Wstęp do prawoznawstwa

:
I Charakterystyka nauk prawnych:
Nauka: • interpretacja pragmatyczna – uczenie się, zdobywanie wiedzy • interpretacja pragmatyczna – rezultat procesu zdobywania wiedzy, pewien zespół twierdzeń spełniających określone kryteria Klasyfikacja nauk: • nauki społeczne i przyrodnicze – różnią się przedmiotem badań (społeczeństwo, przyroda) • nauki teoretyczne (nauki, których zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie procesów i zjawisk. Poszukują odpowiedzi na pytania „jak jest?” Np. historia, socjologia, ekonomia, fizyka i biologia) Są to nauki deskryptywne. Praktyczne – ich celem jest formułowanie uzasadnianie różnego rodzaju norm, dyrektyw, ocen i wzorów zachowania. Pyt. „jak być powinno?”, ściślej „jak powinniśmy się zachować?” Np. nauki inżynieryjne, medyczne, etyka normatywna, gramatyka. Nauki normatywne. • Nauki empiryczne – uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do szeroko rozumianego doświadczenia (obserwacji, eksperymentu). Np. fizyka, geogr., socjolog, psycholog, Formalne – brak odwołań do doświadczenia, uzasadnianie twierdzeń (dowodzenie) polega na wyprowadzaniu twierdz w oparciu o reguły inferencyjne (wnioskowania) z innych twierdzeń przy czym niektóre z ostatnich przyjmuje się bez dowodu (aksjomaty). Np. matematyka, logika formalna Nauki prawne należą do grupy nauk społecznych i podejmują zagadnienia charakterystyczne zarówno dla nauk teoretycznych, jak i praktycznych oraz jak dla empirycznych i formalnych. Nauki prawne – grupa nauk społ., których przedmiotem badawczym jest analiza norm prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno – prawnych. Podział nauk prawnych: • Filozoficzne • Pozytywne o prawie o Systematyczne o Historyczne Trzy podstawowe typy n. prawnych nauczane na uniwersytetach: • Filozofii (teorii) prawa • Szczegółowym naukom o prawie (dogmatyka prawnicza) • Naukom historyczno – prawnym Metody analizy prawa: • Językowo – logiczne (wyjaśnianie, interpretowanie i porządkowanie przepisów prawnych) • Socjologiczne (socjologia empiryczna – badania ankietowe, wywiad, wnioskowania statystyczne, bad. panelowe i obserwacja uczestnicząca) • Psychologiczne (ustalanie poczytalności sprawcy, resocjalizacja

1

Logika: • Formalna – sformalizowane rachunki o L. klasyczna – rachunek zdań, nazw, kwantyfikatorów o L. deontyczna – rachunek logiczny zajmujący się operacjami na zdaniach, w których występują zdania normatywne Np. jest nakazane, dozwolone itp. • Nieformalna (teoria argumentacji) – przytaczanie argumentów na rzecz (arg. pro) i przeciwko określonej tezie (arg. contra).

II Pojęcie prawa i jego funkcje:
Prawo (realizm prawniczy) • zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych (prawo w książkach), • zbiór decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników (prawo w działaniu), • prawo to pewne przeżycie psychiczne człowieka (L. Petrażycki), • zbiór norm słusznych, które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury człowieka (prawo natury) Prawo (pozytywistycznie, J. Austin – teoria imperatywu) – rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą zastosowania przymusu. Prawo i moralność to dwa różne i niezależne od siebie porządki normatywne. Wg tej teorii elementami konstytutywnymi prawa są: • rozkaz • suwerenność władzy • obowiązek wykonania • sankcja przymusu Nieodłącznym elementem prawa jest fakt, że na straży jego norm stoi przymus państwowy. Współczesny pozytywizm – H. L. A. Hart – prawo nie da się jednoznacznie zdefiniować, gdyż obejmuje normy różnego rodzaju (prawo stanowione i zwyczajowe, wewnętrzne i międzynarodowe publiczne, karne i cywilne). Prawo – „ zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy. Prawo, państwo i przymus – nierozerwalny trójkąt dla pozytywistów. Prawo natury – katolicka koncepcja, św. Augustyn i św. Tomasz. Koncepcja laicka L. Fuller. Obok prawa pozytywnego, którego źródłem są akty władzy państwowej, istnieje jeszcze prawo natury, którego ostatecznym źródłem jest albo bóg (doktryna katolicka)albo właściwości natury człowieka (Grocjusz Hobes Locke) lub zasady współżycia w społeczeństwie L. Fuller. Lex – normy zawarte w tekstach prawnych ( ustawach, aktach podstawowych i precedensach) Ius – normy zawarte w tekstach prawnych, zasady sprawiedliwości czy moralności politycznej, które uważa za wiążące nawet wtedy gdy nie zostały zapisane w żadnym tekście prawnym. Dla pozytywistów prawo = Lex Dla nie pozytywistów prawo = Ius Prawo przedmiotowe to prawo pozytywne – ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie. Prawo podmiotowe to ogół uprawnień, które na różnych zasadach przypisujemy jednostce. Pozytywiści – jednostka nie może mieć żadnych innych uprawnień poza tymi, które przyznało jej państwo.

2

Nie pozytywiści – kategoria prawa podmiotowego jest pierwotna wobec prawa przedmiotowego – jednostka ma pewne prawa bez względu na to czy państwo gotowe jest je uznać czy też nie. Prawo wewnętrzne a międzynarodowe publiczne: Prawo wewnętrzne – reguluje stosunki wew. na terytorium danego państwa, Prawo międzynarodowe publiczne (prawo traktatowe) – normuje stosunki między państwami, mniejsza skuteczność, Prawo międzynarodowe Podmioty prawa Państwa, organizacje międzynarodowe (ONZ, NATO), w kontekście niektórych traktatów – osoby fizyczne Źródła Kreowane jednostronnie Powstają w drodze umów dwustronnych przez organy państwowe lub wielostronnych (konwencje lub (ustawy, precedensy sądowe) traktaty) Sankcje Przymus Dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań; w szczególnych przypadkach sankcje gosp., użycie sił zbrojnych Pierwszeństwo prawa międzynarodowego nad prawem wewnętrznym – w razie konfliktu normy prawa wewnętrznego z normą prawa międzynarodowego ta ostatnia przeważa. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych. Prawo międzynarodowe prywatne – gałąź prawa wewnętrznego, ma charakter kolizyjny, normuje stosunki prawne ( gł. cywilno – prawne, w których występuje element obcy), określenie jakie prawo będzie właściwe dla wszelkich roszczeń wynikających ze stosunków tego typu. Funkcje prawa: • kontroli zachowań (regulacja zachowań) o normatywne – normy oddziałują na zachowanie, działają przez ludzką świadomość, norma nie może wpływać na nasze zachowanie jeżeli nie znamy jej treści o pozanormatywne – oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery, pola minowe, infrastruktury – drogi, linie elektryczne, telefoniczne, systemowe – zwiększenie popytu, inflacji, przyjęcie określonej struktury administracyjnej), środki pozanormatywne mogą wpływać na nas bez naszej wiedzy Podstawowa funkcja normy – takie wpływanie na zachowanie by podejmowane działanie było pożądane przez normodawce powstrzymywanie się od działań niepożądanych Sankcja – dolegliwość, która poniesie adresat normy na wypadek niestosowania się do normy. Gratyfikacja – nagroda, która otrzyma w sytuacji zachowania się zgodnie z normą. N. Bobbio – podział systemów: o represyjne – operują zakazami i sankcjami, nastawione na ochronę porządku i bezpieczeństwa o promocyjne – odwołują się do nakazów i nagród, ich zadaniem jest realizacja programów społecznych (rozwój gospodarczy, opieka socjalna) • rozdziału dóbr i ciężarów – rozdzielanie dóbr, ciężarów, uprawnień, obowiązków między członków danego społeczeństwa Prawo wewnętrzne Osoby fizyczne, prawne, instytucje

3

Sprawiedliwość (wg J. Rawls) – podstawowa cnota instytucji społecznych, najważniejsza cnota prawa. Zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) – osoby, sytuacje, stany rzeczy, które są pod istotnymi względami podobne powinny byś traktowane podobnie. Reguły sprawiedliwości materialnej: o reguły sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej)  każdemu stosownie do pracy  każdemu stosownie do potrzeb  każdemu do zasług  każdemu stosownie do pozycji społecznej  każdemu to samo (elitarystyczna) – skrajna interpretacja Żaden system prawa nie może się bez tych reguł obejść. o reguły sprawiedliwości komutatywnej (wymiennej) Standardy sprawiedliwości proceduralnej (reguły): o zasada bezstronności i niezawisłości sądu, o równości stron o prawo do obrony • regulacji konfliktów Konflikt – sytuacja w której jedna ze stron występuje z żądaniami, roszczeniami, twierdzeniami, które druga strona kwestionuje. Rodzaje konfliktów: 1. ze wzgl. na strony: o dwubiegunowe – 2 strony o wielobiegunowe – więcej stron 2. ze wzgl. na rodzaj strony: o indywidualne o kolektywne Metody rozwiązywania konfliktów: o tryb kontraktowy (bezpośrednia metoda regulacji konfliktów) – same strony rozwiązują konflikt, autonomia stron (decydują o zasadach, procedurze rozwiązania sporu), dobrowolne porozumienie – umowa (konsensus) o mediacyjno – koncyliacyjny ( mediator, koncyliator – pomocnik i Pośrednia metoda doradca stron, nie ma uprawnień władczych), pełna autonomia co regulacji do wyboru mediatora, a także co do procedury prowadzenia konfliktów rokowań oraz zasad rozwiązywania konfliktu biorą udział os. o arbitrażowy – strony mają wpływ na wybór arbitra, procedury trzecie rokowań oraz zasady rozwiązania sporu lecz decyzja arbitra ma charakter władczy i jest wiążąca dla stron oraz może być przymusowo wyegzekwowana o adjudykacyjny – postępowanie wg określonych procedur i zasad, strony nie mają wpływu na wybór adudykatora,

4

III Prawo a moralność:
Innymi systemami normatywnymi, za pomocą których poddaje się kontroli zachowanie człowieka jest: • Religia • Obyczaj • Moralność itp. Etos – ogół norm społecznych, regulujących zachowania członków danego społeczeństwa; skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi. Moralność – obejmuje te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. PRAWO (norma prawna) Stopień formalizacji i instytucjonalizacji b. sformalizowane i zinstytucjonalizowane; specjale procedury tworzenia i stosowania norm, skomplikowane układy instytucji i procedur (parlament, administracja, sądy, więzienia); może być tworzone, zmieniane i uchylane; Normy p są bardziej precyzyjne i określone. Uzasadnienie tetyczne – źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego (ustawa-sejm, rozporządzenie - rada ministrów); MORALNŚĆ (norma moralna) System niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany; brak możliwości zmian; proces powstawania norm moralnych – spontaniczny; nie podlega dekretowaniu; bardzo ogólne wskazania; Uzasadnienie aksjologiczne; zaczyna obowiązywać, gdy upowszechni się przekonanie, że określone zachowanie jest dobre (złe), słuszne (niesłuszne), w związku z tym norma moralna określa sposób zachowania; źródło – spontanicznie rozwijające się oceny, oparte o aprobatę społeczną; Niesproceduralizowane i wyczerpują się w różnego rodzaju aktach społ. potępienia i dezaprobaty; sankcje rozsiane Odpowiedzialność doxatyczna – odpowiedzialność za motywy, intencje i przekonania (nie życz bliźniemu co tobie nie miłe) Osoby fizyczne Nie jest strukturalnie powiązana z państwem;

Obowiązywanie norm

Sankcje

Przedmiot regulacji

sformalizowane i zinstytucjonalizowane, wymierzane przez specjalne organy sądy, w specjalnym trybie (proces), po zastosowaniu procedury; sankcje skupione Zewnętrzne zachowania ludzi; wina – podstawowa forma odpowiedzialności prawnej;

Podmioty Stosunek do państwa

Osoby fizyczne; organizacje, instytucje (osoby prawne) Strukturalnie powiązane z państwem; organy państw. tworzą, zmieniają i uchylają normy prawne;

5

50 Techniki włączania wartości moralnych:  Bezpośrednia inkorporacja – pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (zakaz zabójstwa. Nie pozytywiści – dowodzą. dwa różne i niezależne systemy normatywne. rażąca niewdzięczność. w razie braku szanowania prawo może przestać obowiązywać. 6 . a nie przez moralność oraz zachowania regulowane i przez prawo i przez moralność. np. Formuła Radbrucha – jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne. a nie reguluje prawo. uszkodzenia ciała. dobra wiara. społeczno – gospodarczego przeznaczenia prawa. zasad. Prawo jest stanowione zgodnie z wolą społeczną. (spór pozytywistów z nie pozytywistami) Pozytywiści – rozdział prawa i moralności. o Krzyżowanie się moralności i prawa – istnieją takie zachowania. kradzieży) o Przepisy odsyłające – odsyłają do innych przepisów. że też pozytywistów pozwala wprowadzać akty barbarzyństwa jeśli zatwierdzono je prawnie. iż prawo powinno respektować przekonania moralne większości społeczeństwa) • Walidacyjne – jak niezgodność prawa z normami moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych. niskie pobudki. powszechnie akceptowane reguły moralności publicznej. które reguluje moralność. każdy czyn uregulowany przez prawo ma odpowiednik w regulacji moralnej. Sfera regulacji wspólna dla prawa i moralności obejmująca sytuację:  gdzie prawo i moralność regulują zachowania tak samo – sfera regulacji zbieżnej  gdzie regulują zachowania odmiennie – sfera regulacji rozbieżnej (gdy dochodzi do zbiegu tych systemów uważa się. inne klauzule generalne (przepisy) – do ustalonych zwyczajów. regulowane wyłącznie przez prawo. Prawo – istotny czynnik aktywnie kształtujący przekonania moralne (walka z nietolerancją. zasada współżycia społecznego (stosunki międzyludzkie). Związek prawa i moralności – prawo powinno respektować wartości moralne. religijna. klauzury generalne – przepisy.Relacje między prawem a moralnością: • Przedmiotowe – jaki zachodzi stosunek regulacji między prawem a moralnością: o Prawo to minimum moralności – zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych przez moralność. to tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej stosowania. – gosp. które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny określonych zachowań. dyskryminacją rasową. wzajemna pomoc. formuła pozytywistyczna gwarantuje poczucie pewności i bezpieczeństwa. reguł. szczególne okrucieństwo. należytej staranności. niesprawiedliwość prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie – (Dura Lex sed Lex) jeśli prawidłowo je ustanowiono i nie uchylono. ani obywatele do jej przestrzegania. wierność małżeńska itd. o równouprawnienie kobiet). interesu społ. o Terminy wartościujące – wartości np. • Funkcjonalne – jak normy moralne wpływają na treść norm prawnych i odwrotnie (jak prawo wpływa na treść przekonań moralnych) str.

który określa konsekwencję jakie nastąpią w sytuacji. a zatem nie można o nich powiedzieć. skuteczne lub nie skuteczne. Hipoteza określa zakres zastosowania normy. Normą nie można przypisać wartości logicznej. Normy i przepisy prawne Norma prawna – zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania. wydanie ustawy. wskazówki itd. Podstawową funkcją normy jest sformułowanie określonej dyrektywy postępowania. Jeden przepis prawny jest elementem wielu różnych norm prawnych (przepisy o obronie koniecznej i stanie najwyższej konieczności stosują się do wielu różnych przestępstw o których mówi k. 100o”.) Przepis prawny może pokrywać się z normą prawną jeśli znajdziemy w nim wszystkie elementy normy prawnej. punktów. małżeństwa. Dyrektywy . gdyby adresat zachował się nie zgonie z normą – naruszył ją. lecz na pytanie „jak być powinno” – jak ktoś powinien się zachować. Pogląd odmawiający normą wartości logicznej nazywamy STANOWISKIEM NORM KOGNITYWISTYCZNYM.k. ustęp itd. Normy – należą do szerszej grupy wypowiedzi dyrektywnych obejmującej różnego rodzaju zalecenia. życzenia. ustępów. zdania. w których powinien on zachować się w sposób przewidziany przez normę. że są prawdziwe lub fałszywe. Np. Przepis prawny – elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego. oceny i performatywy Zdanie – wypowiedź oznajmująca.IV NORMY PRAWNE I PRZEPISY PRAWNE Normy. którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu np.nie można przypisać im wartości logicznej (lecz istnieje szczególna kategoria dyrektyw i ocen. liter) to każdy artykuł (paragraf. o których można orzec. Zdaniami są tylko zdania oznajmujące.) będzie stanowił przepis prawny. iż są prawdziwe lub fałszywe. Określa zakres normowania normy.  Dyspozycję (D) – określa wzór powinnego zachowania się. która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa pytania:  Kto i w jakich okolicznościach?  Jak powinien się zachować?  Jakie będą konsekwencje? (nie musi być w normie) Rekonstruuje się je z przepisów prawnych. mianowanie i odwołanie kogoś ze stanowiska.  Sankcję (S) – element normy. przy czym zwykle do rekonstrukcji jednej normy potrzeba wielu przepisów. zawarcie umowy. Formułuje nakazy. Wypowiedzi performatywne – służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych. Jeśli tekst prawny będzie składał się z artykułów (paragrafów. 7 . obowiązujące lub nie obowiązujące. wyroku. Możemy o nich powiedzieć iż są słuszne lub nie słuszne. 59 i 60) Wszystkie koncepcje budowy normy prawnej posiadają te same elementy:  Hipotezę (H) – określa adresata normy oraz okoliczności. wywołuje skutek nie istniejący przed ich użyciem. której możemy przypisać wartość prawdy lub fałszu. dyrektywy (normy techniczne „jeżeli chcesz doprowadzić wodę do wrzenia to powinieneś ją podgrzać do temp. nie odpowiadają na pytanie „jak jest”. rady. zakazy lub dozwolenia (nakłada uprawnienia lub obowiązki). Normy nie mają charakteru opisowego (deskryptywnego). Koncepcje budowy normy prawnej (strony 58.

przedsiębiorstwo Telex. rozporządzenia). strony mogą odstąpić od tych przepisów przyjmując inne postanowienia czy reguły. Akty normatywne. zasady konstytucyjne (z. Normy ogólne i indywidualne (ze względu na sposób określenia adresata):  Normy generalne – adresat jest określony przez wskazanie jego cech (każdy człowiek. nie zawisłości sądów. zasada domniemania niewinności oskarżonego (In dubio pro reo – wątpliwości dowodowe należy rozstrzygać na korzyść 8 . 4. Ze względu na sposób określenia czynu:  Normy abstrakcyjne – odnoszą się do zachowań powtarzalnych np.Podziały przepisów prawnych: 1. Przepisy nakazujące. ustawy. decyzje administracyjne. 7. prezydent Rzeczypospolitej)  Normy indywidualne – adresat jest oznaczony nazwą indywidualną. gdy strony nie uregulowały swych stosunków w odmienny sposób niż to przewiduje dany przepis. celowościowe) – nie wskazują one. Zasady prawa i zwykłe normy prawne:  Zasady prawa:  Zady uniwersalne (całego systemu prawa) – np. każda osoba wezwana w charakterze świadka…  Normy konkretne – odnoszą się do zachowań jednorazowych np. państwa prawnego. w których zawarte są normy ogólne noszą nazwę aktów tworzenia prawa (konstytucja. wzywa się Jana Kowalskiego w charakterze świadka… Normy. 2. muszą zawsze być respektowane przez strony 5. Lech Wałęsa. podziału władzy. zakazujące i dozwalające 3. które dopiero mają zostać wydane. ale pokazują jaki cel powinien osiągnąć pozostawiając kwestię wyboru środków realizacji tego celu do jego dyspozycji. 6. wyroki sądowe. Przepisy kompetencyjne – upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm. Określają zakres swobody czy wolności w regulowaniu swych stosunków. wydawania określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności. Normy programowe (finalne. jak powinien zachować się adresat normy. Normy indywidualno – konkretne to akty stosowania prawa np. instytucja państwowa. zwykle imieniem własnym np. które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne to normy ogólne. Przepisy dyspozytywne i imperatywne:  Dyspozytywne (Ius dispositivum) – przepisy względnie obowiązujące – stosuje się je tylko wtedy. równości wobec prawa)  Zasady części systemu prawa – odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa np. żołnierz. funkcjonariusz publiczny. Przepisy odsyłające i blankietowe:  Odsyłające:  Systemowe – odsyłają do innych przepisów prawnych  Pozasystemowe – odsyłają do reguł czy zasad pozaprawnych (odsyłają do zasad współżycia społecznego)  Blankietowe – odsyłają do aktów normatywnych.  Imperatywne (Ius cogens) – przepisy bezwzględnie obowiązujące – działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione wolą stron.

jeżeli zakres zwykłej normy został spełniony. Konstyt. Przepisy o prawach i wolnościach obywatelskich maja takie same cechy. Dworkin – różnice między zasadami i zwykłymi normami podaje on na przykładzie dwóch następujących reguł: „nikt nie może odnosić korzyści z wyrządzonego zła” (zasada). „testament ustny musi być sporządzony w obecności co najmniej trzech świadków” (zwykła norma). ponieważ uważa się. Zasady – mają charakter dyrektyw optymalizacyjnych – norm nakazujących realizację określonego w nich stanu rzeczy w możliwie największym stopniu. to normy zastosować nie wolno – jeśli wiec testament ustny został sporządzony w obecności przynajmniej 3 świadków. Kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych: • Miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych – zasady są formułowane przede wszystkim w konstytucjach i ustawach • Ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w systemie prawa. Mówi się wtedy o wewnętrznej hierarchii aktów normatywnych. V OBOWIĄZYWANIE PRAWA: Reguły walidacyjne – reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz zawartych w nich przepisów prawnych. co zwykłe normy prawne zawarte w danym akcie normatywnym. ♦ obowiązywanie w sensie faktycznym – normy. nie jest natomiast jasne jakich stanów faktycznych odnosi się nasza zasada 2. z. to normę należy zastosować. 9 . ♦ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – normy spełniające przyjęte kryteria etyczne (słuszne. prawnych jedna z nich zostaje uznana za nie obowiązującą. Zdaniem Dworkina różnica między zasadami i zwykłymi normami prawnymi sprowadza się zasadniczo do trzech podstawowych kwestii: 1. (formuła mniej lub bardziej) 3. ale ocena wagi i doniosłości zasady w rozstrzygnięciu danej sprawy. za których naruszenie organy państwowe pociągają do odpowiedzialności (normy stosowane przez organy państwowe). jeśli natomiast świadków było mniej to jest nieważny. Zwykle normy funkcjonują w sposób albo albo. że chociaż zasady mają tą samą moc prawną. autonomii woli stron i wolności umów. w przypadku zasad prawnych ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko sformułowany – wiemy do jakiej formy testamentu odnosi się reguła o 3 świadkach. Wszystkie normy prawne należy interpretować mając na względzie zasady systemu prawa. które zostały prawidłowo ustanowione i nie zostały uchylone. to jednak odgrywają one rolę szczególną w procesach stosowania wykładni prawa. jeżeli nie.oskarżonego). moralne). Obowiązywanie prawa: ♦ obowiązywanie w sensie normatywnym (systemowym) – normy. Konflikt zasad nie prowadzi do takich konsekwencji (brak derogacji którejkolwiek z nich). jakiejś jego gałęzi lub nawet instytucji prawnej. sprawiedliwe. R. swobodnej oceny dowodów. interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę przede wszystkim zasady konstytucyjne. • Funkcja normy w procesach wykładni i stosowania prawa. w razie sprzeczności zwykłych n. Zdaniem Tryb. to testament jest ważny. z. zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania. O zastosowaniu zasad decyduje nie ich zakres zastosowania.

które zostały prawidłowo ustanowione. które w rażący sposób naruszają elementarne i nie kontrowersyjne zasady moralny (formuła Radbrucha). z zasady państwa prawa wynika między innymi zasada ochrony praw słusznie nabytych i zasada Lex retro non agit. Sąd może odmówić zastosowania w danym przypadku jednej z norm kolizujacych ze sobą: ∗ obowiązywanie w sensie faktycznym . ustawa uchyla rozporządzenie. Obowiązywanie w sensie normatywnym 10 . ustawy – sejm w trybie przewidzianym w konstytucji.  reguła merytoryczna (Lex specialis de rogat legi generali) – stosuje się ją do norm w stosunku zawierania się (nadrzędności. np. które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone (derogowane).Charakterystyczne reguły walidacyjne: ∗ obowiązują normy. ta reguła ma najwyższą moc.reguła de Sue tudo – norma prawna traci moc obowiązującą (wychodzi z użycia) w skutek niestosowania przez dłuższy czas lub radykalnej zmiany okoliczności. Norma specjalna nie uchyla (pozbawia mocy obowiązującej) normę ogólną. „uchyla się rozporządzenie…”. gdy akt późniejszy ma moc prawną nie niższą nią akt wcześniejszy. ∗ norma prawna by obowiązywać musi zostać prawidłowo ogłoszona – opublikowana zgodnie z prawem. zostały ustanowione przez upoważniony organ zgodnie z procedurą. Reguła Lex specialis de rogat legi generali nie jest regułą derogac. np. uchylenie następuje bez względu na czas wydania i ogólność  reguła chronologiczna (Lex posterior de rogat legi prori) – akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej. derogacja milcząca = derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania – normodawca wprowadza nowe przepisy i nie uchyla poprzednich. ∗ obowiązują nie tylko normy ustanowione. Lex generalis – norma ogólna. jak stosować przepisy ogólne i specjalne w przypadku kolizji. Jeśli dojdzie do kolizji reg. np. Jeśli dochodzi do zbiegu reguły hierarchicznej z pozostałymi regułami to stosuje się zawsze regułę hierarchiczną. że doszło do derogacji milczącej):  reguła hierarchiczna (Lex superior derogat Lex inferiori) – norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodną z nią normę hierarchicznie niższą. podrzędności). ale tylko wtedy. 2) należy zastosować względy celościowe. ∗ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – nie obowiązują te normy prawne. Lex specialis – norma szczegółowa. mają one treść: „traci moc ustawa z dnia… o …”. a jedynie regułą wskazującą. ∗ nie obowiązują normy. nawet jeżeli nie zostały formalnie uchylone.. Reguły kolizyjne (dowodzą. chronologicznej i merytorycznej to wtedy 1) należy zastosować normę merytoryczną w myśl zasady Lex posterior generalis non de rogat legi priori speciali – norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej. a jedynie wyłącza jej zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm. derogacja wyraźna – to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inna normę prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną – klauzule zawarte są w przepisach końcowych aktu normatywnego. ale także normy stanowiące konsekwencję norm ustanowionych.

ustroju ekonomicznego jest własność państwowa (własność społeczna lub ogólnonarodowa) i gospodarka planowana Podst. Socjalizm Podst. prawa afrykańskiego Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego: Kapitalizm Własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego Demokracja parlamentarna – podstawa ustroju politycznego System praw i wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podst. w szczególności wolności 11 . Ustawy czasowe (epizodyczne) – akty normatywne podające datę. prawa Islamu • S. ∗ Systemy – Typy to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju. Moc wsteczna (retroaktywna) – akty normatywne stosuje się do wydarzeń mających miejsce przed wejściem ich w życie. III. Jest to wyjątek od zasady . aspekt czasowy – norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do uchylenia. Do terytorium państwa zalicza się: ∗ obszar lądowy (razem z tym co pod) ∗ pas powietrzny ∗ wody przybrzeżne ∗ statki morskie. VI SYSTEM PRAWA R. II. Trwa od 2 tygodni do roku.Aspekt czasowy. prawa hinduskiego • S. gdy porównujemy ze sobą prawo kontynentalne z prawem anglosaskim (common law) itd. terytorialny i personalny obowiązywania: I. z która przestają obowiązywać. aspekt terytorialny – akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa. prawa Dalekiego Wschodu – Korea Płd. Japonia • S.prawo nie działa wstecz. ustroju jest dyktatura partii komunistycznej dla której prawo i instytucje państwowe to pas transmisyjny do wykonywania działań Daleko posunięta negacja praw i wolności obywatelskich.. który sama określa – vacatio legis. Stosowane po to by przygotować się do stosowania aktu i dać organom stosującym możliwość zapoznania się z jej treścią. David wymienia następujące podstawowe typy współczesnych systemów prawnych: • Civil law = prawo kontynentalne = system romańsko – germańskie • Common law = prawo anglosaskie • System prawa socjalistycznego • S. Norma wchodzi w życie z momentem jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku promulgacyjnym albo w momencie późniejszym. powietrzne i kosmiczne ∗ wyłączone są placówki dyplomatyczne obcych państw aspekt personalny – obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa (również obcokrajowców) z wyłączeniem osób z immunitetami dyplomatycznymi. obejmuje obywateli także za granicą. odwołujemy się do tego pojęcia gdy mówimy o prawie socjalistycznym czy kapitalistycznym.

ekonomicznego i społecznego w państwie. w określonym państwie. Prawo socjalistyczne nie wniosło żadnego wkładu do kultury cywilizowanych społeczeństw. instrument legislacji. ustroju politycznego. do ich wydania jest potrzebne szczegółowe upoważnienie ustawy. tworzą je parlamenty. Prawa i obowiązki obywateli mogą być uregulowane w osobnym akcie prawnym uważanym za składnik konstytucji (karta praw i wolności). Zawiera katalog podst. Służą wykonaniu ustaw. 1. praw obywatelskich. nie mogą wiązać innych podmiotów. politycznego i społecznego. Systematyzacja pionowa – hierarchia aktów normatywnych w dużym przybliżeniu odpowiada hierarchii organów państwowych. Systemy civil law i common law: Civil law Zasada prymatu ustawy Oddzielenie tworzenia i stosowania prawa Zakaz tworzenia prawa przez sądy Historyczne źródło – prawo rzymskie Najwyższa forma legislacji – kodeks Non exemplis sed legibus iudicandum est – Przeczytać strona 82 Systemy Konkretne – ogół norm. które obowiązują w określonym czasie. • Akty podustawowe (zwykłe akty wydawane na podstawie ustaw i w celu ich wykonania) – akty organów administracji publicznej noszą nazwę rozporządzeń. • Ustawy – podst. Samoistne akty podustawowe – organy administracji mogą wydawać w celu realizacji swoich konstytucyjnych zadań bez szczegółowego upoważnienia ustawy. współczesne prawo polskie. Przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa) i są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo (systematyzacja pozioma). angielskie. Szczeble hierarchii aktów normatywnych: • Konstytucja – najwyższa moc prawna. iż organy hierarchicznie wyższe tworzą zwykle (ale nie zawsze) akty normatywne o wyższej mocy prawnej niż organy hierarchicznie niższe. • Akty prawa terenowego (miejscowego. lokalnego) – są wydawane przez organy samorządu terytorialnego i organy administracji terenowej. w tym sensie. 12 ∗ Common law Zasada prymatu ustawy Brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa Sądy mogą tworzyć prawo Brak recepcji prawa rzymskiego Najwyższa forma legislacji – ustawa . Akty regulujące (internal administracji = akty prawa wewnętrznego) – obowiązują one wyłącznie jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji (służą do kierowania działalnością jednostek podporządkowanych). mają moc terytorialnie ograniczoną.porządku społecznego słowa i zrzeszania się Instrumentalizacja – zredukowanie prawa do instrumentu polityki partii komunistycznej. niemiecki. która za pośrednictwem prawa kierowała całością życia ekonomicznego. w tym zwykłych obywateli. uchwał lub zarządzeń. reguluje podst. Normy prawne wchodzące w skład systemu są w dostatecznym stopniu nie sprzeczne i nie pozbawione luk. tworzy ją parlament w specjalnym trybie.

instytucje publiczne oraz stosunkach z obywatelami. o Metoda cywilna – jest stosowana wtedy. Moc obowiązująca – cecha nie stopniowalna.1964 • Kodeks pracy – 26. regulującą jakiś typowy zespół stosunków społecznych np. np. darowizny.1964 • Kodeks rodzinny i opiekuńczy – 25. o Metoda administracyjna – zachodzi wtedy gdy jeden z podmiotów jest podporządkowany drugiemu.04.Materie ustawowe są to materie uregulowane tylko w ustawie. gdy mamy doczynienia z czynami zabronionymi przez ustawę (przestępstwa. stosuje się ja w prawie karnym (postępowaniu karnym). kodeks cywilny. z reguły rzędu ustawowego.1974 • Kodeks spółek handlowych – 15.11. Stosunek Nw (norma wyższa) do Nn (norma niższa): a) Nw może uchylić lub zmienić Nn. jest również stosowana gdy podmioty danego stosunku są sobie w sensie prawnym równorzędne i nie zachodzi miedzy nimi relacja hierarchicznego podporządkowania. zawierające podstawowe dla danej gałęzi prawa zasady i normy prawne. • Kryterium podmiotowe – odgrywało ważna rolę w średniowieczu. gdy prawo respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy imperatywne (Ius cogens). Kodeks – akt normatywny. testamentu. postępowaniu administracyjnym (karno – administracyjne) i finansowym (karno – skarbowe). ale nie odwrotnie b) Nn powinna być zgodna ( nie może być sprzeczna) z Nw c) Nw może stanowić podst. np.02. Podział prawa na gałęzie: • Kryterium przedmiotowe – podstawą podziału jest regulacja stosunków społecznych. Moc prawna – cecha stopniowalna (może być większa lub mniejsza). Systematyzacja pozioma – podział prawa ze względu na gałęzie prawa (kompleksy norm regulujących stosunki społeczne tego samego rodzaju). obowiązywania Nn. kodeks cywilny niemiecki – BGB. np. każdy stan rządził się własnym prawem. etc.09. Polskie kodeksy: • Kodeks cywilny – 23. • Kryterium metody regulacji – rola posiłkowa wobec kryterium przedmiotowego. nie mogą być regulowane za pośrednictwem aktów rządowych lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej. pozwala podmiotom swobodnie kształtować stosunki prawne. organy administracyjne. instytucja małżeństwa. ale nie odwrotnie d) Nw może upoważniać do utworzenia Nn. akt albo obowiązuje albo nie i ni może obowiązywać bardziej niż inne. kodeks napoleona.1964 • Kodeks postępowania cywilnego – 17. o Metoda karna – stosuje się je. ale nie odwrotnie e) Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn 2.2000 13 . Instytucja prawna – kompleks norm stanowiących funkcjonalna całość.06. wykroczenia) pod groźbą kary.

1997 Kodeks karny wykonawczy – 06. . podatki). hipoteka. wodne. kuratela itd.06.wekslowe. cywilnym. .prawo rzeczowe – własność. mianowania.06. kiedy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. reguluje stosunki pracy wynikające z umowy. Prawo rodzinne – małżeństwo. prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. Postępowanie cywilne obejmuje postępowanie w sprawach spornych (procesowe) i niespornych (nieprocesowe). określających jakie prawa i obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze.• • • • Kodeks karny – 06. budowlane. zasady odpowiedzialności karnej. Prawo karne – przestępstwa lub wykroczenia. Tendencje podziału prawa: • Dyferencjacji – wyodrębniania się z istniejącej gałęzi prawa bardziej wyspecjalizowanych (z prawa cywilnego – prawo pracy i rodzinne). ochrona pracowników.1997 Kodeks postępowania administracyjnego – 14. stosunki rodzinne.prawo zobowiązań – umowy.czekowe. Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące sposób postępowania w przypadku. działy prawa administr. Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego. zastaw. kompetencje i organizację organów rozstrzygających te sprawy. ochrony środowiska) Prawo materialne – zespół norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę stosunków społecznych. – prawo łowieckie. Prawo rolne – reguluje własność i użytkowanie gruntów rolnych. inne prawa rzeczowe. nowych technologii (prawo informatyczne) lub nowych problemów społecznych (p. Prawo pracy – związek z p. . .prawo spadkowe – dziedziczenie ustawowe i testamentowe.1960 Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej dziedzinie. rodziców i dzieci. odpowiedzialność za czyny niedozwolone. .06.międzynarodowe prywatne. porządkowanie aktów normatywnych już obowiązujących w danej gałęzi prawa po to by ułatwić korzystanie z nich. Konstytucja RP z 1997.prawo handlowe. reguluje władczą działalność organów państwa w różnych dziedzinach życia społecznego. układy zbiorowe pracy itd.1997 Kodeks postępowania karnego – 06. prawa i obowiązki małżonków. Prawo administracyjne – najbardziej rozbudowany dział prawa wewnętrznego. powołania. . 14 . • Gałęzie kompleksowe (mieszane) – łączą różne elementy regulacji prawnych (prawo morskie). • Nowe – rezultat powst.autorskie.06. . przysposobienie. a także postępowanie egzekucyjne i inne. banki. Prawo cywilne – najważniejsze działy: . ekonomicznego i społecznego. Prawo finansowe – reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych (budżet.

Prawo prywatne Reguluje stosunki między obywatelami. Przedmiotowe (G. interes jednostki podporządkowany interesowi państwa. 15 . Prawo konstytucyjne. b) Rozwój nowych technik i technologii – techniki zbierania i przetwarzania informacji zwiększają możliwości sterowania procesami społecznymi i stanowią impuls do wykorzystywania prawa (gł. Podstawowa i najważniejsza forma we wszystkich współczesnych państwach (i Civil law i common law). komunizm) – maksymalne ograniczenie swobód. finansowe.Thon) Przykłady Roszczenia prywatno-prawne dochodzone (z inicjatywy) zainteresowanych stron. Historyczne kryteria prawa: Prawo publiczne –zbiór norm odnoszących się do interesu państwa. PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE: Prawo prywatne – odnoszące się do interesów jednostki. Prawo stanowione sensu stricte (prawo pisane – Ius scriptum) – stanowienie prawa na drodze jednostronnej decyzji organu państwowego lub instytucji upoważnionej przez taki organ. Historia prawa prywatnego i publicznego str. 1.91/ 92. Roszczenia publicznoprawne są dochodzone z urzędu. ochrony zdrowia czy środowiska). F. administracyjnego) jako instrumentu polityki społecznej. Prawo przyjmuję formę dokumentu o określonej formie i budowie – tekst prawny (ustawa. Prawo ustawowe – najważniejsze z pośród prawa stanowionego. karne. Sposobu dochodzenia roszczeń (A. rozporządzenie. działy prawa procesowego. Przyczyny publicyzacji współczesnych systemów prawa: a) Rozrost funkcji współczesnych państw – interwencja państwa w gospodarkę. kulturowych.Bierling. likwidacja lub ograniczenie własności prywatnej – gospodarka centralnie planowana. Prawo cywilne.Jelinek) Stosunek równorzędności. c) Powstawanie reżimów totalitarnych (nazizm. który składa się z norm ogólnych (istnieją wyjątki od tej reguły). uchwała). Somló) Prawo publiczne Reguluje stosunki między organami państwa oraz organami państwa i obywatelami. inspirowana ideologią państwa opiekuńczego (welfare state) – przejmowanie funkcji socjalnych (system świadczeń socjalnych. VII TWORZENIE PRAWA Akt tworzenia prawa – władczy akt organu władzy państwowej.Kryteria Podmiotowe (E. Stosunek władczy. etatyzacja życia społecznego (upaństwowienie). administracyjne. stosunki hierarchicznego podporządkowania. edukacyjnych.

Dziennik Ustaw. ustawa. W prawie międzynarodowym publicznym (prawo traktatowe) tryb negocjacyjny to najważniejsza procedura prawa. decyzja. Tryb negocjacyjny w dalszym ciągu ogrywa ważną rolę. Subsydiarność prawa zwyczajowego polega na tym iż wolno jest je zastosować pod warunkiem. Prawo zwyczajowe – organ państwa nie tworzy ale uznaje kreślone normy za normy prawne. Prawo kontraktowe – umowa.2. 5. iż dane zagadnienie nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne. Kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego ( nauka niemiecka): • Powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku. którego zwyczaj dotyczy • Uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. Jeżeli jedną ze stron takiej umowy jest organ państwowy to można mówić o współ stanowieniu prawa przez państwo. magna charta liberatum. Precedens – zawarta w decyzji sądowej norma ogólna która de iure (formalnie wiążące) lub de facto (formalnie nie wiążące) wpływa na podejmowanie innych decyzji przez sądy. precedens. reguły postępowania. decyzja sądu lub innego organu uznająca zwyczaj za normę prawnie wiążącą (inne państwa). Zasada stare decisis – zasada związania sądu precedensem. Źródła poznania prawa (fontem Iris cognoscendi)– wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których możemy ustalić treść norm prawnych. którą wdanym systemie prawa uważa się z źródło norm prawnych. 6.  Oficjalne – urzędowe dzienniki promulgacyjne np. pacta conventa). W krajach z Civil law dopuszczalną kategorią precedensów są precedensy de facto. Prawo prawnicze – zaliczanie do źródeł prawa poglądów niektórych prawników. której stronami są organy państwowe i/lub upoważnione przez nie instytucje. Umowa jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa. dokument.organ państwa uznaje za normy prawne pewne normy religijne (islam). 4. Odgrywa znaczącą rolę w państwach azjatyckich i afrykańskich oraz jest jeszcze źródłem prawa międzynarodowego publicznego (traci na znaczeniu). Prawo religijne . np. Jeżeli zawartą w tej decyzji normę ogólną uważa się za wiążąca. Monitor Polski oraz dzienniki urzędowe ministerstw i innych organów państwowych. Prawo precedensowe – powstanie prawa w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej. uchwała odpowiedniego organu państwowego (Polska). Umowy w międzynarodowym prawie publicznym: • Dwustronne (bilateralne) • Wielostronne (multilateralne) nazywane traktatami lub konwencjami 3. ŹRÓDŁA PRAWA: • W sensie formalnym (fontem Iris oriundi) – każdy akt. rozporządzenie. (np. Doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa. • 16 . istnienie trwałego i stałego orzecznictwa partego na tym zwyczaju • Akceptacja zwyczaju jako wiążącego przez doktrynę prawniczą Zwyczaje – akceptowane w określonej grupie czy środowisku. chociaż nieuznawane za wiążące przez organy państwowe. Ustawa może uchylić precedens.

inskrypcje na pomnikach.uchwały Rady Ministrów . a tym samym nie mogą być samodzielnym źródłem naszych uprawnień lub obowiązków. książki. telewizja.zarządzenia ministrów  Nieoficjalne – dokumenty. orzeczenia sądów. rozporządzenia instytucji unijnych. Dziennik Ustaw publikuje: . odnosi się do czynników społecznych. doktryny. układów sił politycznych w państwie.ustawy . wnioskowań prawniczych. religijnych. obiekty na podstawie.  Reguły egzegezy – dyrektywy wykładni. gazety. a więc może być samodzielnym źródłem naszych praw i obowiązków. zagraniczne akty normatywne. których możemy ustalić treść norm prawnych np. płytach nagrobnych. ustawa.     • Normy prawa międzynarodowego publicznego Prawo zwyczajowe Precedensy Akty legislacji autonomicznej Niesamoistne – wszystkie normy i materiały. ekonomicznych ( ideologii. np.ratyfikowane umowy międzynarodowe Monitor Polski: . traktaty międzynarodowe. Samoistnym źródłem prawa – jest każda reguła lub zasada stanowiąca samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa. • W sensie materialnym – najmniej określony i przydatny. materiały komisji legislacyjnych.rozporządzenia . zalecenia i opinie instytucji międzynarodowych i europejskich.   Konstytucja Ustawy •  Akty legislacji delegowanej – akty wydawane przez organy państwowe na podstawie upoważnienia ustawowego. poglądy. sytuacji ekonomicznej). np.     Orzeczenia sądowe Materiały przygotowawcze – sprawozdania komisji legislacyjnych Poglądy Doktryny  Materiały komparatystyczne – orzeczenia sądów zagranicznych. które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa. reguły kolizyjne 17 . reguły egzegezy. przekonań moralnych. poglady obcej doktryny. radio.

Prawo europejskie (prawo unijne. Samoistne źródła prawa międzynarodowego:  Umowy (traktaty) międzynarodowe  Zwyczaj międzynarodowy (międzynarodowe prawo zwyczajowe)  Zasady ogólne prawa międzynarodowego Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:  Orzecznictwo sądów międzynarod. 18 SAMOISTNE . organizacjami międzynarodowymi). cechą charakterystyczną jest to. Mieszane – ma charakter zarówno prawa międzynarodowego jak i wewnętrznego.  Umowy międzynarodowe zawierane przez Unię lub Wspólnoty z innymi podmiotami (państwami. wspólnotowe) Prawo to podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie Polski. Źródła prawa europejskiego:  Prawo pierwotne – traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami oraz traktaty akcesyjne. międzynarod. Prawo wspólnotowe podlega bezpośredniemu stosowaniu w państwach członkowskich i może stanowić samoistną i niezależną od p. a wspólnota międzynarodowa jest coraz bardziej skłonna. natomiast adresatami decyzji. EUROPEJSKIEGO I WEWNĘTRZNEGO Prawo międzynarodowe Wiele państw demokratycznych uznaje prymat prawa międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym. decyzje). dostarczają jednak dodatkowego wsparcia dla takich decyzji (jest ona lepiej uzasadniona). a zatem wiążących państwa nawet bez ich zgody. że są wydawane na podstawie aktów prawa pierwotnego. zasady słuszności Niesamoistne źródła prawa nie mogą stanowić wyłącznej podstawy decyzji organu stosującego prawo. dyrektywy. wewnętrznego. Polska Ratyfikowane umowy międzynarodowe staja się częścią wewnętrznego prawa polskiego i mogą być bezpośrednio stosowane. zasady współżycia społecznego. Zasady i reguły pozaprawne – zwyczaje. by podstawową normą tego prawa nadać status norm bezwzględnie wiążących (Ius cogens). ŹRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO. Brak rozgraniczenia aktów tworzenia i stosowania prawa – adresatami dyrektyw zaliczanych do aktów tworzących prawo są indywidualnie oznaczone państwa. które uważa się za akty stosowania prawa unijnego bywają wszystkie państwa. 2. i narodowego podstawę skarg i roszczeń obywateli oraz państw członkowskich. to ma ona pierwszeństwo przed ustawami i niższymi aktami normatywnymi. Cechy prawa europejskiego: 1.  Doktryna  Deklaracje  Zalecenia organizacji międzynarod. 3.  Prawo pochodne – wszystkie akty normatywne ustanowione przez organy UE (rozporządzenia. Jeśli przy tym umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą wyrażona w ustawie. a w razie kolizji ma pierwszeństwo nad normami p.

19 . Zasady ogólne prawa wspólnotowego = ogólne zasady prawa międzynarodowego.

PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAWO EUROPEJSKIE PRAWO WEWNĘTRZNE Prawo Wewnętrzne Konstytucja wprowadziła podział wszystkich aktów normatywnych na dwie kategorie:  Akty normatywne powszechnie obowiązujące – mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich podmiotów prawa. publicznego. nad prawem unijnym. a w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Konstytucyjnego mówi się wprost o prymacie prawa międzynarod. Wprowadzanie stanów nadzwyczajnych (wojny. Prawa i obowiązki obywateli b. klęski żywiołowej) g. ważne dla obywateli sprawy mogą być uregulowane wyłącznie w ustawie (tzw. może uchylić każdy akt i nie może zostać uchylony przez żaden akt. Ustanawianie monopolów e. materie ustawowe) – zalicza się do nich: a. reguluje podstawy ustroju politycznego. Kategorie aktów normatywnych:  Konstytucje – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej.  Ustawy – podstawowa forma legislacji we wszystkich demokratycznych społeczeństwach. Zalecenia ( rekomendacje)  Deklaracje  Obwieszczenia  Komunikaty Unia zobowiązuje się do przestrzegania prawa międzynarod. Normy regulujące strukturę państwa i samorządów 20 . wyjątkowy.  Akty normatywne wewnętrzne – mogą wiązać zasadniczo tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki alt. Przepisy prawa karnego c. w tym i w stosunku do zwykłych obywateli. społecznego i ekonomicznego w państwie oraz formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich. Przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa d. Ustanawianie budżetu f.

zarządzenia starostów. wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe (ratyfikacji dokonuje prezydent) stają się częścią polskiego prawa wewnętrznego i podobnie jak konstytucja mogą być bezpośrednio stosowane. wewnętrznego mogą wydawać inne organy. Uchwały RM są wydawane na podstawie konstytucji lub ustaw.  Akty prawa miejscowego (lokalnego.suma głosów „za” jest większa niż przeciw nie licząc wstrzymujących się. natomiast uchwały innych organów oraz zarządzenia – na podstawie ustaw. 3/4 itd. burmistrzów i prezydentów miast) oraz terenowe organy administracji rządowej (rozporządzenia wykonawcze i porządkowe wojewodów). Większość kwalifikowana – większość wyższa od bezwzględnej ale mniejsza od jednomyślności (2/3. jeśli zostały do tego upoważnione (np. jednak dla zmiany konstytucji potrzeba kwalifikowanej większości 2/3 w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. wójtów. które zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia. zarządzenia Prezydenta i Ministrów zalicza się do aktów wewnętrznych (aktów kierownictwa czy też prawa wewnętrznego). Akty p. Ratyfikowane umowy międzynarodowe – umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. w Senacie bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w sejmie. Tryb tworzenia ustawy W tok tworzenia ustaw wyróżnić można następujące etap. Inne akty normatywne uchwala Sejm i Senat (w tym trybie ustanawia się przykładowo regulamin sejmu i senatu). rad powiatów i gmin. wolno je wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. Rada Polityki Pieniężnej i inne). terenowego) – obejmują akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego (uchwały sejmików województw. W Polsce sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów przy obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. składające się na pojęcie drogi czy też trybu ustawodawczego:  Inicjatywa ustawodawcza – zgłoszenie projektu przez upoważniony organ. Większość względna – najwyższa liczba głosów uzyskana w przypadku wyborów między przynajmniej trzema kandydatami. ważnie oddanych głosów). 3 czytania projektu  Głosowanie – ciała kolegialne mogą funkcjonować w sposób ważny tylko przy założeniu obecności pewnej minimalnej liczby swoich członków (quorum).  Rozporządzenia – akt wykonawczy w stosunku do ustawy. Większość bezwzględna (absolutna) – suma głosów „za” jest większa niż suma głosów przeciw i wstrzymujących się. Uchwały RM. Większość zwykła . zarząd NBP. Inicjatywa ustawodawcza należy do: o Grupie przynajmniej 15 posłów o Komisji sejmowej o Senatowi o Prezydentowi o Radzie Ministrów o Grupie co najmniej 100 tysięcy obywateli  Dyskusja nad projektem – czytanie ustawy. mogą być wydawane przez prezydenta. mogą być wydawane tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego granicach. Radę Ministrów i ministrów. 21 . w razie kolizji takiej umowy z ustawą. ich zasięg jest terytorialnie ograniczony. KBN.

mogą być zaliczane do systematyki dyrektyw zewnętrznej. który w ciągu 30 dni ustawę może przyjąć. jednak tym razem większością kwalifikowaną 3/5. Reguły systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – str. o Dyrektywy systematyzacji pionowej – zajmują się relacjami hierarchicznymi między aktami normatywnymi różnego szczebla np.121. sposobu ich redagowania. wprowadzić poprawki lub odrzucić. Uchwałę Senatu odrzucającą lub wprowadzającą poprawki może Sejm odrzucić bezwzględną większością głosów. wyboru języka aktu w zależności od celów stawianych przez prawodawcę. Ten podział nie jest rozłączny. skoro dotyczą także relacji między różnymi aktami normatywnymi. Veto absolutne – niemożność uchwalenia ustawy przez parlament. Referendum – zarządza Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu.  Podpisanie i ogłoszenie – podpisanie przez Prezydenta i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw.124. Podstawowe kategorie dyrektyw techniki prawodawczej: 1) Dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego – dotyczą budowy tekstu prawnego. gdyż wiele dyrektyw ma charakter mieszany np. kolejności przepisów. wśród nich wyróżniamy: o Dyrektywy systematyzacji poziomej – dotyczą kwestii jak kształtować zakres podmiotowy i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych teksów prawnych. które zaliczyliśmy do dyrektyw systematyki wewnętrznej. który może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Senatowi do powtórnego rozpatrzenia (veto zawieszające). relacjami między ustawą a aktami wykonawczymi i zagadnieniami z tym związanymi. 2) Dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – dyrektywy dotyczące relacji aktu normatywnego do innych aktów normatywnych. 3) Dyrektywy adresata przepisu i warunków jego zastosowania – zajmują się sposobami określania adresata przepisu. 4) Dyrektywy języka aktu – dotyczą poprawnego formułowania przepisów. Veto ludowe – uchwalona przez parlament ustawa może zostać odrzucona przez wyborców w referendum.Ustawę uchwaloną przez sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. wynik staje się wiążący jeżeli wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawniona do głosowania.122 Przepisy upoważniające – str. notacji itd.123 Przepisy odsyłające – str. Veto zawieszające może obalić Sejm uchwalając ponownie ustawę. Następnie Marszałek Sejmu przedstawia przyjętą ustawę do podpisu Prezydentowi. sposobu definiowania pojęć itd. dyrektywy dotyczące przepisów przejściowych. a dyrektywy warunków – sposobami określania okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu prawnego. Zasady techniki prawodawczej Zasady techniki prawodawczej (legislacyjnej) – to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne.125 Reguły adresata i warunków zastosowania przepisu – 126 Reguły języka aktu normatywnego – 126 22 . Dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających mogą być zaliczone albo do dyrektyw systematyki wewnętrznej albo zewnętrznej w zależności od tego czy mamy do czynienia z odesłaniem w ramach danego aktu czy z odesłaniem do innego aktu normatywnego.

Klasyfikacja – wielostopniowy podział logiczny.134. który jest w dostatecznym stopniu podobny do wyróżnionego typu podpada pod pojęcie typologiczne. np. (ekwiwalencja) Definicje cząstkowe – podają niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. a każdy który nie posiada tej cechy nie podpada pod to pojęcie. pełnoletni. rzecz ruchoma. (implikacja) c Pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne Pojęcie klasyfikacyjne – każdy obiekt posiadający określoną cechę podpada pod dane pojęcie. (pojęcia otwarte i nieostre) Reguły definiowania wyrażeń języka prawnego – str.135.136 Podział – wyszczególnienie pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób. Definicja równościowa (równoważnościowa) – podaje wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu. opierają się na formule mniej lub bardziej. Budowa tekstu prawnego Tekst prawny – dokument. ma określoną strukturę graficzną i merytoryczną. pojęcie dookreślone znaczeniowo. sfera niepewności znaczeniowej (cień semantyczny). niepełnoletni). jest desygnatem tylko jednego pojęcia podrzędnego (członu podziału). są zdefiniowane równościowo.133. tak że można go zastosować również w innych niż wymienione w tekście prawnym. zupełny (wyczerpujący). zdefiniowane cząstkowo. niepodanych przez normodawce okolicznościach. Musi być – rozłączny (pełnoletni. np. np. wiąże się z tymi pojęciami dyrektywa techniki legislacyjnej: Jeśli zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu prawnego. o Pojęcie nieostre – nie pozwala rozstrzygnąć o każdym obiekcie. że każdy desygnat pojęcia. taki który logicznie dzieli się dalej. semantycznie zamknięte.132. o Pojęcie zamknięte – występuje gdy tekst prawny wyznacza wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak że organ stosujący prawo nie może go zastosować w żadnych innych. np. czy podpada pod pojęcie czy też nie. można posłużyć się określeniami nieostrymi (wartościującymi) lub klauzurami generalnymi. w którym zawarte zostały normy prawne. które w zupełny sposób określa kryteria stosowalności danego terminu. W każdym akcie można wyróżnić dwie podstawowe części: 23 . Sposób budowy określają dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu prawnego. pełnoletni. (pojęcia zamknięte i ostre) o Pojęcie typologiczne – zespół cech. młodzieniec. nazywa się je również pojęciami niedookreślonymi znaczeniowo. funkcjonują wg schematu albo…albo. b Pojęcia otwarte i zamknięte o Pojęcie otwarte – występuje gdy tekst prawny wymienia niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. sytuacji.Problem wyboru aktu normatywnego a Pojęcia ostre i nieostre o Pojęcie ostre – pozwala rozstrzygnąć o obiekcie czy podpada pod dane pojęcie czy też nie. powoływanie na stanowisko sędziego. przedmiot. którego zakres się dzieli. np. które składają się na typ określonego zjawiska i przyjmujemy iż każdy obiekt czy stan rzeczy.

sposób ich obsadzania i jakim podmiotom podlegają lub jakie podmioty mają nad nimi kontrole. Uporządkowanie p. 2.140.138. jego numer oraz pozycję pod którą zamieszczono dany akt. gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych. o tytuł – element identyfikacji aktu norm.139. str. podaje się pod tytułem rodzaj dziennika promulgacyjnego. określenie podstawy prawnej oraz wstęp (preambuła) do aktu normatywnego.141.. ich organizacje. nie wolno zamieszczać aktów karnych w aktach wykonawczych. 2.  przepisy szczegółowe – katalog podstawowych instytucji regulowanych przez dany akt. • proceduralne – określa się w nich sposób postępowania przed organami albo instytucjami. prawa i obowiązki w postępowaniu oraz rodzaje rozstrzygnięć. ich zadania i kompetencje. ich treść zależy od tego co reguluje dany akt. wydziela się je też. kodeksu wykroczeń i ustawy karnej skarbowej. część artykułowaną – Kategorie przepisów: 1. czy i przez jaki czas utrzymuje się w mocy instytucje. objaśnia się w nich używane w akcie określenia lub skróty. muszą być ściśle związane z materią uregulowaną w tym akcie. w nim znajduje się określenie rodzaju aktu. Jeśli został przedrukowany z oficjalnego dziennika promulgacyjnego. przepisy zmieniające (nowelizujące) 3. formułują także zasady prawa.137 Przeczytać str. spotykamy często w nich z definicjami podstawowych pojęć dla danego aktu normatywnego. szczegółowych: a) przepisy prawa materialnego b) przepisy o organach i trybie postępowania • przepisy ustrojowe – zamieszcza się w nich przepisy o utworzeniu organów albo instytucji. które zapadają w postępowaniu i tryb ich wzruszania. przepisy przejściowe i dostosowujące a) przejściowe – normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem prawa dotychczasowego: • sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku • rozstrzyga. daty wydania oraz przedmiotu. Np. które znosi nowe prawo • rozstrzyga. czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze Uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę mocy obowiązującej przez akt wykonawczy (traci moc z chwilą wejścia w życie nowej ustawy). przepisy merytoryczne  przepisy ogólne – określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji. datę jego wydania. c) wyjątkowo – przepisy karne – nie mogą powtarzać norm kodeksu karnego. 24 .1. strony i innych uczestników postępowania. część nieartykułowaną – w której skład wchodzi: tytuł. czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do uprawnień i obowiązków powstałych pod działaniem dotychczasowego prawa • rozstrzyga.

które się uchyla (należy to robić w całości. należy opracować nową ustawę. Akt wykonawczy do ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż sama ustawa. … ustawy … zachowują moc do czasu wydania nowych przepisów wykonawczych na podstawie art. … ustawy”).Jeśli akt lub niektóre części chce się zatrzymać to należy to wyraźnie zaznaczyć („Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. przekształcenia i likwidacje organów i instytucji dotychczas istniejących. kodeksy. 4. a tym bardziej pojedynczych przepisów). które miały miejsce przed wejściem w życie danego aktu (Lex retro non agit).  regułą nakazu stosowania derogacji wyraźnej – w przepisie uchylającym należy wyczerpująco wymienić przepisy. Uchylenie ustawy głównej prowadzi do automatycznego uchylenia ustawy wprowadzającej. Zasada zakazu nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej (retroaktywnej) – zakaz stosowania do zdarzeń. bez pozostawiania w mocy poszczególnych części. Vacatio legis – okres na zapoznanie się z nowym aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania. • przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) – wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych (epizodycznych – sunshine legislation). w przypadku gdy są szczególnie obszerne lub zasadniczo zmieniają dotychczasowe prawo np. Akt normatywny nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia. b) dostosowujące – normują sposób powoływania nowych organów i instytucji. otrzymuje brzmienie:…”. • przepisy o wejściu aktu norm. Nowelizuje się tekst pierwotny aktu lub jego tekst jednolity. nie wolno nowelizować przepisu nowelizującego. Trwa 14 dni – 1 roku. W tytule ustawy nowelizującej używa się zwrotu: „…o zmianie ustawy…”. akty normatywne wprowadzane na pewien okres czasu. „zmieniająca ustawę…”. Ustawa wprowadzająca – znajdują się tutaj przepisy przejściowe i końcowe. nie wskazując w nim dokonywanych zmian. nie można użyć formuły „tracą moc dotychczasowe przepisy sprzeczne z niniejszą ustawą”. w życie – w treści przepisu powinien być określony termin jego wejścia w życie. przepisy końcowe – zamieszcza się je w kolejności: • przepisy uchylające – przepisy (klauzule) derogacyjne. musi upłynąć pewien okres czasu. musi być wyraźna – nastąpić za pomocą formuły „w ustawie… wprowadza się następujące zmiany:…” lub „w ustawie… art…. Niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana – dawny przepis zastępuje się nowym. nie przeprowadza się jeśli ustawa był już kilkakrotnie nowelizowana. Dwie formy nowelizacji: • odrębna ustawa nowelizująca • przepis nowelizujący w innej ustawie Nowelizacja polega na wprowadzeniu:  przepisów zmieniających  przepisów uchylających  przepisów uzupełniających nowelizowany akt 25 . mają charakter mieszany. posługują się:  regułą zakazu stosowania derogacji milczącej – nie jest dopuszczalne poprzestanie na domyślnym uchyleniu przepisów lub przepisu przez samo odmienne uregulowanie danej sprawy. Nowelizacja – jest to zmiana aktu normatywnego.

 Administracyjny – organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego zwierzchnika jaką wydać decyzję. sad może odmówić jego zastosowania (nie może go uchylić. zmiany ujmuje się w jeden artykuł.  quasi – administracyjny – zezwolenie by pewne zadania z zakresu adm. Sprostowanie błędów – poprawianie błędów czysto redakcyjnych (omyłek pisarskich). ustawy. „…w ustawie…w art…. Ogłasza się go w dzienniku ustaw.. W przypadku tworzenia prawa powstają normy ogólne (generalno – abstrakcyjne) np.) i zezwolenie na podejmowanie decyzji władczych. które jest obowiązkiem obywateli i organów państwa. orzeczenie przez sąd rozwodu w sytuacji określonej przez k. przedsiębiorstwa. Każdy nowelizowany artykuł ujmuje się w oddzielny punkt. Tryb adm. publicznej były wykonywane przez agendy publiczne. sądy podlegają tylko ustawą. Opiera się na zasadzie hierarchicznego podporządkowania – organ rozstrzygający sprawę nie jest niezawisły od organu hierarchicznie podporządkowanego. ogłoszenie tego tekstu jednolitego ustawy następuje w formie Marszałka S. Gdy nowelizujemy ustawę. od tego jest TK).  quasi – sadowy – delegacja części funkcji organów państwowych na różnego rodzaju agendy państwowe i pozapaństwowe np. wolno je dołączać z zachowaniem dotychczasowej numeracji dodając odpowiednie litery. W przypadku sprzeczności aktu podstawowego z ustawą. natomiast rezultatem procesów stosowania prawa są normy indywidualno-konkretne np. Sąd rozstrzygający sprawę nie podlega dyrektywą organów adm.Akt nowelizujący – nie może zawierać przepisów nie objętych zakresem normowania aktu nowelizowanego. zastosowanie przepisów k. Gdy uzupełnia się nowelizowaną ustawę o nowe art. wyroki sądowe. a nie wprowadzanie zmian merytorycznych w tekście prawnym. Obwieszcza prezes RM lub organy upoważnione. k. do sprawcy i wymierzenie mu stosownej kary. to sąd musi się podporządkować zaleceniom instancji odwoławczej (w takim zakresie jakim naruszył prawo). jeśli decyzja sądu została zaskarżona. Podstawowe typy stosowania prawa:  sądowy – organ stosujący prawo jest niezawisły i bezstronny.. wprowadzono kilka zmian każdą z nich oznacza się inną literą.zamiast wyrazu…powinien być wyraz…”. rodzinny i opiekuńczy. a tekst jednolity – załącznik do tego obwieszczenia. zmiany ujmuje się w kilka artykułów. instytucje pozapaństwowe (banki. Zastosowanie normy prawnej do jakiegoś indywidualnego przypadku np. Np. VIII STOSOWANIE PRAWA Stosowanie prawa – władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji indywidualno – konkretnych (akty stosowania prawa). jeżeli w art. Tekst jednolity ustawy – tekst uwzględniający wszystkie dokonane w nim zmiany (nowelizacje). firmy ubezpieczeniowe etc. akty podustawowe. W tekście jednolitym zachowuje się numerację tekstu pierwotnego. wyliczając poszczególne zmiany przy zastosowaniu podziału na punkty i litery. Przestrzeganie prawa  stosowanie się do prawa  czyli przestrzeganie. decyzje administracyjne. gdy nowelizujemy kilka ustaw . 26 . organizacji politycznych i innych. postępowanie przed sądami i komisjami dyscyplinarnymi w korporacjach zawodowych.

Subsumcji – podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną. a zwłaszcza jej interpretacji. Elementy uzasadnienia: I. B. Wybór konsekwencji prawnych – kara. zapadłe decyzje).Wóblewski: A. Ustalenie obowiązywania normy prawnej 3. Cześć historyczna – dotychczasowy przebieg postępowania (żądania stron. Podstawę faktyczną decyzji – referowanie wyników postępowania dowodowego. jeżeli subsumcja jest pozytywna to zostaje wymierzona kara. przesłanką mniejszą ustalony stan faktyczny. Luz decyzyjny – tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującego prawo lecz pozostawia mu wybór jaką decyzję podjąć. Luz wyboru przepisu prawnego – sąd musi zadecydować jaką decyzję podjąć. D. SUBSUMPCYJNY. do treści nie może nic dodać ani ująć. gdy na gruncie dostępnych środków dowodowych i reguł dowodowych nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć czy określony fakt sprawy miał miejsce czy nie. która nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa. Luz dowodowy – sytuacja. problem oceny wiarygodności świadków. w tej sytuacji organ stosujący prawo ma obowiązek wybrać decyzję za którą przemawiają najlepsze (najmocniejsze) argumenty. Postępowanie wszczyna się po to by móc wykonać orzeczoną przez sąd decyzję. Luz interpretacyjny – przepisy prawne są nie ostre. E. Kategorie luzów decyzyjnych: C. decyzje ostatecznie kończące postępowanie w sprawie i decyzje w szczególnie ważnych sprawach. Podstawa prawna decyzji – sąd przytacza przepisy stanowiące podstawę jego decyzji i ewentualnie dokonuje jej analizy. a ni tekst prawny ani dyrektywy wykładni nie wskazują jednoznacznie. Ustalenie stanu faktycznego 5.Etapy stosowania prawa 1. a wnioskiem decyzja sądu. gdzie ustalony w sprawie stan faktyczny ewidentnie podpada pod jedną i tylko jedną normę prawną. II. 27 . Zgodnie z tą ideologią sędzia jedynie dedukuje następstwa prawa z normy. sylogizmu prawniczego. III. problem oceny dowodów w procesach poszlakowych. które z tych znaczeń jest właściwe. wieloznaczne i gdy w skutek tego można im przypisać wiele różnych znaczeń. którego przesłanką większą jest norma prawna. 6. dokonuje mechanicznej subsumcji faktów sprawy pod normę i wyprowadza z niej konsekwencje prawne – MODEL SYLOGISTYCZNY. Sformułowanie i uzasadnienie decyzji – uzasadnieniu podlegają decyzję od których strona wniosła odwołanie. nie jasne. Wybór normy prawnej – sytuacja. 2. a jeżeli jest negatywna to oskarżony zostaje uwolniony od odpowiedzialności. 7. J. Wykładnia normy prawnej 4. Ewolucja poglądów na stosowanie prawa Pozytywizm Stosowanie prawa ma mieć strukturę tzw.

IX WYKŁADNIA PRAWA Wykładnia prawa (interpretacja prawa) – zespół czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego znaczenia przepisu prawnego (pragmatyczne rozumienie). Clara non sunt interpretanda – normy. Dyskurs (argumentacja) – sytuacja w której przynajmniej dwie strony wysuwają argumenty za i przeciw. należą tutaj dyrektywy języka potocznego i prawnego (strony171. Każdy przepis pozostaje w wielu skomplikowanych relacjach z innymi przepisami. Luz wyboru konsekwencji prawnych – określenie konsekwencji prawnych danego stanu faktycznego nie jest do końca wyznaczone przez przepisy prawa. Rozumienie każdego przepisu musi brać pod uwagę i być zharmonizowane z rozumieniem innych przepisów. a proces podejmowania decyzji polega na wyborze tezy za którą przemawiają lepsze argumenty. że proces stosowania prawa zwykle nie może być zredukowany do czysto logicznej operacji dedukowania następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego.  II etap – ustalenie właściwego znaczenia przepisu prawnego.wyrażenie j.172) • Systemowe – przepis prawny zajmuje określone miejsce w akcie normatywnym. które są jasne nie wymagają interpretacji. niejasne. reinterpretacja przepisów obowiązujących w przeszłości). • Funkcjonalne – wykładnia prawa nie może się ograniczać do kontekstu językowego i systemowego danego przepisu. reguły służące do ustalania znaczenia przepisów prawnych to dyrektywy wykładni I stopnia:  Dyrektywy wykładni językowej  Dyrektywy wykładni systemowej  Dyrektywy wykładni funkcjonalnej Jeśli zastosowanie tych dyrektyw prowadzi do zgodnych rezultatów to interpretator może przystąpić do sformułowania decyzji interpretacyjnej określającej właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. musi rozumieć kontekst funkcjonalny – czynniki społeczne.F. jeśli jest jasne (Lex Clara) to nie zachodzi potrzeba jego wykładni. jeśli jego rozumienie budzi wątpliwości to przystępujemy do wykładni. określających sposoby ustalania sensu przepisów prawa. W sensie pragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego procesu. Relacje: • Lingwistyczne (gramatyczna i językowa) . semantycznie niedookreślone (otwarte). 28 . zaliczmy do niej te wszystkie dyrektywy. wieloznaczne. a z kolei ten akt normatywny jest składnikiem określonej gałęzi prawa. Luzy decyzyjne są nie odłącznym składnikiem nie omal wszystkich procesów stosowania prawa i dowodzą. prawnego są bardzo często nieostre. Wykładnia prawa = proces rozumienia przepisów prawa Nie można zastosować przepisu prawnego nie interpretując go (nie rozumiejąc go). cele jakie sobie stawiał. Jeśli prowadzą do rozbieżnych rezultatów to należy przejść do następnych etapów wykładni. które charakteryzują znaczenie normy ze względu na jej właściwości językowe. Etapy wykładni (J. ekonomiczne i moralne (intencja normodawcy. interpretator odwołuje się do różnego typu dyrektyw wykładni (reguł interpretacji). Wróblewski – model wykładni operatywnej):  Etap wstępny – ustalenie czy przepis prawny budzi wątpliwości.

gdyż normodawca powiedział mniej niż zamierzał – minus dixit quam voluit  Wykładnia zwężająca (imperatio restrictiva) – daje znaczenie węższe.  Doktrynalna(naukowa) – dokonywana przez przedstawicieli doktryny prawniczej. deklaracje.III etap – kolizja interpretacyjna.  Podziały wykładni Podział wykładni ze względu na jej moc wiążącą:  Autentyczna – dokonana przez ten sam organ. prywatne oświadczenia prawodawcy). które ze znaczeń przepisu jest znaczeniem właściwym. przepisy prawne określają procedurę dokonywania wykładni oraz zakres jej mocy wiążącej. który został poddany interpretacji. Podział wykładni ze względu na zakres:  Wykładnia literalna (imperatio declarativa) – zgodna z literą prawa. w przeszłości miała moc wiążącą wykładnia prawników rzymskich.  Legalna – wykładnia dokonywana nie przez organ upoważniony przez samo prawo do interpretacji określonych przepisów prawa (stąd jej nazwa). którym przyznano przywilej dokonywania wiążącej interpretacji zagadnień prawnych (Ius respondendi). ma charakter abstrakcyjny. dokonywana w glosach do orzeczeń (najwyższych) instytucji sądowych. przyjmujemy szersze znaczenie przepisu od znaczenia językowego.  Ostatni etap – sformułowanie decyzji interpretacyjnej – stwierdzenie jakie jest właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. dwie formy wykładni autentycznej: • Wykładnia oficjalna zawarta w autoryzowanym i mającym formalnie moc wiążącym akcie. przyjmujemy znaczenie węższe od językowego. ponieważ normodawca powiedział więcej niż zamierzał – plus dixit quam voluit 29 . w której jej dokonano – nie ma mocy powszechnie obowiązującej. Wiąże jedynie w tej sprawie. interpretator musi rozstrzygnąć. w której intencje prawodawcy poznajemy w różny sposób (materiały przygotowawcze. który ustanowił daną normę. dokonuje się jej za pomocą uchwał lub wytycznych podejmowanych zwykle na specjalnych posiedzeniach sądu lub innego organu stosującego sprawę. cywilnych i innych. Nie ma mocy wiążącej jednak jej wpływ jest znaczny i stale rosnący.idem dixit quam voluit  Wykładnia rozszerzająca (imperatio extensiva) – daje wynik szerszy od wykładni językowej. dyrektywy wykładni językowe. jak również w komentarzach do tekstów prawnych i opracowaniach naukowych. • Wykładnia nieoficjalna. przyjmuje się. które mają charakter reguł preferencyjnych – wskazują jakie znaczenie przepisu powinien interpretator uznać za właściwe w przypadku wykładni I stopnia. Np. które formalnie nie wiążą. indywidualnych spraw. w której prawodawca wypowiada się co do znaczenia ustanowionych przez siebie norm. Ma więc charakter konkretny a nie abstrakcyjny. By można było rozstrzygnąć kolizje interpretacyjną należy odwołać się do dyrektyw interpretacyjnych II stopnia.  Operatywna – wykładnie dokonywane przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych. systemowej i funkcjonalnej prowadzą do niezgodnych wyników. że ma ona moc prawna równą mocy prawnej aktu normatywnego. która w danej sprawie jest wiążąca dla sądu niższego. Zaliczamy tu również wykładnię dokonaną przez sąd odwoławczy. a nie w toku rozstrzygania konkretnych. przyjmujemy znaczenie językowe (to co powiedział normodawca pokrywa się z tym czego chciał .

Dyrektywy wykładni (wzięte z izolacji) rzadko stanowią niepodważalny argument. istnieje powszechnie akceptowana definicja doktrynalna tego pojęcia). 168. Dyrektywy wykładni mają często strukturę antytetyczną tzn. Toposy argumentacyjne – reguły o opisanych wyżej cechach. Zasady stosowania wspomnianych typów wykładni:  Generalny nakaz stosowania wykładni secundum legem  Generalny zakaz stosowania wykładni contra legem Dyrektywy wykładni i ich rodzaje Cechy dyrektyw wykładni: A. Kolejność stosowania dyrektyw: I. klasycznym ich przykładem są dyrektywy wykładni. Od większości dyrektyw wykładni istnieją wyjątki. E. Dyrektywa stosowania języka potocznego Wykładnia jezykowa Jeśli dane pojęcie jest zdefiniowane w tekście prawnym (Ew. Stosowanie wspomnianych rodzajów wykładni (zasady) – strona 167. dyrektywie. Interpretator nie może tworzyć prawa. że norma (jej fragment) ma określone znaczeni. a tymczasem sam tworzy nowe normy. B. D. która zmienia zakres czynów nakazanych. techniki lub praktyki społecznej to należy się oprzeć na dyrektywie znaczenia specjalnego. czy istnieją lepsze (mocniejsze) racje. która przemawia za przypisaniem normie określonego znaczenia z zasady można przeciwstawić dyrektywę. 30 . Dyrektywa stosowania języka prawnego II. Wykładnia praerter legem 3. która będzie przemawiać przeciwko przypisaniu tego znaczenia. przemawiające za przyjęciem czy też odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. jeśli nie istnieje definicja legalna danego pojęcia. Wykładnia contra legem – wykładnia prawotwórcza – to taka. który wynika z dotychczas obowiązujących norm prawnych.Badanie relacji między wykładnią językowa a wykładnią intencjonalną (wykładnią przepisu zgodną z wolą i intencjami prawodawcy). a zatem oceny. Efekt uzasadniający dyrektyw wykładni to z zasady rezultat kumulatywnej oceny argumentów pro i contra. Podział wykładni ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa: 1. to znaczeniem literalnym jest właśnie to znaczenie. Dyrektywa stosowania języka specjalnego III. Wykładnia secundum legem 2. Ta ostatnia sytuacja zdarza się najczęściej. której korzenie sięgają prawa rzymskiego. to należy się oprzeć na tej definicji. Jeśli ni zachodzi ani pierwszy ani drugi przypadek to powinniśmy nadać danemu pojęciu takie znaczenie jakie ma on w języku potocznym. Teksty prawa bardzo rzadko formułują dyrektywy wykładni prawa. zakazanych lub dozwolonych w stosunku do tego. ale należy ono do pojęć specjalnych określonej dziedziny nauk. C. Znaczeniem literalnym normy lub jej fragmentu jest jej znaczenie potoczne. Większość dyrektyw interpretacyjnych to wytwór mające nieraz wielo wiekową historię tradycji i kultury prawniczej. Dyrektywy wykładni jedynie z większą lub mniejszą mocą przemawiają za przyjęciem lub odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. a jeśli odstąpiono od tego znaczenia nadając normie znaczenie prawne lub specjalne.

 Gdy prowadzi do rozstrzygnięcia. • „Ustalając znaczenie językowe przepisu należy brać pod uwagę inne przepisy prawne. powinna się mieścić w ramach dopuszczalnego znaczenia leksykalnego. Ta reguła pozwala zakwestionować ustalenia interpretacyjne z powodu iż dokonano ich w izolacji (nie biorąc pod uwagę 3 relewantnych kontekstów – językowego.  Oczywistego błędu legislacyjnego. Wykładnia nie powinna mieć charakteru prawotwórczego (nie powinna pod pozorem interpretacji tworzyć nowych norm). systemowego i funkcjonalnego) • „Jeżeli nawet odstępujemy od znaczenia językowego. społeczne. Nie każdy przypadek kolizji znaczenia językowego z normami moralnymi czy zasadami racjonalności upoważnia do odstąpienia od znaczenia literalnego przepisu. ekonomiczne i moralne. Interpretacja tekstów prawnych w krajach naszego kręgu cywilizacyjnego opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej. Z tej reguły wynika zakaz ustalania znaczenia literalnego z pominieńciem kontekstu systemowego i funkcjonalnego. • „Lege non distinguente nec rostrum est distinguere” – tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca.  Gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi. który nadajemy określonemu pojęciu nie może pozostawać w oczywistej sprzeczności z regułami danego języka. • „Różnym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia” – zakaz stosowania interpretacji synonimicznej. to interpretacja danego wyrażenia powinna pozostawać w ramach możliwego znaczenia słownikowego”. Za pierwszeństwem tej wykładni przemawiają argumenty analityczne (wykładnia prawa jest wykładnią tekstów prawnych). które pozwalają interpretatorowi w szczególnie ważnych okolicznościach odstąpić od sensu językowego przepisu: (w sytuacji/przypadku)  Gdy wykładnia językowa prowadzi do ad absurdum. • „Nie wolno interpretować przepisów prawnych tak by pewne ich fragmenty okazały się zbędne” – zakaz wykładni per non est. Można odstąpić od znaczenia językowego tylko wtedy gdy uzasadnimy powołaniem się na jakieś ważne racje prawne. polityczne (w państwie praworządnym obywatele mają prawo polegać na tym co prawodawca powiedział a nie na tym co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby gdyby znał nowe okoliczności). które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne lub niesprawiedliwe. tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”. Argument konsekwecjonalistyczny – argument pozwalający odrzucić pewne tezy. Sens. Okoliczności.W państwach demokratycznych wykładnia językowa i znaczenie literalne zajmują pozycję uprzywilejowaną wobec wykładni systemowej i funkcjonalnej. 31 . wolę prawodawcy oraz cel regulacji prawnej (reguła harmonizowania kontekstów)”. decyzje ze względu na wynikające z nich konsekwencje. • „Tym samym zwrotom nie należy nadawać różnych znaczeń” – zakaz interpretacji homonimicznej.

a druga to samo zakazuje. . nie chodzi o brak regulacji prawnej. a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji.zasada państwa prawnego. a jedynie o czyjąś ocenę. Normy prakseologicznie niezgodne – normy. Trybunał nie może stwierdzić niekonstytucyjność przepisu prawnego. Normy konfliktowe – normy. Reguły wykładni: 1. które nie są sprzeczne analitycznie.zasada podziału władz. Luki pozorne – luki o charakterze ocennym (aksjologicznym). w przypadku. które zgodnie z innymi przepisami powinny być wydane. norma nakazująca mówienie prawdy i norma zakazująca zadawania cierpień (nie da się ich zrealizować w sytuacji lekarza. „Nie wolno interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do luk”. że jakieś przepisy powinny być wprowadzone. który ma poinformować śmiertelnie chorego pacjenta o jego schorzeniu). a zatem takie.uczciwego procesu. „Normy prawa wewnętrznego powinny być interpretowane w zgodzie z normami prawa europejskiego”. „Nie należy interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do ich sprzeczności”. . 5. które z możliwych znaczeń normy wybierzemy. a druga na to samo zezwala lub jedna coś nakazuje. gdy można podać taką interpretacje tego przepisu przy której jest on zgodny z konstytucją.prawa do sądu.wolności gospodarowania i ochrony własności. . których realizacja jednej normy unicestwia skutki realizacji drugiej normy (zamknij drzwi otwarte i otwórz drzwi zamknięte) 6. uchylone lub sprecyzowane.ochrony praw słusznie nabytych. 3. . . ale których w pewnych okolicznościach łącznie zrealizować się nie da np. . która utrudnia lub uniemożliwia podjecie decyzji) • swoiste (brak przepisów.zasady demokracji. Wśród zasad systemu prawa rolę szczególną odgrywają zasady konstytucyjnej. „Wszystkie normy prawne powinny być interpretowane w sposób zgodny z zasadami prawa”. „Interpretując normy prawne należy mieć na względzie przede wszystkim zasady konstytucyjne”. 32 .Wykładnia systemowa (wykładnia systematyczna) Pełni rolę subsydiarną wobec wykładni językowej – nie może stanowić samodzielnej podstawy do przypisania normie określonego znaczenia ale może zadecydować o tym. z których jedna coś nakazuje (zakazuje).zasada równości. 4. „Interpretacja norm prawa polskiego powinna być zgodna z normami prawa międzynarodowego publicznego”. . W orzecznictwie Trybunału rolę szczególną w interpretacji przepisów prawa odgrywają między innymi zasady: . . 2. Luki rzeczywiste – zalicza się do nich: • luki techniczne (taką proceduralną niekompletność regulacji.zasady sprawiedliwości społecznej. a w skrajnych sytuacjach może stanowić argument za odstąpieniem od znaczenia potocznego. Normy sprzeczne analitycznie – normy. które przy niezgodnych lub częściowo niezgodnych hipotezach mają sprzeczne dyspozycje lub niezgodne sankcje.

sugerującym kierunek interpretacji we współczesnych tekstach prawnych różnego typu pojęć niedookreślonych. ekonomicznego oraz aksjologicznego. zakładając. 7. terminów wartościujących i klauzul generalnych. że prawodawca jest często ciałem kolektywnym (parlament) i trudno jest ustalić. które w taki lub inny sposób nakazują uwzględnianie przy interpretacji przepisów szeroko rozumianego kontekstu społecznego. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z zasadami interpretacji podobnych przepisów w innych krajach. • „Interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę cel regulacji prawnej (ratio legis) – najstarszy i najczęściej używany kanon wykładni prawa. Odgrywa szczególnie istotną rolę w odniesieniu do przepisów prawnych niedawno wprowadzonych.” (wykładnia prawno – porównawcza = komparatystyczna). • contra legem – ujemna ocena tego. akceptowane przez całą społeczność międzynarodową lub przynajmniej reguły ważne w naszym kręgu cywilizacyjnym. zasady sprawiedliwości i słuszności” Mamy na myśli reguły o uniwersalnym zasięgu. • 33 . iż sformułowanie danego przepisu jest zbyt nie precyzyjne. „Przy interpretacji przepisów prawnych należy brać pod uwagę powszechnie akceptowane normy moralne.Typy luk pozornych: • extra legem – ujemna ocena faktu. a zdaniem oceniającego nie powinny być. genetyczna. ekonomicznych i politycznych.” – odmiana argumenty konsekwencjonalistycznego. „Przepisy prawne należy interpretować biorąc pod uwagę ich miejsce w systematyce wewnętrznej i zewnętrznej aktu normatywnego” (argumentum a rubica). że działalność prawodawcza jest działalnością celową. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą historycznego prawodawcy” (wykładnia historyczna. jej znaczenie maleje w odniesieniu do starszych aktów normatywnych zwłaszcza gdy te uchwalono w innych warunkach społecznych.” Wadą obydwu tych reguł jest fakt. subiektywna). to cele te musi uwzględniać interpretator. • „Interpretując normę należy brać pod uwagę konsekwencje społeczne i ekonomiczne do jakich będzie prowadzić określona interpretacja i wybrać taką interpretację. o czyją wole ma chodzić. Wykładnią odwołującą się do ratio legis bardzo często nazywa się wykładnią celowościową lub teleologiczną. zapewne sprawy nie są uregulowane. która prowadzi do konsekwencji najbardziej korzystnych. Wykładnia funkcjonalna Obejmuje najmniej jednorodny i spójny zbiór dyrektyw. Reguły wykładni funkcjonalnej stają się często drogowskazem. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą aktualnego (współczesnego) prawodawcy. Pełnia rolę subsydiarną w stosunku do wykładni językowej. że służy realizacji określonych celów. iż pewne są uregulowane. kauczukowe i powinno być uściślone. Prawo jest pojmowane jako wyraz woli demokratycznie wybranych przedstawicieli narodu. • intra legem – ocena. do których należą reguły. Zalecana ostrożność w stosowaniu tej wykładni.

które stawia sobie aktualny prawodawca. ale na tym. Teorie subiektywne opierają się na założeniu. systemowej i funkcjonalnej) prowadzi do rozbieżnych ustaleń interpretacyjnych. Domniemanie. że norma prawna ma jedno. kto te domniemanie kwestionuje. Domniemanie. specjalnego Inne domniemania interpretacyjne:  Domniemanie zgodności normy z konstytucją  Domniemanie zgodności normy niższego rzędu z normą hierarchicznie wyższą  Domniemanie racjonalności prawodawcy: a. stałe. bo norma ta obowiązuje z jego woli. tekst prawny jest traktowany jako mniej lub bardziej doskonały instrument przekazu tych intencji. w razie zmian celów i zadań. Teorie obiektywne nie wykluczają. Celem wykładni tekstualnej jest. • Teorie intencjonalne i tekstualne – celem wykładni intencjonalnej jest odtworzenie woli i intencji prawodawcy. nakaz interpretowania przepisów prawa w sposób uwzględniający aktualny stan wiedzy naukowej i technicznej. iż sens przepisu. nie ulegające zmianom znaczenie i jest to zgodne z wolą historycznego prawodawcy. może ulec zmianie. że prawodawca dąży do społecznie aprobowanych celów d. że prawodawca liczy się z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji e. iż norma prawna rozumiana jako wyraz woli suwerena musi być zgodna z wolą aktualnego suwerena. Adresaci norm mają kontakt z tekstem i z tego powodu w sytuacjach wątpliwych powinno rozstrzygać znaczenie tekstu a nie rzeczywiste intencje prawodawcy. Domniemanie. aby z chwilą ustanowienia aktu tekst prawny niejako odrywa się od osoby legislatora. Domniemanie. Domniemanie. Rodzaje domniemań interpretacyjnych:  Języka potocznego  J. że prawodawca nie stanowi norm zbędnych c.Domniemania interpretacyjne Domniemanie interpretacyjne zmienia ciężar argumentacji spoczywający nie na tym kto się na domniemanie powołuje. gdy zastosowanie dyrektyw wykładni I stopnia (dyrektyw wykładni językowej. zaczynając żyć własnym życiem. Dyrektywy preferencji Dyrektywy preferencji – reguły wskazujące jak rozwiązać konflikt różnych dyrektyw wykładni. Wróblewski nazwał je dyrektywami wykładni II stopnia. 34 . że prawodawca dysponuje najlepszą wiedzą empiryczną Z tej ostatniej reguły wynika np. ponieważ wskazują jaką decyzję interpretacyjną należy podjąć w sytuacji. Trzy podstawowe strategie rozwiązywania konfliktów interpretacyjnych (teorie wykładni): • Teorie subiektywne i obiektywne – czy w toku wykładni interpretator powinien się orientować na wolę i intencje historycznego (subiektywne). prawnego  J. Teorie obiektywne wychodzą z założenia. że prawodawca nie stanowi norm sprzecznych b. czy też aktualnego prawodawcy (obiektywne).

Służą wartością – pewność. glosy. Styl statyczny interpretacji dominuje w okresach stabilizacji.) 35 . jego przewidywalność. systemowej i funkcjonalnej należy preferować wynik wykładni językowej i systemowej. Holmesa. analogii) lub reguł kolizyjnych tylko wtedy gdy nie rozstrzygnie problemu interpretacyjnego przy pomocy dyrektyw wykładni sensu stricto (zasada pierwszeństwa wykładni sensu stricto). jeśli natomiast również wykładnia systemowa nie doprowadziła do wątpliwości interpretacyjnych.w razie konfliktu wykładni językowej. nieprawnicza. gdy przemawiają za tym ważne racje. encyklopedie etc. Formaliści – zwolennicy teorii statycznych. komisji parlamentarnych. iż w razie konfliktu wykładni językowej. systemowej i funkcjonalnej preferują wynik wykładni funkcjonalnej.” Materiały interpretacyjne: o Akt normatywny.  Materiały interpretacyjne • „Interpretatorowi wolno jest korzystać z wszelkich materiałów. podręczniki etc. Teorie dynamiczne . Ta zasada jest podobna do „reguły jasnego znaczenia” (plain meaning rule) autorstwa O. komentarze. która jest relewantna dla ustalenia sensu określonych wyrażeń (literatura naukowa. słowniki. Interpretacja powinna służyć przystosowaniu prawa do zmieniających się sytuacji społecznych.) o Materiały przygotowawcze (sprawozdania komisji legislacyjnych. w którym znajduje się interpretowany przepis prawny o Orzecznictwo sądowe o Doktryny prawnicze (literatura naukowa. które są relewantne dla ustalenia sensu interpretowanego przepisu prawnego. do której odwołują się sądy w USA.) o Projekty ustaw i innych aktów normatywnych. orzecznictwo i doktryny) o Wyniki ekspertyz naukowych i opinie biegłych o Wiedza specjalistyczna. ekonomicznych i politycznych. którą sformułowały sądy angielskie pod koniec XIX wieku. materiały z obrad parlamentu. gdy przemawiają za tym ważne racje. Opowiadają się za literą prawa.” • „Od jasnego (nie budzącego wątpliwości) rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy. teksty uchylonych aktów normatywnych – związane z nimi orzecznictwo i doktrynę o Materiały komparatystyczne (obce teksty prawne. Nieformaliści –zwolennicy teorii dynamicznych. podręczniki.Teorie statyczne i dynamiczne – do teorii statycznych Wróblewski zaliczył teorie przyjmujące. Opowiadają się za duchem prawa. rządowych itd. od jasnego rezultatu wykładni językowej i systemowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni funkcjonalnej tylko wtedy. niezmienność prawa. Interpretator może się odwołać do wnioskowań prawniczych (np. Podstawowe wartości – adekwatność prawa i życia..” Dyrektywy wykładni sensu largo – zalicza się tutaj reguły kolizyjne oraz reguły wnioskowań prawniczych.  „Interpretator powinien się opierać na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni systemowej. W krajach kultury zachodniej praktyka interpretacyjna opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej odpowiada to „złotej regule” (the golden rule). to wolno jest posłużyć się wykładnią funkcjonalną. Na tej zasadzie opiera się wykładnia prawa europejskiego i międzynarodowego. Styl dynamiczny dominuje okresie przemian i refom.

analogii z ustawy (analogia legis) – podstawą jest zawsze jakiś konkretny przepis prawny. który musi zostać wskazany we wnioskowaniu organu stosującego prawo. co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy prawne Ubi eaden legis ratio. norm i ocen: • Subsumcyjny (sylogistyczny) – uzasadnienie przyjmuje postać wprowadzenia określonych następstw z przyjętych przesłanek na podstawie założonych reguł interferencyjnych (r. Odnosi się to zarówno do fizycznego podobieństwa faktów jak i porównania celów regulacji. Model ten zakłada dokonywanie szeregu ocen co do wartości poszczególnych argumentów („ważenie” argumentów) a w konsekwencji podjęcie decyzji. że istnieje przepis prawny. na których opiera się prawo. który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do faktu nienormowanego o powiązanie z faktem prawnym nieunormownym podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych. Zabronione jest zastosowanie podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych do sytuacji podobnych. • Argumentum a contrario – wnioskowanie z przeciwieństwa. 36 . przykładem sylogizmu prawniczego jest wyprowadzanie następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. ale bardzo ogólne określenie zasad czy idei. analogii z prawa (analogia iuris) – brak ściśle wskazanych przepisów prawa. iż określony fakt nie został unormowany przez przepisy prawne o ustalenie. które argumenty okazały się lepsze. 1. Trzy podstawowe etapy wnioskowania z analogii: o ustalenie.X ELEMENTY TEORII ARGUMENTACJI Dwa typy uzasadnienia twierdzeń. Najważniejsze i najczęściej używane w uzasadnieniach prawniczych argumenty:  Normy prawne  Orzecznictwo sądowe  Poglądy doktryny prawniczej  Reguły egzegezy: o Reguły interpretacyjne o Reguły kolizyjne o Reguły wnioskowań prawniczych  Reguły i zasady pozaprawne  Opinie ekspertów i twierdzenia naukowe Uniwersalne toposy prawnicze (topos = argument) Reguły wnioskowań prawniczych (reguły logiki prawniczej) – należą do wykładni sensu largo • Argumentum a simile – wnioskowanie z podobieństwa lub analogi. Przeciwieństwo wnioskowania z analogii. daje dużą swobodę wnioskującemu. 2. wnioskowania). ibi eadem legis dispositio – gdzie taki sam cel tam taka sama dyspozycja ustawy. • Argumentacyjny (dyskursywny) – uzasadnianie przyjmuje postać wymiany argumentów wspierających daną tezę (argumenty pro) i argumentów ją kwestionujących (argumenty contra).

Stanowi konsekwencję zasady dyspozycyjności według której strony. Pozostałe toposy prawnicze Toposy w wielu sytuacjach mają antytetyczną strukturę tj. wnioskowanie z przeciwieństwa stosujemy. nie mogą orzekać ponad te żądania. • Argumentum a fortiori .. Ne ultra petita partium – sądy i inne organy stosujące prawo są związane żądaniami stron. Res iudicata pro veritate habetur – rzecz osądzona powinna być uważana za prawdziwą. d których zależy (nie) spełnienie danej normy. podstawą wnioskowania jest przepis uprawniający o strukturze „komu wolno jest więcej. podstawą wnioskowania jest przepis zakazujący o schemacie „jeżeli zakazane jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej”. Imposibilium nulla obligatio est – świadczenia i obowiązki.jeżeli obejmuje określona norma to tym samym zakazane jest czynienie tego wszystkiego co przyczynowo wykluczałoby realizację tej normy. a w przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa karnego i finansowego podstawą wnioskowania powinno być argumentum a contrario.przebiega według schematu „jeżeli A to tym bardziej B” występuje 2 odmianach:  Argumentum a maiori ad minus – wnioskowanie z większego na mniejsze. a nie sąd są dysponemtami postępowania cywilnego.    Argumentum a coherentia – każdą argumentację można zakwestionować wskazując.Jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f. które nakłada na nas prawo muszą być możliwe do spełnienia (nie jesteśmy zobowiązani do świadczeń niemożliwych). gdy w kontekście danego przepisu występują zwroty „wyłącznie”. Dyrektywy instrumentalnego nakazu i zakazu – odwołują się do wiedzy o związkach przyczynowych. Reguła instrumentalnego zakazu . to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy gdyby był on pod istotnymi względami do faktu f. temu tym bardziej wolno jest mniej”  Argumentum a minori ad maius – wnioskowanie z mniejszego na większy. 37 .    Deniminis no curat pretor – argument usprawiedliwiający odmowę wszczęcia jakiegoś postępowania powołaniem się na błahość sprawy. rzecz osądzona ma pierwszeństwo przed prawdą. że toposowi powołanemu jako argument pro można przeciwstawić topos funkcjonalny jako argument contra. • Reguła instrumentalnego nakazu – jeżeli obejmuje określona norma to tym samym nakazane jest czynienie tego wszystkiego co jest przyczynowo konieczne do realizacji tej normy. Nemo plus Iuris transfere potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść więcej praw niż sam posiada. W przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa cywilnego należy stosować analogię. iż prowadzi ona do sprzeczności. natomiast w odniesieniu do przepisów nakładających na nie obowiązki i obciążenia należy opierać się na argumentum a contrario (analogia jest nie dopuszczalna). „jedynie”. „tylko”. W odniesieniu do przepisów przyznających obywatelom uprawnienia i korzyści należy stosować analogie.

Iura scripta vigilantibus – ustawy napisano dla ludzi wykazujących się należytą starannością. Wiąże się z zasada fair trial – uczciwego i rzetelnego procesu. Audiatur et altera pars – wysłuchaj również i drugiej strony.    XI DOWODY PRAWNICZE I NIEKTÓRE ELEMENTY NAUKI PRAWA PROCESOWEGO Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. non excusat – nieznajomość prawa szkodzi i nie stanowi usprawiedliwienia. tylko bowiem twierdzeniom. dowodzić można wyłącznie twierdzenia o faktach sprawy. które przy ich pomocy staramy się realizować. można przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu. jeśli akt podstawowy jest sprzeczny z ustawą to sąd może odmówić jego zastosowania. które miały miejsce zanim te przepisy weszły w życie. Lex iniusta non est Lex – prawo rażąco nie słuszne nie jest prawem (Lex iniustisima non est lex)        Nemo se ipsum acusare tenetur – nikt nie może zostać zmuszony do samo oskarżenia się. a nie ogranicza zakres naszej wolności. np. Zasada proporcjonalności – środki naszych działań muszą być dostosowane do celów. Nie wolno stosować przepisów do kwalifikacji zdarzeń. Zasada niezawisłości sądów – sędziowie podlegają tylko konstytucji i ustawą. W prawie podatkowym zasada ta głosi – In dubio pro tributario – w razie wątpliwości na korzyść podatnika. In dubio pro reo – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść strony nie obciążonej ciężarem dowodu (na korzyść oskarżonego). Praesumptio boni viri – prawie domniemywuje się zawsze dobrą a nie złą wiarę. iż jest dozwolony. nulla poena sine lege – przestępstwem może być wyłącznie czyn wyraźnie zabroniony przez prawo karne i przestępcy może być wymierzona wyłącznie kara przewidziana przez przepisy prawa karnego. należy przyjąć taką interpretacje przepisu. Nemo iudex In causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie.227 k. Lex retro non agit – zakaz nadawania przepisom mocy retroaktywnej. lekkomyślność nie stanowi okoliczności usprawiedliwiających. In dubio pro libertata – w razie wątpliwości na korzyść wolności.      Favor legitimatis – prawo sprzyja temu co legalne.). która poszerza.c. Prawnicy w zasadzie nie dowodzą twierdzeń ogólnych. Zakaz nadużywania prawa – wykonując swoje prawa należy stosować środki jak najmniej szkodliwe dla innych. Ignorantia Iris nocet. Ex iniuria Ius non oritur – z działań bezprawnych nie może powstać prawo. Niedbalstwo. Nullum crimen. a nie faktom. Jeżeli jest wątpliwe czy dany czyn jest dozwolony czy nie to należy przyjąć.p. opisujących jakieś prawidłowości 38 . Zasada prawa do sądu – dochodzenie swoich roszczeń przed sądem.

39 . a jedynie twierdzenia jednostkowe odnoszące się do konkretnych zdarzeń czy okoliczności.ekonomiczne czy socjologiczne.

która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą (art.r. że budzą one wątpliwości (non liquet). która obcowała z matką dziecka w okresie koncepcyjnym jest jego ojcem (art.c. jeśli chce ustalić treść wysoce specjalistycznych dziedzin prawa wewnętrznego (np. są rzadkie. gdyż przedmiotem dowodu może być treść obcego prawa oraz ustalenie praktyki stosowania tego prawa.85 § 1 k. W uzasadnieniu niezbędne jest korzystanie z wiedzy empirycznej.) Wszystkie domniemania są zbudowane wg schematu „jeżeli zaszedł fakt A.c.1025 2k. Wszystkie wątpliwości związane z twierdzeniami o faktach sprawy rozstrzyga się na jej korzyść (In dubio pro reo). fakty znane z urzędu (kiedy wszczęto postępowanie. dowody prawnicze w sensie metodologicznym nie są procedurami niezawodnymi i podobnie jak wszelkie inne uzasadnienia w sprawach empirycznych nie gwarantują pewności osiągniętych rezultatów. Fakt A nazywa się poprzednikiem lub podstawą domniemania. W sensie metodologicznym prawnicy nie dowodzą. kiedy je zawieszono itd. Kwestionujący domniemania prawne nie może ograniczyć się do wykazania. Wśród domniemań wyróżnia się:  Domniemania prawne (praesumptiones iuris) – ustanowione przez normę prawną  Domniemania zruszane (presumtiones iuris tantum) – mogą być obalone dowodem przeciwieństwa. że) • Dziecko urodziło się żywe (art. wydarzenia historyczne. Jeśli fakty nie zostaną ustalone lub będą budzić wątpliwości (non liquet). Od tej zasady są wyjątki. 40 .) oraz fakty przyznane przez jedną ze stron. jak gwarantują wnioskowania dedukcyjne w matematyce i logice. Zgodnie z zasadą iura novit curia – sąd zna prawa przedmiotem dowodu nie może być prawo (treść norm prawnych. dlatego nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane (tzw. Dowodzenie wszystkich faktów byłoby stratą czasu. dowodu przeciwnego. polityczne ale także okoliczności znane wszystkim rozsądnym ludziom itd.o. jak je należy interpretować i czy obowiązują). roszczenia) z określonej normy prawnej. fakty notoryjne). zmieniają ciężar dowodu. Sąd może skorzystać z opinii biegłego. to jego roszczenie zostanie oddalone. to domniemywa się zajście faktu B”.) • Posiadanie jest zgodne z prawem (art. budowlanego. niekontrowersyjne fakty geograficzne. np. że szkoda nie nastąpiła ani swojej niewinności.341 k. to powinna udowodnić fakty od których ta norma uzależnia nastąpienie tych skutków prawnych. materialnym) Jeśli strona wywodzi określone skutki prawne (np. wynalazczego itd.) • Osoba. Strona niezwiązana ciężarem dowodu nie musi dowodzić ani faktu. medycznego. formalnym)  Kto poniesie ryzyko nieudowodnienia (non liquet) określonych twierdzeń (ciężar dowodów w sensie obiektywnym.c.Twierdzenia te mają strukturę: „w miejscu m czasie t miało miejsce zdarzenie z”.  Domniemania niewzruszalne (presumntiones iuris ace de iure) – obalić ich niemożna.) • Osoba.) Ciężar dowodów (onus probanci) Ciężar dowodu określa 2 kwestie:  Kto powinien przedstawić dowody (ciężar dowodu w sensie subiektywnym..9 k. ale uzasadniają twierdzenia o faktach sprawy. Popularne przykłady domniemań prawnych: (domniemanie. chociaż w praktyce mogą dawać wysoki stopień pewności i niepodważalności. natomiast fakt B następnikiem lub wnioskiem. czyli do przeprowadzenia tzw.

okazał się wiarygodny. w przypadku oględzin sędzia).  Domniemania faktyczne (presumptiones hominis) – zostały przyjęte przez sąd lub inny organ stosujący prawo w oparciu o zasady doświadczenia. w którym sędzia lub inny organ procesowy wnioskuje o prawdziwości twierdzeń o faktach sprawy opierając się bezpośrednio na tym. gdy wykluczono. którym świadek naoczny przekazał informacje o danym zdarzeniu. Ciężar dowodu winy oskarżonego spoczywa na oskarżycielu i nie może być przerzucone na oskarżonego. na podstawie których można ustalić jego treść. przyjąć należy. a w konsekwencji jego wniosek nie wymaga podjęcia żadnych czynności dowodowych. Wiele wspólnego z domniemaniami faktycznymi mają tak zwane reguły dowodu prima facie – są to reguły ustanowione przez sąd.  Domniemania formalne – akceptacja podstawy domniemania. z których wynika prawdziwość określonych twierdzeń o faktach sprawy (przeprowadza dowód w sensie podania uzasadnienia dla tezy dowodu). Dowód poszlakowy – dowód. kto ją wyrządził dla tego.). który przeprowadza organ procesowy po to. ale są świadkowie lub notatki. Zgodnie z zasadą In dubio pro reo wszelkie wątpliwości co do winy należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. oględziny) Ordalia – sąd boży 41 . jak długo nie zostanie mu udowodniona wina. gdy istnieje zespół zgodnych. że informator sądu będący obserwatorem danego zdarzenia czy rzeczy (świadek. Pojęcie dowodu i rodzaje dowodów Dwa podstawowe rozumienia terminu dowód prawniczy: • Dowód rozumiany jako uzasadnienie określonego twierdzenia – zespół twierdzeń dowodowych. potwierdzających się poszlak. iż wniosek nasuwa się z oczywistością już na pierwszy rzut oka (prima facie). ale istnieją świadkowie. w którym brak jest oryginału dokumentu (dowód pierwotny).Inny podział:  Domniemania materialne – podstawa wymaga udowodnienia. czy nieautoryzowane jego odpisy (dowody pochodne). z których przy pomocy określonych reguł dowodowych wyprowadza się twierdzenie o fakcie sprawy (tezę dowodu). biegłych. strona. z których w oparciu o określone reguły dowodowe można tę tezę wywnioskować. Zagadnienie dowodu w postępowaniu karnym Zasada domniemania niewinności oskarżonego – oskarżonego poczytuje się za niewinnego tak długo. • Dowód w sensie czynnościowym – zespół czynności. którym poszczególne fakty dowodowe wzięte z izolacji nie stanowią dostatecznej podstawy do ustalenia faktu sprawy (w tym sensie są one poszlakami). które pozwalają wnioskować z faktu. że w odróżnieniu od domniemań faktycznych przerzucają one ciężar dowodów. gdy jednak przystępuje do sporządzania uzasadnienia wyroku to musi podać stwierdzenia. Dowód ze słyszenia (hearsay) – brak naocznego świadka. iż nastąpiła szkoda o tym. takim dowodem jest również dowód. że szkoda ta nastąpiła z winy tego. W toku postępowania dowodowego sędzia przeprowadza szereg dowodów w sensie czynnościowym (słucha świadków. Dowód bezpośredni – dowód. przesłuchuje strony. Dowód osobowy – źródłem informacji jest osoba (świadkowie strony) Dowód rzeczowy – źródłem informacji jest rzecz (dokumenty. dokonuje oględzin etc.uważa się go za przeprowadzony dopiero. a zarazem. by uzyskać informacje o faktach sprawy. iż przebieg zdarzenia mógł być inny niż sugerują to poszlaki. Dowód pośredni – do uzasadnienia tezy dowodu konieczne są jakieś inne twierdzenia dowodowe.

Zasady oceny dowodów Zasadami oceny dowodów nazywamy te wszystkie zasady. XIX wiek stopniowo rozprzestrzeniał zasady swobodnej oceny dowodów w krajach europejskich. która wprowadziła ocenę dowodów według wewnętrznego przekonania (conviction intime) sędziego. Swobodna ocena powinna respektować następujące kryteria: a. Przełomem była Wielka Rewolucja Francuska. Współczesne systemy prawne opierają się na zasadzie swobodnej oceny dowodów. Historycznie wyróżniamy dwie podstawowe zasady oceny dowodów: • Zasada legalnej oceny dowodów • Zasada swobodnej oceny dowodów Proces rzymski był oparty na zasadzie swobodnej oceny dowodów i stopniowo ewoluował w kierunku legalnej oceny dowodów. zasady nauki i techniki c. Istnieją normy prawne określające w sposób wiążący. zasady doświadczenia życiowego Ocena dowodów naruszająca wymienione wyżej zasady nie mieści się w ramach swobodnej oceny dowodów i nie podlega ochronie przez prawo. legalne dyrektywy dowodowe). W systemie kasacyjnym oraz w systemie ławy przysięgłych zwykle przewiduje się pewne możliwości korygowania ustaleń faktycznych sądu I instancji. zasady swobodnej i kontrolowanej oceny dowodów – przewidują kontrole ustaleń faktycznych przez sądy wyższe oraz nakładają na sąd obowiązek uzasadnienia swojej decyzji w kwestiach faktycznych. gdzie ustalenia faktyczne sądu I instancji nie podlegają kontroli przez sąd odwoławczy (system kasacyjny) i tam. Ława przysięgłych nie musi uzasadniać swojej decyzji. zwłaszcza gdy są one sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym i w tym sensie arbitralne. warunki które muszą być spełnione. gdzie werdykt w kwestii faktów jest zastrzeżony dla ławy przysięgłych i jest uważany za ostateczny. to jednak zachowały one pewne elementy legalnej oceny dowodów. • Współcześnie zasada swobodnej oceny dowodów funkcjonuje w dwóch wariantach: zasady swobodnej i niekontrolowanej oceny dowodów – funkcjonuje tam. rzecz lub inny środek dowodowy na podstawie której uzyskać można wiarygodną informację. • 42 . by dowód mógł zostać uznany za przeprowadzony (tzw. W średniowieczu prawo było oparte na zasadzie legalnej oceny dowodów. które określają kryteria jakie muszą być spełnione by organ stosujący prawo mógł uznać dane twierdzenie z udowodnione. Prawo do swobodnej oceny dowodów nie oznacza prawa do dowolnej oceny dowodów. zasady logiki b.Podstawowe kategorie dowodów w sensie czynnościowym: • Zeznania świadków • Przesłuchanie stron • Opinia biegłych • Dokumenty • Oględziny Jako dowód można wykorzystać w zasadzie każda osobę.

Zakazy dowodowe – służą przede wszystkim ochronie podstawowych praw i wolności obywatelskich. Obrońcy co do faktów. „nie wolno przesłuchiwać jako świadków: a. Przywileje dowodowe – prawo do nie udzielania informacji (prawo odmowy zeznań). Zakazy stosowania określonych metod dowodowych np. zmiany powództwa czy też aktu oskarżenia (zasada dyspozycyjności) 43 . z którymi nie wystąpiły strony. zeznania lub oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. iż jest oparte na błędnych ustaleniach faktycznych. Zakazy stosowania określonych środków dowodowych np. IV. który wystąpił lub na rzecz którego wystąpiono ze skargą. Zasada formalizmu procesowego – czynności procesowe muszą być dokonywane w określonej formie. bo po ich upływie strona traci prawo do ich wniesienia. V. nawet gdyby okazało się. iż zasługuje on na surowszą karę. pozwany – ten przeciwko ta skarga została skierowana. oraz określone środki chemiczne lub techniczne. powództwem. Zakazy dowodu określonych faktów np. gdy informacje uzyskano stosując przymus fizyczny lub psychiczny (tortury. tajnością wyborów do ciał przedstawicielskich. • Sąd nie może z urzędu uwzględnić żadnych roszczeń. strony są wyłącznymi dysponentami całego procesu. związane z tajemnicą narady sędziowskiej. przez sąd. ani przez innego przedstawiciela władzy publicznej. środki odwoławcze muszą być składane w przewidzianym terminie. Rola sądu jest całkowicie bierna i ogranicza się do wydania wyroku oraz pieczy nad tym by przestrzegano przepisów prawa.Problem ustalenia prawdy w procesie Reguły. Formy procesu Strony w postępowaniu cywilnym to powód – ten. Dwie formy postępowania procesowego: 1) Forma kontradyktoryjna – proces jest zorganizowany w formie sporu stron przed bezstronnym sądem. nawet gdyby ustalenia sądu I instancji były błędne. zasady i instytucje ograniczające poznanie prawdy w postępowaniu: I. Zasada res iudicata pro veritate habetur – z chwilą. Trzy podstawowe kategorie zakazów dowodowych: A. proces nie może być wszczęty z urzędu. wyjaśnienia. groźby. C. Strony w postępowaniu karnym to oskarżony i oskarżyciel. Domniemania prawne II. a nawet podstęp). Zakaz informatinis In peius – jeżeli środka odwoławczego nie wniesiono na niekorzyść oskarżonego to zasadniczo nie można zmienić wyroku na jego niekorzyść nawet gdyby okazało się. B. nie może orzekać ponad te żądania i jest związany wnioskami stron co do cofnięcia. b. Duchownego co do faktów. III. gdy od orzeczenia nie przysługuje środek odwoławczy staje się ono prawomocne formalnie i niepodważalne. Strony decydują o tym czy: • Wszcząć proces czy też nie – zasada skarbowości. uznania. o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. o których dowiedział się przy spowiedzi”.

Postępowanie rewizyjne obejmuje ustalenia prawne i faktyczne. Tutaj proces nie jest zorganizowany w formie sporu stron. Postępowanie apelacyjne obejmuje ustalenia faktyczne i prawne. iż świadek jest słuchany przez stronę. które uznaje on za niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. Sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy. Proces anglosaski jest bliższy ideałowi formy kontradyktorycznej niż proces kontynentalny. Strony a nie sąd powołują i przesłuchują świadków oraz prowadzą inne dowody. 2) Forma inkwizycyjna – stanowi przeciwieństwo formy kontradyktorycznej. nie może uwzględniać żadnych faktów ani dowodów na które nie powołały się strony oraz nie może prowadzić postępowania dowodowego z urzędu. Sąd rewizyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. jest to powtórzenie przed postępowania sądem niższym. która go powołała. obejmuje prowadzenie postępowania dowodowego. błędna ocena materiału dowodowego. 3 podstawowe kategorie środków odwoławczych: • Kasacje • Rewizje • Apelacje Kontroli kasacyjnej podlegają wyłącznie ustalenia prawne. błąd co do faktu (error facti) – nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. 44 • . kasatoryjne) i przekazuje sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpoznania. nie orzeka co do istoty sprawy. rola stron ogranicza się do przekazywania sądowi informacji. Współcześnie nie spotyka się z czystymi formami kontradyktoryjnymi czy inkwizycyjnymi. to ze względu na znacznie silniejszą obecność pierwiastka publicznego w tym pierwszym.78 konstytucji). Postępowanie odwoławcze jest elementem demokratycznego porządku prawnego. Postępowanie odwoławcze Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art. Więcej elementów inkwizycyjnych występuje w procesie karnym niż w cywilnym. Sąd kasacyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpatrzenia lub orzec co do istoty sprawy. a następnie przez jej przeciwnika starającego się podważyć jego wiarygodność. proces ma zwykle strukturę mieszaną. prokurator) • Sąd może uwzględniać roszczenia czy żądania nie zgłoszone przez strony i nie jest w tym zakresie związany ich wnioskami • Sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi stron. w szczególności : • Postępowanie jest wszczynane przez sąd lub organ władzy publicznej (np. Podstawą tego postępowania może być błąd co do prawa (error iuris) – sąd błędnie zastosował prawo lub dokonał błędnej jej wykładni. Duże znaczenie w tym procesie ma instytucja „krzyżowego ognia pytań” (cross – examination) polegająca na ty. Funkcję sędziego w procesie anglosaskim określa twierdzenie – przed rozpoczęciem procesu sędzia powinien nabrać do ust święconej wody. a postępowanie jest prowadzone z urzędu przez sąd. a wyłącznie uchyla zaskarżone orzeczenie (o.Sąd jest związany wnioskami dowodowymi stron. może uwzględniać fakty i dowody niezawnioskowane przez strony i zasadniczo prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu. a wypuścić ją dopiero przy ogłaszaniu wyroku.

urodzenie. zwykłym środkiem odwoławczym jest apelacja. Działania – kategoria faktów prawnych zależnych od woli człowieka – ludzkie zachowanie. Stosunki prawne mogą mieć charakter dwustronny (małżeństwo) lub wielostronny (spółka). łożenie rodziców na utrzymanie dzieci) i stosunku czysto normatywnego. popełnienie przestępstwa. np. które podejmujemy by wywołać skutki prawne. Obejmuje działania takie jak: płacenie podatku. Skargę o wznowienie postępowania rozpatrują sądy okręgowe i apelacyjne. wydanie wyroku sądowego czy uchwalenie konstytucji. Kwestionowanie orzeczeń prawomocnych jest dużo bardziej ograniczone i odnosi się do wyjątkowo poważnych naruszeń prawa. tetycznego (nie uświadamianego sobie przez strony). System polski 1. które zmierzają do wywołania skutków prawnych. ustanie bądź zmianę treści stosunku prawnego. a fakt.Odróżnienie środków odwoławczych od orzeczeń nieprawomocnych (zwykłe środki odwoławcze) i orzeczeń prawomocnych (nadzwyczajne środki odwoławcze). Akty prawne – działania. Zdarzenie prawne – kategoria faktów prawnych niezależnych od woli człowieka np. zawarcie umowy. natomiast nadzwyczajnym jest kasacja i wznowienie postępowania. Może przybrać formę stosunku faktycznego (uświadamianego sobie przez strony. ex delicto). non excusat). Zwykłymi środkami odwoławczymi jest: • apelacja – od orzeczeń sądów I instancji • kasacja – od orzeczeń II instancji Nadzwyczajnym środkiem odwoławczym w sprawach cywilnych jest wznowienie postępowania. że nie wiemy o ich treści nie zwalnia nas od odpowiedzialności (ignoratia iuris nocet. W sprawach cywilnych przyjęto model postępowania trójinstancyjnego. np. nieoddanie długu). czyli zdarzenie wywołujące jakieś skutki prawne. Odwołuje się do tego szczególnie prawo cywilne. Przepisy prawne nakładają na nas obowiązki. sądy powszechne • rejonowe • okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroku sądu rejonowego • apelacyjne – apelacje od wyroku sądu okręgowego jako sądu I instancji • sąd najwyższy – sprawuje nadzór judykacyjny przed sądami powszechnymi. niezapłacenie podatku. śmierć. W sprawach karnych przyjęto model dwuinstancyjny. wymierzenie mandatu. ale je z mocy prawa wywołują. XII STOSUNEK PRAWNY Stosunek prawny – to stosunek społeczny uregulowany przez normę prawną. rozpatruje kasacje. Elementy stosunku prawnego: • fakty prawne – każde zdarzenie powodujące powstanie. Dzielą się na: zgodne z prawem = fakty prawne (wywołują skutki prawne) i czyny niezgodne z prawem = czyny niedozwolone (delikty cywilne – odpowiedzialność. Od każdego orzeczenia nieprawomocnego co do meritum sprawy sądu I instancji przysługuje środek odwoławczy. Kategoria działań obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę ludzkich zachowań jak: zawarcie umowy. upływ czasu. oddanie długu jak i zaniechania (nieudzielanie pomocy. zawarcie umowy. Czyny – działania. 45 . klęska żywiołowa.

ale go popełnia na skutek nie zachowania należytej staranności. podmioty stosunku prawnego – mogą nimi być jednostki. akty stosowania prawa • akty konstytutywne – akty tworzące nowy stan prawny. W prawie międzynarodowym publicznym podmiotami są państwa. W prawie procesowym – sąd i strony procesowe (powód. występek – z obu jeżeli przepis prawny taką możliwość przewiduje. zmierzające do wywołania skutków prawnych.). • dwustronne – np. zaburzenia psychiczne. Zbrodnie popełnia się umyślnie. • wielostronne – np. przestępstwa: zbrodnie (czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą) i występki (czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych. Czynami niezgodnymi z prawem są: wyrządzenie szkody – nie wykonanie lub nie należyte wykonanie zobowiązania (kodeks cywilny). 2. wyrok ustalający treść umowy 3. i częściowo osoby fizyczne. nabywa się ją z chwilą urodzenia. akty tworzenia prawa 2. mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć. pijaństwo. czynności prawne – oświadczenie woli przynajmniej jednej strony. ubezwłasnowolnieni całkowicie. przyjęcie lub odrzucenie spadku. organizacje międzynarod. Można ją scharakteryzować przez zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej. testament. karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc). wykroczenia. Stopnie winy: 1. W prawie konstytucyjnym i administracyjnym podmiotami prawa są obywatele i organy państwa. • 46 . • akty deklaratoryjne – akty potwierdzające istniejący stan prawny. pozwany. Czynności dokonane przez osoby nie mające zdolności do czynności prawnych są nieważne. Zdolność do czynności prawnych – zdolność do nabywania praw i obowiązków za pośrednictwem własnych działań. niedorozwój umysłowy. Podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego może być choroba psychiczna. organizacje. jednak prawa i zobowiązania majątkowe nabywa gdy się urodzi żywe. itd. Zdolność prawna – zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. np. Rodzaje zdolności do czynności prawnych: • brak zdolności do czynności prawnych – osoby poniżej 13 roku życia. wina umyślna – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewidując zamiar jego popełnienia na to się godzi (zamiar wynikowy). umowy. np. wyrok rozwodowy. grupy ludzkie. Osobą fizyczną – jest każdy człowiek od urodzenia do śmierci. Zdolność do czynności prawnej osoby fizycznej zależy od wieku oraz od tego.Akty prawne: 1. jeżeli wykluczają możliwość kierowania swoim postępowaniem. Zdolność prawną ma także dziecko poczęte (nasciturus). narkomania. umowy. • jednostronne – np. jest zdolnością stopniowalną. W prawie cywilnym – osoby fizyczne i prawne). porzucenie rzeczy. wina nieumyślna – sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. a traci z chwilą śmierci. czy jest ona ubezwłasnowolniona.

Realizuje zdolność prawną za pośrednictwem swoich organów. Osoba prawna nie może być podmiotem praw i obowiązków specyficznych dla osób fizycznych. części budynków. gazy i kopaliny.  inne osoby prawne – jednostki samorządu terytorialnego.  fundacje – substratem fundacji jest określony majątek. Osoba prawna – każda jednostka organizacyjna z przyznaną zdolnością prawną. muzea. superficies solo cedit – to co znajduje się na gruncie stanowi jego część składową i nie może stanowić odrębnego przedmiotu własności. której potrzebna jest pomoc do prowadzenia własnych spraw (kuratela). pieniądze jako miernik wartości. przedmiot stosunku prawnego – mogą być:  rzeczy – przedmioty materialne o ruchome o nieruchome = nieruchomości – grunty.  inne przedmioty materialne – ciecze. • pełna zdolności do czynności prawnych – osoby. Kategorie osób prawnych:  skarb państwa – państwo występujące jako podmiot stosunków cywilno – prawnych. jednakże tylko osobę pełnoletnią. przedsiębiorstwa państwowe. która wyposaża fundację w majątek i określa sposób i cele jej działania. Mogą samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych. Organ osoby prawnej – osoba lub osoby mogące działać w imieniu osoby prawnej (zaciągać zobowiązania i nabywać uprawnienia). itd. korporacje mogą realizować cele gospodarcze (spółdzielnie. fundacje. banki. fundator – osoba.  przedmioty niematerialne – zalicza się dobra o charakterze intelektualnym (utwory artystyczne. partie polityczne. budynki. naukowe. stowarzyszenia. które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione. papiery wartościowe).  państwowe osoby prawne – np. gdyż nie posiadają dostatecznie zindywidualizowanej i wyodrębnionej postaci. Różnicą między ruchomościami i nieruchomościami jest to iż umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Może mieć niezależny od osób fizycznych majątek. itd. decydują oni o jej działalności i przez składki czy udziały tworzą majątek korporacji.. dobra osobiste – godność człowieka. szkoły wyższe. Ubezwłasnowolnić częściowo osobę można z tych samych powodów co całkowicie. banki.ograniczona zdolności do czynności prawnych – osoby od 13 do 18 roku życia oraz ubezwłasnowolnione częściowo.. które wchodzą w jej skład. zalicza się tu również przedsiębiorstwa. spółki handlowe) i pozagospodarcze (partie polityczne. dobre imię. może nabywać prawa i obowiązki we własnym imieniu niezależnie od osób fizycznych. którym odpowiada za swoje zobowiązania. Inny podział:  korporacje – substratem korporacji są ludzie związani przez członkostwo. nie są uważane przez prawników za rzeczy. • • 47 . stowarzyszenia). spółki handlowe. banki.

Kategorie uprawnień: a. które nie są sprzężone z sankcjami. „może”. są skuteczne tylko miedzy stronami (in partes) określonego stosunku prawnego. • zachowania się treść stosunku prawnego – uprawnienia i obowiązki tego stosunku. ciężar dowodu. którą wiążą i dlatego nie trzeba ich sankcjonować (ciężary). c. Hochfelda: • Roszczenia • Wolności – odpowiedniki zezwoleń. Inny podział uprawnień: 1. Z obowiązkami nie doskonałymi spotykamy się często w przypadkach praw socjalnych. uprawnienia in rem publicam – uprawnienia przysługujące adresatowi normy prawnej wyłącznie wobec państwa. bo wówczas zwykle wynikające z tych praw obowiązki organów państwowych nie są zabezpieczone żadną sankcją. 48 . Uprawnienia pozytywne – korelatywnie sprzężone z nakazem. że jedna ze stron może czegoś żądać. • Kompetencje – uprawnienia do tworzenia uprawnień lub obowiązków na rzecz innych osób. Uprawnienia negatywne – korelatywnie sprzężony z zakazem po stronie jednego pomiotów. Są to obowiązki. a druga jest zobowiązana do czegoś. Zezwolenia są uprawnieniami do własnych zachowań. Uprawnienia mogą być: o Proste – uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy lub uprawnienie wierzyciela pożądania by dłużnik spełnił świadczenie. która narusza dane uprawnienia. Takie obowiązki sprzężone z sankcjami nazywa się obowiązkami doskonałymi. że jakiś czyn nie jest zakazany i nakazany. o Złożone – kompleksy uprawnień prostych. Stwierdzenie. Ciężary odgrywają szczególną rolę w prawie procesowym np. Obowiązkami niedoskonałymi są natomiast te obowiązki. Uprawnienia wyraża się w tekstach prawnych za pośrednictwem zwrotu: „wolno”. do obrony. „jest dozwolone”.obowiązki są z reguły sprzężone z sankcjami. Zezwolenia (dozwolenia) – nie są sprzężone z obowiązkami. Obowiązki ograniczają sferę wolności adresata normy prawnej. 2. 3. „ma prawo”. Z analitycznego punktu widzenia uprawnienia i obowiązki scharakteryzować można jako dwa odrębne rodzaje modalności normatywnej. by zachowała się w określony sposób – by spełniła swój obowiązek. uprawnienia in rem – uprawnienia skuteczne wobec każdej osoby (erga omnes). Dzieli się je na obowiązki pozytywne (nakazy) i negatywne (zakazy). b. do prywatności. by podmiot podjął określone działanie. Prawa podmiotowe – szczególnie istotne kompleksy uprawnień prostych. Roszczenie – domaganie się od określonej osoby. „zezwala się”. gdy nie implikują żadnych roszczeń po stronie adresatów tych praw. prawo własności. np. uprawnienia in personam – uprawnienie wobec konkretnej osoby. Klasyfikacja uprawnień według W. które są ustanawiane w interesie jednostki. one tworzą między stronami więź prawną (vinculum iuris) Więź prawna polega na tym.

ze jakiś podmiot jest wyłączony spod kompetencji określonego organu. 49 .• Immunitety – uprawnienia sprowadzające się do tego. Jest to forma przywileju dla wyróżnionej grupy osób.

Istota praw wolnościowych polega na ochronie pewnych sfer ludzkiego życia i aktywności przed ingerencją państwa i osób trzecich. Nie jest warunkiem praworządności formalnej słuszność i racjonalność prawa.Kategorie doniosłych uprawnień nazywa się prawami i wolnościami człowieka i obywatela. językowe. Drugi pogląd – odnosi zasadę praworządności nie tylko do działań państwa. do nauki. a nawet cała społeczność międzynarodowa. ale także do zachowań obywateli (szerokie pojmowanie zasady praworządności). 50 . czego mu prawo nie zabrania. Przeczytać rozdział do końca. w którym te podmioty rzeczywiście podporządkowują się obowiązkowi przestrzegania prawa tak jak go ujmuje zasada praworządności. prawo do pomocy humanitarnej. że w państwie praworządnym obywatelowi jest wolno to wszystko. ponieważ z ich istnieniem wiąże się zakaz ingerencji osób trzecich w sferę chronioną przez prawo. jest to również stan faktyczny. Prawa II generacji to prawa socjalne. Wspólna jest też zasada. bo zobowiązują organy i służby państwowe do zapewnienia obywatelom określonych usługi świadczeń. prawa do zachowania wspólnego dziedzictwa biologicznego i kulturowego. ekonomiczne. do pokoju. że sprawowanie władzy musi się opierać na regułach prawa. W Niemczech przyjęła postać idei państwa prawa (Rechtsstaat).prawo spełnia warunki formalne oraz określone warunki materialne. Prawa socjalne mają charakter pozytywne. XIII PAŃSTWO PRAWA Praworządność – zobowiązuje określone kategorie podmiotów do przestrzegania prawa. prawo własności. Tutaj zalicza się: prawo do życia. a nie na kaprysie rządzących (government of law. Należa tutaj prawa: prawo do samostanowienia. Współcześnie zasada państwa prawa stanowi fundament wszystkich demokratycznych i liberalnych państw. do czystego środowiska. organom państwa natomiast to tylko na co im prawo wyraźnie zezwala. w Anglii rządów prawa (The rule of law). Zakres podmiotowy zasady praworządności: I. Zasada praworządności kształtowała się w toku XVIII i XIX wieku w Niemczech i Anglii. odnoszącą się do sposobu sprawowania władzy. II. not of men). a zwłaszcza wolność przekonań. prawa całych grup – narody. wolność słowa i wolność zrzeszania się oraz związane z tymi wolnościami wolności polityczne i religijne. Zasada praworządności materialnej. kulturalne: prawo do pracy. prawo do wypoczynku i mieszkania. Nazywa się je również prawami negatywnymi. Pierwszy pogląd – zasada odnosi się wyłącznie do działań organów państwa (wąskie działanie zasady praworządności). sumienia i wolność wyznania (prawa I generacji). religijne. Prawa III generacji to prawa poszczególnych jednostek ludzkich. Zasada praworządności formalnej – praworządność to obowiązek przestrzegania prawa bez względu na jego treść. prawo do opieki socjalnej i zdrowotnej. mniejszości etniczne. zwolennicy uważają ją za zasadę ustrojowa. które zagwarantują słuszność i racjonalność prawa. Wspólne dla idei państwa prawa i rządów prawa jest przekonanie.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful