P. 1
Wstęp do prawoznastwa Morawski skrypt I

Wstęp do prawoznastwa Morawski skrypt I

5.0

|Views: 2,889|Likes:
Wydawca: aaggnn

More info:

Published by: aaggnn on Jan 11, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

01/04/2015

pdf

text

original

Wstęp do prawoznawstwa

:
I Charakterystyka nauk prawnych:
Nauka: • interpretacja pragmatyczna – uczenie się, zdobywanie wiedzy • interpretacja pragmatyczna – rezultat procesu zdobywania wiedzy, pewien zespół twierdzeń spełniających określone kryteria Klasyfikacja nauk: • nauki społeczne i przyrodnicze – różnią się przedmiotem badań (społeczeństwo, przyroda) • nauki teoretyczne (nauki, których zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie procesów i zjawisk. Poszukują odpowiedzi na pytania „jak jest?” Np. historia, socjologia, ekonomia, fizyka i biologia) Są to nauki deskryptywne. Praktyczne – ich celem jest formułowanie uzasadnianie różnego rodzaju norm, dyrektyw, ocen i wzorów zachowania. Pyt. „jak być powinno?”, ściślej „jak powinniśmy się zachować?” Np. nauki inżynieryjne, medyczne, etyka normatywna, gramatyka. Nauki normatywne. • Nauki empiryczne – uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do szeroko rozumianego doświadczenia (obserwacji, eksperymentu). Np. fizyka, geogr., socjolog, psycholog, Formalne – brak odwołań do doświadczenia, uzasadnianie twierdzeń (dowodzenie) polega na wyprowadzaniu twierdz w oparciu o reguły inferencyjne (wnioskowania) z innych twierdzeń przy czym niektóre z ostatnich przyjmuje się bez dowodu (aksjomaty). Np. matematyka, logika formalna Nauki prawne należą do grupy nauk społecznych i podejmują zagadnienia charakterystyczne zarówno dla nauk teoretycznych, jak i praktycznych oraz jak dla empirycznych i formalnych. Nauki prawne – grupa nauk społ., których przedmiotem badawczym jest analiza norm prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno – prawnych. Podział nauk prawnych: • Filozoficzne • Pozytywne o prawie o Systematyczne o Historyczne Trzy podstawowe typy n. prawnych nauczane na uniwersytetach: • Filozofii (teorii) prawa • Szczegółowym naukom o prawie (dogmatyka prawnicza) • Naukom historyczno – prawnym Metody analizy prawa: • Językowo – logiczne (wyjaśnianie, interpretowanie i porządkowanie przepisów prawnych) • Socjologiczne (socjologia empiryczna – badania ankietowe, wywiad, wnioskowania statystyczne, bad. panelowe i obserwacja uczestnicząca) • Psychologiczne (ustalanie poczytalności sprawcy, resocjalizacja

1

Logika: • Formalna – sformalizowane rachunki o L. klasyczna – rachunek zdań, nazw, kwantyfikatorów o L. deontyczna – rachunek logiczny zajmujący się operacjami na zdaniach, w których występują zdania normatywne Np. jest nakazane, dozwolone itp. • Nieformalna (teoria argumentacji) – przytaczanie argumentów na rzecz (arg. pro) i przeciwko określonej tezie (arg. contra).

II Pojęcie prawa i jego funkcje:
Prawo (realizm prawniczy) • zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych (prawo w książkach), • zbiór decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników (prawo w działaniu), • prawo to pewne przeżycie psychiczne człowieka (L. Petrażycki), • zbiór norm słusznych, które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury człowieka (prawo natury) Prawo (pozytywistycznie, J. Austin – teoria imperatywu) – rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą zastosowania przymusu. Prawo i moralność to dwa różne i niezależne od siebie porządki normatywne. Wg tej teorii elementami konstytutywnymi prawa są: • rozkaz • suwerenność władzy • obowiązek wykonania • sankcja przymusu Nieodłącznym elementem prawa jest fakt, że na straży jego norm stoi przymus państwowy. Współczesny pozytywizm – H. L. A. Hart – prawo nie da się jednoznacznie zdefiniować, gdyż obejmuje normy różnego rodzaju (prawo stanowione i zwyczajowe, wewnętrzne i międzynarodowe publiczne, karne i cywilne). Prawo – „ zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy. Prawo, państwo i przymus – nierozerwalny trójkąt dla pozytywistów. Prawo natury – katolicka koncepcja, św. Augustyn i św. Tomasz. Koncepcja laicka L. Fuller. Obok prawa pozytywnego, którego źródłem są akty władzy państwowej, istnieje jeszcze prawo natury, którego ostatecznym źródłem jest albo bóg (doktryna katolicka)albo właściwości natury człowieka (Grocjusz Hobes Locke) lub zasady współżycia w społeczeństwie L. Fuller. Lex – normy zawarte w tekstach prawnych ( ustawach, aktach podstawowych i precedensach) Ius – normy zawarte w tekstach prawnych, zasady sprawiedliwości czy moralności politycznej, które uważa za wiążące nawet wtedy gdy nie zostały zapisane w żadnym tekście prawnym. Dla pozytywistów prawo = Lex Dla nie pozytywistów prawo = Ius Prawo przedmiotowe to prawo pozytywne – ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie. Prawo podmiotowe to ogół uprawnień, które na różnych zasadach przypisujemy jednostce. Pozytywiści – jednostka nie może mieć żadnych innych uprawnień poza tymi, które przyznało jej państwo.

2

Nie pozytywiści – kategoria prawa podmiotowego jest pierwotna wobec prawa przedmiotowego – jednostka ma pewne prawa bez względu na to czy państwo gotowe jest je uznać czy też nie. Prawo wewnętrzne a międzynarodowe publiczne: Prawo wewnętrzne – reguluje stosunki wew. na terytorium danego państwa, Prawo międzynarodowe publiczne (prawo traktatowe) – normuje stosunki między państwami, mniejsza skuteczność, Prawo międzynarodowe Podmioty prawa Państwa, organizacje międzynarodowe (ONZ, NATO), w kontekście niektórych traktatów – osoby fizyczne Źródła Kreowane jednostronnie Powstają w drodze umów dwustronnych przez organy państwowe lub wielostronnych (konwencje lub (ustawy, precedensy sądowe) traktaty) Sankcje Przymus Dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań; w szczególnych przypadkach sankcje gosp., użycie sił zbrojnych Pierwszeństwo prawa międzynarodowego nad prawem wewnętrznym – w razie konfliktu normy prawa wewnętrznego z normą prawa międzynarodowego ta ostatnia przeważa. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych. Prawo międzynarodowe prywatne – gałąź prawa wewnętrznego, ma charakter kolizyjny, normuje stosunki prawne ( gł. cywilno – prawne, w których występuje element obcy), określenie jakie prawo będzie właściwe dla wszelkich roszczeń wynikających ze stosunków tego typu. Funkcje prawa: • kontroli zachowań (regulacja zachowań) o normatywne – normy oddziałują na zachowanie, działają przez ludzką świadomość, norma nie może wpływać na nasze zachowanie jeżeli nie znamy jej treści o pozanormatywne – oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery, pola minowe, infrastruktury – drogi, linie elektryczne, telefoniczne, systemowe – zwiększenie popytu, inflacji, przyjęcie określonej struktury administracyjnej), środki pozanormatywne mogą wpływać na nas bez naszej wiedzy Podstawowa funkcja normy – takie wpływanie na zachowanie by podejmowane działanie było pożądane przez normodawce powstrzymywanie się od działań niepożądanych Sankcja – dolegliwość, która poniesie adresat normy na wypadek niestosowania się do normy. Gratyfikacja – nagroda, która otrzyma w sytuacji zachowania się zgodnie z normą. N. Bobbio – podział systemów: o represyjne – operują zakazami i sankcjami, nastawione na ochronę porządku i bezpieczeństwa o promocyjne – odwołują się do nakazów i nagród, ich zadaniem jest realizacja programów społecznych (rozwój gospodarczy, opieka socjalna) • rozdziału dóbr i ciężarów – rozdzielanie dóbr, ciężarów, uprawnień, obowiązków między członków danego społeczeństwa Prawo wewnętrzne Osoby fizyczne, prawne, instytucje

3

Sprawiedliwość (wg J. Rawls) – podstawowa cnota instytucji społecznych, najważniejsza cnota prawa. Zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) – osoby, sytuacje, stany rzeczy, które są pod istotnymi względami podobne powinny byś traktowane podobnie. Reguły sprawiedliwości materialnej: o reguły sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej)  każdemu stosownie do pracy  każdemu stosownie do potrzeb  każdemu do zasług  każdemu stosownie do pozycji społecznej  każdemu to samo (elitarystyczna) – skrajna interpretacja Żaden system prawa nie może się bez tych reguł obejść. o reguły sprawiedliwości komutatywnej (wymiennej) Standardy sprawiedliwości proceduralnej (reguły): o zasada bezstronności i niezawisłości sądu, o równości stron o prawo do obrony • regulacji konfliktów Konflikt – sytuacja w której jedna ze stron występuje z żądaniami, roszczeniami, twierdzeniami, które druga strona kwestionuje. Rodzaje konfliktów: 1. ze wzgl. na strony: o dwubiegunowe – 2 strony o wielobiegunowe – więcej stron 2. ze wzgl. na rodzaj strony: o indywidualne o kolektywne Metody rozwiązywania konfliktów: o tryb kontraktowy (bezpośrednia metoda regulacji konfliktów) – same strony rozwiązują konflikt, autonomia stron (decydują o zasadach, procedurze rozwiązania sporu), dobrowolne porozumienie – umowa (konsensus) o mediacyjno – koncyliacyjny ( mediator, koncyliator – pomocnik i Pośrednia metoda doradca stron, nie ma uprawnień władczych), pełna autonomia co regulacji do wyboru mediatora, a także co do procedury prowadzenia konfliktów rokowań oraz zasad rozwiązywania konfliktu biorą udział os. o arbitrażowy – strony mają wpływ na wybór arbitra, procedury trzecie rokowań oraz zasady rozwiązania sporu lecz decyzja arbitra ma charakter władczy i jest wiążąca dla stron oraz może być przymusowo wyegzekwowana o adjudykacyjny – postępowanie wg określonych procedur i zasad, strony nie mają wpływu na wybór adudykatora,

4

III Prawo a moralność:
Innymi systemami normatywnymi, za pomocą których poddaje się kontroli zachowanie człowieka jest: • Religia • Obyczaj • Moralność itp. Etos – ogół norm społecznych, regulujących zachowania członków danego społeczeństwa; skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi. Moralność – obejmuje te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. PRAWO (norma prawna) Stopień formalizacji i instytucjonalizacji b. sformalizowane i zinstytucjonalizowane; specjale procedury tworzenia i stosowania norm, skomplikowane układy instytucji i procedur (parlament, administracja, sądy, więzienia); może być tworzone, zmieniane i uchylane; Normy p są bardziej precyzyjne i określone. Uzasadnienie tetyczne – źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego (ustawa-sejm, rozporządzenie - rada ministrów); MORALNŚĆ (norma moralna) System niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany; brak możliwości zmian; proces powstawania norm moralnych – spontaniczny; nie podlega dekretowaniu; bardzo ogólne wskazania; Uzasadnienie aksjologiczne; zaczyna obowiązywać, gdy upowszechni się przekonanie, że określone zachowanie jest dobre (złe), słuszne (niesłuszne), w związku z tym norma moralna określa sposób zachowania; źródło – spontanicznie rozwijające się oceny, oparte o aprobatę społeczną; Niesproceduralizowane i wyczerpują się w różnego rodzaju aktach społ. potępienia i dezaprobaty; sankcje rozsiane Odpowiedzialność doxatyczna – odpowiedzialność za motywy, intencje i przekonania (nie życz bliźniemu co tobie nie miłe) Osoby fizyczne Nie jest strukturalnie powiązana z państwem;

Obowiązywanie norm

Sankcje

Przedmiot regulacji

sformalizowane i zinstytucjonalizowane, wymierzane przez specjalne organy sądy, w specjalnym trybie (proces), po zastosowaniu procedury; sankcje skupione Zewnętrzne zachowania ludzi; wina – podstawowa forma odpowiedzialności prawnej;

Podmioty Stosunek do państwa

Osoby fizyczne; organizacje, instytucje (osoby prawne) Strukturalnie powiązane z państwem; organy państw. tworzą, zmieniają i uchylają normy prawne;

5

Prawo jest stanowione zgodnie z wolą społeczną. a nie przez moralność oraz zachowania regulowane i przez prawo i przez moralność. każdy czyn uregulowany przez prawo ma odpowiednik w regulacji moralnej. o Krzyżowanie się moralności i prawa – istnieją takie zachowania. 6 . np.Relacje między prawem a moralnością: • Przedmiotowe – jaki zachodzi stosunek regulacji między prawem a moralnością: o Prawo to minimum moralności – zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych przez moralność. regulowane wyłącznie przez prawo. należytej staranności. społeczno – gospodarczego przeznaczenia prawa. inne klauzule generalne (przepisy) – do ustalonych zwyczajów. zasada współżycia społecznego (stosunki międzyludzkie). uszkodzenia ciała. reguł. o Terminy wartościujące – wartości np. wzajemna pomoc. powszechnie akceptowane reguły moralności publicznej. • Funkcjonalne – jak normy moralne wpływają na treść norm prawnych i odwrotnie (jak prawo wpływa na treść przekonań moralnych) str.50 Techniki włączania wartości moralnych:  Bezpośrednia inkorporacja – pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (zakaz zabójstwa. niskie pobudki. Sfera regulacji wspólna dla prawa i moralności obejmująca sytuację:  gdzie prawo i moralność regulują zachowania tak samo – sfera regulacji zbieżnej  gdzie regulują zachowania odmiennie – sfera regulacji rozbieżnej (gdy dochodzi do zbiegu tych systemów uważa się. dyskryminacją rasową. to tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej stosowania. o równouprawnienie kobiet). religijna. dwa różne i niezależne systemy normatywne. Związek prawa i moralności – prawo powinno respektować wartości moralne. wierność małżeńska itd. Nie pozytywiści – dowodzą. Formuła Radbrucha – jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne. Prawo – istotny czynnik aktywnie kształtujący przekonania moralne (walka z nietolerancją. klauzury generalne – przepisy. dobra wiara. formuła pozytywistyczna gwarantuje poczucie pewności i bezpieczeństwa. a nie reguluje prawo. interesu społ. iż prawo powinno respektować przekonania moralne większości społeczeństwa) • Walidacyjne – jak niezgodność prawa z normami moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych. rażąca niewdzięczność. szczególne okrucieństwo. w razie braku szanowania prawo może przestać obowiązywać. niesprawiedliwość prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie – (Dura Lex sed Lex) jeśli prawidłowo je ustanowiono i nie uchylono. (spór pozytywistów z nie pozytywistami) Pozytywiści – rozdział prawa i moralności. które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny określonych zachowań. kradzieży) o Przepisy odsyłające – odsyłają do innych przepisów. zasad. że też pozytywistów pozwala wprowadzać akty barbarzyństwa jeśli zatwierdzono je prawnie. które reguluje moralność. – gosp. ani obywatele do jej przestrzegania.

zdania. Określa zakres normowania normy. iż są prawdziwe lub fałszywe. że są prawdziwe lub fałszywe. skuteczne lub nie skuteczne. Koncepcje budowy normy prawnej (strony 58. ustęp itd. punktów. w których powinien on zachować się w sposób przewidziany przez normę. przy czym zwykle do rekonstrukcji jednej normy potrzeba wielu przepisów. Np.) Przepis prawny może pokrywać się z normą prawną jeśli znajdziemy w nim wszystkie elementy normy prawnej. oceny i performatywy Zdanie – wypowiedź oznajmująca. dyrektywy (normy techniczne „jeżeli chcesz doprowadzić wodę do wrzenia to powinieneś ją podgrzać do temp. której możemy przypisać wartość prawdy lub fałszu. małżeństwa. Dyrektywy .IV NORMY PRAWNE I PRZEPISY PRAWNE Normy. którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu np. Jeśli tekst prawny będzie składał się z artykułów (paragrafów. 59 i 60) Wszystkie koncepcje budowy normy prawnej posiadają te same elementy:  Hipotezę (H) – określa adresata normy oraz okoliczności. wskazówki itd. która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa pytania:  Kto i w jakich okolicznościach?  Jak powinien się zachować?  Jakie będą konsekwencje? (nie musi być w normie) Rekonstruuje się je z przepisów prawnych. który określa konsekwencję jakie nastąpią w sytuacji. wydanie ustawy. zawarcie umowy. Wypowiedzi performatywne – służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych. o których można orzec.  Sankcję (S) – element normy. Normy i przepisy prawne Norma prawna – zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania. ustępów. lecz na pytanie „jak być powinno” – jak ktoś powinien się zachować.nie można przypisać im wartości logicznej (lecz istnieje szczególna kategoria dyrektyw i ocen.k. Normy nie mają charakteru opisowego (deskryptywnego). 7 . Zdaniami są tylko zdania oznajmujące. Podstawową funkcją normy jest sformułowanie określonej dyrektywy postępowania. 100o”. mianowanie i odwołanie kogoś ze stanowiska. Normy – należą do szerszej grupy wypowiedzi dyrektywnych obejmującej różnego rodzaju zalecenia. liter) to każdy artykuł (paragraf. wyroku. życzenia.  Dyspozycję (D) – określa wzór powinnego zachowania się. zakazy lub dozwolenia (nakłada uprawnienia lub obowiązki). gdyby adresat zachował się nie zgonie z normą – naruszył ją. obowiązujące lub nie obowiązujące. nie odpowiadają na pytanie „jak jest”. rady. Możemy o nich powiedzieć iż są słuszne lub nie słuszne.) będzie stanowił przepis prawny. Formułuje nakazy. wywołuje skutek nie istniejący przed ich użyciem. Jeden przepis prawny jest elementem wielu różnych norm prawnych (przepisy o obronie koniecznej i stanie najwyższej konieczności stosują się do wielu różnych przestępstw o których mówi k. Hipoteza określa zakres zastosowania normy. Normą nie można przypisać wartości logicznej. Pogląd odmawiający normą wartości logicznej nazywamy STANOWISKIEM NORM KOGNITYWISTYCZNYM. Przepis prawny – elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego. a zatem nie można o nich powiedzieć.

jak powinien zachować się adresat normy. Przepisy nakazujące. Przepisy odsyłające i blankietowe:  Odsyłające:  Systemowe – odsyłają do innych przepisów prawnych  Pozasystemowe – odsyłają do reguł czy zasad pozaprawnych (odsyłają do zasad współżycia społecznego)  Blankietowe – odsyłają do aktów normatywnych.  Imperatywne (Ius cogens) – przepisy bezwzględnie obowiązujące – działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione wolą stron. Określają zakres swobody czy wolności w regulowaniu swych stosunków. prezydent Rzeczypospolitej)  Normy indywidualne – adresat jest oznaczony nazwą indywidualną. każda osoba wezwana w charakterze świadka…  Normy konkretne – odnoszą się do zachowań jednorazowych np. Przepisy kompetencyjne – upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm. Normy programowe (finalne. wzywa się Jana Kowalskiego w charakterze świadka… Normy. muszą zawsze być respektowane przez strony 5. instytucja państwowa. Ze względu na sposób określenia czynu:  Normy abstrakcyjne – odnoszą się do zachowań powtarzalnych np. żołnierz. które dopiero mają zostać wydane. nie zawisłości sądów. wyroki sądowe. ale pokazują jaki cel powinien osiągnąć pozostawiając kwestię wyboru środków realizacji tego celu do jego dyspozycji. przedsiębiorstwo Telex. Przepisy dyspozytywne i imperatywne:  Dyspozytywne (Ius dispositivum) – przepisy względnie obowiązujące – stosuje się je tylko wtedy. wydawania określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności. zakazujące i dozwalające 3. Zasady prawa i zwykłe normy prawne:  Zasady prawa:  Zady uniwersalne (całego systemu prawa) – np. w których zawarte są normy ogólne noszą nazwę aktów tworzenia prawa (konstytucja. gdy strony nie uregulowały swych stosunków w odmienny sposób niż to przewiduje dany przepis. ustawy. rozporządzenia). które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne to normy ogólne. decyzje administracyjne. podziału władzy. Akty normatywne. funkcjonariusz publiczny.Podziały przepisów prawnych: 1. celowościowe) – nie wskazują one. 7. 4. Normy indywidualno – konkretne to akty stosowania prawa np. 2. państwa prawnego. zasady konstytucyjne (z. zwykle imieniem własnym np. Normy ogólne i indywidualne (ze względu na sposób określenia adresata):  Normy generalne – adresat jest określony przez wskazanie jego cech (każdy człowiek. zasada domniemania niewinności oskarżonego (In dubio pro reo – wątpliwości dowodowe należy rozstrzygać na korzyść 8 . 6. równości wobec prawa)  Zasady części systemu prawa – odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa np. Lech Wałęsa. strony mogą odstąpić od tych przepisów przyjmując inne postanowienia czy reguły.

Obowiązywanie prawa: ♦ obowiązywanie w sensie normatywnym (systemowym) – normy. ♦ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – normy spełniające przyjęte kryteria etyczne (słuszne. co zwykłe normy prawne zawarte w danym akcie normatywnym. z. Konflikt zasad nie prowadzi do takich konsekwencji (brak derogacji którejkolwiek z nich). jeżeli zakres zwykłej normy został spełniony. nie jest natomiast jasne jakich stanów faktycznych odnosi się nasza zasada 2. Konstyt. Zasady – mają charakter dyrektyw optymalizacyjnych – norm nakazujących realizację określonego w nich stanu rzeczy w możliwie największym stopniu. Przepisy o prawach i wolnościach obywatelskich maja takie same cechy. Dworkin – różnice między zasadami i zwykłymi normami podaje on na przykładzie dwóch następujących reguł: „nikt nie może odnosić korzyści z wyrządzonego zła” (zasada). Zdaniem Tryb. w przypadku zasad prawnych ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko sformułowany – wiemy do jakiej formy testamentu odnosi się reguła o 3 świadkach. z. „testament ustny musi być sporządzony w obecności co najmniej trzech świadków” (zwykła norma). Zwykle normy funkcjonują w sposób albo albo. Wszystkie normy prawne należy interpretować mając na względzie zasady systemu prawa. (formuła mniej lub bardziej) 3.oskarżonego). za których naruszenie organy państwowe pociągają do odpowiedzialności (normy stosowane przez organy państwowe). prawnych jedna z nich zostaje uznana za nie obowiązującą. jakiejś jego gałęzi lub nawet instytucji prawnej. interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę przede wszystkim zasady konstytucyjne. jeśli natomiast świadków było mniej to jest nieważny. 9 . moralne). to normy zastosować nie wolno – jeśli wiec testament ustny został sporządzony w obecności przynajmniej 3 świadków. Zdaniem Dworkina różnica między zasadami i zwykłymi normami prawnymi sprowadza się zasadniczo do trzech podstawowych kwestii: 1. • Funkcja normy w procesach wykładni i stosowania prawa. ♦ obowiązywanie w sensie faktycznym – normy. R. które zostały prawidłowo ustanowione i nie zostały uchylone. zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania. autonomii woli stron i wolności umów. to normę należy zastosować. sprawiedliwe. to testament jest ważny. Kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych: • Miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych – zasady są formułowane przede wszystkim w konstytucjach i ustawach • Ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w systemie prawa. Mówi się wtedy o wewnętrznej hierarchii aktów normatywnych. to jednak odgrywają one rolę szczególną w procesach stosowania wykładni prawa. że chociaż zasady mają tą samą moc prawną. ponieważ uważa się. jeżeli nie. O zastosowaniu zasad decyduje nie ich zakres zastosowania. swobodnej oceny dowodów. w razie sprzeczności zwykłych n. ale ocena wagi i doniosłości zasady w rozstrzygnięciu danej sprawy. V OBOWIĄZYWANIE PRAWA: Reguły walidacyjne – reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz zawartych w nich przepisów prawnych.

Reguła Lex specialis de rogat legi generali nie jest regułą derogac. mają one treść: „traci moc ustawa z dnia… o …”. ale tylko wtedy. ta reguła ma najwyższą moc. 2) należy zastosować względy celościowe. z zasady państwa prawa wynika między innymi zasada ochrony praw słusznie nabytych i zasada Lex retro non agit. nawet jeżeli nie zostały formalnie uchylone. a jedynie regułą wskazującą.  reguła merytoryczna (Lex specialis de rogat legi generali) – stosuje się ją do norm w stosunku zawierania się (nadrzędności. gdy akt późniejszy ma moc prawną nie niższą nią akt wcześniejszy. Jeśli dochodzi do zbiegu reguły hierarchicznej z pozostałymi regułami to stosuje się zawsze regułę hierarchiczną. ∗ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – nie obowiązują te normy prawne. Reguły kolizyjne (dowodzą. zostały ustanowione przez upoważniony organ zgodnie z procedurą. Lex specialis – norma szczegółowa. ∗ obowiązują nie tylko normy ustanowione. uchylenie następuje bez względu na czas wydania i ogólność  reguła chronologiczna (Lex posterior de rogat legi prori) – akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej.reguła de Sue tudo – norma prawna traci moc obowiązującą (wychodzi z użycia) w skutek niestosowania przez dłuższy czas lub radykalnej zmiany okoliczności. a jedynie wyłącza jej zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm. ustawy – sejm w trybie przewidzianym w konstytucji. np. Jeśli dojdzie do kolizji reg. Lex generalis – norma ogólna. ustawa uchyla rozporządzenie. ale także normy stanowiące konsekwencję norm ustanowionych.. Sąd może odmówić zastosowania w danym przypadku jednej z norm kolizujacych ze sobą: ∗ obowiązywanie w sensie faktycznym . derogacja wyraźna – to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inna normę prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną – klauzule zawarte są w przepisach końcowych aktu normatywnego. podrzędności). które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone (derogowane). które zostały prawidłowo ustanowione. ∗ nie obowiązują normy. np. które w rażący sposób naruszają elementarne i nie kontrowersyjne zasady moralny (formuła Radbrucha). jak stosować przepisy ogólne i specjalne w przypadku kolizji. Obowiązywanie w sensie normatywnym 10 . chronologicznej i merytorycznej to wtedy 1) należy zastosować normę merytoryczną w myśl zasady Lex posterior generalis non de rogat legi priori speciali – norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej. Norma specjalna nie uchyla (pozbawia mocy obowiązującej) normę ogólną. „uchyla się rozporządzenie…”.Charakterystyczne reguły walidacyjne: ∗ obowiązują normy. np. że doszło do derogacji milczącej):  reguła hierarchiczna (Lex superior derogat Lex inferiori) – norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodną z nią normę hierarchicznie niższą. derogacja milcząca = derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania – normodawca wprowadza nowe przepisy i nie uchyla poprzednich. ∗ norma prawna by obowiązywać musi zostać prawidłowo ogłoszona – opublikowana zgodnie z prawem.

terytorialny i personalny obowiązywania: I. Stosowane po to by przygotować się do stosowania aktu i dać organom stosującym możliwość zapoznania się z jej treścią. w szczególności wolności 11 . Jest to wyjątek od zasady . David wymienia następujące podstawowe typy współczesnych systemów prawnych: • Civil law = prawo kontynentalne = system romańsko – germańskie • Common law = prawo anglosaskie • System prawa socjalistycznego • S. z która przestają obowiązywać. który sama określa – vacatio legis.Aspekt czasowy. Ustawy czasowe (epizodyczne) – akty normatywne podające datę.. III. obejmuje obywateli także za granicą.prawo nie działa wstecz. ustroju ekonomicznego jest własność państwowa (własność społeczna lub ogólnonarodowa) i gospodarka planowana Podst. gdy porównujemy ze sobą prawo kontynentalne z prawem anglosaskim (common law) itd. prawa Dalekiego Wschodu – Korea Płd. prawa Islamu • S. Norma wchodzi w życie z momentem jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku promulgacyjnym albo w momencie późniejszym. aspekt terytorialny – akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa. powietrzne i kosmiczne ∗ wyłączone są placówki dyplomatyczne obcych państw aspekt personalny – obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa (również obcokrajowców) z wyłączeniem osób z immunitetami dyplomatycznymi. ustroju jest dyktatura partii komunistycznej dla której prawo i instytucje państwowe to pas transmisyjny do wykonywania działań Daleko posunięta negacja praw i wolności obywatelskich. odwołujemy się do tego pojęcia gdy mówimy o prawie socjalistycznym czy kapitalistycznym. VI SYSTEM PRAWA R. ∗ Systemy – Typy to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju. Moc wsteczna (retroaktywna) – akty normatywne stosuje się do wydarzeń mających miejsce przed wejściem ich w życie. Trwa od 2 tygodni do roku. prawa afrykańskiego Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego: Kapitalizm Własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego Demokracja parlamentarna – podstawa ustroju politycznego System praw i wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podst. aspekt czasowy – norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do uchylenia. Socjalizm Podst. Japonia • S. II. prawa hinduskiego • S. Do terytorium państwa zalicza się: ∗ obszar lądowy (razem z tym co pod) ∗ pas powietrzny ∗ wody przybrzeżne ∗ statki morskie.

porządku społecznego słowa i zrzeszania się Instrumentalizacja – zredukowanie prawa do instrumentu polityki partii komunistycznej. Systemy civil law i common law: Civil law Zasada prymatu ustawy Oddzielenie tworzenia i stosowania prawa Zakaz tworzenia prawa przez sądy Historyczne źródło – prawo rzymskie Najwyższa forma legislacji – kodeks Non exemplis sed legibus iudicandum est – Przeczytać strona 82 Systemy Konkretne – ogół norm. • Ustawy – podst. lokalnego) – są wydawane przez organy samorządu terytorialnego i organy administracji terenowej. tworzą je parlamenty. iż organy hierarchicznie wyższe tworzą zwykle (ale nie zawsze) akty normatywne o wyższej mocy prawnej niż organy hierarchicznie niższe. Akty regulujące (internal administracji = akty prawa wewnętrznego) – obowiązują one wyłącznie jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji (służą do kierowania działalnością jednostek podporządkowanych). Prawa i obowiązki obywateli mogą być uregulowane w osobnym akcie prawnym uważanym za składnik konstytucji (karta praw i wolności). Normy prawne wchodzące w skład systemu są w dostatecznym stopniu nie sprzeczne i nie pozbawione luk. Samoistne akty podustawowe – organy administracji mogą wydawać w celu realizacji swoich konstytucyjnych zadań bez szczegółowego upoważnienia ustawy. niemiecki. uchwał lub zarządzeń. Przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa) i są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo (systematyzacja pozioma). Zawiera katalog podst. do ich wydania jest potrzebne szczegółowe upoważnienie ustawy. współczesne prawo polskie. angielskie. 12 ∗ Common law Zasada prymatu ustawy Brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa Sądy mogą tworzyć prawo Brak recepcji prawa rzymskiego Najwyższa forma legislacji – ustawa . Prawo socjalistyczne nie wniosło żadnego wkładu do kultury cywilizowanych społeczeństw. w tym sensie. ekonomicznego i społecznego w państwie. która za pośrednictwem prawa kierowała całością życia ekonomicznego. Służą wykonaniu ustaw. • Akty prawa terenowego (miejscowego. politycznego i społecznego. w tym zwykłych obywateli. tworzy ją parlament w specjalnym trybie. instrument legislacji. Systematyzacja pionowa – hierarchia aktów normatywnych w dużym przybliżeniu odpowiada hierarchii organów państwowych. w określonym państwie. ustroju politycznego. nie mogą wiązać innych podmiotów. mają moc terytorialnie ograniczoną. 1. praw obywatelskich. reguluje podst. które obowiązują w określonym czasie. • Akty podustawowe (zwykłe akty wydawane na podstawie ustaw i w celu ich wykonania) – akty organów administracji publicznej noszą nazwę rozporządzeń. Szczeble hierarchii aktów normatywnych: • Konstytucja – najwyższa moc prawna.

o Metoda karna – stosuje się je. każdy stan rządził się własnym prawem. gdy prawo respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy imperatywne (Ius cogens). organy administracyjne.11. instytucja małżeństwa. kodeks cywilny.Materie ustawowe są to materie uregulowane tylko w ustawie. kodeks napoleona.02.2000 13 . etc. nie mogą być regulowane za pośrednictwem aktów rządowych lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej.04. o Metoda cywilna – jest stosowana wtedy.1964 • Kodeks rodzinny i opiekuńczy – 25. instytucje publiczne oraz stosunkach z obywatelami. np.09. • Kryterium podmiotowe – odgrywało ważna rolę w średniowieczu. Moc prawna – cecha stopniowalna (może być większa lub mniejsza). np. pozwala podmiotom swobodnie kształtować stosunki prawne. Systematyzacja pozioma – podział prawa ze względu na gałęzie prawa (kompleksy norm regulujących stosunki społeczne tego samego rodzaju). • Kryterium metody regulacji – rola posiłkowa wobec kryterium przedmiotowego. Polskie kodeksy: • Kodeks cywilny – 23. wykroczenia) pod groźbą kary. ale nie odwrotnie b) Nn powinna być zgodna ( nie może być sprzeczna) z Nw c) Nw może stanowić podst. z reguły rzędu ustawowego. Kodeks – akt normatywny. jest również stosowana gdy podmioty danego stosunku są sobie w sensie prawnym równorzędne i nie zachodzi miedzy nimi relacja hierarchicznego podporządkowania.1974 • Kodeks spółek handlowych – 15. Instytucja prawna – kompleks norm stanowiących funkcjonalna całość. testamentu. Stosunek Nw (norma wyższa) do Nn (norma niższa): a) Nw może uchylić lub zmienić Nn. gdy mamy doczynienia z czynami zabronionymi przez ustawę (przestępstwa. ale nie odwrotnie e) Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn 2. darowizny. ale nie odwrotnie d) Nw może upoważniać do utworzenia Nn. regulującą jakiś typowy zespół stosunków społecznych np. akt albo obowiązuje albo nie i ni może obowiązywać bardziej niż inne. obowiązywania Nn.1964 • Kodeks postępowania cywilnego – 17. postępowaniu administracyjnym (karno – administracyjne) i finansowym (karno – skarbowe). Moc obowiązująca – cecha nie stopniowalna. zawierające podstawowe dla danej gałęzi prawa zasady i normy prawne. stosuje się ja w prawie karnym (postępowaniu karnym). kodeks cywilny niemiecki – BGB.1964 • Kodeks pracy – 26. o Metoda administracyjna – zachodzi wtedy gdy jeden z podmiotów jest podporządkowany drugiemu. np. Podział prawa na gałęzie: • Kryterium przedmiotowe – podstawą podziału jest regulacja stosunków społecznych.06.

określających jakie prawa i obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze. kiedy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. działy prawa administr. Prawo pracy – związek z p.1960 Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej dziedzinie.• • • • Kodeks karny – 06.06. • Gałęzie kompleksowe (mieszane) – łączą różne elementy regulacji prawnych (prawo morskie). hipoteka. reguluje władczą działalność organów państwa w różnych dziedzinach życia społecznego. kuratela itd. Prawo rodzinne – małżeństwo.prawo zobowiązań – umowy.06. . . porządkowanie aktów normatywnych już obowiązujących w danej gałęzi prawa po to by ułatwić korzystanie z nich. rodziców i dzieci. nowych technologii (prawo informatyczne) lub nowych problemów społecznych (p. zasady odpowiedzialności karnej. podatki).06.1997 Kodeks postępowania karnego – 06. banki. cywilnym.1997 Kodeks postępowania administracyjnego – 14. kompetencje i organizację organów rozstrzygających te sprawy. . Prawo rolne – reguluje własność i użytkowanie gruntów rolnych. . prawa i obowiązki małżonków. ochrony środowiska) Prawo materialne – zespół norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę stosunków społecznych.czekowe. Konstytucja RP z 1997. wodne. mianowania. zastaw. Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego. reguluje stosunki pracy wynikające z umowy. .06.1997 Kodeks karny wykonawczy – 06. Tendencje podziału prawa: • Dyferencjacji – wyodrębniania się z istniejącej gałęzi prawa bardziej wyspecjalizowanych (z prawa cywilnego – prawo pracy i rodzinne).prawo handlowe. prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. Prawo karne – przestępstwa lub wykroczenia. 14 . Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące sposób postępowania w przypadku. przysposobienie. Postępowanie cywilne obejmuje postępowanie w sprawach spornych (procesowe) i niespornych (nieprocesowe).autorskie. inne prawa rzeczowe. stosunki rodzinne. a także postępowanie egzekucyjne i inne. . ochrona pracowników. układy zbiorowe pracy itd. Prawo finansowe – reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych (budżet. – prawo łowieckie.międzynarodowe prywatne. odpowiedzialność za czyny niedozwolone. budowlane. • Nowe – rezultat powst.prawo rzeczowe – własność. Prawo administracyjne – najbardziej rozbudowany dział prawa wewnętrznego. .prawo spadkowe – dziedziczenie ustawowe i testamentowe. Prawo cywilne – najważniejsze działy: . powołania.wekslowe. ekonomicznego i społecznego.

Sposobu dochodzenia roszczeń (A. F. Roszczenia publicznoprawne są dochodzone z urzędu. Podstawowa i najważniejsza forma we wszystkich współczesnych państwach (i Civil law i common law).Kryteria Podmiotowe (E. finansowe. 1. Przyczyny publicyzacji współczesnych systemów prawa: a) Rozrost funkcji współczesnych państw – interwencja państwa w gospodarkę. Prawo cywilne.91/ 92. VII TWORZENIE PRAWA Akt tworzenia prawa – władczy akt organu władzy państwowej. administracyjnego) jako instrumentu polityki społecznej. c) Powstawanie reżimów totalitarnych (nazizm. inspirowana ideologią państwa opiekuńczego (welfare state) – przejmowanie funkcji socjalnych (system świadczeń socjalnych. Prawo konstytucyjne. Somló) Prawo publiczne Reguluje stosunki między organami państwa oraz organami państwa i obywatelami. kulturowych. karne. Historyczne kryteria prawa: Prawo publiczne –zbiór norm odnoszących się do interesu państwa.Thon) Przykłady Roszczenia prywatno-prawne dochodzone (z inicjatywy) zainteresowanych stron. Prawo prywatne Reguluje stosunki między obywatelami. Prawo stanowione sensu stricte (prawo pisane – Ius scriptum) – stanowienie prawa na drodze jednostronnej decyzji organu państwowego lub instytucji upoważnionej przez taki organ. 15 . administracyjne. uchwała). ochrony zdrowia czy środowiska). etatyzacja życia społecznego (upaństwowienie). interes jednostki podporządkowany interesowi państwa. który składa się z norm ogólnych (istnieją wyjątki od tej reguły). PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE: Prawo prywatne – odnoszące się do interesów jednostki.Jelinek) Stosunek równorzędności.Bierling. działy prawa procesowego. Prawo przyjmuję formę dokumentu o określonej formie i budowie – tekst prawny (ustawa. Przedmiotowe (G. Historia prawa prywatnego i publicznego str. edukacyjnych. Stosunek władczy. likwidacja lub ograniczenie własności prywatnej – gospodarka centralnie planowana. rozporządzenie. Prawo ustawowe – najważniejsze z pośród prawa stanowionego. b) Rozwój nowych technik i technologii – techniki zbierania i przetwarzania informacji zwiększają możliwości sterowania procesami społecznymi i stanowią impuls do wykorzystywania prawa (gł. komunizm) – maksymalne ograniczenie swobód. stosunki hierarchicznego podporządkowania.

magna charta liberatum. chociaż nieuznawane za wiążące przez organy państwowe. Źródła poznania prawa (fontem Iris cognoscendi)– wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których możemy ustalić treść norm prawnych. Prawo religijne . Precedens – zawarta w decyzji sądowej norma ogólna która de iure (formalnie wiążące) lub de facto (formalnie nie wiążące) wpływa na podejmowanie innych decyzji przez sądy. 4. Monitor Polski oraz dzienniki urzędowe ministerstw i innych organów państwowych. Prawo kontraktowe – umowa. Prawo prawnicze – zaliczanie do źródeł prawa poglądów niektórych prawników. iż dane zagadnienie nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne. reguły postępowania. 5. W prawie międzynarodowym publicznym (prawo traktatowe) tryb negocjacyjny to najważniejsza procedura prawa. np. Jeżeli zawartą w tej decyzji normę ogólną uważa się za wiążąca. Prawo zwyczajowe – organ państwa nie tworzy ale uznaje kreślone normy za normy prawne. Kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego ( nauka niemiecka): • Powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku. Ustawa może uchylić precedens. rozporządzenie. • 16 . którego zwyczaj dotyczy • Uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. Doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa. W krajach z Civil law dopuszczalną kategorią precedensów są precedensy de facto. decyzja sądu lub innego organu uznająca zwyczaj za normę prawnie wiążącą (inne państwa).2. którą wdanym systemie prawa uważa się z źródło norm prawnych. Tryb negocjacyjny w dalszym ciągu ogrywa ważną rolę. której stronami są organy państwowe i/lub upoważnione przez nie instytucje. istnienie trwałego i stałego orzecznictwa partego na tym zwyczaju • Akceptacja zwyczaju jako wiążącego przez doktrynę prawniczą Zwyczaje – akceptowane w określonej grupie czy środowisku. Dziennik Ustaw. (np. Umowa jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa. dokument. Prawo precedensowe – powstanie prawa w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej. Jeżeli jedną ze stron takiej umowy jest organ państwowy to można mówić o współ stanowieniu prawa przez państwo.organ państwa uznaje za normy prawne pewne normy religijne (islam). Zasada stare decisis – zasada związania sądu precedensem. Subsydiarność prawa zwyczajowego polega na tym iż wolno jest je zastosować pod warunkiem. ŹRÓDŁA PRAWA: • W sensie formalnym (fontem Iris oriundi) – każdy akt. uchwała odpowiedniego organu państwowego (Polska). Odgrywa znaczącą rolę w państwach azjatyckich i afrykańskich oraz jest jeszcze źródłem prawa międzynarodowego publicznego (traci na znaczeniu). 6. ustawa. precedens. Umowy w międzynarodowym prawie publicznym: • Dwustronne (bilateralne) • Wielostronne (multilateralne) nazywane traktatami lub konwencjami 3. decyzja.  Oficjalne – urzędowe dzienniki promulgacyjne np. pacta conventa).

przekonań moralnych. np. obiekty na podstawie.rozporządzenia .zarządzenia ministrów  Nieoficjalne – dokumenty. sytuacji ekonomicznej). których możemy ustalić treść norm prawnych np.ratyfikowane umowy międzynarodowe Monitor Polski: . Samoistnym źródłem prawa – jest każda reguła lub zasada stanowiąca samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa. a tym samym nie mogą być samodzielnym źródłem naszych uprawnień lub obowiązków. reguły kolizyjne 17 . które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa. • W sensie materialnym – najmniej określony i przydatny. układów sił politycznych w państwie. gazety. np.     • Normy prawa międzynarodowego publicznego Prawo zwyczajowe Precedensy Akty legislacji autonomicznej Niesamoistne – wszystkie normy i materiały. inskrypcje na pomnikach. religijnych. poglądy. poglady obcej doktryny. ekonomicznych ( ideologii.uchwały Rady Ministrów . traktaty międzynarodowe. telewizja. reguły egzegezy. rozporządzenia instytucji unijnych.   Konstytucja Ustawy •  Akty legislacji delegowanej – akty wydawane przez organy państwowe na podstawie upoważnienia ustawowego.ustawy . materiały komisji legislacyjnych. książki. ustawa.     Orzeczenia sądowe Materiały przygotowawcze – sprawozdania komisji legislacyjnych Poglądy Doktryny  Materiały komparatystyczne – orzeczenia sądów zagranicznych. płytach nagrobnych. odnosi się do czynników społecznych. Dziennik Ustaw publikuje: . zalecenia i opinie instytucji międzynarodowych i europejskich. orzeczenia sądów.  Reguły egzegezy – dyrektywy wykładni. zagraniczne akty normatywne. a więc może być samodzielnym źródłem naszych praw i obowiązków. radio. wnioskowań prawniczych. doktryny.

by podstawową normą tego prawa nadać status norm bezwzględnie wiążących (Ius cogens). wewnętrznego. że są wydawane na podstawie aktów prawa pierwotnego. wspólnotowe) Prawo to podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie Polski. organizacjami międzynarodowymi). Polska Ratyfikowane umowy międzynarodowe staja się częścią wewnętrznego prawa polskiego i mogą być bezpośrednio stosowane. to ma ona pierwszeństwo przed ustawami i niższymi aktami normatywnymi. 18 SAMOISTNE . cechą charakterystyczną jest to. a zatem wiążących państwa nawet bez ich zgody. Prawo wspólnotowe podlega bezpośredniemu stosowaniu w państwach członkowskich i może stanowić samoistną i niezależną od p. Jeśli przy tym umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą wyrażona w ustawie.  Doktryna  Deklaracje  Zalecenia organizacji międzynarod. dostarczają jednak dodatkowego wsparcia dla takich decyzji (jest ona lepiej uzasadniona). Prawo europejskie (prawo unijne. Cechy prawa europejskiego: 1. 2. Samoistne źródła prawa międzynarodowego:  Umowy (traktaty) międzynarodowe  Zwyczaj międzynarodowy (międzynarodowe prawo zwyczajowe)  Zasady ogólne prawa międzynarodowego Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:  Orzecznictwo sądów międzynarod. Źródła prawa europejskiego:  Prawo pierwotne – traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami oraz traktaty akcesyjne. zasady współżycia społecznego. zasady słuszności Niesamoistne źródła prawa nie mogą stanowić wyłącznej podstawy decyzji organu stosującego prawo. decyzje). a w razie kolizji ma pierwszeństwo nad normami p.  Prawo pochodne – wszystkie akty normatywne ustanowione przez organy UE (rozporządzenia. ŹRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO. i narodowego podstawę skarg i roszczeń obywateli oraz państw członkowskich. a wspólnota międzynarodowa jest coraz bardziej skłonna. które uważa się za akty stosowania prawa unijnego bywają wszystkie państwa. dyrektywy. 3.  Umowy międzynarodowe zawierane przez Unię lub Wspólnoty z innymi podmiotami (państwami. Zasady i reguły pozaprawne – zwyczaje. międzynarod. EUROPEJSKIEGO I WEWNĘTRZNEGO Prawo międzynarodowe Wiele państw demokratycznych uznaje prymat prawa międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym. Mieszane – ma charakter zarówno prawa międzynarodowego jak i wewnętrznego. Brak rozgraniczenia aktów tworzenia i stosowania prawa – adresatami dyrektyw zaliczanych do aktów tworzących prawo są indywidualnie oznaczone państwa. natomiast adresatami decyzji.

19 . Zasady ogólne prawa wspólnotowego = ogólne zasady prawa międzynarodowego.

wyjątkowy. w tym i w stosunku do zwykłych obywateli. Kategorie aktów normatywnych:  Konstytucje – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej. Przepisy prawa karnego c. klęski żywiołowej) g. Ustanawianie monopolów e. Ustanawianie budżetu f. społecznego i ekonomicznego w państwie oraz formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich. a w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Konstytucyjnego mówi się wprost o prymacie prawa międzynarod. Zalecenia ( rekomendacje)  Deklaracje  Obwieszczenia  Komunikaty Unia zobowiązuje się do przestrzegania prawa międzynarod. Przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa d.  Ustawy – podstawowa forma legislacji we wszystkich demokratycznych społeczeństwach. publicznego. Prawa i obowiązki obywateli b. Wprowadzanie stanów nadzwyczajnych (wojny. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAWO EUROPEJSKIE PRAWO WEWNĘTRZNE Prawo Wewnętrzne Konstytucja wprowadziła podział wszystkich aktów normatywnych na dwie kategorie:  Akty normatywne powszechnie obowiązujące – mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich podmiotów prawa. Normy regulujące strukturę państwa i samorządów 20 . materie ustawowe) – zalicza się do nich: a. nad prawem unijnym.  Akty normatywne wewnętrzne – mogą wiązać zasadniczo tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki alt. może uchylić każdy akt i nie może zostać uchylony przez żaden akt. ważne dla obywateli sprawy mogą być uregulowane wyłącznie w ustawie (tzw. reguluje podstawy ustroju politycznego.

Tryb tworzenia ustawy W tok tworzenia ustaw wyróżnić można następujące etap. mogą być wydawane przez prezydenta. w Senacie bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w sejmie. w razie kolizji takiej umowy z ustawą. Akty p. Większość względna – najwyższa liczba głosów uzyskana w przypadku wyborów między przynajmniej trzema kandydatami. rad powiatów i gmin. Uchwały RM. ważnie oddanych głosów). Inne akty normatywne uchwala Sejm i Senat (w tym trybie ustanawia się przykładowo regulamin sejmu i senatu). wewnętrznego mogą wydawać inne organy. 3/4 itd. wójtów. składające się na pojęcie drogi czy też trybu ustawodawczego:  Inicjatywa ustawodawcza – zgłoszenie projektu przez upoważniony organ. Uchwały RM są wydawane na podstawie konstytucji lub ustaw.  Rozporządzenia – akt wykonawczy w stosunku do ustawy. zarządzenia starostów. W Polsce sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów przy obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. Inicjatywa ustawodawcza należy do: o Grupie przynajmniej 15 posłów o Komisji sejmowej o Senatowi o Prezydentowi o Radzie Ministrów o Grupie co najmniej 100 tysięcy obywateli  Dyskusja nad projektem – czytanie ustawy.suma głosów „za” jest większa niż przeciw nie licząc wstrzymujących się. 3 czytania projektu  Głosowanie – ciała kolegialne mogą funkcjonować w sposób ważny tylko przy założeniu obecności pewnej minimalnej liczby swoich członków (quorum). Większość bezwzględna (absolutna) – suma głosów „za” jest większa niż suma głosów przeciw i wstrzymujących się. KBN.  Akty prawa miejscowego (lokalnego. ich zasięg jest terytorialnie ograniczony. Radę Ministrów i ministrów. Większość kwalifikowana – większość wyższa od bezwzględnej ale mniejsza od jednomyślności (2/3. natomiast uchwały innych organów oraz zarządzenia – na podstawie ustaw. zarząd NBP. wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe (ratyfikacji dokonuje prezydent) stają się częścią polskiego prawa wewnętrznego i podobnie jak konstytucja mogą być bezpośrednio stosowane. jeśli zostały do tego upoważnione (np. Ratyfikowane umowy międzynarodowe – umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. mogą być wydawane tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego granicach. wolno je wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. 21 . zarządzenia Prezydenta i Ministrów zalicza się do aktów wewnętrznych (aktów kierownictwa czy też prawa wewnętrznego). które zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia. pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. burmistrzów i prezydentów miast) oraz terenowe organy administracji rządowej (rozporządzenia wykonawcze i porządkowe wojewodów). Większość zwykła . Rada Polityki Pieniężnej i inne). jednak dla zmiany konstytucji potrzeba kwalifikowanej większości 2/3 w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. terenowego) – obejmują akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego (uchwały sejmików województw.

121. sposobu ich redagowania. sposobu definiowania pojęć itd. skoro dotyczą także relacji między różnymi aktami normatywnymi. 2) Dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – dyrektywy dotyczące relacji aktu normatywnego do innych aktów normatywnych.123 Przepisy odsyłające – str. gdyż wiele dyrektyw ma charakter mieszany np. dyrektywy dotyczące przepisów przejściowych. który może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Senatowi do powtórnego rozpatrzenia (veto zawieszające). o Dyrektywy systematyzacji pionowej – zajmują się relacjami hierarchicznymi między aktami normatywnymi różnego szczebla np.  Podpisanie i ogłoszenie – podpisanie przez Prezydenta i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. jednak tym razem większością kwalifikowaną 3/5. 4) Dyrektywy języka aktu – dotyczą poprawnego formułowania przepisów. Podstawowe kategorie dyrektyw techniki prawodawczej: 1) Dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego – dotyczą budowy tekstu prawnego. Reguły systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – str. wyboru języka aktu w zależności od celów stawianych przez prawodawcę. Veto ludowe – uchwalona przez parlament ustawa może zostać odrzucona przez wyborców w referendum. Dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających mogą być zaliczone albo do dyrektyw systematyki wewnętrznej albo zewnętrznej w zależności od tego czy mamy do czynienia z odesłaniem w ramach danego aktu czy z odesłaniem do innego aktu normatywnego. Referendum – zarządza Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu. a dyrektywy warunków – sposobami określania okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu prawnego. Ten podział nie jest rozłączny. wśród nich wyróżniamy: o Dyrektywy systematyzacji poziomej – dotyczą kwestii jak kształtować zakres podmiotowy i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych teksów prawnych. notacji itd.122 Przepisy upoważniające – str. który w ciągu 30 dni ustawę może przyjąć. 3) Dyrektywy adresata przepisu i warunków jego zastosowania – zajmują się sposobami określania adresata przepisu. Zasady techniki prawodawczej Zasady techniki prawodawczej (legislacyjnej) – to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne. Veto zawieszające może obalić Sejm uchwalając ponownie ustawę.125 Reguły adresata i warunków zastosowania przepisu – 126 Reguły języka aktu normatywnego – 126 22 . mogą być zaliczane do systematyki dyrektyw zewnętrznej.124. wynik staje się wiążący jeżeli wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawniona do głosowania. które zaliczyliśmy do dyrektyw systematyki wewnętrznej. relacjami między ustawą a aktami wykonawczymi i zagadnieniami z tym związanymi. Veto absolutne – niemożność uchwalenia ustawy przez parlament. kolejności przepisów. Następnie Marszałek Sejmu przedstawia przyjętą ustawę do podpisu Prezydentowi. Uchwałę Senatu odrzucającą lub wprowadzającą poprawki może Sejm odrzucić bezwzględną większością głosów.Ustawę uchwaloną przez sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. wprowadzić poprawki lub odrzucić.

zdefiniowane cząstkowo. młodzieniec. nazywa się je również pojęciami niedookreślonymi znaczeniowo. które składają się na typ określonego zjawiska i przyjmujemy iż każdy obiekt czy stan rzeczy. sytuacji. semantycznie zamknięte. rzecz ruchoma. Klasyfikacja – wielostopniowy podział logiczny.133. Sposób budowy określają dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu prawnego. pojęcie dookreślone znaczeniowo. Budowa tekstu prawnego Tekst prawny – dokument. a każdy który nie posiada tej cechy nie podpada pod to pojęcie.136 Podział – wyszczególnienie pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób. Definicja równościowa (równoważnościowa) – podaje wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu. np. np. pełnoletni. niepełnoletni). (pojęcia otwarte i nieostre) Reguły definiowania wyrażeń języka prawnego – str. opierają się na formule mniej lub bardziej. sfera niepewności znaczeniowej (cień semantyczny). powoływanie na stanowisko sędziego. tak że można go zastosować również w innych niż wymienione w tekście prawnym.135. np. (implikacja) c Pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne Pojęcie klasyfikacyjne – każdy obiekt posiadający określoną cechę podpada pod dane pojęcie. którego zakres się dzieli. (ekwiwalencja) Definicje cząstkowe – podają niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. ma określoną strukturę graficzną i merytoryczną. niepodanych przez normodawce okolicznościach. taki który logicznie dzieli się dalej.134. w którym zawarte zostały normy prawne. Musi być – rozłączny (pełnoletni. (pojęcia zamknięte i ostre) o Pojęcie typologiczne – zespół cech. są zdefiniowane równościowo. zupełny (wyczerpujący). funkcjonują wg schematu albo…albo. wiąże się z tymi pojęciami dyrektywa techniki legislacyjnej: Jeśli zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu prawnego. który jest w dostatecznym stopniu podobny do wyróżnionego typu podpada pod pojęcie typologiczne. przedmiot. np. można posłużyć się określeniami nieostrymi (wartościującymi) lub klauzurami generalnymi.132. czy podpada pod pojęcie czy też nie. np. b Pojęcia otwarte i zamknięte o Pojęcie otwarte – występuje gdy tekst prawny wymienia niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. o Pojęcie nieostre – nie pozwala rozstrzygnąć o każdym obiekcie. które w zupełny sposób określa kryteria stosowalności danego terminu. o Pojęcie zamknięte – występuje gdy tekst prawny wyznacza wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak że organ stosujący prawo nie może go zastosować w żadnych innych. pełnoletni. jest desygnatem tylko jednego pojęcia podrzędnego (członu podziału). W każdym akcie można wyróżnić dwie podstawowe części: 23 .Problem wyboru aktu normatywnego a Pojęcia ostre i nieostre o Pojęcie ostre – pozwala rozstrzygnąć o obiekcie czy podpada pod dane pojęcie czy też nie. że każdy desygnat pojęcia.

strony i innych uczestników postępowania. przepisy zmieniające (nowelizujące) 3. które zapadają w postępowaniu i tryb ich wzruszania. które znosi nowe prawo • rozstrzyga. daty wydania oraz przedmiotu. Uporządkowanie p.1. 24 . czy i przez jaki czas utrzymuje się w mocy instytucje. spotykamy często w nich z definicjami podstawowych pojęć dla danego aktu normatywnego. objaśnia się w nich używane w akcie określenia lub skróty. w nim znajduje się określenie rodzaju aktu.140. kodeksu wykroczeń i ustawy karnej skarbowej. podaje się pod tytułem rodzaj dziennika promulgacyjnego.141.139. ich zadania i kompetencje. część nieartykułowaną – w której skład wchodzi: tytuł. wydziela się je też. o tytuł – element identyfikacji aktu norm. 2. czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do uprawnień i obowiązków powstałych pod działaniem dotychczasowego prawa • rozstrzyga.138. c) wyjątkowo – przepisy karne – nie mogą powtarzać norm kodeksu karnego. formułują także zasady prawa. jego numer oraz pozycję pod którą zamieszczono dany akt. ich treść zależy od tego co reguluje dany akt.  przepisy szczegółowe – katalog podstawowych instytucji regulowanych przez dany akt.137 Przeczytać str. sposób ich obsadzania i jakim podmiotom podlegają lub jakie podmioty mają nad nimi kontrole.. przepisy merytoryczne  przepisy ogólne – określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji. przepisy przejściowe i dostosowujące a) przejściowe – normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem prawa dotychczasowego: • sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku • rozstrzyga. Np. str. • proceduralne – określa się w nich sposób postępowania przed organami albo instytucjami. prawa i obowiązki w postępowaniu oraz rodzaje rozstrzygnięć. muszą być ściśle związane z materią uregulowaną w tym akcie. ich organizacje. gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych. Jeśli został przedrukowany z oficjalnego dziennika promulgacyjnego. określenie podstawy prawnej oraz wstęp (preambuła) do aktu normatywnego. część artykułowaną – Kategorie przepisów: 1. datę jego wydania. szczegółowych: a) przepisy prawa materialnego b) przepisy o organach i trybie postępowania • przepisy ustrojowe – zamieszcza się w nich przepisy o utworzeniu organów albo instytucji. 2. czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze Uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę mocy obowiązującej przez akt wykonawczy (traci moc z chwilą wejścia w życie nowej ustawy). nie wolno zamieszczać aktów karnych w aktach wykonawczych.

otrzymuje brzmienie:…”. musi upłynąć pewien okres czasu. Niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana – dawny przepis zastępuje się nowym. • przepisy o wejściu aktu norm. mają charakter mieszany. Dwie formy nowelizacji: • odrębna ustawa nowelizująca • przepis nowelizujący w innej ustawie Nowelizacja polega na wprowadzeniu:  przepisów zmieniających  przepisów uchylających  przepisów uzupełniających nowelizowany akt 25 . Akt normatywny nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia. Trwa 14 dni – 1 roku. kodeksy. … ustawy … zachowują moc do czasu wydania nowych przepisów wykonawczych na podstawie art. … ustawy”). Akt wykonawczy do ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż sama ustawa. 4. Nowelizacja – jest to zmiana aktu normatywnego. b) dostosowujące – normują sposób powoływania nowych organów i instytucji. Ustawa wprowadzająca – znajdują się tutaj przepisy przejściowe i końcowe. należy opracować nową ustawę. Nowelizuje się tekst pierwotny aktu lub jego tekst jednolity. „zmieniająca ustawę…”. w przypadku gdy są szczególnie obszerne lub zasadniczo zmieniają dotychczasowe prawo np. W tytule ustawy nowelizującej używa się zwrotu: „…o zmianie ustawy…”. które się uchyla (należy to robić w całości. a tym bardziej pojedynczych przepisów). akty normatywne wprowadzane na pewien okres czasu. • przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) – wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych (epizodycznych – sunshine legislation).Jeśli akt lub niektóre części chce się zatrzymać to należy to wyraźnie zaznaczyć („Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. bez pozostawiania w mocy poszczególnych części. Zasada zakazu nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej (retroaktywnej) – zakaz stosowania do zdarzeń.  regułą nakazu stosowania derogacji wyraźnej – w przepisie uchylającym należy wyczerpująco wymienić przepisy. które miały miejsce przed wejściem w życie danego aktu (Lex retro non agit). przepisy końcowe – zamieszcza się je w kolejności: • przepisy uchylające – przepisy (klauzule) derogacyjne. musi być wyraźna – nastąpić za pomocą formuły „w ustawie… wprowadza się następujące zmiany:…” lub „w ustawie… art…. nie wolno nowelizować przepisu nowelizującego. Vacatio legis – okres na zapoznanie się z nowym aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania. nie przeprowadza się jeśli ustawa był już kilkakrotnie nowelizowana. Uchylenie ustawy głównej prowadzi do automatycznego uchylenia ustawy wprowadzającej. posługują się:  regułą zakazu stosowania derogacji milczącej – nie jest dopuszczalne poprzestanie na domyślnym uchyleniu przepisów lub przepisu przez samo odmienne uregulowanie danej sprawy. nie wskazując w nim dokonywanych zmian. w życie – w treści przepisu powinien być określony termin jego wejścia w życie. przekształcenia i likwidacje organów i instytucji dotychczas istniejących. nie można użyć formuły „tracą moc dotychczasowe przepisy sprzeczne z niniejszą ustawą”.

Sąd rozstrzygający sprawę nie podlega dyrektywą organów adm. od tego jest TK). Gdy nowelizujemy ustawę. które jest obowiązkiem obywateli i organów państwa. sądy podlegają tylko ustawą. 26 . firmy ubezpieczeniowe etc. Tekst jednolity ustawy – tekst uwzględniający wszystkie dokonane w nim zmiany (nowelizacje). akty podustawowe. zmiany ujmuje się w kilka artykułów. ustawy. przedsiębiorstwa. Podstawowe typy stosowania prawa:  sądowy – organ stosujący prawo jest niezawisły i bezstronny. natomiast rezultatem procesów stosowania prawa są normy indywidualno-konkretne np. wolno je dołączać z zachowaniem dotychczasowej numeracji dodając odpowiednie litery.zamiast wyrazu…powinien być wyraz…”. Gdy uzupełnia się nowelizowaną ustawę o nowe art.Akt nowelizujący – nie może zawierać przepisów nie objętych zakresem normowania aktu nowelizowanego. Tryb adm. Zastosowanie normy prawnej do jakiegoś indywidualnego przypadku np. do sprawcy i wymierzenie mu stosownej kary. decyzje administracyjne.  Administracyjny – organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego zwierzchnika jaką wydać decyzję. Opiera się na zasadzie hierarchicznego podporządkowania – organ rozstrzygający sprawę nie jest niezawisły od organu hierarchicznie podporządkowanego.  quasi – sadowy – delegacja części funkcji organów państwowych na różnego rodzaju agendy państwowe i pozapaństwowe np.. gdy nowelizujemy kilka ustaw . Obwieszcza prezes RM lub organy upoważnione. VIII STOSOWANIE PRAWA Stosowanie prawa – władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji indywidualno – konkretnych (akty stosowania prawa). wyroki sądowe. zastosowanie przepisów k. W tekście jednolitym zachowuje się numerację tekstu pierwotnego. orzeczenie przez sąd rozwodu w sytuacji określonej przez k. wprowadzono kilka zmian każdą z nich oznacza się inną literą.  quasi – administracyjny – zezwolenie by pewne zadania z zakresu adm. Przestrzeganie prawa  stosowanie się do prawa  czyli przestrzeganie. W przypadku sprzeczności aktu podstawowego z ustawą. Sprostowanie błędów – poprawianie błędów czysto redakcyjnych (omyłek pisarskich). wyliczając poszczególne zmiany przy zastosowaniu podziału na punkty i litery. Każdy nowelizowany artykuł ujmuje się w oddzielny punkt. „…w ustawie…w art…. W przypadku tworzenia prawa powstają normy ogólne (generalno – abstrakcyjne) np. postępowanie przed sądami i komisjami dyscyplinarnymi w korporacjach zawodowych. to sąd musi się podporządkować zaleceniom instancji odwoławczej (w takim zakresie jakim naruszył prawo). ogłoszenie tego tekstu jednolitego ustawy następuje w formie Marszałka S. publicznej były wykonywane przez agendy publiczne. zmiany ujmuje się w jeden artykuł. a tekst jednolity – załącznik do tego obwieszczenia. k.. Ogłasza się go w dzienniku ustaw. a nie wprowadzanie zmian merytorycznych w tekście prawnym. jeśli decyzja sądu została zaskarżona. organizacji politycznych i innych. Np. instytucje pozapaństwowe (banki.) i zezwolenie na podejmowanie decyzji władczych. jeżeli w art. rodzinny i opiekuńczy. sad może odmówić jego zastosowania (nie może go uchylić.

a wnioskiem decyzja sądu. a jeżeli jest negatywna to oskarżony zostaje uwolniony od odpowiedzialności. Kategorie luzów decyzyjnych: C. 7. do treści nie może nic dodać ani ująć. Luz wyboru przepisu prawnego – sąd musi zadecydować jaką decyzję podjąć. Ewolucja poglądów na stosowanie prawa Pozytywizm Stosowanie prawa ma mieć strukturę tzw. Elementy uzasadnienia: I. a ni tekst prawny ani dyrektywy wykładni nie wskazują jednoznacznie. Sformułowanie i uzasadnienie decyzji – uzasadnieniu podlegają decyzję od których strona wniosła odwołanie. E. Ustalenie stanu faktycznego 5. Subsumcji – podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną. Podstawa prawna decyzji – sąd przytacza przepisy stanowiące podstawę jego decyzji i ewentualnie dokonuje jej analizy.Etapy stosowania prawa 1. jeżeli subsumcja jest pozytywna to zostaje wymierzona kara. wieloznaczne i gdy w skutek tego można im przypisać wiele różnych znaczeń. Luz dowodowy – sytuacja. III. gdy na gruncie dostępnych środków dowodowych i reguł dowodowych nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć czy określony fakt sprawy miał miejsce czy nie. sylogizmu prawniczego. nie jasne. SUBSUMPCYJNY. 27 . D. B. Zgodnie z tą ideologią sędzia jedynie dedukuje następstwa prawa z normy. problem oceny wiarygodności świadków. Luz decyzyjny – tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującego prawo lecz pozostawia mu wybór jaką decyzję podjąć. dokonuje mechanicznej subsumcji faktów sprawy pod normę i wyprowadza z niej konsekwencje prawne – MODEL SYLOGISTYCZNY. którego przesłanką większą jest norma prawna. Podstawę faktyczną decyzji – referowanie wyników postępowania dowodowego. problem oceny dowodów w procesach poszlakowych. zapadłe decyzje). przesłanką mniejszą ustalony stan faktyczny. gdzie ustalony w sprawie stan faktyczny ewidentnie podpada pod jedną i tylko jedną normę prawną.Wóblewski: A. Wykładnia normy prawnej 4. 2. która nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa. które z tych znaczeń jest właściwe. 6. Wybór normy prawnej – sytuacja. a zwłaszcza jej interpretacji. J. Ustalenie obowiązywania normy prawnej 3. Cześć historyczna – dotychczasowy przebieg postępowania (żądania stron. Luz interpretacyjny – przepisy prawne są nie ostre. decyzje ostatecznie kończące postępowanie w sprawie i decyzje w szczególnie ważnych sprawach. w tej sytuacji organ stosujący prawo ma obowiązek wybrać decyzję za którą przemawiają najlepsze (najmocniejsze) argumenty. II. Wybór konsekwencji prawnych – kara. Postępowanie wszczyna się po to by móc wykonać orzeczoną przez sąd decyzję.

Clara non sunt interpretanda – normy. semantycznie niedookreślone (otwarte). zaliczmy do niej te wszystkie dyrektywy. reguły służące do ustalania znaczenia przepisów prawnych to dyrektywy wykładni I stopnia:  Dyrektywy wykładni językowej  Dyrektywy wykładni systemowej  Dyrektywy wykładni funkcjonalnej Jeśli zastosowanie tych dyrektyw prowadzi do zgodnych rezultatów to interpretator może przystąpić do sformułowania decyzji interpretacyjnej określającej właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. Relacje: • Lingwistyczne (gramatyczna i językowa) . że proces stosowania prawa zwykle nie może być zredukowany do czysto logicznej operacji dedukowania następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego.  II etap – ustalenie właściwego znaczenia przepisu prawnego. które charakteryzują znaczenie normy ze względu na jej właściwości językowe. reinterpretacja przepisów obowiązujących w przeszłości). Wykładnia prawa = proces rozumienia przepisów prawa Nie można zastosować przepisu prawnego nie interpretując go (nie rozumiejąc go). Rozumienie każdego przepisu musi brać pod uwagę i być zharmonizowane z rozumieniem innych przepisów. interpretator odwołuje się do różnego typu dyrektyw wykładni (reguł interpretacji). • Funkcjonalne – wykładnia prawa nie może się ograniczać do kontekstu językowego i systemowego danego przepisu. Każdy przepis pozostaje w wielu skomplikowanych relacjach z innymi przepisami. IX WYKŁADNIA PRAWA Wykładnia prawa (interpretacja prawa) – zespół czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego znaczenia przepisu prawnego (pragmatyczne rozumienie). a proces podejmowania decyzji polega na wyborze tezy za którą przemawiają lepsze argumenty. Wróblewski – model wykładni operatywnej):  Etap wstępny – ustalenie czy przepis prawny budzi wątpliwości.F. Jeśli prowadzą do rozbieżnych rezultatów to należy przejść do następnych etapów wykładni. niejasne. określających sposoby ustalania sensu przepisów prawa. które są jasne nie wymagają interpretacji. jeśli jest jasne (Lex Clara) to nie zachodzi potrzeba jego wykładni. należą tutaj dyrektywy języka potocznego i prawnego (strony171. musi rozumieć kontekst funkcjonalny – czynniki społeczne.172) • Systemowe – przepis prawny zajmuje określone miejsce w akcie normatywnym. ekonomiczne i moralne (intencja normodawcy. jeśli jego rozumienie budzi wątpliwości to przystępujemy do wykładni. prawnego są bardzo często nieostre. Dyskurs (argumentacja) – sytuacja w której przynajmniej dwie strony wysuwają argumenty za i przeciw. Luz wyboru konsekwencji prawnych – określenie konsekwencji prawnych danego stanu faktycznego nie jest do końca wyznaczone przez przepisy prawa. cele jakie sobie stawiał. 28 . W sensie pragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego procesu. Luzy decyzyjne są nie odłącznym składnikiem nie omal wszystkich procesów stosowania prawa i dowodzą. wieloznaczne. Etapy wykładni (J.wyrażenie j. a z kolei ten akt normatywny jest składnikiem określonej gałęzi prawa.

 Operatywna – wykładnie dokonywane przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych. deklaracje. gdyż normodawca powiedział mniej niż zamierzał – minus dixit quam voluit  Wykładnia zwężająca (imperatio restrictiva) – daje znaczenie węższe. który ustanowił daną normę.  Doktrynalna(naukowa) – dokonywana przez przedstawicieli doktryny prawniczej.III etap – kolizja interpretacyjna. prywatne oświadczenia prawodawcy). przyjmuje się. indywidualnych spraw.idem dixit quam voluit  Wykładnia rozszerzająca (imperatio extensiva) – daje wynik szerszy od wykładni językowej. przyjmujemy znaczenie językowe (to co powiedział normodawca pokrywa się z tym czego chciał . w której prawodawca wypowiada się co do znaczenia ustanowionych przez siebie norm. którym przyznano przywilej dokonywania wiążącej interpretacji zagadnień prawnych (Ius respondendi). przyjmujemy znaczenie węższe od językowego. interpretator musi rozstrzygnąć. dwie formy wykładni autentycznej: • Wykładnia oficjalna zawarta w autoryzowanym i mającym formalnie moc wiążącym akcie. ponieważ normodawca powiedział więcej niż zamierzał – plus dixit quam voluit 29 . dokonuje się jej za pomocą uchwał lub wytycznych podejmowanych zwykle na specjalnych posiedzeniach sądu lub innego organu stosującego sprawę.  Legalna – wykładnia dokonywana nie przez organ upoważniony przez samo prawo do interpretacji określonych przepisów prawa (stąd jej nazwa). jak również w komentarzach do tekstów prawnych i opracowaniach naukowych. które ze znaczeń przepisu jest znaczeniem właściwym. Wiąże jedynie w tej sprawie. które formalnie nie wiążą. że ma ona moc prawna równą mocy prawnej aktu normatywnego. dyrektywy wykładni językowe. przyjmujemy szersze znaczenie przepisu od znaczenia językowego. a nie w toku rozstrzygania konkretnych. cywilnych i innych. w której jej dokonano – nie ma mocy powszechnie obowiązującej. • Wykładnia nieoficjalna. dokonywana w glosach do orzeczeń (najwyższych) instytucji sądowych. systemowej i funkcjonalnej prowadzą do niezgodnych wyników. w której intencje prawodawcy poznajemy w różny sposób (materiały przygotowawcze. które mają charakter reguł preferencyjnych – wskazują jakie znaczenie przepisu powinien interpretator uznać za właściwe w przypadku wykładni I stopnia. By można było rozstrzygnąć kolizje interpretacyjną należy odwołać się do dyrektyw interpretacyjnych II stopnia.  Ostatni etap – sformułowanie decyzji interpretacyjnej – stwierdzenie jakie jest właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. w przeszłości miała moc wiążącą wykładnia prawników rzymskich. ma charakter abstrakcyjny. Nie ma mocy wiążącej jednak jej wpływ jest znaczny i stale rosnący. Zaliczamy tu również wykładnię dokonaną przez sąd odwoławczy. Np.  Podziały wykładni Podział wykładni ze względu na jej moc wiążącą:  Autentyczna – dokonana przez ten sam organ. który został poddany interpretacji. która w danej sprawie jest wiążąca dla sądu niższego. Ma więc charakter konkretny a nie abstrakcyjny. Podział wykładni ze względu na zakres:  Wykładnia literalna (imperatio declarativa) – zgodna z literą prawa. przepisy prawne określają procedurę dokonywania wykładni oraz zakres jej mocy wiążącej.

Zasady stosowania wspomnianych typów wykładni:  Generalny nakaz stosowania wykładni secundum legem  Generalny zakaz stosowania wykładni contra legem Dyrektywy wykładni i ich rodzaje Cechy dyrektyw wykładni: A. 30 . Większość dyrektyw interpretacyjnych to wytwór mające nieraz wielo wiekową historię tradycji i kultury prawniczej. Dyrektywy wykładni jedynie z większą lub mniejszą mocą przemawiają za przyjęciem lub odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. która przemawia za przypisaniem normie określonego znaczenia z zasady można przeciwstawić dyrektywę. istnieje powszechnie akceptowana definicja doktrynalna tego pojęcia).Badanie relacji między wykładnią językowa a wykładnią intencjonalną (wykładnią przepisu zgodną z wolą i intencjami prawodawcy). Od większości dyrektyw wykładni istnieją wyjątki. dyrektywie. to znaczeniem literalnym jest właśnie to znaczenie. C. D. a tymczasem sam tworzy nowe normy. Teksty prawa bardzo rzadko formułują dyrektywy wykładni prawa. Kolejność stosowania dyrektyw: I. to należy się oprzeć na tej definicji. Wykładnia secundum legem 2. przemawiające za przyjęciem czy też odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. Ta ostatnia sytuacja zdarza się najczęściej. której korzenie sięgają prawa rzymskiego. Stosowanie wspomnianych rodzajów wykładni (zasady) – strona 167. Wykładnia praerter legem 3. Efekt uzasadniający dyrektyw wykładni to z zasady rezultat kumulatywnej oceny argumentów pro i contra. Wykładnia contra legem – wykładnia prawotwórcza – to taka. która zmienia zakres czynów nakazanych. a jeśli odstąpiono od tego znaczenia nadając normie znaczenie prawne lub specjalne. że norma (jej fragment) ma określone znaczeni. a zatem oceny. który wynika z dotychczas obowiązujących norm prawnych. czy istnieją lepsze (mocniejsze) racje. 168. Dyrektywa stosowania języka potocznego Wykładnia jezykowa Jeśli dane pojęcie jest zdefiniowane w tekście prawnym (Ew. zakazanych lub dozwolonych w stosunku do tego. klasycznym ich przykładem są dyrektywy wykładni. Jeśli ni zachodzi ani pierwszy ani drugi przypadek to powinniśmy nadać danemu pojęciu takie znaczenie jakie ma on w języku potocznym. Dyrektywy wykładni mają często strukturę antytetyczną tzn. techniki lub praktyki społecznej to należy się oprzeć na dyrektywie znaczenia specjalnego. E. B. która będzie przemawiać przeciwko przypisaniu tego znaczenia. jeśli nie istnieje definicja legalna danego pojęcia. Znaczeniem literalnym normy lub jej fragmentu jest jej znaczenie potoczne. Dyrektywa stosowania języka specjalnego III. Dyrektywy wykładni (wzięte z izolacji) rzadko stanowią niepodważalny argument. Dyrektywa stosowania języka prawnego II. ale należy ono do pojęć specjalnych określonej dziedziny nauk. Toposy argumentacyjne – reguły o opisanych wyżej cechach. Podział wykładni ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa: 1. Interpretator nie może tworzyć prawa.

Ta reguła pozwala zakwestionować ustalenia interpretacyjne z powodu iż dokonano ich w izolacji (nie biorąc pod uwagę 3 relewantnych kontekstów – językowego.  Oczywistego błędu legislacyjnego. wolę prawodawcy oraz cel regulacji prawnej (reguła harmonizowania kontekstów)”. Argument konsekwecjonalistyczny – argument pozwalający odrzucić pewne tezy.  Gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi. • „Nie wolno interpretować przepisów prawnych tak by pewne ich fragmenty okazały się zbędne” – zakaz wykładni per non est. to interpretacja danego wyrażenia powinna pozostawać w ramach możliwego znaczenia słownikowego”. Sens. Można odstąpić od znaczenia językowego tylko wtedy gdy uzasadnimy powołaniem się na jakieś ważne racje prawne. • „Lege non distinguente nec rostrum est distinguere” – tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca. Z tej reguły wynika zakaz ustalania znaczenia literalnego z pominieńciem kontekstu systemowego i funkcjonalnego. powinna się mieścić w ramach dopuszczalnego znaczenia leksykalnego. decyzje ze względu na wynikające z nich konsekwencje. który nadajemy określonemu pojęciu nie może pozostawać w oczywistej sprzeczności z regułami danego języka. 31 . społeczne. Nie każdy przypadek kolizji znaczenia językowego z normami moralnymi czy zasadami racjonalności upoważnia do odstąpienia od znaczenia literalnego przepisu. które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne lub niesprawiedliwe. • „Różnym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia” – zakaz stosowania interpretacji synonimicznej. • „Tym samym zwrotom nie należy nadawać różnych znaczeń” – zakaz interpretacji homonimicznej.W państwach demokratycznych wykładnia językowa i znaczenie literalne zajmują pozycję uprzywilejowaną wobec wykładni systemowej i funkcjonalnej. Interpretacja tekstów prawnych w krajach naszego kręgu cywilizacyjnego opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej. Wykładnia nie powinna mieć charakteru prawotwórczego (nie powinna pod pozorem interpretacji tworzyć nowych norm). polityczne (w państwie praworządnym obywatele mają prawo polegać na tym co prawodawca powiedział a nie na tym co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby gdyby znał nowe okoliczności).  Gdy prowadzi do rozstrzygnięcia. systemowego i funkcjonalnego) • „Jeżeli nawet odstępujemy od znaczenia językowego. • „Ustalając znaczenie językowe przepisu należy brać pod uwagę inne przepisy prawne. ekonomiczne i moralne. które pozwalają interpretatorowi w szczególnie ważnych okolicznościach odstąpić od sensu językowego przepisu: (w sytuacji/przypadku)  Gdy wykładnia językowa prowadzi do ad absurdum. tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”. Za pierwszeństwem tej wykładni przemawiają argumenty analityczne (wykładnia prawa jest wykładnią tekstów prawnych). Okoliczności.

Luki pozorne – luki o charakterze ocennym (aksjologicznym). „Nie wolno interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do luk”. który ma poinformować śmiertelnie chorego pacjenta o jego schorzeniu).zasady demokracji. które z możliwych znaczeń normy wybierzemy.wolności gospodarowania i ochrony własności.zasady sprawiedliwości społecznej.ochrony praw słusznie nabytych.zasada podziału władz. . „Normy prawa wewnętrznego powinny być interpretowane w zgodzie z normami prawa europejskiego”. . uchylone lub sprecyzowane. „Nie należy interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do ich sprzeczności”. a druga na to samo zezwala lub jedna coś nakazuje. 2. 32 . ale których w pewnych okolicznościach łącznie zrealizować się nie da np. które przy niezgodnych lub częściowo niezgodnych hipotezach mają sprzeczne dyspozycje lub niezgodne sankcje. w przypadku. 3. Wśród zasad systemu prawa rolę szczególną odgrywają zasady konstytucyjnej. . 4.uczciwego procesu. W orzecznictwie Trybunału rolę szczególną w interpretacji przepisów prawa odgrywają między innymi zasady: . że jakieś przepisy powinny być wprowadzone. a zatem takie. . a druga to samo zakazuje. „Interpretując normy prawne należy mieć na względzie przede wszystkim zasady konstytucyjne”. Luki rzeczywiste – zalicza się do nich: • luki techniczne (taką proceduralną niekompletność regulacji. nie chodzi o brak regulacji prawnej. norma nakazująca mówienie prawdy i norma zakazująca zadawania cierpień (nie da się ich zrealizować w sytuacji lekarza.zasada państwa prawnego. a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji. których realizacja jednej normy unicestwia skutki realizacji drugiej normy (zamknij drzwi otwarte i otwórz drzwi zamknięte) 6. a jedynie o czyjąś ocenę. Reguły wykładni: 1. . a w skrajnych sytuacjach może stanowić argument za odstąpieniem od znaczenia potocznego.prawa do sądu. z których jedna coś nakazuje (zakazuje). gdy można podać taką interpretacje tego przepisu przy której jest on zgodny z konstytucją. Trybunał nie może stwierdzić niekonstytucyjność przepisu prawnego. . „Interpretacja norm prawa polskiego powinna być zgodna z normami prawa międzynarodowego publicznego”. „Wszystkie normy prawne powinny być interpretowane w sposób zgodny z zasadami prawa”. które zgodnie z innymi przepisami powinny być wydane.Wykładnia systemowa (wykładnia systematyczna) Pełni rolę subsydiarną wobec wykładni językowej – nie może stanowić samodzielnej podstawy do przypisania normie określonego znaczenia ale może zadecydować o tym.zasada równości. Normy konfliktowe – normy. Normy prakseologicznie niezgodne – normy. które nie są sprzeczne analitycznie. 5. . która utrudnia lub uniemożliwia podjecie decyzji) • swoiste (brak przepisów. . Normy sprzeczne analitycznie – normy.

” Wadą obydwu tych reguł jest fakt. 7. terminów wartościujących i klauzul generalnych. które w taki lub inny sposób nakazują uwzględnianie przy interpretacji przepisów szeroko rozumianego kontekstu społecznego. genetyczna. a zdaniem oceniającego nie powinny być. Wykładnia funkcjonalna Obejmuje najmniej jednorodny i spójny zbiór dyrektyw. iż pewne są uregulowane. zasady sprawiedliwości i słuszności” Mamy na myśli reguły o uniwersalnym zasięgu. • „Interpretując normę należy brać pod uwagę konsekwencje społeczne i ekonomiczne do jakich będzie prowadzić określona interpretacja i wybrać taką interpretację.Typy luk pozornych: • extra legem – ujemna ocena faktu. Wykładnią odwołującą się do ratio legis bardzo często nazywa się wykładnią celowościową lub teleologiczną. Pełnia rolę subsydiarną w stosunku do wykładni językowej. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą historycznego prawodawcy” (wykładnia historyczna. • „Interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę cel regulacji prawnej (ratio legis) – najstarszy i najczęściej używany kanon wykładni prawa. Reguły wykładni funkcjonalnej stają się często drogowskazem. „Przepisy prawne należy interpretować biorąc pod uwagę ich miejsce w systematyce wewnętrznej i zewnętrznej aktu normatywnego” (argumentum a rubica). zapewne sprawy nie są uregulowane. ekonomicznego oraz aksjologicznego. • 33 . że działalność prawodawcza jest działalnością celową. o czyją wole ma chodzić. że służy realizacji określonych celów. Odgrywa szczególnie istotną rolę w odniesieniu do przepisów prawnych niedawno wprowadzonych. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą aktualnego (współczesnego) prawodawcy. ekonomicznych i politycznych. iż sformułowanie danego przepisu jest zbyt nie precyzyjne.” (wykładnia prawno – porównawcza = komparatystyczna). Prawo jest pojmowane jako wyraz woli demokratycznie wybranych przedstawicieli narodu. sugerującym kierunek interpretacji we współczesnych tekstach prawnych różnego typu pojęć niedookreślonych. kauczukowe i powinno być uściślone. „Przy interpretacji przepisów prawnych należy brać pod uwagę powszechnie akceptowane normy moralne. która prowadzi do konsekwencji najbardziej korzystnych.” – odmiana argumenty konsekwencjonalistycznego. że prawodawca jest często ciałem kolektywnym (parlament) i trudno jest ustalić. to cele te musi uwzględniać interpretator. zakładając. subiektywna). • intra legem – ocena. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z zasadami interpretacji podobnych przepisów w innych krajach. Zalecana ostrożność w stosowaniu tej wykładni. jej znaczenie maleje w odniesieniu do starszych aktów normatywnych zwłaszcza gdy te uchwalono w innych warunkach społecznych. • contra legem – ujemna ocena tego. akceptowane przez całą społeczność międzynarodową lub przynajmniej reguły ważne w naszym kręgu cywilizacyjnym. do których należą reguły.

gdy zastosowanie dyrektyw wykładni I stopnia (dyrektyw wykładni językowej. że prawodawca liczy się z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji e. Dyrektywy preferencji Dyrektywy preferencji – reguły wskazujące jak rozwiązać konflikt różnych dyrektyw wykładni. że prawodawca nie stanowi norm sprzecznych b. Domniemanie.Domniemania interpretacyjne Domniemanie interpretacyjne zmienia ciężar argumentacji spoczywający nie na tym kto się na domniemanie powołuje. że prawodawca nie stanowi norm zbędnych c. Domniemanie. że prawodawca dąży do społecznie aprobowanych celów d. Wróblewski nazwał je dyrektywami wykładni II stopnia. Teorie subiektywne opierają się na założeniu. że prawodawca dysponuje najlepszą wiedzą empiryczną Z tej ostatniej reguły wynika np. tekst prawny jest traktowany jako mniej lub bardziej doskonały instrument przekazu tych intencji. bo norma ta obowiązuje z jego woli. prawnego  J. zaczynając żyć własnym życiem. Teorie obiektywne nie wykluczają. 34 . Trzy podstawowe strategie rozwiązywania konfliktów interpretacyjnych (teorie wykładni): • Teorie subiektywne i obiektywne – czy w toku wykładni interpretator powinien się orientować na wolę i intencje historycznego (subiektywne). nakaz interpretowania przepisów prawa w sposób uwzględniający aktualny stan wiedzy naukowej i technicznej. ponieważ wskazują jaką decyzję interpretacyjną należy podjąć w sytuacji. w razie zmian celów i zadań. kto te domniemanie kwestionuje. stałe. aby z chwilą ustanowienia aktu tekst prawny niejako odrywa się od osoby legislatora. że norma prawna ma jedno. Adresaci norm mają kontakt z tekstem i z tego powodu w sytuacjach wątpliwych powinno rozstrzygać znaczenie tekstu a nie rzeczywiste intencje prawodawcy. specjalnego Inne domniemania interpretacyjne:  Domniemanie zgodności normy z konstytucją  Domniemanie zgodności normy niższego rzędu z normą hierarchicznie wyższą  Domniemanie racjonalności prawodawcy: a. ale na tym. Rodzaje domniemań interpretacyjnych:  Języka potocznego  J. może ulec zmianie. Teorie obiektywne wychodzą z założenia. Domniemanie. czy też aktualnego prawodawcy (obiektywne). iż norma prawna rozumiana jako wyraz woli suwerena musi być zgodna z wolą aktualnego suwerena. które stawia sobie aktualny prawodawca. iż sens przepisu. Domniemanie. Domniemanie. Celem wykładni tekstualnej jest. nie ulegające zmianom znaczenie i jest to zgodne z wolą historycznego prawodawcy. systemowej i funkcjonalnej) prowadzi do rozbieżnych ustaleń interpretacyjnych. • Teorie intencjonalne i tekstualne – celem wykładni intencjonalnej jest odtworzenie woli i intencji prawodawcy.

Holmesa.” Materiały interpretacyjne: o Akt normatywny. słowniki. komentarze. Służą wartością – pewność.” • „Od jasnego (nie budzącego wątpliwości) rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy. gdy przemawiają za tym ważne racje. iż w razie konfliktu wykładni językowej. od jasnego rezultatu wykładni językowej i systemowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni funkcjonalnej tylko wtedy. gdy przemawiają za tym ważne racje. Teorie dynamiczne . Na tej zasadzie opiera się wykładnia prawa europejskiego i międzynarodowego.Teorie statyczne i dynamiczne – do teorii statycznych Wróblewski zaliczył teorie przyjmujące. podręczniki. Ta zasada jest podobna do „reguły jasnego znaczenia” (plain meaning rule) autorstwa O.” Dyrektywy wykładni sensu largo – zalicza się tutaj reguły kolizyjne oraz reguły wnioskowań prawniczych. Podstawowe wartości – adekwatność prawa i życia. Opowiadają się za duchem prawa. ekonomicznych i politycznych. którą sformułowały sądy angielskie pod koniec XIX wieku. niezmienność prawa. do której odwołują się sądy w USA. podręczniki etc.) o Projekty ustaw i innych aktów normatywnych. która jest relewantna dla ustalenia sensu określonych wyrażeń (literatura naukowa. nieprawnicza. systemowej i funkcjonalnej należy preferować wynik wykładni językowej i systemowej. Nieformaliści –zwolennicy teorii dynamicznych. jego przewidywalność. W krajach kultury zachodniej praktyka interpretacyjna opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej odpowiada to „złotej regule” (the golden rule). encyklopedie etc. analogii) lub reguł kolizyjnych tylko wtedy gdy nie rozstrzygnie problemu interpretacyjnego przy pomocy dyrektyw wykładni sensu stricto (zasada pierwszeństwa wykładni sensu stricto). teksty uchylonych aktów normatywnych – związane z nimi orzecznictwo i doktrynę o Materiały komparatystyczne (obce teksty prawne.) 35 . jeśli natomiast również wykładnia systemowa nie doprowadziła do wątpliwości interpretacyjnych. które są relewantne dla ustalenia sensu interpretowanego przepisu prawnego.  Materiały interpretacyjne • „Interpretatorowi wolno jest korzystać z wszelkich materiałów. rządowych itd. Opowiadają się za literą prawa. Styl dynamiczny dominuje okresie przemian i refom. komisji parlamentarnych. materiały z obrad parlamentu. Interpretacja powinna służyć przystosowaniu prawa do zmieniających się sytuacji społecznych.  „Interpretator powinien się opierać na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni systemowej.) o Materiały przygotowawcze (sprawozdania komisji legislacyjnych.. systemowej i funkcjonalnej preferują wynik wykładni funkcjonalnej. glosy. orzecznictwo i doktryny) o Wyniki ekspertyz naukowych i opinie biegłych o Wiedza specjalistyczna. Formaliści – zwolennicy teorii statycznych.w razie konfliktu wykładni językowej. Styl statyczny interpretacji dominuje w okresach stabilizacji. to wolno jest posłużyć się wykładnią funkcjonalną. w którym znajduje się interpretowany przepis prawny o Orzecznictwo sądowe o Doktryny prawnicze (literatura naukowa. Interpretator może się odwołać do wnioskowań prawniczych (np.

ibi eadem legis dispositio – gdzie taki sam cel tam taka sama dyspozycja ustawy. norm i ocen: • Subsumcyjny (sylogistyczny) – uzasadnienie przyjmuje postać wprowadzenia określonych następstw z przyjętych przesłanek na podstawie założonych reguł interferencyjnych (r. który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do faktu nienormowanego o powiązanie z faktem prawnym nieunormownym podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych. analogii z ustawy (analogia legis) – podstawą jest zawsze jakiś konkretny przepis prawny. przykładem sylogizmu prawniczego jest wyprowadzanie następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. Odnosi się to zarówno do fizycznego podobieństwa faktów jak i porównania celów regulacji. daje dużą swobodę wnioskującemu. co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy prawne Ubi eaden legis ratio. 1. 2. Model ten zakłada dokonywanie szeregu ocen co do wartości poszczególnych argumentów („ważenie” argumentów) a w konsekwencji podjęcie decyzji. Najważniejsze i najczęściej używane w uzasadnieniach prawniczych argumenty:  Normy prawne  Orzecznictwo sądowe  Poglądy doktryny prawniczej  Reguły egzegezy: o Reguły interpretacyjne o Reguły kolizyjne o Reguły wnioskowań prawniczych  Reguły i zasady pozaprawne  Opinie ekspertów i twierdzenia naukowe Uniwersalne toposy prawnicze (topos = argument) Reguły wnioskowań prawniczych (reguły logiki prawniczej) – należą do wykładni sensu largo • Argumentum a simile – wnioskowanie z podobieństwa lub analogi. że istnieje przepis prawny. który musi zostać wskazany we wnioskowaniu organu stosującego prawo. na których opiera się prawo. 36 . wnioskowania). ale bardzo ogólne określenie zasad czy idei. Przeciwieństwo wnioskowania z analogii. Trzy podstawowe etapy wnioskowania z analogii: o ustalenie.X ELEMENTY TEORII ARGUMENTACJI Dwa typy uzasadnienia twierdzeń. • Argumentum a contrario – wnioskowanie z przeciwieństwa. Zabronione jest zastosowanie podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych do sytuacji podobnych. iż określony fakt nie został unormowany przez przepisy prawne o ustalenie. analogii z prawa (analogia iuris) – brak ściśle wskazanych przepisów prawa. • Argumentacyjny (dyskursywny) – uzasadnianie przyjmuje postać wymiany argumentów wspierających daną tezę (argumenty pro) i argumentów ją kwestionujących (argumenty contra). które argumenty okazały się lepsze.

„tylko”. gdy w kontekście danego przepisu występują zwroty „wyłącznie”. nie mogą orzekać ponad te żądania. Imposibilium nulla obligatio est – świadczenia i obowiązki.przebiega według schematu „jeżeli A to tym bardziej B” występuje 2 odmianach:  Argumentum a maiori ad minus – wnioskowanie z większego na mniejsze.    Argumentum a coherentia – każdą argumentację można zakwestionować wskazując. a nie sąd są dysponemtami postępowania cywilnego. iż prowadzi ona do sprzeczności. Dyrektywy instrumentalnego nakazu i zakazu – odwołują się do wiedzy o związkach przyczynowych. które nakłada na nas prawo muszą być możliwe do spełnienia (nie jesteśmy zobowiązani do świadczeń niemożliwych). • Argumentum a fortiori . d których zależy (nie) spełnienie danej normy. rzecz osądzona ma pierwszeństwo przed prawdą. to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy gdyby był on pod istotnymi względami do faktu f. Reguła instrumentalnego zakazu . podstawą wnioskowania jest przepis uprawniający o strukturze „komu wolno jest więcej. „jedynie”.. Stanowi konsekwencję zasady dyspozycyjności według której strony. podstawą wnioskowania jest przepis zakazujący o schemacie „jeżeli zakazane jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej”. W odniesieniu do przepisów przyznających obywatelom uprawnienia i korzyści należy stosować analogie. natomiast w odniesieniu do przepisów nakładających na nie obowiązki i obciążenia należy opierać się na argumentum a contrario (analogia jest nie dopuszczalna). Ne ultra petita partium – sądy i inne organy stosujące prawo są związane żądaniami stron. Pozostałe toposy prawnicze Toposy w wielu sytuacjach mają antytetyczną strukturę tj.    Deniminis no curat pretor – argument usprawiedliwiający odmowę wszczęcia jakiegoś postępowania powołaniem się na błahość sprawy. Nemo plus Iuris transfere potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść więcej praw niż sam posiada.jeżeli obejmuje określona norma to tym samym zakazane jest czynienie tego wszystkiego co przyczynowo wykluczałoby realizację tej normy.Jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f. wnioskowanie z przeciwieństwa stosujemy. Res iudicata pro veritate habetur – rzecz osądzona powinna być uważana za prawdziwą. że toposowi powołanemu jako argument pro można przeciwstawić topos funkcjonalny jako argument contra. 37 . temu tym bardziej wolno jest mniej”  Argumentum a minori ad maius – wnioskowanie z mniejszego na większy. W przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa cywilnego należy stosować analogię. a w przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa karnego i finansowego podstawą wnioskowania powinno być argumentum a contrario. • Reguła instrumentalnego nakazu – jeżeli obejmuje określona norma to tym samym nakazane jest czynienie tego wszystkiego co jest przyczynowo konieczne do realizacji tej normy.

p. można przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu. Nie wolno stosować przepisów do kwalifikacji zdarzeń. która poszerza. należy przyjąć taką interpretacje przepisu. Iura scripta vigilantibus – ustawy napisano dla ludzi wykazujących się należytą starannością. Lex iniusta non est Lex – prawo rażąco nie słuszne nie jest prawem (Lex iniustisima non est lex)        Nemo se ipsum acusare tenetur – nikt nie może zostać zmuszony do samo oskarżenia się. Praesumptio boni viri – prawie domniemywuje się zawsze dobrą a nie złą wiarę. Wiąże się z zasada fair trial – uczciwego i rzetelnego procesu. Zasada niezawisłości sądów – sędziowie podlegają tylko konstytucji i ustawą. opisujących jakieś prawidłowości 38 .    XI DOWODY PRAWNICZE I NIEKTÓRE ELEMENTY NAUKI PRAWA PROCESOWEGO Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. non excusat – nieznajomość prawa szkodzi i nie stanowi usprawiedliwienia. Ex iniuria Ius non oritur – z działań bezprawnych nie może powstać prawo.c. Nemo iudex In causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie.      Favor legitimatis – prawo sprzyja temu co legalne. iż jest dozwolony. tylko bowiem twierdzeniom. Zasada prawa do sądu – dochodzenie swoich roszczeń przed sądem. Ignorantia Iris nocet. Nullum crimen. Lex retro non agit – zakaz nadawania przepisom mocy retroaktywnej. np. a nie faktom. dowodzić można wyłącznie twierdzenia o faktach sprawy. Zakaz nadużywania prawa – wykonując swoje prawa należy stosować środki jak najmniej szkodliwe dla innych. lekkomyślność nie stanowi okoliczności usprawiedliwiających.227 k. a nie ogranicza zakres naszej wolności. Jeżeli jest wątpliwe czy dany czyn jest dozwolony czy nie to należy przyjąć. W prawie podatkowym zasada ta głosi – In dubio pro tributario – w razie wątpliwości na korzyść podatnika. Zasada proporcjonalności – środki naszych działań muszą być dostosowane do celów. In dubio pro reo – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść strony nie obciążonej ciężarem dowodu (na korzyść oskarżonego). Audiatur et altera pars – wysłuchaj również i drugiej strony. nulla poena sine lege – przestępstwem może być wyłącznie czyn wyraźnie zabroniony przez prawo karne i przestępcy może być wymierzona wyłącznie kara przewidziana przez przepisy prawa karnego. Prawnicy w zasadzie nie dowodzą twierdzeń ogólnych. In dubio pro libertata – w razie wątpliwości na korzyść wolności. Niedbalstwo. które przy ich pomocy staramy się realizować. jeśli akt podstawowy jest sprzeczny z ustawą to sąd może odmówić jego zastosowania. które miały miejsce zanim te przepisy weszły w życie.).

ekonomiczne czy socjologiczne. 39 . a jedynie twierdzenia jednostkowe odnoszące się do konkretnych zdarzeń czy okoliczności.

dowodu przeciwnego. wynalazczego itd. fakty znane z urzędu (kiedy wszczęto postępowanie.) • Osoba. jak je należy interpretować i czy obowiązują). polityczne ale także okoliczności znane wszystkim rozsądnym ludziom itd. to jego roszczenie zostanie oddalone.341 k.  Domniemania niewzruszalne (presumntiones iuris ace de iure) – obalić ich niemożna. że budzą one wątpliwości (non liquet). materialnym) Jeśli strona wywodzi określone skutki prawne (np. Kwestionujący domniemania prawne nie może ograniczyć się do wykazania. chociaż w praktyce mogą dawać wysoki stopień pewności i niepodważalności. są rzadkie. Fakt A nazywa się poprzednikiem lub podstawą domniemania.c. natomiast fakt B następnikiem lub wnioskiem.. zmieniają ciężar dowodu. która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą (art. Dowodzenie wszystkich faktów byłoby stratą czasu. 40 . formalnym)  Kto poniesie ryzyko nieudowodnienia (non liquet) określonych twierdzeń (ciężar dowodów w sensie obiektywnym. Od tej zasady są wyjątki. Popularne przykłady domniemań prawnych: (domniemanie. Wśród domniemań wyróżnia się:  Domniemania prawne (praesumptiones iuris) – ustanowione przez normę prawną  Domniemania zruszane (presumtiones iuris tantum) – mogą być obalone dowodem przeciwieństwa.) Ciężar dowodów (onus probanci) Ciężar dowodu określa 2 kwestie:  Kto powinien przedstawić dowody (ciężar dowodu w sensie subiektywnym. fakty notoryjne). Jeśli fakty nie zostaną ustalone lub będą budzić wątpliwości (non liquet). ale uzasadniają twierdzenia o faktach sprawy.) • Posiadanie jest zgodne z prawem (art. W uzasadnieniu niezbędne jest korzystanie z wiedzy empirycznej. to powinna udowodnić fakty od których ta norma uzależnia nastąpienie tych skutków prawnych. Zgodnie z zasadą iura novit curia – sąd zna prawa przedmiotem dowodu nie może być prawo (treść norm prawnych. wydarzenia historyczne.o.85 § 1 k. jeśli chce ustalić treść wysoce specjalistycznych dziedzin prawa wewnętrznego (np. niekontrowersyjne fakty geograficzne.9 k. kiedy je zawieszono itd. roszczenia) z określonej normy prawnej.c. to domniemywa się zajście faktu B”. gdyż przedmiotem dowodu może być treść obcego prawa oraz ustalenie praktyki stosowania tego prawa.Twierdzenia te mają strukturę: „w miejscu m czasie t miało miejsce zdarzenie z”. czyli do przeprowadzenia tzw.r.) Wszystkie domniemania są zbudowane wg schematu „jeżeli zaszedł fakt A. Strona niezwiązana ciężarem dowodu nie musi dowodzić ani faktu. że) • Dziecko urodziło się żywe (art.) • Osoba. dlatego nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane (tzw. Wszystkie wątpliwości związane z twierdzeniami o faktach sprawy rozstrzyga się na jej korzyść (In dubio pro reo). jak gwarantują wnioskowania dedukcyjne w matematyce i logice. medycznego.c. W sensie metodologicznym prawnicy nie dowodzą.) oraz fakty przyznane przez jedną ze stron. dowody prawnicze w sensie metodologicznym nie są procedurami niezawodnymi i podobnie jak wszelkie inne uzasadnienia w sprawach empirycznych nie gwarantują pewności osiągniętych rezultatów. która obcowała z matką dziecka w okresie koncepcyjnym jest jego ojcem (art. budowlanego. np. Sąd może skorzystać z opinii biegłego. że szkoda nie nastąpiła ani swojej niewinności.1025 2k.

ale są świadkowie lub notatki. kto ją wyrządził dla tego.Inny podział:  Domniemania materialne – podstawa wymaga udowodnienia. który przeprowadza organ procesowy po to. Ciężar dowodu winy oskarżonego spoczywa na oskarżycielu i nie może być przerzucone na oskarżonego. iż wniosek nasuwa się z oczywistością już na pierwszy rzut oka (prima facie). gdy istnieje zespół zgodnych. W toku postępowania dowodowego sędzia przeprowadza szereg dowodów w sensie czynnościowym (słucha świadków. z których w oparciu o określone reguły dowodowe można tę tezę wywnioskować. w przypadku oględzin sędzia). a zarazem. Dowód poszlakowy – dowód.  Domniemania faktyczne (presumptiones hominis) – zostały przyjęte przez sąd lub inny organ stosujący prawo w oparciu o zasady doświadczenia. a w konsekwencji jego wniosek nie wymaga podjęcia żadnych czynności dowodowych. które pozwalają wnioskować z faktu. biegłych. którym poszczególne fakty dowodowe wzięte z izolacji nie stanowią dostatecznej podstawy do ustalenia faktu sprawy (w tym sensie są one poszlakami). w którym brak jest oryginału dokumentu (dowód pierwotny). Dowód ze słyszenia (hearsay) – brak naocznego świadka. jak długo nie zostanie mu udowodniona wina. by uzyskać informacje o faktach sprawy. że szkoda ta nastąpiła z winy tego. gdy jednak przystępuje do sporządzania uzasadnienia wyroku to musi podać stwierdzenia. takim dowodem jest również dowód. którym świadek naoczny przekazał informacje o danym zdarzeniu. okazał się wiarygodny. Dowód pośredni – do uzasadnienia tezy dowodu konieczne są jakieś inne twierdzenia dowodowe. czy nieautoryzowane jego odpisy (dowody pochodne). ale istnieją świadkowie. oględziny) Ordalia – sąd boży 41 .  Domniemania formalne – akceptacja podstawy domniemania. potwierdzających się poszlak. z których wynika prawdziwość określonych twierdzeń o faktach sprawy (przeprowadza dowód w sensie podania uzasadnienia dla tezy dowodu). że informator sądu będący obserwatorem danego zdarzenia czy rzeczy (świadek. na podstawie których można ustalić jego treść. strona. przesłuchuje strony. Dowód bezpośredni – dowód. Wiele wspólnego z domniemaniami faktycznymi mają tak zwane reguły dowodu prima facie – są to reguły ustanowione przez sąd. w którym sędzia lub inny organ procesowy wnioskuje o prawdziwości twierdzeń o faktach sprawy opierając się bezpośrednio na tym. Zgodnie z zasadą In dubio pro reo wszelkie wątpliwości co do winy należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. dokonuje oględzin etc. gdy wykluczono. przyjąć należy. Pojęcie dowodu i rodzaje dowodów Dwa podstawowe rozumienia terminu dowód prawniczy: • Dowód rozumiany jako uzasadnienie określonego twierdzenia – zespół twierdzeń dowodowych.uważa się go za przeprowadzony dopiero. iż nastąpiła szkoda o tym. Zagadnienie dowodu w postępowaniu karnym Zasada domniemania niewinności oskarżonego – oskarżonego poczytuje się za niewinnego tak długo. z których przy pomocy określonych reguł dowodowych wyprowadza się twierdzenie o fakcie sprawy (tezę dowodu). Dowód osobowy – źródłem informacji jest osoba (świadkowie strony) Dowód rzeczowy – źródłem informacji jest rzecz (dokumenty. że w odróżnieniu od domniemań faktycznych przerzucają one ciężar dowodów. • Dowód w sensie czynnościowym – zespół czynności.). iż przebieg zdarzenia mógł być inny niż sugerują to poszlaki.

W średniowieczu prawo było oparte na zasadzie legalnej oceny dowodów. gdzie ustalenia faktyczne sądu I instancji nie podlegają kontroli przez sąd odwoławczy (system kasacyjny) i tam. która wprowadziła ocenę dowodów według wewnętrznego przekonania (conviction intime) sędziego. • Współcześnie zasada swobodnej oceny dowodów funkcjonuje w dwóch wariantach: zasady swobodnej i niekontrolowanej oceny dowodów – funkcjonuje tam. Historycznie wyróżniamy dwie podstawowe zasady oceny dowodów: • Zasada legalnej oceny dowodów • Zasada swobodnej oceny dowodów Proces rzymski był oparty na zasadzie swobodnej oceny dowodów i stopniowo ewoluował w kierunku legalnej oceny dowodów. legalne dyrektywy dowodowe). Współczesne systemy prawne opierają się na zasadzie swobodnej oceny dowodów. zwłaszcza gdy są one sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym i w tym sensie arbitralne. które określają kryteria jakie muszą być spełnione by organ stosujący prawo mógł uznać dane twierdzenie z udowodnione. zasady logiki b. XIX wiek stopniowo rozprzestrzeniał zasady swobodnej oceny dowodów w krajach europejskich. zasady nauki i techniki c. W systemie kasacyjnym oraz w systemie ławy przysięgłych zwykle przewiduje się pewne możliwości korygowania ustaleń faktycznych sądu I instancji. Istnieją normy prawne określające w sposób wiążący.Podstawowe kategorie dowodów w sensie czynnościowym: • Zeznania świadków • Przesłuchanie stron • Opinia biegłych • Dokumenty • Oględziny Jako dowód można wykorzystać w zasadzie każda osobę. to jednak zachowały one pewne elementy legalnej oceny dowodów. Ława przysięgłych nie musi uzasadniać swojej decyzji. Swobodna ocena powinna respektować następujące kryteria: a. zasady swobodnej i kontrolowanej oceny dowodów – przewidują kontrole ustaleń faktycznych przez sądy wyższe oraz nakładają na sąd obowiązek uzasadnienia swojej decyzji w kwestiach faktycznych. by dowód mógł zostać uznany za przeprowadzony (tzw. Prawo do swobodnej oceny dowodów nie oznacza prawa do dowolnej oceny dowodów. • 42 . Przełomem była Wielka Rewolucja Francuska. Zasady oceny dowodów Zasadami oceny dowodów nazywamy te wszystkie zasady. rzecz lub inny środek dowodowy na podstawie której uzyskać można wiarygodną informację. warunki które muszą być spełnione. zasady doświadczenia życiowego Ocena dowodów naruszająca wymienione wyżej zasady nie mieści się w ramach swobodnej oceny dowodów i nie podlega ochronie przez prawo. gdzie werdykt w kwestii faktów jest zastrzeżony dla ławy przysięgłych i jest uważany za ostateczny.

tajnością wyborów do ciał przedstawicielskich. „nie wolno przesłuchiwać jako świadków: a. b. strony są wyłącznymi dysponentami całego procesu. Strony w postępowaniu karnym to oskarżony i oskarżyciel. IV. Trzy podstawowe kategorie zakazów dowodowych: A. związane z tajemnicą narady sędziowskiej. Obrońcy co do faktów. Zakazy dowodowe – służą przede wszystkim ochronie podstawowych praw i wolności obywatelskich. oraz określone środki chemiczne lub techniczne. Duchownego co do faktów. a nawet podstęp). Przywileje dowodowe – prawo do nie udzielania informacji (prawo odmowy zeznań). V. Zasada formalizmu procesowego – czynności procesowe muszą być dokonywane w określonej formie. nawet gdyby ustalenia sądu I instancji były błędne. o których dowiedział się przy spowiedzi”. uznania.Problem ustalenia prawdy w procesie Reguły. Zakazy stosowania określonych metod dowodowych np. Zakazy dowodu określonych faktów np. Dwie formy postępowania procesowego: 1) Forma kontradyktoryjna – proces jest zorganizowany w formie sporu stron przed bezstronnym sądem. pozwany – ten przeciwko ta skarga została skierowana. z którymi nie wystąpiły strony. Zasada res iudicata pro veritate habetur – z chwilą. proces nie może być wszczęty z urzędu. Strony decydują o tym czy: • Wszcząć proces czy też nie – zasada skarbowości. o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Rola sądu jest całkowicie bierna i ogranicza się do wydania wyroku oraz pieczy nad tym by przestrzegano przepisów prawa. przez sąd. nawet gdyby okazało się. • Sąd nie może z urzędu uwzględnić żadnych roszczeń. nie może orzekać ponad te żądania i jest związany wnioskami stron co do cofnięcia. zmiany powództwa czy też aktu oskarżenia (zasada dyspozycyjności) 43 . iż zasługuje on na surowszą karę. III. powództwem. Zakazy stosowania określonych środków dowodowych np. Formy procesu Strony w postępowaniu cywilnym to powód – ten. C. który wystąpił lub na rzecz którego wystąpiono ze skargą. wyjaśnienia. środki odwoławcze muszą być składane w przewidzianym terminie. iż jest oparte na błędnych ustaleniach faktycznych. ani przez innego przedstawiciela władzy publicznej. zasady i instytucje ograniczające poznanie prawdy w postępowaniu: I. bo po ich upływie strona traci prawo do ich wniesienia. groźby. gdy informacje uzyskano stosując przymus fizyczny lub psychiczny (tortury. Zakaz informatinis In peius – jeżeli środka odwoławczego nie wniesiono na niekorzyść oskarżonego to zasadniczo nie można zmienić wyroku na jego niekorzyść nawet gdyby okazało się. zeznania lub oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. Domniemania prawne II. gdy od orzeczenia nie przysługuje środek odwoławczy staje się ono prawomocne formalnie i niepodważalne. B.

a postępowanie jest prowadzone z urzędu przez sąd. prokurator) • Sąd może uwzględniać roszczenia czy żądania nie zgłoszone przez strony i nie jest w tym zakresie związany ich wnioskami • Sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi stron. Sąd kasacyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. a następnie przez jej przeciwnika starającego się podważyć jego wiarygodność. które uznaje on za niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. Strony a nie sąd powołują i przesłuchują świadków oraz prowadzą inne dowody. Duże znaczenie w tym procesie ma instytucja „krzyżowego ognia pytań” (cross – examination) polegająca na ty. to ze względu na znacznie silniejszą obecność pierwiastka publicznego w tym pierwszym. Postępowanie odwoławcze Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art.78 konstytucji). błędna ocena materiału dowodowego.Sąd jest związany wnioskami dowodowymi stron. rola stron ogranicza się do przekazywania sądowi informacji. może uwzględniać fakty i dowody niezawnioskowane przez strony i zasadniczo prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu. 2) Forma inkwizycyjna – stanowi przeciwieństwo formy kontradyktorycznej. nie orzeka co do istoty sprawy. Sąd rewizyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpatrzenia lub orzec co do istoty sprawy. iż świadek jest słuchany przez stronę. Postępowanie rewizyjne obejmuje ustalenia prawne i faktyczne. proces ma zwykle strukturę mieszaną. w szczególności : • Postępowanie jest wszczynane przez sąd lub organ władzy publicznej (np. Sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy. kasatoryjne) i przekazuje sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpoznania. Funkcję sędziego w procesie anglosaskim określa twierdzenie – przed rozpoczęciem procesu sędzia powinien nabrać do ust święconej wody. Postępowanie apelacyjne obejmuje ustalenia faktyczne i prawne. 44 • . Współcześnie nie spotyka się z czystymi formami kontradyktoryjnymi czy inkwizycyjnymi. Więcej elementów inkwizycyjnych występuje w procesie karnym niż w cywilnym. Proces anglosaski jest bliższy ideałowi formy kontradyktorycznej niż proces kontynentalny. 3 podstawowe kategorie środków odwoławczych: • Kasacje • Rewizje • Apelacje Kontroli kasacyjnej podlegają wyłącznie ustalenia prawne. błąd co do faktu (error facti) – nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. a wyłącznie uchyla zaskarżone orzeczenie (o. nie może uwzględniać żadnych faktów ani dowodów na które nie powołały się strony oraz nie może prowadzić postępowania dowodowego z urzędu. Tutaj proces nie jest zorganizowany w formie sporu stron. Postępowanie odwoławcze jest elementem demokratycznego porządku prawnego. Podstawą tego postępowania może być błąd co do prawa (error iuris) – sąd błędnie zastosował prawo lub dokonał błędnej jej wykładni. a wypuścić ją dopiero przy ogłaszaniu wyroku. jest to powtórzenie przed postępowania sądem niższym. która go powołała. obejmuje prowadzenie postępowania dowodowego.

Odwołuje się do tego szczególnie prawo cywilne. System polski 1. upływ czasu. 45 . Stosunki prawne mogą mieć charakter dwustronny (małżeństwo) lub wielostronny (spółka). Zdarzenie prawne – kategoria faktów prawnych niezależnych od woli człowieka np. ex delicto). że nie wiemy o ich treści nie zwalnia nas od odpowiedzialności (ignoratia iuris nocet. Zwykłymi środkami odwoławczymi jest: • apelacja – od orzeczeń sądów I instancji • kasacja – od orzeczeń II instancji Nadzwyczajnym środkiem odwoławczym w sprawach cywilnych jest wznowienie postępowania. nieoddanie długu). ale je z mocy prawa wywołują. a fakt. Od każdego orzeczenia nieprawomocnego co do meritum sprawy sądu I instancji przysługuje środek odwoławczy. Działania – kategoria faktów prawnych zależnych od woli człowieka – ludzkie zachowanie. ustanie bądź zmianę treści stosunku prawnego. oddanie długu jak i zaniechania (nieudzielanie pomocy. Kategoria działań obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę ludzkich zachowań jak: zawarcie umowy. rozpatruje kasacje. W sprawach cywilnych przyjęto model postępowania trójinstancyjnego. popełnienie przestępstwa. Czyny – działania. non excusat). klęska żywiołowa. Przepisy prawne nakładają na nas obowiązki. które podejmujemy by wywołać skutki prawne. czyli zdarzenie wywołujące jakieś skutki prawne. niezapłacenie podatku.Odróżnienie środków odwoławczych od orzeczeń nieprawomocnych (zwykłe środki odwoławcze) i orzeczeń prawomocnych (nadzwyczajne środki odwoławcze). urodzenie. łożenie rodziców na utrzymanie dzieci) i stosunku czysto normatywnego. wymierzenie mandatu. Akty prawne – działania. Obejmuje działania takie jak: płacenie podatku. natomiast nadzwyczajnym jest kasacja i wznowienie postępowania. np. wydanie wyroku sądowego czy uchwalenie konstytucji. Dzielą się na: zgodne z prawem = fakty prawne (wywołują skutki prawne) i czyny niezgodne z prawem = czyny niedozwolone (delikty cywilne – odpowiedzialność. np. śmierć. zwykłym środkiem odwoławczym jest apelacja. Może przybrać formę stosunku faktycznego (uświadamianego sobie przez strony. zawarcie umowy. Elementy stosunku prawnego: • fakty prawne – każde zdarzenie powodujące powstanie. Kwestionowanie orzeczeń prawomocnych jest dużo bardziej ograniczone i odnosi się do wyjątkowo poważnych naruszeń prawa. zawarcie umowy. XII STOSUNEK PRAWNY Stosunek prawny – to stosunek społeczny uregulowany przez normę prawną. Skargę o wznowienie postępowania rozpatrują sądy okręgowe i apelacyjne. które zmierzają do wywołania skutków prawnych. W sprawach karnych przyjęto model dwuinstancyjny. sądy powszechne • rejonowe • okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroku sądu rejonowego • apelacyjne – apelacje od wyroku sądu okręgowego jako sądu I instancji • sąd najwyższy – sprawuje nadzór judykacyjny przed sądami powszechnymi. tetycznego (nie uświadamianego sobie przez strony).

wyrok ustalający treść umowy 3. zmierzające do wywołania skutków prawnych. Zdolność do czynności prawnych – zdolność do nabywania praw i obowiązków za pośrednictwem własnych działań. podmioty stosunku prawnego – mogą nimi być jednostki. pozwany. W prawie międzynarodowym publicznym podmiotami są państwa. a traci z chwilą śmierci. np. Zdolność do czynności prawnej osoby fizycznej zależy od wieku oraz od tego. karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc). np. zaburzenia psychiczne. pijaństwo. jest zdolnością stopniowalną. akty tworzenia prawa 2. przyjęcie lub odrzucenie spadku. • dwustronne – np. itd. występek – z obu jeżeli przepis prawny taką możliwość przewiduje. nabywa się ją z chwilą urodzenia. organizacje międzynarod. organizacje. jednak prawa i zobowiązania majątkowe nabywa gdy się urodzi żywe. ubezwłasnowolnieni całkowicie. Podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego może być choroba psychiczna. umowy. niedorozwój umysłowy. grupy ludzkie. mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć. Czynności dokonane przez osoby nie mające zdolności do czynności prawnych są nieważne. jeżeli wykluczają możliwość kierowania swoim postępowaniem. 2. W prawie cywilnym – osoby fizyczne i prawne). Czynami niezgodnymi z prawem są: wyrządzenie szkody – nie wykonanie lub nie należyte wykonanie zobowiązania (kodeks cywilny). Można ją scharakteryzować przez zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej. narkomania. Osobą fizyczną – jest każdy człowiek od urodzenia do śmierci. Zbrodnie popełnia się umyślnie. wyrok rozwodowy.). wina nieumyślna – sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. • akty deklaratoryjne – akty potwierdzające istniejący stan prawny. ale go popełnia na skutek nie zachowania należytej staranności. Zdolność prawną ma także dziecko poczęte (nasciturus). • jednostronne – np. wykroczenia. przestępstwa: zbrodnie (czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą) i występki (czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych. i częściowo osoby fizyczne. czynności prawne – oświadczenie woli przynajmniej jednej strony. Zdolność prawna – zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. wina umyślna – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewidując zamiar jego popełnienia na to się godzi (zamiar wynikowy). porzucenie rzeczy. W prawie procesowym – sąd i strony procesowe (powód. czy jest ona ubezwłasnowolniona.Akty prawne: 1. Rodzaje zdolności do czynności prawnych: • brak zdolności do czynności prawnych – osoby poniżej 13 roku życia. • wielostronne – np. • 46 . testament. W prawie konstytucyjnym i administracyjnym podmiotami prawa są obywatele i organy państwa. umowy. Stopnie winy: 1. akty stosowania prawa • akty konstytutywne – akty tworzące nowy stan prawny.

stowarzyszenia). którym odpowiada za swoje zobowiązania. Różnicą między ruchomościami i nieruchomościami jest to iż umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. przedmiot stosunku prawnego – mogą być:  rzeczy – przedmioty materialne o ruchome o nieruchome = nieruchomości – grunty. naukowe. itd. jednakże tylko osobę pełnoletnią. banki. • • 47 . Ubezwłasnowolnić częściowo osobę można z tych samych powodów co całkowicie. Osoba prawna – każda jednostka organizacyjna z przyznaną zdolnością prawną. zalicza się tu również przedsiębiorstwa. części budynków. papiery wartościowe). budynki.. nie są uważane przez prawników za rzeczy. Osoba prawna nie może być podmiotem praw i obowiązków specyficznych dla osób fizycznych. Realizuje zdolność prawną za pośrednictwem swoich organów. spółki handlowe) i pozagospodarcze (partie polityczne. Mogą samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych. muzea. dobra osobiste – godność człowieka. Może mieć niezależny od osób fizycznych majątek. które wchodzą w jej skład. Kategorie osób prawnych:  skarb państwa – państwo występujące jako podmiot stosunków cywilno – prawnych. gazy i kopaliny.  fundacje – substratem fundacji jest określony majątek. banki.  przedmioty niematerialne – zalicza się dobra o charakterze intelektualnym (utwory artystyczne. • pełna zdolności do czynności prawnych – osoby.. gdyż nie posiadają dostatecznie zindywidualizowanej i wyodrębnionej postaci. która wyposaża fundację w majątek i określa sposób i cele jej działania. Organ osoby prawnej – osoba lub osoby mogące działać w imieniu osoby prawnej (zaciągać zobowiązania i nabywać uprawnienia). dobre imię.  inne przedmioty materialne – ciecze. fundacje. superficies solo cedit – to co znajduje się na gruncie stanowi jego część składową i nie może stanowić odrębnego przedmiotu własności. fundator – osoba. partie polityczne. stowarzyszenia. itd. które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione. banki. korporacje mogą realizować cele gospodarcze (spółdzielnie. pieniądze jako miernik wartości.ograniczona zdolności do czynności prawnych – osoby od 13 do 18 roku życia oraz ubezwłasnowolnione częściowo. Inny podział:  korporacje – substratem korporacji są ludzie związani przez członkostwo. może nabywać prawa i obowiązki we własnym imieniu niezależnie od osób fizycznych. spółki handlowe.  inne osoby prawne – jednostki samorządu terytorialnego. której potrzebna jest pomoc do prowadzenia własnych spraw (kuratela). przedsiębiorstwa państwowe. decydują oni o jej działalności i przez składki czy udziały tworzą majątek korporacji.  państwowe osoby prawne – np. szkoły wyższe.

Są to obowiązki. która narusza dane uprawnienia. Z obowiązkami nie doskonałymi spotykamy się często w przypadkach praw socjalnych. 48 . Inny podział uprawnień: 1. 2. którą wiążą i dlatego nie trzeba ich sankcjonować (ciężary). które są ustanawiane w interesie jednostki. uprawnienia in rem – uprawnienia skuteczne wobec każdej osoby (erga omnes). „ma prawo”.obowiązki są z reguły sprzężone z sankcjami. Dzieli się je na obowiązki pozytywne (nakazy) i negatywne (zakazy). ciężar dowodu. bo wówczas zwykle wynikające z tych praw obowiązki organów państwowych nie są zabezpieczone żadną sankcją. Roszczenie – domaganie się od określonej osoby. „może”. o Złożone – kompleksy uprawnień prostych. Obowiązki ograniczają sferę wolności adresata normy prawnej. Takie obowiązki sprzężone z sankcjami nazywa się obowiązkami doskonałymi. uprawnienia in personam – uprawnienie wobec konkretnej osoby. Stwierdzenie. „zezwala się”. c. Kategorie uprawnień: a. że jakiś czyn nie jest zakazany i nakazany. Zezwolenia (dozwolenia) – nie są sprzężone z obowiązkami. by zachowała się w określony sposób – by spełniła swój obowiązek. Uprawnienia wyraża się w tekstach prawnych za pośrednictwem zwrotu: „wolno”. b. do obrony. Hochfelda: • Roszczenia • Wolności – odpowiedniki zezwoleń. Uprawnienia pozytywne – korelatywnie sprzężone z nakazem. uprawnienia in rem publicam – uprawnienia przysługujące adresatowi normy prawnej wyłącznie wobec państwa. one tworzą między stronami więź prawną (vinculum iuris) Więź prawna polega na tym. które nie są sprzężone z sankcjami. 3. gdy nie implikują żadnych roszczeń po stronie adresatów tych praw. Uprawnienia mogą być: o Proste – uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy lub uprawnienie wierzyciela pożądania by dłużnik spełnił świadczenie. a druga jest zobowiązana do czegoś. Ciężary odgrywają szczególną rolę w prawie procesowym np. Klasyfikacja uprawnień według W. • Kompetencje – uprawnienia do tworzenia uprawnień lub obowiązków na rzecz innych osób. do prywatności. Zezwolenia są uprawnieniami do własnych zachowań. • zachowania się treść stosunku prawnego – uprawnienia i obowiązki tego stosunku. są skuteczne tylko miedzy stronami (in partes) określonego stosunku prawnego. np. by podmiot podjął określone działanie. że jedna ze stron może czegoś żądać. Uprawnienia negatywne – korelatywnie sprzężony z zakazem po stronie jednego pomiotów. „jest dozwolone”. prawo własności. Prawa podmiotowe – szczególnie istotne kompleksy uprawnień prostych. Obowiązkami niedoskonałymi są natomiast te obowiązki. Z analitycznego punktu widzenia uprawnienia i obowiązki scharakteryzować można jako dwa odrębne rodzaje modalności normatywnej.

49 . ze jakiś podmiot jest wyłączony spod kompetencji określonego organu. Jest to forma przywileju dla wyróżnionej grupy osób.• Immunitety – uprawnienia sprowadzające się do tego.

prawo własności. w Anglii rządów prawa (The rule of law). prawo do wypoczynku i mieszkania. prawo do pomocy humanitarnej. Zasada praworządności formalnej – praworządność to obowiązek przestrzegania prawa bez względu na jego treść. Prawa II generacji to prawa socjalne.Kategorie doniosłych uprawnień nazywa się prawami i wolnościami człowieka i obywatela. a nie na kaprysie rządzących (government of law. organom państwa natomiast to tylko na co im prawo wyraźnie zezwala. które zagwarantują słuszność i racjonalność prawa. a nawet cała społeczność międzynarodowa. Współcześnie zasada państwa prawa stanowi fundament wszystkich demokratycznych i liberalnych państw. a zwłaszcza wolność przekonań. W Niemczech przyjęła postać idei państwa prawa (Rechtsstaat). Wspólna jest też zasada. Tutaj zalicza się: prawo do życia. Zasada praworządności kształtowała się w toku XVIII i XIX wieku w Niemczech i Anglii. językowe. sumienia i wolność wyznania (prawa I generacji). prawa do zachowania wspólnego dziedzictwa biologicznego i kulturowego. zwolennicy uważają ją za zasadę ustrojowa. czego mu prawo nie zabrania. wolność słowa i wolność zrzeszania się oraz związane z tymi wolnościami wolności polityczne i religijne. Przeczytać rozdział do końca. bo zobowiązują organy i służby państwowe do zapewnienia obywatelom określonych usługi świadczeń. kulturalne: prawo do pracy. w którym te podmioty rzeczywiście podporządkowują się obowiązkowi przestrzegania prawa tak jak go ujmuje zasada praworządności. Zasada praworządności materialnej.prawo spełnia warunki formalne oraz określone warunki materialne. Zakres podmiotowy zasady praworządności: I. religijne. ale także do zachowań obywateli (szerokie pojmowanie zasady praworządności). Prawa III generacji to prawa poszczególnych jednostek ludzkich. Istota praw wolnościowych polega na ochronie pewnych sfer ludzkiego życia i aktywności przed ingerencją państwa i osób trzecich. odnoszącą się do sposobu sprawowania władzy. Pierwszy pogląd – zasada odnosi się wyłącznie do działań organów państwa (wąskie działanie zasady praworządności). Drugi pogląd – odnosi zasadę praworządności nie tylko do działań państwa. ekonomiczne. not of men). Wspólne dla idei państwa prawa i rządów prawa jest przekonanie. Nie jest warunkiem praworządności formalnej słuszność i racjonalność prawa. jest to również stan faktyczny. Nazywa się je również prawami negatywnymi. do czystego środowiska. do pokoju. że sprawowanie władzy musi się opierać na regułach prawa. 50 . XIII PAŃSTWO PRAWA Praworządność – zobowiązuje określone kategorie podmiotów do przestrzegania prawa. Należa tutaj prawa: prawo do samostanowienia. II. Prawa socjalne mają charakter pozytywne. prawo do opieki socjalnej i zdrowotnej. do nauki. prawa całych grup – narody. że w państwie praworządnym obywatelowi jest wolno to wszystko. ponieważ z ich istnieniem wiąże się zakaz ingerencji osób trzecich w sferę chronioną przez prawo. mniejszości etniczne.

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->