + n = lim 1 + n = ea oraz lim 1 − n = lim 1 − n = 4n − 2 = lim = lim n→∞ 1 + n n→∞ 4− 1+ ¤ ¡ %0 =4 n→∞ n→∞ n→∞ n→∞ 134 . . Wyznaczymy ˛ ˙ sumy obu ciagów: ˛ 1 + (4n − 3) 1 + 5 + 9 + . ¢ ³ ´n−1 ¡ ¢ 1 1 1 n 22 Wykorzystano tu twierdzenie lim 1 + n−1 = lim 1 + n = e oraz granice lim n−1 = 0.. + n = Oba ciagi sa˛ rozbiezne do +∞. . a2 +ab+b2 Czyli ¢ ¡√ n3 + 7n2 − n3 3 n3 + 7n2 − n = lim q = √ n→∞ n→∞ 3 3 + 7n2 )2 + n 3 n3 + 7n2 + n2 (n 7n2 √ √ = = lim 3 n→∞ n6 + 14n5 + 49n4 + n 3 n3 + 7n2 + n2 r 3 = lim n→∞ n2 n2 + n6 n6 + 14 n6 n ¨ § 5 Przykład 8.

16 Odpowiednio przekształcamy ˛ µ ¶2n "µ ¶2n #3/2·2/3 "µ ¶3n #2/3 1 1 1 a) 1 − = 1− = 1− .14 Obliczy´ granice ciagu c ˛ ˛ µ ¶n 1 1− 2 n 8.15 Obliczy´ granice ciagów c ˛ ˛ ¶2n ¶2n+1 µ µ 1 1 b) an = 1 + a) an = 1 − 3n n Rozwiazanie 8. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ (417) Rozwiazanie 8.MATEMATYKA Przykład 8.15 Poniewaz ˛ ˙ µ ¶n ∙µ ¶µ ¶¸n µ ¶n µ ¶n 1 1 1 1 1 1− 2 1+ 1+ = 1− = 1− n n n n n Zatem µ ¶n 1 lim 1 − 2 = n→∞ n µ lim 1 − n→∞ µ = lim 1 − n→∞ ¶n µ ¶n 1 1 1+ = n n µ ¶n ¶n 1 1 1 lim 1 + = ·e=1 n n→∞ n e ¶n+1 µ 1 c) an = 1 − n Przykład 8. Stad c) 1 − = 1− · 1− ˛ n n n µ µ µ ¶n+1 ¶n ¶ 1 1 1 1 = · 1 = e−1 lim 1 − = lim 1 − · lim 1 − n→∞ n→∞ n→∞ n n n e 135 . Stad ˛ 3n 3n 3n "µ ¶3n #2/3 µ ¶2/3 1 1 1− = = e−2/3 lim n→∞ 3n e b) Rozwijamy wyrazenie ˙ µ ¶2n+1 µ ¶2n µ ¶ µ ¶n µ ¶n µ ¶ 1 1 1 1 1 1 1+ 1+ 1+ 1+ = 1+ = 1+ n n n n n n Stad ˛ µ µ µ ¶2n+1 ¶n ¶ 1 1 1 = e · e · 1 = e2 = lim 1 + · lim 1 + lim 1 + n→∞ n→∞ n→∞ n n n ¶n+1 µ ¶n µ ¶ µ 1 1 1 .

... an .. to suma n kolejnych wyrazów tego ciagu (poczynajac ˛ ˛ ˛ ˙ od pierwszego) a1 + a2 + a3 + .8... ...... ze s1 = a1 ............ d− róznica) ˛ ˙ p + (p + d) + (p + 2d) + .. ..14 Jezeli jest dany ciag liczbowy ˛ ˙ (425) to ciag sum ˛ s1 = a1 s2 = a1 + a2 s3 = a1 + a2 + a3 . q 6= 1) ˛ p + pq + pq 2 + .. s ˛ Definicja 8.... .. ........ + n = • ciag kwadratów liczb naturalnych ˛ 12 + 22 + 32 + .. sn = a1 + a2 + a3 + ....7 Szereg liczbowy i jego suma (a1 .. + an = sn n∈N (418) Ponizej podamy przykłady ciagów.. ...... q− iloraz... .6 Sumowanie wyrazów ciagu ˛ jest okre´lona˛ funkcja zmiennej n24 ..... ........ . + n2 = • ciag liczb nieparzystych ˛ 1 + 3 + 5 + . + (2n − 1)2 = ¢ n¡ 2 4n − 1 3 (423) n [2p + (n − 1) d] 2 (419) 1 − qn 1−q (420) n (n + 1) 2 (421) n (2n + 1) (n + 1) 6 (422) (424) 8.. . + (2n − 1) = n2 • ciag kwadratów liczb nieparzystych ˛ 12 + 32 + 52 + . + [p + (n − 1) d] = • ciag geometryczny (p− wyraz pierwszy.. .. .. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA 8. . ˙ 136 .13 Jezeli dany jest ciag (an ). a2 .. . .. . ... dla których istnieja wzory wyrazajace sn w zalezno´ci ˛ ˛ ˙ ˙ ˛ ˙ s od n: • ciag arytmetyczny (p− wyraz pierwszy... + an = n X k=1 (426) ak . + pq n−1 = p • ciag liczb naturalnych ˛ 1 + 2 + 3 +. ... . . 24 Dla n = 1 przyjmujemy. . .) Definicja 8.

3 Szereg sn = 1 1 1 + +. sc ˛ ˙ Twierdzenie 8. + an + .MATEMATYKA 8.) jest rozbiezny... .. + = 1·2 2·3 n (n + 1) ¶ µ ¶ µ ¶ µ ¶ µ ¶ µ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 − + − + − + . Szereg jest wiec ciagiem ˛s ˛ ˛ sum cze´ciowych. ale jezeli ˛ ˛s ˙ szereg jest zbiezny. . W praktyce ta ˛ ˛ ˙ ˙ dwuznaczno´´ wymaga upewnienia sie. to ciag wyrazów tego szeregu da˛zy do zera ˛ ˙ ˙ ˙ n→∞ lim an = 0 137 (431) . . lub ∞ X n=1 an (427) Sumy (426) nazywamy sumami cze´ciowymi szeregu (427). + − + − = = 1 2 2 3 3 4 n−1 n n n+1 =1− 1 n+1 tworza˛ ciag zbiezny do granicy 1.. ˙ Liczbe S nazywamy suma˛ szeregu.+ + . .. .. . . . . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ nazywamy szeregiem o wyrazach an i oznaczamy symbolem a1 + a2 + a3 + . 3. . oznacza szereg (czyli ciag sum cze´ciowych).4 Szereg 1 + 1 + 1 + . . . szereg rozbiezny sumy nie ma. . + an + . gdy istnieje sko´czona granica n ˙ S = lim sn n→∞ (428) natomiast rozbiezny w przeciwnym przypadku.. . jest zbiezny. lub ∞ X n=1 an = S (429) Wniosek 8. ˛s Definicja 8. to symbol ten oznacza równiez sume szeregu (czyli liczbe). . Szereg zbiezny ma sume. 1. 2. czy dany szereg jest zbiezny. bo jego sumy cze´ciowe ˛s ˙ 1·2 2·3 n (n + 1) 1 1 1 + + ..6 Symbol a1 + a2 + a3 + . . = 1 = S 1·2 2·3 n (n + 1) (430) Wniosek 8.5 Szereg (1 − 1 + 1 − 1 + .) jest rozbiezny. . . ˛ ˛ ˙ ˙ S = a1 + a2 + . . . ˙ Wniosek 8. . + an + . . . . jest rozbiezny.20 (Warunek konieczny zbiezno´ci szeregu liczbowego) ˙ s Jezeli szereg a1 + a2 + . jest zbiezny.. bo ciag sum cze´ciowych (sn ) = (1. bo ciag sum cze´ciowych (sn ) = ˛ ˛s ˙ (1. ˙ Uwaga 8. Liczba 1 jest suma˛ tego szeregu ˛ ˙ 1 1 1 + + . 0. 0. .. + + .15 Szereg (427) nazywamy zbieznym. .) ˛ ˛s ˙ jest rozbiezny.

. . + pqn−1 + .16 Szereg 101 102 103 100 + n + + + ...7 Nie jest słuszne (!) stwierdzenie odwrotne. . to szereg jest zbiezny i ma sume równa˛ 0. ˛ ˙ ˙ ˙ Jezeli |q| < 1.8. = 2 4 8 1− 1 2 ¡ ¢ p 1 − qn lim sn = lim p + pq + pq 2 + . + + . = 1 1 1 1 2 ¡ 1¢ = + − + . .. to ciag wyrazów nie da˛zy do 0 i szereg jest rozbiezny. . . . .6 Szeregi geometryczne zbiezne ˙ 1+ 1− 1 1 1 1 + + + . = dla |q| < 1 1−q Wniosek 8. ˛ ˙ ˙ Rozwiazanie 8.17 Rzeczywi´cie s ˛ 100 +1 100 + n 1 lim an = lim = lim n = 6= 0 n→∞ n→∞ 1000n n→∞ 1000 1000 Definicja 8. ˙ ˙ n→∞ MATEMATYKA Uwaga 8. = 1 1+x 1 1 − x2 1 1 + x2 138 1 − x2 + x4 − x6 + . + pq 2 n−1 + . = . to szereg jest zbiezny. to szereg jest rozbiezny! ˙ ˙ Przykład 8.. .16 (Szeregu geometrycznego) Szeregiem geometrycznym nazywamy szereg p + pq + pq + . ˛ ˙ ˙ Jezeli p 6= 0 i |q| ≥ 1. . . .. ˛ Jezeli p = 0. . . + pq n−1 = lim p = n→∞ n→∞ n→∞ 1 − q 1−q =2 1 + x + x2 + x3 + ..21 Szereg geometryczny o ilorazie bezwzglednie mniejszym od 1 jest zbiezny ˛ ˙ p p + pq + pq2 + . = 1 + x2 + x4 + x6 + .. = w którym wyraz poczatkowy p i iloraz q sa˛ liczbami dowolnymi. = 2 4 8 3 1 − −2 1 1−x dla |x| < 1 dla |x| < 1 dla |x| < 1 dla |x| < 1 1 − x + x2 − x3 + .8 Jezeli warunek (431) nie zachodzi.. czyli: Jezeli lim an = 0... . to ˙ ∞ X n=1 pq n (432) Twierdzenie 8. . 1000 2000 3000 1000n jest rozbiezny. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Uwaga 8. bo ciag jego wyrazów nie da˛zy do 0.

.MATEMATYKA 8. + + . a rzedu r < 1 jest rozbiezny..9 Szereg harmoniczny (433) jest szeregiem rzedu r = 1.9. q= 2 2 1 1 1 1 S = + + + + . ˛ Przykład 8. a ciag jego sum cze´ciowych ro´nie do s ˛ ˛s ˙ +∞ Definicja 8...22 Szereg harmoniczny jest rozbiezny. Rozwiazanie 8. + r + . otrzymamy sume cze´ciowa˛ wieksza˛ od wybranej liczby A. ˛ ˛ ˙ ˙ Uwaga 8. = (434) 2 3 n nr n=1 Twierdzenie 8. ze ciag sum cze´ciowych szeregu harmonicznego (433) jest nieog˛ ˛s ˙ ˙ raniczony..17 Pokazemy..23 Szereg harmoniczny rzedu r > 1 jest zbiezny.. którego wyrazy sa odwrotno´ciami liczb s ˛ naturalnych ∞ X1 1 1 1 1 + + + .17 (Szeregu harmonicznego) Szeregiem harmonicznym nazywamy szereg. = (433) 2 3 n n n=1 Przykład szeregu geometrycznego 1 1 p= ..... którego wyrazy sa˛ odw˛ rotno´ciami r−tych poteg liczb naturalnych s ˛ ∞ X 1 1 1 1 1 + r + r + ... = 2 4 8 16 1 =1 = ⎛ 1⎞ 2⎜1 − ⎟ ⎝ 2⎠ L =1 Rysunek 37: Szereg geometryczny i jego suma.. + + ... CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Twierdzenie 8..18 W tym celu pogrupujemy jego wyrazy ˛ µ µ µ ¶ ¶ ¶ 1 1 1 1 1 1 + + +. ze kazda wydzielona grupa ma warto´´ wieksza˛ od 0. 1+ + . Definicja 8. Uwzgledniajac dostatecznie sc ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ wiele takich grup. ˛ ˛s ˛ 139 . + 2 10 11 100 101 1000 {z } {z } {z } | | | 9 wyrazów 90 wyrazów 900 wyrazów Zauwazmy. + + ..18 Szeregiem harmonicznym rzedu r nazywamy szereg.

7 Szereg harmoniczny rzedu 2 jest zbiezny i jego suma jest równa ˛ ˙ 1+ 1 π2 1 1 + + . + 1 + r + ..8 Szereg harmoniczny rzedu r = 1/2 jest rozbiezny ˛ ˙ 1 1 1 1 + √ + √ + . . . ale ograniczony.. suma nie przekracza 90/10r = 9 · (10/10r ). nazywamy odcinkiem sumowym danego szeregu.. ˛ ˙ Wniosek 8.. . N spełniajacych warunek M > N > δ ˛ ˙ odcinek sumowy aN+1 + . w´ród których najwiekszy ma warto´´ 1. jest zbiezny wtedy i tylko wtedy. Warto´´ trzeciej grupy nie sc sc przekracza 900/100r = 9 · (100/100r ) = 9 · (10/10r )2 .18 Pokazemy. ze dla dowolnych liczb naturalnych M. ˛ Rozwiazanie 8.. . gdy dla dowolnej liczby ε > 0 ˙ istnieje δ taka. s sc ˛ ˙ Warto´´ tej grupy nie przekracza 9. . + an + . + aM + . + . + aM jest bezwzglednie mniejszy od ε ˛ ¯ ¯ M ¯ ¯ X ¯ ¯ (439) ∀ε > 0 ∃δ ∀M > N > δ ¯ an ¯ < ε ¯ ¯ n=N+1 140 . ze pierwsza grupa obejmuje 9 wyrazów. . . + aM n=N+1 M X an (437) SN = a1 + . + aM = sum cze´ciowych ˛s SM = a1 + . ze ciag (sn ) jest ograniczony.. . + 2 + .24 (Warunek konieczny i wystarczajacy Cauchy’ego zbiezno´ci szeregu) ˛ ˙ s Szereg a1 + a2 + . .8. . + r 2 9 10r 99 100r 999r {z } {z } {z } | | | 9 wyrazów 90 wyrazów 900 wyrazów Stwierdzamy. . + r + + . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Przykład 8. . Najwiekszy w´ród nich sc s ˛ ma warto´´ 1/10r . + √ + . . .8 Kryteria zbiezno´ szeregów ˙ sci Definicja 8. .. Druga grupa zawiera 90 wyrazów. ... = +∞ n 2 3 (436) 8.. . Twierdzenie 8. .. + aN + . = 10 r 10 10 1 − 10r Oznacza to. ze ciag sum cze´ciowych (sn ) szeregu harmonicznego rzedu r > 1 ˛ ˛s ˛ ˙ ˙ jest rosnacy. . ..19 W tym celu pogrupujemy wyrazy ˛ µ µ ¶ ¶ ¶ µ 1 1 1 1 1 1 + +. Otrzymane ograniczenia górne kolejnych grup sa˛ wyrazami szeregu geometrycznego o ilorazie 10/10r < 1.19 (odcinka sumowego szeregu) Róznice ˙ ˛ SM − SN = aN+1 + . . A wiec ˛ " # ¶2 µ 10 10 9 sn < 9 1 + r + + . = 4 9 n 6 (435) Wniosek 8.. . + aN (438) (M > N) szeregu a1 + a2 + ..

. Jezeli za´ granica ta jest wieksza od 1 s ˛ ˙ ˙ n→∞ 1 1 1 + + + . minoranty) Jezeli majac dany szereg o wyrazach dodatnich ˛ ˙ a1 + a2 + . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Twierdzenie 8. to szereg ten nazywamy minoranta danego szeregu. + an + .27 (Kryterium ilorazowe d’Alemberta) Jezeli w szeregu o wyrazach dodatnich a1 + a2 + .. 1! 2! 3! n! 1 1 1 + + + . + Mn + . . . a wiec rozbieznym. . a jezeli utworzymy ˛ ˙ szereg m1 + m2 + . + an + . .25 (Szeregi o wyrazach dodatnich) Szereg o wyrazach dodatnich i sumach cze´ciowych ograniczonych jest zbiezny. gdyz ma majorante ˛ ˙ ˙ 1+ która jest szeregiem geometrycznym zbieznym..... ˙ 141 .. . .. . ˛s ˙ Definicja 8. 2 2·2 2·2·2 (440) jest zbiezny. + + . .10 Szereg 1+ jest rozbiezny. to i dany szereg jest zbiezny. (441) o wyrazach Mn ≥ an . . to i dany szereg jest rozbiezny.. + mn + .26 (Kryteria porównawcze) Jezeli majoranta danego szeregu jest zbiezna.. = 1 + + + + .9 Szereg 1 1 1 1 + + + . ... . ˛ ˙ ˙ Twierdzenie 8. . ˙ Wniosek 8. 2 4 6 2 2 3 4 która jest szeregiem harmonicznym pomnozonym przez 1/2. ciag ilorazów an+1 /an ma ˛ ˙ granice mniejsza˛ od 1 ˛ an+1 lim =g<1 (443) n→∞ an to szereg ten jest zbiezny. to szereg ten nazywamy majoranta danego szeregu. gdyz ma minorante ˛ ˙ ˙ µ ¶ 1 1 1 1 1 1 1 + + + . 3 5 7 lim an+1 =g>1 an (444) to szereg ten jest rozbiezny.. . ˙ ˙ ˙ Jezeli minoranta danego szeregu jest rozbiezna.20 (Majoranty. . (442) o wyrazach 0 < mn ≤ an . ˙ ˙ ˙ Wniosek 8.MATEMATYKA 8. . utworzymy szereg M1 + M2 + . ˛ Twierdzenie 8.

jest zbiezny dla dowolnej dodatniej warto´ci ˙ 1! 2! n! x. gdy lim ˙ s gdy granica ta nie istnieje. gdyz ˙ ˙ 2 2 3 n ∙ ¸ (n + 1)! n! 1 1 ¢ = <1 lim lim ¡ n+1 : n = n→∞ 1 n n→∞ (n + 1) n e 1+ n Przykład 8. .11 Kryterium Cauchy’ego nie orzeka o zbiezno´ci szeregu. . + nxn−1 + . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA an+1 = 1 lub an Uwaga 8. . a rozbiezny dla x > 1.19 Zbadaj szereg 1 + 2x + 3x2 + . . .13 W przypadku szeregu harmonicznego dowolnego rzedu ˛ ∙ ¸ µ ¶r µ ¶r n 1 n 1 = lim =1 lim r : r = lim n→∞ (n + 1) n→∞ n + 1 n→∞ n + 1 n (446) Kryterium ilorazowe nie orzeka o zbiezno´ci. . ze szereg jest rozbiezny. . s s c ˙ ˙ ˙ gdyz nie spełnia warunku (431) ˙ lim an = 0 (445) n→∞ Wniosek 8. gdyz ˙ ∙ n+1 ¸ x x xn lim : = lim =0<1 n→∞ (n + 1)! n→∞ n + 1 n! Wniosek 8. n→∞ xn x x2 s Wniosek 8.20 Mamy ˛ ∙ ¸ µ ¶ (n + 1) xn 1 (n + 1) x lim = lim = lim 1 + x=x n→∞ n→∞ n→∞ nxn−1 n n Zatem szereg ten jest zbiezny dla 0 < x < 1.21 Mamy ˛ lim r n √ n a n = 1 lub n=1 ∞ P nc /cn . + n + . Mówimy. . to szereg jest rozbiezny ˙ ˙ ˙ Uwaga 8.8.20 Zbadaj szereg Rozwiazanie 8. Przykład 8. jest zbiezny. gdzie x > 0.11 Szereg 1 + + + . . . + + . ˙ 142 . . W przypadku x = 1 ˙ ˙ kryterium ilorazowe nie orzeka o zbiezno´ci.. .12 Szereg 1 + 3! n! 2! + 3 + . ciag pierwiastków n an ma ˛ ˙ granice mniejsza˛ od 1 ˛ √ lim n an = g < 1 (447) n→∞ to szereg ten jest zbiezny.10 Kryterium d’Alemberta nie orzeka o zbiezno´ci szeregu. gdzie c > 1. ze szeregi harmoniczne nie reaguja˛ na ˙ s ˙ kryterium ilorazowe. Rozwiazanie 8. Twierdzenie 8. .28 (Kryterium pierwiastkowe Cauchy’ego) √ Jezeli w szeregu o wyrazach dodatnich a1 + a2 + . . + an + . ale bezpo´rednio wida´. gdy lim ˙ s n→∞ gdy granica ta nie istnieje. Jezeli g > 1. . . n→∞ √ c n ( n n) = = lim cn n→∞ c c ³ n→∞ lim c √ ´c n n = 1 <1 c Szereg jest zbiezny.

suma ˛ ˛ ˙ ˙ n→∞ cze´ciowa sn rózni sie od sumy S szeregu mniej niz o an+1 ˛s ˛ ˙ ˙ |sn − S| < an+1 Wniosek 8.30 (Zbiezno´´ bezwzgledna i zbiezno´´ warunkowa) ˛ ˙ sc ˙ sc Niech bedzie dany szereg (o wyrazach dowolnych) ˛ a1 + a2 + . . a2 . = +∞ − rozbiezny ˙ 10 2 20 3 30 (453) (454) nie spełniaja˛ załoze´ kryterium Leibniza. to szereg naprzemienny jest zbiezny. . nazywamy szeregiem naprzemiennym. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ Wniosek 8. .15 Ponizsze szeregi naprzemienne25 ˙ 1− 1− 1− 1 1 1 1 1 + − + − + .12 Szereg (448) mozemy równiez zapisa´ c ˙ ˙ ∞ X n=1 (−1)n+1 an . sa˛ dodatnie. . .29 (Kryterium Leibniza) Jezeli ciag (an ) jest nierosnacy i lim an = 0. . an > 0 (449) Twierdzenie 8.. Natomiast szeregi ˙ 1− 1 1 1 1 9 1 + − + − + . Uwaga 8. . . = 3 5 7 9 11 4 1 1 2 1 1 1 + − + − + . = 25 ∞ X n=1 an (455) Szereg (450) nazywamy szeregiem anharmonicznym. . ..MATEMATYKA 8.9 Zbiezno´c bezwzgledna i zbiezno´c warunkowa ˛ ˙ s´ ˙ s´ Twierdzenie 8. .. 143 . . . (448) przy czym wszystkie liczby a1 . .21 (Szereg naprzemienny) Szereg. an . + an + . . bowiem r 1 n lim =1 n→∞ nr Definicja 8. = 2 4 8 16 32 3 sa˛ zbiezne na podstawie kryterium Leibniza. . = ln 2 2 3 4 5 6 (450) (451) (452) 1 π 1 1 1 1 + − + − + .. .14 Szeregi harmoniczne nie reaguja˛ na kryterium pierwiastkowe... = 10 2 20 4 40 5 1 1 1 1 1 1− + − + − + . ˙ n 8. którego wyrazy sa˛ naprzemian dodatnie i ujemne a1 − a2 + a3 − a4 + .

= 2 1 + 2 + 3 + 4 + . 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + 11 · · · + 2n−1 + · · · = 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + · · · − 1 + 1 + 1 + 1 + · · · = 1 + 1 + 3 5 7 9 ¡ 2 3 4 5 2 4¢ 6 8 2 ¢ ¡ 1 + 1 + 1 + ··· − 1 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + ··· = 1 1 + 1 + 1 + 1 + 1 + ··· 3 4 5 2 2 3 4 5 2 2 3 4 5 ¢ ¡ 1 1 1 1 1 1 1 2. . Szeregi (450) i (451) sa˛ warunkowo ˛ ˙ zbiezne. Jego granice podali´my we Wniosku 8. ˙ Rozwiazanie 8.21 i Twierdzenie 8. . a szereg (456) jest rozbiezny.21 Szeregi (452) i (453) sa˛ bezwzglednie zbiezne. która jest rozbiezna. a szereg modułów jego wyrazów (szereg harmoniczny) jest rozbiezny. ˙ 26 27 1 1 1 1 + + + ··· + + ··· 3 5 7 2n − 1 Szereg anharmoniczny jest zbiezny. .8. to szereg (455) jest zbiezny bezwzglednie ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ (implikacja odwrotna nie zachodzi)26 Przykład 8. . = ∞ X n=1 MATEMATYKA |an | (456) Jezeli szereg (455) jest zbiezny. . to mówimy. . ze szereg (455) jest ˙ ˙ ˙ ˙ zbiezny warunkowo. 2 Szereg utworzony z modułów wyrazów szeregu (450) jest szeregiem harmonicznym rozbieznym ˙ 1+ 1 1 1 1 + + + ··· + + ··· 2 3 4 n Szereg utworzony z modułów wyrazów szeregu (451) 1+ jest szeregiem rozbieznym27 . ˙ ˙ Bowiem ¡ ¢ 1 1 1.21). CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ oraz szereg modułów wyrazów danego szeregu |a1 | + |a2 | + . Jezeli szereg (456) jest zbiezny. ˛ ˙ 144 . . .22 Udowodnimy to. Szereg utworzony z modułów (453) 1 1 1 1 1 + + + + +··· = 10 2 20 4 40 µ ¶n 1 1 1 1 1 1 = 1 + + + ··· + + + + ··· = + ··· + 2 4 2 10 20 40 1+ 1 1 = 1 + + + ··· + 2 4 =2+ 11 1 ·2= 10 5 µ ¶n µ µ ¶n ¶ 1 1 1 1 1 1 + + +···+ + ··· + + ··· = 2 10 2 4 2 jest suma˛ dwóch szeregów geometrycznych o ilorazie q = 1 .6 (patrz równiez s ˛ ˙ 2 Definicja 8. . + |an | + . Analizowany szereg ma minorante 2 + 4 + 6 + . ˛ ¡ ¢n 1 Szereg utworzony z modułów (452) 1 + 1 + 1 + 1 + 16 + · · · + 1 + · · · jest szeregiem 2 4 8 2 geometrycznym o ilorazie q = 1 .

ze lim an = lim n(n+1) = 0. Nastepnie mamy an = ˛ ˙ s wyniku otrzymujemy −→ lim an = lim n→∞ 2 n→∞ (2n−1)(2n+1) = 0. = · 2n b) 400 200 100 400 n=0 X 1 1 1 1 + + + .. 2n+1 W 1 1 1 1 1 1 1 − + − + − + . Jest to szereg geometryczny rozbiezny z p = ˙ n→∞ sn = p 1−q n 1−q = 2. = c) 1·2 2·3 3·4 n (n + 1) n=1 ∞ X 2 2 2 2 + + + . = 1 − = sn 1 3 3 5 5 7 2n + 1 µ S = lim sn = lim 1 − n→∞ n→∞ 1 2n + 1 ¶ =1 145 . Jest wiec spełniony warunek konieczny ˛ ˛ ˙ ¡ ¢ 1 1 zbiezno´ci szeregu... Zauwazmy..23 Sprawdzimy warunki zbiezno´ci szeregów. ˙ 1 100 6= 0 −→ ciag wyrazów nie zda˛za do zera. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ 8.. ˛ ˛ ˙ d) Mamy an = 2 (2n−1)(2n+1) konieczny zbiezno´ci szeregu. stwierdzi´.22 Obliczajac sn i lim sn .. ˛ ˛s ˛ ˙ ˙ n→∞ n→∞ Zatem ciag wyrazów tego szeregu zda˛za do zera.. ˛ ˙ s n→∞ n→∞ A wiec szereg jest zbiezny i ma sume S = 1.MATEMATYKA 8..10 Przykłady Przykład 8. = d) 1·3 5·5 5·7 (2n − 1) (2n + 1) n=1 ∞ Rozwiazanie 8.q 400 b) S = lim sn = +∞. lim an = lim 100 = n→∞ n→∞ rozbiezny. Nastepnie mamy sn = 1− n+1 oraz S = lim sn = lim 1 − n+1 = 1. Spełniony jest warunek = 1 2n−1 2 (2n−1)(2n+1) − 1 . szereg ˛ ˙ 1 . czy dany szereg jest zbiezny i jaka˛ ma c ˛ ˙ n→∞ sume ˛ X 1 1 1 1 + + + ··· = 100 100 100 100 n=1 ∞ ∞ a) X 1 1 1 1 + + + . Zatem = 1 400 (2n − 1) oraz ∞ X 2n 1 = lim (2n − 1) = +∞ n→∞ n→∞ 400 400 n=1 S = lim sn = lim n→∞ 1 1 1 c) Rozkładajac kazdy wyraz an na róznice dwóch ułamków an = n(n+1) = n − n+1 i tworzac ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ 1 1 sume cze´ciowa otrzymujemy sn = 1 − n+1 . ˛ ˙ s n 1 a) sn = 100 .

. to spełniony jest warunek zbiezno´ci szeregu. Stad a2 + a3 + · · · + an = 1 − 1 + 1 − 1 + 1 − ˛ ˙ −1 1 3 2 4 3 1 1 1 1 1 1 1 + 1 − 1 + . ze an = 2 6n = 31 + 21 . to ˙ n→∞ ˙ ˙ n n n n n→∞ spełniony jest warunek konieczny zbiezno´ci szeregu.24 Przekształcimy poszczególne wyrazenia. czy ponizszy szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci. + n−2 − n + n−1 − n+1 = 1 + 1 − n − n+1 = sn . ˛ 5 4 6 2 2 Poniewaz lim an = lim ˙ = 0. ˛ ˙ ∞ X 2n + 3n n=1 6n ∞ X ¡√ ¢ √ c) n− n−1 n=1 1 1 a) Rozłozymy wyraz an = n22 = n−1 − n+1 . = + 3 32 ¶ 1 1 + + .. Szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci Stad an = √ ˛ ˙ s n→∞ n+ n−1 szeregu. CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ MATEMATYKA Przykład 8. Analizowany szereg jest rozbiezny ˙ n→∞ n→∞ (pomimo spełnienia warunku koniecznego zbiezno´ci!). czyli S = lim sn = lim n = +∞.. czy szereg jest zbiezny i jaka˛ ma sume.. ˙ s A wiec sn = ˛ 146 √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ √ = 1 − 0 + 2 − 1 + 3 − 2 + . + n − 1 − n − 2 + n − n − 1 = n . . Widzimy. A wiec S = lim sn = 3 .. jego suma jest równa 3 . Poniewaz lim an = lim 31 + 21 = 0. c c ˛ ˙ n→∞ ∞ X n=2 ∞ X a) 2 2−1 n b) ¶ µ ∞ ∞ X 2 + (−1)n X 1 1 e) d) log 1 + f) n 2 + 4n + 3 n 2 n n=1 n=1 n=1 Rozwiazanie 8. czyli lim an = 0. szereg ˙ s n→∞ jest zbiezny. . = 2 22 3 1 +1= 2 2 ¡ ¢n 1 1− 1 1 3 1 3 = · = · 1 3 3 2 2 1− 3 ¡ 1 ¢n 1 1− 2 · =1 2 1− 1 2 √ √ n.23 Zbada´. ze szereg jest suma˛ ˙ s ˙ szeregów geometrycznych S1 S2 Stad ˛ S= c) Przekształcimy wyrazenie ˙ √ √ √ √ √ √ ( n − n − 1)( n + n − 1) 1 √ √ n− n−1= =√ √ n+ n−1 n+ n−1 1 √ . ˙ 2 2 2 n→∞ n −1 n→∞ ¡ ¢ n +3n b) Zauwazmy.8.. Nastepnie mamy ˛ sn n X ¡√ √ ¢ = m− m−1 = m=1 µ ∞ X 1 1 = = 1+ 3n 3 n=1 µ ∞ X 1 1 1+ = = 2n 2 n=1 ¶ 1 1 + . a jezeli c ˙ ˙ s ˙ spełnia. to obliczy´ S = lim sn oraz stwierdzi´.

a S = lim sn = lim log (n + 1) = +∞. . Ale ˙ s n→∞ n→∞ poniewaz ˙ ¶ µ ¶ µ ¶ µ n X 1 1 1 = log (1 + 1) + log 1 + + log 1 + = log 1 + m 2 3 m=1 ∙ ¸ 2 3 4 5 n (n + 1) = log · · · · ... = 2 2 2 2 2 2 2 2 2 ¡ ¢n ¡ ¢n µ µ ¶ ¶ 1 1 1 3 1 1− 1 3 1− 1 4 4 = 1 + 2 + . to szereg jest rozbiezny ˙ n→∞ n→∞ (pomimo spełnienia warunku koniecznego zbiezno´ci!). · · = log (n + 1) 1 2 3 4 (n − 1) n czyli sn = log (n + 1). ... . W tym celu przyjmiemy ˙ A B 1 1 = + = 2 + 4n + 3 n n + 1 n + 3 (n + 1) (n + 3) A wiec ˛ 1 1 1 = − 2 + 4n + 3 n 2 (n + 1) 2 (n + 3) Czyli ¸ ∙ n X∙ 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 − = − + − + − + − + sn = 2 (m + 1) 2 (m + 3) 2 2 4 3 5 4 6 5 7 m=1 ¸ 1 1 1 1 1 1 1 1 . ˙ s n→∞ 2+(−1)n 2n n→∞ e) Szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci: lim an = lim ˙ s sn = n X 2 + (−1)m =0 m=1 2m = µ ¶ 1 3 1 1 3 1 1 1 1 = + 2 + 3 + 4 + . + − + − + − + − = n−2 n n−1 n+1 n n+2 n+1 n+3 µ ¶ 1 1 1 1 1 5 1 1 = + − − = − − 2 2 3 n+2 n+3 12 2 (n + 2) 2 (n + 3) h i 5 1 1 5 1 1 Stad sn = 12 − 2(n+2) − 2(n+3) oraz S = lim sn = lim 12 − 2(n+2) − 2(n+3) = ˛ n→∞ n→∞ 5 . . Rozłozymy ˙ s ˙ n→∞ n→∞ wyrazenie wymierne na ułamki proste. + 2n−1 + 3 2 + 4 + ... . + 2 1 + 2 + . CIAGI I SZEREGI LICZBOWE ˛ ¡ ¢ 1 d) Szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci: lim an = lim log 1 + n = 0. = + 3 + .MATEMATYKA 8. 12 147 .. .. = · + · = 1 2 2 2 2 2 4 1− 4 1− 1 4 µ 1 3 + 2 4 ¶ 1− ¡ 1 ¢n 4 ∙ µ ¶n ¸ ∙ µ ¶n ¸ 5 1 1 5 4 = · 1− 1− = · = 3 4 3 4 3 4 4 ∙ µ ¶n ¸ 5 1 5 = 1− S = lim sn = lim n→∞ n→∞ 3 4 3 A wiec szereg jest zbiezny. ˛ ˙ 1 f) Szereg spełnia warunek konieczny zbiezno´ci: lim an = lim n2 +4n+3 = 0.

. . x) = 0 1◦ ρ (x. Zamiast odległo´´ mówimy sc tez metryka. xn ) (457) gdzie x1 . z) nierówno´´ trójkata sc ˛ Elementy x. sc ˙ Wniosek 9. ˙ Czesto zamiast wyrazenia ρ (·. ˛ Wniosek 9. y). w którym kazdej parze ele˛ ˛ ˙ mentów x. zwana odległo´cia punktu x od punktu s ˛ ˛ y. . która kazdej parze elementów x i y ∈ V przypo˛ ˙ rzadkowuje liczbe rzeczywista (x. . . xn współrzednymi tego punktu. . z) ≤ ρ (x. przestrzeni metrycznej nazywamy punktami. PRZESTRZEN METRYCZNA MATEMATYKA 9 Przestrze´ metryczna n Niech n bedzie ustalona liczba naturalna. . z. x2 . y przyporzadkowana została liczba ρ (x. spełniajaca nastepujace warunki: ˛ ˛ ˛ oraz ρ (x. y) + ρ (y. . 1 > z odległo´cia˛ s ˛ okre´lona˛ wzorem s (458) ρ (f. Kazdy ciag (457) nazywamy punktem tej przestrzeni. q) = |p1 − q1 | + |p2 − q2 | jest przestrzenia˛ metryczna. .1 Definicja 9. a liczby ˛ ˛ ˛ ˙ x1 .´ 9. y) ≥ 0 2◦ ρ (x.3 Iloczynem skalarnym w przestrzeni wektorowej V zdefiniowanym nad ciałem K liczb rzeczywistych nazywamy funkcje. x) warunek symetrii 3◦ ρ (x.1 Przestrzenia metryczna nazywamy zbiór X. Zamiast d (x. . . . . ·) od łaci´ skiego słowa distantia n ˛ ˙ ˙ odległo´´. g (x) .0. y) = (x1 − y1 )2 + (x2 − y2 )2 + · · · + (xn − yn )2 nazywamy n−wymiarowa˛ przestrzenia euklidesowa i oznaczamy E n lub tradycyjnie przez ˛ ˛ n R . .2 Zbiór funkcji f (x) . . . y. ·) uzywamy symbolu d (·. g) = sup |f (x) − q (x)| 0≤x≤1 stanowi przestrze´ metryczna. y). y) piszemy takze dist (x. y) i spełnia nastepujace warunki: ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ 148 . ciagłych w przedziale < 0. nazywamy n−wymiarowa przest˛ ˛ rzenia arytmetyczna. q2 ) z odn legło´cia zdefiniowana˛ wzorem s ˛ ρ (p. x2 . q = (q1 . Iloczyn skalarny 9. p2 ) . y) = 0 ⇐⇒ x = y czyli ρ (x. x2 . Zbiór wszystkich n−wyrazowych ciagów ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ x = (x1 . . n ˛ Definicja 9. y) = ρ (y.2 Przestrze´ arytmetyczna˛ n−wymiarowa˛ z odległo´cia wyrazona˛ wzorem n s ˛ ˙ q (459) ρ (x.1 Przestrze´ arytmetyczna 2−wymiarowa punktów p = (p1 . . ˛ Definicja 9. xn sa dowolnymi liczbami rzeczywistymi.

Mó˛ wimy. (y. AT y Przestrze´ liniowa (wektorowa) V . kαvk = |α| kvk (i) kvk ≥ 0 ∀v ∈ V ∀α ∈ K.2 Norma wektora Definicja 9.MATEMATYKA 1. sc ˛ Przestrze´ liniowa V z okre´lona w niej norma k·k. jest dodatnio okre´lona. x) = (x. y). w której okre´ n slony jest iloczyn skalarny (·. jezeli spełnia nastepujace aksjomaty: ˛ ˛ ˛ ˙ 1. x) (461) . ze funkcja k·k przyporzadkowujaca kazdemu elementowi v ∈ V liczbe rzeczywista˛ kvk ∈ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ R jest norma w przestrzeni V . Nalezy zapamieta´. ·) nazywamy ˛ ˛ przestrzenia unitarna. w ∈ V (nierówno´´ trójkata) sc ˛ 3. to znaczy (x. k·k) nazywamy przestrzen s ˛ ˛ ˛ ˛ nia unormowana. z ∈ V. y) + λ (z. ´ 9. ze przy p → ∞ norma wektora kxkp istnieje. y) = x. y. jest ˛ c ˙ ˙ 149 Kazda przestrze´ unitarna jest przestrzenia unormowana.0. y ∈ V ˙ zachodzi relacja ¡ ¢ (Ax. x) > 0 dla ∀x 6= 0 oraz (x. dla kazdej macierzy kwadratowej stopnia n i dowolnych dwóch wektorów x. jest liniowa ze wzgledu na wektory przestrzeni V ˛ (γx + λz. y) = γ (x. gdy V ∈ Rn iloczyn skalarny jest równy n ¡ T ¢ X xi yi (x. ∀v ∈ V ∀v. ˛ ˛ 9. Przykładem przestrzeni unormowanej jest przestrze´ Rn z tak zwana n ˛ ˛ ˛ p−norma (lub norma wektorowa Höldera). ∀γ. x) = 0 dla x = 0. s W przypadku. ∀x. y) 2. y ∈ V . y) = y . (ii) kvk = 0 ⇐⇒ v = 0 2. λ ∈ K 3. x = i=1 Ponadto. ˛ ˛ ˛ Norme wektora x o składowych {xi } definiujemy ˛ kxkp = µ i=1 n P |xi | p ¶1/p dla 1 ≤ p < ∞ (460) Kazdy wektor przestrzeni V charakteryzujacy sie norma równa 1 nazywamy wektorem ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ jednostkowym. czyli pare (V. jezeli za norme przyjmiemy n ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ p kxk = (x.4 Niech V bedzie przestrzenia˛ wektorowa˛ nad ciałem K liczb rzeczywistych. PRZESTRZEN METRYCZNA ∀x. kv + wk ≤ kvk + kwk gdzie |α| oznacza warto´´ bezwzgledna˛ liczby α dla K = R.

° |a|2 + |b|2 . Norma druga wektora jest czesto nazywana euklidesowa ˛ ˛ b °2 długo´cia wektora.3 Sprawdzi´ nierówno´´ (465) dla wektorów: x = [2.2 Na podstawie definicji normy pierwszej (463) otrzymujemy ˛ k [8. −10. b. 2]. 3]. ze w przestrzeni unitarnej zdefiniowana jest norma druga. y ∈ Rn zachodzi nierówno´´ sc ˙ ¯ ¯ |(x.1 (Nierówno´´ Cauchy-Schwarza) s´ sc Dla kazdej pary wektorów x. s ˛ Zauwazmy. to słuszna jest relacja ˙ n→∞ lim kxkn = kxk∞ Przykład 9.´ 9. −1. Jezeli p → ∞. k [a. c ˛ Rozwiazanie 9. to dla dowolnej liczby α ∈ R wyrazenie (465) staje sie równo´cia. 2] k1 = |8| + |−10| + |2| = 20 Gdy p = 2. c ˛ Rozwiazanie 9. x)1/2 = |xi |2 = xT x (464) i=1 °∙ ¸° q¡ ° a ° ¢ ° = ° np. |b| . s ˛ ˛ ˙ ˙ Przykład 9. 2]. np. poniewaz pojawia ˙ ˙ ˙ sie tu iloczyn skalarny wektorów. c sc 150 . y)| = ¯yT x¯ ≤ kxk2 kyk2 (465) Jezeli y = αx. Norme taka n s ˛ ˛ ˛ ˛ nazywamy norma niesko´ czona lub norma maksimum (niekiedy norma maksymalna) n ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ kxk∞ = max |xi | 1≤i≤n (462) np.2 Obliczy´ norme pierwsza˛ wektora [8. Przykład 9. PRZESTRZEN METRYCZNA MATEMATYKA sko´ czona i równa sie maksymalnej warto´ci bezwzglednej składowej wektora x. −10. −10. |−10| . to definiujemy tak zwana norme pierwsza ˛ ˛ ˛ ˙ kxk1 = n X i=1 |xi | (463) która jest suma bezwzglednych warto´ współrzednych wektor x. c] k1 = |a| + |b| + sci ˛ ˛ ˛ |c|. c] k∞ = max (|a| . y = [1. ˛ Własno´c 9. b.1 Obliczy´ norme maksimum wektora [8.1 Na podstawie definicji normy maksimum wektora (462) otrzymujemy ˛ k[8. to na podstawie definicji (460) otrzymujemy tak zwana norme druga wektora ˛ ˛ ˛ lub norme euklidesowa wektora ˛ ˛ !1/2 Ã n X ¡ ¢1/2 kxk2 = (x. k [a. 1. |c|). 4]. 2]k∞ = max (|8| . −10. |2|) = 10 1≤i≤3 Jezeli p = 1.

Kolejno otrzymujemy: ˛ norma p=1 x1 °∙ ¸° ° −0.51411 ° 2 kx2 kp = 1.61541 −0.2 Niech k·k bedzie norma˛ w przestrzeni Rn .51411 ° 1 °⎡ ⎤° ° 0.78821 ° 2 = µ i=1 n P |xi |2 x2 °⎡ ⎤° ° 0.78821 °∞ 9.79954 (467) Własno´c 9. 2. √ √ √ 2 + 11 + 32 = 11.31052 ° ° ° °⎣ 0.3 Norma macierzy °∙ ¸° ° −0.31052 ° ° ° °⎣ 0. PRZESTRZEN METRYCZNA Rozwiazanie 9. y)| ≤ kxkp kykq dla ∙ 1 1 + =1 p q ¸ ⎤ 0.79954 ⎦° ° ° ° −0.62417 = 1. B ∈ Rm×n (nierówno´´ trójkata) sc ˛ m×n ∀A. Stad kxk2 kyk2 = 21 · 11 = 231 > 13.51411 ° ∞ = 0. Definicja 9.31052 i x2 = ⎣ 0.78821 1≤i≤n °⎡ ⎤° ° 0.78821 Rozwiazanie 9.51411 ⎡ (466) Przykład 9. −0. Wówczas funkcja k·kA2 o własno´ci s ˙ kAkA2 = kAxk jest norma˛ macierzy w Rn . ∞. Nastepnie ·1 ˛ ˛ √ 2 + (−1)2 + 42 = obliczamy warto´ci normy drugiej poszczególnych √ s wektorów: kxk2 = 2 21.4 Obliczy´ normy wektorów x1 = c −0.40362 ¶1/2 p=2 °∙ ¸° ° −0. 28 kAk ≥ 0 kαAk = |α| kAk kA + Bk ≤ kAk + kBk kABk ≤ kAk · kBk ∀A ∈ Rm×n i kAk = 0 ⇐⇒ A = 0 ∀α ∈ R.00000 = max |xi | = 0.61541 ° ° ° ° −0.61541 ° ° ° ° −0.78821 ° 1 = n P kx1 kp i=1 |xi | = 1.31052 ° ° ° °⎣ 0.5 Norma macierzy k·k jest funkcja przekształcajaca˛ Rm×n w R o ponizszych ˛ ˛ ˙ 28 własno´ciach : s 1.3 Obliczamy iloczyn skalarny (x.79954 ⎦. 3.00000 = 1.61541 ° ° ° p=∞ ° −0. 4.79954 ⎦° ° ° ° −0.79954 ⎦° ° ° ° −0. B ∈ R Do opisu normy wektora i normy macierzy uzywamy tego samego symbolu: k·k.0. a A ∈Rn×n bedzie macierza˛ z n s´ ˛ ˛ liniowo niezaleznymi kolumnami. ∀A ∈ Rm×n ∀A.4 Wykorzystujemy definicje norm wektora dla p = 1. ˙ 151 . 2. kyk2 = 1 ˛ c Iloczyn skalarny w przestrzeni Rn moze by´ powiazany z p−norma w Rn przy pomocy ˛ ˛ ˙ nierówno´ Höldera sci |(x.MATEMATYKA ´ 9. y) = 2 · 1 + (−1) p + 4 · 3 = 13.

Wyrazenie (470) jest równowazne równaniu ˙ ˙ kAkp = sup kAxkp = max kAxkp kxkp =1 kxkp =1 (471) Ostatni zapis oznacza. to iloczyn ˙ 1 1 °∙ ¸° 3 1 °∙ ¸° ° ° 2 ° ° √ ° = 5 i kAxk = ° 2 ° = 2. Nastepnie obliczamy iloczyn: 3 1 0 3 ∞ °∙ ¸° ° 1 ° ° z powyzszym norma pierwsza iloczynu kAxk1 jest równa ° ˙ ° 3 ° = 4. równa ° ∞ ° 3 ° ° 3 ° 2∙ ∞ ¸ 1 jest tym wektorem. Jezeli zamiast wektora x = ˙ 1 0 ¸∙ ¸ ∙ ¸ ∙ 2 0 1 2 . ˛ Przykład 9.5 Wyznaczy´ na∙podstawie powyzszego twierdzenia normy p (p = 1.5∙Na ¸° epie obliczymy normy wektora ∙ ¸° wst ˛ ˛ ° ° kxk. a poszczególne = którego norma p równiez jest równa 1. we´miemy wektor x = z wymaga dalszej analizy. kAxk2 = ° s ∞ ° 1 ° ° 1 ° 2 ∞ 152 . . Zapis sup (A) oznacza kres ˛ ˛ ˛ górny zbioru A. ˙ jezeli ˙ kAxk ≤ kAk kxk ∀x ∈ Rn (468) Twierdzenie 9. 2. a norma maksimum równa: kxk1 = ° 2 ° ° ° 0 ° °∙ ¸° 0 1 ∙ ¸2∙ ¸ ∙ ¸ ° 1 ° 1 2 1 1 ° kxk∞ = ° = . norma druga kxk = ° 1 ° = 1. Wzór (469) mozna zapisa´ uzywajac dotychczasowej notacji c ˙ ˛ ˙ kAkp = sup x6=0 kAxkp kxkp kAxk kxk (470) Czesto zapis ˛ kAk = max x6=0 nazywamy norma euklidesowa macierzy A. ∞) maciec ˙ ¸ ¸ ∙ 1 1 2 . To. normy maja˛ warto´ci: kAxk1 = 3. Funkcje ˛ ˛ kAk = sup x6=0 kAxk = sup kAxk kxk kxk=1 (469) nazywamy norma macierzy indukowana przez norme wektora. Jest ona równa najwiekszej warto´ci wynikajas ˛ ˛ ˛ ˛ kAxk cej z operacji kxk . dla którego norma macierzy kAk osiaga kres górny czy wektor x = ˛ 0 ∙ ¸ ∙ ¸ 0 1 . ze norma macierzy k·k jest zgodna lub spójna z norma˛ wektora k·k. Norma pierwsza wektora jest ° ° 1 ° ° ° = 1.6 Mówimy.162. W zwiazku ˛ ˛ ° 0 ° = 1. jezeli x = rzy A = ˙ 0 3 1 Rozwiazanie 9.1 Niech k·k jest norma wektora. PRZESTRZEN METRYCZNA MATEMATYKA Definicja 9. ze istnieje wektor x spełniajacy warunek kxkp = 1. a norma maksimum równa kAxk = ° 1 ° = 3. dla którego norma ˛ ˙ kAxkp osiaga maksimum. norma druga kAxk2 1 °∙ ¸° °∙ ¸° ° ° 1 ° ° √ ° = 10 = 3.´ 9.

których norma maksimum ° ° ° t 1 ∙ ¸ ∙ ¸ t 1 jest równa jedno´ tj. lub x = dla kazdego t ∈< 0. PRZESTRZEN METRYCZNA Skad te róznice i czy która´ z otrzymanych warto´ci jest rzeczywi´cie równa normie p s s s ˛ ˙ macierzy A? Otóz pamietajmy.1> kxk∞ =1 oraz iloczynu sup kAxk∞ = sup ¸° ° ° ° t=1 kxk∞ =1 t∈<0.1> t∈<0. Zobaczmy. którego norma p jest równa 1. Analogicznie wyznaczamy wektory. ze kresem górnym iloczynu ˙ µ∙ ¸ ∙ ¸¶ ∙ ¸ 1 2 1 1 + 2t = sup sup kAxk∞ = sup 3 1 t 3+t t∈<0. ∞ A wiec. 1 >. 1 >. ˙ W ten sposób norma maksimum wektora kxk∞ = max |xi | indukuje norme maksimum ˛ 1≤i≤n kxkp =1 macierzy 1≤i≤n max n X j=1 |aij | (472) Jest to maksymalna suma bezwzglednych warto´ elementów stojacych w i−tym wierszu sci ˛ ˛ macierzy A. normy pierwsze wektorów ¸ n ∙ ∙ 1−t t sa równe jedno´ dla kazdego t ∈< 0. to ° ° ° ° ˙ ° ° 1−t ° = ° ° 1−t ° = t 1 1 1 °∙ ¸° ° 1−t ° ° = t + 1 − t = 1. ze rzeczywi´ norma maksimum wektora indukuje norme maksimum macierzy. ze kAkp = sup kAxkp i norma macierzy przyjmuje warto´c s´ ˛ ˙ ˙ kresu górnego normy iloczynu macierzy A i wektora x. x = sci. a poniewaz t jest dodatnie. kxkp = 1.1> ∙ t+2 3t + 1 ¸ °∙ ° 1 + 2t sa warto´ ° sci ° ˛ 3+t °∙ ¸° ° t + 2 ° t=1 ° = 4. jezeli ˛ ˙ ∙ ¸ ∙ ¸ 1 2 1 A= i x= 3 1 1 to kAk∞ = sup kAxk∞ = max kAxk∞ kxk∞ =1 kxk∞ =1 Pokazali´ smy. Podobnie jest z wektorami. których norma druga ∞ ∞ °∙ °∙ √ ¸° ¸° p ° ° ° t 1 − t2 ° ° = t2 + (1 − t2 ) = 1 lub kxk = ° ° = ° √ równa sie 1: kxk2 = ° ˛ 2 ° ° 1 − t2 °2 t 2 p t2 + (1 − t2 ) = 1 dla kazdego t ∈< 0. Istnieje niesko´ czenie wiele ¸ takich wektorów. tj. scie ˛ ˙ 153 °∙ °∙ ¸ ∙ ¸° ° 1 2 ° 1 ° ° =° 3 = max ° 1 °∞ ° 4 kxk∞ =1 ° 3 1 ¸° ° ° ° =4 ∞ . czyli kxk∞ = ˙ 1 t °∙ ¸° °∙ ¸° ° 1 ° ° t ° ° ° ° ° ° t ° = ° 1 ° = 1.1> µ∙ 1 2 3 1 ¸∙ t 1 ¸¶ = sup t∈<0. Oznacza to. kxk1 = sci i x = x = ˛ ˙ t 1 ¸°t − °∙ °∙ °∙ ¸° ¸° ° ° ° ° 1−t ° ° t t ° ° = |t| + |1 − t|. Na przykład. kAk∞ = ° ˛ ° 3 1 ° = 4. 1 >.MATEMATYKA ´ 9. ze zgodnie z (472) ° = 4 oraz ° ˙ 3t + 1 °∞ ∞ °∙ ¸° ° 1 2 ° ° kAk∞ równa sie dokładnie 4.

6 Norma maksimum macierzy A zgodnie z (472) jest równa ˛ °⎡ ⎤° ° 5 −7 1 ° ° ° 3 5 ⎦° = max(13. Sprawdzi´. W zwiazku z tym ˛ ˛ Ax = lub Ax = ∙ 1 2 3 1 1 2 3 1 ¸∙ t 1−t 1−t t ¸ = ∙ −t + 2 1 + 2t 1+t 3 − 2t ¸ ∙ ∙ ¸∙ ¸ = ∙ ¸ lub i normy pierwsze wektora Ax °∙ ¸° ° −t + 2 ° t=1 ° ° ° 1 + 2t ° = |t − 2| + |1 + 2t| = 2 − t + 1 + 2t = 3 + t = 4 1 °∙ ° 1+t ° ° 3 − 2t ¸° ° ° = |1 + t| + |−3 + 2t| = 1 + t + 3 − 2t = 4 − t t=0 4 = ° 1 154 . PRZESTRZEN METRYCZNA ⎡ MATEMATYKA ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦. ze ˛ ˙ kAk1 = sup kAxk1 = max kAxk1 kxk1 =1 kxk1 =1 ¸ ∙ ¸ t 1−t oraz x = lub x = . ile Przykład 9. Jak pamietamy. normy pierwsze tych wektorów dla ˛ 1−t t t ∈< 0. A wiec.´ 9.6 Wyznaczy´ norme maksimum macierzy A = ⎣ −3 c c ˛ 12 5 4 £ ¤T wynosi norma kAxk∞ . jezeli x = 1 1 1 . A wiec kAxk∞ = 21. ˙ Rozwiazanie 9. Obliczamy ja na podstawie z ˛ relacji n X kAk1 = max |aij | (473) 1≤j≤n i=1 Jest to maksymalna suma bezwzglednych warto´ elementów stojacych w j−tej kolumnie sci ˛ ˛ macierzy A. Wykonujemy mnozenie Ax = ⎣ −3 ˛ ˙ 12 5 4 1 21 Przejd´my teraz do wyznaczenia normy pierwszej macierzy A. Przypominamy. Sprawdzimy. 1 > sa równe 1. 21) = 21 kAk∞ = °⎣ −3 ° ° ° 12 5 4 °∞ ⎡ ⎤⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 −7 1 1 −1 3 5 ⎦ ⎣ 1 ⎦ = ⎣ 5 ⎦. 11. czy norma pierwsza wektora indukuje norme ˛ pierwsza macierzy. jezeli ˛ ˙ ∙ ¸ 1 2 A= 3 1 to zgodnie z (473) norma kAk1 = 4.

czy norma druga wektora indukuje norme druga macierzy. która przy obliczaniu stwarza najwiecej trudno´ci. to kAk1 = kAk∞ . natomiast norma s °⎡ ˛ ⎤° ° 5 −7 1 ° ° ° 3 5 ⎦° = 15 i jest to maksymalna suma warto´ci maksimum jest równa: kAk∞ = °⎣ −7 s ° ° ° ° 1 5 4 ∞ bezwzglednych elementów drugiego wiersza. A wiec: kAk1 = kAk∞ .8 Norma pierwsza równa sie: kAk1 = °⎣ −7 ˛ ˛ ° ° ° 1 5 4 °1 to maksymalna suma warto´ci bezwzglednych elementów drugiej kolumny.7 Norma pierwsza macierzy A zgodnie z (473) jest równa ˛ °⎡ ⎤° ° 5 −7 1 ° ° ° 3 5 ⎦° = max(20. pierwsze iloczynów Axi . n ˛ ˛ Jest to norma. x2 = 0 1 0 i x3 = 0 0 1 .8 Obliczy´ normy dla p = 1 i p = ∞ macierzy symetrycznej c ⎡ ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦ A = ⎣ −7 1 5 4 kAxk2 = sup kAxk2 kxk2 kxk2 =1 155 .7 Obliczy´ norme pierwsza˛ macierzy A = ⎣ −3 c c ˛ 12 5 4 £ ¤T £ ¤T £ ¤T .MATEMATYKA Odpowiednie wektory maja posta´ c ˛ t=1 x= ∙ 1 0 1 0 ¸ ´ 9. ˛ ˛ Na zako´ czenie sprawdzimy. kAx2 k1 = 15 i kAx3 k1 = 10. PRZESTRZEN METRYCZNA t=0 x= ∙ ¸ ⎡ Rzeczywi´cie. ˛ ˛ ˙ °⎡ ⎤° ° 5 −7 1 ° ° ° 3 5 ⎦° = 15 i jest Rozwiazanie 9. 10) = 20 kAk1 = °⎣ −3 ° ° ° 12 5 4 °1 Jezeli macierz A jest macierza symetryczna. Wyznaczy´ normy Przykład 9. Czesto nazywana jest s ˛ ˛ norma spektralna macierzy. norma pierwsza wektora indukuje norme pierwsza macierzy. s ˛ ˛ ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦. jezeli x1 = 1 0 0 ˙ a kAx1 k1 = 20. ˛ ˛ Wychodzac z definicji normy indukowanej (469). Rozwiazanie 9. 15. otrzymujemy ˛ kAk2 = sup x6=0 Przykład 9.

5 2 1. ˛ ˙ 2 2 2 Jej przebieg jest przedstawiony na rysunku 39. PRZESTRZEN METRYCZNA Pomijajac złozone przekształcenia mozemy ˛ ˙ ˙ równiez napisa´.2 0 0.6 0. A wiec wektory x1 i x2 maja współrzedne ˛ ˛ ˛ ⎡ q √ ⎤ ∙ ¸ ¸ ∙ 1 1 + 10 5 t1 0. norma 2 3.618 kAk2 = ° ° 3 1 ° 2 2 2 Rysunek 38: Norma druga macierzy Ax1 .8 -0.5 3 2.52573. ˛ 2 Jej przebieg jest przedstawiony na rysunku 38. Sa to: ˛ ¸ ∙ ∙ √ ¸ 1 − t2 √ t x1 = i x2 = 1 − t2 t Tak wiec: ˛ Ax1 = ∙ ∙ 1 2 3 1 ¸∙ √ t 1 − t2 ¸ = gdzie przez Spect(B) rozumiemy zbiór warto´ sci własnych macierzy B.´ 9.5 3 2.4 0.6 -0.5 1 0.2 0.8 1 √ ° t + 2 1 − t2 ° ° = 5t2 + 10t 1 − t2 + 5 √ kAx1 k2 = ° ° 3t + 1 − t2 ° Rysunek 39: Norma druga macierzy Ax(475) 2.8 1 Pamietamy równiez postacie wektorów.6 0.6 -0. Biorac pod∙ uwage ¸ ˛ ˛ (474) otrzymujemy dla 1 2 macierzy A = 3 1 °∙ ¸° √ ° 1 2 ° ° = 5 + 1 5 = 3. q √ √ 1 Funkcja (476) osiaga maksimum równiez równe 5 + 1 5 ale dla t2 = 1 − 10 5 = 0. 2 oraz °∙ √ ¸° q √ ° 2t + 1 − t2 ° ° = −5t2 + 10t 1 − t2 + 10 √ kAx2 k2 = ° (476) ° t + 3 1 − t2 ° 2 q √ √ 5 1 1 Funkcja (475) osiaga maksimum równe 2 + 2 5 = 3.85065.4 -0.2 0 0.5 -1 -0. ze c ˙ ˙ p kAk2 = max λ(AT A) (474) λ∈Spect(AT A) MATEMATYKA norma 2 3.5 = i √ ¸ t + 2√1 − t2 3t + 1 − t2 ∙ Ax2 = ∙ = Stad ˛ -0.5 2 1.2 0.52573 1 1 1 − t2 1 − 10 5 2 √ ¸ 2t + √1 − t2 t + 3 1 − t2 ¸ ¸∙ √ 1 2 1 − t2 = 3 1 t q p kAx1 k2 = 5t2 + 10t1 1 − t2 + 5 = 1 1 156 5 2 + 1 2 √ 5 .8 °∙ √ ¸° -1 q -0. ˛ ˙ których norma druga jest równa 1.5 1 0.4 -0.618 dla t1 = 1 + 10 5 = 0.4 0.85065 2 =⎣ q x1 = p √ ⎦ ≈ 0.

°AT A°2 = kAk2 2 ° T° 2.017 9. °A °2 = kAk2 3. Ponadto: kAk2 ≤ kAk1 kAk∞ . 5. ˛ Przykład 9.618. 12. PRZESTRZEN METRYCZNA √ ⎤ ∙ ¸ 5 ⎦ ≈ 0. Jezeli A jest rzeczywista macierza symetryczna. to norma druga wektora indukuje norme ˛ 2 2 druga macierzy.10 Obliczy´ norme druga˛ niesymetrycznej macierzy A ∈Rn×n : c ˛ ⎡ ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦ A = ⎣ −3 12 5 4 Rozwiazanie 9.85065 1 5 10 1 10 q p √ kAx2 k2 = −5t2 + 10t2 1 − t2 + 10 = 5 + 1 5 2 2 2 2 °⎡ q °⎡ q √ ⎤° √ ⎤° ° ° ° ° 1 1 1 1 ° ° + 10 5 ° − 10 5 ° °⎣ q 2 ⎦° = 1 i kx2 k2 = °⎣ q 2 ⎦° = 1 oraz Poniewaz kx1 k2 = ° ˙ √ √ ° ° ° 1 1 1 1 ° ° − 10 5 ° + 10 5 ° 2 2 2 2 √ kAk2 = kAx1 k2 = kAx2 k2 = 5 + 1 5 = 3.2806.017}. to zgodnie z (39) ˛ ˛ ˛ ˙ T c musimy skonstruowa´ macierz transponowana˛ A i nastepnie wykona´ mnozenie AT A : c ˛ ˙ ⎡ ⎤ 5 −3 12 3 5 ⎦ AT = ⎣ −7 1 5 4 157 .4 Szczególne przypadki normy drugiej macierzy Do szczególnych przypadków normy drugiej macierzy zaliczamy: ° ° 1.0.9 Poniewaz w przypadku macierzy symetrycznych macierz transponowana ˛ ˙ jest równa macierzy wyj´ciowej AT = A.10 Poniewaz macierz A nie jest macierza symetryczna. Wielomian charakterystyczny ma posta´: λ3 − 12λ2 − 28λ + 334 = 0.9 Obliczy´ norme druga˛ macierzy symetrycznej: c ˛ ⎡ ⎤ 5 −7 1 3 5 ⎦ A = ⎣ −7 1 5 4 Rozwiazanie 9.52573 √ 0.2634. A wiec: ˛ kAk2 = 12.MATEMATYKA i ⎡ q ¸ ∙ p 1 2 − 1 − t2 ⎣ q2 = x2 = 1 t2 + 2 ´ 9. Stad c ˛ Spect(A) = {−5. 2 Przykład 9. to wystarczy wyznaczy´ maksymalna˛ warto´´ własna s c sc ˛ macierzy A. to kAk2 = ρ(A) ˛ ˛ ˛ ˙ 4.

9. Poniewaz kAk2 = ˛ ˙ λi ∈Spect(AT A) √ 192.881.0. PRZESTRZEN METRYCZNA ⎡ MATEMATYKA Otrzymali´my macierz symetryczna. Zauwazmy ponadto.792. zatem kAk2 = 13. λ2 = 87. Mianowicie: 13.5 Norma Frobeniusa Zamiast normy spektralnej (normy drugiej) macierzy w praktyce czesto wykorzystuje sie ˛ ˛ tak zwana norme Frobeniusa ˛ ˛ kAkF = Ã n n XX i=1 j=1 |aij | 2 !1/2 q = tr(AAT ) (477) lub norme Hilberta-Schmidta (niekiedy nazywana równiez norma euklidesowa macierzy ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ 2 n A ∈Cn . s ˛ ˛ ˛ ˙ Rzeczywi´cie s ¯ n ¯2 Ã n ! n n n ¯ X ¯X X X X ¯ ¯ aij xj ¯ ≤ |aij |2 |xj |2 = kAk2 kxk2 kAxk2 = ¯ 2 F 2 ¯ ¯ i=1 j=1 i=1 j=1 j=1 Norma Frobeniusa macierzy jednostkowej In jest równa: kIn kF = Przykłady √ n. Obliczymy jej warto´ci własne na podstawie wielomianu s s ˛ charakterystycznego macierzy: λ3 − 303λ2 + 23252λ − 384400 = 0 ⎤⎡ ⎤ ⎡ ⎤ 5 −3 12 5 −7 1 178 16 38 3 5 ⎦ ⎣ −3 3 5 ⎦ = ⎣ 16 83 28 ⎦ AT A = ⎣ −7 1 5 4 12 5 4 38 28 42 √ max λi = Stad: λ1 = 22. ze zachodzi tu nierówno´´ sc ˙ ˙ 2 2 kAk2 ≤ kAk1 kAk∞ .´ 9.6 Przykład 9.881.0.11 Obliczy´ norme Frobeniusa macierzy A ∈Rn×n c ˛ ⎡ ⎤ 5 −3 12 3 5 ⎦ A = ⎣ −7 1 5 4 Rozwiazanie 9.68 < 20 · 21 = 420.11 Zgodnie z (40) otrzymujemy ˛ °⎡ ⎤° ° 5 −3 12 ° √ ° ° 3 5 ⎦° = 303 kAkF = °⎣ −7 ° ° ° 1 5 4 °F 158 . C− przestrze´ zespolona) definiowana dla A ∈ Rm×n podobnie jak norma Frobeniusa ˛ kAkHS = Ã n n XX i=1 j=1 |aij |2 !1/2 Funkcja okre´lona wyrazeniem (477) jest zgodna z euklidesowa norma druga wektora. 9.534 i λ3 = 192.881 = 192.67.67 = 13.

8339 kAk∞ = 7 kAkF = 39 2 2 9.1 Okre´ slono´c macierzy i okre´ s´ slono´c formy kwadratowej s´ (Ax.12 Poznali´my norme pierwsza.7 Mówimy. druga. to mówimy. x = [x1 . Otóz ˙ ⎤ 16 38 83 28 ⎦ 28 42 Sprawdzimy. maksimum i Frobeniusa.12 Obliczy´ normy macierzy niesymetrycznej c ¸ ∙ 1 −3 A= −5 2 Rozwiazanie 9. x2 ] a b ax1 + bx2 T = = ax2 + 2bx1 x2 + cx2 (479) x Ax = 1 2 b c x2 bx1 + cx2 ∙ ¸ a b gdzie A = . PRZESTRZEN METRYCZNA prawdziwa. x) = xT Ax > 0 ∀x ∈ Rn . x2 ]. czy druga relacja opisujaca norme Frobeniusa (40) jest ˛ ˛ ⎡ ⎤⎡ ⎤T ⎡ 5 −3 12 5 −3 12 178 T ⎣ −7 ⎦ ⎣ −7 ⎦ = ⎣ 16 3 5 3 5 AA = 1 5 4 1 5 4 38 ´ sc Slad macierzy AAT przyjmuje warto´´ tr(AAT ) = 303 Stad ˛ q √ kAkF = tr(AAT ) = 303 Przykład 9. x2 ] [x1 . s ˛ Niech A jest macierza symetryczna. ˛ Na przykład. niech ⎡ ⎤ 1 2 −1 0 ⎦ A = ⎣ 2 −3 −1 0 7 to ⎤T ⎡ ⎤⎡ ⎤ x 1 2 −1 x 2 2 2 ⎣ y ⎦ ⎣ 2 −3 ⎦⎣ y ⎦ 0 x + 4xy − 2xz − 3y + 7z = z −1 0 7 z 159 ⎡ . ze macierz A ∈Rn×n jest dodatnio okre´lona w Rn . ze macierz A jest sc s ˛ ˙ ˙ macierza˛ dodatnio półokre´lona.MATEMATYKA ´ 9. jezeli s ˙ ˙ Jezeli nierówno´´ ostra˛ zastapimy nierówno´cia˛ słaba˛ (≥). zatem otrzys ˛ ˛ ˛ ˛ mujemy √ √ √ kAk1 = 6 kAk2 = 1 65 + 1 13 = 5. b c Wyrazenie Φ (x1 . x2 ) = ax2 + 2bx1 x2 + cx2 = Ax2 + 2Bx1 x2 + Cx2 nazywamy forma ˛ ˙ 1 2 1 2 2 kwadratowa macierzy A w R . x 6= 0 (478) Definicja 9. Wyrazenie xT Ax w R2 i dla x 6= 0 rozpisujemy ˛ ˛ ˙ nastepujaco: ˛ ˛ ¸∙ ¸ ¸ ∙ ∙ x1 [x1 .

jezeli xT Ax ≥ 0 ˙ s Definicja 9. x3 ) = x1 + 5x1 x2 − 7 x1 x3 + 7x2 x3 − 1 x2 − 9x2 . poczawszy od D1 < 0.10 Macierz A2×2 jest ujemnie okre´lona. ˙ 2 2 2 Na podstawie znaku prawej strony wyrazenia (479) mozemy wyznaczy´ okre´ c slono´c mas´ ˙ ˙ cierzy A dla wszystkich wektorów x 6= 0. jezeli xT Ax ≤ 0 ˙ ∀x ∈ R2 \{0} ∀x ∈ R2 \{0} ∀x ∈ R2 \{0} ∀x ∈ R2 \{0}. s ˛ ˛ Podobnie. to taka macierz jest macierza˛ nieokre´lona. ˛ ˙ Jezeli który´ z elementów stojacych na przekatnej głównej macierzy A s ˛ ˛ ˙ ⎡ ⎤ a11 ⎢ ⎥ a22 ⎢ ⎥ A=⎢ ⎥ . jezeli warto´ci głównych minorów zmieniaja znak naprzemiennie. PRZESTRZEN METRYCZNA MATEMATYKA jest forma kwadratowa macierzy A.11 Macierz A2×2 jest ujemnie półokre´lona. jezeli który´ z elementów stojacych na przekatnej gwnej macierzy A jest dodatni s ˛ ˛ ˙ lub równy zeru (aii ≥ 0).13 Sprawdzi´ okre´lono´´ formy kwadratowej c s sc q(x. z) = −4x2 − 2y 2 − z 2 + 4xy + 2xz Rozwiazanie 9.. ze O macierzach spełniajacych warunek xT Ax = 0 ˛ ˙ ˙ sa nieokre´ slone.8 Macierz A2×2 jest dodatnio okre´lona. s ˛ ˛ Wniosek 9. ∀x ∈ R2 \{0} mówimy równiez. ⎣ ⎦ ann jest ujemny lub równy zeru (aii ≤ 0).´ 9. jezeli xT Ax < 0 ˙ s Definicja 9.3 Jezeli elementy stojace na przekatnej głównej macierzy A przyjmuja˛ rózne ˛ ˛ ˙ ˙ znaki. I tak: Definicja 9.1 Okre´lono´´ formy kwadratowej jest równowazna okre´lono´ci macierzy. y. x2 . ˛ Powyzsze definicje sa prawdziwe dla macierzy symetrycznych dowolnego stopnia A ∈Rn×n .. ˛ ˛ ˛ ˛ √ 1 2 wyrazenie: q (x1 . to s ˛ ˛ ˙ znaczy D1 < 0 D2 > 0 D3 < 0 D4 > 0 itd.9 Macierz A2×2 jest dodatnio półokre´lona. s ˛ s Twierdzenie 9.2 (Kryterium elementów głównych) Macierz An×n jest ujemnie okre´lona. Uwaga 9. jezeli xT Ax > 0 s ˙ s Definicja 9. Forma kwadratowa pewnej macierzy B w R3 jest np. to macierz A nie jest macierza ujemnie okre´lona. s sc s s ˙ Przykład 9. to macierz A nie jest macierza dodatnio okre´lona.13 Macierz odpowiadajaca powyzszej formie kwadratowej ma posta´ c ˛ ˛ ˙ ⎡ ⎤ −4 2 1 ⎣ 2 −2 0 ⎦ 1 0 −1 160 .

to macierz A jest macierza ujemnie półokre´ a. −1 −1 ¸ ∙ 0 −1 2 . a tym samym macierz A jest ˙ ¸ ∙ 2 −1 jest macierza dodatnio okre´ a. to macierz A jest macierza ujemnie okre´lona. A = s ˛ ˛ ˙ −1 1 ∙ ¸ −2 2 B= . 6. np. s ˛ Wró´my do zapisu (479) c xT Ax =ax2 + 2bx1 x2 + cx2 1 2 Dodajmy i odejmijmy od prawej strony (479) wyrazenie ˙ b2 b2 xT Ax = ax2 + 2bx1 x2 + cx2 + x2 − x2 = 1 2 a 2 a 2° ± µ ¶ 2 b2 2 2b b 2 2 (480) = a x1 + x1 x2 + x2 − x2 + cx2 = 2 a ¶ a a µ 2 b (ac − b2 ) 2 x2 = a x1 + x2 + a a ¡ ¢2 b Poniewaz x1 + a x2 i x2 sa dodatnie. PRZESTRZEN METRYCZNA A wiec. czyli forma kwadratowa jest forma˛ ujemnie s ˛ ˛ okre´lona. to macierz A jest macierza dodatnio półokre´lona. to forma kwadratowa (480). to macierz A jest macierza dodatnio półokre´lona. macierz A = s ˛ −1 1 2. ∙ zeli a < ¸ i ac − b2 > 0. a 1. a 2 D1 = |a11 | = |−4| = −4 < 0 ¯ ¯ ¯ −4 2 ¯ ¯ D2 = ¯ ¯ 2 −2 ¯ = 8 − 4 = 4 ¯ ¯ ¯ −4 2 1 ¯ ¯ ¯ 0 ¯ = −2 D3 = ¯ 2 −2 ¯ ¯ ¯ 1 0 −1 ¯ W rezultacie otrzymamy ¯ . −1 −1 5. np. 2 −1 161 ² b2 2 x. i b s ˛ ˛ ˙ 0 0 jest macierza dodatnio półokre´ a (w tym przypadku a = 0 i slon ˛ macierz A = ˛ 0 1 ac − b2 = 0). 4. np. np. macierz s ˛ ˛ ˙ ¸ 1 −1 jest macierza dodatnio półokre´ a (w tym przypadku ac − b2 = 0). Jezeli a ≤ 0 i ac−b < 0. Jezeli∙a > 0 i ac−b2 ≥ 0. np. to okre´ slono´´ macierzy A wynika ze znaku elementu sc ˙ 2 ˛ ac−b2 ) ( a i znaku ułamka . Jezeli a ≥ 0 ∙ ac − ¸2 ≥ 0. slon ˛ A= ˛ −1 1 3. A = Je ˙ 0 s ˛ ˛ −2 −1 . Jezeli a > 0 i ac − b2 > 0. slon ˛ dodatnio okre´lona.MATEMATYKA Poszczególne wyznaczniki główne przyjmuja˛ warto´ci s ´ 9. np. ∙ zeli a ≤ 0 i ac − b2 ≤ 0. A = Je ˙ slon ˛ ˛ ¸ −1 −1 . macierz jest macierza˛ ujemnie okre´lona. to macierz A jest macierza nieokre´lona.

s ˛ ˛ 162 Par ab ∙ x1 x2 ¸T ∙ −2 2 2 −1 ¸∙ x1 x2 ¸ = Hiperbola . Łatwo sprawdzi´. zalezna od współrzednych ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ −3 1 wektora x.5 Macierz jednostkowa I jest macierza˛ dodatnio okre´lona. ze współczynniki 3 i 1 sa warto´ciami własnymi macierzy A. s s ∙ ¸ −2 2 Jezeli B = i x = [x1 . √2 sa wektorami własnymi tej macierzy. s ˛ ˛ ∙ ¸ ∙ ¸ 2 −1 1 −1 2 Jezeli przyjmiemy.4 Jezeli macierz A nie jest macierza˛ ani ujemnie ˙ półokre´lona.róznica kwadratów.forma kwadratowa jest nieokre´ slona (róznica kwadratów). s s s ˛ ˛ ˛ Wniosek 9. Ostatnia forme kwadratowa mozemy równiez zapisa´ c ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ¡ ¢2 3 2˙ 1 2 2 w postaci sumy dwóch kwadratów: x1 − x1 x2 + x2 = x1 − 2 x2 + 4 x2 . ˛ ¸ ∙ 1 −1 . n Wniosek 9.´ 9. to odpowiadajaca jej forma kwadratowa ma posta´ c Jezeli macierz B = ˛ ˙ −1 1 xT Bx = x2 −x1 x2 +x2 = (x1 − x2 )2 . ˙ ˙ A jest macierza nieokre´lona itd.6 Kazdej macierzy dowolnie okre´lonej odpowiada forma s ˙ kwadratowa o okre´lono´ci danej macierzy. PRZESTRZEN METRYCZNA Na zako´ czenie przedstawimy kilka wniosków. s ˛ Wniosek 9. − √2 i √2 . ani dodatnio półokre´lona. to 1 A = i forma kwadratowa ˙ ˙ 2 −1 2 −1 1 £ 2 ¤ 2 xT 1 Ax jest równa x2 − x1 x2 + x2 = 1 x1 + (x1 − x2 )2 + x2 i jest zawsze dodatnia (suma 1 2 2 2 2 trzech kwadratów). mianowicie xT Ax = 3 x1√2 2 + 1 2 ³ ´2 +x 1 x1√2 2 . to jest macierza˛ nieokre´lona. x2 ]. a c ˙ s ˛ i h i h 1 1 1 1 wektory √2 . Forme kwadratowa ˛ ˛ ´2 ³ −x xT Ax = 2x2 − 2x1 x2 + 2x2 przedstawimy w innej postaci. która przyjmuje warto´ dodatnie lub zero. ˙ 1 2 2 Macierz C jest macierza nieokre´lona. ze macierz A = . bo macierz Rysunek 40: Stozkowe. z wyjatkiem x = 0. Mianowicie: xT Cx = x2 − 6x1 x2 + x2 = (x1 − 3x2 )2 − 8x2 . to ˙ 2 −1 x Bx = T MATEMATYKA Okrąg ola Hiperbola sa Elip = −2x2 + 4x1 x2 − x2 = x2 − 2 (x1 − x2 )2 1 2 2 . Natomiast macierz symetryczna slon ˛ ˛ ∙ ¸ 1 −3 C= generuje dodatnia lub ujemna forme kwadratowa. A wiec w tym sci ˛ 1 2 przypadku macierz B jest macierza dodatnio półokre´ a.

1 Funkcje jednej zmiennej Otoczenie i sasiedztwo. ani punktów na osi liczbowej. ˛ ˙ ˙ Przedział (δ. δ) ⇐⇒ |x − c| < δ 2.MATEMATYKA 10. Definicja funkcji ˛ zmiennej x. 29 163 .1 (Otoczenia) Przedział (c − δ. c + δ) nazywamy otoczeniem obustronnym punktu c o promieniu δ i oznaczamy U (c. x ∈ U (c. a δ dowolna liczbe rzeczywista dodatnia ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ (481) Definicja 10. c + δ) − {c} (485) z powyzszych definicji wynikaja˛ nastepujace wnioski: ˛ ˛ ˙ 1.2 (Sasiedztwa) ˛ Przedział (c. x ∈ S (c. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ 10 10. ˛ Przedział (c − δ. W odniesieniu do punktów niewła´ciwych n s s terminy otoczenia i sasiedztwo sa˛ równowazne. c∈R δ > 0. δ ∈ R Niech c oznacza dowolna liczbe rzeczywista. c + δ) nazywamy sasiedztwem prawostronnym punktu c o promieniu δ. Punkt skupienia. n s Symbole +∞ i −∞ nie oznaczaja˛ ani liczb. δ) ⇐⇒ (c − δ. δ) ⇐⇒ 0 < |x − c| < δ 3. n s ˛ Przedział (−∞. c > (484) (483) Definicja 10. c + δ) • otoczenie lewostronne punktu c o promieniu δ: przedział (c − δ. +∞) nazywamy otoczeniem (lub sasiedztwem) plus niesko´czono´ci. −δ) nazywamy otoczeniem minus niesko´czono´ci. ˛ ˙ Niech X ⊂ R i Y ⊂ R29 Zapis ten czytamy: zbiór X jest podzbiorem zbioru R. δ) (482) Otoczenia jednostronne definiujemy nastepujaco: ˛ ˛ • otoczenie prawostronne punktu c o promieniu δ: przedział < c. Nazywamy je liczbami niesko´ czonymi lub punktami niewła´ciwymi. Punkt c nalezy do kazdego ze swych otocze´ n ˙ ˙ 4. c) nazywamy sasiedztwem lewostronnym punktu c o promieniu δ. ˛ Sume sasiedztw jednostronnych nazywamy sasiedztwem punktu c o promieniu δ i ozna˛ ˛ ˛ czamy S (c. Punkt c nie nalezy do zadnego ze swych sasiedztw.

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

MATEMATYKA

Definicja 10.3 (Funkcji) Odwzorowanie f : X → Y nazywamy funkcja˛ rzeczywista˛ zmiennej rzeczywistej30 . Uwaga 10.1 Zwykle stosujemy oznaczenie y = f (x) dla x ∈ X. Definicja 10.4 (Dziedziny i przeciwdziedziny) 1. Zbiór X nazywamy dziedzina funkcji f i oznaczamy Df . ˛ 2. Zbiór Rf = {y : y = f (x) ∧ x ∈ Df } nazywamy przeciwdziedzina funkcji f . ˛ 3. Jezeli Rf 6= Y , to mówimy, ze f odwzorowuje X w Y . ˙ ˙ 4. Jezeli Rf = Y , to mówimy, ze f odwzorowuje X na Y . ˙ ˙ 5. Jezeli funkcja rzeczywista jednej zmiennej rzeczywistej jest okre´lona za pomoca˛ wzoru s ˙ y = f (x), to zbiór {x : f (x) ∈ R} nazywamy dziedzina naturalna tej funkcji. ˛ ˛ Definicja 10.5 (Wykresu) Zbiór {(x, y) : x ∈ Df ∧ y = f (x)} nazywamy wykresem funkcji f (x). Przykład 10.1 Funkcja y = x2 jest nieujemna w kazdym otoczeniu 0 oraz dodatnia w kazdym ˙ ˙ sasiedztwie 0 (rys. 41), a funkcja y = ln x jest ujemna w prawostronnym sasiedztwie 0 oraz ˛ ˛ dodatnia w pewnym sasiedztwie +∞ (rys. 42). ˛ Rozwiazanie 10.1 Wystarczy przedyskutowa´ rysunki 41 i 42. c ˛
5 4 3 2
-4

ln x
0.2 0 -2 0.4 0.6 0.8 1

1
-6

-2

-1

0

1

2

U (0, δ) S (0, δ)

-8

Rysunek 41: Otoczenie i sasiedztwo ˛ punktu 0.

Rysunek 42: Prawostronne otoczenie i sasiedztwo ˛ punktu 0.

Definicja 10.6 (Punktu skupienia) Punkt c nazywamy punktem skupienia zbioru D ⊂ R, jezeli w kazdym sasiedztwie punktu ˛ ˙ ˙ c znajduje sie przynajmniej jeden punkt zbioru D. ˛ Punkt c jest wiec punktem skupienia zbioru D wtedy i tylko wtedy, gdy istnieje ciag punktów ˛ ˛ (x1 , x2 , . . .) takich, ze dla wszystkich n ∈ N ˙ xn ∈ D , xn 6= c ,
n→∞

lim xn = c
n , n+1

(486) gdzie n ∈ N .

Wniosek 10.1 Liczba 1 jest punktem skupienia zbioru liczb
30

Jest to odwzorowanie f zbioru X w zbiór Y.

164

MATEMATYKA

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

10.2

Rodzaje funkcji

W punkcie tym omówimy podstawowe typy funkcji zmiennej x. 10.2.1 Okre´ slanie funkcji jednej zmiennej

Funkcje jednej zmiennej moga by´ okre´lane: s ˛ c 1. w postaci jawnej, wówczas y jest wyrazone przez x za pomoca wzoru y = f (x); ˛ ˙ √ 2. w postaci uwikłanej, gdy x i y sa w relacji F (x, y) = 0, np. y 2 − x2 − 2 = 0 lub ˛ xey − yex − 2 = 0; 3. w postaci parametrycznej, gdy warto´ci x i y sa wyrazone przez trzecia zmienna t s ˛ ˛ ˛ ˙ (parametr) za pomoca równa´ x = ϕ(t), y = ψ(t), np. x = r sin t, y = r cos t. n ˛ 10.2.2 Funkcje wzajemnie odwrotne Dwie funkcje y = f (x) i x = ϕ(y) nazywamy wzajemnie odwrotnymi, jezeli kazda ˙ ˙ para warto´ci a, b spełniajaca warunek b = s ˛ f (a) spełnia tez warunek a = ϕ(b) i odwrotnie: ˙ kazda para warto´ci b, a spełniajaca warunek s ˛ ˙ a = ϕ(b) spełnia tez warunek b = f (a). ˙

4 3 2 1 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 1 2 3 4

1.5 1 0.5

-1.5

-1

-0.5 -0.5 -1

0.5

1

1.5

Uwaga 10.2 Aby funkcja y = f (x) była odwracalna, musi by´ jednoznaczna (tj. róznym c ˙ warto´ciom y odpowiadaja˛ rózne warto´ci x) s s ˙ Rysunek 43: Funkcje y = ex , y = ln x, y = sin x i jednokrotna (tzn. róznym warto´ciom x s ˙ i y = arcsin x. odpowiadaja˛ rózne warto´ci y). s Funkcja ˙ odwrotna jest równiez jednoznaczna i jednokrotna. Funkcje odwrotna˛ zapisujemy jako funkcje ˛ ˛ ˙ zmiennej x; zamiast x = ϕ(y) piszemy y = ϕ(x). Wykresy funkcji y = f (x) i y = ϕ(x) sa ˛ symetryczne wzgledem prostej y = x. ˛
-3 -4

-1.5

Ponizej przedstawione sa przykłady funkcji odwrotnych. Zostały one zapisane zgodnie z ˛ ˙ reguła przytoczona w powyzszej uwadze: w drugiej kolumnie x = ϕ(y), w nastepnej y = ϕ(x). ˛ ˛ ˛ ˙ y = x2 y = ex y= 10.2.3 x= √ y y= √ x

x = ln y

y = ln x

2y − 1 2x − 1 x+1 x= y= 2−x y+1 x+1

Funkcje elementarne

Definicja 10.7 Funkcje elementarne sa˛ to funkcje okre´lone wzorami zawierajacymi sko´ czona˛ s n ˛ liczbe operacji algebraicznych wykonanych na zmiennej niezaleznej, na funkcji oraz na pewnych ˛ ˙ stałych. 165

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

MATEMATYKA

w której współczynniki ai sa wielomianami zmiennej x, np. (x − 1)y 2 + xy − x2 − 1 = 0. Jezeli ˛ ˙ równanie takie rozwiazemy wzgledem y, to w´ród rozwiaza´ znajda sie funkcje wymienione s ˛˙ ˛ ˛ n ˛ ˛ ponizej. ˙ 1. Funkcja całkowita wymierna: y = a0 xn + a1 xn−1 + . . . + an−1 x + an ; w szczególno´ci s 2 moze to by´ funkcja stała y = a, liniowa y = ax +b, funkcja kwadratowa y = ax + bx + c c ˙ (sa to funkcje potegowe). ˛ ˛

Funkcje elementarne dzielimy na funkcje algebraiczne i funkcje przestepne. W funkcjach ˛ algebraicznych zmienna x i funkcja y sa zwiazane równaniem algebraicznym: ˛ ˛ X ai y k = 0

25 20 15 10 5

y = x6 y = x4

1.4 1.2 1 0.8 0.6

y = x0

y=x

2

0.4 0.2 3 0 0.2

y = x2 y=x
0.4
4

y = x6

y = x0
-3 -2 -1 0 1 2

c
0.8 1 1.2 1.4

0.6

Rysunek 44: Funkcje potegowe z wykładnikiem parzystym. ˛

10 8 6 4 2

y = x7

y = x3

1.4

y = x3

y = x5 y = x1
3

1.2 1 0.8

-3

-2

-1

-2 -4 -6 -8 -10

1

2

y = x5

0.6 0.4 0.2 0 0.2

y = x1
y = x7
0.4 0.6 0.8 1 1.2 1.4

Rysunek 45: Funkcje potegowe z wykładnikiem nieparzystym. ˛

2. Funkcja wymierna ułamkowa, czyli iloraz dwóch wielomanów y= a0 xn + a1 xn−1 + . . . + an−1 x + an b0 xn + b1 xn−1 + . . . + bn−1 x + bn

przy czym licznik nie dzieli sie przez mianownik. Na rysunku 47 przedstawiamy przykła˛ dowe wykresy funkcji y, z mianownikiem w postaci funkcji kwadratowej. W szczególno´ci s ax+b moze to by´ funkcja homograficzna y = cx+d , w której c 6= 0 oraz ad − bc 6= 0. c ˙ 166

MATEMATYKA

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

y = x −4

10 8 6 4

y = x −4

3 2.5

y = x −3
y=x
−2

y = x −4

2 1.5 1 0.5 0

y = x −2 2 y = x −1
-2 -1
− y = x-21

1

2

y = x −1

-4

y = x −3

-6 -8 -10

0.6

0.8

1

1.2

1.4

Rysunek 46: Funkcje potegowe z wykładnikiem ujemnym. ˛

40 25 20 15 10 5 -10 0 2 x 4 -8 -6 -4 -2 15 10 -20 5 0 -5 -4 -2 -10 -20 2 4 x 6 8 10 -40 10 20 20

Rysunek 47: Funkcje wymierne ułamkowe: ∆mianownika < 0. ∆mianownika = 0. ∆mianownika > 0.

3. Funkcja niewymierna, czyli taka, w której wystepuje pierwiastkowanie zmiennej nieza˛ √ √ 3 2 + 1. leznej, np. y = x + 8, y = x ˙
1 0.8 0.6 0.4 0.2 0 -0.2 -0.4 -0.6 -0.8 -1 0.2 0.4 0.6 0.8 1 1 0.8 0.6 0.4 0.2 0 -0.2 -0.4 -0.6 -0.8 -1 -2 0.2 0.4 0.6 0.8 1 -4 -2 0 2 4 1 2

-1

Rysunek 48: Funkcje pierwiastkowe: y = x1/2 , y = x3/2 i y = x1/3 .

Definicja 10.8 Funkcja przestepna˛ jest funkcja, której nie mozna wyrazi´ równaniem c ˛ ˛ ˙ 0, gdzie ai sa˛ wielomianami zmiennej x. Najprostszymi funkcjami przestepnymi sa: ˛ ˛ 1. Funkcje wykładnicze: y = abx+c , y = ex , y = 3x
2 −3x+5

P

ai y k =

2. Funkcje logarytmiczne: y = loga ϕ(x), y = ln(2x + 1), y = log3 (x2 − 2x) (patrz rys. 51). 3. Funkcje trygonometryczne: y = sin(2x + 1), y = cos x, y = tan x (patrz rys. 53)31 . 2
Funkcje tangens i cotangens czesto zapisywane sa jako tg i ctg. W wykładzie bedziemy posługiwa´ sie c ˛ ˛ ˛ ˛ zapisem: tan = tg i cot = ctg.
31

167

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

MATEMATYKA

800 600 400 200

800 600 400 200

-1

0

1

2

3

-1

0

1

2

3

4

5

Rysunek 49: Funkcje wykładnicze: y = abx+c i y = 3x
y = ax, a >1
40
1 0.8

2 −3x+5

.

y = ax ,a <1

30

20

10 x

3x

ex

2x

(1.5) x

0.6 0.4

(9 / 10) x (1 / 1.5) x (1 / 2) x (1 / e) x

10

0.2

(1 / 10) x
0 1 2 3 4 5 6 7 8
0 1 2 3 4 5 6 7 8

Rysunek 50: Funkcje wykładnicze z a > 1 i 0 < a < 1.

4. Funkcje cyklometryczne: y = arcsin x, y = arccos x, y = arctan x, y = arccot x (czytamy arkus sinus, kosinus, tangens, kotangens x ). Sa to funkcje odwrotne wzgledem ˛ ˛ funkcji trygonometrycznych, przy czym uwzglednia sie tylko jeden półokres funkcji (patrz ˛ ˛ Uwaga 10.2, str. 165).
y = arccosx
3
1

2 1
-4 -2

y = arctanx
0.5 0 -0.5 -1

2

4

-1

-0.8 -0.6 -0.4 -0.2

0.2 -1

0.4

0.6

0.8

1

y = arcsinx

Rysunek 54: Funkcje cyklometryczne: y = arcsin x, y = arccos x oraz y = arctan x.

Funkcje cyklometryczne czesto opisujemy nastepujaco: arcsin x = sin−1 x, arccos x = ˛ ˛ ˛ cos−1 x, arctan x = tan−1 x, arccot x = cot−1 x. Zapisu tego nie wolno utozsamia´ z c ˙ −1 1 operacja dzielenia: 1 podzielone przez funkcje, tzn. sin x 6= sin x . ˛ ˛ y y y y = arcsin x = arccos x = arctan x = arccot x ⇐⇒ ⇐⇒ ⇐⇒ ⇐⇒ 168 x = sin y x = cos y x = tan y x = cot y |y| ≤ π/2 0≤y≤π |y| < π/2 0<y<π

MATEMATYKA

10. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ

2 -1 0 -2 -4 -6 -8 -10 -2 -2 -1 0 1 2 3 4 5 2 1 2 3 4

-4

¢ ¡ Rysunek 51: Funkcje logarytmiczne: y = ln (2x + 1) i y = log3 x2 − 2x .
3 2 1

y = log 2 x y = log e x = ln x y = log10 x
1 -1 -2 -3 2 3 4 5

y = log1/ 10 x y = log1/ 2 x

Rysunek 52: Funkcje logarytmiczne z róznymi podstawami. ˙

5. Funkcje hiperboliczne: y = sinh x, y = cosh x, y = tanh x, y = coth x (czytamy sinus hiperboliczny x, kosinus, tangens i kotangens hiperboliczny x). Sa to funkcje pola ˛ okre´lane na hiperboli równoosiowej o równaniu x2 −y 2 = 1 (nastepne wykłady). Funkcje s ˛ te mozna równiez opisa´ nastepujaco: c ˛ ˛ ˙ ˙ y= y= ex − e−x = sinh x 2 ex − e−x = tanh x ex + e−x y= ex + e−x = cosh x 2 ex + e−x 1 = x tanh x e − e−x

coth x =

Funkcje sinh x, tanh x, coth x sa dobrymi przykładami funkcji nieparzystych (patrz ˛ podpunkt 10.2.5, str. 172). Funkcje cosh x czesto nazywamy linia˛ ła´ cuchowa. Jest n ˛ ˛ ˛ 2 to funkcja parzysta. Jej wykres lezy powyzej wykresu paraboli y = 1 + 0.5x . ˙ ˙
10 8 6 4 2 -4 -3 -2 -1 -2 -4 -6 -8 -10 1 2 3 4

10

y = sinhx

y = coshx

8 6 4 2

y = 1 + 0.5x2

-4

-3

-2

-1

0

1

2

3

4

Rysunek 55: Funkcje hiperboliczne: y = sinh x i y = cosh x.

169

5 1 2 3 -2 -1 -2 -4 -6 1 2 -1 Rysunek 56: Funkcje hiperboliczne: y = tanh x i y = coth x. arcosh x.5 y = sinx 0. artanh x. 1 6 0. |x| < 1 2 1−x arcoth x = 1 x+1 ln .5 2 4 -1 -1 Rysunek 53: Funkcje trygonometryczne: y = sin (2x + 1).5 y = tanhx 4 2 y = cothx -3 -2 -1 -0.5 -1 0 -0.10. Zapisu tego nie wolno utozsamia´ z operacja c ˛ ˙ −1 1 dzielenia: 1 podzielone przez funkcje.4 Funkcje nieelementarne 1 1+x ln .5 1 2 3 -4 -3 -2 -1 -2 -4 -6 -8 -10 1 2 3 4 -4 -2 0 -0. kosinus. Do podstawowych tozsamo´ zachodzacych miedzy funkcjami hiperbolicznymi zaliczamy sci ˛ ˛ ˙ ¶2 µ x ¶2 µ x e + e−x e − e−x sinh x 2 2 = tanh x − =1 cosh x − sinh x = 2 2 cosh x sinh 2x = 2 sinh x cosh x cosh 2x = cosh2 x + sinh2 x 6. Wymienione funkcje mozna równiez opisa´ nastepujaco: c ˛ ˛ ˙ ˙ √ √ ¢ ¡ ¢ ¡ arcosh x = ln x ± x2 − 1 . |x| > 1 2 x−1 Funkcje. ˛ arcoth x (czytamy area sinus. ˛ 10. arcosh x = cosh−1 x. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA 1 1 10 8 6 4 2 y = cosx 0. ˛ Funkcje takie okre´ slamy nastepujaco. Przy pomocy kilku wzorów dla róznych przedziałów. które nie sa funkcjami elementarnymi nazywamy funkcjami nieelementarnymi.2. Funkcje odwrotne wzgledem funkcji hiperbolicznych: arsinh x. tangens. tzn. ˛ ˛ ˛ artanh x = tanh−1 x. y = tan (x/2) oraz y = sin x i y = cos x. ˛ ˛ 1. ˙ ⎧ ⎨ −1 dla x < 0 0 dla x = 0 y= ⎩ 1 dla x > 0 170 . arcoth x = coth−1 x. np. sinh x 6= sinh x . x ≥ 1 arsinh x = ln x + x2 + 1 artanh x = Funkcje area czesto opisujemy nastepujaco: arsinh x = sinh−1 x. kotangens x ).

FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ y = arsinhx y = arcoshx -4 -2 -1 2 4 -1 0. 171 . n Prostymi przykładami funkcji nieelementarnych sa: ˛ 1. scia y = lim 1 n→∞ 1 + x4n 3. Przy pomocy równa´ funkcyjnych. zwana entier x: funkcja y jest najwieksza liczba całkowita. ˛ ˛ ˛ ˛ ˛sc która nie przewyzsza zmiennej x. 2. 59). 485). 4. np.5 0. których rozwiaza´ nie mozna wyrazi´ w sko´ czonej n ˙ c n ˛ n ˙ postaci. Cze´´ całkowita liczby x.MATEMATYKA 3 2 1 1 2 10. Funkcje te oznaczamy y = 3. Znak liczby x zwany signum x : y = ˛ ˛ ⎩ 1 dla x > 0 sgn x (rys. 59). Przy pomocy równa´ rózniczkowych. Warto´´ bezwzgledna lub moduł liczby x : y = sc ˛ ½ −x dla x < 0 (rys.5 1 -3 -2 -1 4 y = artanhx y = arcothx 3 2 1 0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 -1 -2 -3 -4 Rysunek 58: Funkcje (odwrotne): y = tanh−1 x i y = coth−1 x.5 3 -2 -3 -2 Rysunek 57: Funkcje (odwrotne): y = sinh−1 x i y = cosh−1 x.5 2 2. Oznaczamy ja y = E(x) lub y = [x] (rys. ˛ ˙ 2. Przy pomocy przej´ granicznego. x dla x ≥ 0 ⎧ ⎨ −1 dla x < 0 0 dla x = 0 . 4 3 2 1 -1 -0.5 1 1.

Mówimy. ze funkcja f (x) jest funkcja nieparzysta.5 Funkcje parzyste. Funkcjami okresowymi sa funkcje trygonometryczne: ˛ ˛ sin(x + 2π) = sin x. Funkcje okresowe. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ 4 MATEMATYKA 2 -4 -2 0 2 4 4 3 2 -2 1 -4 -4 -2 0 2 4 Rysunek 59: Funkcje nieelementarne: y = E(x). nieparzyste i okresowe 1. y = x4 − 5x2 − 1 ˛ ˛ 1 10 y = cosx 0. Funkcje parzyste. y = |x| i y = sign x. 172 . cos(x + 2π) = cos x.5 8 6 4 1 T y = sinhx 0. bowiem ˛ ˛ y(−x) = ex − e−x e−x − ex =− = −y(x) 2 2 3. Z poznanych wcze´niej funkcji funkcja parzysta jest funkcja y = cosh x. funkcje: y = sin x. jezeli dla kazdego ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ x z przedziału oznaczono´ci funkcji zachodzi równo´c s s´ f (−x) = f (x) Funkcja parzysta jest: y = cos x. y = x3 . bowiem s ˛ ˛ y(−x) = e−x + ex ex + e−x = = y(x) 2 2 2.5 2 x 4 -4 -3 −x -2 -1 2 -2 -4 -6 -8 -10 1 2 x 3 4 0 -0. Mówimy.10. 10. funkcja nieparzysta y = sinh x i funkcja okresowa y = cos x.5 −x -4 -2 0 -0. jezeli dla kazdego ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ x z przedziału oznaczono´ci funkcji zachodzi równo´c s s´ f (x + T ) = f (x) Liczbe T nazywamy okresem funkcji. ze funkcja f (x) jest funkcja okresowa. jezeli dla ˛ ˛ ˙ ˙ kazdego x z przedziału oznaczono´ funkcji zachodzi równo´´ sci sc ˙ f (−x) = −f (x) Funkcjami nieparzystymi sa np. Funkcje nieparzyste.5 2 4 6 8 10 12 14 16 f (− x ) = − f (x ) f (− x ) = f ( x ) -1 -1 Rysunek 60: Funkcja parzysta y = cos x. Równiez funkcja y = sinh x ˛ ˙ jest funkcja nieparzysta. ze funkcja f (x) jest funkcja parzysta. Mówimy.2.

b) ˛ ˛ ˛ ˛ 30 25 20 15 10 5 0 2 1 0. Funkcje monotoniczne. b). ˛ ˛ ˛ ˛ Jezeli przy spełnieniu warunku a < x1 < x2 < b zachodzi nierówno´c f (x1 ) ≥ f (x2 ). ˛ ˛ 5. to taka funkcje nazywamy monotonicznie rosnaca na przedziale (a. ˛ 173 .5 0 -1 -2 -3 -4 -4 -3 -2 -1 1 2 3 4 -5 1 1. FUNKCJE JEDNEJ ZMIENNEJ 4. to s´ ˙ funkcje te nazywamy monotonicznie malejaca na przedziale (a.5 3 Rysunek 61: Funkcja malejaca i rosnaca. Jezeli funkcja f (x) ma na przedziale (a. Funkcje ograniczone. b) te własno´´. ze dla sc ˙ ˛ ˙ kazdych dwóch warto´ci x1 . jezeli jej warto´ci s ˛ ˙ nie przewyzszaja pewnej liczby M i ograniczona˛ od dołu. Funkcje nazywamy ograniczona˛ od góry. Funkcje ograniczona od góry i od dołu nazywamy funkcja ˛ ˛ ˛ ograniczona. x2 spełniajacej warunek a < x1 < x2 < b zachodzi nierówno´c s s´ ˛ ˙ f (x1 ) ≤ f (x2 ). jezeli jej warto´ci nie sa s ˛ ˛ ˙ ˙ mniejsze od pewnej liczby m.5 2 2.MATEMATYKA 10.

x −→ +∞ 3.granica niewła´ n sciwa. 9− granica n n s n n s niesko´ czona w niesko´ czono´ Zamiast granica sko´ czona mówimy tez granica wła´ n n sci. x− argument. −∞ jest punktem skupienia dziedziny funkcji. 4. Definicja 11. których numeracje przedstawia tabela ˛c ˛ ˙ f (x) −→ g x −→ c 1 x −→ ∞ 4 x −→ −∞ 5 f (x) −→ +∞ f (x) −→ −∞ 2 3 6 7 8 9 Tablica 1: Typy granic funkcji Przypadkom tym nadajemy nazwy: 1− granica sko´ czona w sko´ czono´ci. +∞ jest punktem skupienia dziedziny funkcji 3. c jest punktem skupienia dziedziny funkcji 2. gdy dla kazdego ˛ ˛ ˙ ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ S. co zapisujemy x→x0 lim f (x) = g (487) lub f (x) −→ g ⇐⇒ ∀ (xn ) ∀n ∈ N .2 (Granicy funkcji według Cauchy’ego) Liczbe g nazywamy granica funkcji f (x) w punkcie x0 wtedy i tylko wtedy. 7. 6. D− dziedzina funkcji. ze dla kazdego argumentu x spełniajacego nierówno´´ sc ˛ ˙ ˙ 0 < |x − x0 | < δ zachodzi nierówno´´ |f (x) − g| < ε. x −→ c 2. xn ∈ S lim xn = x0 =⇒ lim f (xn ) = g x→x0 n→∞ n→∞ Definicja 11. g− liczby (sko´ czone).według Heinego i Cauchy’ego. zbieznego do x0 . 5− granica sko´ czona w niesko´ czono´ci. ze ˙ 1. Rozwazajac granice funkcji dla ˛ ˙ ˛ 1. x −→ −∞ Zakładamy. co zapisujemy sc x→x0 lim f (x) = g ⇐⇒ (488) ⇐⇒ (∀ε > 0 ∃δ > 0 ∀x (0 < |x − x0 | < δ)) =⇒ (|f (x) − g| < ε) 174 .11. n sciwa. 3− granica n n s niesko´ czona w sko´ czono´ci. ciag warto´ci funkcji (f (xn )) jest zbiezny do s ˛ ˛ ˙ ˙ g. c. 8. gdy dla kazdej ˛ ˛ ˙ liczby ε > 0 istnieje liczba δ > 0 taka.1 (Granicy funkcji według Heinego) Liczbe g nazywamy granica funkcji f (x) w punkcie x0 wtedy i tylko wtedy. Podamy dwie definicje granicy . n Rozrózniamy dziewie´ przypadków. 2. GRANICA FUNKCJI MATEMATYKA 11 Granica funkcji Wypowiadajac definicje granicy funkcji bedziemy stosowa´ za [4] nastepujace oznaczenia: c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ f − funkcja jednej zmiennej. ˙ zamiast granica niesko´ czona .

MATEMATYKA 11. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice niewła´ciwa˛ +∞ wtedy i tylko wtedy.2 (O granicy funkcji złozonej) ˙ Jezeli lim f (x) = y0 i lim h (y) = g oraz f (x) 6= y0 dla kazdego x z pewnego sasiedztwa ˛ ˙ ˙ x→x0 y→y0 punktu x0 . ciag (f (xn )) jest ˛ ˛ ˙ ˙ rozbiezny do +∞ ˙ 175 . Mówimy. s ˛ ˛ Twierdzenie 11.1 Jezeli ˙ x→x0 lim f (x) = g i x→x0 lim h (x) = p. GRANICA FUNKCJI 12 10 8 6 4 2 0 y=x y = f (x ) = x + 1 → ∞ lim x→∞ f (x ) − x = 0 x2 -2 0 2 4 6 8 10 Rysunek 62: Granica funkcji w niesko´ czono´ oraz asymptota uko´ funkcji.1 Definicja Heinego jest równowazna Definicji Cauchy’ego. to x→x0 lim h (f (x)) = lim h (y) = g y→y0 (491) Definicja 11. to x→x0 lim [f (x) ± h (x)] = g ± p (489) x→x0 lim [f (x) · h (x)] = g · p oraz przy dodatkowym załozeniu. ze p 6= 0 ˙ ˙ x→x0 lim g f (x) = h (x) p (490) Twierdzenie 11. n sci sna Uwaga 11. ˛ ˙ gdy dla kazdego ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ S i zbieznego do x0 . Granice g ∈ R nazy˛ ˙ wamy granica wła´ciwa.3 (Granicy niewła´ciwej w punkcie według Heinego) s s 1.

to otrzymamy okre´lenie tzw. GRANICA FUNKCJI MATEMATYKA x→x0 lim f (x) = +∞ lub f (x) −→ +∞ x→x0 (492) 2. Definicja 11. gdy lim f (x) = lim f (x) (496) x→x0− x→x0+ Niech funkcja f (x) jest okre´ slona na przedziale (a. x→x0+ Twierdzenie 11. co zapisujemy sc x→+∞ lim f (x) = g ⇐⇒ ∀ε > 0 ∃δ 176 ∀x > δ =⇒ |f (x) − g| < ε (497) . Mówimy. gdy dla kazdej liczby M istnieje liczba δ > 0 taka. ze dla kazdego argumentu ˙ ˙ ˙ x spełniajacego nierówno´´ 0 < |x − x0 | < δ zachodzi nierówno´´ f (x) > M sc sc ˛ x→x0 lim f (x) = +∞ ⇐⇒ ∀M ∃δ > 0 ∀x (0 < |x − x0 | < δ) =⇒ (f (x) > M) (494) s 2. ze dla kazdego argumentu ˙ ˙ ˙ x spełniajacego nierówno´´ 0 < |x − x0 | < δ zachodzi nierówno´´ f (x) < M sc sc ˛ x→x0 lim f (x) = −∞ ⇐⇒ ∀M ∃δ > 0 ∀x (0 < |x − x0 | < δ) =⇒ (f (x) < M) (495) Uwaga 11. x0 + δ). x0 ) lub prawo˛ ˛ ˛ stronne (x. ze funkcja f (x) ma w punkcie niewła´ciwym +∞ granice g wtedy i tylko wtedy. gdy dla kazdej liczby M istnieje liczba δ > 0 taka.2 Jezeli w okre´leniu granicy (wła´ciwej lub niewła´ciwej) funkcji f (x) w punkcie s s s ˙ x0 zastapimy sasiedztwo S tego punktu przez sasiedztwo lewostronne (x0 − δ. s ˛ ˙ gdy dla kazdej liczby ε > 0 istnieje liczba δ taka. ∞).5 (Granicy według Cauchy’ego w +∞) Mówimy. ze dla kazdego argumentu x > δ zachodzi ˙ ˙ ˙ nierówno´´: |f (x) − g| < ε. Mówimy.3 Funkcja f (x) ma granice (wła´ciwa˛ lub niewła´ciwa) w punkcie x0 wtedy s s ˛ ˛ i tylko wtedy.11. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice niewła´ciwa˛ −∞ wtedy i tylko ˛ ˙ wtedy. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice niewła´ciwa˛ +∞ wtedy i tylko ˛ ˙ wtedy.4 (Granicy niewła´ciwej w punkcie według Cauchy’ego) s s 1. Mówimy. s ˛ ˙ gdy dla kazdego ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ S i zbieznego do x0 . ciag (f (xn )) jest ˛ ˛ ˙ ˙ rozbiezny do −∞ ˙ lim f (x) = −∞ lub f (x) −→ −∞ x→x0 x→x0 (493) Definicja 11. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice niewła´ciwa˛ −∞ wtedy i tylko wtedy. granicy jednostronnej s • lewostronnej lim f (x) x→x0− • prawostronnej lim f (x).

1 Obliczy´ lim f (x). c ˙ Widzimy. W efekcie otrzymujemy sc ˛ f (x) = x4 + 5x3 + 11x2 + 16x + 12 12 1 = = 3 + 16x2 + 52x + 48 x→0 x 48 4 Odp. s ˛ ˙ gdy dla kazdego ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ (a. zatem ˙ ˙ = lim x3 + 3x2 + 5x + 6 (x + 2) (x2 + x + 3) x2 + x + 3 1 = lim = lim = 2 + 14x + 24 x→−2 x→−2 x→−2 x (x + 2) (x + 12) x + 12 2 lim Odp. GRANICA FUNKCJI Definicja 11. ∞). Okazuje sie. ze funkcja f (x) ma w punkcie niewła´ciwym +∞ granice g wtedy i tylko wtedy. ciag (f (xn )) jest ˛ ˛ ˙ ˙ zbiezny do g. c x→−2 Rozwiazanie 11. rozbieznego do −∞. s ˛ ˙ gdy dla kazdej liczby ε > 0 istnieje liczba δ taka. Definicja 11.1 Podstawiamy za x warto´´ 0. Warto´´ granicy = 1/4.1. co zapisujemy ˙ x→+∞ lim f (x) = g lub f (x) −→ g x→+∞ (498) Niech funkcja f (x) jest okre´ slona na przedziale (−∞. a). ze funkcja f (x) ma w punkcie niewła´ciwym −∞ granice g wtedy i tylko wtedy. sc lim Przykład 11. co zapisujemy ˙ x→−∞ lim f (x) = g lub f (x) −→ g x→−∞ (499) Definicja 11. 177 . s ˛ ˙ gdy dla kazdego ciagu (xn ) o wyrazach xn ∈ (−∞.2 Obliczy´ lim f (x). gdy f (x) jest funkcja˛ z Przykładu 11. rozbieznego do +∞.6 (Granicy według Heinego w +∞) Mówimy.3 Podobnie okre´lamy granice niewła´ciwe −∞ oraz +∞ funkcji w punktach nies s wła´ciwych −∞ i +∞.MATEMATYKA 11. jezeli c ˙ x→0 x4 + 5x3 + 11x2 + 16x + 12 x3 + 16x2 + 52x + 48 Rozwiazanie 11. ze funkcja f (x) ma w punkcie niewła´ciwym −∞ granice g wtedy i tylko wtedy. 0 Sprawdzamy. czy licznik i mianownik f (x) mozemy ˙ podzieli´ przez (x + 2) (x 6= −2). a). co zapisujemy sc x→−∞ lim f (x) = g ⇐⇒ ∀ε > 0 ∃δ ∀x < δ =⇒ |f (x) − g| < ε (500) Uwaga 11. ze jest to mozliwe. s Przykład 11. zatem c ˛ ˙ ˙ lim x4 + 5x3 + 11x2 + 16x + 12 (x + 2) (x3 + 3x2 + 5x + 6) = lim = x→−2 x→−2 x3 + 16x2 + 52x + 48 (x + 2) (x2 + 14x + 24) x3 + 3x2 + 5x + 6 0 = 2 + 14x + 24 x→−2 x 0 Ponownie sprawdzamy.8 (Granicy według Cauchy’ego w −∞) Mówimy. czy mozemy wydzieli´ z licznika i mianownika czynnik (x + 2) (x 6= −2). ciag (f (xn )) jest ˛ ˛ ˙ ˙ zbiezny do g. Granica jest równa 1/2. ze mozemy.7 (Granicy według Heinego w −∞) Mówimy.2 lim f (x) = ˛ x→−2 0 . ze dla kazdego argumentu x < δ zachodzi ˙ ˙ ˙ nierówno´´ |f (x) − g| < ε.

to lim f (x) = l. lim a −1 x→0 x ln (1 + x) lim x→0 x ln (1 + mx) lim x→0 x (1 + x)m − 1 lim x→0 x lim Definicja 11. GRANICA FUNKCJI MATEMATYKA Uwaga 11. Jezeli dla kazdego x ∈ S jest ˙ ˙ g (x) ≤ f (x) ≤ G (x) i jezeli lim g (x) = lim G (x) = l. które f (x) przyjmuje dla dowolnego x ∈ S. Rachunek granic niewła´ sciwych Na wstepie przytoczymy podstawowe twierdzenia.11. ze funkcja f (x) oraz dwie funkcje g (x) i G (x) sa okre´lone w pewnym sasiedztwie s ˛ ˛ ˙ ˙ S punktu x0 .5 (O granicy prawostronnej) Jezeli funkcja f (x) jest rosnaca i ograniczona w pewnym prawostronnym sasiedztwie S ˛ ˛ ˙ n punktu x0 .6 (O trzech funkcjach) Załózmy. a > 0 = 1 = m = m µ ¶x 1 e = lim 1 + |x|→∞ x (508) 11.9 (Liczby e) Liczbe e okre´lamy wzorem: s ˛ x→0 x = ln a. to istnieje sko´ czona granica prawostronna funkcji w punkcie x0 x→x0+ lim f (x) = g (510) i granica ta jest mniejsza od warto´ci. s Twierdzenie 11.4 (O granicy lewostronnej) Jezeli funkcja f (x) jest rosnaca i ograniczona w pewnym lewostronnym sasiedztwie S ˛ ˛ ˙ n punktu x0 . ˛ Twierdzenie 11.4 Przy rozwiazywaniu zada´ mozna korzysta´ z nastepujacych granic n c ˛ ˛ ˛ ˙ x→a lim sin x = sin a (501) (502) a>0 (503) (504) (505) (506) (507) sin x = 1 x→0 x lim ax = 1. które f (x) przyjmuje w S.1 Warunki istnienia granicy. to istnieje sko´ czona granica lewostronna funkcji w punkcie x0 x→x0− lim f (x) = g (509) i granica ta jest wieksza od wszystkich warto´ci. s ˛ Twierdzenie 11. ˙ x→x0 x→x0 x→x0 178 .

n Twierdzenie 11. ˙ Twierdzenie 11. 32 33 szczegółowej analizie funkcji f (x) i g (x)32 . xn ∈ S. to ˛ ˙ x→x0 lim f (x) g (x) = +∞ Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = +∞. δ).10 Jezeli funkcja f (x) ma w punkcie x0 granice sko´ czona. Podobnie funkcja f (x) = cos x jest ograniczona. GRANICA FUNKCJI Uwaga 11. ˛ Uwaga 11. x nalezacych do S (x0 . to lim ˙ x→x x→x0 x→x0 |f (x)| 0 Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = G > 0.5 Analogiczne twierdzenie mozna sformułowa´ dla granic jednostronnych.11 (O granicach funkcji) 1 = +∞ Jezeli lim f (x) = 0+ . n sc n sc 179 .7 (O warunku nieistnienia granicy sko´czonej) n Jezeli funkcja f (x) okre´lona w pewnym sasiedztwie S punktu x0 nie ma granicy sko´czonej s n ˛ ˙ w punkcie x0 .8 Jezeli funkcja f jest okre´lona w pewnym sasiedztwie S punktu x0 i dla s ˛ ˙ pewnego ciagu (xn ) . to granice lim f (x) · g (x) mozna wyznaczy´ po c ˛ ˙ x→x ˙ x→x x→x 0 0 0 Czytamy: niesko´ czono´´ razy zero. ciag (f (xn )) jest rozbiezny.6 Z istnienia granicy sko´ czonej wynika ograniczono´´ funkcji. xn ∈ S. ze odpowiadajacy mu ciag warto´ci s ˛ ˛ ˛ ˙ funkcji (f (xn )) jest rozbiezny. ze dla kazdych dwóch n ˙ ˙ punktów x . Warunkiem koniecznym i wystarczajacym istnienia s ˛ ˛ granicy sko´ czonej lim f (x) jest. Natomiast z ogran sc 1 niczono´ci funkcji nie wynika istnienie granicy. to lim [f (x) + g (x)] = +∞ ˙ x→x0 x→x0 x→x0 po szczegółowej analizie funkcji f (x) i g(x)33 . to lim f (x) · g (x) = −∞ ˙ x→x0 x→x0 x→x0 x→x0 Jezeli lim f (x) = +∞ i funkcja g(x) jest ograniczona w sasiedztwie punktu x0 . Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = +∞. to lim f (x) · g (x) = +∞ ˙ x→x x→x x→x Jezeli lim f (x) = 0 i f (x) 6= 0 dla x ∈ S (x0 . δ) takie. dla grac ˙ nic w niesko´ czono´ci oraz dla granic niewła´ciwych. ze f (x) jest funkcja ˛ ˛ ˙ ˙ okre´lona˛ w pewnym sasiedztwie punktu x0 . ale lim sin x nie istnieje (dla x0 = 0). n s s Twierdzenie 11. to lim ˙ x→x x→x0 f (x) 0 1 Jezeli lim f (x) = 0− . aby dla ∀ε > 0 ∃S (x0 .9 (O warunkach Cauchy’ego istnienia granicy sko´czonej) n n Niech x0 oznacza liczbe sko´czona˛ albo +∞ albo −∞ i załózmy. w którym funkcja f (x) jest ograniczona. to istnieje ciag (xn ) . to istnieje ˛ ˛ ˙ sasiedztwo punktu x0 . δ) zachodzi nierówno´´ sc ˙˛ |f (x0 ) − f (x00 )| < ε (511) 0 x→x0 00 n Twierdzenie 11. n sc Czytamy: niesko´ czono´´ minus niesko´ czono´´. Na przykład funkcja f (x) = sin x jest ogranis 1 1 czona. xn → x0 taki.MATEMATYKA 11. x→x0 1 ale limx→0 cos x nie istnieje. to lim = −∞ ˙ x→x x→x0 f (x) 0 x→x0 1 = +∞ |f (x)| 1 =0 Jezeli lim f (x) = +∞ albo lim f (x) = −∞. to lim ˙ x→x0 0 0 0 Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = G < 0. Twierdzenie 11. xn → x0 . to funkcja f (x) nie ma w ˛ ˛ ˙ punkcie x0 granicy sko´czonej. to granice lim [f (x) − g (x)] mozna wyznaczy´ c ˛ ˙ ˙ x→x0 x→x0 x→x0 Jezeli lim f (x) = +∞ i lim g (x) = 0.

to mówimy. przy czym lim |f (x)| = ∞. lim |g (x)| = ∞. prowadzacej s ˛ ˛ A do nieoznaczono´ci typu 0 · ∞. δ) jest zapisana w postaci s ˛ ˙ f (x) ilorazu u (x) = g(x) . to w pierwszej kolejno´ci znajdujemy granice A funkcji ln u(x) = g(x)·ln f (x). ˛ ˙ ˙˛ ³ ´ 1 1 1 Przekształcajac róznice f (x) − g(x) = f (x) − g(x) : f (x)g(x) . s ˛ ˛ W przypadku nieoznaczono´ typu 1∞ i ∞0 postepujemy analogicznie. przy czym lim |f (x)| = +∞. (z niektórymi z nich spotkamy sie przy ciagach liczbowych). ˛ ˛ Definicja 11. ˙ x→x0 x→x0 s ze u (x) jest dla x da˛zacego do x0 funkcja typu ∞ − ∞ lub nieoznaczono´cia˛ typu ∞ − ∞.2 Symbole nieoznaczone 0 . ze u (x) jest ˙ x→x0 ∞ ∞ x→x0 dla x da˛zacego do x0 funkcja˛ typu ˙˛ lub nieoznaczono´cia˛ typu s ∞ . ∞ Definicja 11. to mówimy. GRANICA FUNKCJI MATEMATYKA 11. 00 ∞ Dla funkcji argumentu rzeczywistego okre´ slamy nastepujace symbole nieoznaczone ˛ ˛ ∞ · 0.14 Jezeli u(x) = f (x)g(x) i lim f (x) = 0.10 Jezeli funkcja u (x) okre´lona w sasiedztwie S (x. sci ˛ Przykład 11.12 Jezeli funkcja u (x) okre´lona w sasiedztwie S (x. ze ˙ x→x0 x→x0 u (x) jest dla x da˛zacego do x0 funkcja typu ∞ · 0 lub nieoznaczono´cia˛ typu ∞ · 0.11. lim g (x) = 0.11 Jezeli funkcja u (x) okre´lona w sasiedztwie S (x. to mówimy. 0 ∞ . nieoznaczono´´ typu f (x) − sc ˛ ˛ ˙ g(x) sprowadzamy do postaci ∞ ∞ lub 0 . lim g (x) = 0. 0 sc Definicja 11. to mówimy. a nastepnie delogarytmujemy ja˛ i obliczamy granice e . δ) jest zapisana w postaci s ˛ ˙ f (x) ilorazu u (x) = g(x) . ∞ − ∞. lim |g (x)| = ∞.3 Obliczy´ granice funkcji c a) c) e) lim (2x + 1) sin 1 x b) d) f) lim ¡√ √ ¢ 1+x− x x→∞ x→∞ x−c x→c x2 − c2 µ ¶x 1 lim 1 + x→∞ x lim 2x + 1 x→∞ x lim lim ex (2 + sin x) x→∞ ex 180 . ∞0 . δ) jest dana w postaci s ˛ ˙ róznicy u (x) = f (x) − g(x). s 0 Definicja 11. lim g (x) = 0 (nieoznaczono´´ typu ˙ x→x0 x→x0 00 ). δ) jest zapisana w postaci s ˛ ˙ iloczynu u (x) = f (x) · g (x). przy czym lim f (x) = 0. 1∞ . ˛ ˛ sprowadzamy to zagadnienie do przypadku nieoznaczono´ci typu ∞ lub 0 .13 Jezeli funkcja u (x) okre´lona w sasiedztwie S (x. s ˛ ˙˛ Przekształcajac funkcje u(x) do postaci u(x) = f (x)/1/g(x) lub u(x) = g(x)/1/f (x). ze u (x) jest dla x ˙ x→x0 x→x0 dazacego do x0 funkcja˛ typu ˛˙ ˛ 0 0 lub nieoznaczono´cia˛ typu 0 . przy czym lim |f (x)| = ∞. s ∞ 0 Definicja 11.

3 ˛ • Przekształcimy wyrazenie ˙ 11. Otrzymamy ¡√ √ ¢ 1 + x − x pomnozymy i podzielimy przez sume ˛ ˙ ¡√ √ √ √ ¢ ¡√ √ ¢ 1 1+x− x= 1+x− x 1+x+ x · √ √ = 1+x+ x 1+x−x 1 =√ √ =√ √ 1+x+ x 1+x+ x A wiec ˛ ³√ √ ´ 1 1 + x − x = lim √ √ =0 x→∞ x→∞ 1+x+ x lim x−c 1 x−c x6=c = = 2 − c2 x (x − c) (x + c) x+c 1 x−c 1 = = lim 2 − c2 x→c x x→c x + c 2c lim (c 6= 0) 1 x • Przekształcamy Zatem • Podzielimy licznik i mianownik przez x : lim 2+ 2x + 1 = lim x→∞ x→∞ x 1 =2 • Porównaj definicje liczby e oraz przykłady z nia˛ zwiazane ˛ ˛ µ ¶x 1 =e lim 1 + x→∞ x • Poniewaz ex 6= 0. GRANICA FUNKCJI 1 1 1 1 sin x 2x + 1 sin x (2x + 1) sin = (2x + 1) · · 1 = · 1 x x x x x Nastepnie obliczymy granice iloczynu funkcji ˛ ˛ lim 2x + 1 i x sin 1 x 1 x : 1 x 1 sin 1 2+ 2x + 1 sin x 2x + 1 · 1 = lim · lim 1 x = lim x→∞ x→∞ x→∞ x→∞ x x 1 x x ·1=2 • ¡√ tym przypadku róznice W ˙ ˛ √ ¢ 1 + x + x .granica nie istnieje ex (2 + sin x) = lim (2 + sin x) x→∞ x→∞ ex lim 181 . to ˙ Zatem ex (2 + sin x) = 2 + sin x ex .MATEMATYKA Rozwiazanie 11.

Cauchy: Dla kazdego ε > 0 istnieje δ > 0 taka. czyli na zbiorze s ˛ U (x0 . czyli jest równowazny (∆x)2 . je´ slon ˛ sli: ˛ ˛ ˛ . czyli x2 . ze dla dowolnego x rózniacego sie od x0 mniej niz o δ ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ ˛ warto´c funkcji f (x) rózni sie od warto´ f (x0 ) mniej niz o ε s´ sci ˛ ˙ ˙ ∀ε > 0 ∃δ > 0 (∀x ∈ Df |x − x0 | < δ =⇒ |f (x) − f (x0 )| < ε) 182 . Uzywajac tych oznacze´ i terminów mozemy Definicje 12. Uwaga 12. wiec z uwagi na ˛ ˙ ˙ (512) istnieja˛ dwie równowazne definicje ciagło´ci funkcji . ˙ a nie przyrost kwadratu argumentu x.´´ 12. ˛ s ˙ Warunek (512) odpowiada warunkowi h→0 lim f (x0 + h) = f (x0 ) (513) gdzie: h− przyrost argumentu funkcji. nazywamy ciagła w punkcie x0 . Zapis ∆x2 oznacza kwadrat przyrostu ∆x.Definicja Heinego i Cauchy’ego. okre´ a w otoczeniu x0 .1 ciagło´ci funkcji zapisa´ n c ˛ ˛ ˛ s ˙ ˙ ∆x→0 lim ∆f = 0 (516) i wypowiedzie´ nastepujaco: Funkcje f (x) nazywamy ciagła˛ w punkcie x0 . CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ MATEMATYKA 12 Ciagło´´ funkcji ˛ sc Niech funkcja f (x) bedzie okre´lona na pewnym otoczeniu U punktu x0 . róznica oraz iloczyn funkcji ciagłych w punkcie x0 jest funkcja˛ ciagła˛ w tym ˛ ˛ ˙ punkcie. ∆x traktujemy jako jeden znak. ˛ sci Funkcje f (x). jezeli niesko´czenie c n ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ małemu przyrostowi argumentu odpowiada w punkcie x0 niesko´czenie mały przyrost warto´ci n s funkcji35 . ˛ ˛ ˛ Definicja 12. czesto oznaczany równiez jako ∆x34 : ˛ ˙ ∆x = x − x0 Róznice warto´ci funkcji w punktach x i x0 oznaczamy s ˛ ˙ ∆f = f (x) − f (x0 ) (515) (514) i nazywamy przyrostem warto´ci funkcji odpowiadajacym w punkcie x0 przyrostowi argumentu s ˛ ∆x.1 Poniewaz istnieja˛ dwie równowazne definicje granicy funkcji. gdzie δ jest pewna liczba dodatnia. 35 Definicja ciagło´ funkcji według Heinego i Cauchy’ego. Suma.2 (Działania na funkcjach) 1.1 Funkcje f (x) nazywamy ciagła˛ w punkcie x0 wtedy i tylko wtedy.Heine: Kazdemu ciagowi (xn ) argumentów. δ) = (x0 − δ. x0 + δ). zbieznemu do x0 odpowiada ciag warto´ funkcji (f (xn )) sci ˛ ˛ ˙ ˙ zbiezny do f (x0 ) ˙ ³ ´ ∀(xn )n∈N ∀n xn ∈ Df ∧ lim xn = x0 =⇒ lim f (xn ) = f (x0 ) n→∞ n→∞ 34 . gdy ˛ ˛ x→x0 lim f (x) = f (x0 ) (512) Uwaga 12.

˛ ˙ Definicja 12. Iloraz funkcji ciagłych w punkcie x0 jest funkcja˛ ciagła˛ w tym punkcie przy załozeniu. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ 2. ˛ ˙ Twierdzenie 12.2 Funkcje nazywamy ciagła˛ na przedziale otwartym (sko´ czonym lub niesko´ n n ˛ ˛ czonym) wtedy i tylko wtedy. Funkcje sin x.4 Funkcja jest ciagła w punkcie x0 wtedy i tylko wtedy. ˙ 3. prawostronnie ciagła w punkcie a oraz lewostronnie ˛ ˛ ˙ ciagła w punkcie b. ze ˛ ˛ ˙ ˙ dzielnik jest rózny od zera w punkcie x0 .2 Jezeli istnieje granica wła´ciwa lim f (x) = g i funkcja h (u) jest ciagła s ˛ ˙ x→x0 w punkcie u0 = g. gdy jest w tym punkcie ˛ jednocze´nie prawostronnie i lewostronnie ciagła. sci ˛ sci ˙ Twierdzenie 12. gdy (519) lim f (x) = f (x0 ) x→x0+ lub odpowiednio x→x0− lim f (x) = f (x0 ) (520) Definicja 12.MATEMATYKA ´´ 12. bi wtedy i tylko wtedy.1 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła w punkcie x0 i funkcja h (u) jest ciagła w ˛ ˛ ˙ punkcie u0 = f (x0 ). gdy jest ona ciagła w kazdym punkcie tego przedziału. to ∙ ¸ (521) lim h [f (x)] = h lim f (x) = h (g) x→x0 x→x0 Przykład 12. ˛ (517) (518) Definicja 12. ˛ ˙ 4. to funkcja złozona h [f (x)] jest ciagła w punkcie x0 . ax . cos x. ˛ 12. s ˛ Definicja 12.3 Funkcje nazywamy prawostronnie (albo lewostronnie) ciagła˛ w punkcie x0 ˛ ˛ wtedy i tylko wtedy. a > 0 sa˛ ciagłe w swojej dziedzinie naturalnej. b).1 Obliczy´ c x→0 lim cosh 2 µ sin x x ¶ (522) 183 . Dowolna funkcja wymierna (iloraz dwóch wielomianów) jest ciagła w kazdym punkcie ˛ ˙ swej dziedziny naturalnej P (x) Q (x) R − {x : Q (x) = 0} 5.1 Własno´ funkcji ciagłych sci ˛ W pierwszej kolejno´ przytoczymy twierdzenia o ciagło´ funkcji złozonej w punkcie. Dowolny wielomian W (x) jest funkcja˛ ciagła˛ w kazdym punkcie zbioru R.5 Funkcje nazywamy ciagła˛ na przedziale domknietym ha. ˛ ˛ ˛ gdy jest ciagła w kazdym punkcie x0 ∈ (a.

δ − ) L−ε 0.2 1.4 0.8 2 3 2.2 1.6 1.5 0 δ+ 0.6 0. Gdy zachodzi 0 < x − a < δ .5 y = f (x ) L+ε 2 1.8 a 1.2 1.4 0.5 1 L 2.5 0 0.6 1.2 0.5 1 L f (a − δ ) 3.6 0. to musi zachodzic f (x ) − L < ε L−ε 0.5 y = f (x ) L+ε 2 1. ˛ s´ 184 .´´ 12. Znajdujemy δ + .8 2 Rysunek 63: Ciagło´c funkcji.5 0 0.4 0. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ MATEMATYKA 3 2. Wybieramy dowolne ε L−ε 0.6 0.5 1 L 1.8 δ− a 1.8 a 1.4 1.5 y = f (x ) L+ε 2 1. δ− oraz wyznaczamy δ = min(δ + .2 0.4 1.4 1.6 1.2 0.8 2 3 2.

4 1. Istnieje lim x → a f (x )= L 2.5 y = f (x ) f (a ) 1.4 0. L− 1.8 2 Rysunek 64: Funkcja ciagła i nieciagła.5 1 0.6 1.4 0.2 1.2 0.8 a 1.8 2 funkcja nieciągła 3 2.5 1 0.4 1.MATEMATYKA ´´ 12.8 2 3 2. ˛ ˛ 185 .2 1.5 0 0.6 0. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ 3 funkcja nieciągła f (a ) L+ .6 0.8 1 a 1.4 1.5 0 y = f (x ) Funkcja f(x) jest ciągła w punkcie wewnętrznym x=a swojej dziedziny.5 0 0.2 0. gdy 0.6 1.8 a 1. Istnieje wartość funkcji f (a ) 3.6 0. L = f (a ) L 1.6 1.5 2 funkcja ciągła y = f (x ) L = f (a ) 1 0.2 0.4 0.

2 Przyjmijmy.3 Obliczy´ granice c ˛ x→ 2 lim π cos x 2x − π ¡y 2 Rozwiazanie 12. ˙ ˙ Definicja 12. ˛ ˛ ˛ ˙ 12. cosh 1 = 2 µ e1 + e−1 2 Twierdzenie 12.´´ 12.1 Poniewaz lim ˛ ˙ sin x = 1 i funkcja cosh2 u jest ciagła w punkcie u0 = 1. ze f (c) = q. to ˛ x→0 x µ µ ¶ ¶ sin x sin x 2 2 lim cosh = cosh lim = cosh2 1 (523) x→0 x→0 x x ¶2 = 1 2 (e + e−2 + 2). bi oraz f (a) 6= f (b) i istnieje ˛ ˛ ˙ liczba q zawarta miedzy f (a) i f (b). ze 5x = y = f (x).3 (O własno´ci Darboux) s Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale domknietym ha. to y → 0. Czyli ˙ 2 µ ¶ sin y sin y cos x 1 2 lim = lim − = − lim y 2 = − y→0 y→0 2 x→ π 2x − π y 2 2 2 √ x+1−1 lim x→0 x 186 + π 2 ¢ = − sin y .2 Obliczy´ granice c ˛ Rozwiazanie 12.2 Przykłady sin 5x x→0 x lim Przykład 12. Zatem ˛ ˙ sin y sin 5x =5 = h (y) x y Stad ˛ sin 5x sin y sin 5x sin y = lim 5 = lim 5 = 5 lim =5 x→0 x→0 y→0 y→0 y x 5x y lim Przykład 12.3 Wykonamy podstawienie y = 2x − π. b). gdy ∀ε > 0 ∃δ > 0 ∀x1 . 4 Odp. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ MATEMATYKA Rozwiazanie 12.4 Obliczy´ granice c ˛ .6 Funkcje f (x) nazywamy jednostajnie ciagła˛ na przedziale x wtedy i tylko ˛ ˛ wtedy. Stad cos x = cos ˛ ˛ Jezeli x → π . x2 ∈ X (|x1 − x2 | < δ =⇒ |f (x1 ) − f (x2 )| < ε) (524) Kazda funkcja ciagła na przedziale domknietym jest na tym przedziale jednostajnie ciagła. 2 Przykład 12. to istnieje równiez taki punkt c ∈ (a.

c) m → +∞ ¦ +1 = −∞ Rozwiazanie 12.MATEMATYKA ´´ 12.6 ˛ x3 lim = lim x→−∞ 1 + x2 x→−∞ x3 x2 1 x2 + x2 x2 x = lim ¨ ¥ %0 x→−∞ 1 x2 § Przykład 12. Otrzymamy ¢ ¡√ ¢ ¡√ √ x+1−1 x+1+1 x+1−1 x+1−1 ¡√ ¢ ¢= = = ¡√ x x x+1+1 x x+1+1 = 1 x ¡√ ¢=√ x x+1+1 x+1+1 A wiec ˛ √ x+1−1 1 1 1 = lim √ = lim = x→0 x→0 x 1+1 2 x+1+1 3x2 √ +1 4 x→+∞ 16+x Przykład 12. W tym celu wyznaczamy sc ˛ warto´´ δ: sc 2 2 δ = (2 + 3m2 ) − 4 · 6 · m2 = (2 + 3m2 ) − 24m2 = = 4 + 12m2 + 9m4 − 24m2 = 4 − 12m2 + 9m4 = = (2 − 3m2 ) 2 187 .7 Dane jest równanie m2 x2 −(2 + 3m2 ) x+6 = 0 z niewiadoma˛ x i parametrem m. gdy ˙ a) m → −∞.6 Obliczy´ granice lim c ˛ Rozwiazanie 12.5 ˛ 3x2 + 1 lim √ = lim x→+∞ 16 + x4 x→+∞ ¨ ¥ %0 3x2 +1 x2 √ 16+x4 x2 1 3 + x2 = lim q = x→+∞ 16 x4 + x4 x4 Zapis ¨ ¥ %0 x § ¦ 1 2 1 3 + x2 3 § ¦ = lim r = =3 ¨ ¥ x→+∞ %0 1 16 1 + x4 § ¦ oznacza.5 Obliczy´ granice lim c ˛ Rozwiazanie 12.4 Mamy tu do czynienia z nieoznaczono´cia˛ typu 0 . b) m → 0. ze wyrazenie w owalu przy x → ∞ zda˛za do zera. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ Rozwiazanie 12. Pomnozymy licznik i s ˛ ˙ 0 √ mianownik przez x + 1 + 1. Do jakich granic da˛za˛ pierwiastki tego równania.7 Obliczamy warto´´ pierwiastków równania. ˙ ˙ ˙ x3 1+x2 x→−∞ Przykład 12.

x2 = 3 m → 0 =⇒ x1 = +∞. 188 x→∞ . ze ˙ x 1 µ µ ¶√x µ ¶√ ¶x· √ x 1 x 1 1 = 1+ = 1+ P = 1+ x x x Logarytmujac obustronnie powyzsze wyrazenie. Z trygonometrii znamy tozsamo´´ ˛ ˙ ˙ x2 dla funkcji kata połówkowego ˛ 1 − cos x x = sin2 2 2 Stad ˛ ¶2 µ 1 − cos x 2 sin2 x 1 sin x 2 2 = = x x2 x2 2 2 A wiec ˛ ¶2 µ 1 − cos x 1 sin x 1 2 lim = lim = x 2 x→0 x→0 2 x 2 2 c) Przyjmijmy. x2 = 3 m → −∞ =⇒ x1 = 0. d) 1 2 x2 = MATEMATYKA 2 + 3m2 − 2 + 3m2 =3 2m2 b) lim 1 − cos x x→0 x2 1 − cos2 x x→0 x2 d) lim sc Rozwiazanie 12.8 Obliczy´ granice c µ ¶x 3 a) lim 1 + x→∞ x µ ¶√x 1 c) lim 1 + x→∞ x Odp. Odp. CIAGŁOSC FUNKCJI ˛ a nastepnie obliczamy pierwiastki ˛ 2 + 3m2 + (2 − 3m2 ) 2 = 2 2 2m m m → +∞ =⇒ x1 = 0. x2 = 3 x1 = Przykład 12. c) 1.8 b) Przekształcamy wyrazenie 1−cos x . b) 1 . otrzymujemy ˛ ˙ ˙ 1 ¶x ¸ √x ∙µ 1 ln P = ln 1 + x Stad ˛ Przechodzac do granicy mamy ˛ µ ¶x 1 1 = lim √ ln 1 + x→∞ x x µ ¶x 1 1 ln P = √ ln 1 + x x µ ¶x 1 1 lim √ · ln lim 1 + = x→∞ x→∞ x x 1 1 = lim √ · ln e = lim √ = 0 x→∞ x→∞ x x Zatem A wiec P = 1. ˛ ln P = 0 ¡ ¢√x 1 lim 1 + x = 1.´´ 12. a) e3 .

5 2 1. ze funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym otoczeniu U punktu x0 . f (x0 + ∆x) − f (x0 ) def d f (526) f 0 (x0 ) = (x0 ) = lim ∆x→0 ∆x dx Uwaga 13.1 Pochodne funkcji jednej zmiennej Pochodna funkcji Załózmy. gdyz ∆x = x0 + ∆x − x0 (patrz rys.5 ∆x x0 0.8 2 Rysunek 65: Iloraz róznicowy.0 1. lecz rózny od zera c ˙ ˙ i taki. w przypadku funkcji jednej zmiennej. który moze by´ dodatni albo ujemny.1 Nazwa ilorazu róznicowego pochodzi stad. Jezeli granica (526) nie istnieje. ze funkcja f ma pochodna w ˛ ˙ ˙ punkcie x0 lub.8 1. dx 189 . Symbolem s ˙ ˙ ∆x oznaczamy przyrost zmiennej x. s s ˛ ˙ ˙ 65). ze jest rózniczkowalna w tym punkcie. ˙ 36 Czesto. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13 13. równiez stosujemy zapis ˛ ˙ df .2 0. ˙ Definicja 13. 3 f (x ) ∆y f (x0 + ∆x ) − f (x0 ) = ∆x ∆x 2. ze pochodna f 0 (x0 ) nie istnieje. to te granice nazywamy pochodna funkcji f w punkcie x0 i oznaczamy symbolem ˛ ˛ ˛ f 0 (x0 )36 tzn. ˙ ˙ ˙ to mówimy.MATEMATYKA 13.5 ∆y = f ( x 0 + ∆x ) − f ( x 0 ) 1 0. gdy ∆x da˛zy do zera (patrz s ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ 66).6 0.2 0 x0 + ∆x 1. ˙ Definicja 13.2 Jezeli granica (526) istnieje. ˙ Uwaga 13. za´ w mianowniku róznice warto´ci argumentu. ze x0 + ∆x ∈ U.1 (Ilorazu róznicowego) ˙ Iloraz ∆f def f (x0 + ∆x) − f (x0 ) (525) = ∆x ∆x nazywamy ilorazem róznicowym funkcji f (x) w punkcie x0 i dla przyrostu ∆x zmiennej x. ze w liczniku mamy róznice warto´ci s ˛ ˙ ˙ ˙ ˛ funkcji.2 Jezeli iloraz róznicowy (525) ma granice wła´ciwa. to mówimy.4 0.6 1.

− ∆x 1 x0 = lim −1 −1 = 2 ∆x→0 x0 (x0 + ∆x) x0 1 Odp.13.1 Istotnie. c MATEMATYKA Rozwiazanie 13. f 0 (x0 ) = − x2 .1 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = x2 w punkcie x0 = 2.1 (O rózniczkowalno´ci i ciagło´ci funkcji) s ˛ s ˙ Jezeli funkcja f jest rózniczkowalna w punkcie x0 .2 Tworzymy iloraz róznicowy funkcji i obliczamy jego warto´´: sc ˛ ˙ (x0 + ∆x)3 − x3 1 ∆f 0 = = (x3 + 3x2 ∆x + 3x0 ∆x2 + ∆x3 − x3 ) = 0 0 ∆x ∆x ∆x 0 = 3x2 + 3x0 ∆x + ∆x2 0 Stad lim ˛ ∆f = lim (3x2 + 3x0 ∆x + ∆x2 ) = 3x2 . f 0 (x0 ) = 3x2 0 0 0 ∆x→0 ∆x ∆x→0 1 x Przykład 13. to róznica f (x0 + ∆x) − f (x0 ) da˛zy do iloczynu f 0 (x0 ) · 0. Odp. to jest w tym punkcie ciagła.2 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = x3 w punkcie x0 . ˛ ˙ ˙ Podstawiajac x = x0 + ∆x. gdy ∆x → 0. mamy x → x0 ˛ x→x0 lim [f (x) − f (x0 )] = 0 czyli x→x0 lim f (x) = f (x0 ) (527) co ´wiadczy o ciagło´ci funkcji f w punkcie x0 . c Rozwiazanie 13.3 ˛ f 0 (x0 ) = lim ∆f = lim ∆x→0 ∆x ∆x→0 1 x0 +∆x w punkcie x0 (x0 6= 0). poniewaz ˙ f (x0 + ∆x) − f (x0 ) = f (x0 + ∆x) − f (x0 ) · ∆x ∆x wiec. s ˛ s 190 . x0 6= 0. Odp. 0 Twierdzenie 13. czyli do 0. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Przykład 13.3 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = c Rozwiazanie 13. 4 ∆x ∆x→0 Przykład 13.1 Tworzymy iloraz róznicowy funkcji f (x) = x2 w punkcie x0 = 2 dla ˛ ˙ przyrostu ∆x i obliczamy jego warto´´ sc ∆f f (x0 + ∆x) − f (x0 ) (2 + ∆x)2 − 22 = = = ∆x ∆x ∆x = Zatem lim ¢ 1 ¡ 4 + 4∆x + ∆x2 − 4 = 4 + ∆x ∆x ∆x→0 ∆f = lim (4 + ∆x) = 4. ˛ ˙ ˙ Dowód 13.

gdy ∆x → 0. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ f (x ) 3 2.3 Jezeli pochodna f 0 (x0 ) istnieje w kazdym punkcie x0 zbioru X. to funkcje ˛ ˙ ˙ f 0 (x) okre´lona na zbiorze X nazywamy pochodna funkcji f (x) . ˛ sc ´ cho´ nie jest warunkiem wystarczajacym.2 0.krótko: ”pochodna˛ f (x)”. to zamiast f 0 (x) piszemy takze y 0 . g0 (x).3 Ciagło´´ funkcji jest zatem warunkiem koniecznym istnienia pochodnej. to: ˙ [f (x) ± g (x)]0 = f 0 (x) ± g 0 (x) 191 (529) .4 Jezeli y = f (x).4 0 x0 0.2 Jezeli istnieja˛ pochodne f 0 (x). Swiadczy o tym przykład funkcji |x| ciagłej w c ˛ ˛ punkcie 0 i nie majacej w tym punkcie pochodnej.6 Rysunek 66: Pochodna jako granica funkcji. Definicja 13.MATEMATYKA 13.5 f ' (x0 ) = lim ∆x → 0 f (x 0 + ∆ x ) − f ( x 0 ) ∆x ∆x 0.4 1.5 1 0.6 0. Z definicji funkcji |x| mamy: ˛ ⎧ ⎨ −x jezeli x < 0 ˙ (528) y(x) = |x| = ⎩ x jezeli x ≥ 0 ˙ f 0 (x0 ) = ⎧ ⎪ lim ∆f = lim −(x0 + ∆x) − (−x0 ) = − ∆x = −1 jezeli x < 0 ⎪ ˙ 0 ⎪ x→x0 ∆x x→0− ⎨ ∆x ∆x ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ lim ∆f = lim (x0 + ∆x) − x0 = ∆x = 1 x→x0 ∆x x→0+ ∆x ∆x jezeli x0 > 0 ˙ nie ma granicy. s ˛ ˛ Uwaga 13.5 2 1.8 1 x0 + ∆x1. ˙ ˙ Twierdzenie 13. Wówczas ilorazy róznicowe sa˛ nastepujace ˛ ˛ ˙ ⎧ ∆x ⎪ −(x0 + ∆x) − (−x0 ) ⎪ =− = −1 jezeli x0 < 0 ⎪ ˙ ⎨ ∆x ∆x ∆f = ∆x ⎪ (x + ∆x) − x ⎪ ∆x ⎪ 0 0 ⎩ = =1 jezeli x0 > 0 ˙ ∆x ∆x Zatem Uwaga 13.

3 Jezeli funkcje u. . ∀x > 0 ∀x > 0 ∀x ∈ (−1. gdy α ∈ Z 37 ∀x > 0. . gdy a > 0¶ µ x 1 e = lim 1 + x→∞ x ∀x ∀x a > 0. ∀x 6= 0. 7. gdy n = 2. 4. v. to pochodna ˛ ˙ ˙ iloczynu tych funkcji uvw dana jest wzorem (u (x) v (x) w (x))0 = u (x)0 v (x) w (x) + u (x) v (x)0 w (x) + u (x) v (x) w (x)0 W ponizszej tabeli podane sa pochodne wybranych funkcji jednej zmiennej. gdy α ∈ R ∀x > 0. . gdy n = 3. 1) ∀x ∈ (−1. 1) ∀x ∀x ∀x ∀x ∀x |x| > 1 a 6= 1 ex sin x cos x loga x 1 ln x x 1 arccos x − √ 1 − x2 1 √ arcsin x 1 − x2 1 arctan x 1 + x2 1 arccot x − 1 + x2 sinh x cosh x cosh x sinh x 1 √ arsinh x 1 + x2 1 arcosh x √ 2 x −1 Tablica 2: Pochodne wybranych funkcji 192 . . 5. . gdy α ∈ N ∀x 6= 0. ˛ ˙ f (x) c xα √ n x a x (532) f 0 (x) 0 αxα−1 1 √ n n xn−1 a ln a ex cos x − sin x 1 x ln a x Uwagi. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA [f (x) · g (x)]0 = f 0 (x) g (x) + f (x) g0 (x) ∙ f (x) g (x) ¸0 = f 0 (x) g (x) − f (x) g 0 (x) [g (x)]2 (530) (531) Twierdzenie 13. . ∀x.13. w sa rózniczkowalne w pewnym punkcie. ograniczenia funkcja stała ∀x. 6.

przy czym − π < y < c 2 π . Na mocy twierdzenia 13.4 istnieje pochodna d y pochodna d y ˛ dx 1 1 1 1 dy d =√ =p = (arcsin x) = d x = 2 cos y dx dx 1 − x2 1 − sin y dy (535) Wyłaczyli´my warto´ci x = ±1. cos2 y (536) Rozwiazanie 13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Pochodna funkcji odwrotnej na przedziale f (Y ).7 Funkcja˛ odwrotna do funkcji y = ex jest funkcja x = ln y.4 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y = arcsin x (−1 < x < 1) .4 mamy dla d y pochodna d y ˛ ˛ dx 1 1 1 1 dy d = −p = (arccos x) = d x = = −√ − sin y dx dx 1 − x2 1 − cos2 y dy 1 .1 13.5 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y = arccos x (−1 < x < 1) . przy czym − π < y < c 2 π . to ∆x 6= 0 ⇐⇒ ∆y 6= 0 i ˙ f 0 (x) = A wiec ˛ ϕ(y+∆y)−ϕ(y) ∆y ϕ0 (534) Przykład 13. Funkcja ta ma ˛ ˛ d x = cos y. to ˛ ˙ y = f (x) ⇐⇒ x = ϕ (y) y + ∆y = f (x + ∆x) ⇐⇒ x + ∆x = ϕ (y + ∆y) ∆y = f (x + ∆x) − f (x) ⇐⇒ ∆x = ϕ (y + ∆y) − ϕ (y) ∆y 1 f (x + ∆x) − f (x) = = ∆x = ∆x ∆x ∆y f 0 (x) = 1 ϕ0 (y) 1 = 1 (y) a poniewaz funkcja jest silnie monotoniczna. c ˛ Rozwiazanie 13. c ˛ Postepuja˛ jak powyzej ˛ ˙ (537) = cos2 y = cos2 y 1 1 = = 2 2 2y 1 + tan y 1 + x2 sin y + cos Przykład 13. Na mocy (534) ˛ ˛ mamy 1 1 1 x0 = (ln y)0 = x 0 = x = e y (e ) 193 .4 Jest to funkcja odwrotna wzgledem funkcji x = sin y. to funkcja odwrotna y = f −1 (x) = ϕ (x) ma pochodna˛ ¤0 £ −1 1 (533) f (x) = 0 −1 f [f (x)] Jezeli funkcje f (x) i ϕ (y) sa wzajemnie odwrotne.7 Obliczy´ pochodna funkcji odwrotnej do funkcji y = ex .5 Jest to funkcja odwrotna wzgledem funkcji x = cos y.MATEMATYKA 13. Funkcja ta ma ˛ ˛ d x = − sin y. poniewaz dla warto´ci y = ± π pochodna cos y = 0.6 Funkcja x = tan y ma pochodna˛ równa˛ d x = ˛ dy mamy: 1 dy d = (arctan x) = d x = dx dx dy 1 1 cos2 y Przykład 13.4 Jezeli funkcja x = f (y) jest silnie monotoniczna i ma pochodna f 0 (y) 6= ˛ ˙ 0 na przedziale Y . s s s ˛ ˙ 2 Przykład 13. 2 Rozwiazanie 13.1.6 Obliczy´ pochodna funkcji y = arctan x (−∞ < x < ∞). Twierdzenie 13. Korzystajac z twierdzenia 13. 2 Rozwiazanie 13.

v = 1 − ln x.8 Mamy: y = arctan u.9 Mamy ln sin x = ln u |u=sin x . zatem ˛ ˙ ´0 ¡√ ¢ ¯ ³√ x 1 0¯ 1 + x2 = u ¯ · u0 = √ · 2x = √ . u = 1 + x2 . zatem (patrz Tabela ˛ 2): ¶ µ ¶ µ ¶ ¶ µ µ 1 1 1 1 1 −1 1 dy ¢ = = ¡ · − 2 · − = ¡ 1 ¢2 · 2 · − 2 v x x x 2 − 2 ln x + ln2 x dx 1 + u (1 − ln x) 1 + 1−ln x Przykład 13.10 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = ekx . zatem ˛ ¯ ¡ kx ¢0 = (eu )0 ¯u=kx · u0 = eu · (kx)0 = eu |u=kx · k = ekx · k = kekx e √ Przykład 13.11 Poniewaz y = u. ze pochodna funkcji złozonej jest równa iloczynowi pochodnej ˙ ˙ funkcji zewnetrznej i pochodnej funkcji wewnetrznej.8 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y = arctan c 1 .2 Pochodna funkcji złozonej ˙ MATEMATYKA Twierdzenie 13. 1 − ln x (540) (539) Rozwiazanie 13.13.5 Jezeli funkcja u = h (x) ma pochodna˛ h0 (x) oraz funkcja y = f (u) ma ˙ pochodna˛ f 0 (u). c Rozwiazanie 13. W symbolice Leibniza wzór ten ma ˛ ˛ posta´: c dy dy du = · dx du dx Jezeli funkcja jest złozona według schematu ˙ ˙ y (u (v (x))) to jej pochodna wyraza sie wzorem ˛ ˙ dy du dv dy = · · dx du dv dx Przykład 13.9 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = ln sin x (patrz (538)). u = 1/v. Zatem ˛ ¯ ¯ 1 1 0 0¯ (ln sin x) = (ln u) ¯u=sin x · u0 = · (sin x)0 = |u=sin x · cos x = u u = 1 · cos x = cot x sin x Przykład 13.10 Podstawmy ekx = eu |u=kx . u=1+x2 2 u 1 + x2 Pochodna˛ te mozemy równiez wyznaczy´ posługujac sie innym zapisem c ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ x 1 dy dy du = · = √ · 2x = √ dx du dx 2 u 1 + x2 194 . c √ Rozwiazanie 13.11 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y = 1 + x2 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13.1. to funkcja złozona y = f [h (x)] ma pochodna˛ ˙ y 0 = f 0 [h (x)] · h0 (x) (538) Ze wzoru tego wynika. c Rozwiazanie 13.

12 Obliczy´ c dy . Funkcja |sin x| jest ciagła w przedziale (−∞. . 1 > oraz rózniczkowalna we ˛ ˙ wnetrzu tego przedziału. która ma pochodne jednostronne jest funkcja y = |x| ⎧ ⎪ lim −(x0 + ∆x) − (−x0 ) = − ∆x = −1 jezeli x < 0 ⎪ ˙ 0 ⎪ x→0− ⎨ ∆x ∆x 0 f (x0 ) = ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ lim (x0 + ∆x) − x0 = ∆x = 1 jezeli x0 > 0 ˙ x→0+ ∆x ∆x Pochodna funkcji istnieje wtedy i tylko wtedy. (patrz rys. . tj. gdy obie pochodne jednostronne istnieja i ˛ sa sobie równe: ˛ f 0 (x) = f 0 (x0− ) = f 0 (x0+ ) √ 1. Wówczas jej pochodne obliczamy z ponizszych wzorów ˙ dy 0 yt dy t = dx = (541) d d x x0t dt 2 0 00 x y − y 0 x00 d y = d x2 (x0 )2 przy czym rózniczkowanie zachodzi wzgledem parametru t. ±2. y (t) = 3t5 + 5t3 + 1. Wówczas mamy do czynienia z pochodnymi jednostronnymi. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Pochodna funkcji wyznaczonej w postaci parametrycznej Niech funkcja y = f (x) bedzie zdefiniowana równaniami parametrycznymi x = x (t) . ∞) i rózniczkowalna w kazdym przedziale.MATEMATYKA 13. ˛ ˙ dt dt Przykład 13. .4 Pochodna˛ lewostronna˛ funkcji f (x) w punkcie x0 (symbol f− (x0 ) lub f 0 (x0− )) 0 oraz pochodna˛ prawostronna˛ funkcji f (x) w punkcie x0 (symbol f+ (x0 ) lub f 0 (x0+ ) okre´lamy s nastepujaco: ˛ ˛ f (x0 + ∆x) − f (x0 ) f (x0 + ∆x) − f (x0 ) def f 0 (x0− ) = lim − = lim− (542) ∆x→0 ∆x ∆x x→x0 f 0 (x0+ ) = lim + ∆x→0 def f (x0 + ∆x) − f (x0 ) = ∆x x→x0 lim+ f (x0 + ∆x) − f (x0 ) ∆x (543) Szczególnym przypadkiem funkcji. Funkcja f (x) = 1 − x2 jest ciagła w przedziale < −1.3 13. y = ˛ y (t) . dx jezeli x (t) = t3 + 3t + 1. k = 0. w którym analizujemy sci n ˛ dana funkcje. Istnieja pochodne jednostronne f 0 (x = −1+ ) oraz f 0 (x = 1− ). ˛ ˛ 0 Definicja 13. ˛ ˛ 2. x0 = d x oraz x0 6= 0. ˙ Rozwiazanie 13.1. t−parametr. ±1.1. y 0 = d y .12 Mamy ˛ dy 0 yt = = 15t4 + 15t2 dt stad ˛ x0t = 13. ˛ ˙ ˙ którego wnetrze nie zawiera punktów kπ. ˛ 195 .4 dx = 3t2 + 3 dt 15t4 + 15t2 dy = 5t2 = 3t2 + 3 x d Pochodne jednostronne Niekiedy interesuja nas warto´ pochodnych na kra´ cach przedziału. 67 b).

bowiem = ˛ ˛ ∆x √ 3 ∆x 1 → +∞ dla ∆x → 0. f (3) (x) . Istnienie f 0 (x0 ) zapewnia istnienie f 0 (x0− ) i f 0 (x0+ ).13. n ˛ ˛ ˛ √ f (0 + ∆x) − f (0) 1. sc Uwaga 13. a w lewostronnym sc otoczeniu punktu x = +1 − ∆x przyjmuje warto´´ −∞ (patrz rys. ˛ ˙ 3. ˛ ˛ √ x . c Rozwiazanie 13.5 Pochodne niesko´ czone w punkcie n MATEMATYKA 1− x2 sin x −1 a 1 π b 2π Rysunek 67: Pochodne jednostronne i niesko´ czone. b) oraz istnieja˛ f 0 (a+ ) i f 0 (b− ). uzywamy takze symboli f 00 (x). Jezeli funkcja f (x) ma pochodna˛ na przedziale (a. równa +∞ lub −∞. to ˙ mówimy. W prawostronnym 2. Niekiedy piszemy f (0) (x) zamiast f (x) oraz f (1) (x) zamiast f 0 (x) : f (1) (x) ≡ f 0 (x). ze funkcja ma w danym punkcie pochodna (ewentualnie pochodna ˛ ˛ ˙ jednostronna) niesko´ czona.1. ze istnieje f 0 (x) na przedziale domknietym ha. ˙ ˙ 13. Funkcja 3 x ma w punkcie x = 0 pochodna równa +∞. Funkcja f (x) = 1 − x2 ma pochodna równa f 0 (x) = − √ ˛ ˛ 1 − x2 otoczeniu punktu x = −1 + ∆x pochodna przyjmuje warto´´ +∞. Ogólnie pochodna˛ rzedu n (n−ta˛ pochodna funkcji f (x)) oznaczamy symbolem f (n) (x) i ˛ ˛ okre´lamy nastepujaco: s ˛ ˛ ¤0 def £ f (n) (x) = f (n−1) (x) (544) Zamiast f (2) (x) .13 Poniewaz ˛ ˙ 2 sin x+∆x−x cos x+∆x+x sin (x + ∆x) − sin x ∆f 2 2 = = = ∆x ∆x ∆x ¶ µ sin ∆x ∆x 2 · cos x + = ∆x 2 2 196 . to mówimy. f 000 (x). n Jezeli granica (ewentualnie granica jednostronna) ilorazu róznicowego jest równa +∞ ˙ ˙ lub −∞. . . 2. 67 a). Funkcja ta jest ciagła. ale nie na odwrót. .2 Przykłady Przykład 13. a jej wykres ma w = √ ˛ 3 ∆x ∆x2 odpowiednim punkcie styczna pionowa.13 Obliczy´ pochodna˛ funkcji f (x) = sin x.5 (O istnieniu pochodnych) 1. bi. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13.

˛ ˛ Rozwiazanie 13. Druga pochodna funkcji f (x) = 3x3 − 2x2 + x − 8 ma posta´ f 00 (x) = 18x − 4. a f 0 (x) = f (1) = cos x.14 Poniewaz f (x) = f (0) = sin x.16 Poniewaz ˛ ˙ µ ¶0 sin x cos x · cos x − sin x · (− sin x) 1 df 0 0 = = f (x) = (tan x) = = = cos x cos2 x cos2 x dx = 1 + tan2 x zatem 2 1 2 sin x d f = f 00 (x) = (1 + tan2 x)0 = 2 tan x · = cos2 x cos3 x d x2 Odp.15 Oblicz druga˛ pochodna˛ wielomianu f (x) = 3x3 − 2x2 + x − 8.17 Obliczy´ pochodna funkcji f (x) = c ˛ 2 sin x . c Przykład 13. Przykład 13. x > 0 c ˛ 197 . cos3 x 0 √ x dla x > 0.15 ˛ f 0 (x) = 3 · 3x2 − 2 · 2x + 1 = 9x2 − 4x + 1 0 f 00 (x) = [f 0 (x)] = 2 · 9x − 4 = 18x − 4 c Odp. Rozwiazanie 13. to ˛ ˙ f 00 (x) = f (2) (x) = (f 0 (x)) = (cos x)0 = − sin x Odp. Rozwiazanie 13. (545) Przykład 13. Druga pochodna funkcji f (x) = tan x ma posta´ f 00 (x) = c Przykład 13. Druga pochodna funkcji f (x) = sin x ma posta´ f 00 (x) = − sin x.MATEMATYKA Zatem 13.17 Niech x > 0 oraz x + ∆x > 0. Rozwiazanie 13.16 Wyznacz druga˛ pochodna˛ funkcji f (x) = tan x.18 Obliczy´ pochodna funkcji f (x) = loga x. Zatem ˛ √ √ √ √ √ √ x + ∆x − x x + ∆x − x x + ∆x + x ∆f 1 = = ·√ √ =√ √ ∆x ∆x ∆x x + ∆x + x x + ∆x + x Stad ˛ f (x) = lim 0 ∆f 1 1 = lim √ √ = √ ∆x→0 ∆x ∆x→0 x + ∆x + x 2 x (546) Przykład 13.14 Wykorzystujac wzór (544) wyznacz druga pochodna˛ funkcji f (x) = sin x. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ ¶ µ sin ∆x ∆f ∆x 0 df 2 = lim ∆x · cos x + = 1 · cos x = cos x = f (x) = lim ∆x→0 ∆x ∆x→0 2 dx 2 czyli (sin x)0 = cos x.

POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Rozwiazanie 13. c Rozwiazanie 13.18 Załózmy. to loge x = ln x i ˙ (ln x)0 = 1 x (549) 1 x ln a (548) Przykład 13. ze z = ˛ ˙ x ∆x otrzymujemy µ µ ¶ ¶z f (x + ∆x) − f (x) 1 1 1 1 = · z loga 1 + = loga 1 + ∆x x z x z Jezeli ∆x → 0. 198 .19 Na podstawie definicji pochodnej mamy ˛ (ax )0 = ax+∆x − ax a∆x − 1 a∆x − 1 z = lim ax = ax lim = ax lim ln(1+z) = z→0 ∆x→0 ∆x→0 ∆x→0 ∆x ∆x ∆x ln a z 1 1 = ax ln a lim = ax ln a lim 1 = (550) = ax ln a lim z→0 ln (1 + z) z→0 ln (1 + z) z→0 ln (1 + z)1/z z 1 1 1 ´y = ax ln a ³ ´y = ax ln a = ax ln a lim ³ = ax ln a y→∞ 1 1 ln e ln 1 + y ln lim 1 + y lim y→∞ W szczególno´ci dla a = e mamy s (ex )0 = ex 38 (551) Korzystamy ze znanego wzoru: loga b · logb a = 1. Zatem ˛ ˙ ˙ MATEMATYKA µ ¶ ∆x loga (x + ∆x) − loga x 1 1 x x + ∆x f (x + ∆x) − f (x) = = loga = · loga 1 + ∆x ∆x ∆x x x ∆x x Przyjmujac. ze ∆x > 0. to z = ˙ x ∆x → ∞.13.19 Obliczy´ pochodna˛ funkcji wykładniczej y = ax . a > 0. a wiec na mocy Definicji 11.9 mamy ˛ µ ¶z 1 =e lim 1 + z→∞ z (547) Dzieki ciagło´ci funkcji logarytmicznej otrzymujemy38 ˛ ˛ s µ ¶z 1 1 1 lim loga 1 + = loga e = = z→∞ z loge a ln a Zatem µ ¶x ∆f 1 1 ∆x 1 1 = loga e = = lim loga 1 + x f (x) = (loga x) = lim ∆x→0 ∆x ∆x→0 x x x ln a ∆x 0 0 Czyli (loga x)0 = Jezeli a = e.

6 Styczna do krzywej y = f (x) w punkcie P (x0 .9 1.5x2 − 0. sieczna i styczna.2−0. ˛ Uwaga 13.1(2+∆x)−1.8+1. 1.9 (552) Przyjmijmy.8 ∆x Skrót tan oznacza w całym wykładzie funkcje tangens. to x1 → x0 .9. 69). ˛ ∆x→0 ∆x→0 = 1. Jezeli ∆x → 0.9. ze x1 = x0 + ∆x.85 x − 3.1x. 39 40 ∆f ∆x Rysunek 69: Parabola y = x2 i styczna do niej w punkcie x0 = 2. f (x0 )) ma równanie y − y0 = f 0 (x0 ) (x − x0 ) Przykład 13.1 = 1. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13.5 x 2 − 0.9 + 0.9) − f (2) 7.MATEMATYKA 13.415 ∆f = = = = 2. Równanie stycznej ma posta´ ˛ ˛ y − 4 = 4 (x − 2) stad ˛ y = 4x − 4 Odp. a wiec granica ˛ ˙ ˙ ilorazu róznicowego. 4).9∆x+0.20 Mamy tu f (x) = x2 .9 x − 2 10 8 6 4 2 2 0 1 α β 2 3 4 -2 -1 0 -2 1 2 3 4 Rysunek 68: Funkcja y = 0. Iloraz róznicowy ∆f jest równy tangensowi kata nachylenia β siecznej do osi 0x. Pochodna f 0 (x0 ).8 = = = ∆x ∆x ∆f Przechodzac do granicy lim ∆x = lim (1. y = 4x − 4 (patrz rys. jest równa współczynnikowi kierunkowemu stycznej (linia przerywana) ˙ do krzywej y = f (x) w punkcie o odcietej x0 40 ˛ tan α = f 0 (x0 ) = x0 − 0.5∆x. Jej ˛ ˛ współczynnik kierunkowy jest równy39 tan β = f (3.8 5. c c Rozwiazanie 13.9 gdzie α oznacza kat nachylenia tej stycznej do osi 0x.1∆x−1.215 − 1.1x 8 6 4 (553) (554) 16 14 12 f1 ( x) = 2. 199 .1x oraz sieczna przecinajaca krzywa f (x) w punktach x0 = 2.5x2 − 0.9 + 0. f ( x) = 0.5∆x2 −1.0 i x1 = 3.5(4+4∆x+∆x2 )−0.1 = 2 − 0. Na rysunku 68 przedstawiona jest funkcja f (x) = 0.9 − 2 1.20 Napisa´ równanie stycznej do paraboli y = x2 w punkcie P (2.5∆x) = 1.5(2+∆x)2 −0. wiec f 0 (2) = 4.8 0.85 ∆x 3. czyli ˛ ˙ ∆x współczynnikowi kierunkowemu tej siecznej.3 Geometryczny sens pochodnej Interpretacja geometryczna pochodnej przedstawiona jest na rysunku 68.9 f 2 ( x ) = 1. ˛ 0. tg.

Obliczajac ˛ ˛ ˙ pochodna˛ i przyrównujac ja˛ do zera otrzymujemy ˛ 3x2 − 6x − 9 = 0 Rozwiazaniami sa˛ pierwiastki: x1 = −1.21 Obliczy´. Warto´ci funkcji w tych punktach sa˛ równe: s ˛ y(−1) = 7. y(3) = −25. Przykład 13. a granica tego stosunku dla ∆t → 0 jest predko´ a chwilowa sci ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ punktu M w chwili t. 13. w jakim punkcie styczna do krzywej y = x3 − 3x2 − 9x + 2 jest c równoległa do osi 0x. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Przykład 13. Odp. Oznaczamy ja x (t) ˛ ˙ x (t) = lim ˙ ∆x x (t + ∆t) − x (t) = lim ∆t→0 ∆t ∆t→0 ∆t 200 (556) . Styczna jest równoległa do osi 0x w dwóch punktach P1 (−1. to zachodzi zwiazek tan α = f (x0 ). ˛ W punkcie x = 1 pochodna ta przybiera warto´´ f 0 (1) = −1.13.22 Styczna jest równoległa do osi 0x. Stosunek ∆x ˛ ˛ ∆t jest predko´ a ´ sci ˛ srednia.4 13.1 Fizyczny sens pochodnej Predko´c w ruchu prostoliniowym s´ ˛ Załózmy. ze punkt materialny M porusza sie po osi 0x w ten sposób. Stad sc ˛ ˛ α = 135◦ (α = 3 π) (patrz rys. jaki kat z osia 0x tworzy styczna do paraboli y = x2 − 3x + 8 w c ˛ ˛ punkcie x = 1. 70). 71). x2 = 3. Obliczamy pochodna˛ y 0 = f 0 (x) = 2x − 3.21 Jezeli α oznacza kat miedzy osia˛ x i styczna do krzywej y = f (x) w ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ 0 punkcie x = x0 .22 Obliczy´. −25) (rys. Rysunek 71: Funkcja y = x3 −3x2 −9x+ 2 i styczne. ze jego współrzedna ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ x (połozenie) w dowolnej chwili t jest równa warto´ci pewnej funkcji x (t) s ˙ x = x (t) − równanie ruchu (555) Ustalmy chwile t i niech przyrost czasu ∆t bedzie rózny od 0. Rozwiazanie 13.4. jezeli y 0 = tan α = 0. 4 18 16 14 12 10 8 6 4 2 -5 0 5 -20 -25 -2 -1 0 -5 -10 10 5 1 2 3 4 5 Rysunek 70: Parabola y = x2 − 3x + 8 i styczna. Rozwiazanie 13. Chwilom t i t + ∆t ˛ ˛ ˙ odpowiadaja pozycje x (t) i x (t + ∆t) oraz przesuniecie ∆x = x (t + ∆t) − x (t). 7) i P2 (3. A wiec tan α = −1.

czyli pochodna W (T ) = 0 dW (T ) dT (559) jest pojemno´ a cieplna ciała w temperaturze T . a W ilo´´ ciepła (w cal). mianowicie c ˛ ˛ ¸ ∙ p0 (x) 0 0 y (x) = y (x) w (x) ln p (x) + w (x) (564) p (x) 201 . aby jego temperatura wzrosła od 0 C do T .2 Pojemno´c cieplna s´ (557) sc Niech T oznacza temperature pewnego ciała (w ◦ C). Załózmy.5 Pochodna logarytmiczna Przykład 13.23 Aby obliczy´ pochodna funkcji c ˛ ˛ y (x) = [p (x)]w(x) poddajemy ja˛ najpierw obustronnemu logarytmowaniu ln y (x) = w (x) · ln p (x) a nastepnie rózniczkujemy jej logarytm ˛ ˙ [ln y (x)]0 = Wyrazenie ˙ [ln y (x)]0 = y 0 (x) p0 (x) = w0 (x) ln p (x) + w (x) y (x) p (x) y 0 (x) y (x) (562) (561) (560) (563) nazywamy pochodna logarytmiczna funkcji y (x). to iloraz róznicowy ˙ ˙ W (T + ∆T ) − W (T ) ∆W = ∆T ∆T (558) jest ´rednia pojemno´ a cieplna ciała w przedziale temperatur od T do T + ∆T .23 Obliczy´ pochodna funkcji y = xx .MATEMATYKA 13. c ˛ Rozwiazanie 13.4. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Z drugiej strony. Granica tego s sci ˛ ˛ ˛ ilorazu dla ∆T → 0. zatem ˛ x (t) = x0 (t) ˙ W ruchu prostoliniowym predko´c jest pochodna funkcji okre´ acej połozenie. ze W jest funkcja T c ˛ ˙ ˙ W = W (T ) Jezeli ustalimy T oraz ∆T . które ciało ˛ ◦ musi pobra´. Znajac pochodna˛ logarytmiczna˛ łatwo ˛ ˛ ˛ obliczy´ zwykła pochodna. sci ˛ ˛ 13. slaj ˛ ˛ s´ ˛ ˙ 13. granica ta jest pochodna funkcji x (t) w chwili t.

to ˙ Stad ˛ A wiec ˛ xx = eln x = ex ln x ¢0 ¡ ¡ x ¢0 (xx )0 = eln x = ex ln x = ex ln x (x ln x)0 = ex ln x (ln x + 1) (xx )0 = xx (1 + ln x) (566) x Przykład 13. Pochodna funkcji y(x) = (sin x)tan x ma posta´ y 0 (x) = etan x ln sin x ln sinx + 1 . Podnoszac obie strony do potegi ˛ ˛ ˛ ˙ tan x otrzymujemy y = (sin x)tan x = etan x ln sin x Jest to funkcja ef (x) .24 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y(x) = (sin x)tan x w przedziale 0 < x < π/2. s ˛ c ˛ ˛ ˙ ˙ Mamy z = aloga z (565) Jezeli z = xx . wykorzystujac znane tozsamo´ci logarytmiczne. ˙ to µ µ ¶ ¶ ln sin x ln sin x 1 0 tan x ln sin x tan x ln sin x y (x) = e + tan x cos x = e +1 cos2 x sin x cos2 x ¢ ¡ x Odp.25 Z definicji logarytmu wiemy. Logarytmujac je obustronnie otrzymamy ˛ ˙ ln sin x = y ln x Stad ˛ y= Ostatecznie y 0 ln sin x ln x = µ ln sin x ln x ¶0 = (ln sin x)0 · ln x − (ln x)0 · ln sin x = ln2 x = 1 1 · cos x · ln x − ln sin x x ln x · cot x − ln sin x sin x x = ln2 x x ln2 x 202 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Przechodzac do polecenia otrzymujemy ˛ ln y = x ln x Stad ˛ 1 y0 = 1 · ln x + x · = ln x + 1 y x y 0 (x) = (xx )0 = y (x) (ln x + 1) = xx (1 + ln x) MATEMATYKA Ostatecznie Zadanie to mozemy rozwiaza´ inna˛ metoda. a a = e. której pochodna jest równa ef (x) ·f 0 (x). Poniewaz wykładnik jest iloczynem. to sin x = eln sin x . ze wyrazenie y (x) = logx sin x jest równo˛ ˙ ˙ wazne równaniu sin x = xy(x) . c cos2 Przykład 13.25 Obliczy´ pochodna˛ funkcji y (x) = logx sin x (x > 0. x 6= 1.24 Poniewaz eln u = u. c Rozwiazanie 13.13. sin x > 0). c Rozwiazanie 13.

otrzymujemy ˛ ˛ y0 = − 1 1 · 2 log2 x x ln 2 13.26 Poniewaz ˛ ˙ 0 41 loga b = µ 1 log2 x 1 . c ˛ Rozwiazanie 13.6 Jezeli funkcja f (x) ma pochodna˛ f 0 (x) oraz d x oznacza przyrost zmiennej ˙ x.27 Mamy ˛ ¢ ¡ f (x + d x) − f (x) = (x + d x)3 − x3 = 3x2 d x + d x 3x d x + d x2 gdzie: 3x2 d x− rózniczka funkcji. n w przyblizeniu równy przyrostowi funkcji ∆f = f (x0 + d x) − f (x0 ). log2 x Wiec ˛ (y) = ¶0 =− 1 · (log2 x)0 2 log2 x Biorac pod uwage wzór (548).5 (Funkcji niesko´czenie małej) n Jezeli ˙ f (x) lim =0 g (x) (567) przy czym lim oznacza granice. gdy x → x0 .MATEMATYKA 13. ∞). Definicja 13. x 6= 1). c ˙ ˛ Rozwiazanie 13. nazywamy rózniczka ˛ ˙ ˙ funkcji f (x) w punkcie x0 dla przyrostu d x zmiennej x i oznaczamy ja˛ symbolem d f (x0 ). to mówimy. x → ±∞ albo granice jednostronna˛ w punkcie ˛ ˛ x0 ∈ (−∞. ze funkcja f (x) jest w danym przej´ciu granicznym niesko´czenie s n ˙ mała w porównaniu z g (x) i piszemy f (x) = o (g (x)).27 Obliczy´ rózniczke funkcji f (x) = x3 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Przykład 13. równa iloczynowi pochodnej funkcji i przyrostu argumentu. logb a to logx 2 = 1 . Iloczyn f 0 (x0 ) d x.26 Obliczy´ pochodna funkcji y = logx 2 (x > 0. ˙ α (d x) = 3x d x + d x2 . Wyrazenie (568) mozna zapisa´ nastepujaco c ˛ ˛ ˙ ˙ f (x0 + d x) − f (x0 ) = f 0 (x0 ) d x + d x · α (d x) przy czym funkcja α (d x) spełnia warunki d x→0 (569) lim α (d x) = 0 α (0) = 0 Przykład 13.6 Rózniczka funkcji ˙ Definicja 13. dostatecznie bliski zeru. to f (x0 + d x) − f (x0 ) = f 0 (x0 ) d x + o (d x) (568) gdzie o (d x) jest przy d x → 0 niesko´czenie mała˛ w porównaniu z d x. α (0) = 0. 41 Przypomnienie: Wzór na zamiane podstawy logarytmu ma posta´ loga b · logb a = 1 c ˛ 203 .

dostajemy wzór przyblizony: ˙ f (x0 + d x) ≈ f (x0 ) + f 0 (x0 ) d x z którego mozna korzysta´.7 Rózniczka˛ rzedu n (n ∈ N ) ˛ ˙ funkcji f (x) w punkcie x0 i dla przyrostu d x zmiennej x nazywamy liczbe ˛ n (n) n d f (x0 ) = f (x0 ) d x (572) przy czym d xn ≡ (d x)n .02. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Mamy wiec ˛ d f (x0 ) = f (x0 ) · d x def 0 MATEMATYKA y y = f (x) (570) o(dx) f ( x0 + dx) − f ( x0 ) różniczka f ' ( x0 )dx Na rysunku 72 przedstawiono interpretacje ˛ geometryczna rózniczki. Pomijajac we wzorze ˛ ˙ ˛ (568) składnik o (d x). ˙ Definicja 13. jezeli opór R2 zmieni sie o d R2 ? ˛ ˛ ˛ ˙ Rozwiazanie 13. Zamiast d n f (x0 ) piszemy krótko d n f . ˛ ˛ 0 Mamy zatem f (1) = 1.02 ≈ 0 + 1 · 0. to zamiast ˙ ˛ d n f (x) piszemy takze d n y. Jezeli y = f (x). c ˙ dostatecznie bliski zeru.02 = 0. d x = 0.29 Warto´´ oporu zastepczego obliczamy na podstawie wzoru sc ˛ ˛ 1 1 1 + = R R1 R2 Stad ˛ R= Jego zmiana jest równa ∆R = 2 R1 (R2 + d R2 ) R1 R2 R1 d R2 − = R1 + R2 + d R2 R1 + R2 (R1 + R2 + d R2 ) (R1 + R2 ) R1 R2 R1 + R2 Zatem przyblizona zmiana oporu zastepczego bedzie równa ˛ ˛ ˙ ∆R ≈ 2 R1 d R2 (R1 + R2 )2 204 .02. Jak w przyblizeniu ˛ ˙ zmieni sie opór zastepczy R tego układu. (571) 0 sty a czn gdy d x jest x0 x0 + dx x Rysunek 72: Rózniczka funkcji f (x).02. Stad ˙ f (n) ≡ d nf d ny ≡ d xn d xn (573) Przykład 13. ˛ Przykład 13.28 Korzystamy z wzoru (571) przyjmujac f (x) = ln x. c ˙ Rozwiazanie 13.29 Dwa oporniki o oporach R1 i R2 połaczono równolegle. f (1) = 0. x = 1.28 Obliczy´ w przyblizeniu ln 1.13. Stad ln 1.

13. Twierdzenie 13. ˙ Oznacza to.7 (Lagrange’a o przyrostach) Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale domknietym o ko´cach x0 i x wraz z pierwsza n ˛ ˛ ˛ ˙ pochodna wewnatrz tego przedziału. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 13. n ˛ ˛ lezacy miedzy x0 i x. ze ˛ ˛ ˙ ˙ f (x) = n−1 X f (k) (x0 ) k=0 k! (x − x0 )k + X f (k) (x0 ) f (n) (c) (x − x0 )n = (x − x0 )k + Rn n! k! k=0 n−1 (575) gdzie: f (k) (x)− patrz wzór (544). ze f 0 (c) = 0. 205 .8 (Taylora) Jezeli funkcja f (x) ma ciagłe pochodne do rzedu (n − 1) włacznie na przedziale domknietym ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ o ko´ cach x0 i x oraz ma pochodna˛ rzedu n wewnatrz tego przedziału. b) oraz ˛ ˙ f (a) = f (b). w którym styczna jest równoległa do osi odcietych.MATEMATYKA 13.7 Twierdzenie Rolle’a i Lagrange’a. Stad c1 = ˛ 2 π/6. 74).6 (Rolle’a) Jezeli funkcja f (x) jest ciagła˛ na przedziale ha. c sc ˙ Rozwiazanie 13. w którym styczna jest ˛ ˙ równoległa do cieciwy łaczacej ko´ ce łuku (rys. to istnieje taki punkt c. to istnieje taki punkt c ∈ (a. π) spełnia równanie f 0 (c) = 0. ze na łuku. Ponadto dla kazdego x ∈ (0. c2 = π/2.30 Sprawdzi´. π) istnieje pochodna ˙ ¶ µ 3 1 0 f (x) = 3 sin x cos x sin x − oraz f (0) = f (π) = 2 4 ¡ ¢ Liczba c ∈ (0. 73). ze ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ f (x) − f (x0 ) = f 0 (c) (x − x0 ) (574) Oznacza to. 6 Twierdzenie 13. ze na łuku znajduje sie co najmniej jeden punkt.30 Funkcja f (x) jest ciagła˛ na przedziale jako suma iloczynów funkcji ciag˛ ˛ ˛ łych. πi c ˙ 4 załozenie Twierdzenia Rolle’a i obliczy´ warto´´ c. znajduje sie co n ˛ ˛ ˛ ˙ najmniej jeden punkt. bi i istnieje f 0 (x) na przedziale (a. czyli 3 sin c · cos c · sin c − 1 = 0. którego ko´ ce maja te same rzedne (rys. ˛ Przykład 13. Rysunek 74: Twierdzenie Lagrange’a. ze funkcja f (x) = sin3 x + 3 cos2 x spełnia na przedziale h0. b). n ˛ ˛ ˛ y f ' (c) = 0 f (x) y f (a) = f (b) f ( x0 ) a c b x x0 c x x Rysunek 73: Twierdzenie Rolle’a. c3 = 5 π.8 Twierdzenie Taylora Twierdzenie 13. to istnieje taki punkt c lezacy miedzy x0 i x.

ostatni składnik po prawej stronie nazywamy reszta wzoru Taylora i oznaczamy ˛ f (n) (c) (x − x0 )n = Rn .. (1 + x)p f (0) = p−1 p (1 + x) f 0 (0) = p (p − 1) (1 + x)p−2 f 00 (0) = p (p − 1) (p − 2) (1 + x)p−3 f 000 (0) = ... W szczególnym przypadku.. sc c 4. c sc ˙ 42 Dla kazdego x z otoczenia punktu x0 . ze funkcja f (x) = sin3 x + 3 cos2 x spełnia na przedziale h0. 1 2 n f (x) = f 0 (x) = f 00 (0) = f 000 (0) = . Jezeli reszta wzoru Taylora spełnia warunek ˙ n→∞ lim Rn = 0 dla kazdego42 x ∈ U (x0 .. Równo´´ s sc ˙ (577) jest warunkiem koniecznym i wystarczajacym na to.. ze jest rozwijalna w szereg Taylora o ´rodku x0 .31 Sprawdzi´. Rozwiniecie funkcji (1 + x)p w szereg Maclaurina ma posta´ ˛ ³p´ ³p´ ³p´ p 2 (1 + x) = 1 + x+ x + . aby szereg Taylora był zbiezny ˛ ˙ i aby zachodziła równo´´ (578). + xn + .13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Uwaga 13. symbolem Rn . gdy x0 = 0 szereg Taylora przybiera prostsza˛ posta´ X f (k) (0) f 00 (0) 2 x + ··· = xk f (x) = f (0) + f (0) x + 2! k! k=0 0 ∞ (579) zwana˛ szeregiem Maclaurina funkcji f (x).7 (O szeregu (575)) MATEMATYKA 1. gdy x0 = 0. W przypadku. n! 2. a o funkcji mówimy. ˙ 206 .. Przykład 13.. c 5. wzór (575) nazywa sie wzorem Maclaurina z n−ta˛ pochodna: ˛ ˛ f (x) = n−1 X f (k) (0) k=0 k! xk + f (n) (c) n x n! (576) 3. . . (580) Szereg (580) nosi nazwe szeregu dwumiennego Newtona. .. w którym ˛ 1 p p (p − 1) p (p − 1) (p − 2) . ε) ˙ (577) to dla kazdego x ∈ U otrzymujemy równo´´ sc ˙ X f (k) (x0 ) f 00 (x0 ) (x − x0 )2 + · · · = (x − x0 )k (578) f (x) = f (x0 ) + f (x0 ) (x − x0 ) + 2! k! k=0 0 ∞ Prawa strona ostatniej równo´ci nosi nazwe szeregu Taylora o ´rodku x0 dla funkcji s s ˛ f (x). πi c ˙ 4 załozenie Twierdzenia Rolle’a i obliczy´ warto´´ c.. Wzór (575) nazywamy wzorem Taylora z n−ta˛ pochodna˛ dla funkcji f w punkcie x0 .

to przyjmujac n = 6 otrzymamy reszte we wzorze Taylora równa zeru. Ponadto dla kazdego x ∈ (0. c ˛ Rozwiazanie 13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Rozwiazanie 13. c ˛ ˛ ze x0 = −2. π) istnieje pochodna ˙ ¶ µ 3 1 0 oraz f (0) = f (π) = f (x) = 3 sin x cos x sin x − 2 4 ¡ ¢ Liczba c ∈ (0.32 Skorzystamy z wzoru (575) dla x0 = −2. ˙ Rozwiazanie 13. c2 = π/2.33 Napisa´ wzór Maclaurina z piata˛ pochodna˛ dla funkcji f (x) = sin x.31 Funkcja f (x) jest ciagła˛ na przedziale jako suma iloczynów funkcji ciag˛ ˛ ˛ łych. c ˛ 207 (581) f (0) = 0 f 0 (0) = 1 f 00 (0) = 0 f 000 (0) = −1 f IV (0) = 0 360 720 (x + 2)4 + (x + 2)5 24 120 480 720 (x + 2)2 + (x + 2)3 − 2 6 . Przykład 13. c3 = 6 π. czyli 3 sin c · cos c · sin c − 1 = 0. Stad c1 = ˛ 2 5 π/6.33 Obliczamy kolejne pochodne i ich warto´ci dla x = 0 s ˛ f (x) = sin x f 0 (x) = cos x f 00 (x) = − sin x f 000 (x) = − cos x f IV (x) = sin x f V (x) = cos x Stad otrzymujemy ˛ x x3 cos c 5 sin x = − + x 1! 3! 5! Odp.MATEMATYKA 13. ˛ ˛ ˛ ˛ Mamy f (−2) = −99 f 0 (x) = 15x4 + 2 f 0 (−2) = 242 f 00 (x) = 60x3 f 00 (−2) = −480 000 2 f (x) = 180x f 000 (−2) = 720 f IV (x) = 360x f IV (−2) = −720 f V (x) = 360 f V (−2) = 360 VI VI f (x) = 0 = f (c) Na podstawie wzoru Taylora z szósta pochodna˛ dostajemy ˛ 3x5 + 2x + 3 = −99 + 242 (x + 2) − − Odp. 3x5 + 2x + 3 = −99 + 242 (x + 2) − 240 (x + 2)2 + 120 (x + 2)3 − 30 (x + 2)4 + 3 (x + 2)5 Przykład 13.32 Przedstawi´ funkcje f (x) = 3x5 +2x+3 w postaci wzoru Taylora przyjmujac. π) spełnia równanie f 0 (c) = 0. Wzór Maclaurina z piata˛ pochodna˛ dla funkcji f (x) = sin x ma posta´ (581). Poniewaz f (x) jest wielomia˛ ˙ nem piatego stopnia.

. 2! 3! 4! 5! 3 5 7 2k+1 x− x− x− x− x− x− dowolne dowolne dowolne dowolne dowolne dowolne Ponizej przedstawiamy szeregi dwumienne Newtona dla p = −1. + (−x)n + .. . n ˛ hiperbolicznych i wykładniczej: sin x = cos x = sinh x = cosh x = ex = e−x = x x − x + x − x + . 2 1 1·3 1 − 1 x − 2·4 x2 − 2·4·6 x3 − . 0 208 . . Przez S nalezy wówczas rozumie´ opowiednio: sasiedztwo lewostronne lub prawostronne.13. . . + xn + . + (2k)! + . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Na zako´ czenie podamy rozwiniecia w szereg Maclaurina funkcji trygonometrycznych. . .. ..9 Z Twierdzenia de l’Hospitala korzystamy czesto przy obliczaniu: ˛ 1. lim f (x) = lim h(x) = 0 albo lim f (x) = lim h(x) = ±∞ 3. 3! 5! 2 4 6 x2k 1 + x + x + x + . istnieje granica lim to istnieje takze lim ˙ f 0 (x) 0 x→x0 h (x) (wła´ciwa albo niewła´ciwa). . gdzie a jest liczba˛ dodatnia. 2! 3! 4! 5! 2 3 4 5 1 − x + x − x + x − x + . przedział c ˛ ˙ (−∞. gdy x → ∞. + (−1)k (2k+1)! + . 3! 5! 7! 2 4 6 x2k 1 − x + x − x + . . ..9 Twierdzenie de l’Hospitala Twierdzenie 13. . gdy h(x) 0 i ∞ ). . . . 2! 4! 6! 3 5 x2k+1 x + x + x + . p = 1/2 : ˙ 1 = 1+x 1 = √1 − x √1 + x = 1−x= 1 − x + x2 − . . . 2 −1 < x < 1 −1 < x < 1 −1 < x < 1 −1 < x < 1 13. . ˛ Uwaga 13. . gdy x → −∞ oraz dla granicy. . ∞ . dla granicy. +∞). .9 (de l’Hospitala) Jezeli ˙ 1. 1 + x + x2 + . a) albo (a. + (−1)k (2k)! + . x→x0 h(x) przy czym lim f (x) f 0 (x) = lim 0 h(x) x→x0 h (x) (582) x→x0 Uwaga 13. 0 ∞ dzielna i dzielnik da˛za˛ do zera albo do niesko´czono´ci (nieoznan s ˙ W praktyce cze´ ˛sciej posługujemy sie terminem reguła de l’Hospitala. . 2! 4! 6! 2 3 4 5 1 + x + x + x + x + x + . . funkcje x→x0 f (x) h(x) oraz x→x0 f 0 (x) h0 (x) sa˛ okre´lone w pewnym sasiedztwie S punktu x0 s ˛ x→x0 x→x0 2. . s s f (x) . ˛ Nieoznaczono´ wystepujace w Twierdzeniu de l’Hospitala czesto nazywane sa zagadnieniami typu sci ˛ ˛ ˛ ˛ 0 ∞ . .8 Twierdzenie de l’Hospitala43 (lub krótko: Twierdzenie H) jest takze prawdziwe ˙ dla granic jednostronnych. . granicy ilorazu czono´´44 typu sc 43 44 f (x) . . + (2k+1)! + . .. . . . 1 1·3 1 + 1 x − 2·4 x2 + 2·4·6 x3 + .

gdy jeden czynnik da˛zy do zera. Natomiast zwykłe przekształcenia pokazuja. Poniewaz f (x) → 0 i h(x) → 0. ¡ ¢ Przykład 13. Odp. 1. ze granica stosunku funkcji istnieje. to nie mozna niczego wnioskowa´ o granicy stosunku funkcji c ˙ h0 (x) f (x) . gdy odjemna i odjemnik daza˛ do niesko´ czono´ci (nieoznan s ˛˙ ˙ czono´´ typu ∞ − ∞). 209 . gdy nastepujaca po nim s ˛ ˛ H granica stosunku pochodnych istnieje.10 Jezeli stosujac Twierdzenie de l’Hospital’a otrzymamy stosunek pochodnych ˛ ˙ f 0 (x) . Odp. 2 x→0 sin x Rozwiazanie 13. sc 3. Ponadto istnieje s ˛ h ¡ ¢ 1 = lim − cos2 x = −1. Poniewaz f 0 (x) = ˛ ˙ f 0 (x) 1 sin x 1 0 2 cos x(− sin x) cos2 x = −2 cos x = −2 tan x. którego granica nie istnieje. Zarówno lim f (x) . wiec mamy do czynienia z zagadnieniem typu 0 .34 Obliczy´ lim c ln cos2 x . ˛ ˙ 0 gdy x → 0. −1. granicy róznicy f (x) − h(x). to h0 (x) = − cos2 x . granicy iloczynu f (x) · h(x). a drugi do +∞ lub −∞ ˙ (nieoznaczono´´ typu 0 · ∞). Spełnione sa˛ wiec załozenia Twierdzenia 13. s Przykład 13. gdy f (x) → 0 i h(x) → ∞ albo f (x) → ∞ i h(x) → 0 albo ˛ f (x) → 1 i h(x) → ∞ (nieoznaczono´ci typu 00 . h(x) = sin2 x.9 i na podstawie ˛ ˙ x→0 Odp.37 Obliczy´ lim ln x · tan πx . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 2. µ ¶ ln cos2 x 1 = −1 = lim − 2 lim x→0 sin2 x H x→0 cos x Uwaga 13.34 Niech f (x) = ln cos2 x. granicy potegi [f (x)]h(x) .36 Obliczy´ lim c Rozwiazanie 13. bowiem ˛ ˙ µ ¶ x + sin x sin x lim = lim 1 + =1+0=1 x→∞ x→∞ x x Wobec tego znak = nabiera znaczenia zwykłego znaku równo´ci wtedy. którego granica nie istnieje. c 2 − x→1 ¯ ¯ = ¯ ∞ ¯ = lim ∞ 1 x H x→∞ 1 = 0. h(x) 0 f 0 (x) 0 x→0 h (x) wzoru (582) mamy (x) jak i f 0 (x) sa˛ okre´lone w pewnym sasiedztwie punktu 0.35 lim ˛ ln x x→1 x−1 ln x .35 Obliczy´ lim c Rozwiazanie 13.MATEMATYKA 13. ∞0 oraz 1∞ ). Przykład 13. x→1 x−1 Przykład 13. x→∞ x ¯ ¯ = ¯ 0 ¯ = lim 0 1 x H x→1 1 = 1. h(x) Wykorzystujac regułe H w ponizszym przykładzie: ˛ ˛ ˙ x + sin x ¯ ∞ ¯ 1 + cos x ¯ ¯ = ¯ ¯ = lim lim x→∞ x ∞ H x→∞ 1 otrzymujemy stosunek pochodnych. 0.36 lim ˛ ln x x→∞ x ln x . h (x) = 2 sin x cos x = sin 2x. sc 4.

czono´´ typu 0 .40 Obliczy´ granice funkcji lim c ˛ Rozwiazanie 13.37 W tym przypadku mamy do czynienia z nieoznaczono´cia typu 0 · ∞.38 Jest to nieoznaczono´´ typu 00 . A wiec ˛ cot πx 2 Ã ! µ ¶ 1 ³ ln x 2 sin2 πx 2 πx ´ x 2 = lim − lim ln x · tan = lim =− πx = lim π −1 H x→1− x→1− x→1− cot x→1− 2 π x π 2 2 sin2 πx 2 Odp.13. Sprowadzamy je do nieoznaczono´ci sc ˛ ∞ typu ∞ : x→0 1/x ¯ ¯ lim x ln x lim ln x lim x 2 = ex→0+ 1/x = ex→0+ −1/x = e0 = 1 lim xx = ¯00 ¯ = lim eln x = lim ex ln x = ex→0+ + + + x→0 x→0 H Odp.39 zapiszemy w postaci symbolicznej x→x0 −3x−1 Przykład 13. 1. Przykład 13.40 Równiez tutaj Twierdzenie de l’Hospital’a nalezy stosowa´ kilka razy. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Rozwiazanie 13. x2 sin2 x x→0 (583) Przykład 13. c + x→0 2 −π.38 Obliczy´ lim xx . Odp.39 lim e sin2 5x = ¯ 0 ¯ = lim 5 sin 10x = ¯ 0 ¯. s c ˙ ˛ ˛ 210 f (4) (x) 2 cos x 1 = lim = (4) (x) 2 cos 2x x→0 h x→0 24 cos 2x − 32x sin 2x − 8x 12 1 . 12 . Otrzymali´my ponownie nieozna˛ 0 0 x→0 H x→0 3x lim f (x) f 0 (x) f 00 (x) = lim 0 = lim 00 h(x) x→x0 h (x) x→x0 h (x) 2 cos x−2+x2 . c ˛ ˙ ˙ Mianowicie ¯ ¯ f (x) 2 cos x − 2 + x2 ¯ 0 ¯ g = lim = lim =¯ ¯= ¯0¯ H x→0 h(x) x→0 x2 sin2 x ¯ ¯ ¯0¯ f 0 (x) −2 sin x + 2x = lim 0 = lim =¯ ¯= ¯0¯ H x→0 h (x) x→0 2x sin2 x + x2 sin 2x ¯ ¯ ¯0¯ f 00 (x) −2 cos x + 2 = lim 00 = lim =¯ ¯= 2 ¯0¯ H x→0 h (x) x→0 2 sin x + 4x sin 2x + 2x2 cos 2x ¯ ¯ ¯0¯ f 000 (x) 2 sin x = lim 000 = lim =¯ ¯= ¯0¯ H x→0 h (x) x→0 6 sin 2x + 12x cos 2x − 4x2 sin 2x = lim A wiec regułe de l’Hospitala musieli´my stosowa´ az czterokrotnie. s ˛ ˛ 0 Mozemy sprowadzi´ je do nieoznaczono´ci typu 0 za pomoca˛ przekształcenia ln x · tan πx = c s ˙ 2 ln x . to funkcje f 0 (x) i h0 (x) sc ˙ 0 traktujemy jako pewne nowe funkcje f1 (x) i h1 (x) i stosujemy do nich Twierdzenie de l’Hospital’a. W efekcie dochodzimy do wyrazenia ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ 3x 3x ¯ ¯ 9 e − 3x − 1 ¯ 0 ¯ 9e3x ¯ ¯ = lim 3e − 3 = ¯ 0 ¯ = lim lim =¯ ¯ 2 ¯ 0 ¯ H x→0 50 cos 10x = 50 x→0 0 H x→0 5 sin 10x sin 5x Obliczenia przedstawione w Przykładzie 13. s Rozwiazanie 13.9 sa˛ spełnione. c ˛ ˛ x→0 ¯ ¯ ¯ ¯ 3x −3x−1 3e3x −3 s Rozwiazanie 13. Poniewaz warunki Twierdzenia 13.39 Wykorzystujac Twierdzenie de l’Hospital’a obliczy´ granice lim e sin2 5x .

a x→(π/2)− lim e ln tan x cot 2x =e ln tan x lim cot 2x x→(π/2)− = eA gdzie A = x→(π/2)− lim = − 4 sin2 x cos2 x sin2 x cos x 1 = −2 lim − lim − sin x = x→(π/2) 2 x→(π/2) sin x cos2 x cos x x→(π/2)− ln tan x ¯ ∞ ¯ ¯ ¯ = ¯ ¯ = lim − cot 2x ∞ H x→(π/2) sin x cos x = 0 1 1 tan x cos2 x −2 sin2 2x µ ¶ 1 sin2 2x = lim − − = x→(π/2) 2 tan x cos2 x = −2 Zatem x→(π/2)− lim lim (tan x)tan 2x = e0 = 1. 1. gdy x > |a|. a tan 2x przyjmuje warto´´ sko´czona.42 Jest to nieoznaczono´´ typu ∞0 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ − 1 ln x x→1 Rozwiazanie 13. h(x) Wówczas przy x → a zachodzi u(x) → 0 i v(x) → 0. to mozemy zastosowa´ podstawies c ˙ x→a ¢ . Jezeli s ˛ ˙ lim [f (x) − h(x)]45 prowadzi do nieoznaczono´ci typu ∞−∞. Zlogarytmujemy funkcje f (x) = 1 + x i poszukamy jej granicy ˛ ¯ ¯ h ³ ¯0¯ ln x+a a ´i x A = lim ln f (x) = lim x ln 1 + =¯ ¯= = |∞ · 0| = lim 1 ¯0¯ H x→∞ x→∞ x→∞ x x = ¡ ¢ a x Stad lim 1 + x = ea . A wiec ˛ 1 v(x) − u(x) 1 − = u(x) v(x) u(x)v(x) (584) f (x) − h(x) = W ten sposób zagadnienie ∞ − ∞ zostało sprowadzone do postaci 0 .43 Jest to nieoznaczono´´ typu 1∞ . Zakładamy.41 Mamy tu do czynienia z nieoznaczono´cia˛ typu ∞ − ∞.MATEMATYKA Przykład 13. nia u(x) = 1 f (x) oraz v(x) = 1 .42 Wyznaczy´ c x→(π/2)− lim (tan x)tan 2x . x→∞ ¡ ¢ a x Przykład 13. ˛ x→∞ 45 x −a x+a x2 x→∞ − 1 x2 lim = lim ax =a x→∞ x + a Moga zachodzi´ przypadki: f (x) → ∞ oraz h(x) → ∞ lub f (x) → −∞ oraz h(x) → −∞. Warunek sc ˛ ¢x ˙ ¡ a ten zachodzi. ze 1 + x > 0. Rozwiazanie 13. c ˛ 211 .41 Wyznaczy´ lim c ¡ 1 x−1 13.43 Wyznaczy´ lim 1 + x . ea . Zastosujemy do niego 0 poznana˛ regułe ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ µ ¶ 1 ¯0¯ −1 1 1 ln x − x + 1 ¯ 0 ¯ x − = lim = ¯ ¯ = lim =¯ ¯= lim ¯ 0 ¯ H x→1 ln x + x−1 ¯0¯ H x→1 x − 1 x→1 (x − 1) ln x ln x x 1 − x2 1 = lim 1 1 = − x→1 2 + x2 x Przykład 13. Poniewaz (tan x)tan 2x = sc n ˛ ˙ ln tan x etan 2x ln tan x = e cot 2x . Wówczas tan x > 0. Odp. Ograniczymy sie do przypadku π/4 < sc ˛ ˛ x < π/2. Odp. c a Rozwiazanie 13.

w których pochodna c ˙ nie istnieje. gdy istnieje takie otoczenie U punktu x0 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA 13.11 Maksimum i minimum nazywamy ekstremami. ze funkcja f (x) ma w punkcie x0 : ˙ 1. ze dla kazdego x ∈ S spełniona jest nierówno´´: sc ˙ ˙ f (x) > f (x0 ) (588) Uwaga 13. minimum lokalne wła´ciwe wtedy i tylko wtedy. ˛z 25 20 15 10 5 5 4 3 2 1 0 -4 -2 0 2 4 -4 -2 2 4 Rysunek 75: Funkcja y = x2 . maksimum lokalne wła´ciwe wtedy i tylko wtedy. Twierdzenie 13. bad´ jest równa zeru. ze ˙ dla kazdego x ∈ U spełniona jest nierówno´´: sc ˙ f (x) ≤ f (x0 ) (586) 3. minimum lokalne wtedy i tylko wtedy. ze dla kazdego x ∈ S spełniona jest nierówno´´: ˙ ˙ f (x) < f (x0 ) (585) 2. gdy istnieje takie sasiedztwo S punktu s ˛ x0 . Uwaga 13. 212 . Zamiast maksimum (minimum) lokalne mówimy krótko: maksimum (minimum).13. ze dla ˙ kazdego x ∈ U spełniona jest nierówno´´: sc ˙ f (x) ≥ f (x0 ) (587) 4. s ˙ Definicja 13.warunek konieczny ekstremum) Jezeli funkcja f (x) ma ekstremum w punkcie x0 i ma w tym punkcie pierwsza˛ pochodna. gdy istnieje takie sasiedztwo S s ˛ sc punktu x0 .10 Ekstrema funkcji Zakładamy. Rysunek 76: Funkcja y = |x|.10 (Fermata .8 Mówimy. ˛ ˙ 0 to f (x0 ) = 0. ze funkcja f (x) jest okre´lona w pewnym otoczeniu punktu x0 . gdy istnieje takie otoczenie U punktu x0 . maksimum lokalne wtedy i tylko wtedy.12 Funkcja moze mie´ ekstremum tylko w tych punktach.

13 Twierdzenie odwrotne do Twierdzenia 13. to funkcja s ˙ f (x) ma w punkcie x = x0 maksimum lokalne wła´ciwe. to funkcja f (x) jest malejaca na przedziale (a. . gdy f (n) (x0 ) > 0. to funkcja f (x) jest rosnaca na przedziale ˛ ˙ 0 (a. |x| . ˙ Uwaga 13. s Twierdzenie 13. ale funkcja w tym punkcie nie ma ekstremum (rys.MATEMATYKA 13.1 Jezeli f 0 (x0 ) = 0 i spełniony jest warunek (589). ale tylko s ˙ pierwsza z nich jest rózniczkowalna w tym punkcie. a ponadto f (k) (x0 ) = 0 dla ˛ ˛ k = 1. δ).13 Jezeli f 0 (x) > 0 dla x ∈ (a. . b). . . ˛ ˙ 213 . s Wniosek 13.11 (Pierwszy warunek wystarczajacy ekstremum) ˛ Jezeli funkcja f (x) jest ciagła w punkcie x0 i posiada pochodna˛ f 0 (x) na pewnym sasiedztwie ˛ ˛ ˙ S(x0 . ˛ ˛ ˙ pochodna f (n) (x) jest ciagła w punkcie x0 . natomiast minimum lokalne wła´ciwe. to funkcja f (x) ma w punkcie x0 maksimum wła´ciwe. b). jezeli natomiast zamiast warunku ˙ (589) spełniony jest warunek f 0 (x) > 0 dla x0 − δ < x < x0 i f 0 (x) < 0 dla x0 < x < x0 + δ (590) to funkcja f (x) ma w punkcie x0 maksimum lokalne wła´ciwe.10 nie zachodzi. n jest liczba˛ parzysta. jezeli f 0 (x0 ) = 0 i spełniony jest warunek (590). x2 ma w punkcie x = 0 minimum lokalne wła´ciwe. Pochodna funkcji sc y = x3 przyjmuje w punkcie x = 0 warto´´ równa˛ 0.5 2 1. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 2.12 (Drugi warunek wystarczajacy ekstremum) ˛ Jezeli funkcja f (x) ma na pewnym otoczeniu punktu x0 pochodne do rzedu n włacznie.5 -4 -2 0 2 4 -4 -2 100 50 0 -50 -100 2 4 Rysunek 77: Funkcja y = x2/3 . s Twierdzenie 13. 2. to funkcja f (x) ma w punkcie ˙ x = x0 minimum lokalne wła´ciwe. b). s gdy f (n) (x0 ) < 0. 78). przy czym f 0 (x) < 0 dla x0 − δ < x < x0 i f 0 (x) > 0 dla x0 < x < x0 + δ (589) s to funkcja ta ma w punkcie x0 minimum lokalne wła´ciwe. √ 3 Kazda z funkcji x2 . jezeli f (x) < 0 dla x ∈ (a. Rysunek 78: Funkcja y = x3 . b).5 1 0. n − 1 oraz f (n) (x0 ) 6= 0. Twierdzenie 13.

Odp. Dla −1 < x < 1 otrzymujemy y = 1 − x2 . W tych dwóch punktach pochodna nie istnieje (nie ma stycznej do wykresu funkcji). ˛ wiec dla x = 0 pochodna jest równa 0. stad y 0 = −2x. 10 8 6 4 2 -4 -2 0 2 4 -4 -2 30 20 10 0 -10 -20 -30 2 4 Rysunek 80: Funkcja y = |x2 − 1|.45 Znale´´ ekstremum funkcji y = −x3 + 6x.13. zc 214 . ˛ 80). Rysunek 81: Funkcja y = −x3 + 6x. Funkcja okre´lona na s ˛ przedziale domknietym (jednostronnie domknietym) moze mie´ warto´´ najwieksza˛ (najmniejc sc ˛ ˛ ˛ ˙ sza) tylko w takim punkcie. W tym punkcie jest maksimum f (0) = 1 (patrz rys. to funkcja ma w punkcie x = −1 oraz x = 1 ˛ ˙ minimum równe 0.44 Znale´´ ekstremum funkcji y = |x2 − 1|. n ˛ Przykład 13. Dwa minima: y(−1) = y(1) = 0 i maksimum y(0) = 1. w którym ma maksimum (minimum). Dla x < −1 lub x > 1 mamy y(x) = x2 − 1. Uwaga 13.44 Poniewaz |x2 − 1| ≥ 0. wiec pochodna istnieje i jest równa ˛ 0 y = 2x 6= 0 i ekstremum nie ma.14 Funkcja okre´lona na przedziale otwartym moze mie´ warto´´ najwieksza˛ (najs c sc ˛ ˙ mniejsza) tylko w takim punkcie. zc Rozwiazanie 13. Przykład 13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA y Maksimum globalne Definicje minimum i maksimum globalnego i lokalnego Maksimum lokalne Minimum globalne Minimum lokalne x a b Rysunek 79: Ekstrema lokalne i globalne. w którym ma ekstremum lub na ko´cu tego przedziału.

13. gdy dla kazdego x0 ∈ (a. ˛ ˙ Definicja 13. f (x0 )) jest połozona nad ta˛ krzywa . b) wtedy i tylko wtedy. √ √ ¡√ ¢ ¡ √ ¢ Odp. ze funkcja y = f (x) ma pochodna na przedziale (a.patrz ˛ ˙ rysunek 82. b). Tylko w tych dwóch punktach ˛ analizowana funkcja moze mie´ ekstremum. 2. wiec w tym punkcie funkcja ˛ √ ¡ √ ¢ ¡ √ ¢3 ¡ √ ¢ ma minimum: y − 2 = − − 2 + 6 − 2 = −4 2. gdy dla kazdego x0 ∈ (a.11 Wklesło´c. a nastepnie znajdujemy ˛ ˛ √ √ 2 jej miejsca zerowe 2 − x = 0. 81). wklesła na przedziale (a.14 Jezeli ∀x ∈ (a. wypukło´c i punkt przegiecia funkcji s´ ˛ s´ ˛ Zakładamy. b). to krzywa y = f (x) jest wypukła na ˙ przedziale (a.MATEMATYKA 13.15 Jezeli ∀x ∈ (a. to w punkcie 2 funkcja ˛ √ ¡√ ¢ ¡√ ¢3 ¡ √ ¢ ma maksimum y 2 = − 2 + 6 − 2 = 4 2 (patrz rys. krzywa y = f (x) jest wypukła na lewostronnym sasiedztwie punktu x0 i wklesła na ˛ ˛ pewnym prawostronnym sasiedztwie tego punktu albo na odwrót. Twierdzenie 13. b) f 00 (x) > 0. f (x0 )) nazywamy punktem przegiecia krzywej y = f (x) ˛ wtedy i tylko wtedy.patrz ˛ ˙ rysunek 83. Rysunek 83: Funkcja wklesła. to krzywa y = f (x) jest wklesła na ˛ ˙ przedziale (a. wypukła na przedziale (a. ˛ 215 . Poniewaz w dostatecznie małym sasiedztwie punktu c √ ˛ ˙ ˙ √ √ − 2 mamy y 0 < 0 dla x < − 2 i y 0 > 0 dla x > − 2. maksimum y 2 = 4 2. b) f 00 (x) < 0.9 Mówimy. f (x0 )) jest połozona pod ta˛ krzywa . Definicja 13. ˛ Twierdzenie 13. 16 14 12 10 8 6 4 2 -4 -2 0 2 4 -4 -2 16 14 12 10 8 6 4 2 0 2 4 Rysunek 82: Funkcja wypukła.45 Obliczamy pochodna˛ y 0 = −3x2 + 6 = 3(2 − x2 ). ze krzywa y = f (x) jest: ˙ 1. b) wtedy i tylko wtedy. b) styczna ˙ poprowadzona do tej krzywej w punkcie (x0 . Stad x1 = − 2 i x2 = 2.10 Punkt P0 (x0 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Rozwiazanie 13. b). b) styczna ˛ ˙ poprowadzona do tej krzywej w punkcie (x0 . 2. gdy: 1. Poniewaz w dostatecznie małym √ √ ˙ √ √ 0 0 sasiedztwie punktu 2 mamy y > 0 dla x < 2 i y < 0 dla x > 2. istnieje styczna do krzywej y = f (x) w punkcie P0 . Minimum y − 2 = −4 2.

˛ ˙ Twierdzenie 13.5 0 -0. warto´´¢jej drugiej s -4 -2 2 4 ˛ √ ¡√ c -10 pochodnej w tym punkcie jest równa y 00 3 2 = −6 3 2. jezeli funkcja jest rosnaca i wypukła w przedziale (a.17 (Warunek wystarczajacy istnienia punktu przegiecia) ˛ ˛ Jezeli f 00 (x) zmienia znak w punkcie x0 . jezeli funkcja jest rosnaca i wklesła w przedziale (a. a f 00 (x0 ) < 0. ze ro´ coraz wolniej snie ˛ ˛ ˙ ˙ w tym przedziale. która jest ciagła ˛ ˛ ˛ ˙ w punkcie x0 . ˙ to funkcja f (x) ma w punkcie x0 maksimum lokalne. Jezeli w punkcie x0 f 0 (x0 ) = 0. ze maleje coraz ˛ ˛ ˙ ˙ szybciej w tym przedziale. to mówimy.5 1 0. 2. gdy przy f 0 (x0 ) = 0 zachodzi f 00 (x0 ) > 0.45 wiemy. a wiec jest wieksza od zera. ze maleje coraz ˛ ˙ ˙ wolniej w tym przedziale. jezeli funkcja jest malejaca i wklesła w przedziale (a. 30 natomiast.13. jezeli funkcja jest malejaca i wypykła w przedziale (a. b). to mówimy.5 1 1. -20 a wiec jest mniejsza od zera. 30 25 20 15 10 5 -4 -2 0 2 4 1. 4. to mówimy. warto´¢ drugiej c -30 ˛ √ ¡ √ s´ pochodnej w tym punkcie jest równa y 00 − 3 2 = 6 3 2. ze ro´nie coraz s ˛ ˙ ˙ szybciej w tym przedziale. Rysunek 86: Funkcja ro´nie coraz s wolniej. to prawdziwe sa nastepujace twierdzenia: ˛ ˛ ˛ Twierdzenie 13.5 -1 0. 216 . to P0 (x0 . f (x0 )) jest punktem przegiecia krzywej ˛ ˙ y = f (x). ˙ −x3 + 6x. Na rysunkach 85 . 3. to mówimy. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Jezeli funkcja f (x) ma na pewnym otoczeniu punktu x0 druga pochodna. ze dla x = 3 2 funkcja ˙ 0 y(x) = −x3 + 6x osiaga maksimum.5 2 Rysunek 85: Funkcja ro´nie coraz s szybciej. b). b).16 (Warunek konieczny istnienia punktu przegiecia) ˛ Jezeli P0 (x0 . to f 00 (x0 ) = 0.88 przedstawiono wykresy funkcji o róznych tempach zmian warto´ sci. f (x0 )) jest punktem przegiecia krzywej y = f (x). 20 to funkcja f (x) ma w punkcie x0 minimum √ lokalne. ˛ ˛ Rysunek 84: Ekstrema funkcji y = Poje´ wklesło´c i wypukło´c funkcji uzywamy do analizy tak zwanego tempa zmian s´ ˛c ˛ s´ ˙ warto´ funkcji: sci 1. Z 10 analizy Przykładu 13. b). Funkcja y(x) = −x3 + ˛ √ 3 6x osiaga minimum dla x = − 2.

6 25 20 15 10 5 -4 -2 0 2 4 -6 Rysunek 87: Funkcja maleje coraz wolniej. 3 Zestawienie znaków pierwszej i drugiej pochodnej przedstawiamy w ponizszej tabeli. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ 1 30 0 0.2 1. a f 00 (x) = −2x(3−x ) .√ 2 = − ¡√ x3 = 3 ¡ ¢ f 00 (x) > 0 ⇐⇒ x ∈ ¡− 3.. f 00 (x) = 0 ⇐⇒ x1 = 0.2 -1 -2 -3 -4 -5 0. Rysunek 88: Funkcja maleje coraz szybciej. ze funkcja maleje coraz szybciej w przedziałach (−∞. s 0 00 s f (x) > 0 i f (x) < 0. Otrzymujemy stad.. 0). 0 . to funkcja f (x) ro´nie coraz wolniej w przedziale (a. . s √ √ x . −1) i ( 3. √ f 00 (x) < 0 ⇐⇒ x ∈ −∞. to funkcja f (x) maleje coraz wolniej w przedziale (a. . 1). . 89) √ √ x ¢ 3. . − 3) i (1. 3 . . b).6 0. maleje ˙ √ √ coraz wolniej w przedziałach (− 3. b). − 3 ∪ 0.5 f ' ' ( x) f ' ' ( x) -6 -4 -2 0 2 4 6 1 0. .46 Mamy f 0 (x) = (1+x2 )2 . b). 3). 1 . − 3 . f 0 (x) < 0 i f 00 (x) > 0. 217 .5 Rysunek 89: Funkcja y = i 2 pochodna. . 1+x2 2 1−x Rozwiazanie 13. −1 .4 1. ro´nie coraz szybciej w przedziale (−1. x 1+x2 i jej 1 Rysunek 90: Funkcja y = x4 − 4x3 − 90x2 + 12x + 7 i jej 1 i 2 pochodna. f 0 (x) < 0 i f 00 (x) < 0. to funkcja f (x) ro´nie coraz szybciej w przedziale (a. . Twierdzenie 13. ∞). Przykład 13.4 0.5 2 4 -1500 -2000 f ' ' ( x) f (x ) -1 -2500 -1. . 0√∪¢ ¡ ∞ ¢ 3. s ro´nie coraz wolniej w przedziale (0. ze ˛ ˙ ˛ (1+x2 )3 (patrz rys. b). .5 f ' ( x) f (x) -500 -1000 f ' ( x) -4 -2 0 -0. b): ˙ ˙ f 0 (x) > 0 i f 00 (x) > 0. to funkcja f (x) maleje coraz szybciej w przedziale (a.MATEMATYKA 13. √ Porównujac ˛ ˙ √ je stwierdzamy.46 Zbada´ tempo zmian funkcji f (x) = c 2 x . f 0 (x) − − − 0 + + + 0 − − − f 00 (x) − 0 + + + 0 − − − 0 + 1.8 1 1.18 Jezeli dla kazdego x ∈ (a.

c ˛ ˛ Rozwiazanie 13.47 Znale´´ przedziały. na których wykres funkcji jest wypukły. Mamy wiec y = 650 dla x = −3 oraz y = −2058 dla x = 5. to nazywamy ja˛ asymptota pionowa dwustronna (krótko: asymptota ˛ ˛ ˛ ˛ pionowa) tej krzywej.13 i 13. Jezeli prosta x = c jest jednocze´nie asymptota˛ lewostronna˛ i prawostronna˛ krzywej s ˙ y = f (x). Prosta˛ o równaniu x = c nazywamy asymptota pionowa lewostronna krzywej y = ˛ ˛ ˛ f (x) wtedy i tylko wtedy. Prosta˛ o równaniu y = mx + k nazywamy asymptota uko´na (gdy m 6= 0) albo s ˛ ˛ asymptota pozioma (gdy m = 0) prawostronna krzywej y = f (x) wtedy i tylko wtedy. ∞). ˛ + + x→c x→c 3. ˛ ˛ ˛ gdy funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym przedziale (−∞.13. gdy funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym prawostronnym s sasiedztwie punktu c oraz lim f (x) = −∞ albo lim f (x) = ∞. s ˛ ˛ Zamiast asymptota uko´na mówimy tez asymptota pochyła.16 sa˛ to odciete punktów ˛ ˛ przegiecia. ˛ ˛ ˛ gdy funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym przedziale (a. a) oraz lim [f (x) − (mx + k)] = s x→−∞ 0 (patrz 62). f 00 (x) = 12x2 − 24x − 180 = 12(x + 3)(x − 5). to nazywamy ja˛ asymptota˛ uko´na˛ s dwustronna˛ (krótko: asymptota uko´na) tej krzywej. 5. 5) wykres jest wklesły. ∞) oraz lim [f (x) − (mx + k)] = s x→∞ 0. gdy istnieja˛ granice sko´czone n lim f (x) =m i x lim [f (x) − mx] = k (591) x→−∞ x→−∞ 218 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Przykład 13. ˛ − − x→c x→c 2.47 Obliczamy kolejno: ˛ f 0 (x) = 4x3 − 12x2 − 180x + 12. 13. poniewaz f 00 (x) < 0 (patrz ˛ ˙ Twierdzenia 13. 6.14). gdy m = s s ˛ ˙ 0) lewostronna˛ i prawostronna˛ krzywej y = f (x). Na przedziale (−3.19 Prosta y = mx + k jest asymptota˛ uko´na˛ (pozioma. −3) oraz na przedziale (5. Warunek f 00 (x) = 0 jest wiec spełniony tylko w punktach x1 = −3 i x2 = 5. na których wykres funkcji y = x4 − 4x3 − 90x2 + 12x + 7 zc jest: a) wypukły. gdy m = 0) s ˛ lewostronna˛ krzywej y = f (x) wtedy i tylko wtedy.12 Asymptoty Definicja 13. s ˙ Twierdzenie 13. Prosta˛ o równaniu x = c nazywamy asymptota pionowa prawostronna krzywej y = ˛ ˛ ˛ f (x) wtedy i tylko wtedy. gdy funkcja f (x) jest okre´lona na pewnym lewostronnym s sasiedztwie punktu c oraz lim f (x) = −∞ albo lim f (x) = ∞. ˛ 4. wiec na podstawie Twierdzenia 13.11 (Asymptot) 1. Jezeli prosta y = mx + k jest jednocze´nie asymptota˛ uko´na˛ (pozioma. a zatem sa˛ to przedziały. b) wklesły oraz wyznaczy´ punkty przegiecia tego wykresu. Prosta˛ o równaniu y = mx + k nazywamy asymptota uko´na (gdy m 6= 0) albo s ˛ ˛ asymptota pozioma (gdy m = 0) lewostronna krzywej y = f (x) wtedy i tylko wtedy. W kazdym z tych punktów ˛ ˙ druga pochodna zmienia znak. Ponadto f 00 (x) > 0 ˛ ˛ na przedziale (−∞.

Jezeli ˙ ˙ ˙ ˙ x→−∞ x → ∞. poniewaz lim y = ˛ ˛ ˙ + x→0 x→−∞ = 0 oraz ∞. Obliczymy teraz granice: ˛ ˛ e1/x lim = 0 oraz x→∞ x x→∞ 1/x lim e x→−∞ x Prosta y = 1 jest asymptota˛ pozioma˛ prawostronna. sci 6. jezeli istnieja. a wyrazenie w nawiasie. Zapisujemy uzyskane dane o funkcji w tzw. miejsca zerowe. to x3 → −∞. wyznaczamy je. da˛zy do 1. Znajdujemy dziedzine naturalna (jezeli inna dziedzina nie jest podana). a wyrazenie w nawiasie da˛zy do 1. czy funkcja ma szczególne cechy. jezeli istnieja. Prosta y = 1 jest asymptota lewostronna. jest to asymptota pozioma obustronna. Dla kazdego x 6= 0 mamy ˛ ˙ µ ¶ 4 4 2 3 y =x 1− + 2 + 3 x x x (594) Jezeli x → −∞. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Twierdzenie 13. ˛ Badamy istnienie punktów przegiecia. wiec lim y = ∞. y = 1 asymptota pozioma obustronna. to x3 → ∞. gdyz lim y = 0. piszemy ich równania. +∞). ˛ ˙ 4. zc Rozwiazanie 13. ˛ ˛ Badamy istnienie ekstremów oraz. jak poprzednio. Badamy istnienie asymptot wykresu funkcji oraz. ˛ ˛ ˙ 5. ˛ ˙ 3.49 Df = (−∞. jezeli istnieja. na których jest wypukły. Zatem lim y = −∞. wyznaczamy je. obliczamy granice ˛ ˛ ˙ na ko´ cach dziedziny oraz badamy. na których funkcja jest rosnaca i takie. tabeli zmienno´ funkcji. x = 0 asymptota pionowa prawostronna.20 Prosta y = mx + k jest asymptota uko´na (pozioma.48 Znale´´ asymptoty krzywej y = e1/x . c Rozwiazanie 13.13 Badanie funkcji W celu zbadania funkcji okre´lonej wzorem wykonujemy nastepujace operacje matematyczne: s ˛ ˛ 1. ˛ ˙ ˙ x→∞ Obliczamy pierwsza˛ pochodna: ˛ ¶ µ 2 0 2 y = 3x − 8x + 4 = 3 x − (x − 2) (595) 3 219 . Obliczamy m = ˙ x→0− ¢ ¡ 1/x lim e − 0 = 1. ˛ Przykład 13. gdy m = 0) s ˛ ˛ ˛ prawostronna˛ krzywej y = f (x) wtedy i tylko wtedy. nie jest to asymptota obustronna. ¡ ¢ lim e1/x − 0 = 1 (593) 13. n sc nieparzysto´c. warto´c dla x = 0. na których jest malejaca. okresowo´c.MATEMATYKA 13. gdy istnieja˛ granice sko´ czone n f (x) =m i x→∞ x lim lim [f (x) − mx] = k (592) x→∞ Przykład 13. na których wykres jest wklesły i takie.48 Prosta x = 0 jest asymptota˛ pionowa˛ prawostronna. Sporzadzamy wykres funkcji. Znajdujemy przedziały.49 Zbada´ przebieg funkcji y = x3 − 4x2 + 4x + 2. np. s´ s´ s´ 2. Znajdujemy przedziały. ˛ Odp. parzysto´´.

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ

MATEMATYKA

¡ ¢ Pochodna jest dodatnia, wiec funkcja jest rosnaca ¢ przedziale −∞; 2 i w przedziale (2, ∞). ˛ ˛ 3 ¡2 w Pierwsza pochodna jest ujemna w przedziale 3 , 2 - funkcja jest w nim malejaca. Pochodna ˛ przyjmuje warto´´ 0 w punktach x = 2 oraz x = 2. Na podstawie Twierdzenia 13.11 stwierdzamy, sc 3 ze funkcja ma w punkcie x = 2 maksimum, y( 2 ) = 86 , a minimum w punkcie x = 2 równe ˙ 3 3 27 y(2) = 2. Obliczamy druga˛ pochodna: y 00 = 6x − 8. Poniewaz y 00 = 0 ⇐⇒ x = 4 , to druga ˛ ˙ 3 pochodna zmienia znak w ¡ punkcie x = 4 . Wykres funkcji ma punkt przegiecia w¡ punkcie ˛ 3 ¡ 4 70 ¢ ¢ ¢ P 3 , 27 . Na przedziale −∞; 4 wykres funkcji jest wklesły, za´ na przedziale 4 ; ∞ s ˛ 3 3 wypukły. Na podstawie uzyskanych wyników sporzadzamy tabele zmienno´ci funkcji46 oraz s ˛ ˛ tworzymy jej wykres.
2 x −∞ . . . 3 y 0 (x) + + 0 y 00 (x) − − − y(x) −∞ % max = 4 ... 3 − − − 0 & pp =

86 27

70 27

... 2 ... ∞ − 0 + + + + + + & min = 2 % ∞

8
8 6 86 4 27 2 0 -2 -4 2 1

6 4 2

pp

-3

-2

-1

3

2

3

-3

-2

-1

0 -2

1

2

3

Rysunek 91: Wykresy funkcji y = x3 − 4x2 + 4x + 2 i y0 = 3x2 − 8x + 4.

46

pp oznacza punkt przegiecia. ˛

220

MATEMATYKA

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ

13.14

Przykłady
W punkcie tym szczegółowo omówimy badanie przebiegu pewnych funkcji - elementarnych i nieelementarnych. Przykład 13.50 Znale´´ ekstrema i naszkicowa´ wykzc c 2 res funkcji y = |x| (x − 1) .

2

1

-1

-0.5

0

0.5

1

1.5

2

Rozwiazanie 13.50 Funkcje y(x) i jej pochodna˛ y 0 (x) ˛ ˛ musimy analizowa´ w dwóch przedziałach: dla x < 0 c -2 oraz dla x > 0. Pochodna ma posta´: c ½ 0 [x(x − 1)2 ] = 3x2 − 4x + 1 dla x > 0 Rysunek 92: Funkcja y = |x|(x − 1)2 i y 0 (x) = 0 [−x(x − 1)2 ] = −3x2 + 4x − 1 dla x < 0 jej pochodna.
-1

y 0 (0− ) = lim (−3x2 + 4x − 1) = −1. Stwierdzamy, ze funkcja y(x) jest ciagła w punkcie ˛ ˙ x→0− x = 0, gdyz y(0) = lim y(x) = 0. Znajdujemy punkty zerowe pochodnej rozwiazujac równanie ˛ ˛ ˙ y 0 (x) = 0. Dla x ∈ (0; ∞) otrzymujemy x1 = 1 i x2 = 1, natomiast dla x ∈ (−∞; 0) równanie 3 y 0 (x) = 0 nie ma rozwiaza´ rzeczywistych. Funkcja moze mie´ ekstrema tylko w punktach: c ˛ n ˙ 0, 1 i 1. W punkcie x = 0 funkcja ma minimum lokalne wła´ciwe równe 0, gdyz funkcja y(x) s ˙ 3 jest w tym punkcie ciagła oraz dla kazdego x nalezacego do sasiedztwa punktu 0 o dostatecznie ˛ ˛ ˙ ˙˛ małym promieniu (0 < r < 1) mamy y 0 (x) < 0, gdy x < 0 i y 0 (x) > 0, gdy x > 0. W punkcie 4 x = 1 wystepuje maksimum lokalne wła´ciwe równe 27 , poniewaz pochodna y 0 (x) zmienia w s ˛ ˙ 3 tym punkcie znak z dodatniego na ujemny. Podobnie stwierdzamy, ze w punkcie x = 1 jest ˙ minimum lokalne wła´ciwe, równe 1. s 4 Odp. ymin = 0 dla x = 0 i x = 1; ymax = 27 dla x = 1 . Wykresy przedstawia rysunek 92 3 (y 0 (x)− linia przerywana). Przykład 13.51 Wyznaczy´ przedziały monotoniczno´ci ponizszych funkcji i poda´ rodzaj c s c ˙ monotoniczno´ci: s a) y1 (x) = x 1 + x2 b) y2 (x) = √ x ln x (596) d) y4 (x) = x2 (x2 − 9)
3 x→0

W punkcie x = 0 pochodna nie istnieje, poniewaz y 0 (0+ ) = lim (3x2 − 4x + 1) = 1, a ˙ +
x→0

4 c) y3 (x) = x4 − x3 + 3 3

Rozwiazanie 13.51 Na rysunkach 93 i 94 przedstawiono przebiegi funkcji (linia ciagła pogrubiona) ˛ ˛ oraz ich pierwszych (linia ciagła cienka) i drugich (linia przerywana) pochodnych. Na podstawie ˛ miejsc zerowych pochodnych (o ile istnieja) mozna lokalizowa´ ekstrema i punkty przegiecia c ˛ ˛ ˙ badanych funkcji. y1 (x) = x 1 + x2 √ x ln x
0 y1 (x) =

1 − x2 (1 + x2 )2 2 + ln x √ 2 x 221

00 y1 (x) =

2x (x2 − 3) (1 + x2 )3 ln x √ 3 4 ( x)

y2 (x) =

0 y2 (x) =

00 y2 (x) = −

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ
1.5
3

MATEMATYKA

1
2

0.5 0 -0.5 -1 -1.5
-2

-2

2

4

0 -1

1

2

3

4

Rysunek 93: Funkcje y1 =

x 1+x2

i y2 =

√ x ln x.

6 4

1000 800 600 400 200 -4 -3 -2 -1 -200 -400 -600 -800 -1000 1 2 3 4

-2

-1

0 -2 -4

1

2

¢3 ¡ Rysunek 94: Funkcje y3 = x4 − 4 x3 + 3 i y4 = x2 x2 − 9 . 3

y3 (x) = x4 − 4 x3 + 3 3 y4 = x2 (x2 − 9) 1.
x −1 0 y1 = − (1+x2 )2
2

0 y3 (x) = 4x3 − 4x2 0 y4 = 8x7 − 162x5 + 972x3 − 1458x

00 y3 (x) = 12x2 − 8x 00 y4 = 56x6 − 810x4 + 2916x2 − 1458

3

0 y1 = 0 ⇐⇒ x = ±1 y1 min (−1) = − 1 y1 max (1) = 2

1 2

(597)

Funkcja jest malejaca w przedziałach: x ∈ (−∞; −1) ∪ (1; ∞); rosnaca w przedziale ˛ ˛ x ∈ (−1; 1). 2.
0 y2 = ln √ x+2 2 x 0 y2 = 0 ⇐⇒ x = e−2 y2 min (e−2 ) = −2e−1

(598)

Funkcja jest malejaca w przedziale: x ∈ (0; e−2 ); rosnaca w przedziale x ∈ (e−2 ; ∞). ˛ ˛ 3.
0 y3 = 4x3 − 4x2 0 y3 = 0 ⇐⇒ x1,2 = 0, x3 = 1 y3 min (1) = 17 3

(599)

Funkcja jest malejaca w przedziale: x ∈ (−∞; 1); rosnaca w przedziale x ∈ (1; ∞). ˛ ˛ 222

MATEMATYKA 4.

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ

0 y4 = 8x7 − 162x5 + 972x3 − 1458x 0 y4 = 0 ⇐⇒ x1 = 0, x2,3 = −3, x4,5 = 3, x6 = − 3 , x7 = 2 3 2 177147 256

(600)

y4 max (0) = 0

Przykład 13.52 Zbada´ funkcje i sporzadzi´ ich wykresy. c ˛ c ya = x3 − 4x2 + 4x + 1 2 yd = xe−x /2 yg = xe1/x yj = x + sin x

¡ ¢ ¡ ¢ Funkcja jest malejaca w przedziałach: x ∈ −∞; − 3 ∪ 0; 3 ; rosnaca w przedziałach ˛ 2 2 ¡ 3 ¢ ¡ 3 ˛¢ x ∈ −2; 0 ∪ 2; ∞ . yb = x2 e1/x ye = xe−x 2x−1 yh = (x−1)2 p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 √ yc = 3 x3 − 6x2 yf = x − ln(x + 1) yi = x + ln x x 4 yl = x − x2

¡ ¢ y4 min − 3 = − 177147 2 256

y4 min

¡3¢
2

=

(601)

Rozwiazanie 13.52 (Wykresy, ekstrema, punkty przegiecia, asymptoty)47 ˛ ˛ a) (patrz rysunek 95) Funkcja 1 pochodna 2 pochodna 2 0 2 00 ya = x − 4x + 4x + 1 ya = 3x − 8x + 4 ya = 6x − 8 Asymptoty − − − 2x2 −2x+1 1/x 2 1/x 0 1/x 00 yb = (2x − 1)e yb = e yb = x e x2 Asymptoty − y = 2x − 1 y=2
3

8

4
6

2

4 2

-1

0 -2

1

2

3
-3 -2 -1 0 -2 1 2 3

-4

Rysunek 95: Funkcje ya = x3 − 4x2 + 4x + 1 i yb = x2 e1/x .
Podobnie, jak w poprzednim przykładzie przedstawiono przebiegi funkcji (linia ciagła pogrubiona) oraz ˛ ich pierwszych (linia ciagła cienka) i drugich (linia przerywana) pochodnych. ˛
47

223

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ b) (patrz rysunek 96) Funkcja √ yc = 3 x3 − 6x2 y =x−2 2 yd = xe−x /2 Asymptoty y = 0
Asymptoty

MATEMATYKA

0 yc

1 pochodna = √ x−4 2 3
x(x−6)

00 yc

2 pochodna = − √ 48 5 3
x (x−6)

y = 1, x = 0, x = 6 y = 0, x = 0, x = 6 2 2 0 00 yd = (1 − x2 ) e−x /2 yd = x(x2 − 3)e−x /2 y=0 y=0

6 4 2 0 -2 -4

1.5 1 0.5

-4

-2

2

4

6

8

-4

-3

-2

-1 -0.5 -1 -1.5

1

2

3

4

¢1/3 ¡ 2 Rysunek 96: Funkcje yc = x3 − 6x2 i yd = xe−x /2 .

c) (patrz rysunek 97) Funkcja ye = xe−x Asymptoty y = 0+ yf = x − ln(x + 1) Asymptoty x = −1 1 pochodna = (1 − x) e−x y = 0+ x 0 yf = x+1 y = 1, x = −1
0 ye

2 pochodna = (x − 2)e−x y = 0+ 1 00 yf = (x+1)2 y = 0, x = −1
00 ye

8

1 -1 0 1 2 3 4 5

6

2 0 -2 -4

-2

-1

1

2

3

4

-2

Rysunek 97: Funkcje ye = xe−x i yf = x − ln (x + 1).

224

MATEMATYKA d) (patrz rysunek 98)

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ

Funkcja yg = xe1/x Asymptoty y = x + 1, x = 0 2x−1 yh = (x−1)2 Asymptoty y = 0, x = 1

1 pochodna 0 yg = e1/x x−1 x y = 1, x = 0 2x 0 yh = − (x−1)3 y = 0, x = 1

2 pochodna 00 yg = e1/x x−3 y = 0, x = 0 4x+2 00 yh = (x−1)4 y = 0, x = 1

8 6 4 2 -4 -3 -2 -1 1 2 3 4

20

10 5

-2 -4 -6 -8

-4

-3

-2

-1

0 -5

1

2

3

4

Rysunek 98: Funkcje yg = xe1/x i yh =

2x−1 (x−1)2 .

e) (patrz rysunek 99) Funkcja 1 pochodna 2 pochodna ln x x2 +1−ln x 0 00 yi = x + x yi = yi = −3+2 ln x x2 x3 Asymptoty y=x y = 1, x = 0 y = 0, x = 0 0 00 yj = 1 + cos x yj = − sin x yj = x + sin x Ograniczenia y = x ± 1; ypp = x

8 6 4 -1 2 0 -4 -4 -6 -8 -10 -2 1 2 3 4

4

2

0 -2

2

4

-4

Rysunek 99: Funkcje yi = x +

ln x x

i yj = x + sin x.

225

13. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ f) (patrz rysunek 100) Funkcja p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 2 MATEMATYKA 1 pochodna 0 yk = √ √ x−1− 3 x+1 2 3√ √ 3 3 x−1 3 x+1 2 pochodna 00 yk = √ 3 2 9 4 (x−1) − √ 3 2 9 (x+1)4 Asymptoty yl = x − 4/x Ograniczenia y = x y = 0. x2 Funkcja ya = x − 4x2 + 4x + 1 yb = x2 e1/x √ yc = 3 x3 − 6x2 2 yd = xe−x /2 ye = xe−x yf = x − ln(x + 1) yg = xe1/x 2x−1 yh = (x−1)2 yi = x + ln x x yj = x + sin x p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 4 yl = x − x2 3 Ekstrema xmax = 2 xmin = 2 3 xmin = 1 2 xmax = 0 xmin = 4 xmax = 1 xmin = −1 xmax = 1 xmin = 0 xmin = 1 xmin = 0 nie ma xmin = π − lokalne xmax = 1 xmin = −1 xmax = −2 Warto´c y s´ 59 y(xmax ) = 27 y(xmin ) = 1 y(xmin ) = 1 e2 4 √ y(xmax ) = 0 y(xmin ) = − 3 32 1 1 y(xmax ) = √e y(xmin ) = − √e y(xmax ) = 1 e y(xmin ) = 0 y(xmin ) = e y(xmin ) = −1 y(xmin ) = π √ √ y(xmax ) = 3 4 y(xmin ) = − 3 4 y(xmax ) = −3 Tablica 3: Funkcje i ich ekstrema. 226 . x = ±1 24 yl00 = − x4 y = 0. x = ±1 3 yl0 = x x+8 3 y=1 y = 0. x = 0 4 3 2 1 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 -4 -3 -2 -1 4 2 1 0 2 3 4 -4 -6 Rysunek 100: Funkcje yk = (x + 1)2/3 − (x − 1)2/3 i yl = x − 4 .

MATEMATYKA Funkcja 3 ya = x − 4x2 + 4x + 1 yb = x2 e1/x √ yc = 3 x3 − 6x2 yd = xe ye = xe−x yf = x − ln(x + 1) yg = xe1/x 2x−1 yh = (x−1)2 yi = x + ln x x yj = x + sin x p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 4 yl = x − 2 x −x2 /2 13. 227 . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Pierwsza pochodna 0 ya = 3x2 − 8x + 4 0 yb = (2x − 1)e1/x 0 yc = √ x−4 2 3 x(x−6) 2 0 yd = (1 − x2 ) e−x /2 0 ye = (1 − x)e−x x 0 yf = x+1 0 yg = e1/x x−1 x 2x 0 yh = − (x−1)3 2 0 yi = x +1−ln x x2 0 yj = 1 + cos x 3 3 2 √x−1− √x+1 0 yk = √x−1 √x+1 3 3 3 y0 = 0 x1 = 2 x2 = 2 3 x= 1 2 x=4 x1 = −1 x2 = 1 x=1 x=0 x=1 x=0 nie ma y 0 6= 0 x = ±(2k − 1)π nie ma y 0 6= 0 x = −2 yl0 = x3 +8 x3 Tablica 4: Funkcje i miejsca zerowe pierwszych pochodnych. Funkcja 3 ya = x − 4x2 + 4x + 1 yb = x2 e1/x √ yc = 3 x3 − 6x2 yd = xe−x 2 /2 Druga pochodna 00 ya = 6x − 8 2 00 yb = 2x −2x+1 e1/x x2 00 √ 8 5√ 4 yc = − 3 3 (x−6) x 00 yd = x(x2 − 3)e−x 00 ye 00 yf 00 yg 00 yh 00 yi 00 yj 2 /2 ye = xe−x yf = x − ln(x + 1) yg = xe1/x 2x−1 yh = (x−1)2 yi = x + ln x x yj = x + sin x p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 yl = x − 4 x2 = (x − 2)e−x 1 = (x+1)2 = e1/x x−3 4x+2 = (x−1)4 = −3+2 ln x x3 = − sin x 2 00 yk = √ 9 4 − √ 3 3 (x−1) 24 yl00 = − x4 2 9 y(xpp ) y = 43 27 y 00 6= 0 y 00 6= 0 √ x1 = − 3 √ x2 = 3 x3 = 0 x=2 nie ma y 00 6= 0 nie ma y 00 6= 0 x = −1 2 3/2 x=e x = ±kπ 48 x=0 y=0 nie ma y 00 6= 0 y 00 = 0 x= 4 3 nie ma nie ma (x+1)4 Tablica 5: Funkcje i miejsca zerowe drugich pochodnych.

. w których nie istnieja pochodne rozwazanych ˛ ˙ funkcji.. 0 . 13. 2 0 yb (x) − − 0 −∞ − 0 + 00 yb (x) + + 0 + + + + 1 2 yb (x) ∞ & 0 ∞ & min = 4 e % f. x2 = 6 x = −1 x=0 x=1 x=0 x1 = −1. . . wypukła funkcja wypukła ∞ Asymptoty + y = 2x + 1 + x = 0+ ∞ x = 0+ Tablica 8: Tabela zmienno´ci funkcji yb = x2 e1/x .52 sci Zmienno´c funkcji ya (x) = x3 − 4x2 + 4x + 1 s´ ya (x) = x3 − 4x2 + 4x + 1 → Df = R 2 4 x −∞ .. .13.. . 2 .15 Tabele zmienno´ funkcji analizowanych w Przykładzie 13. .. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Funkcja yb (x) yc (x) yf (x) yg (x) yh (x) yi (x) yk (x) yl (x) Punkty nieciagło´ pochodnych ˛ sci x=0 x1 = 0. x2 = 1 x=0 MATEMATYKA Tablica 6: Punkty nieciagło´ci pochodnych. ˛ s W ostatniej tabeli wymieniono punkty... ˛ ˛ 50 49 228 . . ˙ W punkcie x = 0 pierwsza i druga pochodna funkcji yb (x) = x2 e1/x nie istnieje. s 4950 Zapis R− {0} jest równowazny zapisowi R\ {0}. Funkcje opisujace te ˛ pochodne nie sa ciagłe w x = 0. 3 3 0 ya (x) + + 0 − − − 0 + 00 ya (x) − − − − 0 + + + ya (x) −∞ % max = 59 & pp = 43 & min = 1 % 27 27 funkcja wklesła pp funkcja wypukła ˛ Tablica 7: Tabela zmienno´ funkcji ya = x3 − 4x2 + 4x + 1. ... sci ∞ + + ∞ Zmienno´´ funkcji yb (x) = x2 e1/x sc yb (x) = x2 e1/x → Df = R − {0} 1 x −∞ ..

.... 0 . . . Zmienno´c funkcji ye (x) = xe−x s´ ye (x) = xe−x → Df = R x −∞ . − − 0 + + + 0 − 0 + + + 0 − − − pp min pp max √ & % % & 1 1 3 √ − √e 0 − e3/2 e pp f. −1 . . 1 .. . . 4 . 0 . x −∞ . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ √ Zmienno´´ funkcji yc (x) = 3 x3 − 6x2 sc √ yc (x) = 3 x3 − 6x2 → Df = R x −∞ . . . ∞ Asymptoty 0 x = −1+ y = 1− yf (x) − − 0 + + 00 x = −1+ y = 0+ yf (x) + + + + + yf (x) ∞ & min = 0 % ∞ x = −1+ funkcja wypukła Tablica 12: Tabela zmienno´ funkcji yf = x − ln (x + 1). .. wklesła ˛ Asymptoty x=0 x=6 x=0 x=6 y =x−2 51 ¡ ¢1/3 Tablica 9: Tabela zmienno´ funkcji yc = x3 − 6x2 sci .. s Zmienno´´ funkcji yf (x) = x − ln(x + 1) sc yf (x) = x − ln(x + 1) → Df = (−1.. ∞ Asymptoty 0 − ye (x) + + + + 0 − − − 0 y=0 00 ye (x) − − − − − − 0 + + y=0 max pp ye (x) −∞ % 0 % & & 0 y=0 = e−1 = 2e−2 funkcja wklesła pp f. 0 . ∞ − − + + & 0 pp f. 0 .. wypukła pp f. sci W punktach x = 0 i x = 6 pierwsza i druga pochodna funkcji yc (x) = opisujace te pochodne nie sa w nich ciagłe.. . 0 yd (x) − − 00 yd (x) − − yd (x) 0 & wklesła ˛ Zmienno´´ funkcji yd (x) = xe−x /2 sc −x2 /2 → Df = R √ yd (x) = xe − 3 ... 2 .. ∞ 0 yc (x) + + + − − 0 + + + + + 00 yc (x) + + + + + + + + − − − min √ yc (x) −∞ % 0 & % 0 % ∞ − 3 32 funkcja wypukła f. . Tablica 10: Tabela zmienno´ funkcji yd = xe−x sci . wypukła ˛ Tablica 11: Tabela zmienno´ci funkcji ye = xe−x .MATEMATYKA 13. ∞) x −1+ . 1 . wyp. . . wklesła ˛ 2 /2 2 √ 3 − 0 pp √ 3 e3/2 . . ˛ ˛ ˛ 51 √ 3 x3 − 6x2 nie istnieje.. . 6 .. Funkcje 229 . .. .

82 % ∞ funkcja wklesła pp f.. wypukła 2x−1 (x−1)2 . . . .. .. 0 .. Asymp.. . Asymp. . Funkcje opisujace te ˛ pochodne nie sa w nim ciagłe.13. 0. 0 .. Funkcje opisujace te ˛ pochodne nie sa w nim ciagłe. wypukła ˛ Tablica 15: Tabela zmienno´ funkcji yi = x + sci ln x x . ∞) x x 0+ .. x = 0+ y = 1 x = 0+ y = 0 x = 0+ y = x W punkcie x = 0 pierwsza i druga pochodna funkcji yg (x) = xe1/x nie istnieje. e3/2 . ∞ Asymptoty 0 x = 0+ y = 1− yg (x) + + 0 − − 0 + + 00 x = 0+ y = 0+ yg (x) − − 0 + + + + + yg (x) −∞ % 0 ∞ & min = e % ∞ y =x+1 f. . . 0 yh (x) 0− − 00 − yh (x) 0 − yh (x) 0− − wklesła ˛ −1 2 − 0 pp −8 9 pp 2x−1 Zmienno´c funkcji yh (x) = (x−1)2 s´ 2x−1 yh (x) = (x−1)2 → Df = R − {1} . . 1 . . x = 1 y = 0− x=1 y=0 x=1 y=0 Tablica 14: Tabela zmienno´ funkcji yh = sci 53 Zmienno´c funkcji yi (x) = x + ln x s´ x yi (x) = x + ln x → Df = R+ = (0. ˛ ˛ 52 230 . . ˛ ˛ 2x−1 53 W punkcie x = 1 pierwsza i druga pochodna funkcji yh (x) = (x−1)2 nie istnieje. POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ MATEMATYKA Zmienno´c funkcji yg (x) = xe1/x s´ yg (x) = xe1/x → Df = R − {0} x −∞ . .. ∞ 0 yi (x) + + + + 2 + + + + 00 yi (x) − − − − −3 − 0 + + yi (x) −∞ % 0 % 1 % 4.. 1 .. ∞ 2 − 0 + + + + − − 0− + + + + + + + + 0+ min & % 0 % % & & 0+ −1 funkcja wypukła f. 1 ...6529 . wklesła funkcja wypukła ˛ Tablica 13: Tabela zmienno´ci funkcji yg = xe1/x . s 52 x −∞ . 1 .

. 3 4 . y=1 x=0 y=0 x=0 x=0 Tablica 18: Tabela zmienno´ funkcji yl = x − sci 55 p p W punktach x = −1 i x = 1 pierwsza i druga pochodna funkcji yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 nie istnieje. 1 . . Funkcje opisujace te ˛ pochodne nie sa w nim ciagłe... y = x − 1.. sci 54 x yl0 (x) yl00 (x) yl (x) −∞ . ˛ ˛ ˛ 55 W punkcie x = 0 pierwsza i druga pochodna funkcji yl = x − 4/x2 nie istnieje. . . 4 0 yk (x) 0− − à + + à − 0− x = −1 x = 1 3 00 yk (x) 0− − à − 0 + à + 0+ x = −1 x = 1 min √ yk (x) 0− & − √4 % pp % max & 0+ y = 0 3 3 0 4 funkcja wklesła funkcja wypukła ˛ Tablica 17: Tabela zmienno´ funkcji yk = (x + 1)2/3 − (x − 1)2/3 ... 0 . 0 0 − à − − à max & &−∞ −∞ % −3 wklesła à ˛ = x − 4/x2 = R − {0} √ . ∞ 0 + 2 + 0 + ··· 0 + 0 − 0 ± ··· pp min −π −π % 0 % pp max π π % ∞ x 0 yj (x) 00 yj (x) −∞ . pomiedzy którymi znajduje sie yj (x). . ∞ Asymp. . POCHODNE FUNKCJI JEDNEJ ZMIENNEJ Zmienno´´ funkcji yj (x) = x + sin x sc yj (x) = x + sin x → Df = R −π . x2 Asymp. . . sci Asymptot nie ma. wypukła f.. . 1− + − 0 − −∞ % funkcja Zmienno´c funkcji yl s´ yl = x − 4/x2 → Df −2 . −1 . yj (x) y =x+1 y =x−1 ypp = x f. ∞ + + + 1+ − − − 0− % 0 % ∞ funkcja wklesła ˛ 4 ... wklesła ˛ Tablica 16: Tabela zmienno´ funkcji yj = x + sin x. π .. ˛ ˛ 54 231 . ··· + ··· ± −∞ % Asymp.. 0 .MATEMATYKA 13.. . Mozna jednak wyznaczy´ funkcje. Funkcje opisujace te pochodne nie sa w nich ciagłe. ˛ ˛ ˙˛ p p Zmienno´´ funkcji yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 sc p p yk = 3 (x + 1)2 − 3 (x − 1)2 → Df = R x −∞ . .. c ˛ ˛ ˙ Sa to: y = x + 1. Punkty przegiecia leza na ypp = x. .

x2 ) dla (x1 . Zachodzi to wtedy i tylko ¡ 2 wtedy. Zbiór X jest dziedzina˛ funkcji f (symbol Df ). gdy x + 1 +y 2 ≥ 1 ∧(x+1)2 +y 2 < 1. x2 oznaczaja˛ zmienne niezalezne. 2 4 ze do dziedziny naturalnej Df analizowanej funkcji naleza˛ ˙ ˙ wszystkie te i tylko te punkty płaszczyzny (x.1 Rachunek rózniczkowy funkcji wielu zmiennych. y) = ˛ A wiec (x. ˛ Uwaga 14. b2 ) w przestrzeni R2 okre´lamy wzorem sc s q AB = ρAB = (a1 − b1 )2 + (a2 − b2 )2 232 (602) . 3.1 Mamy tu f (x. o n ¢2 ¡ Odp. y) ∈ Df ⇔ x2 +yx2 +2x −1 ≥ 0 ⇔ x2 +y2 +2x ≤ 0 ⇔ -2 ˛ 2 2 2 2 x+x +y ≥ 0∧x¢+y +2x < 0. jakie przyjmuje funkcja f w swojej dziedzinie jest przeciws dziedzina tej funkcji (symbol Rf ). x2 ) ∈ X dokładnie jednej liczby z ∈ U. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. Zbiór wszystkich warto´ci. s ˛ ˙ ˙ ˛ W przypadku rozpatrywanej funkcji dwóch zmiennych. które ¡ ¢ nie naleza˛ do wnetrza koła o ´rodku w punkcie − 1 . ze jest nia zbiór wszystkich punktów P (x1 . Jest to tak zwana dziedzina naturalna funkcji f. x2 ). Jezeli funkcja f jest okre´lona wzorem i jej s ˙ dziedzina nie jest podana. Rozwiazanie 14. y) : x + 1 + y 2 ≥ 1 ∧ (x + 1)2 + y 2 < 1 .1 Symbole x1 . zmienne niezalezne oznacza´ bedziemy c ˛ ˙ literami x i y. s 101).Oznacza to. ˙ Przykład 14. a2 ) i B(b1 .˙ 14. Funkcja f dwóch zmiennych x1 .2 (Odległo´ci w R2 ) s Odległo´´ ρAB punktów A(a1 . ˙ Definicja funkcji dwóch zmiennych i n− zmiennych Na wstepie podamy definicje funkcji dwóch zmiennych. 2. 2 4 q x x2 +y2 +2x x+x2 +y 2 y 1 − 1. y). -1/2 0 x -1 101: Rozwiazanie ˛ Definicja 14. MATEMATYKA 14 14. ˛ ˙ Piszemy przy tym f :X →U lub z = f (x1 . (x. przykładu. 0 s ˛ ˙ 2 i promieniu 1 i jednocze´nie sa˛ punktami wewnetrznymi Rysunek s ˛ 2 koła o ´rodku w punkcie (−1. 0) i promieniu 1 (patrz rys. to przyjmujemy. Przeanalizujemy ponizszy przykład. ˛ ˛ Definicja 14. ˛ ˙ dla których wzór ten ma sens liczbowy.1 (Funkcji dwóch zmiennych) 1. x2 odwzorowujaca zbiór X ⊂ R2 w zbiór U ⊂ R jest ˛ przyporzadkowaniem kazdemu punktowi P (x1 .1 Wyznaczy´ dziedzine naturalna˛ funkcji c ˛ q x z = x2 +y2 +2x − 1. x2 ) ∈ X lub z = f (P ) dla P ∈ X. za´ z− zmienna zalezna.

x2 . xn . .11 (Odległo´ci w Rn ) s Odległo´´ ρAB punktów A(a1 . b2 . . . ze dla ˛ ˛ ˙ ˙ kazdego P (x. . y. y) spełniajacych nierówno´ci s ˛ 0 < |x − x0 | < p 0 < |y − y0 | < q (606) Definicja 14. y) spełniajacych nierówno´ci s ˛ |x − x0 | < p |y − y0 | < q (604) Definicja 14.3 (Otoczenia w R2 ) Otoczeniem kołowym (otoczeniem) U (P0 . .10 (Funkcji n zmiennych) Funkcja f . jezeli pewne otoczenie ˛ ˙ punktu P zawiera sie w E. np. natomiast ˙ ˙ zmienna zalezna opisujemy inna litera. xn ) ∈ X lub u = f (P ) dla P ∈ X. nazywamy ˛ zbiór punktów P = (x. Definicja 14. . n s ˛ ˛ Definicja 14. . . n zmiennych x1 . z) ∈ X. u. an ) i B(b1 . ˛ Definicja 14. . + (an − bn )2 (608) 233 . x3 najcze´ ˛sciej oznaczamy literami x.6 Sasiedztwem prostokatnym punktu P0 o bokach 2p i 2q. . dla których 0 < ρP0 P < r (605) Definicja 14. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. ˛ ˙ Piszemy przy tym f :X →U (607) lub u = f (x1 . dla których ρP0 P < r (603) Definicja 14. ˛ ˛ nazywamy zbiór punktów P = (x. Definicja 14. . v lub f . q > 0. . z. Zachodzi wówczas P (x. odwzorowujaca zbiór X⊂ Rn w zbiór U ⊂ R jest ˛ przyporzadkowaniem kazdemu punktowi P (x1 . . f ∈ U. x2 . . .7 Punkt P nazywamy punktem wewnetrznym zbioru E. p > 0. to zmienne niezalezne x1 . . . q > 0. y. . . Zbiór punktów zewnetrznym wzgledem zbioru E nazywamy ˛ ˛ ˛ zewnetrzem zbioru E. x2 . Zbiór punktów wewnetrznych zbioru E nazywamy wnetrzem zbioru ˛ ˛ ˛ E. ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ X ∈ R3 oraz u. . xn ) ∈ X dokładnie jednej liczby f ∈ U. sc ˙ Jezeli n = 3. p > 0. x2 . v. jezeli istnieje taka liczba M. . x2 . bn ) w przestrzeni Rn okre´lamy sc s wzorem q ρAB = (a1 − b1 )2 + (a2 − b2 )2 + . Definicja 14. r) punktu P0 ∈ R2 o promieniu r > 0 jest zbiór wszystkich punktów P ∈ R2 .5 (Sasiedztwa w R2 ) ˛ Sasiedztwem kołowym (sasiedztwem) S (P0 . Przestrze´ R2 z odległo´cia (602) nazywamy 2−wymiarowa˛ przestrzenia˛ euklidesowa. xn ) dla (x1 . .MATEMATYKA ˙ 14. jezeli otoczenie zbioru ˛ ˙ P jest rozłaczne ze zbiorem E. . . y) ∈ X spełniona jest nierówno´´: |f (P )| ≤ M.9 (Funkcji ograniczonej) Funkcje f (P ) nazywamy ograniczona w zbiorze X. r) punktu P0 ∈ R2 o promieniu r > 0 jest zbiór ˛ ˛ 2 wszystkich punktów P ∈ R .8 Punkt P nazywamy punktem zewnetrznym zbioru E. .4 Otoczeniem prostokatnym punktu P0 o bokach 2p i 2q. a2 . .

˛ ˛ ˛ gdy dla kazdego ciagu punktów (xn . MATEMATYKA Definicja 14. ze lim Pn = P0 . r) punktu P0 ∈ Rn o promieniu r > 0 jest zbiór wszystkich punktów P ∈ Rn . yn → b.15 (Heinego granicy funkcji dwóch zmiennych) Liczbe g nazywamy granica˛ funkcji f (P ) w punkcie P0 i piszemy ˛ P →P0 lim lim f (P ) = g lub x→a f (x. dla których 0 < ρP0 P < r (610) 14.14 (Granicy) Mówimy. Pn 6= P0 zbieznego do P0 ˛ ˙ ˙ ciag (f (Pn )) jest zbiezny do g. y) okre´lona w pewnym s ˙ sasiedztwie punktu (a. r) punktu P0 ∈ Rn o promieniu r > 0 jest zbiór wszystkich punktów ˛ P ∈ Rn .13 (Sasiedztwa w Rn ) ˛ Sasiedztwem S (P0 . tzn. . ze granica˛ ciagu (Pn ) jest ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ P0 . .1 Jezeli Pn (xn . to Pn → P0 wtedy i tylko wtedy. b) dla n ∈ N . Definicja 14. ciag ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ f (xn . dla których ρP0 P < r (609) Definicja 14. punktów przestrzeni R2 i niech P0 bedzie ˛ ˛ ˛ punktem tej przestrzeni. ze ciag (Pn ) punktów jest zbiezny do punktu P0 . Pn ∈ Z. co zapisujemy lim Pn = P0 (611) n→∞ wtedy i tylko wtedy. gdy ciag odległo´ci punktów Pn od punktu P0 jest zbiezny do 0. y) = g y→b (614) wtedy i tylko wtedy. yn ) i P0 (a. ˙ gdy56 lim xn = a i lim yn = b (613) n→∞ n→∞ Niech funkcja f bedzie funkcja okre´lona w zbiorze Z i niech P0 bedzie punktem skupienia s ˛ ˛ ˛ ˛ tego zbioru. 2. 56 Zapis Pn → P0 oznacza. ze xn → a. gdy dla kazdego ciagu punktów (Pn ) . albo. s ˛ ˙ n→∞ lim ρPn P0 = 0 (612) Twierdzenie 14. n = 1. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. .2 Granica funkcji dwóch zmiennych Niech bedzie dany ciag (Pn ) . yn ) z sasiedztwa (a. Definicja 14. ˛ ˙ Z definicji granicy w sensie Heinego wynika. yn ) → g.12 (Otoczenia w Rn ) Otoczeniem U (P0 . b) i takiego.˙ 14. ze funkcja f (x. b) ma w tym punkcie granice równa liczbie g wtedy i tylko wtedy. ˙ n→∞ 234 .

ze funkcja f (x. a nastepnie x → x0 ˛ ˛ ˛ ˛ (lub odwrotnie). gdy najpierw y → y0 . ˛ ˛ ˙ ˙ odpowiadajacy mu ciag warto´ci (f (Pn )) jest rozbiezny do +∞ (−∞). to mówimy.16 (Cauchy’ego granicy funkcji dwóch zmiennych) Liczbe g nazywamy granica˛ funkcji f (P ) w punkcie P0 .3 Z istnienia granic iterowanych nie wynika istnienie granicy podwójnej. Granice funkcji dwóch zmiennych nazywamy takze granica 2− krotna lub granica ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ podwójna. y). s ˛ ˛ ˙ ˙ P →P0 P →P0 lim f (P ) = g ⇔ ∀ε ∃δ > 0 ∀P ∈ S (0 < ρP P0 < δ) ⇒ (|f (P ) − g| < ε (615) Z definicji granicy w sensie Cauchy’ego wynika.18 (Granicy niewła´ciwej +∞ według Cauchy’ego) s Liczba g jest granica˛ niewła´ciwa˛ +∞ funkcji f w punkcie P0 wtedy i tylko wtedy. ze rozwazana s ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ funkcja ma w punkcie P0 granice niewła´ciwa˛ +∞ (−∞) i piszemy s ˛ P →P0 lim f (P ) = +∞ lub P →P0 lim f (P ) = −∞ (616) Definicja 14. 235 . ze |f (x. gdy s ¡ ¢ ∀A ∃δ > 0 ∀P ∈ S 0 < ρP P0 < δ ⇒ (f (P ) < A) (618) Definicja 14. b) (x. Uwaga 14.19 (Granicy niewła´ciwej −∞ według Cauchy’ego) s Liczba g jest granica˛ niewła´ciwa˛ −∞ funkcji f w punkcie P0 wtedy i tylko wtedy. Definicje Cauchy’ego i Heinego granicy funkcji dwóch zmiennych sa˛ równowazne. gdy dla kazdego ε > 0 istnieje taka liczba δ. b)| < ε. jezeli dla kazdego ε > 0 istnieje takie ˛ ˙ ˙ δ > 0. δ) ˙ ˙ ˙ warto´ci funkcji f (P ) róznia sie od liczby g mniej niz o ε. spełniajacych warunki podane w Definicji Heinego.b) Uwaga 14.2 (O równowazno´ci definicji granic funkcji dwóch zmiennych) ˙ s 1.y)→(a. y) lub x→x0 y→y0 Definicja 14. Definicja 14.17 (Granic niewła´ciwych funkcji dwóch zmiennych według Heinego) s Jezeli dla kazdego ciagu (Pn ) punktów. wtedy ˛ i tylko wtedy. ˙ 2. tzn. Oczywi´cie powyzszy warunek jest spełniony s ˙ ˙ wtedy i tylko wtedy. ˛ Definicja 14. y) − f (a. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. b) jest w tym punkcie ciagła. gdy s ¡ ¢ ∀A ∃δ > 0 ∀P ∈ S 0 < ρP P0 < δ ⇒ (f (P ) > A) (617) y→y0 lim ∙ x→x0 ¸ lim f (x. y) z tego otoczenia z zachodzenia nierówno´ci |x − a| < δ oraz s ˙ ˙ |y − b| < δ wynika. ze dla kazdego punktu P ∈ S(P0 . y) = f (a. ze dla kazdego punktu (x. y) (619) to nazywamy ja granica iterowana funkcji f (x.20 (Granicy iterowanej) Jezeli istnieje liczba ˙ ∙ ¸ lim lim f (x. co zapisujemy lim f (P ) = g. gdy lim f (x. y) okre´lona w pewnym s ˙ otoczeniu punktu (a.MATEMATYKA ˙ 14.

15 (Heinego) mamy ¡ ¢ x4 − y 4 2 = lim (xk − yk ) x2 + yk = 0 k x→0 x + y k→∞ y→0 lim Odp. zbiezny do punktu P0 (0. 0) jest punktem skupienia zbioru Df . Rozwazmy ˙ dowolny ciag (Pk ) = ((xk . taki. c Rozwiazanie 14.4 Wyznaczy´ granice iterowane funkcji z Przykładu 14. ze ˛ ˙ ˙ 4 x4 −yk 2 2 k xk → 0 i yk → 0.4 Mamy ˛ x2 + y 2 lim lim x→0 y→0 x2 − xy + y 2 lim lim ∙ x→0 x2 ∙ ¸ ¸ = lim 1 = 1 x→0 (624) = lim 1 = 1 y→0 y→0 x +y − xy + y 2 2 2 Przykład 14. Poniewaz f (Pk ) = xk +yk = (xk − yk ) (xk + yk ).3. Przykład 14. ze granica podwójna c ˙ x2 + y 2 x→0 x2 − xy + y 2 y→0 lim nie istnieje. Punkt P0 (0. tzn. Poniewaz f (x. yk )) punktów zbioru Df .3 Rozwazmy dwa ciagi punktów: ˛ ˛ ˙ µµ µµ ¶¶ ¶¶ 1 1 1 1 2 0. Granica jest równa 0. 0).˙ 14. y) = xx+y jest suma dwóch półpłasz˛ czyzn: x + y < 0 i x + y > 0. y) = ˙ ˙ ¡ 1¢ f Pk = ¡ 2¢ f Pk = 1 k2 1 k2 x2 +y2 .3 Wykaza´. i (Pk ) = (Pk ) = k k k zbiezne do punktu P0 (0. Przykład 14. Rozwiazanie 14. . 0).5 Wyznaczy´ granice iterowane funkcji c lim x→0 y→0 x2 − y 2 x2 − xy + y 2 236 (625) .2 Obliczy´ lim c x4 −y4 . x2 −xy+y 2 1 k2 (620) (621) (622) to po podstawieniu (622) mamy: 2 (623) + 1 k2 − + 1 k2 = 2 k2 −→ 1 k→∞ k2 1 k2 −→ 1 k→∞ k2 1 Przykład 14. wiec na mocy Definicji ˛ ˙ 14. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH.2 Dziedzina˛ naturalna˛ Df funkcji f (x. x→0 x+y y→0 4 4 MATEMATYKA −y Rozwiazanie 14.

˛ 14. We´my dowolny ciag (Pk ) = ((xk . ze xk → 0 i yk → 1. 1) jest punktem skupienia tego zbioru. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH.MATEMATYKA ˙ 14. ze dla funkcji ˙ ˙ f (x. ze druga z granic iterowanych równiez ˛ ˙ ˙ ˙ x→0 x→0 nie istnieje.5 Mamy ˛ x2 − y 2 lim lim 2 x→0 y→0 x − xy + y 2 lim lim ∙ x→0 x2 ∙ ¸ ¸ = lim 1 = 1 x→0 (626) = lim(−1) = −1 y→0 y→0 x −y − xy + y 2 2 2 Przykład 14. poniewaz lim cos x nie istnieje.21 (Ciagło´ci funkcji dwóch zmiennych) ˛ s Funkcja f (P ) dwóch zmiennych jest ciagła w punkcie P0 wtedy i tylko wtedy. Odp. tzn. zbiezny do punktu P0 (0. y) = x2 + (y − 1)2 cos cos x y−1 (627) Zbada´ istnienie granicy podwójnej w punkcie P0 (0. ˙ ze pierwsza z granic iterowanych nie istnieje.3 Ciagło´c funkcji dwóch zmiennych ˛ s´ Definicje ciagło´ci funkcji dwóch zmiennych zapisujemy nastepujaco: ˛ ˛ s ˛ ˛ Definicja 14. Granice iterowane nie istnieja. Rozwiazanie 14. Granica podwójna istnieje i wynosi 0. 1) oraz granic iterowanych c ∙ ¸ h i lim lim f (x. poniewaz lim cos y−1 nie istnieje. ˛ Punkt P0 (0. Podobnie przy ustalonym y nie istnieje granica ˙ 1 lim f (x. yk )| ≤ |xk |2 + |yk − 1|2 £ ¤ 1 1 lim x2 + (y − 1)2 cos cos =0 x→0 x y−1 y→1 Natomiast zauwazmy. y). y) i lim lim f (x. y) : x 6= 0 ∧ y 6= 1} jest dziedzina˛ naturalna˛ funkcji (627). gdy ˛ P →P0 lim f (P ) = f (P0 ) 237 (629) . Oznacza to. Stad wynika. y). y) = x2 cos 1 1 1 1 cos + (y − 1)2 cos cos x y−1 x y−1 y→1 y→1 1 przy ustalonym x nie istnieje granica lim f (x.6 Dana jest funkcja £ ¤ 1 1 f (x. 1). y) x→0 y→1 y→1 x→0 (628) Rozwiazanie 14. yk )) z ˛ punktów zbioru Df . taki. Poniewaz ˙ ˙ ˙ ¯ ¯ ¯£ ¤ 1 ¯ 1 ¯ ≤ |x|2 + |y − 1|2 0 ≤ ¯ x2 + (y − 1)2 cos cos ¯ x y − 1¯ wiec ˛ Stad na mocy twierdzenia o trzech ciagach mamy: ˛ ˛ 0 ≤ |f (xk .6 Zbiór Df = {(x.

4 Funkcje f (P ). y) = ⎪ ⎪ ⎩ 0 gdy (x.6 (Cantora o ciagło´ci jednostajnej) ˛ s Jezeli funkcja f (P ) jest ciagła na obszarze domknietym i ograniczonym D. to ˛ ˛ ˙ ∀ε > 0 ∃δ > 0 ∀P1 . sup f (P ) P ∈D P ∈D (632) to ∃P0 ∈ D f (P0 ) = µ (633) Twierdzenie 14. to f (P ) jest ˛ ˛ ˙ ograniczona na obszarze D. ˛ . Twierdzenie 14. 0) ⎨ 2 + y2 x f (x.3 (O ograniczono´ci funkcji) s Jezeli funkcja f (P ) jest ciagła na obszarze domknietym i ograniczonym D. y) 6= (0.7 Wyznaczy´ zbiór wszystkich punktów. ˛ ˛ Przykład 14. y) = (0.22 (Ciagło´ci na zbiorze) ˛ s Funkcja f (P ) dwóch zmiennych jest ciagła na pewnym zbiorze Z ⊂ R2 . MATEMATYKA Definicja 14. dla której spełniona jest teza Twierdzenia 14. ˙ Twierdzenie 14.5 (Darboux o przyjmowaniu warto´ci po´rednich) s s Jezeli funkcja f (P ) jest ciagła na obszarze domknietym i ograniczonym D i ˛ ˛ ˙ + * µ∈ inf f (P ).2 (O lokalnym zachowaniu znaku) Jezeli funkcja f (P ) okre´lona na pewnym otoczeniu punktu P0 jest w tym punkcie ciagła i s ˛ ˙ f (P0 ) > 0 to ∃δ > 0 ∀P ∈ S(P0 . 0) 238 (635) jest ciagła.4 (Weierstrassa o osiaganiu kresów) ˛ Jezeli funkcja f (P ) jest ciagła na obszarze domknietym i ograniczonym D. δ) f (P ) > 0 oraz.6 nazywamy funkcja˛ ˛ jednostajnie ciagła na obszarze D.˙ 14. w których funkcja c ⎧ 1 ⎪ ⎪ cos gdy (x. to ˛ ˛ ˙ ∃P1 ∈ D ∃P2 ∈ D f (P1 ) = sup f (P ) P ∈D (631) f (P2 ) = inf f (P ) P ∈D Twierdzenie 14. jezeli ˙ f (P0 ) < 0 to ∃δ > 0 ∀P ∈ S(P0 . P2 ∈ D 0 < ρP1 P2 < δ ⇒ |f (P1 ) − f (P2 )| < ε (634) Uwaga 14. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. δ) f (P ) < 0 (630) Twierdzenie 14. jezeli jest ciagła w ˛ ˛ ˙ kazdym punkcie tego zbioru.

0). 0) funkcja ka ˙ ¢¢ ˛ ˛ 1 nie jest ciagła. ∂f f (x + ∆x. 102). (x. Niech (Pk ) = ((xk . y) nie istnieje.7 We´my dowolny punkt P0 (0. 0). ˛ 14. 0) 6= (0. y) jest ciagła w¡¡ zdym punkcie (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. yk )) bedzie dowolnym / ˛ ˙ ciagiem punktów Pk ∈ S zbieznym do punktu P0 (x0 . niech ˛ ∆x 6= 0 oraz ∆y 6= 0. (x+∆x. Definicja 14. Rozwiazanie 14. y) − f (x. Wówczas ilorazy f (x + ∆x. ˛ wzglednie przyrostowi ∆y drugiej zmiennej. y) (x.23 (Pochodnych czastkowych) ˛ 1. y) − f (x. y) oraz ∆x ∆y (639) nazywamy ilorazami róznicowymi funkcji f odpowiadajacymi przyrostowi ∆x pierwszej ˛ ˙ zmiennej. y) f (x. 0). Funkcja jest ciagła na zbiorze {(x. ˛ Rysunek 102: Połozenie punktów ˙ w kole. W punkcie P0 (0.4 Pochodne czastkowe funkcji dwóch zmiennych ˛ Niech f bedzie funkcja okre´ a na pewnym kole slon ˛ ˛ ˛ 2 zawartym w przestrzeni R i niech (x. y). Poniewaz ˛ ˙ ˙ ¸ ∙ 1 1 1 lim f (P ) = lim f (Pk ) = lim cos 2 = cos 2 = cos lim 2 (636) 2 2 2 P →P0 k→∞ k→∞ k→∞ x + y xk + yk x0 + y0 k k oraz f (P0 ) = cos x2 0 1 2 + y0 (637) wiec funkcja f (x. y) oraz f (x. y ) x x + ∆x f (x + ∆x. 0 zbieznego do punktu P0 (0. ciag (f (Pk )) = (cos k2 ) ˛ ˛ ˛ ˙ nie ma granicy. y) wzgledem ˛ ˛ ˛ ˛ ∂f zmiennej x i oznaczamy symbolem ∂x (x. y) − f (x. 0) ∈ S. y + ∆y) beda punktami tego koła (patrz rys. Dla ciagu (Pk ) = k . tzn. y) = lim ∆x→0 ∂x ∆x 239 (641) . y + ∆y) − f (x. a wiec funkcja nie moze by´ ciagła w c ˛ ˛ ˙ ˙ x→0 y→1 punkcie P0 (0. y) : x2 + y 2 > 0}. Oznacza to. y) ( x + ∆x. y + ∆y) − f (x. ze punkt (0. ze lim f (x. y0 ). y) − f (x. Granice ilorazu róznicowego ˛ ˙ f (x + ∆x. y + ∆y ) ∆y ∆x ( x.MATEMATYKA ˙ 14. y) ∆x (640) gdy ∆x → 0 nazywamy pochodna czastkowa funkcji f w punkcie (x. Odp. Ponadto. y) odpowiadajacymi przyrostowi ∆x pierwszej zmiennej. y) 6= (0. Róznice ˛ ˛ ˙ y + ∆y y ( x. y). y) (638) nazywamy przyrostami warto´ funkcji f w punkcie sci (x. 0) oraz sasiedztwo S punktu P0 o z ˛ ˛ promieniu na tyle małym. wzglednie przyrostowi ∆y drugiej zmiennej. y).

y) = 3x2 y 2 ∂x ∂f (x. nalezy wykonywa´ według znanych reguł. 2. ˛ W praktyce. y)|x=const ) ∂y dy (645) Wynika stad. ze mamy ˙ do czynienia z funkcja wielu zmiennych. y)|y=const bedacej zaweze˛ ˛ ˛˙ niem funkcji f przez ustalenie drugiej zmiennej. y)|y=const ∂x dx ∂f d (x. a przy rózniczkowaniu wzgledem y nalezy x uwaza´ za ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ c ˙ ˙ ˙ c stała. y) ∆y MATEMATYKA (642) gdy ∆y → 0 nazywamy pochodna czastkowa funkcji f w punkcie (x. y). y) czastkowych. y) (x. y) jest ˛ ∂x pochodna˛ funkcji f (x.8 Obliczy´ pochodne czastkowe funkcji f (x. ˛ ∂y ˛ jest pochodna funkcji f (x. y) = x3 y 2 . ze obliczanie pochodnych czastkowych. ˛ Uwaga 14.6 Pochodna czastkowa ∂f (x. a ˛ obliczana jest pochodna wzgledem jednej z nich. do przedstawiania pochodnych czastkowych wzgledem zmiennych niezaleznych ˛ ˛ ˙ uzywane sa˛ tez symbole wprowadzone przez ˙ ˙ Lagrange’a fx (x. Rysunek 103: Geometryczny sens pochodnych Analogicznie. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. Przykład 14. y) 0 (643) z y S α β G x Uwaga 14. y + ∆y) − f (x. y) fy (x. ze przy rózniczkowaniu czastkowym c ˛ ˙ ˙ ˙ wzgledem x nalezy uwaza´ y za stała. pochodna czastkowa ∂f (x. y) = lim ∆y→0 ∂y ∆y Ponizej podamy kilka informacji uzupełnia˙ jacych.8 ˛ ∂f (x. z tym. c ˛ Rozwiazanie 14. y) = c ˛ 240 . y) = (f (x. y) = (644) f (x. Symbol ∂ oznacza. zwane tez rózniczkowaniem czast˛ ˙ ˛ ˛ ˙ ˙ kowym. ˛ Przykład 14. tzn. y + ∆y) − f (x. y) = 2x3 y ∂y x2 y y + x. y) wzgledem ˛ ˛ ˛ ˛ ∂f zmiennej y i oznaczamy symbolem ∂y (x. Granice ilorazu róznicowego ˛ ˙ f (x. y)|x=const bedacej ˛ ˛ ˛ zawezeniem funkcji f przez ustalenie pierwszej zmiennej ˛˙ ´ ³ ∂f d (x.˙ 14. ∂f f (x.9 Obliczy´ pochodne czastkowe funkcji f (x.5 Zapis ∂f i ∂f został wprowadzony ∂x ∂y przez Leibniza.

MATEMATYKA Rozwiazanie 14.25 0 1. y) = 2 e−x/y ∂y y 14.10 ˛ 1 ∂f (x.5 Rysunek 104: Styczne do okregu.5. y) = 0 klasy C 1 i punkt M = (x. y) = tan β (646) gdzie: α i β sa katami. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH.1 Jezeli krzywa K jest dana równaniem ˙ ogólnym f (x. y) = e−x/y .25 0 -2.25 -1. y) = − 2 ∂x y x ∂f x2 1 (x. ˛ ˛ Wówczas fx (x.1 Styczna i normalna do krzywej Pochodne czastkowe moga by´ wykorzystywane ˛ ˛ c do wyznaczania stycznej i normalnej do krzywej danej równaniem f (x. fy (M)] jest wektorem ˛ normalnym (czyli prostopadłym) do krzywej K w punkcie M i oznaczamy go grad f (M) = [fx (M). ˛ 14.10 Obliczy´ pochodne czastkowe funkcji f (x.5 x Twierdzenie 14. c ˛ Rozwiazanie 14.5 -1.5 y 1. a S wykresem funkcji z = f (x. y) = − 2 + ∂y y x Przykład 14.5 Geometryczny sens pochodnych czastkowych ˛ Niech G bedzie pewnym prostokatem.9 ˛ ˙ 14. 103). to styczna do krzywej K w punkcie M ma równanie (648) fx (M)(X − x) + fy (M)(Y − y) = 0 a normalna do krzywej K w punkcie M ma równanie X −x Y −y = fx (M) fy (M) 241 (649) . y) lezy na tej krzywej.7 Jezeli krzywa K jest dana ˙ równaniem ogólnym f (x. ∂f 2x y (x. to wektor ˙ o współrzednych [fx (M). y) = 0 klasy C 1 i punkt M = (x. y) = tan α fy (x. y)|x=const tworza odpowiednio z osiami 0x i 0y (patrz rys.25 2. y) = − e−x/y ∂x y x ∂f (x. y) ∈ G. y) dla (x. y) = 0. fy (M)] (647) -2. 2. y) lezy ˙ na tej krzywej. y)|y=const z = f (x. które styczne do krzywych ˛ ˛ z = f (x. ˛ Wniosek 14.

3)(rysunek 104). ∂ f = fyy nazywamy czystymi.˙ 14. a pochodne ∂y 2 2 ∂2f ∂x∂y = fxy . y) bedzie punktem styczno´ci. Powyzsze równanie powinno by´ spełc ˙ nione przez pare liczb X = 1. 3). y) ma posta´ c ˛ 2x(X − x) + 2y(Y − y) = 0 (651) przy czym (X. to fx (fy ) ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ jest funkcja okre´ a w prostokacie G. 3/5). A wiec ˛ ˛ 2x(1 − x) + 2y(3 − y) = 0 (652) Zauwazmy.11 Napisa´ równanie stycznej do okregu c ˛ x2 + y 2 = 1 przechodzaca przez punkt (1. slon ˛ ˛ ˛ Definicja 14.8 Rozpisujac symbol ˛ otrzymujemy: (654) ∂2f fx (x + ∆x. Przykład 14. y) nalezy do okregu.8 (Schwarza) Jezeli funkcja f (x. = fyx mieszanymi drugiego rzedu. y oznaczamy jednym z symboli ∂ 2f ∂x2 ∂ 2f ∂y 2 ∂2f ∂x∂y ∂2f ∂y∂x ∂f ∂f . Y = 3.7 Pochodne ∂2f ∂y∂x ∂2f ∂x2 = fxx . ˛ ˛ 14. Y ) jest dowolnym punktem płaszczyzny. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. ze punkt styczno´ci (x. to w kazdym punkcie prostokata G (obszaru) sa˛ one sobie równe ˛ ˛ ˙ ∂2f ∂2f = lub fxy = fyx ∂x∂y ∂y∂x 242 (655) . y) = lim ∆x→0 ∂x2 ∆x Podobnie interpretuje sie pozostałe wyrazenia (653). y) − fx (x. 0) i (−4/5.24 Pochodna˛ czastkowa˛ pierwszego rzedu pochodnych czastkowych ˛ ˛ ˛ dem zmiennych x.11 Niech (x. ∂x ∂y wzgle˛ (653) i nazywamy pochodnymi czastkowymi rzedu drugiego funkcji f (x. Zgodnie z (648) równanie styczs ˛ ˛ nej do okregu w punkcie (x. y). ˛ ∂2f ∂x2 Uwaga 14.6 Pochodne czastkowe drugiego rzedu ˛ ˛ Jezeli funkcja f ma w kazdym punkcie prostokata G pochodna czastkowa fx (fy ). a wiec spełnia równanie (650). ˛ ˛ Uwaga 14. ˛ ˛ MATEMATYKA (650) Rozwiazanie 14. Wstawiajac n ˛ ˛ te warto´ci do (651) dostajemy dwie proste: X = 1 i 4X − 3Y + 5 = 0. y) (x. Rozwias ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ zujac układ równa´ (652) i (650) otrzymujemy dwa punkty: (1. ˛ ˙ Twierdzenie 14. Sa˛ to styczne do s okregu (650) przechodzace przez punkt (1. y) ma na pewnym prostokacie G (obszarze) ciagłe pochodne mieszane ˛ ˛ ˙ rzedu drugiego.

y).8. Rózniczka zupełna s´ ˙ ˙ O rózniczkowalno´ci funkcji mówi definicja: s ˙ Definicja 14. to ˙ ˙ lim d f = ρ→0 ∆f = ∂f ∂f (P0 ) d x + (P0 ) d y ∂x ∂y (657) s nazywamy rózniczka zupełna funkcji f w punkcie P0 . to jest w tym punkcie rózniczkowalna. jezeli jest okre´lona s ˙ ˙ na pewnym otoczeniu U tego punktu i istnieja˛ takie liczby A1 i A2 . Twierdzenie 14. y) = x3 y 2 .12 Obliczy´ pochodne czastkowe rzedu drugiego funkcji f (x. Wielko´ci d x i d y nazywamy rózni˛ ˛ ˙ ˙ czkami zmiennych niezaleznych.26 Jezeli funkcja f (x. Były one s ˛ ˛ odpowiednio równe y 2x x2 1 fx = − 2 fy = − 2 + y x y x Wyznaczymy pochodne rzedu drugiego. c ˛ ˛ Rozwiazanie 14. przy czym A1 = fx (P ).MATEMATYKA ˙ 14. fyy = 2x3 fxy = 6x2 y fyx = 6x2 y Rozwiazanie 14.9. y) = c ˛ ˛ x2 y y + x. y) jest rózniczkowalna w punkcie P0 (x0 . Sa˛ one s ˛ ˛ równe fy = 2x3 y fx = 3x2 y 2 Teraz mozemy wyznaczy´ wszystkie pochodne drugiego rzedu c ˛ ˙ fxx = 6xy 2 Widzimy.10 Rózniczkowalno´´ funkcji f w punkcie P zapewnia jej ciagło´´ w tym sc ˛ sc ˙ punkcie.7 Rózniczkowalno´c funkcji. ˛ ˙ Twierdzenie 14. ˙ Przykład 14. y) jest rózniczkowalna w punkcie P (x.12 Pochodne pierwszego rzedu wyznaczyli´my w Przykładzie 14. które sa˛ w tym punkcie ciagłe.25 Funkcja f (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. ˙ ρ→0 ∆f = f (x + ∆x. ˛ Definicja 14.9 Jezeli funkcja f ma na pewnym otoczeniu punktu P pochodne czastkowe ˛ ˙ fx i fy . ze w dostatecznie małym ˙ otoczeniu punktu P (takim.13 Pochodne pierwszego rzedu obliczyli´my w Przykładzie 14. ze fxy = 6x2 y = fyx .13 Obliczy´ pochodne czastkowe rzedu drugiego funkcji f (x. y + ∆y) ∈ U) przyrost warto´ci funkcji s ˙ p ∆x2 + ∆y 2 i lim α = 0 (α zalezy od ρ). y0 ). y + ∆y) − f (x. ˙ 243 . ˛ fxx = 2 2y + y x3 fyy = 2x2 y3 fxy = − 2x 1 − 2 y2 x fyx = − 2x 1 − 2 y2 x 14. y) = A1 ∆x + A2 ∆y + ρα (656) gdzie: ρ = Twierdzenie 14. ze (x + ∆x.11 Rózniczkowalno´´ funkcji f w punkcie P zapewnia istnienie pochodnych sc ˙ czastkowych fx i fy w tym punkcie. A2 = fy (P ). Przykład 14.

c. Korzystajac z ˛ ˙ wzoru (657) zastosowanego do funkcji trzech zmiennych.14 Przyrost ∆V . czyli bład wzgledny objeto´ci.15 Obliczy´ rózniczke objeto´ci prostopadło´cianu o bokach a. y). Druga rózniczka jest forma˛ ˛ ˙ kwadratowa˛ przyrostów d x. c). d f − rózniczka zupełna funkcji. y) d x + 2fxy (x. y) bedzie funkcja klasy C 2 w pewnym otoczeniu punktu P (x. ˛ ˛ ˛ ˛ s szacujemy za pomoca˛ rózniczki objeto´ci ˛ s ˙ ∆V ≈ d V = Aby oszacowa´ c ∂V ∂V 2 dr + d h = 2πrh d r + πr d h ∂r ∂h ∆V . ze s ˛ c ˙ ˙ ˙ jednak ∆f 6= d f i ∆f = d f + ρα (659) gdzie ∆f − d f α= p ∆x2 + ∆y 2 (660) Przykład 14. y) w punkcie P (lub druga ˛ ˛ ˛ ˙ rózniczka funkcji) nazywamy wyrazenie ˛ ˙ ˙ 2 2 2 d f (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. Uwaga 14.˙ 14. otrzymujemy: ∂V ∂V ∂V = bc = ac = ab ∂a ∂b ∂c A wiec rózniczke objeto´ci prostopadło´cianu zapiszemy s ˛ ˛ ˛ s ˙ dV = Stad ˛ dV da db dc = + + V a b c Niech f (x. b. d y. dzielimy powyzsza˛ równo´´ przez V = πr2 h sc ˛ ˛ ˛ s ˙ V ∆V 2πrh d r + πr2 d h dV dr dh = = =2 + V V πr2 h r h Przykład 14.15 Objeto´´ prostopadło´cianu wyraza sie wzorem s ˛ ˛ sc ˛ ˙ V = abc Jak widzimy. którego moduł jest zwany błedem bezwzglednym objeto´ci.14 Oszacowa´ przyrost ∆V objeto´ci walca V = πr2 h odpowiadajacy przyrostowi c ˛ s ˛ promienia d r i przyrostowi wysoko´ci d h walca. 244 . ˛ ˛ Definicja 14. s Rozwiazanie 14. y.9 Zachodzi wzór przyblizony ˙ ∆f ≈ d f MATEMATYKA (658) gdzie: ∆f − przyrost warto´ci funkcji. d y oznaczaja dowolne przyrosty zmiennych x. ale nalezy pamieta´.27 Rózniczka drugiego rzedu funkcji f (x. c ˙ s ˛ ˛ s Rozwiazanie 14. y). b. y) d x d y + fyy (x. y) = fxx (x. Współczynnikami tej formy sa˛ drugie pochodne czastkowe ˛ funkcji f (x. jest to funkcja trzech zmiennych niezaleznych: V = V (a. y) d y ∂V ∂V ∂V da+ db + d c = bc d a + ac d b + ab d c ∂a ∂b ∂c (661) w którym d x.

Jest to wzór Taylora z drugimi ˛ pochodnymi. to przyrost funkcji odpowiadajacy punktom ˛ ˙ P0 i P1 wyraza sie wzorem ˛ ˙ ³ ´ ³ ´ i 1 h ³ e´ 2 e e f (P1 ) − f (P0 ) = fx (P0 ) h + fy (P0 ) + (667) fxx P h + 2fxy P hk + fyy P k2 2 e w którym P jest pewnym punktem odcinka P0 P1 miedzy P0 i P1 . a para funkcji x = s ˙ g (t) . y) = (g (t) . ˛ ˛ ˙ 14. druga pochodna jest pochodna pierwszej pochodnej.8 Pochodna funkcji złozonej ˙ Twierdzenie 14.13 Jezeli f (x. y) jest funkcja˛ klasy C 2 w otoczeniu U punktu P0 = (x0 .8. ˙ . y0 ) ˙ i jezeli punkt P1 = (x0 + h.8. h (t)). β) w obszar D.1 Pierwsza pochodna funkcji F (g (t) . RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH.2 Druga pochodna funkcji F (g (t) . y0 + k) ∈ U. ˙ to funkcja złozona (662) ma dla argumentu t pochodna˛ ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 0 F (t) = fx (x. β).12 Jezeli funkcja f (x. y) ¯ x=g(t) g (t) + fy (x. P0 6= P1 .3 µ dg dt ¶2 ∂ 2F d g d h ∂ 2F +2 + ∂g∂h d t d t ∂h2 µ dh dt ¶2 + ∂F d2 g ∂F d2 h + ∂g d t2 ∂h d t2 (665) Wzór Taylora dla funkcji dwóch zmiennych Na wstepie podamy twierdzenie o przyrostach funkcji dwóch zmiennych. Zatem ˛ ˛ µ ¶ d2 F d ∂F d g ∂F d h + = ∂h d t d t2 d t ∂g d t Stad ˛ ∂2F d2 F = ∂g 2 d t2 14. h (t)) (664) Jak pamietamy. y) ¯ x=g(t) (662) y=h(t) jest okre´lona w przedziale (α. 14. β). h (t)) Wzór (663) zapiszemy w symbolice Leibniza ∂F d g ∂F d h dF = + ∂g d t ∂h d t dt Jest to wzór na pierwsza pochodna funkcji złozonej.8. y0 ) ˙ i jezeli punkt P1 = (x0 + h. y) ¯ x=g(t) h0 (t) (663) y=h(t) y=h(t) 14. P0 6= P1 .MATEMATYKA ˙ 14. to przyrost funkcji odpowiadajacy punktom ˛ ˙ P0 i P1 wyraza sie wzorem ˛ ˙ ³ ´ ³ ´ e h + fy P k e (666) f (P1 ) − f (P0 ) = fx P Twierdzenie 14. y) jest funkcja˛ klasy C 1 w otoczeniu U punktu P0 = (x0 . y = h (t) odwzorowuje przedział (α. y) jest okre´lona w obszarze D. ˛ Twierdzenie 14. to funkcja złozona ˙ ¯ ¯ F (t) = f (x. Jezeli dodatkowo funkcje g (t) i h (t) sa rózniczkowalne dla s ˛ ˙ ˙ pewnego argumentu t ∈ (α. 245 e n w którym P jest pewnym punktem odcinka P0 P1 róznym od ko´ców tego odcinka. y0 + k) ∈ U. a funkcja jest rózniczkowalna w punkcie (x.14 Jezeli f (x.

˙ 14. y) i P1 (x + d x. ze P0 jest ˙ ˙ punktem wewnetrznym dziedziny funkcji i ze istnieje otoczenie punktu P0 . ze funkcja f ma w punkcie P0 maksimum oznacza. y) = Ax + By nie ma ekstremum. MATEMATYKA Przyjmujac oznaczenia P0 (x. y + d y) − f (x. zwanych współczynnikami formy nie jest zerem.30 Wyróznikiem formy kwadratowej nazywamy liczbe ˛ ˙ ¯ ¯ ¯ A B ¯ 2 ¯ w=¯ ¯ B C ¯ = AC − B 246 (673) Zauwazmy.29 Forma kwadratowa dwóch zmiennych nazywamy funkcje postaci ˛ ˛ ˛ Φ (x. ze funkcja f ma w punkcie P0 maksimum wła´ciwe. s ˙ Definicja minimum i minimum wła´ sciwego rózni sie od powyzszej tylko kierunkiem ˛ ˙ ˙ nierówno´ci miedzy f (P ) i f (P0 ).9. to AC > B 2 ≥ 0 i liczby A. y) = Ax2 + 2Bxy + Cy 2 (672) (671) jezeli co najmniej jedna ze stałych A. ze jezeli w > 0. Definicja 14. W przestrzeni R liniami ekwiskalarnymi sa proste o s ˛ równaniach Ax + By = const. C. charakteryzujaca rozkład warto´ci funkcji w dowolnie małym otoczeniu s ˛ s ˛ ˛ danego punktu.28 Powiedzenie. w którym najwieksza˛ ˛ ˛ ˙ warto´cia˛ funkcji f jest f (P0 ).9 Ekstremum funkcji dwóch zmiennych Definicja ekstremum 14. y + d y) zapiszemy wzór Taylora w postaci ˛ rózniczkowej ˙ i 1 he e e f (x + d x. wzdłuz których ˛ ˛ ˙ 2 funkcja przyjmuje te same warto´ci.15 Forma liniowa dwóch zmiennych niezerowa ϕ (x. y) = fx d x + fy d y + fxx d x2 + 2fxy d x d y + fyy d y 2 (668) 2 14. B. w którym funkcja ma warto´c mniejsza niz w P0 . ˙ ˙ ˙ . sc ˛ s´ ˛ ˙ ˛ ˙ Wykresem formy liniowej sa tak zwane linie ekwiskalarne. a w przestrzeni R3 − płaszczyzny. C sa˛ tego samego znaku. co zapisujemy symbolicznie s δ>0 P P0 <δ ∨ ∧ f (P ) ≤ f (P0 ) (669) Jezeli we wszystkich punktach sasiedztwa funkcja f przyjmuje warto´ci mniejsze niz w punkcie s ˛ ˙ ˙ P0 . czyli ∨ ∧ f (P ) < f (P0 ) (670) δ>0 0<P P0 <δ to mówimy. s ˛ Ekstremum jest nazwa obejmujaca maksimum i minimum. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. Sa to linie. 14. Oznacza to.2 Formy liniowe i kwadratowe dwóch zmiennych Twierdzenie 14.9. ˙ Definicja 14.1 Definicja 14. ze w dowolnym otoczeniu pewnego punktu P0 istnieje punkt w którym funkcja ˙ ma warto´´ wieksza niz w P0 oraz punkt. Ekstremum jest lokalna ˛ ˛ ˛ ˛ własno´cia funkcji.

0) jest minimum wła´ciwe. Φ (x. s Przykład 14.18 Czy funkcja z = x2 y ma ekstremum? Rozwiazanie 14. Φ (x. y0 ) = fy (x0 . jezeli w > 0. Przyrównu˛ ˛ jac je do zera otrzymujemy układ równa´ 4x3 = 0. y) = (x + y)2 ) lub półokre´ a slon ˛ slon ˛ ˛ 2 ujemnie (np.MATEMATYKA ˙ 14. a we wnetrzach czterech katów miedzy tymi prostymi jest na przemian ˛ ˛ ˛ ˛ dodatnia i ujemna (dwie proste prostopadłe oraz hiperbole). Przy tym nazywamy ja okre´ a dodatnio s slon ˛ ˛ ˙ 2 2 2 (np.17 Pochodne czastkowe funkcji z sa˛ równe: zx = 4x3 . jezeli w pewnych punktach poza poczatslon ˛ ˙ ˛ ˛ ˛ kiem układu przyjmuje warto´c 0. ale nie przyjmuje warto´ róznych znaków. y0 ) = 0 Przykład 14. gdy A < 0 i C < 0 (elipsy). s 3. jezeli w pewnych punktach przyjmuje warto´ dodatnie. a dla y = x < 0 jest z < 0. i wówczas zeruje sie na dwóch prostych przecinajacych sie w s ˛ ˛ ˛ ˙ poczatku układu. przy czym jest okre´lona dodatnio.16 Czy funkcja z = x2 y + yex ma ekstremum? Rozwiazanie 14. którego jedynym rozwiazaniem jest n ˛ ˛ punkt (0. gdy A < 0 lub C < 0 (prosta). y) = −x − y 2 ) zaleznie od slon ˛ ˙ tego. zy = x2 . czy warto´ci tej formy sa dodatnie czy ujemne. okre´lona. zatem funkcja nie ma ekstremum. s ˛ 3. to obie pochodne czastkowe 1 rzedu w tym punkcie sa˛ równe zeru ˛ ˛ ˙ fx (x0 . Pochodz ˛ ˙ 2 x na zy = x + e jest wszedzie dodatnia. Funkcja nie ma jednak ekstremum. 2y = 0.18 Pochodne czastkowe opisywane sa˛ równaniami: zx = 2xy. zy = 2y.17 Jezeli funkcja f (x. Przy s´ sci ˙ tym nazywamy ja półokre´ a dodatnio (np. 0) dla y = x > 0 jest z > 0.3 Warunek konieczny ekstremum funkcji dwóch zmiennych Przedstawimy podstawowe twierdzenie. gdy A > 0 lub C > 0. y0 ) ekstremum i jest w tym ˙ punkcie rózniczkowalna. Poza tym punktem nie ma ekstremum. y) = − (x + y) ) zaleznie od tego. a w innych ujemne. wzglednie s ˛ ˛ ˛ warto´ci ujemne. y) = x2 − slon ˛ ˛ ˛ ˛ 2 y ). gdy A > 0 i C > 0. 0). sc ˛ ˙ 2.16 Funkcja z = x2 y+yex jest rózniczkowalna na całej płaszczy´nie. Twierdzenie 14. Φ (x.9. ˛ ˙ 247 (674) . y) = x + y ) lub okre´ a ujemnie (np. 4.17 Czy funkcja z = x4 + y 2 ma ekstremum? Rozwiazanie 14. Forme kwadratowa nazywamy półokre´ a. jezeli w < 0.16 Forma kwadratowa Φ (x. czy forma przyjmuje warto´ci s ˙ dodatnie czy ujemne. Klasyfikacja form kwadratowych 1. Φ (x. jezeli wszedzie poza poczatkiem układu ma slon ˛ ˙ ˛ ˛ ˛ ˛ warto´ci rózne od zera i stałego znaku. 14. s 2. Forme kwadratowa nazywamy nieokre´ a lub znakozmienna (np. Kazda forma kwadratowa ma w poczatku układu warto´´ 0. i wówczas zeruje sie na pewnej prostej przechodzacej przez s ˛ ˛ ˙ poczatek układu. Φ (x. a poza nia przyjmuje warto´ci dodatnie. sci ˙ Twierdzenie 14. wzglednie s s ˛ ˙ okre´lona ujemnie. y) = Ax2 + 2Bxy + Cy 2 o wyrózniku w = ˙ 2 AC − B jest: 1. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. ˛ Przykład 14. y) ma w punkcie (x0 . nieokre´lona. sc poniewaz w sasiedztwie punktu (0. półokre´lona. jezeli w = 0. W punkcie (0. ˛ ˛ Przyjmuja˛ warto´´ zero we wszystkich punktach osi 0y. Forme kwadratowa nazywamy okre´ a.

c ˛ ˛ ˙ Twierdzenie 14. hesjan. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. jezeli ujemne. 248 . Ekstremum moze wystapi´ tylko w tym punkcie. ˙ 57 czyt. c Rozwiazanie 14. fxy = 1. w którym fx = fy = 0. to na mocy ˙ ˙ Twierdzenia 14.9. y).19 Wyznaczy´ ekstremum funkcji f (x. s Przykład 14.17 funkcja f nie ma ekstremum w punkcie P0 . W obu przypadkach w punkcie P0 = (0. 0) jest minimum wła´ciwe. fy (P0 ) jest rózna od zera. Sa˛ one równe: fxx = fyy = 2. s ˙ 14. to s ˙ ˙ maksimum wła´ciwe. Uwaga 14. a druga nie ma ekstremum s (patrz ponizsze rysunki). ˛ c ˙ W celu zbadania. jednak pierwsza funkcja ma w nim ekstremum wła´ciwe. tzw. na przykład dwie c z ˙ 4 4 3 3 funkcje z = x + y i z = x + y . y) = 2x + y − 2 = 0 stad x = 1.5 Warunek wykluczajacy ekstremum funkcji dwóch zmiennych ˛ Jezeli co najmniej jedna z pochodnych fx (P0 ). ze w punkcie (1. y) jest klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 (x0 . y) = x2 + xy + y 2 − 2x − y. Hessian57 (lub wyznacznik Hessa). Jezeli fx (P0 ) = fy (P0 ) = 0.4 MATEMATYKA Warunek wystarczajacy ekstremum funkcji dwóch zmiennych ˛ Mówi o tym twierdzenie. funkcji ˛ ˛ f jest w tym punkcie dodatni ¯ ¯ ¯ fxx (P0 ) fxy (P0 ) ¯ ¯ (676) W (P0 ) = ¯ ¯ fxy (P0 ) fyy (P0 ) ¯ > 0 fxx (P0 ) fyy (P0 ) (677) to funkcja ta ma w punkcie P0 ekstremum wła´ciwe.18 Jezeli funkcja f (x. to funkcja ma w punkcie P0 minimum wła´ciwe. 14.19 Jezeli funkcja f (x.9. y = 0 ˛ fy (x. to ˙ mozemy korzysta´ z nastepujacego twierdzenia.10 Jezeli w punkcie P0 ˙ fx (P0 ) = fy (P0 ) = W (P0 ) = 0 (679) to niczego nie mozemy powiedzie´ o istnieniu lub braku ekstremum. klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 .˙ 14. y) = x + 2y − 1 = 0 Jest to jedyny punkt. ma w tym punkcie ˙ obie pochodne czastkowe 1 rzedu równe zeru. obliczymy warto´ci s ˛ drugich pochodnych w tym punkcie. ale wyznacznik drugich pochodnych jest w tym ˛ ˛ punkcie ujemny W (P0 ) < 0 fx (P0 ) = fy (P0 ) = 0 (678) to funkcja nie ma ekstremum w tym punkcie. 0) zachodzi warunek (679). czy w wyznaczonym punkcie wystepuje ekstremum i jakie. Charakter tego ekstremum zalezy od znaku s ˙ drugich pochodnych czystych w punkcie P0 Jezeli sa˛ one dodatnie. y0 ) i ma ˙ obie pochodne czastkowe 1 rzedu w tym punkcie równe zeru ˛ ˛ fx (P0 ) = fy (P0 ) = 0 (675) a wyznacznik pochodnych czastkowych 2 rzedu.19 Obliczamy pierwsze pochodne i przyrównujemy je do zera ˛ fx (x. Twierdzenie 14. Oznacza to. We´my. a wyznacznik W = 3.

y) sa okre´lone i ciagłe w pewnym obszarze płaskim D. y) i g (x.MATEMATYKA ˙ 14. y0 ) − maksimum f (x. Mówimy. y0 ). Z ostatniego równania wynika. Funkcja f (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y0 ) − minimum Warunek konieczny istnienia ekstremum warunkowego funkcji dwóch zmiennych z = f (x. y0 ) ∈ D maksimum (minimum) warunkowe. y) ≥ f (x0 . Niech funkcje f (x. y) ∈ U spełniajacego warunek (680) zachodzi nierówno´´ sc ˛ ˙ f (x. y) osiaga w punkcie (x0 . ze ˙ ˙ dla kazdego punktu (x. y) = c mozna sformułowa´ za pomoca rózniczki c ˛ ˛ ˙ ˙ 1 funkcji.10 Ekstremum warunkowe funkcji dwóch zmiennych Niech funkcje f (x. y) i g (x. ze aby rózniczka d z była ˙ ˙ równa zeru przy dowolnym przyro´cie d x musi by´ spełniony warunek s c fx − gx fy = 0 gy ¯ ¯ ¯=0 ¯ (685) który mozna zapisa´ w postaci wyznacznikowej c ˙ ¯ ¯ fx fy ¯ ¯ gx gy 249 . y) sa klasy C w obszarze D. y) = c (680) jezeli punkt (x0 . y) moze mie´ c ˛ ˙ ekstrema w tych punktach. 14. s ˛ ˛ ze funkcja f (x. 15 10 1000 800 600 400 200 4 -5 2 0 5 -2 -4 -2 -2-1 -1 -5 -10 -15 5 1 12 2 Rysunek 105: Przebiegi funkcji: z = x4 + y 4 i z = x3 + y 3 . przy ˛ ˙ warunku g (x. dla których zeruje sie rózniczka funkcji ˛ ˙ d z = d f = fx d x + fy d y = 0 (682) (681) przy czym z warunku ograniczajacego (680) wynika. y0 ) spełnia równanie (680) oraz istnieje takie otoczenie U punktu (x0 . y) ≤ f (x0 . y) przy warunku ograniczajacym g (x. ze rózniczki d x i d y sa od siebie zalezne ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ i spełniaja równanie ˛ (683) dc = 0 d g = gx d x + gy d y = 0 Wyznaczajac z równania (683) d y = − gx d x i podstawiajac do równania (682) otrzymujemy ˛ ˛ gy ¶ µ gx (684) d z = d f = fx − fy d x = 0 gy gdzie d x jest dowolnym przyrostem.

RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y) moze osiaga´ ekstrema warunkowe ˛ c ˙ spełniaja układ równa´ n ˛ ¯ ⎧ ¯ ⎨ ¯ fx fy ¯ ¯ ¯ ¯ gx gy ¯ = 0 (686) ⎩ g (x. MATEMATYKA Praktycznie warunek konieczny na ekstremum otrzymujemy wprowadzajac tzw. y) przy warunku g (x. y) sa klasy C 2 w pewnym otoczeniu punktu ˛ ˙ ˙ stacjonarnego. y)) (687) i znalezieniu dla niej warunku koniecznego na istnienie ekstremum bezwarunkowego tej funkcji rozpatrywanej jako funkcji trzech zmiennych: ⎧ ⎨ Lλ = c − g (x. ˛ ˙ Przyjmijmy załozenie. y) = c dotyczy znaku rózniczki drugiego rzedu d2 z w punkcie stacjonarnym. y) = c mamy d g = 0 i d2 g = d (d g) = 0 czyli 2 2 2 2 d g = gxx d x + 2gxy d y d x + gyy d y + gy d y = 0 (690) Eliminujac d2 y z ostatniego równania i wstawiajac do (689) mamy ˛ ˛ ¶ ¶ µ ¶ µ µ fy fy fy 2 2 fxx − gxx d x + 2 fxy − gxy d y d x + fyy − gyy = d z = gy gy gy 2 2 = (fxx − λgxx ) d x + 2 (fxy − λgxy ) d x d y + (fyy − λgyy ) d y Obliczajac pochodne drugiego rzedu funkcji Lagrange’a ˛ ˛ Lxx = fxx − λgxx Lxy = fxy − λgxy = Lyx Lyy = fyy − λgyy 250 (691) . x. y) = c Eliminujac z układu równa´ czynnik nieoznaczony λ = fx = fy otrzymujemy warunek konieczn ˛ gx gy ny na ekstremum zapisany w postaci (686). Warunek dostateczny istnienia ekstremum warunkowego dla funkcji z = f (x. ze funkcje f (x. y) = f (x. y) = 0 Lx = fx − λgx = 0 (688) ⎩ Ly = fy − λgy = 0 Zatem punkty stacjonarne. w których funkcja f (x. y) + λ (c − g (x. Wtedy 2 d z = d (d z) = ∂ ∂ (d z) d x + (d z) d y = ∂x ∂y ∂ ∂ (fx d x + fy d y) d x + (fx d x + fy d y) d y = = ∂x ∂y = fxx d x2 + fxy d y d x + fxy d y d x + fyy d y 2 + fy d2 y = = fxx d x2 + 2fxy d y d x + fyy d y 2 + fy d2 y (689) Biorac pod uwage ograniczenie ˛ ˛ g (x. Polega ona na wprowadzeniu pomocniczej funkcji Lagrange’a ˛ ˙ w postaci: L (λ. me˛ tode mnoznika Lagrange’a. y) i g (x.˙ 14.

y)] ma posta´ c Warunek Maksimum Minimum warunek konieczny Lλ = ¯Lx¯ = Ly = 0 Lλ = ¯Lx¯ = Ly = 0 ¯H¯ < 0 ¯H¯ > 0 ¯ ¯ warunek dostateczny 251 Przykład 14. ze druga rózniczka jest dodatnio (ujemnie) okre´lona w punkcie stacjonars ˙ c ˙ ˙ nym. i wstawiajac je do d2 z otrzymujemy forme kwadratowa ˛ ˛ ˛ 2 2 2 d z = Lxx d x + 2Lxy d x d y + Lyy d y Biorac pod uwage (683) otrzymujemy ˛ ˛ dy = − i dochodzimy do relacji 2 £ ¤ 2 2 2 dx d z = Lxx gy − 2Lxy gx gy + Lyy gx 2 gy gx dx gy (692) A wiec warunki dostateczne na ekstremum warunkowe funkcji z = f (x. y) lub L (λ. y). gdy wyrazenie w nawiasie kwadratowym jest dodatnie (ujemne). Wyrazenie to ze ˙ ˙ znakiem ujemnym zapiszemy za pomoca wyznacznika. zc . za´ ujemna sc ¯ c s ˛ ¯ ¯H¯ wystarcza. s Łatwo zauwazy´. dla maksimum: forma kwadratowa d2 z ujemnie okre´lona przy warunku d g = 0. x. y) = f (x. aby stwierdzi´ wzgledne maksimum funkcji z (x. y) = f (x. y) = xy przy warunku x + y = 6.2 Dla kazdej warto´ci stacjonarnej funkcji s ˙ przy warunku d g = 0 ⇐⇒ ¯ ¯ ¯H¯ > 0 ¯ ¯ ¯ ¯H¯ < 0 ¯ (694) z = f (x. y)] ¯ ¯ dodatnia¯warto´´ ¯H¯ wystarcza.MATEMATYKA ˙ 14. y) przy ˛ warunku g (x. aby stwierdzi´ wzgledne minimum funkcji z (x. ¯ warto´´ sc c ˛ Test wyznacznikowy dla wzglednego ekstremum warunkowego funkcji z = f (x. y) + λ [c − g (x. zwanego Hessianem obrzezonym ˛ ˙ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 gx gy ¯ £ 2 ¤ 2 ¯H¯ = ¯ gx Lxx Lxy ¯ = − gy Lxx − 2gx gy Lxy + gx Lyy ¯ (693) ¯ ¯ ¯ gy Lyx Lyy ¯ Zatem 2 d z jest ⎧ s ⎨ dodatnio okre´lona ⎩ ujemnie okre´lona s Wniosek 14. y). y) + λ [c − g (x. x. dla minimum: forma kwadratowa d2 z dodatnio okre´lona przy warunku d g = 0. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y) = c dla L (λ. y) w punkcie ˛ stacjonarnym sa nastepujace: ˛ ˛ ˛ s 1. 2.20 Znale´´ ekstremum funkcji z(x.

y) s ⎧ ⎧ x + 4y = 2 ⎨ ⎨ Lλ = 2 − x − 4y = 0 Lx = 2x − λ = 0 −λ + 2x = 0 ⇐⇒ ⎩ ⎩ Ly = 2y − 4λ = 0 −4λ + 2y = 0 Warto´´ stacjonarna z (x. zc Rozwiazanie 14. 3) = 9. x. Przykład 14. y) sa równe: s ˛ ⎧ ⎧ ⎨ x+y = 6 ⎨ Lλ = 6 − x − y = 0 −λ + y = 0 Lx = y − λ = 0 ⇐⇒ ⎩ ⎩ −λ + x = 0 Ly = x − λ = 0 Rozwiazaniami powyzszego układu sa˛ warto´ci: s ˛ ˙ dostateczny: gx = 1 Lxx = 0 Lxy = 1 Zatem ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 1 ¯H¯ = ¯ 1 0 ¯ ¯ ¯ 1 1 gy = 1 Lxy = 1 Lyy = 0 1 1 0 ¯ ¯ ¯ ¯=2>0 ¯ ¯ MATEMATYKA ¯ λ = 3. y) zdefiniowana jest przez rozwiazanie sc ˛ 2 4 4 ¯ x= ¯ y= ¯ λ= 17 17 17 Badamy warunek dostateczny: gx = 1 Lxx = 2 Lxy = 0 Stad ˛ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 0 1 4 ¯H¯ = ¯ 1 2 0 ¯ ¯ ¯ 4 0 2 gy = 4 Lxy = 0 Lyy = 2 ¯ ¯ ¯ ¯ = −34 < 0 ¯ ¯ A wiec w punkcie x = ¯ ˛ 2 . y = 3 funkcja z (x.20 Zauwazamy. x = 3 i y = 3. y) osiaga minimum. Stad funkcja Lagrange’a przyjmie posta´ c ˛ L (λ. y) = x2 + y 2 przy warunku x + 4y = 2.˙ 14. ze g (x.21 Funkcja Lagrange’a ma posta´ c ˛ L (λ. Rozwiazanie 14. y) = xy osiaga przy warunku x + y = 6 maksimum równe ¯ ¯ ˛ z (3. 17 y= ¯ 4 17 funkcja z (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. y) = x + 4y Piszemy warunki konieczne dla tej warto´ci stacjonarnej g (x. y) = x2 + y 2 + λ (2 − x − 4y) za´ funkcja s g (x. ˛ 252 . Badamy warunek ¯ ¯ W punkcie x = 3. x. y) = xy + λ (6 − x − y) Warunki konieczne dla tej warto´ci stacjonarnej g (x. y) = x + y a c = 6. y) ma posta´: c ˛ ˙ ˙ g (x.21 Znale´´ ekstremum funkcji z (x.

w przeciwnym przypadku ˛ ∂l ∂x ∂f = − ∂f . 14. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. 253 . y) w punkcie P0 = (x0 . pochodna kierunkowa w kierunku l jest iloczynem skalarnym gradientu i wersora osi l. to ∂f = ∂f ∂l ∂x ∂l ∂y ∂f ∂f lub ∂l = − ∂y .2 Gradient (699) Niech f (x. y0 ). y) w punkcie P0 ˛ ˛ ∙ ¸ ∂f ∂f (P0 ) . a l niech bedzie s ˛ ˛ ˛ ˛ półprosta o poczatku P0 .MATEMATYKA ˙ 14. y0 ) nazywamy wektor. ˛ ˛ ˙ ˛ Definicja 14. ˛ ˛ Definicja 14. y) w punkcie P0 w kierunku l i oznaczamy ˛ ˛ symbolem ∂f (x. y0 ) ∂f (P0 ) = lim t→0 ∂l t t>0 (698) Twierdzenie 14.11. l) bedzie miara kata skierowanego ˛ ˛ ˛ miedzy osia Ox i półprosta l.11.31 Granice ˛ P →P0 P ∈l lim f (P ) − f (P0 ) P P0 (695) nazywamy pochodna kierunkowa funkcji f (x. którego współrzednymi sa˛ pochodne czastkowe funkcji f (x. Półprosta l ma wówczas ˛ ˛ ˛ równania l f( rad g x.32 Gradientem funkcji f (x. y0 + t sin α) − f (x0 . ˛ 14.20 Jezeli f (x. to ˙ ˙ ∂f ∂f ∂f (P0 ) = (P0 ) cos α + (P0 ) sin α ∂l ∂x ∂y gdzie α jest miara˛ skierowanego kata kierunkowego półprostej l. y) i pochodna kierunkowa. ze: ˙ 1. y) bedzie funkcja rózniczkowalna w punkcie P0 .1 Pochodna kierunkowa i gradient funkcji dwóch zmiennych Pochodna kierunkowa Niech f (x. y) bedzie funkcja okre´lona w otoczeniu punktu P0 = (x0 . y) (P0 ) (696) ∂l Jezeli półprosta l jest równoległa do osi Ox i zgodnie ˙ z nia skierowana.11 14. to ∂f = ∂f . y) P0 ∂f ∂l x = x0 + t cos α y = y0 + t sin α (697) W tym przypadku granica (695) moze by´ zapisana c ˙ Rysunek 106: Gradient funkcji f (x. f (x0 + t cos α. y) jest funkcja˛ rózniczkowalna˛ w punkcie P0 . Gdy l jest równoległa do osi Oy. (P0 ) grad f (P0 ) = (700) ∂x ∂y Z dwóch ostatnich relacji wynika. Niech α = (x.

δ > 0 nazywamy zbiór punktów P . zn ) jest zbiezny do punktu P0 (x0 . P0 tej przestrzeni oznaczamy ρ (P. Zapisujemy to równo´ a sci ˛ ˛ u = f (P ) lub u = f (x. jezeli grad f (P0 ) 6= 0. MATEMATYKA 2. pochodna kierunkowa w punkcie P0 przyjmuje najwieksza warto´´. yn . zn → z0 ˙ ˙ Funkcje. to grad f (P0 ) jest wektorem prostopadłym do linii ekwiskalarnej funkcji f (x. której dziedzina D zawiera sie w R3 . Wykres funkcji f (x. jezeli Pn P0 → ˛ ˙ ˙ ˙ 0 lub. n s s ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Definicja 14. y. a poszczególne liczby w tej trójce sa współrzednymi argumentu. 3. ze ciag punktów Pn (xn . drugiej. Mówimy o nich. δ > 0 nazy˛ ˛ wamy zbiór punktów P . gradient ma kierunek i zwrot półprostej.˙ 14. z. sci ˛ ˛ ˛ ˙ trzeciej zmiennej w danej funkcji. gdy jest obliczana w ˛ ˛ kierunku gradientu. y. y. 14. za´ u = f (x. y) jest funkcja˛ klasy C 1 w otoczeniu punktu P0 i jezeli ˙ ˙ grad f (P0 ) 6= 0. 2. y) w punkcie P0 . gradient jest wektorem.34 Sasiedztwem kulistym (sasiedztwem) punktu P0 o promieniu δ. y. których odległo´´ od punktu P0 jest mniejsza od δ sc U (P0 . P0 ) i definius´ jemy wzorem q ρ (P. to ˙ sc 1. Poszczególne trójki liczb nazywamy punktami tej ˛ ˛ przestrzeni i oznaczamy P = (x. z) . u). y0 . y. pochodna kierunkowa w kierunku l jest miara rzutu gradientu na o´ l (patrz rysunek s ˛ 106). ale nie moze by´ s c ˙ 254 . y. z) ∈ D.33 Otoczeniem kulistym (otoczeniem) punktu P0 o promieniu δ. P0 ) = (x − x0 )2 + (y − y0 )2 + (z − z0 )2 (701) Definicja 14. co jest równowazne. z0 ). jezeli jednocze´ snie xn → x0 . yn → y0 . y0 . na której pochodna kierunkowa osiaga w danym ˛ punkcie najwieksza warto´´. z0 ) itp. δ) = {P : 0 < P P0 < δ} (703) Mówimy. z) ∈ D. ˛ jako zbiór czwórek liczb (x. δ) = {P : P P0 < δ} (702) Przestrze´ R3 z tak okre´lona odległo´cia nazywamy 3−wymiarowa przestrzenia euklidesowa. y. a przeciwdziedzina w R nazywamy funkcja ˛ ˛ ˛ rzeczywista trzech zmiennych rzeczywistych.21 Jezeli f (x. Argumentem tej funkcji jest trójka liczb. gdzie (x. sc ˛ ˛ Twierdzenie 14. ze sa to warto´ pierwszej. których odległo´´ od punktu P0 jest dodatnia i mniejsza od δ sc S (P0 . z) (704) dla P = (x. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. Ponadto. którego moduł jest równy maksymalnej warto´ pochodnej sci kierunkowej w danym punkcie. P0 (x0 . z) trzech zmiennych istnieje tylko jako pojecie abstrakcyjne.12 Funkcje trzech zmiennych Zbiór wszystkich uporzadkowanych trójek liczb rzeczywistych nazywamy 3−wymiarowa ˛ ˛ przestrzenia rzeczywista i oznaczamy R3 . Odległo´c dwóch dowolnych punktów P. tzn. z).

a23 = a32 . z) = a11 x2 + a22 y 2 + a33 z 2 + 2a12 xy + 2a13 xz + 2a23 yz i załozymy symetrie współczynników. z) = sc ˛ ˛ const = c jest na ogół pewna powierzchnia. a13 = a31 . ˛ ˙ Twierdzenie 14. y. aby forma kwadratowa ˛ (707) była ujemnie okre´lona. z) = Ax2 + By 2 + Cz 2 + 2Dyz + 2Exz + 2F xy (706) przy załozeniu. ze co najmniej jedna ze stałych A. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. C]. z) = Ax + By + Cz [A. Definicja 14. z) ma te sama warto´´ f (x. jakim jest na przykład temperatura lub gesto´c ˛ s´ w pewnej bryle fizycznej. C] 6= 0 (705) Powierzchniami ekwiskalarnymi tej funkcji sa płaszczyzny wzajemnie równoległe i prostopa˛ dłe do wektora [A. jest koniunkcja nierówno´ci s s ¯ ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a11 a12 ¯ ¯ > 0 ¯ a21 a22 a23 ¯ > 0 (708) a11 > 0 ¯ ¯ ¯ ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ (707) Twierdzenie 14. y. Zbiór ˛ ˛ punktów przestrzeni Oxyz. C. Nazywamy ja powierzchnia ekwiskalarna. Mozliwa jest natomiast geometryczno-fizyczna interpretacja funkcji ˙ trzech zmiennych w postaci pola skalarnego. jest s ¯ ¯ ¯ a11 a12 a13 ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ a a ¯ (709) a11 < 0 ¯ 11 12 ¯ > 0 ¯ a21 a22 a23 ¯ < 0 ¯ ¯ ¯ a21 a22 ¯ ¯ a31 a32 a33 ¯ 255 . ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Przykładem funkcji trzech zmiennych jest objeto´c stozka ´cietego wyrazona wzorem s´ s ˛ ˛ ˙ ˙ V = dla R. F . w których funkcja f (x. r.22 (Sylvestra) Warunkiem koniecznym i wystarczajacym na to. y. B. potencjał grawitacyjny w przestrzeni otaczajacej planete itp. h dodatnich. tzn. nie jest zerem. y. sc ˛ ˙ Zapiszemy forme kwadratowa (706) w postaci ˛ ˛ Φ (x.1 ¢ π ¡ 2 h R + rR + r2 3 Formy liniowe i kwadratowe trzech zmiennych Definicja 14. aby forma ˛ kwadratowa (707) była dodatnio okre´lona. B. Kazda forma ma w poczatku układu warto´´ 0.MATEMATYKA ˙ 14.35 Forma liniowa trzech zmiennych niezerowa jest to funkcja ϕ (x.12.23 Warunkiem koniecznym i wystarczajacym na to. y. D. 14. zwanych współczynnikami ˙ ˙ formy. a12 = a21 .36 Forma kwadratowa trzech zmiennych jest to funkcja postaci Φ (x. E. B. przedstawiony rysunkiem.

z) w punkcie (x. ˙˛ Definicja 14. to ˙ ˙ jest w tym punkcie ciagła i ma w tym punkcie pochodne czastkowe. y. z).13. y. z) bedzie funkcja trzech zmiennych okre´lona w pewnym otoczeniu U punktu s ˛ ˛ ˛ (x. ˛ Twierdzenie 14. fzz nazywamy pochodnymi czystymi. x) . a wyraz ˛ ˛ ˙ ρα− reszta. które mozna ˛c ˛ ˛ ˙ przedstawi´ w postaci macierzy Hessa c ⎤ ⎡ fxx fxy fxz ⎣ fyx fyy fyz ⎦ (711) fzx fzy fzz Pochodne fxx . y. fyy . z) oraz punkty (x + ∆x. z) ∆x→0 ∆x f (x. B.8. y. z). to rózniczkujac s ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ je powtórnie otrzymujemy dziewie´ pochodnych czastkowych drugiego rzedu. z) − f (x. z) jest rózniczkowalna w punkcie P = (x. ze funkcja f (x. z + ∆z) − f (x. wyrazenie A∆x + ˙ ˙ ˙ B∆y + C∆z nazywamy rózniczka zupełna funkcji f (x. z + ∆z) − f (x. pozostałe . 242) spełnione sa równo´ci s ˛ fxy = fyx fyz = fzy fxz = fzx (712) 14. y + ∆y. z) lim ∆y→0 ∆y f (x. MATEMATYKA 14. y. y.1 Rózniczkowalno´c funkcji trzech zmiennych s´ ˙ Niech f (x. które sa˛ równe współczynni˛ ˛ kom rózniczki ˙ fx (P ) = A fy (P ) = B fz (P ) = C (715) 256 . (x.37 Pochodna czastkowa pierwszego rzedu funkcji f (x.13 Pochodne czastkowe i rózniczki funkcji trzech zmiennych ˛ ˙ Niech f (x. z) − f (x. z) . y. (x. y. to na mocy Twierdzenia Schwarza (patrz Twierdzenie 14. y. y. Jezeli istnieja liczby A. y. z). z + ∆z) ∈ U zachodzi równo´´ sc f (x + ∆x. y. y. Jezeli pochodne te sa ciagłe. y. z + ∆z) naleza do tej kuli. z). y + ∆y. z) w punkcie P ˛ ˛ ˛ ˛ odpowiednio wzgledem x. y. ze dla dowolnego punktu ˛ ˙ ˙ (x + ∆x.24 Jezeli funkcja f (x. y. y i z nazywamy granice ˛ fx (P ) = ∂f = ∂x ∂f = fy (P ) = ∂y ∂f = fz (P ) = ∂z f (x + ∆x. C takie. z) = A∆x + B∆y + C∆z + ρα przy czym ρ= p ∆x2 + ∆y 2 + ∆z 2 lim α = 0 (713) ρ→0 (714) to mówimy. ˛ ˛ ˙ str.pochodnymi mieszanymi. z) bedzie funkcja trzech zmiennych okre´lona w pewnej kuli i niech punkt s ˛ ˛ ˛ P = (x. y. y + ∆y. y + ∆y. y. y.˙ 14. z) lim ∆z→0 ∆z lim (710) Jezeli pochodne czastkowe pierwszego rzedu sa okre´lone w pewnej kuli. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. z) jest rózniczkowalna w punkcie (x.

0). y. y. to wszystkie trzy pochodne czastkowe pierwszego rzedu funkcji f (x. y. d y. 0. 14. s Twierdzenie 14.1 Ekstremum funkcji trzech zmiennych Warunek konieczny ekstremum funkcji trzech zmiennych Twierdzenie 14. z) jest klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 i jezeli w ˙ ˙ punkcie P0 pierwsza rózniczka funkcji f (x. y.14 14. z) w fxy fxz fyy fyz fzy fzz ¯ ¯ ¯ ¯>0 ¯ ¯ (720) to funkcja f (x. We´my na przykład funkcje u = x2 + y 2 − z 2 . y. y. y. z) w fxy fxz fyy fyz fzy fzz ¯ ¯ ¯ ¯<0 ¯ ¯ a druga rózniczka jest forma ujemnie okre´lona.MATEMATYKA ˙ 14. uy = 2y. z) ma w punkcie P0 maksimum wła´ciwe. z) ma w punkcie P0 ekstremum i jest w tym punkcie ˙ rózniczkowalna. s . uz = −2z. y. z ˛ Ma ona pochodne ux = 2x.11 Nie zawsze funkcja. to zachodzi ˙ ˙ równo´´ sc f (P1 ) − f (P ) = fx (P ) ∆x + fy (P ) ∆y + fz (P ) ∆z + ρα (716) ρ = P P1 ρ→0 lim α = 0 (717) Druga rózniczka funkcji trzech zmiennych f (x. w którym ux = uy = uz = 0 jest punkt (0. czyli s ˛ ˙ s punkcie P0 spełniaja˛ nierówno´ci ¯ ¯ fxx ¯ ¯ ¯ ¯ fxx fxy ¯ ¯ ¯ fxx > 0 ¯ ¯ fyx fyy ¯ > 0 ¯ fyx ¯ fzx drugie pochodne funkcji f (x. y. z).14. z) ma w punkcie P0 minimum wła´ciwe. y. z) znika ˙ fx (P0 ) = fy (P0 ) = fz (P0 ) = 0 a druga rózniczka jest forma˛ dodatnio okre´lona. y.27 Jezeli funkcja f (x.14. której współczynnikami sa drugie pochodne funkcji ˛ ˛ f (x.25 Jezeli funkcja f (x. z + ∆z) nalezy do dziedziny funkcji f (x.2 Warunek wystarczajacy ekstremum funkcji trzech zmiennych ˛ Twierdzenie 14. czyli s ˛ ˛ ˙ s punkcie P0 spełniaja˛ nierówno´ci ¯ ¯ fxx ¯ ¯ ¯ ¯ fxx fxy ¯ ¯ > 0 ¯ fyx fxx < 0 ¯ ¯ ¯ fyx fyy ¯ ¯ fzx 257 (721) to funkcja f (x. z) znika ˙ fx (P0 ) = fy (P0 ) = fz (P0 ) = 0 drugie pochodne funkcji f (x. Jedynym punktem. y.26 Jezeli funkcja f (x. z) w punkcie P 2 2 2 2 d f = fxx d x + fyy d y + fzz d z + 2fxy d x d y + 2fxz d x d z + 2fyz d y d z (718) 14. z) w ˛ ˛ ˙ punkcie P0 sa˛ równe zeru fx (P0 ) = fy (P0 ) = fz (P0 ) = 0 (719) Uwaga 14. y. RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. z) w punkcie P nazywamy forme ˛ ˛ ˙ ˛ kwadratowa przyrostów d x. y + ∆y. z) jest klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 i jezeli w ˙ ˙ punkcie P0 pierwsza rózniczka funkcji f (x. której pochodne czastkowe pierwszego rzedu w danym punk˛ ˛ cie sa˛ równe zeru ma w tym punkcie ekstremum. przy czym i jezeli punkt P1 = (x + ∆x. W tym przypadku nie jest to jednak ekstremum. d z.

y. y. a l− slon ˛ ˛ ˛ półprosta o poczatku P0 .operator rózniczkowy Hamiltona ˙ Definicja 14. y. y. z) znika a druga jest forma nieokre´lona. 14. 14. Gradientem ˛ ˛ ˙ funkcji f (x. (P ) (724) ∂x ∂y ∂z Twierdzenie 14. z) definiujemy równo´cia s ˛ ˛ ˛ ¸ ∙ ¸ ∙ ∂f ∂f ∂f ∂ ∂ ∂ . f= . y. z) w punkcie P nazywamy wektor ∙ ¸ ∂f ∂f ∂f grad f (P ) = (P ) .28 Jezeli funkcja f (x. którym Hamilton oznaczył wektorowy operator ˛ rózniczkowy ˙ ∙ ¸ ∂ ∂ ∂ ∇= . RACHUNEK RÓZNICZKOWY FUNKCJI WIELU ZMIENNYCH. β.15. y. y. 14. (725) ∂x ∂y ∂z Działanie tego operatora na funkcje skalarna f (x.15 14.3 MATEMATYKA Warunek wykluczajacy ekstremum funkcji trzech zmiennych ˛ Twierdzenie 14. z) nie ma ekstremum w punkcie P0 . ˛ ˛ 14. rózniczkowalna w punkcie P0 .15. y. z) jest klasy C 2 w otoczeniu punktu P0 i jezeli w ˙ ˙ punkcie P0 pierwsza rózniczka funkcji f (x. y.1 Pochodna kierunkowa i gradient funkcji trzech zmiennych Pochodna kierunkowa Niech f (x.15.˙ 14. ˛ ˛ Twierdzenie 14. Granice ˛ ˛ ˛ ∂f f (P ) − f (P0 ) (P0 ) = lim P →P0 ∂l P P0 P ∈l nazywamy pochodna kierunkowa funkcji f (x. . z) jest funkcja trzech zmiennych klasy C 1 w otoczeniu ˛ ˙ punktu P i jezeli grad f (P ) 6= 0. y. to grad f (P ) jest wektorem prostopadłym do powierzchni ˙ ekwiskalarnej funkcji f (x. z) w punkcie P0 w kierunku l. to ∂f ∂f ∂f ∂f (P0 ) = (P ) cos α + (P ) cos β + (P ) cos γ (723) ∂l ∂x ∂y ∂z gdzie α. z) w punkcie P . y. ze ˙ ˙ ∇f = grad f 258 (726) . z) bedzie funkcja trzech zmiennych okre´ a w otoczeniu punktu P0 . to s ˛ ˛ ˙ funkcja f (x.14. γ sa˛ miarami katów kierunkowych półprostej l wzgledem układu Oxyz. rózniczkowalna˛ w punkcie ˙ ˙ P0 .29 Jezeli f (x. (P ) . z) jest funkcja trzech zmiennych.2 Gradient (722) Niech f (x.3 Nabla .30 Jezeli f (x. . z) jest funkcja˛ trzech zmiennych. ∇f = ∂x ∂y ∂z ∂x ∂y ∂z Zauwazmy.38 Nabla nazywamy znak ∇. .

y =x+ √ x2 + 1 y =x− Istnieja wiec dwie funkcje ciagłe. Rysunek 109: Funkcja uwikłana y 3 − 2xy + 1 = 0. ˛ ˛ ˛ Mamy wiec ˛ µ ¶ 1 2 1 x= y + (730) 2 y 259 . We´my funkcje z ˛ y 3 − 2xy + 1 = 0 (729) Jest to równanie trzeciego stopnia wzgledem y. Uzyskanie wzoru algebraicznego okre´ aslaj ˛ ˛ cego y = f (x) w sposób jawny jest trudne. ˙ Zamienimy role zmiennych i rozwiazemy to równanie wzgledem x. c sc ˛ c ˛ to mówimy. Prosta przerywana obrazuje asymptote obu gałezi. Funkcja x = ϕ (y) otrzymana ˛˙ ˛ w ten sposób bedzie funkcja odwrotna do szukanej funkcji y = f (x). ˛ ˛ Równanie x2 y + y − x = 0 (727) 2 4 4 2 -4 -2 0 -2 ma dla dowolnego x ∈ R dokładnie jedno rozwiazanie ˛ y= Równanie y 2 − 2xy − 1 = 0 (728) √ x2 + 1 x2 x +1 -4 Rysunek 107: Funkcja y2 −2xy −1 = ma dla dowolnego x ∈ R dwa rozwiazania ˛ 0. okre´lone w R i spełniajace te równania (patrz rysunek s ˛ ˛ ˛ ˛ 107).MATEMATYKA 15. Mozemy do niego doj´c w sposób po´ s´ sredni. aby wyznaczy´ warto´´ tej funkcji. jest ˙ funkcja uwikłana. FUNKCJE UWIKŁANE 15 15. ze funkcja jest dana w sposób uwikłany. który dla dowolnie obranego x nalezy ˙ rozwiaza´ wzgledem y. ˛ ˛ 3 2 1 4 3 2 1 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 -4 1 2 3 4 -4 -3 -2 -1 0 -1 -2 -3 1 2 3 4 Rysunek 108: Funkcja x = 1 2 ³ ´ 1 y2 + y .1 Funkcje uwikłane Funkcje uwikłane jednej zmiennej Jezeli jest dany wzór okre´lajacy funkcje dwóch s ˛ ˛ ˙ zmiennych x i y.

Twierdzenie 15. y0 ). FUNKCJE UWIKŁANE MATEMATYKA Wykres tej funkcji (patrz rysunek 108) jest jednocze´ snie wykresem funkcji odwrotnych po zamianie miejscami osi układu współrzednych. f (x)) (735) Jest to wzór na pochodna funkcji uwikłanej. str. 193) obliczamy 1 2y 2 1 f 0 (x) = 0 = 2y3 −1 = 3 (731) ϕ (y) 2y − 1 2 2y Twierdzenie 15. y0 ). y0 ) = 0 Fy (x0 . ze ˙ x∈H (734) ∧ F (x. h > 0.2 Jezeli lewa strona równania ˙ F (x. y0 ) i jezeli ˛ ˙ F (x0 . Jest to równiez rozwiazanie równania (732) wzgledem y w ˛ ˛ ˙ otoczeniu punktu (x0 . y) = 0 jest funkcja klasy C 2 w pewnym otoczeniu U punktu (x0 . w którym istnieje dokładnie jedna funkcja y = f (x) taka.1 Jezeli lewa strona równania ˙ F (x. f (x)) = Fx + Fy f 0 = 0 dx dx Funkcje (734) nazywamy elementem funkcji uwikłanej zmiennej x danej równaniem ˛ (732) w otoczeniu punktu (x0 . ˛ Na podstawie twierdzenia o pochodnej funkcji odwrotnej (Twierdzenie 13. f (x)) = 0 y0 = f (x0 ) oraz przyjmujaca dla argumentu x0 warto´´ y0 sc ˛ Funkcja ta ma w przedziale H ciagła˛ pochodna dana wzorem ˛ ˛ ˛ f 0 (x) = − Fx (x.4. f (x)) f =− Fy (x. x0 + h) .15. f (x)) 0 2 2 −Fy Fxx + 2Fxy Fx Fy − Fx Fyy f = 3 Fy 00 (737) 260 . y) = 0 jest funkcja klasy C 1 w pewnym otoczeniu U punktu (x0 . y) = F (x. y0 ) jest funkcja˛ klasy C 2 i zachodza zwiazki ˛ ˛ Fx (x. y0 ) 6= 0 (733) (732) to istnieje przedział H = (x0 − h. Otrzymujemy go z relacji ˛ d d F (x. y0 ) 6= 0 (736) to funkcja uwikłana y = f (x) dana równaniem (736) w otoczeniu punktu (x0 . y0 ) = 0 Fy (x0 . y0 ) i jezeli ˛ ˙ F (x0 . f (x)) Fy (x.

y) = 2x − 2y (742) Rozwiazujac układ równa´ (741) i (742). f 00 (−1) < 0. otrzymujemy dwa punkty P1 = (1. ze w obu tych punktach spełniony jest warunek (739) oraz ze f 00 (1) > ˙ ˙ 0. miała w punkcie (x. y) jest funkcja ˛ ˛ 2 klasy C . −1). Element funkcji uwikłanej danej równaniem (741) ma w punkcie P1 minimum. (740) P2 Rozwiazanie 15. 3) = 54 6= 0 Fxx (0. Przykład 15. 3) maksimum wła´ciwe. 3) f 00 (0) = − = −54 Fy (0.MATEMATYKA 15.5 -0. y) = 0 oraz Jezeli warunki te sa˛ spełnione. 1) i P2 = n ˛ ˛ (−1. y) 6= 0 (738) (739) Fy (x. 3) = 0 2 2 Fy (x. y) = 0 Fxx (x. y) = 2y 3 Fxx (0.5 2 1. to charakter ekstremum zalezy od znaku f 00 . Stwierdzamy.2 Wyznaczy´ ekstremum funkcji uwikłanej zmiennej x danej równaniem c F (x.3 Warunkiem wystarczajacym na to. 3) = 1 6= 0 Fxx (x. FUNKCJE UWIKŁANE Twierdzenie 15.1 Zbada´ funkcje uwikłana˛ zmiennej c ˛ x dana˛ równaniem P 1 F (x. F ∈ C . y) ekstremum wła´ciwe jest.5 -1 -0. y) = 3x y + 1 Fy (0.5 -3 0 0. s Rysunek 110: Ekstrema funkcji F (x. ˛ ˛ 3 2.5 1 0. 3) Funkcja uwikłana y = f (x) dana równaniem (740) ma dla argumentu x = 0 w otoczeniu punktu (0.5 -2 -1. y) = x2 − 2xy − 3y 2 + 4 = 0 Rozwiazanie 15. Stwierdzamy. ze F (0.2 Warunkiem koniecznym ekstremum funkcji y = f (x) jest f 0 = − ˛ a wiec ˛ Fx (x. y) 6= 0 Przykład 15.5 -2 -2. y) = 2xy 3 Fx (0. y) = x2 − 2xy − 3y2 + 4 = 0.1 Funkcja F (x. Element funkcji uwikłanej danej równaniem (741) ma w punkcie P2 maksimum (patrz rysunek 110).5 0 -3 -2.5 1 1.5 -1 -1. y) = x2 y 3 + y − 3 w otoczeniu punktu x0 = 0. Fy 261 . y0 = 3.5 3 Fx (x. mianowicie ˙ ˙ ½ Fxx > 0 minimum 00 f =− < 0 maksimum Fy Przedstawiona teorie zilustrujemy przykładami. aby funkcja uwikłana y = f (x) dana ˛ 2 równaniem F (x. 3) = 0 oraz ˙ Fx (x. y) = 0. (741) Fx = 0.5 2 2. aby s F (x.

262 . CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA 16 16. C2 . Wniosek 16. Twierdzenie 16. gdy dla kazdego x ∈ E warto´´ pochodnej funkcji F (x) jest równa warto´ci funkcji f (x). a takze C 0 . oznaczamy symbolem f (x) d x58 ˛ ˛ i piszemy Z f (x) d x = F (x) + C (747) Uwaga 16. ˛ ˛ Uwaga 16.3 (O całce nieoznaczonej) Jezeli F (x) jest funkcja˛ pierwotna˛ funkcji f (x) na przedziale E. to funkcja Φ(x) okre´lona wzorem s ˛ Φ(x) = F (x) + const dla x ∈ E jest równiez funkcja˛ pierwotna˛ funkcji f (x) na przedziale E. a C dowolna˛ stała. ˛ ˛ Definicja 16.1 Jezeli F (x) jest funkcja˛ pierwotna˛ funkcji f (x) na przedziale E. ze funkcja F (x) jest funkcja pierwotna funkcji f (x) na przedziale ˛ ˛ ˙ E. sc s ˙ tzn.2 Uzywane sa˛ nastepujace terminy: ˛ ˛ ˙ f (x) x dx f (x) d x C 58 (744) − − − − − funkcja podcałkowa zmienna całkowania rózniczka zmiennej całkowania ˙ wyrazenie podcałkowe ˙ stała całkowania Czytamy: całka f od x d x. a symbol const oznacza ˙ dowolna˛ funkcje stała˛ na przedziale E. ˙ Dowód 16.2 Poniewaz F 0 (x) = f (x). gdy F 0 (x) = f (x) dla x ∈ E (743) Twierdzenie 16.1 Całka nieoznaczona Pojecie funkcji pierwotnej i całki nieoznaczonej ˛ Na wstepie podamy definicje funkcji pierwotnej.1 Mówimy. C 00 ˛ ˛ ˛ ˙ itp.2 (O róznicy funkcji pierwotnych) ˙ Jezeli F (x) i Φ(x) sa˛ funkcjami pierwotnymi funkcji f (x) na przedziale E. Twierdzenie 16.1 Funkcje stała nazywamy krótko: stała i oznaczamy C lub C1 .16. wiec [Φ(x) − F (x)]0 = 0 = ˛ ˙ 0 (const) dla x ∈ E. Φ0 (x) = f (x) dla x ∈ E. to róznica tych ˙ ˙ funkcji jest stała˛ na przedziale E Φ(x) − F (x) = const dla x ∈ E (745) Dowód 16.1 Φ0 (x) = F 0 (x) + (const)0 = F 0 (x) = f (x) dla x ∈ E.1 (O funkcji pierwotnej) Jezeli F (x) jest funkcja˛ pierwotna˛ funkcji f (x) na przedziale x ∈ E. to ˛ ˙ wyrazenie ˙ F (x) + C dla x ∈ E (746) R nazywamy całka nieoznaczona funkcji f (x) na przedziale E. to wyrazenie ˙ ˙ F (x) + const dla x ∈ E przedstawia dowolna˛ funkcje pierwotna funkcji f (x) na przedziale E.

Sa one zebrane w tabelach 19 i 20. wykładnicze. która ze zmiennych jest zmienna˛ całkowania. Równo´´ (747) jest prawdziwa wtedy i tylko sc wtedy. a 6= 1 Z 1 d x = ln |x| + C x Funkcje trygonometryczne Z Z Funkcje hiperboliczne sinh x d x = cosh x + C cosh x d x = sinh x + C tanh x d x = ln cosh x + C coth x d x = ln |sinh x| + C 1 d x = tanh x + C cosh2 x 1 d x = − coth x + C sinh2 x Z Z sin x d x = − cos x + C cos x d x = sin x + C tan x d x = − ln |cos x| + C cot x d x = ln |sin x| + C 1 d x = tan x + C cos2 x 1 d x = − cot x + C sin2 x Z Z Z Z Z Z Z Z Z Tablica 19: Całki elementarne: funkcje potegowe. R Uwaga 16. Wyznaczenie całki nieoznaczonej polega na wskazaniu funkcji. ˙ Wniosek 16.MATEMATYKA Funkcje potegowe ˛ Z 1 xn+1 + C. ˛ ˙ Znak rózniczki wskazuje. które przedstawia dowolna˛ funkcje pier˛ ˙ wotna funkcji podcałkowej. całki s ˛ elementarne. trygonometryczne i hiperboliczne. gdy zachodzi zalezno´´ (743). ˛ której pochodna jest równa funkcji podcałkowej. A wiec sc ˛ ˙ Z f (x) d x = F (x) + C dla x ∈ E ⇔ F 0 (x) = f (x) dla x ∈ E (748) Ze znanych wzorów na pochodne wynikaja bezpo´rednio podstawowe wzory na tzw.3 Z xn+1 d x dx = + C poniewaz ˙ n+1 dx n Z xr d r = xr +C ln x ¶ xn+1 + C = xn n+1 ¶ µ r x d poniewaz + C = xr ˙ d r ln x µ 263 .2 Całka nieoznaczona jest to wyrazenie. CAŁKA NIEOZNACZONA Funkcje wykładnicze n 6= −1 Z ex d x = ex + C ax d x = 1 x a +C ln a a > 0.3 Symbol całki nieoznaczonej składa sie ze znaku całki i ze znaku rózniczki d x. x dx = n+1 n 16. ˛ W nastepnych dwóch tabelach zamieszczone sa tozsamo´ci trygonometryczne oraz pochodne s ˛ ˛ ˙ funkcji cyklometrycznych i hiperbolicznych. ˛ Wniosek 16.

1 Tak.16. CAŁKA NIEOZNACZONA Funkcje wymierne (a > 0) Z Z MATEMATYKA Funkcje niewymierne (a > 0) Z x dx √ = arsinh = 2 + x2 a a √ ¡ ¢ = ln x + x2 + a2 + C x 1 dx = arctan + C a2 + x2 a a x 1 a+x 1 dx ln +C = artanh = a2 − x2 a a 2a a − x Z Z x dx √ = arcsin + C a a2 − x2 |x| < a Z 1 x 1 x−a dx = − arcoth = ln +C 2 −a a a 2a x + a a > |x| x dx √ = arcosh = a x2 − a2 ¯ ¯ √ = ln ¯x + x2 − a2 ¯ + C |x| > a x2 |x| > a Tablica 20: Całki elementarne: funkcje wymierne i niewymierne.1 Czy równo´´ sc Z jest prawdziwa? Rozwiazanie 16.4 Całka z zera jest równa stałej Z 0dx = C Uwaga 16.4 Z p cos t d t = p sin t + C d (p sin t + C) = p cos t dt ¶ µ Z 1 2 d 1 2 p cos t + C = p cos t p cos t d p = p cos t + C poniewaz ˙ 2 dp 2 poniewaz ˙ Uwaga 16.5 Całka ze stałej jest równa zmiennej całkowania pomnozonej przez stała˛ ˙ Z Z Z 1dx = x + C a d x = a d x = ax + C Przykład 16. poniewaz ˛ ˙ ¶0 µ 1 2 x + C = x dla x ∈ R 2 264 1 x d x = x2 + C dla x ∈ R 2 (749) (750) . Wniosek 16.

MATEMATYKA sin arcsin x = x sin arccos x = √ 1 − x2 tan arctan x = x 16. Przykład 16. sci ˙ funkcje trygonometryczne 1 d arcsin x = √ dx 1 − x2 1 d arccos x = − √ dx 1 − x2 1 d arctan x = 1 + x2 dx 1 d arccot x = − 1 + x2 dx funkcje hiperboliczne √ ¢¤0 £ ¡ 1 d arsinh x = ln x + x2 + 1 = √ dx x2 + 1 √ ¢¤0 £ ¡ 1 d arcosh x = ln x + x2 − 1 = √ 2 dx x −1 µ ¶¸0 ∙ 1+x 1 1 d ln = artanh x = 2 1−x 1 − x2 dx µ ¶¸0 ∙ x−1 1 1 d ln = 2 arcoth x = 2 x+1 x −1 dx Tablica 22: Pochodne funkcji odwrotnych .funkcje trygonometryczne i cyklometryczne.2 Czy równo´´ sc jest prawdziwa? Z 1 d x = ln x + C dla x > 0 x (751) Rozwiazanie 16. poniewaz ˛ ˙ (ln x + C)0 = Równo´´ sc Z 1 x (752) 1 (753) d x = ln(−x) + C dla x < 0 x 1 1 (−1) = . gdyz dla x < 0 mamy [ln(−x)]0 = ˙ −x x zapisujemy Z 1 (754) d x = ln |x| + C dla x 6= 0 x 265 .2 Tak. CAŁKA NIEOZNACZONA cos arccos x = x x sin arctan x = √ 1 + x2 1 sin arccot x = √ 1 + x2 cot arccot x = x √ x tan arcsin x = √ cos arcsin x = 1 − x2 1 − x2 √ 1 − x2 1 tan arccos x = cos arctan x = √ x 1 + x2 tan arccot x = 1 x x cos arccot x = √ 1 + x2 x cot arccos x = √ 1 − x2 √ 1 − x2 cot arcsin x = x cot arctan x = 1 x Tablica 21: Tozsamo´ trygonometryczne . Równo´ci (751) i (753) s jest prawdziwa.funkcje cyklometryczne i hiperboliczne.

Najprostsza metoda wyznaczania całek nieelementarnych polega na całkowaniu kolejnych wyrazów niesko´ czonych szeregów potegon ˛ 2 wych. lecz znacznie trudniejszy. to otrzymamy tozsamo´´ sc ˛ ˙ ˙ Z d f (x) d x = f (x) dla x ∈ E (758) dx Jezeli za´ w (757) wstawimy funkcje F (x). Wówczas obie strony tej równo´ sa prawdziwe. O takich funkcjach mówimy. a rózniczko˙ ˙ ˙ wanie jest działaniem odwrotnym do całkowania. Jest to proces odwrotny do rózniczkowania. funkcje ex mozna ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ rozwina´ w szereg potegowy ˛c ˛ ex = 1 + x2 + 2 i nastepnie całkowa´ kolejno wyraz po wyrazie c ˛ µ ¶ Z Z x3 x5 x7 x4 x6 x2 2 1+x + + + ··· dx = C + x + + + + ··· e dx = 2! 3! 3 2! · 5 3! · 7 ¡ ¢ 1 4 1 6 1 8 1 10 1 12 x + x + x + x + x + O x13 2! 3! 4! 5! 6! (756) 16. które sa przyblizona postacia funkcji podcałkowych. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA przy czym C oznacza dowolna˛ stała˛ z przedziału (0. 0).2 Całkowanie Wyznaczanie funkcji pierwotnej nazywamy całkowaniem.4 Jezeli funkcje f (x) i g(x) sa˛ ciagłe na przedziale E. ze F (x) = f (x) dla x ∈ E.1 Twierdzenia o całce nieoznaczonej Podstawowe tozsamo´ sci ˙ Podstawa naszych rozwaza´ jest równowazno´´ ˛ ˙ n ˙ sc µZ ¶ ¶ µ d F (x) = f (x) dla x ∈ E f (x) d x = F (x) + C dla x ∈ E ⇔ dx (757) d Załózmy. sci ˛ ˙ ˙ dx Jezeli w miejsce F (x) wstawimy funkcje f (x). dla pewnych. Całka sumy lub róznicy jest równa sumie lub róznicy całek. ∞) oraz dowolna˛ stała˛ z przedziału (−∞.16. Na przykład. 16. a ˛ ˙ ich całki nazywamy całkami nieelementarnymi. ze całkowanie jest działaniem odwrotnym do rózniczkowania. ze sa to funkcje niecałkowalne elementarnie.3.3 16. to ˛ ˙ Z Z Z [f (x) ± g(x)] d x = f (x) d x ± g(x) d x 266 (760) . nawet do´´ prostych sc ˙ funkcji ex 1 sin x cos x 1 2 2 √ ex e−x (755) x ln x x x 1 + x3 nie umiemy funkcji pierwotnej wyrazi´ przy pomocy sko´ czenie wielu znanych funkcji elemenc n tarnych. Na przykład. to otrzymamy tozsamo´´ s sc ˛ ˙ ˙ Z d F (x) d x = F (x) + C dla x ∈ E dx (759) Mówimy. ˙ ˙ Twierdzenie 16.

MATEMATYKA 16.3 Wystarczy wykaza´. ze wzór ten jest prawdziwy w kazdym przedziale otwartym.3 Przekształcimy wyrazenie podcałkowe ˛ ˙ ¶ Z µ Z 1 x+1 1+ dx = dx x x a nastepnie wyznaczymy warto´ci całek s ˛ Z Z 1 I1 = d x + d x = x + ln |x| + C x Przykład 16.6 Dla k = 0 równo´´ (762) nie jest spełniona.4 (Wyłaczanie współczynnika stałego przed znak całki) ˛ Oblicz całki Z I1 = (ax + b) d x Z I2 = ea+x d x Z Mm I3 = k 2 d x x Rozwiazanie 16. s´ ˙ Twierdzenie 16.5 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale E. CAŁKA NIEOZNACZONA Dowód 16. gdyz lewa strona jest stała˛ dowolna. to nalezy rozu˛ ˙ ˙ mie´. to Z Z kf (x) d x = k f (x) d x dla x ∈ E (762) Uwaga 16. w którym funkcja podcałkowa c ˙ ˙ jest ciagła.7 Jezeli przy wzorze na całke nieoznaczona˛ nie podano przedziału. a stała k jest rózna od ˛ ˙ ˙ zera. ∙Z ¸ Z Z Z d d d f (x) d x ± g(x) d x = f (x) ± g(x) (761) f (x) d x ± g(x) d x = dx dx dx Stałe współczynniki mozna wynie´c przed znak całki.3 Oblicz całke nieoznaczona˛ ˛ I1 = Z x+1 dx x (763) Rozwiazanie 16. ˛ Przykład 16. Uwaga 16.4 ˛ R R R a I1 = (ax + b) d x = a x d x + b d x = x2 + bx + C 2 R R R I2 = ea+x d x = ea ex d x = ea ex d x = ea ex + C = ea+x + C R Mm R 1 kMm x−1 I3 = k 2 d x = kMm +C =C − d x = kMm 2 x x −1 x 267 (764) (765) (766) (767) (768) . ze pochodna prawej strony jest funkcja˛ podcałkowa˛ po lewej c ˙ stronie. sc ˛ ˙ a prawa strona jest zerem.

to zeby zastosowa´ wzór na całkowanie przez c ˙ ˙ cze´ci.6 Jezeli funkcje u. to59 ˙ Z Z 0 u(x)v (x) d x = u(x)v(x) − u0 (x)v(x) d x Jest to wzór na całkowanie przez cze´ Mozna go zapisa´ krócej c ˛sci.8 Jezeli jest znana całka f d x. ˛ ˙ ˙ ˛ 268 .5 ˛ 0 ⎜ f = u · v = x · cos x ⎟ ⎜ u=x *⎜ v 0 = cos x ⎟+ ⎟ Z Z R 0 ⎟ ⎜ du & ↓ v d x ⎟ = x sin x − sin x d x I1 = x cos x d x = ⎜ ↓ d x ⎟ ⎜ ⎜ u0 = 1 v = sin x ⎟ ⎟ ⎜ R 0 ⎠ ⎝ − u · vdx ←−−−−−−−−− −−−−−−−−− Z x cos x d x I2 = Z ⎞ xex d x (774) ⎛ (775) 59 Termin: funkcja klasy C 1 oznacza.: ˛ Twierdzenie 16. Przykład 16. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA 16. ˙ Z Z uv0 d x = uv − u0 v d x lub jeszcze krócej Z u d v = uv − Z vdu (770) (771) (772) R Uwaga 16.5 Obliczy´ całki c I1 = Rozwiazanie 16. Jednak nie kazdy prowadzi do pozadanego wyniku. v sa˛ klasy C 1 na przedziale E.16. Po osiagnieciu pewnej wprawy c ˛ ˛ ˛ ˛ pominiemy je. W ˙ ˙ ˙˛ prezentowanych przykładach omówimy to zagadnienie. W dalszych rozwazaniach obliczenia ˙ pomocnicze bedziemy umieszcza´ miedzy nawiasami h(·)i. nalezy funkcje podcałkowa˛ f przedstawi´ w postaci iloczynu uv0 : c ˛s ˛ ˙ Z Z f d x = uv 0 d x (773) Jest to mozliwe na wiele sposobów. ze funkcja jest ciagła i jej pierwsza pochodna jest równiez ciagła.4 Całkowanie przez cze´ ˛sci Na wstepie przypomnimy sobie wzór na wyznaczanie pochodnej iloczynu dwóch funkcji ˛ u(x) i v(x) i obustronnie scałkujemy go: Z (u · v)0 Z u0 · v + u · v 0 = Z (u · v)0 d x = u0 · v d x + u · v0 d x Z Z 0 u · v = u · v d x + u · v0 d x (769) Nastepnie podamy twierdzenie.

lewy górny element (u) nalezy pomnozy´ c ˙ ˙ ˙ ˙ ˙ c przez prawy dolny (v) (strzałka &). ze za pochodna ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ 0 v nie nalezy podstawia´ wyrazenia wielomianowego. c ˙ Stad ˛ ⎧ R R − R u0 · v d x ⎨ R u · v0 d x = u · v x cos x d x = x sin x − 1 · sin x d x (776) I1 = ⎩ R x cos x d x = x sin x + cos x + C (779) (780) .o odejmowaniu mówi zwrot strzałki pod ←−−− −−− wyrazeniem w nawiasie.6 (Dwukrotne całkowanie przez cze´ci) ˛s Obliczy´ całke c ˛ Z I1 = x2 ex d x Rozwiazanie 16. aµ nastepnie odja´ od tego iloczynu (u · v) całke z iloczynu ˛ ˛ ¶ ˛c R 0 elementów lewego i prawego dolnego u · v d x .5] = x2 ex − 2 · ⎝ ⎠ = 0 x u =1 v=e ←− − − − − − − − − − − − − −− = x2 ex − 2 [(x − 1)ex + C1 ] + C2 = x2 ex − 2xex + 2ex − 2C1 + C2 = = (x2 − 2x + 2)ex + C 269 Jak nalezy czyta´ wyrazenie w nawiasie h(·)i? Otóz.6 Obliczamy kolejno ˛ ⎞ ⎛ + * u = x2 0 x Z Z v =e ⎟ ⎜ 2 x 2 x & I1 = x e dx = ⎝ ⎠ = x e − 2 xex d x = u0 = 2x v = ex ←− − − − − − −− −−−−−−−− ⎞ ⎛ + * u=x 0 x v =e ⎟ ⎜ & = x2 ex − 2 · [Przykład 16. Na górze lewej kolumny mamy funkcje u. która˛ nalezy zrózniczkowa´ c ˛ ˙ ˙ ˙ d u ). CAŁKA NIEOZNACZONA W tym przypadku mozemy równiez zastosowa´ inne podstawienie c ˙ ˙ ⎞ ⎛ u = cos x v0 = x ⎟+ *⎜ R Z Z ⎜ ↓ du & ↓ v0 d x ⎟ 1 2 1 ⎟ ⎜ dx I1 = x cos x d x = ⎜ 0 x2 sin x d x ⎟ = x cos x + ⎟ ⎜ u = − sin x v = 1 x2 2 2 2 ⎠ ⎝ R 0 − u · vdx ←− − − − − − − − − − − − − − − − − − − − − −− (777) które znacznie komplikuje (lub wrecz uniemozliwia) rozwiazanie. Mamy wiec ˛ ˛ ⎞ ⎛ 0 x + * u=x v =e Z Z R 0 ⎟ ⎜ x ⎜ ↓ d u & ↓ v d x ⎟ = xex − ex d x = (x − 1)ex + C (778) I2 = xe d x = ⎝ dx ⎠ 0 x u =1 v=e ←− − − − − − − − − −−−−−−−−− Przykład 16. poniewaz całkowanie zawsze podwyzsza o c ˙ ˙ ˙ ˙ 1 potege zmiennej x. Oznacza to. natomiast na górze prawej kolumny znajduje sie pochodna v 0 .MATEMATYKA 16. która nalezy (wyrazenie ↓ d x ˛ ˛ ˙ ˙ R 0 scałkowa´ (wyrazenie ↓ v · d x ). ˛ ˛ R Przejdziemy do rozwiazania drugiej całki I2 = xex d x.

Jezeli n 6= 1. ⎞ ⎛ 0 * u = ln x v = 1 ⎟+ Z Z ⎜ 1 ⎟ ⎜ & x d x = x ln x − x + C I1 = ln x d x = ⎜ ⎟ = x ln x − x ⎠ ⎝ 0 1 v=x u = ←− − − − − − −− − −x − − − − − − (784) 2. Mamy Z (782) I1 = x3 ex d x = (x3 − 3x2 + 6x − 6)ex + C Przykład 16.7 (Trzykrotne całkowanie przez cze´ci) ˛s Oblicz całke ˛ Z I1 = x3 ex d x MATEMATYKA (781) Rozwiazanie 16. to otrzymujemy ˙ I2 ⎞ ⎛ 0 n v =x + * u = ln x Z ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ & = xn ln x d x = ⎜ ⎟ = xn+1 ⎠ ⎝ 0 1 u = v= x n+1 ←− − − − − − − − − − − − − − − − − −− Z xn+1 1 xn+1 xn+1 xn+1 = ln x − ln x − +C dx = n+1 xn+1 n+1 (n + 1)2 (785) n 6= −1 3. obliczenia moga˛ by´ przeprowadzone z wykorzystaniem c ˛ poprzednich przykładów.16.8 Obliczy´ całki c I1 = I3 = I5 = Z Z Z ln x d x I2 = Z Z Z xn ln x d x x ln2 x d x ln3 x d x (783) 1 ln x d x I4 = x ln x d x 2 I6 = Rozwiazanie 16. to dochodzimy do równania ˙ ⎞ ⎛ 1 *⎜ u = ln x v0 = ⎟+ Z x ⎟ ⎜ 1 ⎟ = & I3 = ln x d x = ⎜ ⎟ ⎜ x ⎠ ⎝ 0 1 u = v = ln x ←− − − − − − − − − −x − − − − − − − Z 1 = ln2 x − ln x d x + C1 x 270 (786) .7 Podamy tu wynik.8 Otrzymujemy kolejno ˛ 1. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16. Jezeli n = −1.

MATEMATYKA Stad ˛ 2 Czyli Z

16. CAŁKA NIEOZNACZONA

Z

1 ln x d x = ln2 x + C1 x

1 1 1 1 ln x d x = ln2 x + C1 = ln2 x + C x 2 2 2

(787)

4. ⎛ ⎞ 2 0 + * u = ln x v =x Z Z ⎜ ⎟ x2 2 ⎜ ⎟ & 2 I4 = x ln x d x = ⎜ ln x − x ln x d x = ⎟ = x2 ⎠ 2 ⎝ 0 2 ln x u = v= x− − − − − − ← − − − − − − − −2− −−− ⎞ ⎛ 0 * u = ln x v = x ⎟+ ⎜ x2 2 ⎟ ⎜ & ln x − ⎜ = ⎟ = 1 2 ⎠ 2 ⎝ 0 1 u = v= x ←−−−−−−−− − −x − − − − 2 − − − x2 2 = ln x − 2 µ x2 x2 ln x − 2 4 ¶ x2 +C = 2 µ ¶ 1 2 ln x − ln x + +C 2 (788)

5.

6.

¢ ¡ = x ln2 x − 2 ln x + 2 + C 0 I6 = Z

⎛ ⎞ 2 0 * u = ln x v = 1 ⎟+ Z ⎜ ⎜ ⎟ & I5 = ln2 x d x = ⎜ ⎟ = ⎝ 0 2 ⎠ u = ln x v=x ←− − − − − − − −− − −x − − − − − − − R = x ln2 x − 2 ln x d x = x ln2 x − 2 (x ln x − x + C) =

(789)

¡ ¢ ln3 x d x = x ln3 x − 3 ln2 x + 6 ln x − 6 + C I= Z ex cos x d x

(790)

Przykład 16.9 Obliczy´ całke c ˛

(791)

Rozwiazanie 16.9 Całkujac dwukrotnie przez cze´ci dochodzimy do dwóch równo´ci s ˛ ˛ ˛s ⎞ ⎛ * u = ex 0 Z Z v = cos x + ⎟ ⎜ x x & I1 = e cos x d x = ⎝ ⎠ = e sin x − ex sin x d x + C 0 (792) u0 = ex v = sin x ←− − − − − − − −− −−−−−−−−− 271

16. CAŁKA NIEOZNACZONA

MATEMATYKA

⎞ ⎛ + * u = ex Z v0 = sin x ⎟ ⎜ x x & I2 = e sin x d x = ⎝ ⎠ = −e cos x + ex cos x d x + C 00 u0 = ex v = − cos x ←− − − − − − − − − − − − − − − − − −− (793) Relacje te mozemy R uzna´ za układ dwóch równa´ z dwiema niewiadomymi. Sa˛ nimi I1 = c n ˙ R x e cos x d x i I2 = ex sin x d x. Po rozwiazaniu dochodzimy do ˛ ⎧ ⎨ I1 + I2 = ex sin x + C1 (794) ⎩ I1 − I2 = ex cos x + C2 Z Po rozwiazaniu dochodzimy do wyników ˛ Z 1 I1 = ex cos x d x = ex (sin x + cos x) + C1 2 Z 1 I2 = ex sin x d x = ex (sin x − cos x) + C2 2 gdzie stałe C1 i C2 sa˛ dowolne. Przykład 16.10 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.10 ˛ I= Z Z

(795)

cos2 x d x

(796)

⎞ ⎛ * u = cos x Z v 0 = cos x + ⎟ ⎜ 2 & cos x d x = ⎝ ⎠ = sin x cos x + sin2 x d x = u0 = − sin x v = sin x ←−−−−−−−−−− −−−−−−−−−−− Z Z 2 0 = sin x cos x + (1 − cos x) d x = sin x cos x + x + C − cos2 x d x 2I = sin x cos x + x + C

(797)

Otrzymali´my równanie z jedna˛ niewiadoma. Jest nia˛ poszukiwana całka I. A wiec s ˛ ˛ (798)

Stad ˛ I=

Przykład 16.11 Obliczy´ całke c ˛ I=

Z

cos2 x d x = Z

1 (x + sin x cos x) + C 2 sin2 x d x

(799)

Rozwiazanie 16.11 Korzystamy z rozwiazania otrzymanego w poprzednim przykładzie. ˛ ˛ Z Z ¡ ¢ 1 1 − cos2 x d x = x − (x + sin x cos x) + C = sin2 x d x = 2 = 1 (x − sin x cos x) + C 2 272

MATEMATYKA Przykład 16.12 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.12 ˛ Z Z

16. CAŁKA NIEOZNACZONA

cosh2 x d x

(800)

⎞ ⎛ * u = cosh x v 0 = cosh x + ⎟ ⎜ & cosh2 x d x = ⎠ = ⎝ 0 u = sinh x v = sinh x ←− − − − − − − − − −− −−−−−−−−−−− Z ¡ ¢ = cosh x sinh x − cosh2 x − 1 d x = = x + cosh x sinh x + C −
0

Przenoszac całke ˛ ˛ 0 C . Stad ˛

R

R cosh2 x d x na lewa˛ strone otrzymujemy 2 cosh2 x d x = x+cosh x sinh x+ ˛ Z 1 (801) cosh2 x d x = (x + cosh x sinh x) + C 2

Z

cosh2 x d x

16.5

Całkowanie przez podstawienie

O całkowaniu przez podstawienie mówi twierdzenie. Twierdzenie 16.7 Niech f (x) bedzie funkcja˛ ciagła˛ na przedziale E. Wówczas całka ˛ ˛ Z f (x) d x istnieje na przedziale E i na kazdym podprzedziale tego przedziału. Jezeli funkcja ˙ ˙ x = g(t) t ∈ T (803) s jest klasy C 1 na przedziale T i zbiór G warto´ci tej funkcji na przedziale T jest podprzedziałem przedziału E, to zachodzi równo´´ sc Z Z f (x) d x|x=g(t) = f [g(t)] g 0 (t) d t t ∈ T (804) Jezeli dodatkowo funkcja g(t) jest odwracalna na przedziale T i funkcja˛ odwrotna˛ jest ˙ t = γ(x) x ∈ G to zachodzi równo´´ sc Z Z (805)

(802)

f (x) d x =

f [g(t)] g0 (t) d t|t=γ(x)

x∈G

(806)

Uwaga 16.9 Całkowanie przez podstawienie odbywa sie według ponizszej procedury: ˛ ˙ 1. wybór podstawienia x = g(t), obliczenie rózniczki d x, ˙ 2. wykonanie podstawienia i obliczenie całki jako funkcji zmiennej t 273

16. CAŁKA NIEOZNACZONA Z Z

MATEMATYKA

f (x) d x|x=g(t) =

f [g(t)]g0 (t) d t = φ(t) + C

(807)

3. powrót do zmiennej x przez podstawienie odwrotne t = γ(x) Z f (x) d x = φ(t) + C|t=γ(x) = F (x) + C (808)

W praktyce stosujemy zapis umowny (wzór na całkowanie przez podstawienie): ⎞+ *⎛ x = g(t) Z Z d x = g 0 (t) ⎠ = f [g(t)] g0 (t) d t = ⎝ f (x) d x = dt d x = g 0 (t) d t (809) = φ(t) + C = h(t = γ(x))i = F (x) + C Przykład 16.13 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje e5x . c ˛ Rozwiazanie 16.13 ˛ Z ⎞+ *⎛ 5x = t Z 5x ⎠ = 1 et d t = ⎝ dx = 1 e dx = 5 dt 5 dx = 1 dt 5 = e e + C = h(t = 5x)i = +C 5 5
t 5x

(810)

Przykład 16.14 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje xe5x . c ˛ Rozwiazanie 16.14 ˛ Z *⎛ 5x = t ⎝ x = 1 t, d x = xe5x d x = 5 dt dx = 1 dt 5 ⎞+ Z Z t t1 1 ⎠ = e dt = tet d t = 5 5 25 1 (t − 1)et + C = 25 (811)

1 5

= (patrz Przykład 16.5, str. 268) = = h(t = 5x)i = 1 (5x − 1)e5x + C 25

Przykład 16.15 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛

Rozwiazanie 16.15 ˛ *⎛ x/a = t ⎞+ Z ¯ Z Z ¯ 1 dx dt dx ¯ ⎠ = √ q √ = = ⎝ x = at = 2 − x2 ¯ a a 1 − t2 a>0 x = adt 1 − (x/a)2 d = (patrz Tabela 19 dla a = 1) = = arcsin t + C = D³ x ´E x t= = arcsin + C a a 274

√ 1 ¯ . a2 −x2 a>0

¯ ¯

(812)

MATEMATYKA Przykład 16.16 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛ Rozwiazanie 16.16 ˛ ⎛ * |x| < 1 Z √ ⎜ x = sin t ⎜ 1 − x2 d x = ⎝ |t| < π/2 d x = cos t d t

16. CAŁKA NIEOZNACZONA √ 1 − x2 ; |x| ≤ 1.

⎞+ *⎛ t = arcsin x 1 ⎠ = = (t + cos t sin t) + C = ⎝ sin t = x √ 2 cos t = 1 − x2 ´ √ 1³ 2 +C = arcsin x + x 1 − x 2 √ Przykład 16.17 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje a2 − x2 ; a > 0; |x| ≤ a. c ˛ Rozwiazanie 16.17 ˛ Z √ ¯ ¯ a2 − x2 ¯ ⎞ ⎛ + * x =t Z p ⎟ ⎜ a 1 − (x/a)2 d x = ⎝ x = at ⎠ = dx = a a>0 dx = adt Z √ = a2 1 − t2 d t = ipoprzedni przykładh =

⎞ + Z ⎟ ⎟ = cos2 t d t = iPrzyk. 16.10, str. 272h = ⎠ (813)

´ √ a ³ 2 +C = arcsin t + t 1 − t = 2 ! Ã r D³ ³ x ´2 x ´E a2 x x = t= +C = 1− = arcsin + a 2 a a a
2

(814)

=

a2 x x√ 2 a − x2 + C arcsin + 2 a 2

Przykład 16.18 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛

√ 1 . 1+x2

Rozwiazanie 16.18 ˛ ¿µ ¶À Z Z cosh t d t 1 x = sinh t √ p = = dx = d x = cosh t d t 1 + x2 1 + sinh2 t = Z Z

(815)

cosh t d t = d t = t + C = arsinh x + C = cosh t ³ ´ √ = ln x + 1 + x2 + C
√ 1 ;a a2 +x2

Przykład 16.19 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛ 275

> 0.

16. CAŁKA NIEOZNACZONA

MATEMATYKA

Rozwiazanie 16.19 ˛ ¯ ¿µ ¶À Z Z Z adt x = at dt dx ¯ ¯ √ √ √ = = = = ¯ dx = adt a2 + x2 a>0 a2 + a2 t2 1 + t2 µ ¶ ¶ µ ³ ´ √ x 1√ 2 = ln t + 1 + t2 + C = ln + a + x2 + C a a

(816)

x 1√ 2 Ale ln + a + x2 a a

Przykład 16.20 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛

√ ¡ ¢ = ln x + a2 + x2 − ln a (przypis 60 na stronie 276).
√ 1 ;x x2 −1

> 1.

Rozwiazanie 16.20 ˛ ¯ ¿µ ¶À Z Z Z sinh t sinh t d t x = cosh t dx ¯ ¯ √ √ = = = dt = ¯ sinh t d x = sinh t d t x2 − 1 x>1 t2 − 1 Przykład 16.21 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛ ³ ´ √ 2−1 +C = t + C = h(t = arcosh x)i = ln x + x
√ 1 ;a x2 −a2

(817)

> 0; x > a.

(818) ³ ³ ´ ´ D³ √ √ x ´E = ln z + z 2 − 1 + C 0 = z = = ln x + x2 − a2 + C a √ Przykład 16.22 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje x2 + 1. c ˛ Rozwiazanie 16.22 61 ˛ ¶À Z p ¿µ Z √ x = sinh t = x2 + 1 d x = 1 + sinh2 t cosh t d t = x = cosh t d t d Z = cosh2 t d t = iPrzyk. 16.12, str. 273h =

Rozwiazanie 16.21 60 ˛ ¯ ¶À Z ¿µ Z x = az dz dx ¯ ¯ √ √ = = ipatrz (817)h = = 2 − a2 ¯ dx = adz x z2 − 1 a>0

µ ¶ q¡ ¢ √ √ √ ¡ ¡ ¢ ¢ 2 2 x 2 2 − a2 + C 0 = ln x + ln z + z − 1 + C 0 = ln x+ x −a + C 0 = ln x + x2 − a2 − ln a + C 0 = a a a √ ¡ ¢ ln x + x2 − a2 + C; C = C 0 − ln a √ 61 Je´ t = arsinh x, to x = sinh t oraz 1 + x2 = 1 + sinh2 t = cosh2 t. Stad mamy cosh t = 1 + x2 . Ponadto, sli ˛ √ sinh (arsinh x) = x. Zatem cosh t sinh t = x 1 + x2 .
60

(819) 1 = (cosh t sinh t + t) + C = h(t = arsinh x)i = 2 ´ 1h √ ³ ´i √ 1³ √ 2 + arsinh x = 2 + ln x + 2+1 x 1+x x 1+x x +C = 2 2

276

to funkcja˛ pier˙ wotna jest logarytm naturalny z modułu mianownika: ˛ Z y 0 (x) dx = y(x) Z Z d y(x) = ln |y(x)| + C y(x) x dx x2 + r2 277 (824) Przykład 16.MATEMATYKA Przykład 16.25 Obliczy´ całke c ˛ I= (825) . CAŁKA NIEOZNACZONA √ x2 + a2 . Z (cos ax + cos bx) d x = (823) b 6= 0 a+b a−b x · cos x = cos ax + cos bx 2 2 (822) = sin ax sin bx + +C a b 16.24 Oblicz całke nieoznaczona˛ ˛ Z a−b a+b I2 = 2 cos x · cos xdx 2 2 (821) Rozwiazanie 16.6 Całkowanie przez właczenie pod symbol rózniczki ˛ ˙ Nalezy zapamieta´ nastepujace reguły: ˛ c ˛ ˛ ˙ Reguła 16.24 Wykorzystujac znana˛ tozsamo´´ trygonometryczna: sc ˛ ˛ ˛ ˙ 2 cos otrzymujemy I2 = Z a+b a−b 2 cos x · cos xdx = 2 2 a 6= 0.23 Scałkowa´ przez podstawienie funkcje c ˛ 16.23 ˛ ¿µ ¶À Z √ Z √ x = az 2 2 + x2 x = a 1 + z 2 d z = a2 iPrzykład 16.22h = =a d dx = adz ³ ´ i D³ √ a2 h √ x ´E = z 1 + z 2 + ln z + z 2 + 1 + C = z = = 2 a (820) !# " r à r ³ x ´2 ³ x ´2 a2 x x = = + 1+ 1+ + ln 2 a a a a ¶¸ µ ∙ a2 x √ 2 x 1√ 2 2 + ln 2 = = a +x a +x + 2 a2 a a ´i ³ √ 1h √ 2 2 + a2 ln x + 2 + x2 x a +x + C0 a = 2 Przykład 16.1 Jezeli w funkcji podcałkowej licznik jest pochodna˛ mianownika. Rozwiazanie 16.

29 Obliczy´ całke c ˛ I= Z y p+1 +C p+1 xdx √ 1 − x2 278 (834) (835) (836) (837) .28 Obliczy´ całke c ˛ I= Z cos xesin x d x (832) (833) Rozwiazanie 16.25 ˛ Z MATEMATYKA x 1 x= 2 + r2 d x 2 Z Przykład 16.3 Jezeli funkcja podcałkowa ma posta´ c ˙ f (x) = y 0 (x) [y(x)]p to funkcja˛ pierwotna˛ jest F (x) = Przykład 16.16.26 ˛ Z cot x d x = Z (827) cos x d x = ln |sin x| + C sin x (828) Reguła 16.28 ˛ ¶À Z ¿µ Z y = sin x sin x = ey d y = ey + C = esin x + C cos xe dx = y = cos x d x d Reguła 16.26 Obliczy´ całke c ˛ ¯ 2x 1 ¯ 2 2 d x = ln ¯x + r ¯ + C x2 + r2 2 Z cot x d x (826) I= Rozwiazanie 16.27 ˛ ¶À ¿µ Z Z Z 1 1 y = x2 x2 x2 2xe d x = ey d y = = xe d x = y = 2x d x 2 2 d 1 y 1 2 = e + C = ex + C 2 2 Przykład 16.27 Obliczy´ całke c ˛ I= Z (830) (829) xex d x 2 (831) Rozwiazanie 16.2 Jezeli funkcja podcałkowa ma posta´ c ˙ f (x) = y 0 (x)ey(x) to funkcja˛ pierwotna˛ jest F (x) = ey(x) + C Przykład 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Rozwiazanie 16.

MATEMATYKA 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Rozwiazanie 16.32 Obliczy´ całke c ˛ Rozwiazanie 16.29 ˛ ¶À ¿µ Z Z Z −2x xdx y = 1 − x2 dy √ √ =− = − √ = dx = 2 y d y = −2x d x 1 − x2 2 1 − x2 = − 1 2 Z √ √ y −1/2 d y = − y + C = − 1 − x2 + C Z dx 2 + 3x (838) Przykład 16.30 ˛ ¶À ¿µ Z Z 1 1 1 y = 2 + 3x dx dy = = = ln |y| + C = ln |2 + 3x| + C y = 3dx 2 + 3x 3 y 3 3 d Przykład 16.30 Obliczy´ całke c ˛ I= (839) Rozwiazanie 16.31 ˛ Z Z Z 2x + 2 1 2x + 3 x = x+ dx = 2 + 2x + 2 d 2 + 2x + 2 d x x (x + 1)2 + 1 ¶À ¿µ Z ¯ ¯ 2 1 t=x+1 = = ln ¯x + 2x + 2¯ + dx = (x + 1)2 + 1 dt = dx Z ¯ 2 ¯ dt ¯x + 2x + 2¯ + = ln = (842) 1 + t2 ¯ ¯ = ln ¯x2 + 2x + 2¯ + iTabela 19h = ¯ ¯ = ln ¯x2 + 2x + 2¯ + arctan t + C = ¯ ¯ = ln ¯x2 + 2x + 2¯ + arctan(x + 1) + C I= Z ¯ ¯ dx ¯ 2¯ 1 + (ax + b) a6=0 (843) Przykład 16.32 ˛ ¯ ¶À ¿µ Z Z ¯ 1 1 y = ax + b dy dx ¯ = = = arctan y + C = 2¯ 2 y = adx 1 + (ax + b) a6=0 a 1+y a d = 1 arctan(ax + b) + C a 279 (844) .31 Obliczy´ całke c ˛ I= Z x2 2x + 3 dx + 2x + 2 (840) (841) Rozwiazanie 16.

34 Obliczy´ całke c ˛ ¯ 3 ¯ 2 ln ¯x − 2x + 2¯ + 7 arctan(x − 1) + C 2 I= Z dx (ax + b)2 + r2 (847) Rozwiazanie 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16.34 ˛ Z 1 dx = 2 2 + r2 (ax + b) r Z 1+ Z µ ax + b 1 dx arctan +C ¶2 = ar r ax + b r (848) Przykład 16.33 ˛ Z 3x + 4 3 x = 2 − 2x + 2 d x 2 Z x2 3x + 4 dx − 2x + 2 MATEMATYKA (845) 8 Z 2x − 2 + 14 3 3 dx = 3 dx = x2 − 2x + 2 2 x2 − 2x + 2 Z Z 2x − 2 3 dx = = dx + 7 2 x2 − 2x + 2 (x − 1)2 + 1 Z 2x + ¯ 3 ¯ 2 ln ¯x − 2x + 2¯ + 2 ¿µ t=x−1 dt = dx ¶À +7 Z t2 dt = +1 (846) = = = ¯ 3 ¯ 2 ln ¯x − 2x + 2¯ + 7 arctan t + C = 2 Przykład 16.36 Obliczy´ całke c ˛ I= Z ex dx e2x + 1 (850) (851) Rozwiazanie 16.16.35 ˛ ¶À Z ¿µ Z x e dx y = ex + k dy = = = ln |y| + C = ln |ex + k| + C x ex + k y dy = e dx Przykład 16.36 ˛ ¿µ ¶À Z Z ex y = ex dy x= = arctan y + C = arctan ex + C = x 2x + 1 d 2+1 e y dy = e dx 280 (852) .33 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.35 Obliczy´ całke c ˛ I= ex dx ex + k (849) Rozwiazanie 16.

38 ˛ Z (854) arctan x d x (855) ⎞ ⎛ 0 v = 1 ⎟+ *⎜ u = arctan x Z Z R ⎜ du x ↓ dx & ↓ v0 d x ⎟ = x arctan x − ⎟ ⎜ arctan x d x = dx = ⎟ ⎜ 1 + x2 1 ⎠ ⎝ 0 u = v=x 1 + x2 ←−−−−−−−−−−− −−−−−−−−−−− (856) √ 1 = x arctan x − ln(1 + x2 ) + C = x arctan x − ln 1 + x2 + C 2 Przykład 16.37 ˛ Z Z sinh x tanh x d x = d x = ln |cosh x| + C = ln cosh x + C cosh x Przykład 16. ze wielo˛ ˛ ˙ mian bedacy dzielnikiem nie jest wielomianem zerowym.37 Obliczy´ całke c ˛ I= 16.1 Całkowanie funkcji wymiernych Funkcja wymierna Na poczatku zdefiniujemy funkcje wymierna.2 (Funkcji wymiernej) Funkcja wymierna nazywamy iloraz dwóch wielomianów.7. przy czym zakładamy.7 16. ˛ ˛ 281 . ˛ ˛ ˛ Definicja 16.MATEMATYKA Przykład 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Z tanh x d x (853) Rozwiazanie 16.38 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.39 Obliczy´ całke c ˛ I= Rozwiazanie 16.39 ˛ ⎛ ⎞ 0 v =1 *⎜ u = arcsin x ⎟+ R 0 Z Z du ⎜ ↓ dx & ↓ v dx ⎟ ⎜ ⎟ = x arcsin x − √ x arcsin x d x = dx = ⎜ ⎟ 1 − x2 ⎝ u0 = √ 1 ⎠ v=x 1 − x2 ←−−−−−−−−−−− −−−−−−−−−−−− (858) √ = x arcsin x + 1 − x2 + C Z arcsin x d x (857) 16.

metoda usuwania osobliwo´ pozornych. a S(x) jest wielomianem stopnia nizszego niz Q(x).40 Wykonujemy dzielenie ˛ P (x) : Q(x) = (x3 + x + 1) : (x2 + 1) = x = W (x) x3 + x 1 = S(x) Stad ˛ x3 + x + 1 1 =x+ 2 x2 + 1 x +1 Przykład 16. Jezeli wielomiany te maja wspólny podzielnik.16. Q(x)− wielomiany niezerowe. ˙ ˙ Przykład 16. ˙ Jezeli licznik P (x) jest stopnia równego lub wyzszego niz mianownik. Po tej operacji wyrazenia p(x). 62 Wielomian q(x) jest wielomianem co najmniej pierwszego stopnia. Wielomian Q(x) jest wielomianem co najmniej pierwszego stopnia. q(x) sci ˙ sa wzajemnie pierwsze: nie maja juz wspólnego podzielnika róznego od stałej. Wyrazenie ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ x2 − 1 x3 + 1 ma osobliwo´c w punkcie x = −1.40 Sprowadzi´ ułamek niewła´ciwy c s x3 + x + 1 x2 + 1 do postaci (861). Rozwiazanie 16. to wykonujac dzielenie ˛ ˙ ˙ ˙ otrzymujemy P (x) S(x) R(x) = = W (x) + (861) Q(x) Q(x) gdzie: W (x) jest pewnym wielomianem. to funkcje wymierna ˛ ˛ ˛ ˙ 62 R(x) bedziemy sprowadza´ do postaci c ˛ R(x) = p(x)(x − α) p(x) P (x) = = Q(x) q(x)(x − α) q(x) (860) Jest to tzw. ze funkcje wymierna mozna przedstawi´ w postaci ułamka c ˛ ˛ ˙ ˙ R(x) = P (x) Q(x) MATEMATYKA (859) gdzie: P (x). CAŁKA NIEOZNACZONA Oznacza to.41 Sprowadzi´ ułamek niewła´ciwy c s x5 + x3 + 1 x3 − 1 do postaci (861). 282 . Natomiast ułamek s´ (x − 1)(x + 1) x−1 = 2 2 − x + 1) (x + 1)(x x −x+1 juz jej nie ma.

x4 + a4 = x4 + 2a2 x2 + a4 − 2a2 x2 = (x2 + a2 )2 − 2a2 x2 = √ √ ¢¡ ¢ ¡ = x2 − 2ax + a2 x2 + 2ax + a2 7. x2 − a2 = (x − a)(x + a) 2. x3 − a3 = (x − a)(x2 + ax + a2 ) 4. x3 + a3 = (x + a)(x2 − ax + a2 ) 5. x6 − a6 = (x3 − a3 )(x3 + a3 ) i patrz punkty 3 i 4 h 8. CAŁKA NIEOZNACZONA P (x) : Q(x) = (x5 + x3 + 1) : (x3 − 1) = x2 + 1 = W (x) x5 − x2 x3 − x2 + 1 x3 − 1 x2 + 2 = S(x) Stas ˛ x2 + 2 x5 + x3 + 1 = x2 + 1 + 3 x3 − 1 x −1 Niektóre wielomiany i ich rozkłady 16. x8 − a8 = (x4 − a4 )(x4 + a4 ) √ √ ¡ ¢¡ ¢ 10. to funkcje te mozna przedstawi´ w postaci c ˛ ˛ ˙ R(x) = P (x) Q(x) 16.7. x2 + a2 suma kwadratów nierozkładalna.8 Jezeli licznik funkcji wymiernej R(x) = ˙ mianownik.MATEMATYKA Rozwiazanie 16.41 Wykonujemy dzielenie ˛ 16. x6 + a6 = (x2 + a2 )(x4 − a2 x2 + a4 ) 9. x4 − a4 = (x2 − a2 )(x2 + a2 ) 6.3 Rozkład funkcji wymiernych na ułamki proste jest stopnia nizszego niz ˙ ˙ A B C D + + + ··· + 2 + r r−1 (x − α) (x − α) x−α (x − α) + A1 B1 C1 D1 + ···+ + + ··· + 2 + s s−1 (x − β) (x − β) x−β (x − β) (ax2 (ex2 Gx + H Kx + L Mx + N + + + ··· + 2 t 2 + bx + c)t−1 + bx + c) (ax ax + bx + c Px + Q Rx + S Tx + U + ··· + + ··· + 2 u 2 + fx + g)u−1 + f x + g) (ex ex + fx + g 283 (862) + + .7. x8 + a8 = x4 − 2a2 x2 + a4 x4 + 2a2 x2 + a4 Procedure te omawia twierdzenie: ˛ ˛ Twierdzenie 16. jezeli a 6= 0 ˙ 3.2 1.

Rozwiazanie 16. .42 Poniewaz x2 − 5x + 6 = (x − 2)(x − 3). + px + g)n ∆ = p2 − 4q < 0 (864) Przykład 16. 284 (866) B=5 −1 = −(3A + 2B) 2x − 1 A B A(x − 3) + B(x − 2) = + = − 5x + 6 x−2 x−3 (x − 2)(x − 3) 2x − 1 − 5x + 6 (865) Przykład 16. Rozkład taki nosi nazwe rozkładu funkcji wymiernej na ułamki ˛ proste.43 Rozłozy´ funkcje wymierna ˛ ˛ ˙ c (867) . Sa one w ˛ ˛ kazdym przypadku jednoznacznie okre´lone i wyznacza sie je za pomoca metody współczyns ˛ ˛ ˙ ników nieoznaczonych. B. . typ II: mianownikiem jest czynnik kwadratowy. sa liczbami stałymi . licznik jest ˛ stała ˛ A (863) (x − α)n 2. licznik jest funkcja liniowa ˛ ˛ ˛ (x2 Gx + H .16. w dowolnej potedze naturalnej. ˙ 1. Rozrózniamy dwa typy ułamków prostych. C. typ I: mianownikiem jest czynnik liniowy w dowolnej potedze naturalnej. stałymi rozkładu.tzw. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA W rozkładzie tym A. ze ˙ 2=A+B Ostatecznie otrzymujemy A = −3 A wiec ˛ x2 −3 5 2x − 1 = + − 5x + 6 x − 2 x − 3 3x2 + 3x + 12 x(x − 1)(x + 2) na ułamki proste.42 Rozłozy´ funkcje wymierna ˛ ˛ ˙ c x2 na ułamki proste. . to ˛ ˙ x2 Stad ˛ 2x − 1 = A(x − 3) + B(x − 2) Czyli 2x − 1 = x(A + B) − (3A + 2B) Oznacza to. nierozkładalny w zbiorze R.

˛ 12 = −2C Zatem A=6 Ostatecznie B=3 C = −6 (868) 18 = 3A 1.44 Niech ˛ 3x2 + x + 2 B A C + = + (x + 1)(x − 1)2 x + 1 (x − 1)2 x − 1 Stad ˛ 3x2 + x + 2 = A(x − 1)2 + B(x + 1) + C(x − 1)(x + 1) Czyli 3x2 + x + 2 = x2 (A + C) + x(−2A + B) + (A + B − C) A wiec ˛ A+C =3 Zatem A=1 B=3 285 C=2 −2A + B = 1 A+B−C =2 (871) (870) . która moze by´ stosowana. β.43 Zastosujemy tu inna˛ metode. P (x) jest stopnia nizszego niz 3. CAŁKA NIEOZNACZONA Rozwiazanie 16.44 Rozłozy´ funkcje wymierna˛ ˛ ˙ c 3x2 + x + 2 (x + 1)(x − 1)2 na ułamki proste. −2 otrzymujemy 18 = 6B Czyli 3x2 + 3x + 12 6 3 6 = + − x(x − 1)(x + 2) x−1 x+2 x Wniosek 16.5 Jezeli ˙ rózne. γ sa ˛ ˙ ˙ (x − α)(x − β)(x − γ) B= P (β) (β − α)(β − γ) C= P (γ) (γ − α)(γ − β) (869) P (α) (α − β)(α − γ) Przykład 16. to ˙ A= P (x) . a α. Przyjmijmy 3x2 + 3x + 12 A B C = + + x(x − 1)(x + 2) x−1 x+2 x Stad ˛ 3x2 + 3x + 12 Ax(x + 2) + Bx(x − 1) + C(x − 1)(x + 2) = x(x − 1)(x + 2) x(x − 1)(x + 2) 3x2 + 3x + 12 = Ax(x + 2) + Bx(x − 1) + C(x − 1)(x + 2) Podstawiajac za x pierwiastki mianownika. Rozwiazanie 16.MATEMATYKA 16. gdy mianownik c ˛ ˛ ˙ ma tylko pierwiastki rzeczywiste jednokrotne. czyli x = 0.

C mozemy wyznaczy´ w inny sposób. Ostatecznie mamy 3x2 + x + 2 3 1 2 + = + 2 2 (x + 1)(x − 1) x + 1 (x − 1) x−1 Przykład 16.45 Rozłozy´ funkcje wymierna ˛ ˛ ˙ c x4 + 1 x2 (x − 1)(x + 1)2 na ułamki proste. Rozwiazanie 16. ze ˛c ˙ ˙ x4 + 1 A B C E D = + 2+ + + 2 (x − 1)(x + 1)2 2 x x x x − 1 (x + 1) x+1 Wiec ˛ x4 + 1 = Ax(x − 1)(x + 1)2 + B(x − 1)(x + 1)2 + Cx2 (x + 1)2 + Podstawiajac kolejno: x = 0. czyli x = −1. +1 otrzymujemy 4 = 4A Wiec ˛ A=1 B=3 W celu wyznaczenia współczynnika C zrózniczkujemy obustronnie wyrazenie (871) ˙ ˙ 6x + 1 = 2A(x − 1) + B + C · 2x Podstawiajac x = 1 dochodzimy do ˛ 7 = B + 2C skad ˛ C=2 6 = 2B Z metody tej mozemy korzysta´ w przypadku. ˛ +Dx (x − 1) + Ex (x − 1)(x + 1) 1. −1 otrzymujemy x L x=0 −→ 1 x=1 −→ 2 x = −1 −→ 2 Stad mamy ˛ B = −1 Podstawimy te warto´ci do (874) s 1 x4 + 1 = Ax(x − 1)(x + 1)2 − (x − 1)(x + 1)2 + x2 (x + 1)2 + 2 −x (x − 1) + Ex (x − 1)(x + 1) 286 2 2 2 2 (872) (873) (874) = P = −B = 4C = −2D D = −1 C= 1 2 (875) .45 Poniewaz stopie´ wielomianu licznika jest mniejszy od stopnia wielomian ˛ ˙ nu mianownika.16. B. Przyjmujac za x pierwiastki c ˛ ˙ mianownika. to mozemy przyja´. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA Współczynniki A. gdy mianownik funkcji wymiernej posiada pierc ˙ wiastki rzeczywiste wielokrotne.

CAŁKA NIEOZNACZONA 4x3 = A [(x + 1) (4x2 − x − 1)] − (x + 1) (3x − 1) + x (x + 1) (2x + 1) + −x (3x − 2) + E [2x (2x2 − 1)] Przyjmujac x = 0 i x = −1 otrzymujemy ˛ x L = P x=0 −→ 0 = −A + 1 x = −1 −→ −4 = −5 − 2E Stad ˛ A=1 Czyli 1 1 1 1 1 x4 + 1 − = − 2+ − 2 (x − 1)(x + 1)2 2 x x x 2(x − 1) (x + 1) 2(x + 1) Przykład 16. Rozwiazanie 16.MATEMATYKA a nastepnie zrózniczkujemy obustronnie relacje (875) ˛ ˛ ˙ 16.46 Rozłozy´ funkcje wymierna˛ ˛ ˙ c x2 + 2x − 1 (x − 1)(x2 + 1) na ułamki proste.46 Niech ˛ x2 + 2x − 1 A Bx + C = + 2 2 + 1) (x − 1)(x x−1 x +1 Zatem x2 + 2x − 1 = A(x2 + 1) + (Bx + C)(x − 1) Podstawiajac x = 1 otrzymujemy ˛ 2 = 2A czyli A=1 (877) (876) E=− 1 2 Wykonujac mnozenia i przyrównujac odpowiednie współczynniki dochodzimy do relacji ˛ ˛ ˙ x2 + 2x − 1 = x2 (A + B) + x(C − B) + (A − C) Skad ˛ 1=A+B A wiec ˛ B=0 Czyli 1 2 x2 + 2x − 1 = + 2 2 + 1) (x − 1)(x x−1 x +1 287 (878) C=2 2=C −B −1 = A − C .

x= n d (x − a) (n − 1)(x − a)n−1 288 (883) .16. Wykorzystamy te warto´´ do wyznaczenia jednej z sc ˛ niewiadomych. 3. ze po prawej stronie (880) pojawiaja sie niewiadome w potedze wyzszej niz po lewej. ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ ˙ 2 2 4 3 2 Równanie 3x + 1 mozemy. Rozwiazanie 16. Mamy wiec ˛ x L = P x = −1 −→ 4 = 4A Stad mamy ˛ A=1 Nastepnie wstawiamy te warto´´ do (881) i otrzymujemy: sc ˛ ˛ D = −1 Ostatecznie E=1 B=1 C = −1 (882) 3x2 + 1 x−1 1 −x + 1 + 2 = + 2 (x + 1)(x2 + 1)2 x + 1 (x + 1)2 x +1 16. W s c ˙ efekcie dochodzimy do układu równa´ n 0 0 3 0 1 0 = A +D = A +0B +0C +D +0E 0 = D +E = 0A +0B +0C +D +E +D +E = 2A +B +0C +D +E lub 3 = 2A +B 0 = B +C +D +E = 0A +B +C +D +E 1 = A +C +E = A +0B +C +0D +E (881) Pierwiastkiem mianownika jest x = −1. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16. oczywi´cie. . .47 Niech ˛ 3x2 + 1 A Dx + E Bx + C = + 2 + 2 (x + 1)(x2 + 1)2 x + 1 (x + 1)2 x +1 Zatem MATEMATYKA (879) 3x2 + 1 = A(x2 + 1)2 + (Bx + C)(x + 1) + (Dx + E)(x + 1)(x2 + 1) Stad ˛ 3x2 + 1 = x4 (A + D) + x3 (D + E) + x2 (2A + B + D + E) +x(B + C + D + E) + (A + C + E) (880) Zauwazmy. .7. zapisa´ 3x + 1 = 0 · x + 0 · x + 3x + 0 · x + 1.4 Całkowanie ułamków prostych typu I Całki ułamków prostych typu I maja nastepujaca posta´ ogólna c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Z A d x = A ln |x − a| + C x−a Z −A A + C n = 2.47 Rozłozy´ funkcje wymierna ˛ ˛ ˙ c 3x2 + 1 (x + 1)(x2 + 1)2 na ułamki proste.

MATEMATYKA 16. Jednocze´ snie licznik przybiera posta´ Gx + K. gdzie K jest pewna stała. 3.6 Najcze´ciej wystepujace postacie ułamków typu I: ˛s ˛ ˛ Z A d x = A ln |x + 1| + C x+1 Z −A A +C x= 2 d (x + 1) x+1 Z A −A +C x= 3 d (x + 1) 2(x + 1)2 Z −A A +C x= 4 d (x + 1) 3(x + 1)3 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Wniosek 16. gdzie ˛ r2 = −∆/4.7. .5 Całkowanie ułamków prostych typu II (884) Ułamki proste typu II maja nastepujaca posta´ ogólna c ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Z Gx + H x 2 + px + q)n d (x (885) 1. podstawiajac x + p/2 = s otrzymujemy ˛ Z Z Z Z K ds Gx + K Gs d s Gx + H + = x= s= 2 + px + q)n d 2 + r 2 )n d 2 + r 2 )n 2 + r 2 )n (x (s (s (s = 1 G 1 +K 2 + r 2 )n−1 2 n − 1 (s Z (s2 ds +C + r2 )n 2K 2x + p G arctan p +C ln(x2 + px + q) + p 2 2 4q − p 4q − p2 (887) Ostatnia całke obliczamy według nastepujacych wzorów redukcyjnych ˛ ˛ ˛ ˛ Z s 1 1 s ds + 3 arctan + C 2 = 2 s2 + r 2 2r 2r r (s2 + r2 ) Z s 1 2n − 3 1 ds = + 2 + r 2 )n 2 (s2 + r 2 )n−1 (s 2n − 2 r 2n − 2 r2 289 Z ds 2 + r 2 )n−1 (s (888) . c ˛ ˛ Zapisujemy to kolejno Z Z Z Z Gx + H Gx + K sds ds +K = x= s=G 2 + px + q)n d 2 + r2 d 2 + r2 2 + r2 (x s s s = = K s G ln(s2 + r2 ) + arctan + C = 2 r r (886) 2. Gdy n = 1 podstawiajac x + p/2 = s sprowadzamy mianownik do postaci s2 + r2 . Gdy n = 2. . .

16.48 Wyznaczy´ całke funkcji wymiernej c ˛ Z 4x + 3 dx x2 + 2x + 2 Rozwiazanie 16.49 Wyznaczy´ całke funkcji wymiernej c ˛ Z 5x + 3 I= dx (x2 − 2x + 5)2 Rozwiazanie 16.48 ˛ Z 4x + 3 dx = + 2x + 2 Z Z MATEMATYKA (889) x2 *⎛ x + 1 = s ⎞+ Z 4x + 3 4s − 1 x = ⎝ dx = ds ⎠ = ds = 2+1d (x + 1) s2 + 1 x=s−1 2s ds − s2 + 1 Z = 2 (890) 1 s = 2 ln(s2 + 1) − arctan s + C = 2+1d s = is = x + 1h = 2 ln(x2 + 2x + 2) − arctan(x + 1) + C Przykład 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16.49 Wykonamy przekształcenia mianownika ˛ x2 − 2x + 5 = (x − 1)2 + 4 Nastepnie podstawimy ˛ x−1=z x2 − 2x + 5 = (x − 1)2 + 4 = z 2 + 4 Otrzymamy wiec ˛ 5x + 3 x= 2 − 2x + 5)2 d (x Przekształcimy podcałkowa funkcje wymierna˛ ˛ ˛ Z Z czyli x = 1 + z dx = dz 5z + 8 dz (z 2 + 4)2 5z + 8 5z 8 = 2 + 2 2 + 4)2 2 (z (z + 4) (z + 4)2 Jej całki sa˛ równe I1 = Z 5z z= 2 + 4)2 d (z 5 1 +C 2 z2 + 4 I2 = 8 d z = iwzór redukcyjny (888)h = + 4)2 ∙ ¸ 1 z 1 x−1 = 8 + arctan +C = 2 · 4 z2 + 4 2 · 2 · 4 2 (z 2 z2 1 x−1 z + arctan +C +4 2 2 290 Z ¿µ z2 + 1 = t 2z d z = d t ¶À 5 = 2 Z 51 dt =− +C = 2 t 2t = − = .

px + q mozna sprowadzi´ do całki funkcji wymiernej zmiennej y za pomoca podstawienia c ˛ ˙ s ax + b y= n px + q Przykład 16. y) podstawimy y = ϕ(x). y) d x y = ax + b . CAŁKA NIEOZNACZONA 5 1 z 1 z 2z − 5 1 z + 2 + arctan + C = + arctan + C 2+4 2 + 4) 2z z +4 2 2 2 (z 2 2 5x + 3 1 x−1 2x − 7 + arctan +C x= 2 d 2 − 2x + 5) − 2x + 5) 2 (x 2 2 (891) (x2 16.8.1 Pierwiastek dowolnego stopnia funkcji homograficznej ax + b px + q ¯ a b ¯ ¯ 6= 0 p q ¯ Całke z funkcji zawierajacej funkcje homograficzna y = ˛ ˛ ˛ ˛ Z s n R(x. dla których funkcja R(x. y) oznacza dowolna˛ funkcje wymierna˛ zmiennych x. to otrzymana ˛ w ten sposób funkcja R(x. Istnieja˛ dwa typy c ˙ funkcji niewymiernej ϕ. ϕ(x)) jest całkowalna elementarnie i jej całka sprowadza sie do całki funkcji wymiernej. ˛ 16.8 Całkowanie funkcji niewymiernych Uwaga 16.10 Symbol R(x.50 Stosujemy podstawienie ˛ r y= Wynikaja˛ z niego nastepujace relacje ˛ ˛ x= Mamy wiec ˛ Z y2 1 −1 x+1 x 2y dy − 1)2 dx = − (y 2 1 x r x+1 dx = x −2y dy = − 1)2 Z Z 2 y2 y −1+1 = −2 y = −2 dy = 2−1d y y2 − 1 ¶ Z µ Z 1 1 1+ 2 = −2 y+C d y = −2y − 2 2−1d y −1 y (y 2 − 1)y (y 2 291 Z .MATEMATYKA Ostatecznie I1 + I2 = − A wiec ˛ Z 16. ϕ(x)) moze by´ niecałkowalna elementarnie. Jezeli ˛ ˙ w funkcji R(x. gdzie ϕ jest funkcja˛ niewymierna.50 Obliczy´ całke c ˛ Z 1 x r x+1 dx x ¯ ¯ ¯ ¯ (892) (893) (894) Rozwiazanie 16. y.

y) d x y = ∆ = b2 − 4ac 6= 0 (896) mozemy przy pomocy jednego z trzech podstawie´ Eulera n ˙ √ √ ax2 + bx + c = x a − t gdy a > 0 gdy c > 0 (897) √ √ ax2 + bx + c = xt + c sprowadzi´ do całki funkcji wymiernej zmiennej t. c Przykład 16. √ ax2 + bx + c.16. 2. 3.2 Całke ˛ Pierwiastek kwadratowy trójmianu kwadratowego Z 1. x2 + k 292 p √ ax2 + bx + c = a(x − x1 )(x − x2 ) = t(x − x1 ) gdy ∆ > 0 k>0 (898) .8. ¯ ¯r ¯ ¯ x+1 r ¯ − 1¯ ¯ ¯ x+1 x ¯+C = −2 − ln ¯ r ¯ ¯ x+1 x ¯ ¯ + 1¯ ¯ x (895) R(x. CAŁKA NIEOZNACZONA Funkcje ˛ 1 y2 − 1 rozłozymy na ułamki proste ˙ y2 Stad ˛ 1 = A(x + 1) + B(x − 1) Czyli A= Zatem 2 Ostatecznie Z 1 x r Z 1 y= 2−1d y Z 1 2 B=− Z 1 2 A B A(y + 1) + B(y − 1) 1 = + = −1 y−1 y+1 (y − 1)(y + 1) MATEMATYKA 1 dy − y−1 ¯ ¯ ¯y − 1¯ x+1 ¯ d x = −2y − ln ¯ ¯y + 1¯ + C = x ¯ ¯ ¯y − 1¯ 1 ¯ d y = ln ¯ ¯y + 1¯ + C y+1 16.51 Obliczy´ całke c ˛ Z dx √ .

52 Obliczy´ całke c ˛ 2 Z Z t + k dt ¯ ¯ √ dt dx ¯ 2t2 2 + k¯ + C √ =− = − ln |t| + C = − ln ¯x − x = ¯ t2 + k t x2 + k − 2t (899) Z 1 √ dx x 1 − x2 (900) Rozwiazanie 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Rozwiazanie 16.MATEMATYKA 16.53 Obliczy´ całke c ˛ ¯ ¯√ ¯ 1 − x2 − 1 ¯ ¯+C = ln |t| + C = ln ¯ ¯ ¯ x Z dx √ −x2 + 3x − 2 293 (902) .52 Do obliczenia powyzszej całki zastosujemy drugie podstawienie Eulera ˛ ˙ √ √ 1 − x2 − 1 stad t = y = 1 − x2 = xt + 1 ˛ x 2 2 2 1 − x = x t + 2xt + 1 −x = xt2 + 2t x= −2t 2+1 t t2 − 1 dt (t2 + 1)2 Z t2 + 1 t2 + 1 t2 − 1 · · dt = 2t 1 − t2 (t2 + 1)2 Z dt = t (901) −x2 = x2 t2 + 2xt stad y = xt + 1 = ˛ 1 − t2 1 + t2 dx = 2 Z 1 √ d x = −2 x 1 − x2 Przykład 16.51 Zastosujemy pierwsze podstawienie Eulera ˛ √ x2 + k = x − t Stad ˛ t=x− √ x2 + k x2 + k = x2 − 2xt + t2 2xt = t2 − k x= t2 − k 2t t2 + k dt 2t2 dx = oraz Z Przykład 16.

9 (Czebyszewa) Całka moze by´ wyrazona za pomoca˛ funkcji elementarnych tylko w trzech nastepujacych przypadkach: c ˛ ˛ ˙ ˙ 1. . Twierdzenie 16. CAŁKA NIEOZNACZONA MATEMATYKA Rozwiazanie 16. m+1 + p jest liczba˛ całkowita. a m. gdzie r jest mianownikiem ułamka p.16. całke (905) sprowadza sie do całki funkcji wymiernej przez ˛ ˛ ˛ n √ podstawienie t = r a + bxn . n. p jest liczba˛ całkowita. wyrazenie (a + bxn )p rozwija sie według wzoru na dwumian ˛ ˛ ˙ k Newtona i funkcja podcałkowa jest suma˛ składników cx .3 Całkowanie rózniczek dwumiennych ˙ r Podamy definicje rózniczki dwumiennej. 2.8. b sa˛ liczbami rzeczywistymi.3 (Rózniczki dwumiennej) ˙ Rózniczka dwumienna nazywamy wyrazenie ˛ ˛ ˙ ˙ xm (a + bxn )p d x (904) gdzie: a. całke (905) sprowadza sie do całki funkcji wymiernej ˛ ˛ ˛ n r n r a + bx przez podstawienie t = .53 W tym przypadku zastosujemy trzecie podstawienie Eulera ˛ r p √ 2−x y = −x2 + 3x − 2 = −(x − 1)(x − 2) = t(x − 1) stad t = ˛ x−1 −(x − 1)(x − 2) = t2 (x − 1)2 −(x − 2) = t2 (x − 1) x= t2 + 2 t2 + 1 (t2 −2t dt + 1)2 dx √ = −2 2 + 3x − 2 −x Z t2 + 1 t d t = −2 t (t2 + 1)2 Z dt = +1 (903) 2−x +C x−1 stad y = t(x − 1) = ˛ t 1 + t2 dx = Z t2 = −2 arctan t + C = −2 arctan 16. m+1 jest liczba˛ całkowita. xn 294 Z xm (a + bxn )p d x (905) 3. p− dowolnymi liczbami wymiernymi (dodatnimi lub ujemnymi). gdzie r jest mianownikiem ułamka p. ˛ ˙ Definicja 16.

c ˙ ˙ Rozwiazanie 16.9 Całkowanie funkcji trygonometrycznych Z R(sin x. czy całka c Z x3 √ dx 4 1 + x3 moze by´ wyrazona za pomoca˛ funkcji elementarnych.54 Wykonamy działania na wykładnikach ˛ p √ 3 ¡ ¢1/3 1+ 4x √ = x−1/2 1 + x1/4 x Przykład 16. CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16. c ˙ ˙ Rozwiazanie 16. s ˙ Podstawienie uniwersalne ma posta´ c t = tan 295 x 2 (907) .9 Czebyszewa.9 Czebyszewa. czy całka c √ Z p 3 1+ 4x √ dx x moze by´ wyrazona za pomoca˛ funkcji elementarnych. cos x) d x (906) Całke ˛ mozna zawsze sprowadzi´ do całki funkcji wymiernej za pomoca podstawienia uniwersalnego. ˛ Przykład 16.56 Sprawdzi´.MATEMATYKA 16.55 W tym przypadku mamy ˛ m=− 1 2 n= 1 4 p= 1 3 m+1 =2 n A wiec zachodzi przypadek 2 Twierdzenia 16.55 Sprawdzi´. ˙ 16. c ˛ ˙ w szczególnych za´ przypadkach równiez i prostszymi metodami.56 Przekształcimy wyrazenie podcałkowe ˛ ˙ x3 3 3 −1/4 √ d x = x (1 + x ) dx 4 3 1+x Otrzymujemy m=3 n=3 p=− 1 4 m+1 4 = n 3 m+1 13 +p= n 12 Nie jest spełniony zaden warunek Twierdzenia 16.54 Sprowadzi´ do rózniczki dwumiennej funkcje podcałkowa˛ c ˛ ˙ √ Z p 3 1+ 4x √ dx x Rozwiazanie 16.

CAŁKA NIEOZNACZONA Wynikaja z niego relacje ˛ dx = 2dt 1 + t2 R sin x = 2t 1 + t2 dx cos x = 1 − t2 1 + t2 MATEMATYKA (908) Wykorzystujac je obliczymy całke ˛ ˛ Z (1 + sin x) d x = sin x(1 + cos x) (1+sin x) sin x(1+cos x) Uproszczone podstawienia stosowane w niektórych przypadkach: 1. to mamy ˙ Z Z Z 2m+1 2 m x d x = (1 − sin x) cos x d x = (1 − t2 )m d t cos gdzie t = sin x.16. cos x d x = d t ¢ 2 ¶ Z ¡ Z µ 2t 1 + 1+t2 1+t2 1 1 ¡ t+2+ dt = 2¢ dt = 2t 2 t 1 + 1−t2 1+t2 1+t tan2 x x¯ 1 2 x 1 ¯ 1 ¯ ¯ 2 = t + t + ln |t| + C = + tan + ln ¯tan ¯ + C 4 2 4 2 2 2 Z Z sin x d x = − d t • Jezeli n jest nieparzyste (n = 2m + 1). to mamy ˙ Z cos 2m 4. • Jezeli n jest parzyste (n = 2m). 3. sinn x d x. 296 . to mamy ˙ Z Z Z 2m+1 2 m x d x = (1 − cos x) sin x d x = − (1 − t2 )m d t sin • Jezeli n jest parzyste (n = 2m). Z R(sin x) cos x d x− podstawienie t = sin x. to ˙ ¸m Z ∙ Z Z 1 1 2m sin x d x = (1 − cos 2x) d x = m+1 (1 − cos t)m d t 2 2 cosn x d x. Z xdx = Z ∙ ¸m Z 1 1 (1 + cos 2x) d x = m+1 (1 + cos t)m d t 2 2 gdzie t = 2x. R(cos x) sin x d x− podstawienie t = cos x. • Jezeli n jest nieparzyste (n = 2m + 1). 2.

albo do całki tan x d x = − ln |cos x|+C.57 Obliczy´ całke c ˛ I= Z cotn x d x− całkuje sie podobnie. Przykład 16. CAŁKA NIEOZNACZONA sinn x cosm x d x sprowadza sie do przypadków 1 lub 2. jak przypadek 6. Z Z µ ¶ Z 1 − 1 d x = tann−2 x d x d tan x − tan x tan x d x = 2x cos Z Z tann−1 x n−2 − tan xdx = − tann−2 x d x n−1 Z Z n itd. Stad sin x d x = − d t. jezeli przynajmniej ˛ ˙ 5. Stad cos x d x = d t.MATEMATYKA Z 16. Iterujac powyzsza procedure sprowadzamy całke tan x d x do całki d x = x+C. ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ Z jezeli n jest parzyste. Nastepnie mamy ˛ ˛ ˛ Z Z Z 1 cos3 x d x = (1 − sin2 x) cos x d x = (1 − t2 ) d t = t − t3 + C = 3 = sin x − 1 3 sin x + C 3 297 .57 Podstawiamy t = cos x. Wykorzystuje sie przy tym wzory sin x cos x = ˛ 1 sin 2x. Z Z sin 2x cos 2x d x + 2 1 16 Z (1 − cos 4x) d x = 1 48 sin3 2x + 1 x 16 − 1 64 sin 4x + C tann x d x. to potegi moga by´ obnizone dwukrotnie. ˛ ˛ ˛ c ˙ ˙ podobnie jak w przypadkach 3 i 4. ˙ ˙ n n−2 7. ˛ Z sin3 x d x (909) Rozwiazanie 16.58 Obliczy´ całke c ˛ I= Z cos3 x d x 1 cos3 x + C 3 (910) Rozwiazanie 16. Jezeli m i n sa parzyste. sin2 x = 1−cos 2x . jezeli n jest nieparzyste. Na przykład Z Z Z ¡ ¢2 ¡ ¢2 2 5 2 2 sin x cos x d x = sin x 1 − sin x cos x d x = t2 1 − t2 d t gdzie t = sin x. cos2 x = 1+cos 2x . Na przykład 2 2 2 Z Z Z 2 1 4 2 2 sin x cos x d x = (sin x cos x) cos x d x = 8 sin2 2x(1 + cos 2x) d x = = 1 8 6.58 Podstawiamy t = sin x. Całki postaci jedna z liczb m i n jest nieparzysta. Nastepnie ˛ ˛ ˛ Z Z Z 1 sin3 x d x = (1 − cos2 x) sin x d x = − (1 − t2 ) d t = −t + t3 + C = 3 = − cos x + Przykład 16.

59 Podstawiamy cos2 x = ˛ Z cos x d x = 4 Z µ Z 1 + cos 2x 2 ¶2 1 dx = 4 Z (1 + cos 2x) d x = 2 ¿µ t = 2x dx = 1 dt 2 ¶À = 1 = 8 (1 + 2 cos t + cos2 t) d t = iPrzykład 16.10h = ∙ ¸ 1 1 = t − 2 sin t + (t + sin t cos t) + C = 8 2 ∙ ¸ 1 1 3 t − 2 sin t + sin t cos t + C = = 8 2 2 = = = 1 1 3 t − sin t + sin t cos t + C = 16 4 16 1 1 3 x − sin 2x + sin 2x cos 2x + C = 8 4 16 1 1 3 x − sin 2x + sin 4x + C 8 4 32 298 .10h = ∙ ¸ 1 1 = t + 2 sin t + (t + sin t cos t) + C = 8 2 µ ¶ 1 3 1 = t + 2 sin t + sin t cos t + C = 8 2 2 = = = 1 1 3 t + sin t + sin t cos t + C = 16 4 16 1 1 3 x + sin 2x + sin 2x cos 2x + C = 8 4 16 1 1 3 x + sin 2x + sin 4x + C 8 4 32 Z Przykład 16.59 Obliczy´ całke c ˛ I= MATEMATYKA Z cos4 x d x 1+cos 2x 2 (911) Rozwiazanie 16.60 Podstawiamy cos2 x = ˛ Z sin x d x = 4 Z µ Z 1 − cos 2x 2 ¶2 1 dx = 4 Z (1 − cos 2x) d x = 2 ¿µ t = 2x dx = 1 dt 2 ¶À = 1 = 8 (1 − 2 cos t + cos2 t) d t = iPrzykład 16.16. 2 (912) Rozwiazanie 16.60 Obliczy´ całke c ˛ I= sin4 x d x 1−cos 2x . CAŁKA NIEOZNACZONA Przykład 16.

MATEMATYKA Przykład 16.61 Mamy ˛ Z Z Z Z sin x − d(cos x) 1 dv = icos x = vh = = dx = dx = 2 sin x 1 − cos2 x v2 − 1 sin x ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ ¯ 1 ¯v − 1¯ ¯ ¯ + C = 1 ln ¯ cos x − 1 ¯ + C = ln ¯tan x ¯ + C = ln ¯ ¯ ¯ 2 v + 1¯ 2 ¯ cos x + 1 ¯ 2 299 .61 Obliczy´ całke c ˛ I= Z 16. CAŁKA NIEOZNACZONA 1 dx sin x (913) Rozwiazanie 16.

. b > Z b y = f( x) f (x) d x (914) S= a jest pewna˛ liczba˛ przyporzadkowana˛ funkcji f (x) ˛ a i przedziałowi < a.1 Całka oznaczona funkcji f (x) na przedziale < a. . b > na dwa. a ∫ f ( x)dx b Zapisujemy to nastepujaco ˛ ˛ Z b a f (x) d x = F (x)|b a Z (916) Liczby a i b wystepujace w całce ˛ ˛ b f (x) d x a nazywamy granicami tej całki bez wzgledu na to. krzywa f (x) oraz prostymi x = a i x = b. ∆xn nazywamy podziałem δ. ∆xn . Liczba˛ ta˛ jest róznica ˙ warto´ci funkcji pierwotnej F (x) w punktach b i s a. cztery. Dzielac przedział < a. ze funkcja f (x) jest ograniczona na ˙ ˙ przedziale < a. pie´ itd. jezeli ˛ ˛ ˙ n→∞ lim |δ n | = 0 (918) a wiec. . Suma Sn przedstawia wiec łaczne pole tych prostokatów. Niech ξ 1 . jezeli długo´c najwiekszego odcinka podziału δ n zdaza do zera. Długo´´ najwiekszego odcinka sc ˛ δ i podziału oznaczymy |δ| i nazywamy ´ srednica podziału. . . Kazdy z nich prowadzi do innego wyniku. Utwórzmy sume ˛ n X ¡ ¢ Sn = f (ξ 1 )∆x1 + f (ξ 2 )∆x2 + · · · + f (ξ n )∆xn = f ξ j ∆xj j=1 (917) Jej znaczenie geometryczne jest proste. s ∆x2 . . po jednym z kazdego ˛ ˙ odcinka. Z b Rysunek 111: Pole powierzchni pod krzywa ˛ f (x) d x = F (b) − F (a) (915) y = f (x). czyli w przyblizeniu pole ˛ ˛ ˛ ˙ obszaru ograniczonego osia 0x. . gdy funkcja f (x) jest na przedziale < a. trzy. b > nieujemna.17. s W tym przypadku iloczyny f (ξ i )∆xi sa równe polu prostokatów o podstawach ∆xi i wysoko´˛ ˛ ciach f (ξ i ). ∆x2 . . CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA 17 Całka oznaczona Załózmy. gdy n dazy do niesko´ s´ n ˛ ˛ ˛˙ ˛˙ ˙ czono´ sci. . tzn. ˛ Ciag podziałów (δ n ) nazywamy ciagiem normalnym. b >. ξ 2 . przy czym: ˛ ˙ 300 . czy a > b. a liczbe b− granica górna. czy a < b. ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ Podzielimy przedział < a. . b > na n odcinków (niekoniecznie równych) o długo´ciach ∆x1 . ξ n oznaczaja dowolnie wybrane punkty. równych odcinków otrzymujemy ˛ ˛c ciag normalny podziałów. Definicja 17. b >. Liczbe a nazywamy ˛ ˛ granica dolna. ˛ ˛ Zbiór odcinków ∆x1 . . .

5 x 3 Rysunek 112: Ciag normalny.5 2 2. to jest ˙ ˙ całkowalna na przedziałach < a.5 Jezeli funkcja f (x) jest całkowalna na przedziałach < a. CAŁKA OZNACZONA y 3 2.5 x 3 0 0 0. b > i ciagi sum (Sn ) zda˛zaja˛ zawsze do tej samej granicy.5 1 1. c > i zachodzi równo´´ sc Z c Z c Z b f (x) d x + f (x) d x = f (x) d x (920) a b a Na odwrót.5 1 1 1 0. ˛ Reguła 17. ze funkcja f (x) jest całkowalna w sensie ˛ ˙ ˙ Riemanna na przedziale < a. b > i < b.5 0.4 Funkcja nieograniczona na przedziale domknietym jest na tym przedziale ˛ niecałkowalna (w sensie Riemanna).2 Funkcja ciagła na przedziale domknietym jest na tym przedziale całkowalna ˛ ˛ (w sensie Riemanna). to mówimy.5 1.1 Jezeli funkcja f (x) ma te własno´´. to zachodzi równo´´ sc ˙ Z b k d x = k(b − a) a (921) 301 .5 x 3 0.5 2 1. ze przy kazdym ciagu normalnym podziałów sc ˙ ˛ ˛ ˙ ˙ (δ n ) ciag sum (Sn ) jest zbiezny.5 f (x ) = 3 1 + x 3 n=4 f (ξ 2 ) 2.1 Twierdzenia o całce oznaczonej i własno´ całki oznaczonej sci Na wstepie podamy kilka twierdze´ przydatnych w dalszej analizie.5 ξ3 1. Twierdzenie 17. Twierdzenie 17. c > i jezeli a < b < c. sc Twierdzenie 17. c > i zachodzi równo´´ (920). b > i < b.5 2 f (x ) = 3 1 + x 3 n=∞ 1.3 Funkcja monotoniczna na przedziale domknietym jest na tym przedziale ˛ całkowalna (w sensie Riemanna). to dla kazdego ciagu normalnego ˛ ˙ ˙ podziałów (δn ) odpowiednie ciagi sum (Sn ) zda˛zaja do tej samej granicy.6 Jezeli k = const.1 Jezeli funkcja f (x) jest całkowalna. n ˛ Twierdzenie 17. ˛ ˙ Rb Granica˛ ta˛ jest warto´´ całki oznaczonej a f (x) d x sc Z b a n X ¡ ¢ f (x) d x = lim f ξ j ∆xj |δ|→0 j=1 (919) Twierdzenie 17. to ˙ jest całkowalna na przedziale < a.5 2 f (x ) = 1 + x n = 10 3 3 2.5 1 1. ˛ ˙ ˛ 17.MATEMATYKA y 3 y 3 17. Twierdzenie 17. jezeli funkcja f (x) jest całkowalna na przedziale < a. c >.5 ξ1 0 0.5 2 2.5 2 2.5 0 ∆x2 1 0 0 0.

a < c < b.7 Jezeli dwie funkcje sa˛ całkowalne na pewnym przedziale. b >.10 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale < a. to funkcja ˛ ˙ Z x F (x) = f (t) d t. b > i zachodzi nierówno´´ sc ¯Z b ¯ Z b ¯ ¯ ¯ f (x) d x¯ ≤ |f (x)| d x (924) ¯ ¯ a a Definicja 17.8 Jezeli f (x) jest funkcja˛ całkowalna˛ na przedziale < a. ˛ 302 . ˛ Twierdzenie 17.17. a F (x) jest funkcja˛ ˛ ˙ pierwotna funkcji f (x) na tym przedziale.2 Jezeli f (x) jest funkcja˛ całkowalna˛ na przedziale < a. to ich iloczyn ˙ jest całkowalny na tym przedziale. b >. s ˛ ˛ Twierdzenie 17. Twierdzenie 17. b > i k jest stała. b >.9 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale < a. b >. b > i zachodzi równo´´ sc Z b kf (x) d x = k a Z b f (x) d x (922) a Jezeli funkcje f (x) i g(x) sa całkowalne na przedziale < a. to kf (x) jest funkcja˛ ˛ ˙ całkowalna˛ na przedziale < a. to zachodzi równo´´ sc ˛ Z b a f (x) d x = F (b) − F (a) (928) (Porównaj Definicje 17. b >.1. b > (927) a jest funkcja pierwotna˛ f (x) na przedziale < a.11 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale < a. 300). to ich suma jest całkowalna na ˛ ˙ tym przedziale i zachodzi równo´´ sc Z b [f (x) + g(x)] d x = a Z b f (x) d x + a Z b g(x) d x (923) a Twierdzenie 17. b >. b >. b >. to wewnatrz tego ˛ ˛ ˙ przedziału istnieje punkt c. x ∈< a. str. to moduł ˙ funkcji f (x) jest całkowalny na przedziale < a. CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA Jezeli f (x) jest funkcja˛ całkowalna˛ na przedziale < a. w którym warto´´ funkcji f (x) jest równa ´redniej sc s całkowej tej funkcji w tym przedziale 1 f (c) = b−a Z b f (x) d x (926) a Twierdzenie 17. to liczbe ˛ ˙ 1 b−a Z b f (x) d x (925) a nazywamy ´rednia całkowa funkcji f (x) na przedziale < a.

2 Wyznaczy´ warto´´ całki a x d x.3 Rozkładamy funkcje wymierna˛ na ułamki proste. to ˙ Z b f (x) d x > 0 a −a Twierdzenie 17. c sc Rozwiazanie 17. c sc Rozwiazanie 17. natomiast wzór (928) niekiedy ˛ ˙ x=a x=a zapisuje sie nastepujaco: ˛ ˛ ˛ ∙Z ¸x=b Z b f (x) d x = f (x) d x a x=a (929) (930) (931) Twierdzenie 17.3 Wyznaczy´ warto´´ całki 2 x2 −1 d x. b >.2 Obliczamy ˛ ¯ ¯ Z b ¯ b ¯ sgn(b)=sgn(a) b 1 x=b = ln d x = ln |x||x=a = ln |b| − ln |a| = ln ¯ ¯ ¯a¯ a a x R3 1 Przykład 17. a nastepnie wyznaczamy ˛ ˛ ˛ funkcje pierwotna˛ i obliczamy warto´´ całki oznaczonej sc ˛ " s¯ r r r 3 ¯#x=3 Z ¯x − 1¯ 1 1 1 3 ¯ = ln x = ln ¯ − ln = ln ¯x + 1¯ 2−1d x 2 3 2 R6√ Przykład 17.14 Jezeli f (x) > 0 dla a ≤ x ≤ b.15 Jezeli funkcje f (x) i g (x) sa˛ całkowalne w przedziale < a.1 Obliczamy ˛ ¸x=b µ 2 ¶ µ 2 ¶ ∙Z ¸x=b ∙ 2 Z b ka b2 − a2 kx kb +C +C − +C =k kx d x = = = kx d x 2 2 2 2 a x=a x=a Rb 1 Przykład 17.4 Wyznaczamy całke nieoznaczona˛ ˛ ˛ ¿µ ¶À Z Z √ 1 √ 1 1 1 + 4x = t 1 + 4x d x = = t d t = t3/2 = (1 + 4x)3/2 4dx = dt 4 6 6 a nastepnie obliczamy warto´ci całki na obu granicach całkowania s ˛ 6 ¸x=6 ∙ Z √ 1 125 1 124 3/2 1 + 4x d x = (1 + 4x) = − = 6 6 6 6 x=0 0 303 . CAŁKA OZNACZONA Twierdzenie 17. sc Rb Przykład 17.12 Jezeli f (x) jest funkcja˛ parzysta. to ˙ ¸2 Z b ∙Z b Z b 2 f (x)g (x) d x ≤ f (x) d x g 2 (x) d x (932) a a a Rozwiazanie 17.MATEMATYKA 17.4 Wyznaczy´ warto´´ całki 0 1 + 4x d x.1 Wyznaczy´ warto´´ całki a kx d x. to ˛ ˙ Z 2 Z a f (x) d x = 2 f (x) d x −a 0 Róznice F (b) − F (a) zapisujemy [F (x)]x=b lub F (x)|x=b .13 Jezeli f (x) jest funkcja˛ nieparzysta. to ˛ ˙ Z a f (x) d x = 0 Twierdzenie 17. c sc 2 x=2 Rozwiazanie 17. c sc Jest to nierówno´´ Schwarza-Buniakowskiego.

3. a ∈ E. CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA 17. b). w funkcji podcałkowej. β ∈ T .3 17.3 (Zapis umowny zamiany zmiennych w całce oznaczonej) Z b a ⎞+ *⎛ Z β x = g(t) 0 f (x) d x = ⎝ d x = g (t) d t ⎠ = f [g(t)]g0 (t) d t α x|b =⇒ t|β a α (934) 17. b > jest równa polu odpowiedniego obszaru wzietemu ze znakiem minus. funkcja f (x) jest ciagła na przedziale E. s ˛ ˙ to Z b f (x) d x = a Z β f [g(t)]g0 (t) d t (933) α Reguła 17. g(β) = b oraz g(t) ∈ E dla kazdej warto´ci t pomiedzy α i β. b > i ujemna w (a. funkcja g(x) jest klasy C 1 na przedziale T . ˛ 304 . podstawiajac x = g(t). ˛ 2. to obszar ˛ ˙ domkniety (G) rozciagajacy sie od wykresu funkcji f na przedziale < a.17 Jezeli funkcja f jest ciagła w < a. w rózniczce zmiennej całkowania. ˛ ˙ 3.2 Zamiane zmiennej w całce oznaczonej przeprowadzamy: ˛ 1. α ∈ T . b ∈ E. to całka tej funkcji ˛ ˙ w < a. ˛ ˛ Reguła 17. g(α) = a. podstawiajac d x = g 0 (t) d t. β. b liczbami α. w granicach całkowania. zastepujac liczby a.17. 0 ≤ y ≤ f (x)} (935) ma pole G= Z b f (x) d x (936) a Uwaga 17. b > do osi 0x (patrz ˛ ˛ ˛ ˛ rys. 113) (G) = {(x.1 Jezeli funkcja f (x) jest ciagła w < a. ˛ 2. b > i dodatnia w (a.2 Całka oznaczona i całkowanie przez podstawienie O zamianie zmiennej w całce oznaczonej mówi twierdzenie: Twierdzenie 17. y) : a ≤ x ≤ b.1 Geometryczne zastosowania całki oznaczonej Pole figury płaskiej w układzie kartezja´ skim n Przytoczymy twierdzenie: Twierdzenie 17. 3. b).16 Jezeli ˙ 1.

˛ Twierdzenie 17. b > oraz p(x) < q(x) dla a < x < b.2 a 17. 115). x = a.6 1.2 y = p (x) P 1 P ∆G ∆G 1 2 2 (G ) ∆G n Q Q 2 1 y = q(x) 0. y) : a ≤ x ≤ b.5 4 − x2 d x (P ) = (939) 0 0 Całkujac (939) przez podstawienie (patrz 814) dochodzimy do ˛ 305 . Biorac pod uwage Twierdzenie 17.8 0. q sa˛ ciagłe w < a.8 1. CAŁKA OZNACZONA y = f (x) (G ) ∆G ∆x 1 3 ∆G 5 ∆G ∆x n ∆x 3 n b Rysunek 113: Pole zawarte miedzy krzywa płaska i osia 0x. b > ˛ ˛ ˛ ˛ ˛ (patrz rys. ´ Rozwiazanie 17.2 1 0. 115).18 Jezeli funkcje p.4 0.17.4 1. 114) (G) = {(x.6 0.5 Obliczy´ pole (P ) ´wiartki elipsy c c + y2 12 = 1 (patrz rys.5 4 − x ˛ ˛ otrzymujemy Z 2√ Z 2 y(x) d x = 0. ˛ ˙ to obszar domkniety rozciagajacy sie miedzy wykresami tych funkcji na przedziale < a.5 Cwiartka elipsy ograniczona jest prostymi x = 0.6 0. ˛ ˛ ˛ ˛ 6 5 4 3 2 1 0 -1 0.4 0.MATEMATYKA 2 1. osia˛ x i krzywa ˛√ ˛ 2 dla 0 ≤ x ≤ 2 (patrz rys. q(x) ≤ y ≤ p(x)} (937) ma pole G= Z b a [p(x) − q(x)] d x x2 22 (938) Przykład 17.8 Rysunek 114: Pole zawarte miedzy dwiema krzywymi płaskimi. y = 0.

Z 2√ Z 2r ³ x ´2 2 x = 0. Pole całej elipsy jest równe (P ) = abπ. Natomiast pole elipsy c 4 · π/2 = 2π.7 Obliczy´ pole prawej połowy√ c elipsy ograniczonej prostymi x = 0. c Przykład 17. CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA Odp.5 4−x d 1− dx = 2 0 0 ⎞ ⎛ + * x =t dla x = 0 → t = 0 2 ⎟ ⎜ (940) = ⎠ = ⎝ x = 2t d x = 2 d t dla x = 2 → t = 1 Z 1√ ¯2 π x x√ 2 t = iPrzyk. Nalezy obliczy´ warto´´ całki. Rozwiazanie q 17.5 0. 4 − x2 . 116). x = a oraz √ b 2 − x2 (patrz rys. 275h = arcsin 2 ¯ = arcsin 1 = = 2 1−t d 4−x ¯ + 2 4 2 0 0 x2 22 + y2 = 1 jest równe 1 2 1 1 0.16. a (P ) = Z a y(x) d x = b 0 Z r a 0 Odp. str.6 Jest to przypadek ogólny. ¯a Z 1√ ¯ x bx √ 2 abπ ab π ab 2 t = 2¯ = = ab arcsin + = 1−t d a −x ¯ 2 a 2 2 2 4 0 0 ⎛ * x =t ³ x ´2 ⎜ a 1− d x = ⎝ x = at a dx = adt dla x = 0 → t = 0 dla x = a → t = 1 ⎞ + ⎟ ⎠ = (941) Przykład 17.6 Obliczy´ pole (P ) ´wiartki elipsy c c x2 a2 + y2 b2 = 1. równaniem y = a a 306 .5 -1 -1 Rysunek 115: Elipsa i dowolna ´wiartka elipsy.17.5 -2 -1 0 -0. dla której y = c sc ˛ ˙ √ ¡ x ¢2 b a2 − x2 = b 1 − a . Pole ´wiartki elipsy jest równe (P ) = π/2. 16.5 1 2 -2 -1 0 1 2 -0.5 · 2 (P ) = 0.

8 Podobnie jak w poprzednim przykładzie mamy tu ˛ √ √ p(x) = 2px q(x) = − 2px Zatem (G) = Z b (945) a Przykład 17.2 -2 -1 -0.5 1 2 -1 Rysunek 116: Prawa połowa i dolna prawa ´wiartka elipsy.8 -1 1 2 -2 -1 1 0.7 Wykorzystamy Twierdzenie 17. Mamy wiec: ˛ p(x) = b√ 2 a − x2 a (943) b√ 2 q(x) = − a − x2 a Stad ˛ (P ) = b Z a 0 r 1− ³ x ´2 a dx + b Z a 0 r 1− ³ x ´2 a dx = abπ 2 (944) Przykład 17.18.6 -0.9 Obliczy´ pole (P ) powierzchni ograniczonej prostymi x = 1. ze y 2 (x) = a (a2 − x2 ). 3 Z b ³p Z bp ´ p [p(x) − q(x)] d x = 2px + 2px d x = 2 2px d x a a (946) (947) . Podobnie q(x) = a a2 − x2 . A wiec ˛ Z ar Z ar ³ x ´2 ³ x ´2 (P ) = b 1− 1− (942) dx − b dx = 0 a a 0 0 √ ¡ b ¢2 b Musimy jednak pamieta´. Dlatego w ˛ c ˙ dalszych obliczeniach skorzystamy z Uwagi 17. Krzywa p(x) wyraza sie równaniem ˛√ ˛ ˙ √ b b p(x) = a a2 − x2 .2 -0. Pole (G) = 4 2p b3/2 − a3/2 .5 0 -0.MATEMATYKA 17.8 0.1.4 -0. x = 2 oraz c 2 parabola˛ y = 2x (patrz rys. CAŁKA OZNACZONA 1 0. 117) 307 Powyzsza˛ całke obliczamy wykorzystujac Tabele 19 funkcji pierwotnych dla n = 1/2: ˛ ˛ ˛ ˙ ¯b Z bp ¯ ¢ 4p 4 p ¡ 3/2 2px d x = 2px3/2 ¯ = 2p b − a3/2 2 ¯ 3 3 a a ¢ √ ¡ Odp.6 0.4 0. c Rozwiazanie 17. Zatem y(x) = ± a a2 − x2 . Rozwiazanie 17.8 Wyznaczy´ pole (G) ograniczone prostymi x = a i x = b. gdzie 0 ≤ a < b c √ oraz parabola˛ y = 2px.

x = π oraz c krzywa y = sin x (patrz rys.6 0.2 0 0.5 2 2. a ˙ ˙ ˛ wzrostowi parametru t od tα do tβ odpowiada wzrost kata ϕ od α do β.5 Rysunek 117: Obszar ograniczony fragmentem paraboli i sinusoidy.10 Obliczamy całke ˛ ˛ Z π (P ) = sin x d x = − cos x|π = −(−1) + 1 = 2 0 0 (949) Odp.4 4 2 0.5 2 2. tβ > (952) przy czym funkcje x (t) i y (t) i ich pochodne x (t) .2 Pole figury płaskiej w układzie biegunowym Twierdzenie 17. to obszar (G) pokryty ˛ promieniami wodzacymi punktów tej krzywej ma pole ˛ Z 1 tβ (xy − y x) d t ˙ ˙ (953) G= 2 tα 308 . Pole (P ) = 14 .5 1 1. 3 (948) Przykład 17. y (t) sa˛ ciagłe w przedziale < tα .5 1 1. 117). to obszar domkniety (G) ˛ ˛ pokryty promieniami wodzacymi punktów tej krzywej (patrz rys. tβ >. β > i dodatnia w (α.19 Jezeli w układzie biegunowym jest dana krzywa ˙ r = r (ϕ) ϕ ∈< α. ˛ Rozwiazanie 17. CAŁKA OZNACZONA 8 1.20 Jezeli krzywa ˙ r = r (ϕ) ϕ ∈< α. 17.5 3 0 0. β > β − α ≤ 2π (950) przy czym funkcja r (ϕ) jest ciagła w < α.17. β > β − α ≤ 2π jest dana równaniami parametrycznymi x = x (t) y = y (t) dla t ∈< tα .2 MATEMATYKA 6 y = 2x 2 1 0.3. Pole (P ) = 2. β).10 Obliczy´ pole (P ) powierzchni ograniczonej prostymi x = 0.9 Obliczamy całke ˛ ˛ ¯2 Z 2 Z 2 14 2 2 3¯ 2 (P ) = y (x) d x = 2x d x = x ¯ = (8 − 1) = ¯ 3 1 3 3 1 1 Odp.8 0. Rozwiazanie 17. 118) ma pole ˛ Z 1 β 2 G= r dϕ (951) 2 α Twierdzenie 17.

3 Objeto´c figur obrotowych ˛ s´ Niech na płaszczy´nie 0xy bedzie dana krzywa z ˛ (T ) = {(x. 0 ≤ y ≤ y(x)} (955) Przez obrót w przestrzeni 0xyz krzywej (T ) dokoła osi 0x powstaje powierzchnia obrotowa (S) o osi 0x i tworzacej (T ).3. b). y) : a ≤ x ≤ b. Twierdzenie 17. 17. CAŁKA OZNACZONA r = r (ϕ ) r∆ϕ (G ) r (∆G ) r β ϕ α ∆ϕ Rysunek 118: Pole powierzchni w układzie biegunowym. b > i dodatnia na (a.21 Objeto´´ bryły obrotowej (V ) wyraza sie równaniem ˛ sc ˛ ˙ Z b V =π y 2 (x) d x a (956) 309 . y) : a ≤ x ≤ b. 119). y = y(x)} (954) (patrz rys. Niech (G) ˛ oznacza obszar domkniety rozciagajacy sie od krzywej (T ) do osi 0x ˛ ˛ ˛ ˛ (G) = {(x. Jednocze´ snie przez obrót obszaru (G) powstaje bryła obroto˛ wa (V ) o osi 0x i obszarze tworzacym (G) (patrz rys. 119). przy czym krzywa jest ciagła na < a. ˛ 0y 0y (S) (V) a b b 0x 0z 0x (T) (G) 0 a 0 Rysunek 119: Krzywa (T ) i bryła obrotowa (V ).MATEMATYKA 17.

Twierdzenie 17. CAŁKA OZNACZONA gdzie: y(x)− równanie krzywej (T ). y = y(x)} MATEMATYKA gdzie y(x) jest funkcja˛ klasy C 1 na < a. Rozwiazanie 17.22 Powierzchnia obrotowa (S) o osi 0x i tworzacej ˛ (T ) = {(x. y) : a ≤ x ≤ b.11 Bryły te powstaja˛ przez obrót dookoła osi 0x krzywych opisywanych ˛ równaniami: a a) h y= Z h³ a x h (958) V =π 0 a ´2 1 1 a2 3 h π = πha2 x dx = h 3 h2 3 y = a 2 − x2 b) −a a y= ¯a ¡ 2 ¢ 1 3¯ 4 V =π a − x2 d x = π a2 x − x ¯ = πa3 ¯ 3 −a 3 −a Z a √ a2 − x2 (959) 310 . c) elipsoidy obrotowej. s ˙ b) kuli o promieniu a.17. b). b > i dodatnia na (a.11 Obliczy´ objeto´´ nastepujacych brył: c ˛ sc ˛ ˛ a) stozka o wysoko´ci h i promieniu podstawy a. ma pole dane wzorem ˛ S = 2π Z b a p y(x) 1 + y 02 (x) d x (957) Przykład 17.

Pole powierzchni kuli wynosi S = 4πr2 .4 Długo´c łuku krzywej s´ Niech bedzie dana na płaszczy´nie 0xy krzywa (L) o równaniu z ˛ y = y(x) x ∈< a. Pole powierzchni bocznej stozka jest równe: S = πa h2 + a2 .MATEMATYKA b a2 − x2 a 17. b > 1≤j≤n (963) gdzie y(x) jest ciagła funkcja zmiennej x na przedziale < a.12 Obliczy´ pole powierzchni bocznej stozka o wysoko´ci h i promieniu a. ze jest wpisana w krzywa (L). −r √ r2 − x2 s x2 1+ 2 d x = 2π r − x2 Z r r d x = 4πr2 (962) −r Odp.3. ˙ Z h (961) Przykład 17. ∆xn .13 Mamy tu (patrz Przykład 17. . ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ ˙ Długo´c tej łamanej jest suma długo´ci cieciw s´ s ˛ ˛ n X j=1 ∆lj 311 . . . ∆l2 . Pole powierzchni ˛ ˛ wyraza sie wzorem (957) ˛ ˙ Z b p S = 2π y(x) 1 + y 02 (x) d x a A wiec: ˛ r Z h ³ a ´2 √ a a√ 2 S = 2π x 1+ x d x = πa h2 + a2 d x = 2π 2 h + a2 h h 0 h 0 √ Odp. Podzielmy przedział < a.13 Obliczy´ pole powierzchni kuli o promieniu r.11): y(x) = ˛ y 0 (x) = − √r2x 2 oraz −x S = 2π Z r √ r2 − x2 (−r ≤ x ≤ r). b >. . O takiej łamanej mówimy. c s ˙ a a Rozwiazanie 17. 17. 0 ≤ x ≤ h. . y 0 = h . b > ˛ ˛ ˛ na elementy ∆x1 . ∆ln . . przy czym λ = max ∆xj i utwórzmy cieciwy krzywej (L) ˛ odpowiadajace tym elementom: ∆l1 . dla których zachodzi relacja σ = max ∆lj ˛ 1≤j≤n oraz łamana złozona z tych cieciw. CAŁKA OZNACZONA y= c) −a b√ 2 a − x2 a µ ¶2 Z a µ ¶2 ¡ 2 ¢ b 4 b 4 2 V =π a3 = πab2 a − x dx = π a 3 a 3 −a a y= (960) Przykład 17.12 Tworzaca˛ jest odcinek y = h x. . ∆x2 . . c Rozwiazanie 17.

y 0 = x oraz 1 + y 02 (x) = 1 + x2 . CAŁKA OZNACZONA MATEMATYKA długość łuku krzywej f(x) L → ∫ b a 1 + [ f ' (x )]2 dx ∆L2 = ∆x 2 + ∆y 2 = = ∆x 2 1 + f ' (x )2 [ ] ∆y = f ' (x )∆x ∆x Rysunek 120: Długo´c krzywej.14 Obliczy´ długo´´ łuku paraboli y = 1 x2 dla 0 ≤ x ≤ 1. b > ma długo´´ sc Z bp L= 1 + y 02 (x) d x a σ→0 n X j=1 ∆lj (964) (965) Przykład 17.17. c sc 2 p √ Rozwiazanie 17. s´ Jezeli przy zwiekszaniu liczby n cieciw w taki sposób.14 Mamy y = 1 x2 . b > gdzie y(x) jest funkcja˛ klasy C 1 na przedziale < a. długo´c łamanej wpisanej w krzywa (L) ma sko´ czona granice s´ n ˛˙ ˛ ˛ ˛ L = lim Granice te nazywamy długo´ a krzywej (L) sci ˛ ˛ ˛ Twierdzenie 17.23 Krzywa (L) o równaniu y = y(x) x ∈< a. Obliczamy ˛ 2 warto´´ całki (patrz (819)) sc ¯ Z 1 ¯ ¯¢¯1 √ √ 1¡ √ L= 1 + x2 d x = x 1 + x2 + ln ¯x + 1 + x2 ¯ ¯ = ¯ 2 0 0 (966) √ ¢¤ ¡ 1 £√ 2 + ln 1 + 2 = 2 312 . aby długo´´ σ najdłuzszej z nich sc ˛ ˛ ˙ ˙ dazyła do 0.

˛˙ Przykład 17.16 Obliczy´ długo´´ spirali logarytmicznej r = ceaϕ dla α ≤ ϕ ≤ β. β > r2 + µ dr dϕ ¶2 (969) α s dϕ (970) Rozwiazemy kilka przykładów. y = a (1 − cos t) dla 0 ≤ t ≤ 2π. sc ¢ ¡ x2 + y 2 = a2 1 − 2 cos t + cos2 t + sin2 t = ˙ ˙ t = 2a2 (1 − cos t) = 4a2 sin2 2 Stad ˛ Zatem p t x2 + y 2 = 2a sin ˙ ˙ 2 Z 2π p Z 2π t 2 + y 2 t = 2a L= x ˙ ˙ d sin d t = 2a · 4 = 8a 2 0 0 Przykład 17. Mamy63 x = a (1 − cos t) ˙ y = a sin t ˙ x2 = a2 (1 − cos t)2 ˙ y 2 = a2 sin2 t ˙ Rysunek 121: Długo´´ cykloidy. a > 0.24 Krzywa (L) dana równaniami klasy C 1 x = x (t) ma długo´´ sc y = y (t) 17. 121 dla a = 2). Rozwiazanie 17.25 Krzywa (L) dana w układzie biegunowym równaniami klasy C 1 r = r (ϕ) ma długo´´ sc L= Z β Z bp L= x2 + y 2 d t ˙ ˙ a (968) ϕ ∈< α. c > c sc 0. CAŁKA OZNACZONA t ∈< a.15 Cykloida˛ jest krzywa zakre´lona s ˛ przez punkt znajdujacy sie na obwodzie okregu w ˛ ˛ ˛ czasie toczenia sie tego okregu wzdłuz prostej (patrz ˛ ˛ ˙ rys.16 Mamy ˛ s ¶2 µ Z β Z βq Z βp dr 2+ aϕ )2 + (aceaϕ )2 ϕ = L = r (ce c2 (1 + a2 )eaϕ d ϕ = dϕ = d ϕ d α α α Z β √ ¡ ¢ c√ eaϕ d ϕ = 1 + a2 eaβ − eaα = c 1 + a2 a α 63 1−cos t 2 = sin2 t 2 313 . b > (967) Twierdzenie 17. 0 5 10 15 20 25 4 3 2 1 0 Rozwiazanie 17.MATEMATYKA Twierdzenie 17. a > 0.15 Obliczy´ długo´´ cykloidy opisanej c sc równaniami parametrycznymi x = a (t − sin t) .

b >. ˛ ˙ Dla funkcji f (x) ograniczonej i całkowalnej w całym przedziale a ≤ x ≤ b podana suma granic Rb równa jest całce a f (x) d x rozumianej w zwykłym sensie.1 Całki niewła´ sciwe Całki niewła´ sciwe pierwszego i drugiego rodzaju Definicja 18. ˙ Jezeli punktem nieograniczono´ jest jeden z ko´ ców przedziału < a. k > 0 i jezeli istnieja granice ˛ ˙ ˙ Z c−h Z b (971) lim f (x) d x oraz lim f (x) d x + + h→0 a k→0 c+k to sume tych granic nazywamy całka niewła´ciwa funkcji f (x) na przedziale < a. δ > 0 sa˛ nieograniczone. Uwaga 18. CAŁKI NIEWŁASCIWE MATEMATYKA 0. które w kazdym otoczeniu (c − δ. b − ε > dla kazdego ε ∈ (0.5 Rysunek 122: Długo´´ fragmentu spirali logarytmicznej.75 -0. to mówimy.5 0.25 0.´ 18.2 Jezeli która´ z granic (971) nie istnieje. sc 18 18.1 W punkcie x = c funkcja f (x) moze nie by´ okre´lona. h > 0 oraz na kazdym przedziale c + k ≤ x ≤ b. to jej całke niewła´ a na przedziale sciw ˛ ˛ ˙ 314 .25 0 -0.25 0 β α 0. c + δ).25 -0.1 Jezeli funkcja f (x) jest ograniczona i całkowalna na kazdym przedziale a ≤ ˙ ˙ x ≤ c − h. to przez całke sci n ˛ ˙ niewła´ a (972) rozumiemy odpowiednio sciw ˛ Z b Z b−k lim f (x) d x albo lim f (x) d x + + h→0 a+h k→0 a nieciagło´c lewostronna ˛ s´ nieciagło´´ prawostronna ˛ sc Jezeli funkcja f (x) jest nieograniczona na lewostronnym sasiedztwie punktu b i całkowalna ˛ ˙ na przedziale < a. b − a). b > i s ˛ ˛ ˛ oznaczamy symbolem b Z f (x) d x (972) a Uwaga 18. w powyzszej definicji c s ˙ ˙ uwzglednione sa˛ funkcje. ze całka niewła´ciwa s s ˙ ˙ jest rozbiezna.

1 Obliczy´ całke c ˛ 3 Z 0 dx √ x 315 . Jezeli funkcja f (x) jest całkowalna na kazdym przedziale domknietym na 0x. CAŁKI NIEWŁASCIWE f (x) d x = lim + def ε→0 a b−ε Z a f (x) d x (973) Analogicznie okre´lamy na przedziale < a. jest sko´ czone n ˛ ˙˛ (patrz rys. to całka ta wyraza sume pól obszarów ˛ ˙ ˙ okre´lonych całkami s c b Z Z |f (x)| d x + |f (x)| d x (976) a c Przykład 18.MATEMATYKA < a. b > z wyjatkiem wewnetrznego ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ Rb punktu x = c i jezeli istnieje całka a |f (x)| d x. ∞) okre´ s slamy nastepujaco ˛ ˛ ˛ ∞ Z f (x) d x = −∞ def T1 →−∞ lim 0 Z f (x) d x + lim T1 T2 →+∞ T Z2 0 f (x) d x (975) Mówimy. cze´´ krzywej y = f (x) ˛sc na przedziale a ≤ x < b oraz fragment prostej x = b. b > całke niewła´ciwa funkcji f (x) nieograniczonej s s ˛ ˛ na prawostronnym sasiedztwie punktu a ˛ b Z f (x) d x = lim + def ε→0 a a+ε b Z f (x) d x (974) Całke niewła´ a funkcji nieograniczonej nazywamy takze całka niewła´ sciw ˛ sciwa drugiego ˛ ˛ ˛ ˙ rodzaju. 18. jezeli istnieje granica ˙ Niech funkcja f (x) jest ciagła i nieujemna na przedziale a ≤ x ≤ b i niech lim f (x) = +∞. ze pole obszaru nieograniczonego. ˛ − lim b−ε Z a ε→0− f (x) d x to mówimy.2 Interpretacja geometryczna całki niewła´ sciwej x→b Wówczas. 123) i równe całce (972). odcinek osi 0x na przedziale a ≤ x ≤ b. b > okre´lamy nastepujaco s ˛ ˛ b Z ´ 18. lezacy ponad osia 0x. to jej całke ˛ ˛ ˙ ˙ niewła´ciwa na przedziale (−∞. ˛ ˙ Całki niewła´ sciwe na przedziałach niesko´ czonych nazywamy całkami niewła´ n sciwymi pierwszego rodzaju. gdy istnieja obie granice s ˛ ˙ ˙ ˙ niezaleznie jedna od drugiej i granice te sa wła´ sciwe. Jezeli funkcja f (x) jest ciagła na przedziale domknietym < a. ze całka niewła´ciwa (975) jest zbiezna (lub ze istnieje). którego brzegiem jest odcinek prostej x = a ˙ na przedziale 0 ≤ y ≤ f (a).

Przyjmujac ε > 0. ujemna dla x < 1 oraz dodatnia dla x > 1. którego brzegiem jest odcinek osi odcietych od x = 0 c ˛ do x = 9. a wiec ˛ ˙ ε 3 Z 0 3 Z ε dx √ = lim x ε→0+ √ dx √ =2 3 x Przykład 18. ˛ Poszukiwane pole równa sie całce ˛ 9 Z 0 dx √ = − lim 3 ε→0+ x−1 Z 1−ε Z 0 dx √ + lim 3 x − 1 ε→0+ 1+ε 9 Z dx √ 3 x−1 (977) Obliczamy całke nieoznaczona˛ ˛ 3 dx √ = (x − 1)2/3 3 2 x−1 Przechodzac do całki oznaczonej otrzymujemy ˛ 1−ε Z 0 ∙ ³ ´¸1−ε 3 ³p ´ 3 3 p dx 3 3 2 2 − √ (x − 1) = (−ε) = 3 2 2 2 x−1 0 316 .2 Funkcja y(x) jest nieciagła w punkcie x = 1 (patrz rys. 9 >. czyli w ˛ ˛ wewnetrznym punkcie przedziału < 0. rzedne w tych punktach oraz krzywa ˛ 1 y=√ 3 x−1 Rozwiazanie 18. CAŁKI NIEWŁASCIWE MATEMATYKA y 4 2 0 2 4 y 2 4 6 8 x x a b Rysunek 123: Osobliwo´´ na prawym ko´ cu przedziału i wewnatrz przedziału. 123).1 Funkcja podcałkowa jest nieciagła w punkcie x = 0.2 Obliczy´ pole obszaru. to 2 ε → 0. sc n ˛ Rozwiazanie 18. ˛ ˛ ˛ obliczamy całke ˛ 3 Z √ √ d x £ √ ¤3 √ = 2 x ε =2 3−2 ε x √ Jezeli ε → 0.´ 18.

˛ ˙ Przykład 18. Obliczamy całke niewła´ciwa˛ n s ˛ 1 Z 0 dx √ = lim x x ε→0+ 1 Z ε dx √ x x Nastepnie obliczamy całke nieoznaczona˛ ˛ ˛ Z i otrzymujemy 1 Z 0 2 dx √ = −√ x x x ∙ µ ¸1 ¶ 2 2 dx √ = lim − √ = +∞ = lim −2 + √ x x ε→0+ x ε ε→0+ ε A wiec dana całka jest rozbiezna.MATEMATYKA Gdy ε → 0. 1 > z wyjatkiem jego ˛ ˛ ˛ lewego ko´ ca: x = 0.4 Obliczy´ całke (patrz rysunek 124) c ˛ +∞ µ Z 1 2 1 + 2 x x 317 ¶2 dx . to 3 2 ³√ ´ 3 2 ε →0i ´i9 3 h³p 3 ³√ 2 ´ dx 3 3 √ = (x − 1)2 =6− ε 3 2 2 1+ε x−1 9 Z ε→0 lim + 1+ε dx √ =6 3 x−1 Ostatecznie 9 Z 0 Przykład 18. CAŁKI NIEWŁASCIWE ³p ´ 3 2 →0 i (−ε) 1 Z 0 dx √ = lim 3 x − 1 ε→0+ 1−ε Z 0 3 dx √ =− 3 2 x−1 Druga z całek po prawej stronie równo´ci (977) przyjmuje warto´´ s sc 9 Z 1+ε Gdy ε → 0.3 Obliczy´ całke c ˛ 3 x 15 ¯ = +6= ¯√ d 3 ¯ x − 1¯ 2 2 1 Z 0 dx √ x x Rozwiazanie 18. to 3 2 ´ 18.3 Funkcja podcałkowa jest ciagła na przedziale < 0.

2 -0.4 2 4 Rysunek 124: Całka niewła´ sciwa w obszarze nieograniczonym. gdy x < 0. pierwsze trzy wyrazy da˛za˛ do zera i ostatecznie otrzymujemy ˙ +∞ µ Z 1 2 1 + 2 x x ¶2 dx = 19 3 Przykład 18.4 0.´ 18. Mamy wiec ˛ +∞ Z 0 ¯ ¯ x ¯ ¯ ¯ ¯ x4 + 1 ¯ d x x dx + x4 + 1 x dx x4 + 1 −∞ Obliczamy całke nieoznaczona˛ (metoda˛ przez podstawienie) ˛ Z ¡ 2¢ x 1 d x = arctan x + C x4 + 1 2 318 .4 Nalezy wyznaczy´ lim 1 x + x2 d x.5 Pole obszaru równa sie ˛ ˛ P = Zauwazmy. Rysunek 125: Całka niewła´ciwa w obszarze s nieograniczonym.2 -4 -2 0 -0. W pierwszej kolejno´ci obliczamy c s ˛ ˙ T →∞ całke nieoznaczona˛ ˛ ¶2 ¶ Z µ Z µ 4 2 1 4 1 + + + dx = dx = x x2 x2 x3 x4 a nastepnie przechodzimy do całki oznaczonej ˛ ¶2 Z Tµ 2 1 2 1 4 + 2 dx = − − 2 − − (−4 − 2 − 1/3) x x T T 3T 3 1 Gdy T → ∞.5 Obliczy´ pole obszaru (patrz rysunek 125). a P =− 0 Z x x4 +1 > 0. ze ˙ ˙ x x4 +1 +∞ ¯ Z −∞ < 0. CAŁKI NIEWŁASCIWE 10 8 6 4 2 0 -2 -4 -6 -8 -10 1 2 3 4 5 MATEMATYKA 0. gdy x > 0. którego brzegiem jest prosta y = 0 c i krzywa x y= 4 x +1 Rozwiazanie 18. ¢ R T ¡2 1 2 Rozwiazanie 18.

1 Szczególne całki niewła´ sciwe Całka Eulera . A wiec ˛ ˛ Z ∞ 1√ 2 e−x d x = π (979) 2 0 2 Z ∞ 2 2 1 − erf(x) = √ e−t d t (982) π x oznaczamy przez Erf(x) lub erfc(x) i nazywamy dopełnieniem funkcji błedu do jedno´ci. Wynika z tego. CAŁKI NIEWŁASCIWE Nastepnie przechodzimy do całek oznaczonych ˛ Z 0 Z 0 x x 1 π 0 x = lim x= lim [arctan (x2 )]T = − 4+1d 4+1d T →−∞ 2 T →−∞ 4 −∞ x −T x Z +∞ 0 x x = lim 4+1d T →∞ x Z T 0 x4 x 1 π T d x = lim [arctan (x2 )]0 = +1 2 T →∞ 4 Ostatecznie ³ π´ π π + = P =− − 4 4 2 18. ˙ Pewna modyfikacja całki Eulera-Poissona Z x 2 2 e−t /2 d t (980) Φ(x) = √ 2π 0 R0 R∞ nosi nazwe całki prawdopodobie´ stwa i jest ona stablicowana dla x ∈< 0.MATEMATYKA ´ 18.3. sc a metode obliczania (978) omówimy w rozdziale ˛ dotyczacym całek podwójnych. s ˛ Słuszna jest zatem relacja Z ∞ Z x Z ∞ 2 2 2 2 −x2 −t2 √ e dx = √ e dt + √ e−t d t = 1 (983) π 0 π 0 π x 64 Od angielskiego: error function. ze −∞ e d x = π.99994.Poissona jako funkcja błedu ˛ W rachunku prawdopodobie´ stwa bardzo n czesto wystepuje niewła´ciwa całka Eulera-Poissona s ˛ ˛ Z ∞ 2 e−x d x (978) K= 0 2 -2 -4 -6 4 6 4 2 -4 -2 Poniewaz √ ˛ ˛ ˙ funkcja e−x jest funkcja parzysta. Całke te nazywamy równiez całka Laplace’a ˛ ˛ ˛ ˙ lub całka Gaussa.3 18. √ 2 2 1 −x −x to −∞ e d x = 2 π. Warto´c n s´ ˛ Φ(4) = 0. a Φ(∞) = 1. 4 >. 319 . ˛ W punkcie tym podamy jedynie jej warto´´. Niekiedy całke prawdopodobie´ stwa nazywa sie funkcja błedu64 n ˛ ˛ ˛ ˛ Z x ¡ √ ¢ 2 2 erf(x) = √ e−t d t = Φ x 2 x≥0 (981) π 0 Natomiast róznice ˛ ˙ Rysunek 126: Funkcja Γ(x).

Γ(x)Γ x + 2 2 µ ¶ µ ¶ √ 1 1 4. ˙ ˙ i=1 Podstawowa własno´´ silni opisuje wyrazenie: n! = n(n − 1)!. Γ(n) = (n − 1)! dla n naturalnych 4. Γ(x + 1) = x · Γ(x) π 3. Funkcja gamma nie ma miejsc zerowych Ponadto: 1. Silnie ˛ ˙ ˙ wielkich liczb wyrazamy przy pomocy wzorów Stirlinga ˙ µ ¶ ³ n ´n √ 1 1 + n! = 2πn 1 + + ··· (986) e 12n 288n2 oraz ¶ µ √ 1 ln n − n + ln 2π (987) ln (n!) ≈ n + 2 Zaleta tych wzorów jest to.´ 18. Π 2 2 2 18. Pojecie silni mozna wiec rozszerzy´ na dowolne liczby rzeczywiste x ∈ R i równiez liczby c ˛ ˛ ˙ ˙ zespolone z ∈ C.funkcja gamma: Γ(x) (985) Jak pamietamy silnia n! liczby naturalnej n nazywamy iloczyn 1 · 2 · 3 · · · · · n.3.3. Γ(x)Γ(1 − x) = ¶ sin πx µ √ π 1 = 2x−1 Γ(2x) 2. Przyjmujemy ponadto. ze 1! = 1 i 0! = 1. sc ˛ ˙ Powyzsza relacja dla duzych liczb naturalnych jest niewygodna w stosowaniu. Π(0) = Γ(1) = 1 µ ¶ √ µ ¶ π 3 1 =Γ = 3. ze mozna oblicza´ nimi warto´ silni równiez liczb niecałkowic sci ˛ ˙ ˙ ˙ tych. Π − =Γ − = −2 π 2 2 6. Mozna ˛ ˛ ˙ n Q go równiez zapisa´ przy pomocy symbolu c i.2 Całka Eulera . CAŁKI NIEWŁASCIWE lub Z MATEMATYKA 2 Erf(x) = 1 − erf(x) = √ π Ponadto ∞ e−t d t 2 (984) x Erf(−x) = − Erf (x) 18. Słuzy do tego tak zwana funkcja gamma Γ(x) zdefiniowana nastepujaco: ˛ ˛ ˙ ⎧ Z ∞ ⎪ ⎪ e−t tx−1 d t − całka Eulera dla x > 0 ⎪ ⎪ ⎨ 0 (988) Γ(x) = ⎪ ⎪ n!nx−1 ⎪ ⎪ lim − dla dowolnych x ⎩ n→∞ x(x + 1)(x + 2) · · · (x + n − 1) Do podstawowych własno´ funkcji gamma Γ(x) nalezy: sci ˙ 1. Π − =Γ = π µ 2¶ µ2 ¶ √ 3 1 5. Π(x) = Γ(x + 1) 2.3 Inne całki niewła´ sciwe 320 .

5 −π / 2 pakietów matematycznych.MATEMATYKA ´ 18. n n R 2 x2 R∞ 2 e d x = 16. . d t Ci(x) = γ − ln |x| − t 2 · 2! 4 · 4! Z ∞ −∞ logarytm całkowy ∞ x kosinus całkowy r π 2 (990) sin (x ) d x = 2 Z ∞ −∞ cos (x ) d x = 2 65 ¡ Liczbe γ nazywamy stała Eulera. Niektóre edytory t 0 tekstu maja wbudowane jadra ˛ ˛ -1..5 1 0.5 ∫ 0 x sin t dt t π/2 ex 1 x ln x 1 0 √ 0 1 + x3 -15 -10 -5 5 10 15 (989) -0.5772 = γ. R R ° ° Maple lub MuPad . całka wykładnicza d t = γ + ln |x| + 1 · 1! 2 · 2! −∞ t ∞ 0 ln x d x = −γ = −0.4627. np. CAŁKI NIEWŁASCIWE Jak pamietamy.5 Warto´ całek oznaczonych sci x sin t wiekszo´ci takich funkcji sa s ˛ ˛ Si(x ) = dt -1 stablicowane. które Rysunek 127: Sinus i kosinus całkowy. Na przykład 0 ex d x = 1. automatycznie wyznaczaja ˛ warto´ sci całek oznaczonych funkcji nieelementanych w R1 2 sko´ czonych lub niesko´ czonych przedziałach całkowania. 321 . Jest ona równa granicy lim 1 + ˛ ˛ n→∞ 1 2 + 1 3 + ··· + 1 n ¢ − ln n = 0.453. 0 ex d x = ∞.5772 ex stała Eulera x 0 Ci(x) = Z 1 dt ln |t| cos t x2 x4 + − . . Naleza do nich całki ˙˛ funkcji ex sin x x 2 Si(x ) = 1.. 0 sci: Ponizej przedstawiamy nazwy niektórych całek niewła´ciwych65 i wybrane ich warto´ s ˙ Z x Z ∞ Z ∞ 2 sin t sin t sin t π Si(x) = sinus całkowy t= dt dt = 2 d t t t 2 0 0 0 cos t Ci (x ) = dt t ∫ x e−x cos x x 2 ∫ Ei(x) = Z x et dt −∞ t Z x Li(x) = Z Z et x x2 + + . całek pew˛ nych funkcji (nawet prostych) nie da sie wyrazi´ przez znane c ˛ funkcje elementarne (patrz (755)).

. W równaniu (992) f jest funkcja ˛ ˛ ˛ ˙ dwóch zmiennych. y (x)) = 0. y(x). sc ˛ W szczególnych przypadkach równanie (991) mozna sprowadzi´ do c ˙ y 0 = f (x. y(x). y (n) = 0 lub y (n) = f x.˙ 19. . y 0 . niewiadomej funkcji y(x) i jej pochodnej y 0 (x). y(x). . a y niewiadoma funkcja zmiennej x. . . y 00 ) = 0 lub y 00 = f (x. y 0 (x). Uwaga 19. y. y. y(x)). y(x)) (992) zwanej postacia normalna równania rózniczkowego. ˛ ¡ ¡ ¢ ¢ F x. która jest na pewnym przedziale rózniczkowalna i spełnia równo´´ y 0 (x) = sc ˛ ˙ ˛ ˙ f (x. y. nazywamy równaniem rózniczkowym rzedu 1 w postaci ogólnej. . . a y jest niewiadoma˛ funkcja˛ zmiennej x. Rozwiazaniem tego równania nazywamy ˛ ˛ ˛ kazda funkcje y. n ∈ N ˛ ˙ (993) definiujemy podobnie jak równanie rzedu 1.1 Rozwiazanie szczególne i rozwiazanie ogólne ˛ ˛ 322 (996) (995) . Równanie drugiego rzedu ˛ d2 y d y + +y =x d x2 d x 19. Równanie to okre´la s ˛ ˙ pewien zwiazek miedzy warto´ciami zmiennej x. y (n−1) (x) (994) Przykłady równa´ rózniczkowych zwyczajnych: n ˙ 1.1 Równania rózniczkowe zwyczajne ˙ Pojecie równania rózniczkowego ˛ ˙ O równaniu rózniczkowym mówi definicja: ˙ Definicja 19.1. y 0 ) = 0 (991) w którym F jest dana˛ funkcja˛ trzech zmiennych. y 0 (x)) i równanie rózniczkowe rzedu n.1 Równanie rózniczkowe rzedu 2 ˛ ˙ F (x. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA 19 19. . s ˛ ˛ Rozwiazaniem tego równania nazywamy kazda˛ funkcje y rózniczkowalna w pewnym przedziale ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ 0 i spełniajaca˛ w tym przedziale równo´´ F (x. Równanie pierwszego rzedu ˛ dy +y+x=0 dx 2.1 (Równania rózniczkowego rzedu 1) ˛ ˙ Równanie F (x. y 0 .

Rozwiazanie ogólne jest rodzina ˛ ˛ ˛ rozwiaza´ szczególnych.1.1 Całkujac obustronnie powyzsze równanie wzgledem x ˛ ˛ ˛ ˙ Z Z y0 d x = 2 x d x otrzymujemy rozwiazanie ogólne ˛ y = x2 + C x ∈ R C = const (1004) (1002) (1003) Podstawiajac za C dowolna˛ liczbe. ˛ ˛ Definicja 19. Przykład 19. x0 ∈ E oraz y(x0 ) = y0 (1001) czyli krzywa całkowa (998) przechodzi przez punkt (x0 . y0 ) lub krócej. ˛ n 19. warunek poczat˛ ˛ ˛ kowy (x0 .MATEMATYKA ˙ 19. którego wykresem ˛ ˛ ˛ jest parabola (patrz rysunek 128). y0 ). Istnieje ˛ niesko´ czenie wiele rozwiaza´ szczególnych. z Dowolne rozwiazanie równania ˛ y = y(x) x∈E (998) Rysunek 128: Krzywe całkowe równania y 0 = 2x. ze funkcja f zmiennych x.1 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y 0 = 2x Rozwiazanie 19.2 Wykres całki równania róznicz˙ nazywamy rozwiazaniem szczególnym. 323 . Jezeli rozwiazanie szczególne (998) przyjmuje dla x = x0 warto´c s´ ˛ ˙ y0 . y0 ) ∈ D. y(x)) (997) -3 -2 -1 0 -2 -4 1 2 3 Załózmy. y(x)) (1000) Niech bedzie dane równanie ˛ i pewien punkt (x0 . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Rozwazmy równanie ˙ 4 2 y 0 = f (x.2 Warunek poczatkowy ˛ y 0 = f (x. y jest ciagła ˛ ˙ ˙ w pewnym obszarze D na płaszczy´nie 0xy. C) (999) które zalezy w sposób istotny od parametru C i dla kazdej warto´ci C nalezacej do pewnego s ˙˛ ˙ ˙ przedziału jest rozwiazaniem szczególnym równania (997). otrzymujemy pewne rozwiazanie szczególne. ze rozwiazanie (998) ˛ ˙ spełnia warunek poczatkowy okre´ slony para liczb (x0 . tj. to mówimy. Definicja 19.3 Rozwiazaniem ogólnym równania (997) nazywamy wyrazenie ˛ ˙ y = Φ(x. y0 ). n ˛ n kowego nazywamy krzywa całkowa.

y = y0 . podstawimy w rozwiazaniu ogólnym x = x0 . to otrzymujemy C = x0 − ˛ ˙ arctan y0 oraz y = tan(x − x0 + arctan y0 ) |x − x0 + arctan y0 | < π/2 324 .2 Dane jest równanie rózniczkowe ˙ y0 = 1 + y2 (1006) -1 y 4 C=0 C=1 C=2 2 Rozwiazanie 19. Wstawiajac ja˛ do równania ogólnego. dostajemy ˛ y = x2 + y0 − x2 0 x∈R (1005) Jest to rozwiazanie szczególne spełniajace dany warunek poczatkowy. która odpowiada warunkowi poczatkowemu sc ˛ ˛ 0 0 (x0 . ˛˙ ˛ Przykład 19. y0 ). y0 ). Aby wyznaczy´ rozwiazanie szczególne spełniajace warunek c ˛ ˛ ˛ poczatkowy (x0 . y0 ). y0 ). Jezeli znamy warunek poczatkowy (x0 .2 Załózmy. Stad ˛ dx Rozwiazanie powyzszej całki ma posta´ (patrz Tabela 20 dla a = 1) c ˛ ˙ arctan y = x − C y = tan(x − C) dla |x − C| < π/2 (1007) (patrz rysunek 130). ˛ Rozwiazemy nastepny przykład. stad C = y0 − x2 .˙ 19. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA Niech bedzie dany punkt (x0 . Mamy wiec ˛ y0 =1 1 + y2 Z Z y0 dx = 1dx 1 + y2 Z dy = 1 + y2 Z 0 -2 1 x 2 3 -4 Rysunek 129: Krzywe całkowe równania y 0 = 1 + y2 . Otrzymujemy y0 = ˛ ˛ x2 + C. y0 ). x ∈ E. Jest to ta warto´´ stałej. Jego wykres jest krzywa˛ ˛ ˛ ˛ całkowa˛ przechodzaca˛ przez punkt (x0 . ze istnieje rozwia˛ ˛ ˙ ˙ zanie tego równania i ze jest to funkcja y = ˙ y(x).

3 Rozwiaza´ równanie róznicz˛ c ˙ kowe y0 = y (1008) 0 1.3 Jednym z rozwiaza´ jest ˛ ˛ n funkcja stała y = 0 dla x ∈ R. ze krzywa ˙ ˙ całkowa równania (1009) jest w punkcie (x0 .25 19.5 10 5 Zauwazmy. ze punkt (x0 . Zakładamy. a U jest otoczeniem tego punktu zawartym w D.25 2. y dx = 1 · dx y Z Z dy = dx y ln |y| = x + A A − stała dowolna x+A A x =e e eA = B |y| = e x |y| = Be B − stała dowolna y = ±Bex ±B = C x y = Ce C − stała rózna od 0 ˙ 0 -2.5 -1. to przez kazdy punkt tego obszaru przechodzi co najmniej ˛ ˙ jedna krzywa całkowa tego równania. c ˛ ˛ -5 Otrzymujemy y0 =1 y -10 Nastepnie całkujac obustronnie ˛ ˛ Z Z 0 Rysunek 130: Krzywe całkowe równania y0 = y. Stad rozwiazanie szczególne przyjmie posta´ c ˛ ˛ y = y0 ex−x0 x∈R Rozwiazanie 19. c ˛ ˙ −x0 czyli C = y0 e . y = y0 . y) jest ciagła w obszarze D. Zatem rozwiazaniem ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ ogólnym równania (1008) jest funkcja y = Cex x ∈ R C − stała dowolna Jezeli chcemy wyznaczy´ rozwiazanie szczególne spełniajace warunek poczatkowy (x0 . Otrzymamy wówczas y0 = Cex0 .1 Jezeli prawa strona równania rózniczkowego ˙ ˙ y 0 = f (x. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Rozwiazemy przykład. Jednoznaczno´c rozwiaza´ s´ ˛ n Zakładamy. Powiedzenie. y0 ) lokalnie jednoznaczna oznacza. ze y = Cex jest rozwiazaniem (1008) takze dla C = 0. y0 ) ˛ ˙ ˙ nalezy do D. Bedziemy poszukiwa´ rozwiazania niezerowego. y0 ). y) (1009) jest funkcja˛ ciagła˛ w obszarze D. c ˛ ˛ ˛ ˙ to nalezy w rozwiazaniu ogólnym podstawi´ x = x0 . y) s´ ˛ n Istnienie rozwiaza´ ˛ n Twierdzenie 19. x0 + h) s´ w którym istnieje dokładnie jedno rozwiazanie równania (1009) przyjmujace w x0 warto´c y0 .MATEMATYKA ˙ 19.2 Istnienie i jednoznaczno´c rozwiaza´ równania y 0 = f (x. ˛˙ Przykład 19. ˛ ˛ 325 . ze funkcja f (x. ze istnieje ˙ przedział h>0 (x0 − h.

Prawa strona równania ma pochodna˛ czastkowa sc ˛ ˛ ˛ n ∂ ³ p 2´ 2 33 y = √ 3 y ∂y ciagła˛ dla y 6= 0. y0 ) i spełnia warunek Lipschitza w tym otoczeniu. gdyz dla y > 0 i z ˙ y = 0 mamy ¯ p |f (x.2.1 Warunek Lipschitza MATEMATYKA Powiedzenie. wiec przez kazdy punkt płaszczyzny przechodzi co najmniej jedna krzywa całkowa.˙ 19. -12. y )| ≤ N |y − y | ¯ ¯ (1010) -5 -2. y) − f (x. Wyznaczenie rozwiaza´. ze dla dwóch dowolnych ˙ punktów (x.2 Jezeli pochodna czastkowa funkcji ˛ ˙ f wzgledem y jest ograniczona w U ˛ ¯ ¯ ¯ ∂f ¯ ¯ ¯ ¯ ∂y (x. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 19.3 Jezeli prawa strona równania rózniczkowego (1009) jest ciagła w obszarze ˛ ˙ ˙ D i ma w tym obszarze ciagła˛ pochodna˛ czastkowa˛ wzgledem y. y) − f (x.5 5 Uwaga 19. y)¯ ≤ N to funkcja f spełnia w U warunek Lipschitza.5 -25 Rysunek 131: Krzywe całkowe równania y0 = 3y2/3 . y ) nalezacych do U ¯ ˙˛ zachodzi nierówno´´ sc |f (x.2 Jezeli prawa strona równania rózniczkowego (1009) jest ciagła w otoczeniu ˛ ˙ ˙ U punktu (x0 .4 Przeanalizowa´ równanie c p y0 = 3 3 y2 Rozwiazanie 19. Jednym z rozwiaza´ jest ˛ n ˛ n Rozwiazaniem niezerowym jest funkcja (patrz rysunek 131) ˛ y = (x − C)3 x ∈ R C − stała dowolna 326 . Przykład 19.4 Istnienie rozwiaza´. z ˛ ˙ Jednoznaczno´´ rozwiaza´ . Twierdzenie 19. y) i (x.5 25 12. y) spełnia w U ˙ warunek Lipschitza wzgledem y. Na prostej y = 0 warunek Lipschitza nie zachodzi. ze ˛ ˙ istnieje liczba Ntaka. skad wynika jednoznaczno´´ rozwiaza´ na półpłaszczy´nie y > 0 oraz na sc z ˛ ˛ ˛ n półpłaszczy´nie y < 0. oznacza. ze funkcja f (x. to przez ten punkt przechodzi lokalnie jednoznaczna krzywa całkowa tego równania. Prawa strona równania jest ciagła na całej płasz˛ ˛ ˛ n czy´nie Oxy. to przez kazdy punkt obszaru ˛ ˛ ˛ ˙ D przechodzi lokalnie jednoznaczna krzywa całkowa tego równania. Twierdzenie 19.5 0 0 2. y )| = 3 3 y 2 = 3y −1/3 y = 3y −1/3 |y − y | ¯ ¯ y = const = 0 x∈R przy czym y −1/3 → ∞ dla y → 0.

RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 19. C) R f (x) d x Rysunek 132: Krzywe całkowe równania 2y/x.1 Algorytm metody rozdzielenia zmiennych Rozwiazujac równanie rózniczkowe za pomoca ˛ ˛ ˛ ˙ metody rozdzielenia zmiennych stosujemy nastepujacy krótki zapis ˛ ˛ f (x) dy = g(y) dx 1 2 3 10 5 równanie rózniczkowe ˙ rozdzielenie zmiennych całkowanie rózniczek ˙ całka ogólna rozwiazanie ogólne ˛ -3 -2 -1 0 g(y) d y = f (x) d x -5 -10 R y0 = g(y) d y = G(y) = F (x) + C y = ϕ(x.MATEMATYKA ˙ 19. y ∈ Y } przechodzi lokalnie jednoznaczna krzywa całkowa tego równania G(y) − G(y0 ) = F (x) − F (x0 ) (1014) gdzie F i G sa˛ funkcjami pierwotnymi funkcji f i g. to przez kazdy punkt ˙ (x0 .4 Równaniem rózniczkowym o zmiennych rozdzielonych nazywamy równanie ˙ y 0 = f (x)g(y) lub y 0 = Równanie to jest całkowalne elementarnie. a funkcja g(y) jest ciagła i rózna od 0 na przedziale ˛ ˛ ˙ Y .3. y0 ) (1013) obszaru D = X ×Y = {(x. Przykład 19.3 Równania rózniczkowe o zmiennych rozdzielonych ˙ Mówi o nim definicja: Definicja 19.5 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y0 = 2y x (1015) 327 .4 Jezeli w równaniu rózniczkowym ˙ ˙ y0 = f (x) g(y) (1012) f (x) g(y) (1011) funkcja f (x) jest ciagła na przedziale X. y) : x ∈ X. 19. Twierdzenie 19.

Poniewaz funkcja stała równa 0 dla x 6= 0 tez jest rozwiazaniem tego równania. ˙ 328 . ˙ 19. przy czym f (x) = 2/x.3 Równania rózniczkowe sprowadzalne do równa´ o zmiennych rozdzielonych n ˙ Tabela 24 Równanie y d = f (ax + by + c) dx ³y ´ dy =f x dx Podstawienie u = ax + by + c y u= x Tablica 24: Równania rózniczkowe sprowadzalne do równania o zmiennych rozdzielonych.2 x 6= 0 C = const (1017) C 6= 0 ln |y| = ln |C| x2 Przypadki szczególne równania rózniczkowego o zmiennych rozdzielonych ˙ Tabela 23 Równanie rózniczkowe ˙ dy =a dx dy = f (x) dx dy = f (y) dx Prawa strona stała nie zalezy od y ˙ nie zalezy od x ˙ Całka ogólna y = ax + C Z y = f (x) d x + C Z dy +C f (y) = 0 lub f (y) Tablica 23: Przypadki szczególne równania rózniczkowego o zmiennych rozdzielonych.3. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA Rozwiazanie 19. Obszarem ˛ D moze by´ kazda z czterech ´wiartek płaszczyzny 0xy.3. a g(y) = 1/y. Stosujac metode rozdzielenie zmiennych.˙ 19.5 Jest to równanie (1012). ˛ ˙ ˙ wiec ko´cowe rozwiazanie ma posta´ n c ˛ ˛ y = Cx2 19. w ´wiartkach III i IV y = Cx2 dla C < 0 c c (rysunek 132). c ˙ c ˛ ˛ ˙ otrzymujemy 2y dy = x dx Nastepnie ˛ 2 dy = dx y x Z Z 2 dy = dx y x oraz ln |y| = 2 ln |x| + ln |C| Ostatecznie mamy |y| = |C| x2 (1016) W ´wiartkach I i II mamy y = Cx2 dla C > 0.

dy du = u+x . 19. =a+b . y = y(x)− szukana˛ funkcja. dx 1 (f (u) − u) x u = y . p(x)− współczynnik równania. funkcje ˛ ˛ dy ˛ ˙ ˛ p(x). W efekcie otrzymu˛ jemy dy = −p(x) d x (1021) y Po scałkowaniu mamy ln |y| − ln |C| = − p(x) d x Z ¯y¯ ¯ ¯ ln ¯ ¯ = − p(x) d x C y = Ce− p(x) d x Z (1022) Stad ˛ (1023) gdzie: C− stała CORJ .MATEMATYKA ˙ 19. a f (x)− prawa strona. = a + bf (u) dx dx dx dx Całka ogólna wyraza sie wzorem alternatywnym ˛ ˙ Z du =x+C a + bf (u) = 0 lub a + bf (u) dy = f (u).czytamy: całka ogólna równania jednorodnego. gdy f (x) 6= 0. Znajac całke ogólna równania jednorodnego rozwiaza´ równanie niejednorodne stosujac ˛ ˛ ˛ ˛ c ˛ jedna z dwóch metod: metode uzmienniania stałej lub metode przewidywania ˛ ˛ ˛ całki szczególnej równania niejednorodnego. d x = y 0 − jej pochodna. u = ax + by + c. dx (1018) du = dx 2. 2. Rozwiaza´ równanie jednorodne otrzymane z równania (1019) przez zastapienie prawej ˛ c ˛ strony zerem. to równanie (1019) nazywamy równaniem jednorodnym (RJ). x y = xu. dy + p(x)y = 0 (RJ) (1020) dx Równanie jednorodne rozwiazujemy poprzez rozdzielenie zmiennych. 329 .4 Równanie rózniczkowe liniowe pierwszego rzedu ˛ ˙ Przytoczymy definicje: ˛ Definicja 19. w ˙ przeciwnym przypadku.5 Równaniem rózniczkowym liniowym pierwszego rzedu nazywamy równanie ˛ ˙ dy + p(x)y = f (x) dx (1019) gdzie x jest zmienna niezalezna. równanie nazywamy równaniem niejednorodnym (RN). ˛ ˛ Jezeli f (x) ≡ 0. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 1. dx dx f (u) = u + x du . f (x) sa ciagłe na przedziale X. tj. dy du dy du = f (u). Aby rozwiaza´ równanie niejednorodne (1019) nalezy: ˛ c ˙ 1.

tzn. zakładajac. ze otrzymane wyrazenie ˛ ˛ ˙ ˙ y = C(x)e− p(x) d x (1024) bedzie rozwiazaniem równania niejednorodnego (RN).˙ 19.6 Rozwiaza´ równanie ˛ c 2 dy − 2xy = xex dx (RN) (1027) Rozwiazanie 19. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA • Metoda uzmienniania stałej polega na zastapieniu stałej C.6 Piszemy równanie jednorodne ˛ dy − 2xy = 0 dx Rozdzielajac zmienne mamy ˛ dy = 2x d x y ln |y| = x2 + ln |C| czyli y = Cex 2 (RJ) (1028) (1029) Całkujac obustronnie dostajemy ˛ (1030) (1031) Stosujemy metode uzmienniania stałej. wystepujacej w (CORJ). staC zastepujemy funkcja˛ C(x) ˛ ˛ y = C(x)ex Otrzymane równanie oraz jego pierwsza˛ pochodna ˛ 2 2 dy = C 0 (x)ex + 2C(x)xex dx 2 (1032) (1033) 330 . Uwzgledniajac (1025) w (1024) otrzymujemy ˛ ˛ całke ogólna równania niejednorodnego (CORN): ˛ ˛ ∙Z ¸ p(η) d η y= f (x)e (CORN) (1026) d x + A e −p(x) d x Przykład 19. ˛ ˛ ˛ funkcja C(x). Wstawiajac rozwiazanie ˛ ˛ ˛ ˛ (1024) i jego pochodna do równania (RN) (1019) otrzymamy ˛ dy = C 0 (x)e− dx C 0 (x)e− C 0 (x)e− p(x) d x p(x) d x − C(x)p(x)e− p(x) d x p(x) d x − C(x)p(x)e− = f (x) p(x) d x + p(x)C(x)e− p(x) d x = f (x) (1025) p(x) d x C 0 (x) = f (x)e C(x) = R f (x)e p(η) d η dx + A gdzie: A− dowolna stała całkowania.

8 Wyznaczy´ całke szczególna˛ równania niejednorodnego c ˛ dy − y = 3x + 5 dx metoda˛ przewidywania.5x2 ex (1035) CORJ CSRN 2 gdzie A jest stała dowolna. to przewidu˛ ˙ jemy.7 Mamy p (x) = 1/x.3 Twierdzenie to moze by´ wykorzystywane. jezeli do dowolc ˙ ˛ ˙ nej całki szczególnej równania niejednorodnego (CSRN) dodamy całke ogólna˛ odpowiedniego ˛ równania jednorodnego CORN = CSRN + CORJ (1036) Uwaga 19.8 Poniewaz prawa strona jest wielomianem pierwszego stopnia.7 Uwzgledniajac wzór (1026) rozwiaza´ równanie ˛ ˛ ˛ c dy 1 x>0 + y=x dx x R 1 Rozwiazanie 19. f (x) = x. gdy wcze´niej znale´li´my jakakolwiek c s z s ˛ ˙ CSRN. Rozwiazanie 19. wstawiamy wielomian (1038) oraz c jego pochodna˛ dy =A (1039) dx do równania (1037) i po przekształceniu otrzymujemy −Ax + (A − B) = 3x + 5 331 (1040) .4. Aby je wyznaczy´. ze CSRN bedzie takze wielomianem pierwszego stopnia ˛ ˙ ˙ y = Ax + B (1038) (1037) o nieznanych współczynnikach A i B. zatem ˛ Z Z 1 1 1 1 − ln x ln x − ln x x2 d x + A = x2 + A = y=e xe d x + Ae x x 3 x 19.MATEMATYKA ˙ 19. ˛ ˛ Przykład 19. otrzymujemy całke ogólna˛ równania ˛ ˛ ˛ niejednorodnego (1027): µ ¶ 1 2 2 2 2 CORN : y= x + A ex = Aex + 0. x d x = ln x. Po wykonaniu oblicze´ dostajemy n 1 C 0 (x) = x stad C(x) = x2 + A ˛ 2 (1034) Podstawiajac wyznaczona˛ funkcje C(x) do równania (1032).1 Zwiazek miedzy całkami równania jednorodnego i niejednorodnego ˛ ˛ O zwiazku tym mówi nastepujace twierdzenie: ˛ ˛ ˛ Twierdzenie 19. Przykład 19.5 Całke ogólna˛ równania niejednorodnego mozna otrzyma´. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE wstawiamy do równania niejednorodnego (1027).

Ma ono posta´ c dy −y =0 dx Rozdzielajac zmienna˛ otrzymujemy ˛ dy = dx y y = Cex Stosujac teraz Twierdzenie 19. gdy współczynnik jest stały i gdy n ˛ prawa strona równania f (x) jest jedna z ponizszych funkcji: ˛ ˙ 1. ˛ Przewidujemy (CSRN) w postaci ϕ(x) podobnej do f (x). suma lub iloczynem funkcji poprzednich trzech typów. a nastepnie CORN. s ˛ ˛ ˛ ½ −A = 3 (1041) A−B =5 Stad ˛ ½ A = −3 B = −8 (CSRN ) (1042) Zatem całka szczególna (1038) wyrazi sie wzorem ˛ y = −3x − 8 (1043) Rozwia˛zemy teraz równanie jednorodne otrzymane z równania (1037) przez zastapienie jego ˛ ˙ prawej strony zerem. 4. funkcja wykładnicza. jezeli współczynniki przy jednakowych sc ˛ ˙ potegach x po obu stronach równo´ci beda równe. ˛ ˛ 2. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA Ostatnia równo´´ bedzie spełniona dla dowolnych x. wielomianem.9 Dane jest równanie dy + 5y = 25x + 10 dx Wyznaczy´ metoda˛ przewidywania CSRN. ˛ ˛ 3. tj.5 otrzymujemy ˛ y = −3x − 8 + Cex (1047) CORJ (1044) (1045) Co po scałkowaniu daje (1046) Metode przewidywania stosujemy do równa´ liniowych. aby otrzymane równanie ˛ ˛ ˙˛ liniowe było tozsamo´cia. Przykład 19. ale zawierajaca pewne stałe A ˛ ˛ i B (na razie nieznane). Wstawiajac y = ϕ(x) do (RN) i zadajac.˙ 19. funkcja trygonometryczna. wyznaczamy te stałe i projekt (CSRN) y = ϕ(x) ze stałymi współs ˛ ˙ czynnikami stanowi (CSRN). c ˛ 332 .

ze CSRN jest funkcja˛ postaci ˛ ˙ y = A + Bx Aby wyznaczy´ współczynniki A. . a prawa strona f (x) = 25x + 10. ˛ ˙ fo funkcja ϕ (x) proponowana w Tabeli 25 nie moze by´ projektem równania niejednorodnego c ˙ (projekt ϕ prowadzi do sprzeczno´ sci).9 Współczynnik równania p (x) = 5. . to ˙ y = 1 + 5x + Ce−5x 19. Odpowiednie równanie jednorodne ma c posta´ c dy + 5y = 0 dx Jego rozwiazaniem ogólnym jest całka ˛ y = Ce−5x Poniewaz CORN = CSRN + CORJ. a + bx + cx2 + .2 Przypadek szczególny przewidywania Jezeli prawa strona równania niejednorodnego jest rozwiazaniem równania jednorodnego. A + Bx. A + Bx + Cx2 + . . jest ˛ wiec funkcja˛ typu a + bx. eks (a sin ωx + b cos ωx) (a + bx)eks (a + bx) sin ωx + (e + fx) cos ωx ks Ae A sin ωx + B cos ωx A. Nalezy wówczas projektowa´ c ˙ xϕ (x) 333 (1048) . a + bx. Zgodnie z Tabela˛ 25 przewidujemy. eks (A sin ωx + B cos ωx) (A + Bx)eks (A + Bx) sin ωx + (E + F x) cos ωx ks Tablica 25: Projekty CSRN Rozwiazanie 19.4.MATEMATYKA f (x) − prawa strona (RN) ˙ 19. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE ϕ(x) − projekt (CSRN) ae a sin ωx + b cos ωx a. B wstawiamy projekt do równania wyj´ciowego. . Otrzymujemy c s B + 5 (A + Bx) = 25x + 10 Stad ˛ 5Bx + 5A + B = 25x + 10 Porównujac współczynniki po prawej stronie ze współczynnikami po lewej mamy ˛ 5B = 25 stad B = 5 ˛ 5A + B = 10 stad A = 1 ˛ Wstawiajac te warto´ci do projektu dochodzimy do postaci CSRN s ˛ y = 1 + 5x W celu wyznaczenia CORN musimy zna´ CORJ.

Definicja 19. ˛ ˙ Warunki poczatkowe dla równania II-go rzedu polegaja na podaniu trzech liczb: ˛ ˛ ˛ 0 x0 . ˙˛ 334 . y(x).10 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ dy − y = ex dx MATEMATYKA Rozwiazanie 19. y. y1 ) i zadaniu. y0 ) ˛ ˛ i (x1 . aby dla x = x0 pewna całka szczególna tego równania y = ϕ(x) przyjmowała warto´´ ˙˛ 0 y0 i aby jednocze´ snie jej pierwsza pochodna miała warto´c y0 s´ ϕ(x0 ) = y0 0 ϕ0 (x0 ) = y0 (1051) Warunki brzegowe dla równania II-go rzedu polegaja na podaniu dwóch punktów (x0 .5 Równania rózniczkowe drugiego rzedu ˛ ˙ Mówi o nich definicja. ze jego lewa strona s ˛ ˙ jest równa 0 Aex − Aex = 0 Prowadzi to do sprzeczno´ci s 0 = ex W zwiazku z powyzszym proponowany projekt jest zły.6 Równaniem rózniczkowym drugiego rzedu nazywamy równanie ˛ ˙ F (x.10 Zgodnie z Tabela˛ 25 proponujemy rozwiazanie w postaci ˛ ˛ y = Aex Nastepnie podstawiamy ten projekt do równania wyj´ciowego i widzimy. y 0 (x)) (1049) wyrazajace zwiazek miedzy miedzy szukana˛ funkcja y(x). y0 (1050) sc i zadaniu. y 0 .˙ 19. y0 . y 00 ) = 0 lub y 00 = f (x. Przyjmujemy projekt (1048) w postaci ˛ ˙ Axex i otrzymujemy Aex + Axex − Axex = ex Stad ˛ A=1 A wiec ˛ y = xex 19. a jej pochodnymi y 0 (x) i y 00 (x) oraz ˛ ˛ ˛ ˛ ˙ ˛ zmienna niezalezna˛ x. aby pewna krzywa całkowa przechodziła przez te punkty. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Przykład 19.

kombinacja liniowa sinusa i kosinusa y = A sin ωx + B cos ωx y 0 = −Bω sin ωx + Aω cos ωx y 00 = −Aω 2 sin ωx − Bω 2 cos ωx gdzie: A. ˛ Aby znale´´ rozwiazanie (1052) nalezy wyznaczy´ dwie całki szczególne tworzace układ zc c ˛ ˛ ˙ podstawowy. ˛ ˛ Definicja 19. zatem zerowanie sie lewej strony (1052) wymaga.2 Równanie charakterystyczne (1055) (1054) Poszukujac całek postaci (1053) stawiamy pytanie: jakie ma by´ r.6 19. aby funkcja y = erx c ˛ rx spełniała równanie (1052). Podstawiajac ˛ ˙ ˙ ja wraz z pochodnymi do (1052) otrzymujemy ˛ erx (r2 + pr + q) = 0 Poniewaz erx 6= 0. np. Załózmy. q− sa˛ stałymi.6. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 19. ze funkcja y = e spełnia równanie (1052).7 Równanie y 00 + py 0 + qy = 0 (1052) gdzie: p. aby ˛ ˛ ˙ y0 i y 00 miały posta´ podobna do postaci funkcji y. Poniewaz p. q sa stałymi. wykładnicze y = erx y 0 = rerx y 00 = r2 erx r − stała (1053) 2. 335 (1058) . zaleznie od tego. czy wyróznik równania charakterystycznego ˙ ˙ ˙ ∆ = p2 − 4q jest dodatni. nazywamy jednorodnym równaniem rózniczkowym liniowym drugiego ˙ rzedu o stałych współczynnikach.1 Równania rózniczkowe liniowe drugiego rzedu o stałych współ˛ ˙ czynnikach Równania jednorodne o stałych współczynnikach Na wstepie podamy definicje. ˛ Rozwazymy trzy przypadki. równy zero lub ujemny. Moga to by´ funkcje: c c ˛ ˛ 1.MATEMATYKA ˙ 19. B. ω− stałe 3.6. trygonometryczne. iloczyn tych dwóch funkcji y = erx [A sin ωx + B cos ωx] y 0 = erx [(Ar − Bω) sin ωx + (Aω + Br) cos ωx] y 00 = erx [(Ar2 − 2Brω − Aω2 ) sin ωx + (Br2 + 2Arω − Bω 2 ) cos ωx] 19. zatem ˙ r2 + pr + q = 0 (1056) (1057) Równanie (1057) nosi nazwe równania charakterystycznego.

ze całke ogólna w tym przypadku mozemy zapisa´ c ˛ ˛ ˙ ˙ y(x) = (A + Bx)er0 x gdzie: A i B− dowolne stałe. Nalezy ich szuka´ w zbiorze rozwiaza´ (1055). ze funkcje ˛ ˙ y1 (x) = e−px/2 cos ωx y2 (x) = e−px/2 sin ωx (1067) sa całkami równania (1052). gdy ich stosunek ˛ y2 = e(r1 −r2 )x y1 nie jest stały. Przypadek ∆ < 0 W tym przypadku równanie charakterystyczne nie ma pierwiastków rzeczywistych. Ma ona posta´ c c ˛ ˛ ˛ ˙ y2 (x) = xer0 x Oznacza to. a wiec nie ma całek postaci (1053). Przypadek ∆ > 0 Istnieja dwa pierwiastki charakterystyczne ˛ p 1p 2 p − 4q r1. Całka ogólna równania jest kombinacja liniowa tych rozwiaza´ ˛ ˛ ˛ n y = Aer1 x + Ber2 x gdzie: A i B− dowolne stałe. a ich kombinacja liniowa ˛ y(x) = e−px/2 (A sin ωx + B cos ωx) jest całka ogólna równania (1052). jezeli stała ω przyjmuje warto´c s´ ˛ ˙ ω= 1p 4q − p2 2 (1068) (1066) (1065) (1064) (1062) (1061) (1063) Funkcje (1067) tworza układ podstawowy. Okazuje c ˛ ˛ n ˙ sie. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 1. 2.2 = − ± 2 2 y2 (x) = er2 x MATEMATYKA (1059) prowadzace do dwóch całek szczególnych równania ˛ y1 (x) = er1 x (1060) Całki (1060) tworza układ podstawowy. 3.˙ 19. Przypadek ∆ = 0 W tym przypadku istnieje jeden pierwiastek charakterystyczny p r0 = − 2 i tylko jedna całka równania (1052) y1 (x) = er0 x Druga całke mozna wyznaczy´ metoda uzmienniania. ˛ ˛ 336 (1069) .

5 -0. (1073) e−αx sin ωx (1072) y 2 y 10 7. 133 dla róznych C1 .5 0 0 0. to ˙ ˙ er1 x = e(−α+iβ)x = e−αx+iωx = e−αx eiωx = (1071) = e−αx (cos ωx + i sin ωx) = e−αx cos ωx + ie−αx sin ωx Wyrazenie (1071) jest pewna˛ całka˛ zespolona˛ równania (1052).5 0 1.4 (Do przypadku 3) Rozwiazania równania (1057) dla ∆ < 0 maja˛ posta´ c ˛ p 1 p r1.5 1 5 0 2.2 = − ± i 4q − p2 = −α ± iβ 2 2 (1070) Jezeli przyjmiemy.5 3.MATEMATYKA ˙ 19. C2 ) ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ y = C1 e−x + C2 e−2x 337 . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Uwaga 19. Biorac oddzielnie kazdy jej ˛ ˙ ˙ składnik otrzymujemy dwie funkcje rzeczywiste e−αx cos ωx Ich kombinacja liniowa y = e−αx (A sin ωx + B cos ωx) jest całka˛ ogólna˛ równania (1052).75 x -1 -1 x -2.11 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y 00 + 3y 0 + 2y = 0 Rozwiazanie 19.5 1 -2 -5 Rysunek 133: Rozwiazanie równania y 00 + ˛ 3y0 + 2y = 0. Przykład 19. gdy ∆ < 0.25 2. ze y = erx . Rysunek 134: Rozwiazanie równania y00 + ˛ 12y0 + 36y = 0.11 Podstawiamy y = er i piszemy równanie charakterystyczne ˛ r2 + 3r + 2 = 0 Pierwiastki charakterystyczne sa˛ równe r1 = −1 r2 = −2 Stad rozwiazanie ogólne wyraza sie wzorem (patrz rys.

5 2 2. nazywamy niejednorodnym równaniem rózniczkowym ˙ liniowym drugiego rzedu o stałych współczynnikach.3 Równania niejednorodne o stałych współczynnikach Przytoczymy definicje: ˛ Definicja 19. Stad ˛ ˛s ˛ e−2x cos 3x cze´´ rzeczywista e−2x sin 3x cze´´ urojona ˛sc ˛sc Sa to rozwiazania szczególne.12 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y 00 + 12y 0 + 36y = 0 Rozwiazanie 19. C2 − stałe dowolne Przykład 19.5 3 -0. W celu wyodrebnienia cze´ci rzeczywistej i urojonej wybieramy pierwiastek r = −2 + 3i. ˛ 19.12 Piszemy równanie charakterystyczne ˛ r2 + 12r + 36 = 0 MATEMATYKA Równanie to ma jeden pierwiastek charakterystyczny równy r0 = −6.6. Odpowiadajace mu dwa ˛ rozwiazania szczególne maja˛ posta´ c ˛ y1 = e−6x y2 = xe−6x Natomiast rozwiazanie ogólne przyjmuje posta´ (patrz rys. 1 C1 .˙ 19.8 Równanie y 00 + py 0 + qy = f (x) (1074) gdzie: p.5 1 1. q− stałe. a ich kombinacja liniowa ˛ ˛ y = e−2x (C1 sin 3x + C2 cos 3x) = Ae−2x sin (3x + B) jest rozwiazaniem ogólnym (patrz rys. 134 dla róznych C1 .5 -1 Rysunek 135: Rozwiazanie równania y 00 + ˛ 4y 0 + 13y = 0. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Przykład 19.13 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ y 00 + 4y 0 + 13y = 0 Rozwiazanie 19. f (x)− znana funkcja. C2 ) c ˛ ˙ y = (C1 + C2 x) e−6x I ostatni przykład dla ∆ < 0. ˛ 338 .5 0 0 0. 135 dla wybranych A i B).13 Piszemy równanie charakterys˛ tyczne r2 + 4r + 13 = 0 Pierwiastki charakterystyczne sa˛ zespolone i maja˛ posta´ c r1 = −2 − 3i r2 = −2 + 3i 0.

Ω− stałe. k. tzn. Całke szczególna˛ równania (1077) poszukujemy metoda˛ przewidy˛ wania. 339 8 9 sin 2x + cos 2x 145 145 Ostatecznie całka ogólna równania niejednorodnego ma posta´ c 8 9 CORN : y = e2x (A sin 3x + B cos 3x) + sin 2x + cos 2x | {z } | 145 {z 145 } CORJ CSRN (1087) . Przykład 19.5: ˛ c ˛ ˙ CORN = CSRN + CORJ (1075) Aby znale´´ (CORN). 145 9a + 8b = 1 −8a + 9b = 0 (1085) Zatem ySN = (1086) Uwaga 19. ze ˙ ∆ = −36 √ Czyli ∆ = 6i.14 Wyznaczamy całke ogólna˛ równania jednorodnego ˛ ˛ y 00 − 4y 0 + 13y = 0 W tym celu wyznaczymy równanie charakterystyczne r2 − 4r + 13 = 0 Stwierdzamy. zc c ˛ ˙ gdy ⎧ kx ⎨ ae a sin Ωx + b cos Ωx (1076) f (x) = ⎩ kx e (a sin Ωx + b cos Ωx) gdzie: a. zawsze mozna stosowa´ metode uzmienniania stałych. jezeli ˛ ˙ ˙ ½ Stad: a = ˛ 9 . mozna zastosowa´ metode przewidywania. Otrzymali´my dwa pierwiastki zespolone s r1.MATEMATYKA ˙ 19.b 145 (1083) Rózniczkujac powyzsze wyrazenie i wstawiajac je z pochodnymi do równania (1077) dostajemy: ˛ ˛ ˙ ˙ ˙ (1084) = 8 . b. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Równanie (1074) mozna rozwiaza´ elementarnie wykorzystujac Twierdzenie 19. Powinna mie´ posta´ podobna do prawej strony (1077). c c ˛ ySN = a sin 2x + b cos 2x (9a + 8b) sin 2x + (−8a + 9b) cos 2x = sin 2x Bedzie ono spełnione dla kazdego x.14 Rozwiaza´ niejednorodne równanie rózniczkowe drugiego rzedu ˛ c ˛ ˙ y 00 − 4y 0 + 13y = sin 2x Rozwiazanie 19. W przypadku.5 Kazde równanie rózniczkowe liniowe drugiego rzedu o współczynnikach stałych ˛ ˙ ˙ jest całkowalne elementarnie. Przedstawimy ja na przykłac ˛ ˛ ˙ dzie.2 = 2 ± 3i Wobec tego (CORJ) ma posta´ c y(x) = e2x (A sin 3x + B cos 3x) (1082) (1080) (1081) (1079) (1078) (1077) gdzie: A i B− dowolne stałe.

˛ zwane współczynnikami oraz funkcja f (x) − prawa strona sa wiadomymi funkcjami zmiennej ˛ x okre´ slonymi w pewnym przedziale X. q (x) i f (x) sa˛ ciagłe w przedziale ˛ ˙ X.9 Równanie rózniczkowe liniowe drugiego rzedu o zmiennych współczynnikach ˛ ˙ w postaci ogólnej zapisujemy d2 y dy + p (x) + q (x) y = f (x) d x2 dx lub y 00 (x) + p (x) y 0 (x) + q (x) y = f (x) (1089) (1088) W równaniu tym niewiadoma jest funkcja y zmiennej x. ˛ Uwaga 19. Twierdzenie 19. to iloczyn ˛ ˙ tej funkcji przez dowolna˛ stała ˛ Cy1 (x) jest tez rozwiazaniem tego równania. ˛ ˙ 340 C − stała dowolna .6 W´ród równa´ rózniczkowych liniowych drugiego rzedu o zmiennych współczyns n ˙ ˛ nikach sa˛ równania niecałkowalne elementarnie. 2. niejednorodnym.7 Równania rózniczkowe liniowe drugiego rzedu o zmiennych ˛ ˙ współczynnikach Definicja 19.6 Jezeli w równaniu (1088) funkcje p (x) . q (x). gdy f (x) 6= 0 dla wszystkich x ∈ X. na przykład równanie Bessela 1 y 00 + y 0 + y = 0 x oraz równania całkowalne elementarnie. y0 ∈ R istnieje dokładnie jedno rozwiazanie tego równania spełniajace ten warunek poczatkowy. y0 x0 ∈ X y0 . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA 19. to dla kazdego warunku poczatkowego ˛ ˙ 0 0 x0 . na przykład jednorodne równanie Eulera p q y 00 + y 0 + 2 y = 0 x x 19. gdy f (x) = 0 dla wszystkich x ∈ X. y0 .7. jednorodnym. q − stałe (1091) (1090) Równanie rózniczkowe liniowe drugiego rzedu jednorodne ˛ ˙ Równanie to ma posta´ c y 00 (x) + p (x) y 0 (x) + q (x) y = 0 (1092) Twierdzenie 19.1 p. natomiast funkcje p (x) . Roz˛ ˛ ˛ wiazanie to istnieje w całym przedziale X.˙ 19. Równanie (1088) nazywamy: 1.7 Jezeli funkcja y1 (x) jest rozwiazaniem równania jednorodnego.

to wzór ˙ Z y2 (x) = y1 (x) Z e − p(η) d η 2 y1 (x) dx (1093) okre´la drugie niezerowe rozwiazanie tego równania tworzace z poprzednim stosunek y2 (x) /y1 (x) s ˛ ˛ nie stały.9 do utworzenia rozwiazania ogólnego sa potrzebne dwa rozwia˛ ˛ ˛ zania szczególne y1 (x) i y2 (x). C2 − stałe dowolne C1 . Wstawiajac ten stosunek do równania ˛ ˛ ˛ y 00 (x) + p (x) y 0 (x) + q (x) y = 0 otrzymujemy po uporzadkowaniu ˛ 0 00 0 u00 y1 + 2u0 y1 + p (x) u0 y1 + u [y1 + p (x) y1 + q (x) y1 ] = 0 (1095) Poniewaz y1 (x) jest rozwiazaniem równania (1095). to kombinacja liniowa tych funkcji C1 y1 (x) + C2 y2 (x) C1 . których stosunek y2 (x) /y1 (x) = u (x) nie jest stały. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Twierdzenie 19. X1 ⊂ X.10 Jezeli jest znane rozwiazanie niezerowe równania jednorodnego ˛ ˙ y1 (x) rózne od 0 w pewnym przedziale X1 . ˛ Twierdzenie 19. C2 − stałe dowolne jest rozwiazaniem ogólnym równania jednorodnego obejmujacym wszystkie rozwiazania tego ˛ ˛ ˛ równania. to wyrazenie w nawiasie jest zerem.8 Jezeli funkcje y1 (x) i y2 (x) sa˛ rozwiazaniami równania jednorodnego. ˛ ˛ Zgodnie z Twierdzeniem 19. Jezeli ˙ pierwsze z tych rozwiaza´ jest znane. to drugie mozemy uwaza´ za iloczyn ˛ n ˙ ˙ c y2 (x) = y1 (x) u (x) x ∈ X1 (1094) gdzie u (x) jest funkcja niewiadoma. ˛ ˙ ˙ Wobec tego 0 u00 y1 + 2u0 y1 + p (x) u0 y1 = 0 (1096) 341 .9 Jezeli funkcje y1 (x) i y2 (x) sa˛ rozwiazaniami niezerowymi równania jed˛ ˙ norodnego i ich stosunek y2 (x) /y1 (x) nie jest stały. Kombinacja liniowa tych dwóch rozwiaza´ o współczynnikach dowolnych jest rozwia˛ n ˛ zaniem ogólnym równania jednorodnego obejmujacym wszystkie rozwiazania tego równania. Twierdzenie 19. to ˛ ˙ kombinacja liniowa tych funkcji C1 y1 (x) + C2 y2 (x) jest rozwiazaniem tego równania.MATEMATYKA ˙ 19.

otrzymujemy ˛ ˛ ˛ ˛ ¸ Z ∙ 0 Z 00 y1 u 2 + p (x) d x dx = − u0 y1 Z 0 ln u = −2 ln y1 − p (x) d x Z 1 0 ln u = ln 2 − p (x) d x y1 Z u0 = eln(1/y1 ) e Z 2 − p(x) d x u0 = 1 − e 2 y1 Z p(x) d x Stad ˛ u (x) = 1 − e 2 y1 p(η) d η dx (1099) Przykład 19.75 1 1. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Dzielac równanie (1096) przez y1 otrzymujemy ˛ równanie ∙ 0 ¸ y1 00 0 u + u 2 + p (x) = 0 (1097) y1 MATEMATYKA 3 2 Jest to równanie typu jednorodnego równania rózniczkowego liniowego pierwszego rzedu ˛ ˙ dy + p (x) y = 0 dx o niewiadomej u0 (x). 136) ˛ ˛ y (x) = C1 x + C2 x ln x 19.25 -1 Rysunek 136: Rozwiazania jednorodnego ˛ równania Eulera.25 0.7. funkcja y1 (x) = C1 x jest rozwiazaniem równania s ˛ ˛ 1 1 y 00 − y 0 + 2 y = 0 x x Korzystamy ze wzorów (1094) i (1099) Z Z Z 1 1 − (− x ) d x 1 ln x e e d x = C2 x ln x y2 (x) = y1 (x) u (x) = x dx = x 2 x x2 Rozwiazaniem ogólnym (patrz Twierdzenie 19. Mamy u00 y0 = −2 1 − p (x) u0 y1 (1098) 1 0 0. Całkujac (1098) wzgledem x i opuszczajac stała całkowania. ˙ Rozwiazanie 19.15 Rzeczywi´cie. q = 1 y 00 − y 0 + 2 y = 0 x x jezeli y1 (x) = x.15 Znale´´ rozwiazanie ogólne jednorodnego równania Eulera zc ˛ 1 1 p = −1.5 0.˙ 19.2 x>0 (1100) Niejednorodne równanie rózniczkowe liniowe drugiego rzedu ˛ ˙ 342 .9) sa funkcje (patrz rys.

16 Rozwiaza´ niejednorodne równanie rózniczkowe drugiego rzedu ˛ c ˛ ˙ 1 1 y 00 − y 0 + 2 y = 1 x x x>0 (1103) Rozwiazanie 19.75 1 1. niejednorodne) (1101) Jest ono ´ sle zwiazane z odpowiadajacym mu sci´ ˛ ˛ równaniem jednorodnym y 00 + p (x) y 0 + q (x) y = f (x) 5 3. ˛ Twierdzenie 19. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Równanie tego typu ma posta´ c RN (rów. ˛ Wykorzystujac relacje (1103) dochodzimy do ˛ ˛ y (x) = x2 + C1 x + C2 x ln x x>0 (1104) Graficzna interpretacja rozwiazania (1104) jest przedstawiona na rysunku 137. i (1102) zachodzi zwiazek ˛ CORN = CSRN + CORJ Przykład 19.MATEMATYKA ˙ 19.25 0. x > 0.75 2. to funkcja ˛ n Z Z −y2 (x) f (x) y1 (x) f (x) y = y1 (x) d x + y2 (x) dx W (x) W (x) gdzie ¯ ¯ y (x) y2 (x) W (x) = ¯ 1 0 0 ¯ y1 (x) y2 (x) ¯ ¯ ¯ ¯ (1105) (1106) jest rozwiazaniem szczególnym równania niejednorodnego ˛ y 00 + p (x) y 0 + q (x) y = f (x) 343 .25 0 0 0.25 1.5 0.12 Jezeli sa˛ znane dwa rozwiazania niezerowe y1 (x) .11 Miedzy rozwiazaniami równa´ (1101) ˛ n ˛ ˛ niejednorodnego równania Eulera.5 1.5 y 00 + p (x) y 0 + q (x) y = 0 RJ (równanie jednorodne) (1102) Rysunek 137: Rozwiazania Twierdzenie 19.16 Wykorzystujemy rozwiazanie równania jednorodnego ˛ ˛ 1 1 y 00 − y 0 + 2 y = 0 x x z poprzedniego przykładu (CORJ). y2 (x) równania jed˛ ˙ norodnego y 00 + p (x) y 0 + q (x) y = 0 i stosunek tych rozwiaza´ nie jest stały. Ma ono posta´ c y = C1 x + C2 x ln x x>0 x>0 Rozwiazanie szczególne równania niejednorodnego poszukujemy w postaci y = x2 .

Podstawiajac powyzsze funkcje oraz prawa˛ strone f (x) = 2x do rozwiazania (1105) ˛ ˛ ˛ ˙ otrzymujemy ¯ ¯ ¯ x x ln x ¯ ¯ W (x) = ¯ ¯ 1 1 + ln x ¯ = x (1 + ln x) − x ln x = x Z −x ln x (2x) x (2x) y = x d x + x ln x dx = x x ¶ µ Z Z 1 2 1 2 x ln x − x + x3 ln x = = −2x x ln x d x + 2x ln x x d x = −2x 2 4 1 3 1 3 = −x3 ln x + x + x3 ln x = x 2 2 Z A wiec na mocy Twierdzenia 19. Rozwiazaniem ogólnym jest ˛ y = C1 xr1 + C2 xr2 344 (1111) . RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Przykład 19. r2 . ∆ = (p − 1)2 − 4q > 0.˙ 19. r1 6= r2 i dwa rozwiazania ˛ ˛ r1 r2 szczególne: y1 = x i y2 = x . q − stałe x>0 (1108) p. q − stałe Przewidujemy rozwiazanie szczególne w postaci ˛ y = xr r − stała (1109) Podstawiajac te funkcje do (1108) otrzymujemy równanie charakterystyczne ˛ ˛ ˛ x2 r (r − 1) xr−2 + xprxr−1 + qxr = 0 Stad ˛ Dzielac obustronnie przez xr mamy równanie na r ˛ r (r − 1) xr + prxr + qxr = 0 r2 + (p − 1) r + q = 0 (1110) 1.17 Rozwiazaniem ogólnym równania jednorodnego odpowiadajacego danemu ˛ ˛ ˛ równaniu niejednorodnemu sa˛ funkcje y1 = x i y2 = x ln x.11 całka ogólna równania niejednorodnego (CORN) jest równa ˛ 1 y = C1 x + C2 x ln x + x3 2 Równanie jednorodne Eulera (1091) p q y 00 + y 0 + 2 y = 0 x x zwykle zapisujemy w ponizszej postaci ˙ x2 y 00 + xpy 0 + qy = 0 p. Istnieja dwa pierwiastki r1 .17 Rozwiaza´ równanie ˛ c 1 1 y 00 − y 0 + 2 y = 2x x x x>0 MATEMATYKA (1107) Rozwiazanie 19. Stosunek tych rozwiaza´ nie jest ˛ n stały.

w którym nie wystepuje x ˛ F (y. Okazuje sie.8 Równania rózniczkowe liniowe drugiego rzedu sprowadzalne ˛ ˙ do równa´ rzedu pierwszego n ˛ Niektóre równania rózniczkowe liniowe drugiego rzedu mozna za pomoca pewnych podsta˛ ˛ ˙ ˙ wie´ sprowadzi´ do równa´ rzedu pierwszego. Istnieje jeden pierwiastek r0 i jedno rozwiazanie y1 = xr0 . y 0 . y 0 . Przekształcamy ˛ ˛ xr = er ln x = xa+ib = e(a+ib) ln x = ea ln x eib ln x = xa [cos (b ln x) + i sin (b ln x)] Wyodrebniamy cze´´ rzeczywista i cze´´ urojona ˛ ˛sc ˛ ˛sc ˛ y1 = xa cos (b ln x) y2 = xa sin (b ln x) (1114) (1113) Sa to rozwiazania szczególne. Bierzemy jeden z nich r = a + ib i tworzymy potege o wykładniku zespolonym xr . y 00 ) = 0 Przykład 19. y 0 . y 0 > 0} równanie rózniczkowe ˙ p y 00 = 4x y 0 y 0 = u (x) Stad mamy y 00 = ˛ du . równanie jednorodne wzgledem y.18 Rozwiaza´ w obszarze ˛ c D = {x ∈ R.18 Analizowane równanie jest równaniem typu (1116). y 0 . Podstawiajac wyrazenie na y 00 do równania rózniczkowego (1119) mamy ˛ ˙ ˙ dx √ u0 (x) = 4x u (1120) 345 (1119) y = ez(x) z 0 = u (x) (1118) y 0 = u (y) (1117) y 0 = u (x) (1116) Rozwiazanie 19. ∆ = 0. y 00 ) = 0 2. rozwiazanie ogólne ma posta´ c ˛ ˛ ˛ y = xa [C1 cos (b ln x) + C2 sin (b ln x)] (1115) 19.MATEMATYKA ˙ 19. y 00 ˛ F (x. Tak wiec ˛ ˛ ˙ y = (C1 + C2 ln x) xr0 (1112) 3. ze funkcja ˛ ˛ ˙ r0 y2 = x ln x równiez jest rozwiazaniem (1108). Równanie (1110) ma dwa pierwiastki zespolone: r = a ± ib. y. Podstawiamy ˛ . ∆ < 0. równanie. y 00 ) = 0 3. y ∈ R. Sa to: n c n ˛ ˛ 1. równanie. w którym nie wystepuje y ˛ F (x. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE 2.

otrzymujemy ˛ (y − 1) du u = 2u2 dy 346 . natomiast u (y) jest funkcja˛ złozona˛ zmiennej x ˙ d 0 d y = u (y) x d dx y 00 = du dy du = u dy dx dy (1125) Podstawiajac (1124) i (1125) do (1123). ze y 0 > 0. Rozwiazanie 19. Rozdzielajac zmienne ˛ ˙ ˙ s ˙ ˙ ˙ du √ = 4x d x u i całkujac. ˛ Przykład 19. dostajemy ˛ lub Stad ˛ Poniewaz ˙ to y 0 = x4 + 2Cx2 + C 2 Zatem 1 2 y = x5 + Cx3 + C 2 x + B 5 3 (1122) √ 2 u = 2x2 + C1 √ u = x2 + C ¢2 ¡ u = x2 + C y 0 = u (x) Jest to rozwiazanie ogólne równania (1119).˙ 19. to wiemy. ze równiez u (x) > 0.19 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe drugiego rzedu ˛ c ˛ ˙ (y − 1) y 00 = 2y 02 dla y 6= 1. Podstawiamy ˛ y 0 = u (y) (1124) (1123) Aby wyznaczy´ y 00 . ze y i y 0 sa˛ funkcjami c sc ˛ ˛ ˛ ˙ ˙ zmiennej x. rózniczkujemy te równo´´ obustronnie.19 Równanie jest typu (1117). pamietajac. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE lub MATEMATYKA √ du = 4x u dx (1121) Poniewaz załozyli´my.

otrzymujemy ˛ ˛ du dy = 2 u y−1 ln u = 2 ln (y − 1) + ln C ln u = ln C (y − 1)2 Stad ˛ u = C (y − 1)2 Poniewaz ˙ y 0 = u (y) to ¡ ¢ dy = C (y − 1)2 = C y 2 − 2y + 1 dx Z Z dy = dx C (y − 1)2 1 = x+A − C (y − 1) 1 − = Cx + B y−1 1 y−1 = − Cx + B 1 y = +1 C1 x + B1 C1 x + B1 + 1 y = C1 x + B1 A wiec ˛ Przykład 19. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE Jest to równanie rzedu pierwszego wzgledem niewiadomej funkcji u (y). Zakładajac. ze u 6= 0.MATEMATYKA ˙ 19.20 Bedziemy analizowa´ to równanie w obszarze c ˛ ˛ D = {x > 0. ˙ ˙ Rozwiazanie 19. y 0 ∈ R} Podstawiamy y = ez(x) Stad ˛ y 0 = z 0 ez(x) a Zatem ¡ ¢ y 00 = ez z 02 + z 00 (1126) (1127) (1128) ¢ ¡ ¢ ¡ x2 e2z z 02 + z 00 = x2 + 1 e2z z 02 347 . ˛ ˛ ˛ ˙ rozdzielajac zmienne i całkujac. y > 0.20 Rozwiaza´ równanie rózniczkowe ˛ c ˙ ¡ ¢ x2 yy 00 = x2 + 1 y 02 przy załozeniu. ze xy 6= 0.

Zatem wynik (1130) mozemy zapisa´ c u=a− ˙ x+a − u=x A wiec ˛ z0 = x i z0 = a − Stad ˛ z = 1 x2 + B lub z = ax − a2 ln (x + a) + B 2 Ostatecznie mamy y = bex 2 /2 u=a− a2 x+a a2 x+a lub y = beax |x + a|−a 2 348 . to podstawiajac A = 1/a dostajemy ˛ ˙ ˙ a2 . to u = x dla x > 0.˙ 19. otrzymujemy równanie pierwszego rzedu ˛ ˛ ˛ x2 Stad ˛ du = u2 dx (1129) 1 1 =− −A (1130) u x Jezeli A = 0. Jezeli A 6= 0. RÓWNANIA RÓZNICZKOWE ZWYCZAJNE MATEMATYKA Upraszczajac przez e2z i podstawiajac z 0 = u (x).

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->