Wstęp do prawoznawstwa

:
I Charakterystyka nauk prawnych:
Nauka: • interpretacja pragmatyczna – uczenie się, zdobywanie wiedzy • interpretacja pragmatyczna – rezultat procesu zdobywania wiedzy, pewien zespół twierdzeń spełniających określone kryteria Klasyfikacja nauk: • nauki społeczne i przyrodnicze – różnią się przedmiotem badań (społeczeństwo, przyroda) • nauki teoretyczne (nauki, których zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie procesów i zjawisk. Poszukują odpowiedzi na pytania „jak jest?” Np. historia, socjologia, ekonomia, fizyka i biologia) Są to nauki deskryptywne. Praktyczne – ich celem jest formułowanie uzasadnianie różnego rodzaju norm, dyrektyw, ocen i wzorów zachowania. Pyt. „jak być powinno?”, ściślej „jak powinniśmy się zachować?” Np. nauki inżynieryjne, medyczne, etyka normatywna, gramatyka. Nauki normatywne. • Nauki empiryczne – uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do szeroko rozumianego doświadczenia (obserwacji, eksperymentu). Np. fizyka, geogr., socjolog, psycholog, Formalne – brak odwołań do doświadczenia, uzasadnianie twierdzeń (dowodzenie) polega na wyprowadzaniu twierdz w oparciu o reguły inferencyjne (wnioskowania) z innych twierdzeń przy czym niektóre z ostatnich przyjmuje się bez dowodu (aksjomaty). Np. matematyka, logika formalna Nauki prawne należą do grupy nauk społecznych i podejmują zagadnienia charakterystyczne zarówno dla nauk teoretycznych, jak i praktycznych oraz jak dla empirycznych i formalnych. Nauki prawne – grupa nauk społ., których przedmiotem badawczym jest analiza norm prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno – prawnych. Podział nauk prawnych: • Filozoficzne • Pozytywne o prawie o Systematyczne o Historyczne Trzy podstawowe typy n. prawnych nauczane na uniwersytetach: • Filozofii (teorii) prawa • Szczegółowym naukom o prawie (dogmatyka prawnicza) • Naukom historyczno – prawnym Metody analizy prawa: • Językowo – logiczne (wyjaśnianie, interpretowanie i porządkowanie przepisów prawnych) • Socjologiczne (socjologia empiryczna – badania ankietowe, wywiad, wnioskowania statystyczne, bad. panelowe i obserwacja uczestnicząca) • Psychologiczne (ustalanie poczytalności sprawcy, resocjalizacja

1

Logika: • Formalna – sformalizowane rachunki o L. klasyczna – rachunek zdań, nazw, kwantyfikatorów o L. deontyczna – rachunek logiczny zajmujący się operacjami na zdaniach, w których występują zdania normatywne Np. jest nakazane, dozwolone itp. • Nieformalna (teoria argumentacji) – przytaczanie argumentów na rzecz (arg. pro) i przeciwko określonej tezie (arg. contra).

II Pojęcie prawa i jego funkcje:
Prawo (realizm prawniczy) • zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych (prawo w książkach), • zbiór decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników (prawo w działaniu), • prawo to pewne przeżycie psychiczne człowieka (L. Petrażycki), • zbiór norm słusznych, które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury człowieka (prawo natury) Prawo (pozytywistycznie, J. Austin – teoria imperatywu) – rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą zastosowania przymusu. Prawo i moralność to dwa różne i niezależne od siebie porządki normatywne. Wg tej teorii elementami konstytutywnymi prawa są: • rozkaz • suwerenność władzy • obowiązek wykonania • sankcja przymusu Nieodłącznym elementem prawa jest fakt, że na straży jego norm stoi przymus państwowy. Współczesny pozytywizm – H. L. A. Hart – prawo nie da się jednoznacznie zdefiniować, gdyż obejmuje normy różnego rodzaju (prawo stanowione i zwyczajowe, wewnętrzne i międzynarodowe publiczne, karne i cywilne). Prawo – „ zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy. Prawo, państwo i przymus – nierozerwalny trójkąt dla pozytywistów. Prawo natury – katolicka koncepcja, św. Augustyn i św. Tomasz. Koncepcja laicka L. Fuller. Obok prawa pozytywnego, którego źródłem są akty władzy państwowej, istnieje jeszcze prawo natury, którego ostatecznym źródłem jest albo bóg (doktryna katolicka)albo właściwości natury człowieka (Grocjusz Hobes Locke) lub zasady współżycia w społeczeństwie L. Fuller. Lex – normy zawarte w tekstach prawnych ( ustawach, aktach podstawowych i precedensach) Ius – normy zawarte w tekstach prawnych, zasady sprawiedliwości czy moralności politycznej, które uważa za wiążące nawet wtedy gdy nie zostały zapisane w żadnym tekście prawnym. Dla pozytywistów prawo = Lex Dla nie pozytywistów prawo = Ius Prawo przedmiotowe to prawo pozytywne – ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie. Prawo podmiotowe to ogół uprawnień, które na różnych zasadach przypisujemy jednostce. Pozytywiści – jednostka nie może mieć żadnych innych uprawnień poza tymi, które przyznało jej państwo.

2

Nie pozytywiści – kategoria prawa podmiotowego jest pierwotna wobec prawa przedmiotowego – jednostka ma pewne prawa bez względu na to czy państwo gotowe jest je uznać czy też nie. Prawo wewnętrzne a międzynarodowe publiczne: Prawo wewnętrzne – reguluje stosunki wew. na terytorium danego państwa, Prawo międzynarodowe publiczne (prawo traktatowe) – normuje stosunki między państwami, mniejsza skuteczność, Prawo międzynarodowe Podmioty prawa Państwa, organizacje międzynarodowe (ONZ, NATO), w kontekście niektórych traktatów – osoby fizyczne Źródła Kreowane jednostronnie Powstają w drodze umów dwustronnych przez organy państwowe lub wielostronnych (konwencje lub (ustawy, precedensy sądowe) traktaty) Sankcje Przymus Dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań; w szczególnych przypadkach sankcje gosp., użycie sił zbrojnych Pierwszeństwo prawa międzynarodowego nad prawem wewnętrznym – w razie konfliktu normy prawa wewnętrznego z normą prawa międzynarodowego ta ostatnia przeważa. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych. Prawo międzynarodowe prywatne – gałąź prawa wewnętrznego, ma charakter kolizyjny, normuje stosunki prawne ( gł. cywilno – prawne, w których występuje element obcy), określenie jakie prawo będzie właściwe dla wszelkich roszczeń wynikających ze stosunków tego typu. Funkcje prawa: • kontroli zachowań (regulacja zachowań) o normatywne – normy oddziałują na zachowanie, działają przez ludzką świadomość, norma nie może wpływać na nasze zachowanie jeżeli nie znamy jej treści o pozanormatywne – oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery, pola minowe, infrastruktury – drogi, linie elektryczne, telefoniczne, systemowe – zwiększenie popytu, inflacji, przyjęcie określonej struktury administracyjnej), środki pozanormatywne mogą wpływać na nas bez naszej wiedzy Podstawowa funkcja normy – takie wpływanie na zachowanie by podejmowane działanie było pożądane przez normodawce powstrzymywanie się od działań niepożądanych Sankcja – dolegliwość, która poniesie adresat normy na wypadek niestosowania się do normy. Gratyfikacja – nagroda, która otrzyma w sytuacji zachowania się zgodnie z normą. N. Bobbio – podział systemów: o represyjne – operują zakazami i sankcjami, nastawione na ochronę porządku i bezpieczeństwa o promocyjne – odwołują się do nakazów i nagród, ich zadaniem jest realizacja programów społecznych (rozwój gospodarczy, opieka socjalna) • rozdziału dóbr i ciężarów – rozdzielanie dóbr, ciężarów, uprawnień, obowiązków między członków danego społeczeństwa Prawo wewnętrzne Osoby fizyczne, prawne, instytucje

3

Sprawiedliwość (wg J. Rawls) – podstawowa cnota instytucji społecznych, najważniejsza cnota prawa. Zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) – osoby, sytuacje, stany rzeczy, które są pod istotnymi względami podobne powinny byś traktowane podobnie. Reguły sprawiedliwości materialnej: o reguły sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej)  każdemu stosownie do pracy  każdemu stosownie do potrzeb  każdemu do zasług  każdemu stosownie do pozycji społecznej  każdemu to samo (elitarystyczna) – skrajna interpretacja Żaden system prawa nie może się bez tych reguł obejść. o reguły sprawiedliwości komutatywnej (wymiennej) Standardy sprawiedliwości proceduralnej (reguły): o zasada bezstronności i niezawisłości sądu, o równości stron o prawo do obrony • regulacji konfliktów Konflikt – sytuacja w której jedna ze stron występuje z żądaniami, roszczeniami, twierdzeniami, które druga strona kwestionuje. Rodzaje konfliktów: 1. ze wzgl. na strony: o dwubiegunowe – 2 strony o wielobiegunowe – więcej stron 2. ze wzgl. na rodzaj strony: o indywidualne o kolektywne Metody rozwiązywania konfliktów: o tryb kontraktowy (bezpośrednia metoda regulacji konfliktów) – same strony rozwiązują konflikt, autonomia stron (decydują o zasadach, procedurze rozwiązania sporu), dobrowolne porozumienie – umowa (konsensus) o mediacyjno – koncyliacyjny ( mediator, koncyliator – pomocnik i Pośrednia metoda doradca stron, nie ma uprawnień władczych), pełna autonomia co regulacji do wyboru mediatora, a także co do procedury prowadzenia konfliktów rokowań oraz zasad rozwiązywania konfliktu biorą udział os. o arbitrażowy – strony mają wpływ na wybór arbitra, procedury trzecie rokowań oraz zasady rozwiązania sporu lecz decyzja arbitra ma charakter władczy i jest wiążąca dla stron oraz może być przymusowo wyegzekwowana o adjudykacyjny – postępowanie wg określonych procedur i zasad, strony nie mają wpływu na wybór adudykatora,

4

III Prawo a moralność:
Innymi systemami normatywnymi, za pomocą których poddaje się kontroli zachowanie człowieka jest: • Religia • Obyczaj • Moralność itp. Etos – ogół norm społecznych, regulujących zachowania członków danego społeczeństwa; skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi. Moralność – obejmuje te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. PRAWO (norma prawna) Stopień formalizacji i instytucjonalizacji b. sformalizowane i zinstytucjonalizowane; specjale procedury tworzenia i stosowania norm, skomplikowane układy instytucji i procedur (parlament, administracja, sądy, więzienia); może być tworzone, zmieniane i uchylane; Normy p są bardziej precyzyjne i określone. Uzasadnienie tetyczne – źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego (ustawa-sejm, rozporządzenie - rada ministrów); MORALNŚĆ (norma moralna) System niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany; brak możliwości zmian; proces powstawania norm moralnych – spontaniczny; nie podlega dekretowaniu; bardzo ogólne wskazania; Uzasadnienie aksjologiczne; zaczyna obowiązywać, gdy upowszechni się przekonanie, że określone zachowanie jest dobre (złe), słuszne (niesłuszne), w związku z tym norma moralna określa sposób zachowania; źródło – spontanicznie rozwijające się oceny, oparte o aprobatę społeczną; Niesproceduralizowane i wyczerpują się w różnego rodzaju aktach społ. potępienia i dezaprobaty; sankcje rozsiane Odpowiedzialność doxatyczna – odpowiedzialność za motywy, intencje i przekonania (nie życz bliźniemu co tobie nie miłe) Osoby fizyczne Nie jest strukturalnie powiązana z państwem;

Obowiązywanie norm

Sankcje

Przedmiot regulacji

sformalizowane i zinstytucjonalizowane, wymierzane przez specjalne organy sądy, w specjalnym trybie (proces), po zastosowaniu procedury; sankcje skupione Zewnętrzne zachowania ludzi; wina – podstawowa forma odpowiedzialności prawnej;

Podmioty Stosunek do państwa

Osoby fizyczne; organizacje, instytucje (osoby prawne) Strukturalnie powiązane z państwem; organy państw. tworzą, zmieniają i uchylają normy prawne;

5

inne klauzule generalne (przepisy) – do ustalonych zwyczajów. Nie pozytywiści – dowodzą. • Funkcjonalne – jak normy moralne wpływają na treść norm prawnych i odwrotnie (jak prawo wpływa na treść przekonań moralnych) str. że też pozytywistów pozwala wprowadzać akty barbarzyństwa jeśli zatwierdzono je prawnie. powszechnie akceptowane reguły moralności publicznej. formuła pozytywistyczna gwarantuje poczucie pewności i bezpieczeństwa. zasad. dwa różne i niezależne systemy normatywne.Relacje między prawem a moralnością: • Przedmiotowe – jaki zachodzi stosunek regulacji między prawem a moralnością: o Prawo to minimum moralności – zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych przez moralność. wzajemna pomoc. które reguluje moralność. społeczno – gospodarczego przeznaczenia prawa. regulowane wyłącznie przez prawo. w razie braku szanowania prawo może przestać obowiązywać. Sfera regulacji wspólna dla prawa i moralności obejmująca sytuację:  gdzie prawo i moralność regulują zachowania tak samo – sfera regulacji zbieżnej  gdzie regulują zachowania odmiennie – sfera regulacji rozbieżnej (gdy dochodzi do zbiegu tych systemów uważa się. o Krzyżowanie się moralności i prawa – istnieją takie zachowania. o Terminy wartościujące – wartości np. wierność małżeńska itd. które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny określonych zachowań. Formuła Radbrucha – jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne. to tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej stosowania. dobra wiara. reguł. iż prawo powinno respektować przekonania moralne większości społeczeństwa) • Walidacyjne – jak niezgodność prawa z normami moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych. – gosp. kradzieży) o Przepisy odsyłające – odsyłają do innych przepisów. niesprawiedliwość prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie – (Dura Lex sed Lex) jeśli prawidłowo je ustanowiono i nie uchylono. szczególne okrucieństwo. a nie przez moralność oraz zachowania regulowane i przez prawo i przez moralność. (spór pozytywistów z nie pozytywistami) Pozytywiści – rozdział prawa i moralności. Prawo jest stanowione zgodnie z wolą społeczną. klauzury generalne – przepisy. zasada współżycia społecznego (stosunki międzyludzkie). ani obywatele do jej przestrzegania. a nie reguluje prawo. 6 . rażąca niewdzięczność. należytej staranności. niskie pobudki. dyskryminacją rasową. uszkodzenia ciała. o równouprawnienie kobiet). np. religijna. Prawo – istotny czynnik aktywnie kształtujący przekonania moralne (walka z nietolerancją. Związek prawa i moralności – prawo powinno respektować wartości moralne. interesu społ.50 Techniki włączania wartości moralnych:  Bezpośrednia inkorporacja – pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (zakaz zabójstwa. każdy czyn uregulowany przez prawo ma odpowiednik w regulacji moralnej.

Normy i przepisy prawne Norma prawna – zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania. przy czym zwykle do rekonstrukcji jednej normy potrzeba wielu przepisów. Możemy o nich powiedzieć iż są słuszne lub nie słuszne. dyrektywy (normy techniczne „jeżeli chcesz doprowadzić wodę do wrzenia to powinieneś ją podgrzać do temp. wyroku. że są prawdziwe lub fałszywe. 7 . lecz na pytanie „jak być powinno” – jak ktoś powinien się zachować. gdyby adresat zachował się nie zgonie z normą – naruszył ją. punktów. zakazy lub dozwolenia (nakłada uprawnienia lub obowiązki). nie odpowiadają na pytanie „jak jest”.) będzie stanowił przepis prawny. Dyrektywy . 59 i 60) Wszystkie koncepcje budowy normy prawnej posiadają te same elementy:  Hipotezę (H) – określa adresata normy oraz okoliczności. która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa pytania:  Kto i w jakich okolicznościach?  Jak powinien się zachować?  Jakie będą konsekwencje? (nie musi być w normie) Rekonstruuje się je z przepisów prawnych. którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu np. obowiązujące lub nie obowiązujące. a zatem nie można o nich powiedzieć. Jeśli tekst prawny będzie składał się z artykułów (paragrafów. Normy – należą do szerszej grupy wypowiedzi dyrektywnych obejmującej różnego rodzaju zalecenia. liter) to każdy artykuł (paragraf. życzenia. Formułuje nakazy. 100o”. Przepis prawny – elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego.k.nie można przypisać im wartości logicznej (lecz istnieje szczególna kategoria dyrektyw i ocen. Hipoteza określa zakres zastosowania normy. mianowanie i odwołanie kogoś ze stanowiska. Zdaniami są tylko zdania oznajmujące. ustęp itd.  Dyspozycję (D) – określa wzór powinnego zachowania się. w których powinien on zachować się w sposób przewidziany przez normę. który określa konsekwencję jakie nastąpią w sytuacji. Wypowiedzi performatywne – służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych. Normą nie można przypisać wartości logicznej. wskazówki itd. Normy nie mają charakteru opisowego (deskryptywnego). zdania. zawarcie umowy. o których można orzec. Jeden przepis prawny jest elementem wielu różnych norm prawnych (przepisy o obronie koniecznej i stanie najwyższej konieczności stosują się do wielu różnych przestępstw o których mówi k. wywołuje skutek nie istniejący przed ich użyciem. Podstawową funkcją normy jest sformułowanie określonej dyrektywy postępowania.) Przepis prawny może pokrywać się z normą prawną jeśli znajdziemy w nim wszystkie elementy normy prawnej. której możemy przypisać wartość prawdy lub fałszu.  Sankcję (S) – element normy. skuteczne lub nie skuteczne. małżeństwa. Określa zakres normowania normy. Koncepcje budowy normy prawnej (strony 58. Np. oceny i performatywy Zdanie – wypowiedź oznajmująca. rady. ustępów. wydanie ustawy.IV NORMY PRAWNE I PRZEPISY PRAWNE Normy. Pogląd odmawiający normą wartości logicznej nazywamy STANOWISKIEM NORM KOGNITYWISTYCZNYM. iż są prawdziwe lub fałszywe.

ustawy. Ze względu na sposób określenia czynu:  Normy abstrakcyjne – odnoszą się do zachowań powtarzalnych np. ale pokazują jaki cel powinien osiągnąć pozostawiając kwestię wyboru środków realizacji tego celu do jego dyspozycji. w których zawarte są normy ogólne noszą nazwę aktów tworzenia prawa (konstytucja. instytucja państwowa. zakazujące i dozwalające 3. Przepisy kompetencyjne – upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm. żołnierz. przedsiębiorstwo Telex. wyroki sądowe. Przepisy nakazujące. państwa prawnego. Przepisy odsyłające i blankietowe:  Odsyłające:  Systemowe – odsyłają do innych przepisów prawnych  Pozasystemowe – odsyłają do reguł czy zasad pozaprawnych (odsyłają do zasad współżycia społecznego)  Blankietowe – odsyłają do aktów normatywnych. prezydent Rzeczypospolitej)  Normy indywidualne – adresat jest oznaczony nazwą indywidualną. rozporządzenia). Normy ogólne i indywidualne (ze względu na sposób określenia adresata):  Normy generalne – adresat jest określony przez wskazanie jego cech (każdy człowiek. decyzje administracyjne. wydawania określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności. wzywa się Jana Kowalskiego w charakterze świadka… Normy. 4. jak powinien zachować się adresat normy. 6. zwykle imieniem własnym np. podziału władzy. nie zawisłości sądów. Normy indywidualno – konkretne to akty stosowania prawa np. każda osoba wezwana w charakterze świadka…  Normy konkretne – odnoszą się do zachowań jednorazowych np. Przepisy dyspozytywne i imperatywne:  Dyspozytywne (Ius dispositivum) – przepisy względnie obowiązujące – stosuje się je tylko wtedy. 2. celowościowe) – nie wskazują one. funkcjonariusz publiczny. gdy strony nie uregulowały swych stosunków w odmienny sposób niż to przewiduje dany przepis. strony mogą odstąpić od tych przepisów przyjmując inne postanowienia czy reguły.Podziały przepisów prawnych: 1. które dopiero mają zostać wydane. Zasady prawa i zwykłe normy prawne:  Zasady prawa:  Zady uniwersalne (całego systemu prawa) – np. Normy programowe (finalne. zasada domniemania niewinności oskarżonego (In dubio pro reo – wątpliwości dowodowe należy rozstrzygać na korzyść 8 . muszą zawsze być respektowane przez strony 5. równości wobec prawa)  Zasady części systemu prawa – odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa np. Akty normatywne. które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne to normy ogólne.  Imperatywne (Ius cogens) – przepisy bezwzględnie obowiązujące – działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione wolą stron. Lech Wałęsa. 7. Określają zakres swobody czy wolności w regulowaniu swych stosunków. zasady konstytucyjne (z.

że chociaż zasady mają tą samą moc prawną. w przypadku zasad prawnych ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko sformułowany – wiemy do jakiej formy testamentu odnosi się reguła o 3 świadkach. z. (formuła mniej lub bardziej) 3. interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę przede wszystkim zasady konstytucyjne. jeśli natomiast świadków było mniej to jest nieważny. z. Konstyt. ♦ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – normy spełniające przyjęte kryteria etyczne (słuszne. nie jest natomiast jasne jakich stanów faktycznych odnosi się nasza zasada 2. moralne). Zasady – mają charakter dyrektyw optymalizacyjnych – norm nakazujących realizację określonego w nich stanu rzeczy w możliwie największym stopniu. ponieważ uważa się. jeżeli zakres zwykłej normy został spełniony. sprawiedliwe. co zwykłe normy prawne zawarte w danym akcie normatywnym. jeżeli nie. w razie sprzeczności zwykłych n. O zastosowaniu zasad decyduje nie ich zakres zastosowania. Konflikt zasad nie prowadzi do takich konsekwencji (brak derogacji którejkolwiek z nich). • Funkcja normy w procesach wykładni i stosowania prawa. „testament ustny musi być sporządzony w obecności co najmniej trzech świadków” (zwykła norma). Kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych: • Miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych – zasady są formułowane przede wszystkim w konstytucjach i ustawach • Ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w systemie prawa. R. to normy zastosować nie wolno – jeśli wiec testament ustny został sporządzony w obecności przynajmniej 3 świadków. zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania. Zdaniem Tryb. jakiejś jego gałęzi lub nawet instytucji prawnej. Zdaniem Dworkina różnica między zasadami i zwykłymi normami prawnymi sprowadza się zasadniczo do trzech podstawowych kwestii: 1. Przepisy o prawach i wolnościach obywatelskich maja takie same cechy. to jednak odgrywają one rolę szczególną w procesach stosowania wykładni prawa. Wszystkie normy prawne należy interpretować mając na względzie zasady systemu prawa.oskarżonego). 9 . Mówi się wtedy o wewnętrznej hierarchii aktów normatywnych. ♦ obowiązywanie w sensie faktycznym – normy. Obowiązywanie prawa: ♦ obowiązywanie w sensie normatywnym (systemowym) – normy. V OBOWIĄZYWANIE PRAWA: Reguły walidacyjne – reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz zawartych w nich przepisów prawnych. prawnych jedna z nich zostaje uznana za nie obowiązującą. które zostały prawidłowo ustanowione i nie zostały uchylone. to normę należy zastosować. Dworkin – różnice między zasadami i zwykłymi normami podaje on na przykładzie dwóch następujących reguł: „nikt nie może odnosić korzyści z wyrządzonego zła” (zasada). ale ocena wagi i doniosłości zasady w rozstrzygnięciu danej sprawy. Zwykle normy funkcjonują w sposób albo albo. autonomii woli stron i wolności umów. to testament jest ważny. za których naruszenie organy państwowe pociągają do odpowiedzialności (normy stosowane przez organy państwowe). swobodnej oceny dowodów.

zostały ustanowione przez upoważniony organ zgodnie z procedurą. ustawa uchyla rozporządzenie. derogacja milcząca = derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania – normodawca wprowadza nowe przepisy i nie uchyla poprzednich. podrzędności). które zostały prawidłowo ustanowione. Jeśli dochodzi do zbiegu reguły hierarchicznej z pozostałymi regułami to stosuje się zawsze regułę hierarchiczną. Jeśli dojdzie do kolizji reg. Norma specjalna nie uchyla (pozbawia mocy obowiązującej) normę ogólną. 2) należy zastosować względy celościowe. ale tylko wtedy.  reguła merytoryczna (Lex specialis de rogat legi generali) – stosuje się ją do norm w stosunku zawierania się (nadrzędności. które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone (derogowane). „uchyla się rozporządzenie…”. np. ustawy – sejm w trybie przewidzianym w konstytucji. ta reguła ma najwyższą moc.. uchylenie następuje bez względu na czas wydania i ogólność  reguła chronologiczna (Lex posterior de rogat legi prori) – akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej. Reguła Lex specialis de rogat legi generali nie jest regułą derogac. które w rażący sposób naruszają elementarne i nie kontrowersyjne zasady moralny (formuła Radbrucha).reguła de Sue tudo – norma prawna traci moc obowiązującą (wychodzi z użycia) w skutek niestosowania przez dłuższy czas lub radykalnej zmiany okoliczności. ∗ norma prawna by obowiązywać musi zostać prawidłowo ogłoszona – opublikowana zgodnie z prawem. np. ∗ nie obowiązują normy. ∗ obowiązują nie tylko normy ustanowione. derogacja wyraźna – to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inna normę prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną – klauzule zawarte są w przepisach końcowych aktu normatywnego. Obowiązywanie w sensie normatywnym 10 . a jedynie wyłącza jej zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm.Charakterystyczne reguły walidacyjne: ∗ obowiązują normy. gdy akt późniejszy ma moc prawną nie niższą nią akt wcześniejszy. a jedynie regułą wskazującą. jak stosować przepisy ogólne i specjalne w przypadku kolizji. Lex generalis – norma ogólna. nawet jeżeli nie zostały formalnie uchylone. ∗ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – nie obowiązują te normy prawne. chronologicznej i merytorycznej to wtedy 1) należy zastosować normę merytoryczną w myśl zasady Lex posterior generalis non de rogat legi priori speciali – norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej. np. z zasady państwa prawa wynika między innymi zasada ochrony praw słusznie nabytych i zasada Lex retro non agit. Reguły kolizyjne (dowodzą. Lex specialis – norma szczegółowa. Sąd może odmówić zastosowania w danym przypadku jednej z norm kolizujacych ze sobą: ∗ obowiązywanie w sensie faktycznym . mają one treść: „traci moc ustawa z dnia… o …”. ale także normy stanowiące konsekwencję norm ustanowionych. że doszło do derogacji milczącej):  reguła hierarchiczna (Lex superior derogat Lex inferiori) – norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodną z nią normę hierarchicznie niższą.

z która przestają obowiązywać. Socjalizm Podst. prawa Islamu • S. odwołujemy się do tego pojęcia gdy mówimy o prawie socjalistycznym czy kapitalistycznym. terytorialny i personalny obowiązywania: I. aspekt czasowy – norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do uchylenia. prawa afrykańskiego Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego: Kapitalizm Własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego Demokracja parlamentarna – podstawa ustroju politycznego System praw i wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podst. Ustawy czasowe (epizodyczne) – akty normatywne podające datę. w szczególności wolności 11 . prawa Dalekiego Wschodu – Korea Płd. ∗ Systemy – Typy to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju. powietrzne i kosmiczne ∗ wyłączone są placówki dyplomatyczne obcych państw aspekt personalny – obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa (również obcokrajowców) z wyłączeniem osób z immunitetami dyplomatycznymi. Norma wchodzi w życie z momentem jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku promulgacyjnym albo w momencie późniejszym. Do terytorium państwa zalicza się: ∗ obszar lądowy (razem z tym co pod) ∗ pas powietrzny ∗ wody przybrzeżne ∗ statki morskie. David wymienia następujące podstawowe typy współczesnych systemów prawnych: • Civil law = prawo kontynentalne = system romańsko – germańskie • Common law = prawo anglosaskie • System prawa socjalistycznego • S. Stosowane po to by przygotować się do stosowania aktu i dać organom stosującym możliwość zapoznania się z jej treścią. Moc wsteczna (retroaktywna) – akty normatywne stosuje się do wydarzeń mających miejsce przed wejściem ich w życie. gdy porównujemy ze sobą prawo kontynentalne z prawem anglosaskim (common law) itd.Aspekt czasowy. VI SYSTEM PRAWA R. III. aspekt terytorialny – akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa. ustroju ekonomicznego jest własność państwowa (własność społeczna lub ogólnonarodowa) i gospodarka planowana Podst. prawa hinduskiego • S. Japonia • S. ustroju jest dyktatura partii komunistycznej dla której prawo i instytucje państwowe to pas transmisyjny do wykonywania działań Daleko posunięta negacja praw i wolności obywatelskich.prawo nie działa wstecz.. Trwa od 2 tygodni do roku. który sama określa – vacatio legis. obejmuje obywateli także za granicą. Jest to wyjątek od zasady . II.

Przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa) i są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo (systematyzacja pozioma). która za pośrednictwem prawa kierowała całością życia ekonomicznego. • Akty podustawowe (zwykłe akty wydawane na podstawie ustaw i w celu ich wykonania) – akty organów administracji publicznej noszą nazwę rozporządzeń. do ich wydania jest potrzebne szczegółowe upoważnienie ustawy. Zawiera katalog podst. niemiecki. tworzy ją parlament w specjalnym trybie. Systematyzacja pionowa – hierarchia aktów normatywnych w dużym przybliżeniu odpowiada hierarchii organów państwowych. praw obywatelskich. lokalnego) – są wydawane przez organy samorządu terytorialnego i organy administracji terenowej. Szczeble hierarchii aktów normatywnych: • Konstytucja – najwyższa moc prawna. w tym zwykłych obywateli. Prawa i obowiązki obywateli mogą być uregulowane w osobnym akcie prawnym uważanym za składnik konstytucji (karta praw i wolności). współczesne prawo polskie. Samoistne akty podustawowe – organy administracji mogą wydawać w celu realizacji swoich konstytucyjnych zadań bez szczegółowego upoważnienia ustawy. iż organy hierarchicznie wyższe tworzą zwykle (ale nie zawsze) akty normatywne o wyższej mocy prawnej niż organy hierarchicznie niższe. ekonomicznego i społecznego w państwie. które obowiązują w określonym czasie. • Ustawy – podst. Systemy civil law i common law: Civil law Zasada prymatu ustawy Oddzielenie tworzenia i stosowania prawa Zakaz tworzenia prawa przez sądy Historyczne źródło – prawo rzymskie Najwyższa forma legislacji – kodeks Non exemplis sed legibus iudicandum est – Przeczytać strona 82 Systemy Konkretne – ogół norm. • Akty prawa terenowego (miejscowego. angielskie. tworzą je parlamenty. Akty regulujące (internal administracji = akty prawa wewnętrznego) – obowiązują one wyłącznie jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji (służą do kierowania działalnością jednostek podporządkowanych). w określonym państwie. instrument legislacji. w tym sensie. Prawo socjalistyczne nie wniosło żadnego wkładu do kultury cywilizowanych społeczeństw. Służą wykonaniu ustaw. 12 ∗ Common law Zasada prymatu ustawy Brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa Sądy mogą tworzyć prawo Brak recepcji prawa rzymskiego Najwyższa forma legislacji – ustawa . ustroju politycznego.porządku społecznego słowa i zrzeszania się Instrumentalizacja – zredukowanie prawa do instrumentu polityki partii komunistycznej. politycznego i społecznego. reguluje podst. 1. mają moc terytorialnie ograniczoną. Normy prawne wchodzące w skład systemu są w dostatecznym stopniu nie sprzeczne i nie pozbawione luk. uchwał lub zarządzeń. nie mogą wiązać innych podmiotów.

akt albo obowiązuje albo nie i ni może obowiązywać bardziej niż inne. wykroczenia) pod groźbą kary. o Metoda cywilna – jest stosowana wtedy.02. z reguły rzędu ustawowego. pozwala podmiotom swobodnie kształtować stosunki prawne. organy administracyjne. zawierające podstawowe dla danej gałęzi prawa zasady i normy prawne. instytucja małżeństwa. nie mogą być regulowane za pośrednictwem aktów rządowych lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej. ale nie odwrotnie d) Nw może upoważniać do utworzenia Nn.11. Kodeks – akt normatywny. o Metoda administracyjna – zachodzi wtedy gdy jeden z podmiotów jest podporządkowany drugiemu. Instytucja prawna – kompleks norm stanowiących funkcjonalna całość. kodeks cywilny. kodeks napoleona. Moc prawna – cecha stopniowalna (może być większa lub mniejsza). Podział prawa na gałęzie: • Kryterium przedmiotowe – podstawą podziału jest regulacja stosunków społecznych. stosuje się ja w prawie karnym (postępowaniu karnym). regulującą jakiś typowy zespół stosunków społecznych np. Polskie kodeksy: • Kodeks cywilny – 23.09. jest również stosowana gdy podmioty danego stosunku są sobie w sensie prawnym równorzędne i nie zachodzi miedzy nimi relacja hierarchicznego podporządkowania. ale nie odwrotnie e) Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn 2.04. instytucje publiczne oraz stosunkach z obywatelami.1974 • Kodeks spółek handlowych – 15. Stosunek Nw (norma wyższa) do Nn (norma niższa): a) Nw może uchylić lub zmienić Nn. testamentu. np. gdy prawo respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy imperatywne (Ius cogens). Systematyzacja pozioma – podział prawa ze względu na gałęzie prawa (kompleksy norm regulujących stosunki społeczne tego samego rodzaju). o Metoda karna – stosuje się je. darowizny. ale nie odwrotnie b) Nn powinna być zgodna ( nie może być sprzeczna) z Nw c) Nw może stanowić podst.1964 • Kodeks postępowania cywilnego – 17. postępowaniu administracyjnym (karno – administracyjne) i finansowym (karno – skarbowe). gdy mamy doczynienia z czynami zabronionymi przez ustawę (przestępstwa. np. Moc obowiązująca – cecha nie stopniowalna. np. • Kryterium podmiotowe – odgrywało ważna rolę w średniowieczu.1964 • Kodeks rodzinny i opiekuńczy – 25.Materie ustawowe są to materie uregulowane tylko w ustawie. • Kryterium metody regulacji – rola posiłkowa wobec kryterium przedmiotowego. obowiązywania Nn. kodeks cywilny niemiecki – BGB.06.2000 13 .1964 • Kodeks pracy – 26. każdy stan rządził się własnym prawem. etc.

porządkowanie aktów normatywnych już obowiązujących w danej gałęzi prawa po to by ułatwić korzystanie z nich. ochrona pracowników. inne prawa rzeczowe. prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. budowlane. Postępowanie cywilne obejmuje postępowanie w sprawach spornych (procesowe) i niespornych (nieprocesowe). • Gałęzie kompleksowe (mieszane) – łączą różne elementy regulacji prawnych (prawo morskie).1960 Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej dziedzinie. a także postępowanie egzekucyjne i inne. .prawo zobowiązań – umowy. reguluje stosunki pracy wynikające z umowy.06. stosunki rodzinne. .prawo handlowe. Prawo administracyjne – najbardziej rozbudowany dział prawa wewnętrznego. określających jakie prawa i obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze. hipoteka. Prawo finansowe – reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych (budżet.1997 Kodeks karny wykonawczy – 06. cywilnym.czekowe. . ochrony środowiska) Prawo materialne – zespół norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę stosunków społecznych. kuratela itd. podatki). przysposobienie. kompetencje i organizację organów rozstrzygających te sprawy. zasady odpowiedzialności karnej. .wekslowe. Prawo rodzinne – małżeństwo. nowych technologii (prawo informatyczne) lub nowych problemów społecznych (p. zastaw. . Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące sposób postępowania w przypadku. ekonomicznego i społecznego. • Nowe – rezultat powst. układy zbiorowe pracy itd. Prawo karne – przestępstwa lub wykroczenia.• • • • Kodeks karny – 06. mianowania. .międzynarodowe prywatne. 14 . Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego. kiedy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. działy prawa administr. Prawo rolne – reguluje własność i użytkowanie gruntów rolnych. prawa i obowiązki małżonków.06.autorskie. reguluje władczą działalność organów państwa w różnych dziedzinach życia społecznego. . banki. odpowiedzialność za czyny niedozwolone.1997 Kodeks postępowania administracyjnego – 14. rodziców i dzieci. Prawo pracy – związek z p.prawo spadkowe – dziedziczenie ustawowe i testamentowe.prawo rzeczowe – własność. – prawo łowieckie. Tendencje podziału prawa: • Dyferencjacji – wyodrębniania się z istniejącej gałęzi prawa bardziej wyspecjalizowanych (z prawa cywilnego – prawo pracy i rodzinne).06.1997 Kodeks postępowania karnego – 06.06. powołania. Konstytucja RP z 1997. wodne. Prawo cywilne – najważniejsze działy: .

rozporządzenie. inspirowana ideologią państwa opiekuńczego (welfare state) – przejmowanie funkcji socjalnych (system świadczeń socjalnych. Roszczenia publicznoprawne są dochodzone z urzędu. finansowe. likwidacja lub ograniczenie własności prywatnej – gospodarka centralnie planowana. działy prawa procesowego. Prawo cywilne. kulturowych. Przedmiotowe (G. Prawo stanowione sensu stricte (prawo pisane – Ius scriptum) – stanowienie prawa na drodze jednostronnej decyzji organu państwowego lub instytucji upoważnionej przez taki organ. c) Powstawanie reżimów totalitarnych (nazizm. karne. Historyczne kryteria prawa: Prawo publiczne –zbiór norm odnoszących się do interesu państwa.Thon) Przykłady Roszczenia prywatno-prawne dochodzone (z inicjatywy) zainteresowanych stron. Stosunek władczy. VII TWORZENIE PRAWA Akt tworzenia prawa – władczy akt organu władzy państwowej. PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE: Prawo prywatne – odnoszące się do interesów jednostki. administracyjnego) jako instrumentu polityki społecznej. Przyczyny publicyzacji współczesnych systemów prawa: a) Rozrost funkcji współczesnych państw – interwencja państwa w gospodarkę.91/ 92. etatyzacja życia społecznego (upaństwowienie). Prawo konstytucyjne. stosunki hierarchicznego podporządkowania. Prawo prywatne Reguluje stosunki między obywatelami. b) Rozwój nowych technik i technologii – techniki zbierania i przetwarzania informacji zwiększają możliwości sterowania procesami społecznymi i stanowią impuls do wykorzystywania prawa (gł. 1. 15 . F. który składa się z norm ogólnych (istnieją wyjątki od tej reguły).Bierling. Prawo przyjmuję formę dokumentu o określonej formie i budowie – tekst prawny (ustawa.Jelinek) Stosunek równorzędności. Podstawowa i najważniejsza forma we wszystkich współczesnych państwach (i Civil law i common law). Sposobu dochodzenia roszczeń (A. uchwała). Prawo ustawowe – najważniejsze z pośród prawa stanowionego. edukacyjnych. administracyjne.Kryteria Podmiotowe (E. komunizm) – maksymalne ograniczenie swobód. Historia prawa prywatnego i publicznego str. interes jednostki podporządkowany interesowi państwa. ochrony zdrowia czy środowiska). Somló) Prawo publiczne Reguluje stosunki między organami państwa oraz organami państwa i obywatelami.

decyzja sądu lub innego organu uznająca zwyczaj za normę prawnie wiążącą (inne państwa).organ państwa uznaje za normy prawne pewne normy religijne (islam). Kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego ( nauka niemiecka): • Powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku. np. 4. Doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa. 5. precedens. Źródła poznania prawa (fontem Iris cognoscendi)– wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których możemy ustalić treść norm prawnych. chociaż nieuznawane za wiążące przez organy państwowe. magna charta liberatum. ustawa. ŹRÓDŁA PRAWA: • W sensie formalnym (fontem Iris oriundi) – każdy akt.2. której stronami są organy państwowe i/lub upoważnione przez nie instytucje. którą wdanym systemie prawa uważa się z źródło norm prawnych. Umowy w międzynarodowym prawie publicznym: • Dwustronne (bilateralne) • Wielostronne (multilateralne) nazywane traktatami lub konwencjami 3. Prawo zwyczajowe – organ państwa nie tworzy ale uznaje kreślone normy za normy prawne. Tryb negocjacyjny w dalszym ciągu ogrywa ważną rolę. Prawo prawnicze – zaliczanie do źródeł prawa poglądów niektórych prawników. Jeżeli zawartą w tej decyzji normę ogólną uważa się za wiążąca. istnienie trwałego i stałego orzecznictwa partego na tym zwyczaju • Akceptacja zwyczaju jako wiążącego przez doktrynę prawniczą Zwyczaje – akceptowane w określonej grupie czy środowisku. (np. 6. Ustawa może uchylić precedens. którego zwyczaj dotyczy • Uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. Jeżeli jedną ze stron takiej umowy jest organ państwowy to można mówić o współ stanowieniu prawa przez państwo. Zasada stare decisis – zasada związania sądu precedensem. Dziennik Ustaw. iż dane zagadnienie nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne. W prawie międzynarodowym publicznym (prawo traktatowe) tryb negocjacyjny to najważniejsza procedura prawa. • 16 . uchwała odpowiedniego organu państwowego (Polska). Monitor Polski oraz dzienniki urzędowe ministerstw i innych organów państwowych. pacta conventa). Prawo religijne . W krajach z Civil law dopuszczalną kategorią precedensów są precedensy de facto. rozporządzenie. Prawo kontraktowe – umowa. Odgrywa znaczącą rolę w państwach azjatyckich i afrykańskich oraz jest jeszcze źródłem prawa międzynarodowego publicznego (traci na znaczeniu). Prawo precedensowe – powstanie prawa w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej. decyzja. Precedens – zawarta w decyzji sądowej norma ogólna która de iure (formalnie wiążące) lub de facto (formalnie nie wiążące) wpływa na podejmowanie innych decyzji przez sądy. Subsydiarność prawa zwyczajowego polega na tym iż wolno jest je zastosować pod warunkiem. reguły postępowania. Umowa jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa. dokument.  Oficjalne – urzędowe dzienniki promulgacyjne np.

zarządzenia ministrów  Nieoficjalne – dokumenty. odnosi się do czynników społecznych. układów sił politycznych w państwie.   Konstytucja Ustawy •  Akty legislacji delegowanej – akty wydawane przez organy państwowe na podstawie upoważnienia ustawowego. Samoistnym źródłem prawa – jest każda reguła lub zasada stanowiąca samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa. inskrypcje na pomnikach. np. doktryny.ratyfikowane umowy międzynarodowe Monitor Polski: . radio. materiały komisji legislacyjnych. których możemy ustalić treść norm prawnych np. Dziennik Ustaw publikuje: . zagraniczne akty normatywne. • W sensie materialnym – najmniej określony i przydatny. poglady obcej doktryny. wnioskowań prawniczych. telewizja.     Orzeczenia sądowe Materiały przygotowawcze – sprawozdania komisji legislacyjnych Poglądy Doktryny  Materiały komparatystyczne – orzeczenia sądów zagranicznych. obiekty na podstawie. rozporządzenia instytucji unijnych. ekonomicznych ( ideologii.rozporządzenia . gazety.uchwały Rady Ministrów . płytach nagrobnych.ustawy . poglądy. które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa. sytuacji ekonomicznej). reguły kolizyjne 17 . przekonań moralnych.  Reguły egzegezy – dyrektywy wykładni. np. zalecenia i opinie instytucji międzynarodowych i europejskich. religijnych. ustawa. traktaty międzynarodowe. a więc może być samodzielnym źródłem naszych praw i obowiązków.     • Normy prawa międzynarodowego publicznego Prawo zwyczajowe Precedensy Akty legislacji autonomicznej Niesamoistne – wszystkie normy i materiały. książki. reguły egzegezy. a tym samym nie mogą być samodzielnym źródłem naszych uprawnień lub obowiązków. orzeczenia sądów.

Prawo europejskie (prawo unijne. wspólnotowe) Prawo to podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie Polski. i narodowego podstawę skarg i roszczeń obywateli oraz państw członkowskich. Mieszane – ma charakter zarówno prawa międzynarodowego jak i wewnętrznego.  Doktryna  Deklaracje  Zalecenia organizacji międzynarod. ŹRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO. to ma ona pierwszeństwo przed ustawami i niższymi aktami normatywnymi. organizacjami międzynarodowymi). że są wydawane na podstawie aktów prawa pierwotnego. Polska Ratyfikowane umowy międzynarodowe staja się częścią wewnętrznego prawa polskiego i mogą być bezpośrednio stosowane. wewnętrznego. EUROPEJSKIEGO I WEWNĘTRZNEGO Prawo międzynarodowe Wiele państw demokratycznych uznaje prymat prawa międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym. 18 SAMOISTNE . decyzje). a zatem wiążących państwa nawet bez ich zgody. a wspólnota międzynarodowa jest coraz bardziej skłonna. Zasady i reguły pozaprawne – zwyczaje. które uważa się za akty stosowania prawa unijnego bywają wszystkie państwa. cechą charakterystyczną jest to. a w razie kolizji ma pierwszeństwo nad normami p. Prawo wspólnotowe podlega bezpośredniemu stosowaniu w państwach członkowskich i może stanowić samoistną i niezależną od p. Samoistne źródła prawa międzynarodowego:  Umowy (traktaty) międzynarodowe  Zwyczaj międzynarodowy (międzynarodowe prawo zwyczajowe)  Zasady ogólne prawa międzynarodowego Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:  Orzecznictwo sądów międzynarod. Jeśli przy tym umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą wyrażona w ustawie. 3. dyrektywy. Źródła prawa europejskiego:  Prawo pierwotne – traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami oraz traktaty akcesyjne.  Prawo pochodne – wszystkie akty normatywne ustanowione przez organy UE (rozporządzenia. międzynarod. by podstawową normą tego prawa nadać status norm bezwzględnie wiążących (Ius cogens).  Umowy międzynarodowe zawierane przez Unię lub Wspólnoty z innymi podmiotami (państwami. dostarczają jednak dodatkowego wsparcia dla takich decyzji (jest ona lepiej uzasadniona). zasady słuszności Niesamoistne źródła prawa nie mogą stanowić wyłącznej podstawy decyzji organu stosującego prawo. Cechy prawa europejskiego: 1. natomiast adresatami decyzji. Brak rozgraniczenia aktów tworzenia i stosowania prawa – adresatami dyrektyw zaliczanych do aktów tworzących prawo są indywidualnie oznaczone państwa. zasady współżycia społecznego. 2.

 Zasady ogólne prawa wspólnotowego = ogólne zasady prawa międzynarodowego. 19 .

 Zalecenia ( rekomendacje)  Deklaracje  Obwieszczenia  Komunikaty Unia zobowiązuje się do przestrzegania prawa międzynarod. wyjątkowy. Kategorie aktów normatywnych:  Konstytucje – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej. Przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa d. społecznego i ekonomicznego w państwie oraz formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAWO EUROPEJSKIE PRAWO WEWNĘTRZNE Prawo Wewnętrzne Konstytucja wprowadziła podział wszystkich aktów normatywnych na dwie kategorie:  Akty normatywne powszechnie obowiązujące – mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich podmiotów prawa. Ustanawianie monopolów e. może uchylić każdy akt i nie może zostać uchylony przez żaden akt.  Ustawy – podstawowa forma legislacji we wszystkich demokratycznych społeczeństwach. a w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Konstytucyjnego mówi się wprost o prymacie prawa międzynarod. Wprowadzanie stanów nadzwyczajnych (wojny. Ustanawianie budżetu f. Prawa i obowiązki obywateli b. nad prawem unijnym. klęski żywiołowej) g. Przepisy prawa karnego c. publicznego. reguluje podstawy ustroju politycznego. ważne dla obywateli sprawy mogą być uregulowane wyłącznie w ustawie (tzw. Normy regulujące strukturę państwa i samorządów 20 . materie ustawowe) – zalicza się do nich: a.  Akty normatywne wewnętrzne – mogą wiązać zasadniczo tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki alt. w tym i w stosunku do zwykłych obywateli.

pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. zarządzenia Prezydenta i Ministrów zalicza się do aktów wewnętrznych (aktów kierownictwa czy też prawa wewnętrznego). Uchwały RM są wydawane na podstawie konstytucji lub ustaw. 3/4 itd. wewnętrznego mogą wydawać inne organy. wolno je wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. zarządzenia starostów. terenowego) – obejmują akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego (uchwały sejmików województw. ich zasięg jest terytorialnie ograniczony. składające się na pojęcie drogi czy też trybu ustawodawczego:  Inicjatywa ustawodawcza – zgłoszenie projektu przez upoważniony organ. ważnie oddanych głosów).  Rozporządzenia – akt wykonawczy w stosunku do ustawy. które zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia.suma głosów „za” jest większa niż przeciw nie licząc wstrzymujących się. Akty p. rad powiatów i gmin. Rada Polityki Pieniężnej i inne). zarząd NBP. burmistrzów i prezydentów miast) oraz terenowe organy administracji rządowej (rozporządzenia wykonawcze i porządkowe wojewodów). W Polsce sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów przy obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. 21 .  Akty prawa miejscowego (lokalnego. jeśli zostały do tego upoważnione (np. Ratyfikowane umowy międzynarodowe – umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. Tryb tworzenia ustawy W tok tworzenia ustaw wyróżnić można następujące etap. 3 czytania projektu  Głosowanie – ciała kolegialne mogą funkcjonować w sposób ważny tylko przy założeniu obecności pewnej minimalnej liczby swoich członków (quorum). natomiast uchwały innych organów oraz zarządzenia – na podstawie ustaw. KBN. Większość kwalifikowana – większość wyższa od bezwzględnej ale mniejsza od jednomyślności (2/3. mogą być wydawane przez prezydenta. w Senacie bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w sejmie. Większość względna – najwyższa liczba głosów uzyskana w przypadku wyborów między przynajmniej trzema kandydatami. wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe (ratyfikacji dokonuje prezydent) stają się częścią polskiego prawa wewnętrznego i podobnie jak konstytucja mogą być bezpośrednio stosowane. mogą być wydawane tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego granicach. w razie kolizji takiej umowy z ustawą. Radę Ministrów i ministrów. Inicjatywa ustawodawcza należy do: o Grupie przynajmniej 15 posłów o Komisji sejmowej o Senatowi o Prezydentowi o Radzie Ministrów o Grupie co najmniej 100 tysięcy obywateli  Dyskusja nad projektem – czytanie ustawy. Większość zwykła . Większość bezwzględna (absolutna) – suma głosów „za” jest większa niż suma głosów przeciw i wstrzymujących się. Uchwały RM. Inne akty normatywne uchwala Sejm i Senat (w tym trybie ustanawia się przykładowo regulamin sejmu i senatu). jednak dla zmiany konstytucji potrzeba kwalifikowanej większości 2/3 w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. wójtów.

dyrektywy dotyczące przepisów przejściowych. notacji itd. jednak tym razem większością kwalifikowaną 3/5. które zaliczyliśmy do dyrektyw systematyki wewnętrznej. Veto absolutne – niemożność uchwalenia ustawy przez parlament. gdyż wiele dyrektyw ma charakter mieszany np. relacjami między ustawą a aktami wykonawczymi i zagadnieniami z tym związanymi. Ten podział nie jest rozłączny. Następnie Marszałek Sejmu przedstawia przyjętą ustawę do podpisu Prezydentowi.124. który w ciągu 30 dni ustawę może przyjąć. Veto zawieszające może obalić Sejm uchwalając ponownie ustawę.122 Przepisy upoważniające – str.  Podpisanie i ogłoszenie – podpisanie przez Prezydenta i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw.123 Przepisy odsyłające – str. Reguły systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – str. wyboru języka aktu w zależności od celów stawianych przez prawodawcę. mogą być zaliczane do systematyki dyrektyw zewnętrznej. kolejności przepisów. Podstawowe kategorie dyrektyw techniki prawodawczej: 1) Dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego – dotyczą budowy tekstu prawnego. 4) Dyrektywy języka aktu – dotyczą poprawnego formułowania przepisów. wśród nich wyróżniamy: o Dyrektywy systematyzacji poziomej – dotyczą kwestii jak kształtować zakres podmiotowy i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych teksów prawnych. Uchwałę Senatu odrzucającą lub wprowadzającą poprawki może Sejm odrzucić bezwzględną większością głosów. Referendum – zarządza Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu. wprowadzić poprawki lub odrzucić. wynik staje się wiążący jeżeli wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawniona do głosowania. skoro dotyczą także relacji między różnymi aktami normatywnymi. 3) Dyrektywy adresata przepisu i warunków jego zastosowania – zajmują się sposobami określania adresata przepisu. sposobu ich redagowania. Zasady techniki prawodawczej Zasady techniki prawodawczej (legislacyjnej) – to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne. Veto ludowe – uchwalona przez parlament ustawa może zostać odrzucona przez wyborców w referendum. sposobu definiowania pojęć itd. Dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających mogą być zaliczone albo do dyrektyw systematyki wewnętrznej albo zewnętrznej w zależności od tego czy mamy do czynienia z odesłaniem w ramach danego aktu czy z odesłaniem do innego aktu normatywnego. 2) Dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – dyrektywy dotyczące relacji aktu normatywnego do innych aktów normatywnych.125 Reguły adresata i warunków zastosowania przepisu – 126 Reguły języka aktu normatywnego – 126 22 . o Dyrektywy systematyzacji pionowej – zajmują się relacjami hierarchicznymi między aktami normatywnymi różnego szczebla np.121. który może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Senatowi do powtórnego rozpatrzenia (veto zawieszające).Ustawę uchwaloną przez sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. a dyrektywy warunków – sposobami określania okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu prawnego.

Klasyfikacja – wielostopniowy podział logiczny.132. nazywa się je również pojęciami niedookreślonymi znaczeniowo. który jest w dostatecznym stopniu podobny do wyróżnionego typu podpada pod pojęcie typologiczne. przedmiot. zdefiniowane cząstkowo. Definicja równościowa (równoważnościowa) – podaje wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu. ma określoną strukturę graficzną i merytoryczną. które składają się na typ określonego zjawiska i przyjmujemy iż każdy obiekt czy stan rzeczy. powoływanie na stanowisko sędziego. można posłużyć się określeniami nieostrymi (wartościującymi) lub klauzurami generalnymi. które w zupełny sposób określa kryteria stosowalności danego terminu. pełnoletni. zupełny (wyczerpujący).133. Musi być – rozłączny (pełnoletni. W każdym akcie można wyróżnić dwie podstawowe części: 23 . wiąże się z tymi pojęciami dyrektywa techniki legislacyjnej: Jeśli zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu prawnego. którego zakres się dzieli. o Pojęcie nieostre – nie pozwala rozstrzygnąć o każdym obiekcie.Problem wyboru aktu normatywnego a Pojęcia ostre i nieostre o Pojęcie ostre – pozwala rozstrzygnąć o obiekcie czy podpada pod dane pojęcie czy też nie.135. np. (implikacja) c Pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne Pojęcie klasyfikacyjne – każdy obiekt posiadający określoną cechę podpada pod dane pojęcie. są zdefiniowane równościowo. sytuacji. rzecz ruchoma. np. jest desygnatem tylko jednego pojęcia podrzędnego (członu podziału). np. młodzieniec. np. sfera niepewności znaczeniowej (cień semantyczny). w którym zawarte zostały normy prawne. b Pojęcia otwarte i zamknięte o Pojęcie otwarte – występuje gdy tekst prawny wymienia niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. Sposób budowy określają dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu prawnego. że każdy desygnat pojęcia. np. niepodanych przez normodawce okolicznościach. (pojęcia zamknięte i ostre) o Pojęcie typologiczne – zespół cech. tak że można go zastosować również w innych niż wymienione w tekście prawnym. o Pojęcie zamknięte – występuje gdy tekst prawny wyznacza wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak że organ stosujący prawo nie może go zastosować w żadnych innych. (pojęcia otwarte i nieostre) Reguły definiowania wyrażeń języka prawnego – str. taki który logicznie dzieli się dalej. funkcjonują wg schematu albo…albo. a każdy który nie posiada tej cechy nie podpada pod to pojęcie. opierają się na formule mniej lub bardziej. Budowa tekstu prawnego Tekst prawny – dokument. czy podpada pod pojęcie czy też nie.136 Podział – wyszczególnienie pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób. (ekwiwalencja) Definicje cząstkowe – podają niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. pojęcie dookreślone znaczeniowo. semantycznie zamknięte. niepełnoletni).134. pełnoletni.

 przepisy szczegółowe – katalog podstawowych instytucji regulowanych przez dany akt. Np. sposób ich obsadzania i jakim podmiotom podlegają lub jakie podmioty mają nad nimi kontrole. część artykułowaną – Kategorie przepisów: 1. określenie podstawy prawnej oraz wstęp (preambuła) do aktu normatywnego. które zapadają w postępowaniu i tryb ich wzruszania. gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych. c) wyjątkowo – przepisy karne – nie mogą powtarzać norm kodeksu karnego. formułują także zasady prawa. część nieartykułowaną – w której skład wchodzi: tytuł. Uporządkowanie p. jego numer oraz pozycję pod którą zamieszczono dany akt. Jeśli został przedrukowany z oficjalnego dziennika promulgacyjnego. str. szczegółowych: a) przepisy prawa materialnego b) przepisy o organach i trybie postępowania • przepisy ustrojowe – zamieszcza się w nich przepisy o utworzeniu organów albo instytucji. ich organizacje. prawa i obowiązki w postępowaniu oraz rodzaje rozstrzygnięć.. 2. czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze Uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę mocy obowiązującej przez akt wykonawczy (traci moc z chwilą wejścia w życie nowej ustawy).138. strony i innych uczestników postępowania. 2. czy i przez jaki czas utrzymuje się w mocy instytucje.1. muszą być ściśle związane z materią uregulowaną w tym akcie.140. czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do uprawnień i obowiązków powstałych pod działaniem dotychczasowego prawa • rozstrzyga. przepisy merytoryczne  przepisy ogólne – określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji.141. o tytuł – element identyfikacji aktu norm. które znosi nowe prawo • rozstrzyga. nie wolno zamieszczać aktów karnych w aktach wykonawczych. ich treść zależy od tego co reguluje dany akt. w nim znajduje się określenie rodzaju aktu. datę jego wydania. spotykamy często w nich z definicjami podstawowych pojęć dla danego aktu normatywnego.137 Przeczytać str. ich zadania i kompetencje. daty wydania oraz przedmiotu. objaśnia się w nich używane w akcie określenia lub skróty. kodeksu wykroczeń i ustawy karnej skarbowej.139. przepisy zmieniające (nowelizujące) 3. przepisy przejściowe i dostosowujące a) przejściowe – normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem prawa dotychczasowego: • sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku • rozstrzyga. podaje się pod tytułem rodzaj dziennika promulgacyjnego. • proceduralne – określa się w nich sposób postępowania przed organami albo instytucjami. 24 . wydziela się je też.

nie wskazując w nim dokonywanych zmian. Dwie formy nowelizacji: • odrębna ustawa nowelizująca • przepis nowelizujący w innej ustawie Nowelizacja polega na wprowadzeniu:  przepisów zmieniających  przepisów uchylających  przepisów uzupełniających nowelizowany akt 25 . „zmieniająca ustawę…”. nie wolno nowelizować przepisu nowelizującego. Vacatio legis – okres na zapoznanie się z nowym aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania. Niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana – dawny przepis zastępuje się nowym. które miały miejsce przed wejściem w życie danego aktu (Lex retro non agit).  regułą nakazu stosowania derogacji wyraźnej – w przepisie uchylającym należy wyczerpująco wymienić przepisy. Uchylenie ustawy głównej prowadzi do automatycznego uchylenia ustawy wprowadzającej. Nowelizuje się tekst pierwotny aktu lub jego tekst jednolity. przepisy końcowe – zamieszcza się je w kolejności: • przepisy uchylające – przepisy (klauzule) derogacyjne. … ustawy … zachowują moc do czasu wydania nowych przepisów wykonawczych na podstawie art. musi być wyraźna – nastąpić za pomocą formuły „w ustawie… wprowadza się następujące zmiany:…” lub „w ustawie… art…. Zasada zakazu nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej (retroaktywnej) – zakaz stosowania do zdarzeń. należy opracować nową ustawę. nie przeprowadza się jeśli ustawa był już kilkakrotnie nowelizowana. kodeksy. W tytule ustawy nowelizującej używa się zwrotu: „…o zmianie ustawy…”. … ustawy”). akty normatywne wprowadzane na pewien okres czasu. w życie – w treści przepisu powinien być określony termin jego wejścia w życie. otrzymuje brzmienie:…”.Jeśli akt lub niektóre części chce się zatrzymać to należy to wyraźnie zaznaczyć („Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. Akt normatywny nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia. w przypadku gdy są szczególnie obszerne lub zasadniczo zmieniają dotychczasowe prawo np. posługują się:  regułą zakazu stosowania derogacji milczącej – nie jest dopuszczalne poprzestanie na domyślnym uchyleniu przepisów lub przepisu przez samo odmienne uregulowanie danej sprawy. • przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) – wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych (epizodycznych – sunshine legislation). Trwa 14 dni – 1 roku. które się uchyla (należy to robić w całości. nie można użyć formuły „tracą moc dotychczasowe przepisy sprzeczne z niniejszą ustawą”. bez pozostawiania w mocy poszczególnych części. • przepisy o wejściu aktu norm. Akt wykonawczy do ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż sama ustawa. a tym bardziej pojedynczych przepisów). przekształcenia i likwidacje organów i instytucji dotychczas istniejących. Nowelizacja – jest to zmiana aktu normatywnego. 4. b) dostosowujące – normują sposób powoływania nowych organów i instytucji. musi upłynąć pewien okres czasu. Ustawa wprowadzająca – znajdują się tutaj przepisy przejściowe i końcowe. mają charakter mieszany.

Tekst jednolity ustawy – tekst uwzględniający wszystkie dokonane w nim zmiany (nowelizacje). sad może odmówić jego zastosowania (nie może go uchylić. Przestrzeganie prawa  stosowanie się do prawa  czyli przestrzeganie. akty podustawowe. wyroki sądowe. ogłoszenie tego tekstu jednolitego ustawy następuje w formie Marszałka S. wyliczając poszczególne zmiany przy zastosowaniu podziału na punkty i litery. jeżeli w art. Sprostowanie błędów – poprawianie błędów czysto redakcyjnych (omyłek pisarskich). zmiany ujmuje się w kilka artykułów. instytucje pozapaństwowe (banki. Zastosowanie normy prawnej do jakiegoś indywidualnego przypadku np. ustawy. W tekście jednolitym zachowuje się numerację tekstu pierwotnego. Gdy nowelizujemy ustawę.  Administracyjny – organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego zwierzchnika jaką wydać decyzję. Obwieszcza prezes RM lub organy upoważnione. a nie wprowadzanie zmian merytorycznych w tekście prawnym. Ogłasza się go w dzienniku ustaw. sądy podlegają tylko ustawą.) i zezwolenie na podejmowanie decyzji władczych. decyzje administracyjne. VIII STOSOWANIE PRAWA Stosowanie prawa – władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji indywidualno – konkretnych (akty stosowania prawa). zastosowanie przepisów k. k.  quasi – administracyjny – zezwolenie by pewne zadania z zakresu adm. które jest obowiązkiem obywateli i organów państwa. Np.. postępowanie przed sądami i komisjami dyscyplinarnymi w korporacjach zawodowych. organizacji politycznych i innych.Akt nowelizujący – nie może zawierać przepisów nie objętych zakresem normowania aktu nowelizowanego. natomiast rezultatem procesów stosowania prawa są normy indywidualno-konkretne np.zamiast wyrazu…powinien być wyraz…”. gdy nowelizujemy kilka ustaw . przedsiębiorstwa. to sąd musi się podporządkować zaleceniom instancji odwoławczej (w takim zakresie jakim naruszył prawo). zmiany ujmuje się w jeden artykuł.  quasi – sadowy – delegacja części funkcji organów państwowych na różnego rodzaju agendy państwowe i pozapaństwowe np. a tekst jednolity – załącznik do tego obwieszczenia.. Sąd rozstrzygający sprawę nie podlega dyrektywą organów adm. publicznej były wykonywane przez agendy publiczne. firmy ubezpieczeniowe etc. jeśli decyzja sądu została zaskarżona. wprowadzono kilka zmian każdą z nich oznacza się inną literą. do sprawcy i wymierzenie mu stosownej kary. W przypadku tworzenia prawa powstają normy ogólne (generalno – abstrakcyjne) np. orzeczenie przez sąd rozwodu w sytuacji określonej przez k. W przypadku sprzeczności aktu podstawowego z ustawą. Podstawowe typy stosowania prawa:  sądowy – organ stosujący prawo jest niezawisły i bezstronny. Każdy nowelizowany artykuł ujmuje się w oddzielny punkt. „…w ustawie…w art…. 26 . wolno je dołączać z zachowaniem dotychczasowej numeracji dodając odpowiednie litery. od tego jest TK). Tryb adm. Opiera się na zasadzie hierarchicznego podporządkowania – organ rozstrzygający sprawę nie jest niezawisły od organu hierarchicznie podporządkowanego. rodzinny i opiekuńczy. Gdy uzupełnia się nowelizowaną ustawę o nowe art.

Luz dowodowy – sytuacja. gdy na gruncie dostępnych środków dowodowych i reguł dowodowych nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć czy określony fakt sprawy miał miejsce czy nie. sylogizmu prawniczego. Kategorie luzów decyzyjnych: C. a wnioskiem decyzja sądu. II. D. Wykładnia normy prawnej 4. gdzie ustalony w sprawie stan faktyczny ewidentnie podpada pod jedną i tylko jedną normę prawną. B. Luz wyboru przepisu prawnego – sąd musi zadecydować jaką decyzję podjąć. decyzje ostatecznie kończące postępowanie w sprawie i decyzje w szczególnie ważnych sprawach. III.Wóblewski: A. a zwłaszcza jej interpretacji. którego przesłanką większą jest norma prawna. zapadłe decyzje). która nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa. Postępowanie wszczyna się po to by móc wykonać orzeczoną przez sąd decyzję. Luz decyzyjny – tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującego prawo lecz pozostawia mu wybór jaką decyzję podjąć. Wybór normy prawnej – sytuacja. nie jasne. Subsumcji – podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną. Podstawę faktyczną decyzji – referowanie wyników postępowania dowodowego. które z tych znaczeń jest właściwe. Sformułowanie i uzasadnienie decyzji – uzasadnieniu podlegają decyzję od których strona wniosła odwołanie. E. 6. SUBSUMPCYJNY. Luz interpretacyjny – przepisy prawne są nie ostre. Elementy uzasadnienia: I. dokonuje mechanicznej subsumcji faktów sprawy pod normę i wyprowadza z niej konsekwencje prawne – MODEL SYLOGISTYCZNY. Ustalenie stanu faktycznego 5. J. do treści nie może nic dodać ani ująć. w tej sytuacji organ stosujący prawo ma obowiązek wybrać decyzję za którą przemawiają najlepsze (najmocniejsze) argumenty. problem oceny wiarygodności świadków. 7. jeżeli subsumcja jest pozytywna to zostaje wymierzona kara. Zgodnie z tą ideologią sędzia jedynie dedukuje następstwa prawa z normy.Etapy stosowania prawa 1. a ni tekst prawny ani dyrektywy wykładni nie wskazują jednoznacznie. 27 . Cześć historyczna – dotychczasowy przebieg postępowania (żądania stron. 2. wieloznaczne i gdy w skutek tego można im przypisać wiele różnych znaczeń. Ustalenie obowiązywania normy prawnej 3. a jeżeli jest negatywna to oskarżony zostaje uwolniony od odpowiedzialności. problem oceny dowodów w procesach poszlakowych. Ewolucja poglądów na stosowanie prawa Pozytywizm Stosowanie prawa ma mieć strukturę tzw. przesłanką mniejszą ustalony stan faktyczny. Wybór konsekwencji prawnych – kara. Podstawa prawna decyzji – sąd przytacza przepisy stanowiące podstawę jego decyzji i ewentualnie dokonuje jej analizy.

Luzy decyzyjne są nie odłącznym składnikiem nie omal wszystkich procesów stosowania prawa i dowodzą. Etapy wykładni (J.wyrażenie j. musi rozumieć kontekst funkcjonalny – czynniki społeczne. Dyskurs (argumentacja) – sytuacja w której przynajmniej dwie strony wysuwają argumenty za i przeciw. cele jakie sobie stawiał. zaliczmy do niej te wszystkie dyrektywy. semantycznie niedookreślone (otwarte). reguły służące do ustalania znaczenia przepisów prawnych to dyrektywy wykładni I stopnia:  Dyrektywy wykładni językowej  Dyrektywy wykładni systemowej  Dyrektywy wykładni funkcjonalnej Jeśli zastosowanie tych dyrektyw prowadzi do zgodnych rezultatów to interpretator może przystąpić do sformułowania decyzji interpretacyjnej określającej właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. Każdy przepis pozostaje w wielu skomplikowanych relacjach z innymi przepisami. należą tutaj dyrektywy języka potocznego i prawnego (strony171. które są jasne nie wymagają interpretacji. które charakteryzują znaczenie normy ze względu na jej właściwości językowe. Luz wyboru konsekwencji prawnych – określenie konsekwencji prawnych danego stanu faktycznego nie jest do końca wyznaczone przez przepisy prawa.172) • Systemowe – przepis prawny zajmuje określone miejsce w akcie normatywnym. określających sposoby ustalania sensu przepisów prawa. reinterpretacja przepisów obowiązujących w przeszłości). Wróblewski – model wykładni operatywnej):  Etap wstępny – ustalenie czy przepis prawny budzi wątpliwości. Jeśli prowadzą do rozbieżnych rezultatów to należy przejść do następnych etapów wykładni. interpretator odwołuje się do różnego typu dyrektyw wykładni (reguł interpretacji). a z kolei ten akt normatywny jest składnikiem określonej gałęzi prawa. a proces podejmowania decyzji polega na wyborze tezy za którą przemawiają lepsze argumenty. jeśli jest jasne (Lex Clara) to nie zachodzi potrzeba jego wykładni. ekonomiczne i moralne (intencja normodawcy. W sensie pragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego procesu. 28 .F. • Funkcjonalne – wykładnia prawa nie może się ograniczać do kontekstu językowego i systemowego danego przepisu. niejasne. Clara non sunt interpretanda – normy. wieloznaczne. że proces stosowania prawa zwykle nie może być zredukowany do czysto logicznej operacji dedukowania następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. Relacje: • Lingwistyczne (gramatyczna i językowa) . Wykładnia prawa = proces rozumienia przepisów prawa Nie można zastosować przepisu prawnego nie interpretując go (nie rozumiejąc go). prawnego są bardzo często nieostre. jeśli jego rozumienie budzi wątpliwości to przystępujemy do wykładni. Rozumienie każdego przepisu musi brać pod uwagę i być zharmonizowane z rozumieniem innych przepisów.  II etap – ustalenie właściwego znaczenia przepisu prawnego. IX WYKŁADNIA PRAWA Wykładnia prawa (interpretacja prawa) – zespół czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego znaczenia przepisu prawnego (pragmatyczne rozumienie).

III etap – kolizja interpretacyjna. interpretator musi rozstrzygnąć. że ma ona moc prawna równą mocy prawnej aktu normatywnego. systemowej i funkcjonalnej prowadzą do niezgodnych wyników. ponieważ normodawca powiedział więcej niż zamierzał – plus dixit quam voluit 29 . By można było rozstrzygnąć kolizje interpretacyjną należy odwołać się do dyrektyw interpretacyjnych II stopnia. które mają charakter reguł preferencyjnych – wskazują jakie znaczenie przepisu powinien interpretator uznać za właściwe w przypadku wykładni I stopnia. Wiąże jedynie w tej sprawie. przyjmuje się.  Legalna – wykładnia dokonywana nie przez organ upoważniony przez samo prawo do interpretacji określonych przepisów prawa (stąd jej nazwa).  Ostatni etap – sformułowanie decyzji interpretacyjnej – stwierdzenie jakie jest właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. dokonuje się jej za pomocą uchwał lub wytycznych podejmowanych zwykle na specjalnych posiedzeniach sądu lub innego organu stosującego sprawę. w której prawodawca wypowiada się co do znaczenia ustanowionych przez siebie norm. Np. w której intencje prawodawcy poznajemy w różny sposób (materiały przygotowawcze. Podział wykładni ze względu na zakres:  Wykładnia literalna (imperatio declarativa) – zgodna z literą prawa. cywilnych i innych. deklaracje. w przeszłości miała moc wiążącą wykładnia prawników rzymskich. przyjmujemy znaczenie węższe od językowego. Nie ma mocy wiążącej jednak jej wpływ jest znaczny i stale rosnący. ma charakter abstrakcyjny. dwie formy wykładni autentycznej: • Wykładnia oficjalna zawarta w autoryzowanym i mającym formalnie moc wiążącym akcie. który ustanowił daną normę. Ma więc charakter konkretny a nie abstrakcyjny. przyjmujemy znaczenie językowe (to co powiedział normodawca pokrywa się z tym czego chciał . który został poddany interpretacji. indywidualnych spraw.  Doktrynalna(naukowa) – dokonywana przez przedstawicieli doktryny prawniczej. przepisy prawne określają procedurę dokonywania wykładni oraz zakres jej mocy wiążącej. w której jej dokonano – nie ma mocy powszechnie obowiązującej. dokonywana w glosach do orzeczeń (najwyższych) instytucji sądowych. dyrektywy wykładni językowe. które ze znaczeń przepisu jest znaczeniem właściwym. prywatne oświadczenia prawodawcy). która w danej sprawie jest wiążąca dla sądu niższego. które formalnie nie wiążą. gdyż normodawca powiedział mniej niż zamierzał – minus dixit quam voluit  Wykładnia zwężająca (imperatio restrictiva) – daje znaczenie węższe.  Operatywna – wykładnie dokonywane przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych. • Wykładnia nieoficjalna. jak również w komentarzach do tekstów prawnych i opracowaniach naukowych. przyjmujemy szersze znaczenie przepisu od znaczenia językowego. a nie w toku rozstrzygania konkretnych.  Podziały wykładni Podział wykładni ze względu na jej moc wiążącą:  Autentyczna – dokonana przez ten sam organ. którym przyznano przywilej dokonywania wiążącej interpretacji zagadnień prawnych (Ius respondendi).idem dixit quam voluit  Wykładnia rozszerzająca (imperatio extensiva) – daje wynik szerszy od wykładni językowej. Zaliczamy tu również wykładnię dokonaną przez sąd odwoławczy.

dyrektywie. jeśli nie istnieje definicja legalna danego pojęcia. to znaczeniem literalnym jest właśnie to znaczenie. Dyrektywa stosowania języka potocznego Wykładnia jezykowa Jeśli dane pojęcie jest zdefiniowane w tekście prawnym (Ew. D. a tymczasem sam tworzy nowe normy. Dyrektywy wykładni (wzięte z izolacji) rzadko stanowią niepodważalny argument. C. ale należy ono do pojęć specjalnych określonej dziedziny nauk. Dyrektywy wykładni mają często strukturę antytetyczną tzn. istnieje powszechnie akceptowana definicja doktrynalna tego pojęcia). Większość dyrektyw interpretacyjnych to wytwór mające nieraz wielo wiekową historię tradycji i kultury prawniczej. 30 . a jeśli odstąpiono od tego znaczenia nadając normie znaczenie prawne lub specjalne. Kolejność stosowania dyrektyw: I. Zasady stosowania wspomnianych typów wykładni:  Generalny nakaz stosowania wykładni secundum legem  Generalny zakaz stosowania wykładni contra legem Dyrektywy wykładni i ich rodzaje Cechy dyrektyw wykładni: A. Wykładnia secundum legem 2. której korzenie sięgają prawa rzymskiego. 168. Efekt uzasadniający dyrektyw wykładni to z zasady rezultat kumulatywnej oceny argumentów pro i contra. czy istnieją lepsze (mocniejsze) racje. Dyrektywa stosowania języka prawnego II. która przemawia za przypisaniem normie określonego znaczenia z zasady można przeciwstawić dyrektywę. która zmienia zakres czynów nakazanych. Interpretator nie może tworzyć prawa. Ta ostatnia sytuacja zdarza się najczęściej. że norma (jej fragment) ma określone znaczeni. Od większości dyrektyw wykładni istnieją wyjątki. Wykładnia contra legem – wykładnia prawotwórcza – to taka. Podział wykładni ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa: 1. przemawiające za przyjęciem czy też odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. Wykładnia praerter legem 3. Teksty prawa bardzo rzadko formułują dyrektywy wykładni prawa. techniki lub praktyki społecznej to należy się oprzeć na dyrektywie znaczenia specjalnego. która będzie przemawiać przeciwko przypisaniu tego znaczenia. Dyrektywa stosowania języka specjalnego III. który wynika z dotychczas obowiązujących norm prawnych. E. to należy się oprzeć na tej definicji. Stosowanie wspomnianych rodzajów wykładni (zasady) – strona 167. B. zakazanych lub dozwolonych w stosunku do tego. Toposy argumentacyjne – reguły o opisanych wyżej cechach. klasycznym ich przykładem są dyrektywy wykładni. Dyrektywy wykładni jedynie z większą lub mniejszą mocą przemawiają za przyjęciem lub odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. Jeśli ni zachodzi ani pierwszy ani drugi przypadek to powinniśmy nadać danemu pojęciu takie znaczenie jakie ma on w języku potocznym.Badanie relacji między wykładnią językowa a wykładnią intencjonalną (wykładnią przepisu zgodną z wolą i intencjami prawodawcy). Znaczeniem literalnym normy lub jej fragmentu jest jej znaczenie potoczne. a zatem oceny.

Interpretacja tekstów prawnych w krajach naszego kręgu cywilizacyjnego opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej. Za pierwszeństwem tej wykładni przemawiają argumenty analityczne (wykładnia prawa jest wykładnią tekstów prawnych). tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”. Nie każdy przypadek kolizji znaczenia językowego z normami moralnymi czy zasadami racjonalności upoważnia do odstąpienia od znaczenia literalnego przepisu. • „Różnym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia” – zakaz stosowania interpretacji synonimicznej. Argument konsekwecjonalistyczny – argument pozwalający odrzucić pewne tezy. Można odstąpić od znaczenia językowego tylko wtedy gdy uzasadnimy powołaniem się na jakieś ważne racje prawne. które pozwalają interpretatorowi w szczególnie ważnych okolicznościach odstąpić od sensu językowego przepisu: (w sytuacji/przypadku)  Gdy wykładnia językowa prowadzi do ad absurdum.W państwach demokratycznych wykładnia językowa i znaczenie literalne zajmują pozycję uprzywilejowaną wobec wykładni systemowej i funkcjonalnej.  Gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi. polityczne (w państwie praworządnym obywatele mają prawo polegać na tym co prawodawca powiedział a nie na tym co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby gdyby znał nowe okoliczności). powinna się mieścić w ramach dopuszczalnego znaczenia leksykalnego. • „Tym samym zwrotom nie należy nadawać różnych znaczeń” – zakaz interpretacji homonimicznej. który nadajemy określonemu pojęciu nie może pozostawać w oczywistej sprzeczności z regułami danego języka. to interpretacja danego wyrażenia powinna pozostawać w ramach możliwego znaczenia słownikowego”.  Gdy prowadzi do rozstrzygnięcia. • „Lege non distinguente nec rostrum est distinguere” – tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca. społeczne. Z tej reguły wynika zakaz ustalania znaczenia literalnego z pominieńciem kontekstu systemowego i funkcjonalnego. wolę prawodawcy oraz cel regulacji prawnej (reguła harmonizowania kontekstów)”. Sens. • „Nie wolno interpretować przepisów prawnych tak by pewne ich fragmenty okazały się zbędne” – zakaz wykładni per non est. decyzje ze względu na wynikające z nich konsekwencje. • „Ustalając znaczenie językowe przepisu należy brać pod uwagę inne przepisy prawne. 31 . które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne lub niesprawiedliwe. Ta reguła pozwala zakwestionować ustalenia interpretacyjne z powodu iż dokonano ich w izolacji (nie biorąc pod uwagę 3 relewantnych kontekstów – językowego.  Oczywistego błędu legislacyjnego. Wykładnia nie powinna mieć charakteru prawotwórczego (nie powinna pod pozorem interpretacji tworzyć nowych norm). Okoliczności. systemowego i funkcjonalnego) • „Jeżeli nawet odstępujemy od znaczenia językowego. ekonomiczne i moralne.

Luki rzeczywiste – zalicza się do nich: • luki techniczne (taką proceduralną niekompletność regulacji. których realizacja jednej normy unicestwia skutki realizacji drugiej normy (zamknij drzwi otwarte i otwórz drzwi zamknięte) 6. ale których w pewnych okolicznościach łącznie zrealizować się nie da np. która utrudnia lub uniemożliwia podjecie decyzji) • swoiste (brak przepisów. 4. a druga to samo zakazuje. który ma poinformować śmiertelnie chorego pacjenta o jego schorzeniu). Luki pozorne – luki o charakterze ocennym (aksjologicznym). w przypadku. „Wszystkie normy prawne powinny być interpretowane w sposób zgodny z zasadami prawa”. a w skrajnych sytuacjach może stanowić argument za odstąpieniem od znaczenia potocznego. a jedynie o czyjąś ocenę. Trybunał nie może stwierdzić niekonstytucyjność przepisu prawnego.zasada równości.zasada państwa prawnego.ochrony praw słusznie nabytych. . . gdy można podać taką interpretacje tego przepisu przy której jest on zgodny z konstytucją. Normy sprzeczne analitycznie – normy.uczciwego procesu. . a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji. . „Interpretacja norm prawa polskiego powinna być zgodna z normami prawa międzynarodowego publicznego”. które przy niezgodnych lub częściowo niezgodnych hipotezach mają sprzeczne dyspozycje lub niezgodne sankcje. Reguły wykładni: 1. norma nakazująca mówienie prawdy i norma zakazująca zadawania cierpień (nie da się ich zrealizować w sytuacji lekarza. „Interpretując normy prawne należy mieć na względzie przede wszystkim zasady konstytucyjne”. 2.Wykładnia systemowa (wykładnia systematyczna) Pełni rolę subsydiarną wobec wykładni językowej – nie może stanowić samodzielnej podstawy do przypisania normie określonego znaczenia ale może zadecydować o tym. nie chodzi o brak regulacji prawnej. W orzecznictwie Trybunału rolę szczególną w interpretacji przepisów prawa odgrywają między innymi zasady: .zasada podziału władz. . a druga na to samo zezwala lub jedna coś nakazuje. uchylone lub sprecyzowane. „Nie należy interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do ich sprzeczności”.zasady demokracji. z których jedna coś nakazuje (zakazuje). . 32 . 5.wolności gospodarowania i ochrony własności. że jakieś przepisy powinny być wprowadzone. „Nie wolno interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do luk”. Wśród zasad systemu prawa rolę szczególną odgrywają zasady konstytucyjnej. które zgodnie z innymi przepisami powinny być wydane. a zatem takie. Normy prakseologicznie niezgodne – normy. Normy konfliktowe – normy.prawa do sądu. „Normy prawa wewnętrznego powinny być interpretowane w zgodzie z normami prawa europejskiego”. . . które z możliwych znaczeń normy wybierzemy.zasady sprawiedliwości społecznej. które nie są sprzeczne analitycznie. 3.

Wykładnia funkcjonalna Obejmuje najmniej jednorodny i spójny zbiór dyrektyw. do których należą reguły.Typy luk pozornych: • extra legem – ujemna ocena faktu. • „Interpretując normę należy brać pod uwagę konsekwencje społeczne i ekonomiczne do jakich będzie prowadzić określona interpretacja i wybrać taką interpretację. sugerującym kierunek interpretacji we współczesnych tekstach prawnych różnego typu pojęć niedookreślonych. • 33 . zapewne sprawy nie są uregulowane. jej znaczenie maleje w odniesieniu do starszych aktów normatywnych zwłaszcza gdy te uchwalono w innych warunkach społecznych. • contra legem – ujemna ocena tego.” – odmiana argumenty konsekwencjonalistycznego. ekonomicznych i politycznych. Prawo jest pojmowane jako wyraz woli demokratycznie wybranych przedstawicieli narodu. ekonomicznego oraz aksjologicznego. iż sformułowanie danego przepisu jest zbyt nie precyzyjne. Odgrywa szczególnie istotną rolę w odniesieniu do przepisów prawnych niedawno wprowadzonych. terminów wartościujących i klauzul generalnych. że służy realizacji określonych celów. • „Interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę cel regulacji prawnej (ratio legis) – najstarszy i najczęściej używany kanon wykładni prawa. które w taki lub inny sposób nakazują uwzględnianie przy interpretacji przepisów szeroko rozumianego kontekstu społecznego.” Wadą obydwu tych reguł jest fakt. zasady sprawiedliwości i słuszności” Mamy na myśli reguły o uniwersalnym zasięgu. Wykładnią odwołującą się do ratio legis bardzo często nazywa się wykładnią celowościową lub teleologiczną. która prowadzi do konsekwencji najbardziej korzystnych. Pełnia rolę subsydiarną w stosunku do wykładni językowej. „Przy interpretacji przepisów prawnych należy brać pod uwagę powszechnie akceptowane normy moralne. to cele te musi uwzględniać interpretator. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą aktualnego (współczesnego) prawodawcy. iż pewne są uregulowane. akceptowane przez całą społeczność międzynarodową lub przynajmniej reguły ważne w naszym kręgu cywilizacyjnym. 7. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą historycznego prawodawcy” (wykładnia historyczna. Reguły wykładni funkcjonalnej stają się często drogowskazem. kauczukowe i powinno być uściślone. że prawodawca jest często ciałem kolektywnym (parlament) i trudno jest ustalić. Zalecana ostrożność w stosowaniu tej wykładni. genetyczna. „Przepisy prawne należy interpretować biorąc pod uwagę ich miejsce w systematyce wewnętrznej i zewnętrznej aktu normatywnego” (argumentum a rubica). a zdaniem oceniającego nie powinny być. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z zasadami interpretacji podobnych przepisów w innych krajach. że działalność prawodawcza jest działalnością celową. o czyją wole ma chodzić. subiektywna). • intra legem – ocena. zakładając.” (wykładnia prawno – porównawcza = komparatystyczna).

kto te domniemanie kwestionuje. Trzy podstawowe strategie rozwiązywania konfliktów interpretacyjnych (teorie wykładni): • Teorie subiektywne i obiektywne – czy w toku wykładni interpretator powinien się orientować na wolę i intencje historycznego (subiektywne). Teorie subiektywne opierają się na założeniu. • Teorie intencjonalne i tekstualne – celem wykładni intencjonalnej jest odtworzenie woli i intencji prawodawcy. ale na tym. które stawia sobie aktualny prawodawca. specjalnego Inne domniemania interpretacyjne:  Domniemanie zgodności normy z konstytucją  Domniemanie zgodności normy niższego rzędu z normą hierarchicznie wyższą  Domniemanie racjonalności prawodawcy: a. iż sens przepisu.Domniemania interpretacyjne Domniemanie interpretacyjne zmienia ciężar argumentacji spoczywający nie na tym kto się na domniemanie powołuje. że norma prawna ma jedno. że prawodawca nie stanowi norm sprzecznych b. że prawodawca dysponuje najlepszą wiedzą empiryczną Z tej ostatniej reguły wynika np. Domniemanie. że prawodawca liczy się z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji e. ponieważ wskazują jaką decyzję interpretacyjną należy podjąć w sytuacji. systemowej i funkcjonalnej) prowadzi do rozbieżnych ustaleń interpretacyjnych. że prawodawca nie stanowi norm zbędnych c. gdy zastosowanie dyrektyw wykładni I stopnia (dyrektyw wykładni językowej. zaczynając żyć własnym życiem. że prawodawca dąży do społecznie aprobowanych celów d. nakaz interpretowania przepisów prawa w sposób uwzględniający aktualny stan wiedzy naukowej i technicznej. tekst prawny jest traktowany jako mniej lub bardziej doskonały instrument przekazu tych intencji. może ulec zmianie. 34 . Domniemanie. Domniemanie. Teorie obiektywne nie wykluczają. iż norma prawna rozumiana jako wyraz woli suwerena musi być zgodna z wolą aktualnego suwerena. stałe. Adresaci norm mają kontakt z tekstem i z tego powodu w sytuacjach wątpliwych powinno rozstrzygać znaczenie tekstu a nie rzeczywiste intencje prawodawcy. Teorie obiektywne wychodzą z założenia. bo norma ta obowiązuje z jego woli. Domniemanie. Celem wykładni tekstualnej jest. w razie zmian celów i zadań. Wróblewski nazwał je dyrektywami wykładni II stopnia. prawnego  J. czy też aktualnego prawodawcy (obiektywne). Domniemanie. aby z chwilą ustanowienia aktu tekst prawny niejako odrywa się od osoby legislatora. Rodzaje domniemań interpretacyjnych:  Języka potocznego  J. Dyrektywy preferencji Dyrektywy preferencji – reguły wskazujące jak rozwiązać konflikt różnych dyrektyw wykładni. nie ulegające zmianom znaczenie i jest to zgodne z wolą historycznego prawodawcy.

) 35 . to wolno jest posłużyć się wykładnią funkcjonalną. systemowej i funkcjonalnej należy preferować wynik wykładni językowej i systemowej. Podstawowe wartości – adekwatność prawa i życia. iż w razie konfliktu wykładni językowej. nieprawnicza. Interpretacja powinna służyć przystosowaniu prawa do zmieniających się sytuacji społecznych. niezmienność prawa. materiały z obrad parlamentu. podręczniki etc. analogii) lub reguł kolizyjnych tylko wtedy gdy nie rozstrzygnie problemu interpretacyjnego przy pomocy dyrektyw wykładni sensu stricto (zasada pierwszeństwa wykładni sensu stricto). która jest relewantna dla ustalenia sensu określonych wyrażeń (literatura naukowa. jeśli natomiast również wykładnia systemowa nie doprowadziła do wątpliwości interpretacyjnych. od jasnego rezultatu wykładni językowej i systemowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni funkcjonalnej tylko wtedy. Opowiadają się za duchem prawa. Styl dynamiczny dominuje okresie przemian i refom.) o Materiały przygotowawcze (sprawozdania komisji legislacyjnych. słowniki.  Materiały interpretacyjne • „Interpretatorowi wolno jest korzystać z wszelkich materiałów. Na tej zasadzie opiera się wykładnia prawa europejskiego i międzynarodowego.. Interpretator może się odwołać do wnioskowań prawniczych (np. rządowych itd. Teorie dynamiczne . glosy. systemowej i funkcjonalnej preferują wynik wykładni funkcjonalnej. w którym znajduje się interpretowany przepis prawny o Orzecznictwo sądowe o Doktryny prawnicze (literatura naukowa. do której odwołują się sądy w USA.” • „Od jasnego (nie budzącego wątpliwości) rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy. gdy przemawiają za tym ważne racje. teksty uchylonych aktów normatywnych – związane z nimi orzecznictwo i doktrynę o Materiały komparatystyczne (obce teksty prawne. podręczniki. jego przewidywalność. ekonomicznych i politycznych. Służą wartością – pewność. Ta zasada jest podobna do „reguły jasnego znaczenia” (plain meaning rule) autorstwa O. którą sformułowały sądy angielskie pod koniec XIX wieku. Nieformaliści –zwolennicy teorii dynamicznych. orzecznictwo i doktryny) o Wyniki ekspertyz naukowych i opinie biegłych o Wiedza specjalistyczna. Holmesa. Formaliści – zwolennicy teorii statycznych. W krajach kultury zachodniej praktyka interpretacyjna opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej odpowiada to „złotej regule” (the golden rule). komentarze. gdy przemawiają za tym ważne racje. Styl statyczny interpretacji dominuje w okresach stabilizacji.Teorie statyczne i dynamiczne – do teorii statycznych Wróblewski zaliczył teorie przyjmujące. Opowiadają się za literą prawa.  „Interpretator powinien się opierać na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni systemowej. komisji parlamentarnych.w razie konfliktu wykładni językowej.” Materiały interpretacyjne: o Akt normatywny.) o Projekty ustaw i innych aktów normatywnych. encyklopedie etc.” Dyrektywy wykładni sensu largo – zalicza się tutaj reguły kolizyjne oraz reguły wnioskowań prawniczych. które są relewantne dla ustalenia sensu interpretowanego przepisu prawnego.

1. • Argumentacyjny (dyskursywny) – uzasadnianie przyjmuje postać wymiany argumentów wspierających daną tezę (argumenty pro) i argumentów ją kwestionujących (argumenty contra). na których opiera się prawo. 36 . analogii z ustawy (analogia legis) – podstawą jest zawsze jakiś konkretny przepis prawny. analogii z prawa (analogia iuris) – brak ściśle wskazanych przepisów prawa. • Argumentum a contrario – wnioskowanie z przeciwieństwa.X ELEMENTY TEORII ARGUMENTACJI Dwa typy uzasadnienia twierdzeń. które argumenty okazały się lepsze. iż określony fakt nie został unormowany przez przepisy prawne o ustalenie. wnioskowania). Trzy podstawowe etapy wnioskowania z analogii: o ustalenie. co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy prawne Ubi eaden legis ratio. Zabronione jest zastosowanie podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych do sytuacji podobnych. Przeciwieństwo wnioskowania z analogii. daje dużą swobodę wnioskującemu. 2. że istnieje przepis prawny. który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do faktu nienormowanego o powiązanie z faktem prawnym nieunormownym podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych. Najważniejsze i najczęściej używane w uzasadnieniach prawniczych argumenty:  Normy prawne  Orzecznictwo sądowe  Poglądy doktryny prawniczej  Reguły egzegezy: o Reguły interpretacyjne o Reguły kolizyjne o Reguły wnioskowań prawniczych  Reguły i zasady pozaprawne  Opinie ekspertów i twierdzenia naukowe Uniwersalne toposy prawnicze (topos = argument) Reguły wnioskowań prawniczych (reguły logiki prawniczej) – należą do wykładni sensu largo • Argumentum a simile – wnioskowanie z podobieństwa lub analogi. przykładem sylogizmu prawniczego jest wyprowadzanie następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. ale bardzo ogólne określenie zasad czy idei. Odnosi się to zarówno do fizycznego podobieństwa faktów jak i porównania celów regulacji. norm i ocen: • Subsumcyjny (sylogistyczny) – uzasadnienie przyjmuje postać wprowadzenia określonych następstw z przyjętych przesłanek na podstawie założonych reguł interferencyjnych (r. ibi eadem legis dispositio – gdzie taki sam cel tam taka sama dyspozycja ustawy. który musi zostać wskazany we wnioskowaniu organu stosującego prawo. Model ten zakłada dokonywanie szeregu ocen co do wartości poszczególnych argumentów („ważenie” argumentów) a w konsekwencji podjęcie decyzji.

W odniesieniu do przepisów przyznających obywatelom uprawnienia i korzyści należy stosować analogie. to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy gdyby był on pod istotnymi względami do faktu f. temu tym bardziej wolno jest mniej”  Argumentum a minori ad maius – wnioskowanie z mniejszego na większy. W przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa cywilnego należy stosować analogię. „jedynie”. natomiast w odniesieniu do przepisów nakładających na nie obowiązki i obciążenia należy opierać się na argumentum a contrario (analogia jest nie dopuszczalna). • Reguła instrumentalnego nakazu – jeżeli obejmuje określona norma to tym samym nakazane jest czynienie tego wszystkiego co jest przyczynowo konieczne do realizacji tej normy. wnioskowanie z przeciwieństwa stosujemy. • Argumentum a fortiori . a w przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa karnego i finansowego podstawą wnioskowania powinno być argumentum a contrario. podstawą wnioskowania jest przepis zakazujący o schemacie „jeżeli zakazane jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej”. które nakłada na nas prawo muszą być możliwe do spełnienia (nie jesteśmy zobowiązani do świadczeń niemożliwych). gdy w kontekście danego przepisu występują zwroty „wyłącznie”. Dyrektywy instrumentalnego nakazu i zakazu – odwołują się do wiedzy o związkach przyczynowych. d których zależy (nie) spełnienie danej normy. Nemo plus Iuris transfere potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść więcej praw niż sam posiada. iż prowadzi ona do sprzeczności.jeżeli obejmuje określona norma to tym samym zakazane jest czynienie tego wszystkiego co przyczynowo wykluczałoby realizację tej normy.    Deniminis no curat pretor – argument usprawiedliwiający odmowę wszczęcia jakiegoś postępowania powołaniem się na błahość sprawy.    Argumentum a coherentia – każdą argumentację można zakwestionować wskazując. nie mogą orzekać ponad te żądania.. 37 . Imposibilium nulla obligatio est – świadczenia i obowiązki. podstawą wnioskowania jest przepis uprawniający o strukturze „komu wolno jest więcej. Stanowi konsekwencję zasady dyspozycyjności według której strony. Res iudicata pro veritate habetur – rzecz osądzona powinna być uważana za prawdziwą. Pozostałe toposy prawnicze Toposy w wielu sytuacjach mają antytetyczną strukturę tj. rzecz osądzona ma pierwszeństwo przed prawdą. Reguła instrumentalnego zakazu . „tylko”.przebiega według schematu „jeżeli A to tym bardziej B” występuje 2 odmianach:  Argumentum a maiori ad minus – wnioskowanie z większego na mniejsze. a nie sąd są dysponemtami postępowania cywilnego. Ne ultra petita partium – sądy i inne organy stosujące prawo są związane żądaniami stron. że toposowi powołanemu jako argument pro można przeciwstawić topos funkcjonalny jako argument contra.Jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f.

227 k. które przy ich pomocy staramy się realizować. Nie wolno stosować przepisów do kwalifikacji zdarzeń. np. nulla poena sine lege – przestępstwem może być wyłącznie czyn wyraźnie zabroniony przez prawo karne i przestępcy może być wymierzona wyłącznie kara przewidziana przez przepisy prawa karnego. Wiąże się z zasada fair trial – uczciwego i rzetelnego procesu. Zakaz nadużywania prawa – wykonując swoje prawa należy stosować środki jak najmniej szkodliwe dla innych. In dubio pro reo – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść strony nie obciążonej ciężarem dowodu (na korzyść oskarżonego). Iura scripta vigilantibus – ustawy napisano dla ludzi wykazujących się należytą starannością. Zasada proporcjonalności – środki naszych działań muszą być dostosowane do celów.). która poszerza. Lex iniusta non est Lex – prawo rażąco nie słuszne nie jest prawem (Lex iniustisima non est lex)        Nemo se ipsum acusare tenetur – nikt nie może zostać zmuszony do samo oskarżenia się. a nie faktom. dowodzić można wyłącznie twierdzenia o faktach sprawy. tylko bowiem twierdzeniom. Ignorantia Iris nocet. a nie ogranicza zakres naszej wolności.c. Zasada prawa do sądu – dochodzenie swoich roszczeń przed sądem. jeśli akt podstawowy jest sprzeczny z ustawą to sąd może odmówić jego zastosowania. lekkomyślność nie stanowi okoliczności usprawiedliwiających. opisujących jakieś prawidłowości 38 . Nemo iudex In causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie. Zasada niezawisłości sądów – sędziowie podlegają tylko konstytucji i ustawą.    XI DOWODY PRAWNICZE I NIEKTÓRE ELEMENTY NAUKI PRAWA PROCESOWEGO Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. Audiatur et altera pars – wysłuchaj również i drugiej strony. Nullum crimen. Lex retro non agit – zakaz nadawania przepisom mocy retroaktywnej. In dubio pro libertata – w razie wątpliwości na korzyść wolności. które miały miejsce zanim te przepisy weszły w życie.      Favor legitimatis – prawo sprzyja temu co legalne. Prawnicy w zasadzie nie dowodzą twierdzeń ogólnych. należy przyjąć taką interpretacje przepisu.p. Praesumptio boni viri – prawie domniemywuje się zawsze dobrą a nie złą wiarę. W prawie podatkowym zasada ta głosi – In dubio pro tributario – w razie wątpliwości na korzyść podatnika. Jeżeli jest wątpliwe czy dany czyn jest dozwolony czy nie to należy przyjąć. non excusat – nieznajomość prawa szkodzi i nie stanowi usprawiedliwienia. Ex iniuria Ius non oritur – z działań bezprawnych nie może powstać prawo. Niedbalstwo. można przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu. iż jest dozwolony.

39 . a jedynie twierdzenia jednostkowe odnoszące się do konkretnych zdarzeń czy okoliczności.ekonomiczne czy socjologiczne.

o. chociaż w praktyce mogą dawać wysoki stopień pewności i niepodważalności.r.Twierdzenia te mają strukturę: „w miejscu m czasie t miało miejsce zdarzenie z”. Wśród domniemań wyróżnia się:  Domniemania prawne (praesumptiones iuris) – ustanowione przez normę prawną  Domniemania zruszane (presumtiones iuris tantum) – mogą być obalone dowodem przeciwieństwa. są rzadkie.  Domniemania niewzruszalne (presumntiones iuris ace de iure) – obalić ich niemożna. W uzasadnieniu niezbędne jest korzystanie z wiedzy empirycznej. Popularne przykłady domniemań prawnych: (domniemanie. to powinna udowodnić fakty od których ta norma uzależnia nastąpienie tych skutków prawnych.c.) Wszystkie domniemania są zbudowane wg schematu „jeżeli zaszedł fakt A. Strona niezwiązana ciężarem dowodu nie musi dowodzić ani faktu. jak gwarantują wnioskowania dedukcyjne w matematyce i logice. wydarzenia historyczne.341 k. kiedy je zawieszono itd. zmieniają ciężar dowodu. fakty notoryjne). materialnym) Jeśli strona wywodzi określone skutki prawne (np. wynalazczego itd. że) • Dziecko urodziło się żywe (art. że szkoda nie nastąpiła ani swojej niewinności. która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą (art. medycznego. roszczenia) z określonej normy prawnej. np.c. czyli do przeprowadzenia tzw.) • Posiadanie jest zgodne z prawem (art. jeśli chce ustalić treść wysoce specjalistycznych dziedzin prawa wewnętrznego (np. która obcowała z matką dziecka w okresie koncepcyjnym jest jego ojcem (art. Zgodnie z zasadą iura novit curia – sąd zna prawa przedmiotem dowodu nie może być prawo (treść norm prawnych. ale uzasadniają twierdzenia o faktach sprawy.) • Osoba.) • Osoba. dlatego nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane (tzw. Dowodzenie wszystkich faktów byłoby stratą czasu.) oraz fakty przyznane przez jedną ze stron. gdyż przedmiotem dowodu może być treść obcego prawa oraz ustalenie praktyki stosowania tego prawa. dowodu przeciwnego.85 § 1 k. jak je należy interpretować i czy obowiązują).. niekontrowersyjne fakty geograficzne. polityczne ale także okoliczności znane wszystkim rozsądnym ludziom itd. formalnym)  Kto poniesie ryzyko nieudowodnienia (non liquet) określonych twierdzeń (ciężar dowodów w sensie obiektywnym. Od tej zasady są wyjątki.) Ciężar dowodów (onus probanci) Ciężar dowodu określa 2 kwestie:  Kto powinien przedstawić dowody (ciężar dowodu w sensie subiektywnym.1025 2k. to jego roszczenie zostanie oddalone.c. Fakt A nazywa się poprzednikiem lub podstawą domniemania. że budzą one wątpliwości (non liquet). to domniemywa się zajście faktu B”. Wszystkie wątpliwości związane z twierdzeniami o faktach sprawy rozstrzyga się na jej korzyść (In dubio pro reo).9 k. Kwestionujący domniemania prawne nie może ograniczyć się do wykazania. Sąd może skorzystać z opinii biegłego. dowody prawnicze w sensie metodologicznym nie są procedurami niezawodnymi i podobnie jak wszelkie inne uzasadnienia w sprawach empirycznych nie gwarantują pewności osiągniętych rezultatów. Jeśli fakty nie zostaną ustalone lub będą budzić wątpliwości (non liquet). 40 . W sensie metodologicznym prawnicy nie dowodzą. fakty znane z urzędu (kiedy wszczęto postępowanie. natomiast fakt B następnikiem lub wnioskiem. budowlanego.

by uzyskać informacje o faktach sprawy.  Domniemania formalne – akceptacja podstawy domniemania. Pojęcie dowodu i rodzaje dowodów Dwa podstawowe rozumienia terminu dowód prawniczy: • Dowód rozumiany jako uzasadnienie określonego twierdzenia – zespół twierdzeń dowodowych. z których wynika prawdziwość określonych twierdzeń o faktach sprawy (przeprowadza dowód w sensie podania uzasadnienia dla tezy dowodu). W toku postępowania dowodowego sędzia przeprowadza szereg dowodów w sensie czynnościowym (słucha świadków. że w odróżnieniu od domniemań faktycznych przerzucają one ciężar dowodów. gdy jednak przystępuje do sporządzania uzasadnienia wyroku to musi podać stwierdzenia. oględziny) Ordalia – sąd boży 41 . Dowód poszlakowy – dowód.Inny podział:  Domniemania materialne – podstawa wymaga udowodnienia. iż przebieg zdarzenia mógł być inny niż sugerują to poszlaki. potwierdzających się poszlak. który przeprowadza organ procesowy po to. • Dowód w sensie czynnościowym – zespół czynności. że informator sądu będący obserwatorem danego zdarzenia czy rzeczy (świadek. kto ją wyrządził dla tego. Dowód osobowy – źródłem informacji jest osoba (świadkowie strony) Dowód rzeczowy – źródłem informacji jest rzecz (dokumenty. Zagadnienie dowodu w postępowaniu karnym Zasada domniemania niewinności oskarżonego – oskarżonego poczytuje się za niewinnego tak długo. na podstawie których można ustalić jego treść. takim dowodem jest również dowód. że szkoda ta nastąpiła z winy tego. Dowód pośredni – do uzasadnienia tezy dowodu konieczne są jakieś inne twierdzenia dowodowe. przyjąć należy. okazał się wiarygodny. Ciężar dowodu winy oskarżonego spoczywa na oskarżycielu i nie może być przerzucone na oskarżonego. jak długo nie zostanie mu udowodniona wina. a w konsekwencji jego wniosek nie wymaga podjęcia żadnych czynności dowodowych. które pozwalają wnioskować z faktu. Zgodnie z zasadą In dubio pro reo wszelkie wątpliwości co do winy należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. z których w oparciu o określone reguły dowodowe można tę tezę wywnioskować. Dowód ze słyszenia (hearsay) – brak naocznego świadka. z których przy pomocy określonych reguł dowodowych wyprowadza się twierdzenie o fakcie sprawy (tezę dowodu). w którym sędzia lub inny organ procesowy wnioskuje o prawdziwości twierdzeń o faktach sprawy opierając się bezpośrednio na tym. przesłuchuje strony. którym świadek naoczny przekazał informacje o danym zdarzeniu. gdy wykluczono. czy nieautoryzowane jego odpisy (dowody pochodne). iż nastąpiła szkoda o tym. ale istnieją świadkowie.). a zarazem.uważa się go za przeprowadzony dopiero. którym poszczególne fakty dowodowe wzięte z izolacji nie stanowią dostatecznej podstawy do ustalenia faktu sprawy (w tym sensie są one poszlakami). w którym brak jest oryginału dokumentu (dowód pierwotny). Wiele wspólnego z domniemaniami faktycznymi mają tak zwane reguły dowodu prima facie – są to reguły ustanowione przez sąd. dokonuje oględzin etc. strona. Dowód bezpośredni – dowód. w przypadku oględzin sędzia). iż wniosek nasuwa się z oczywistością już na pierwszy rzut oka (prima facie). biegłych.  Domniemania faktyczne (presumptiones hominis) – zostały przyjęte przez sąd lub inny organ stosujący prawo w oparciu o zasady doświadczenia. ale są świadkowie lub notatki. gdy istnieje zespół zgodnych.

to jednak zachowały one pewne elementy legalnej oceny dowodów. by dowód mógł zostać uznany za przeprowadzony (tzw. Prawo do swobodnej oceny dowodów nie oznacza prawa do dowolnej oceny dowodów. XIX wiek stopniowo rozprzestrzeniał zasady swobodnej oceny dowodów w krajach europejskich. warunki które muszą być spełnione. Zasady oceny dowodów Zasadami oceny dowodów nazywamy te wszystkie zasady. która wprowadziła ocenę dowodów według wewnętrznego przekonania (conviction intime) sędziego. zasady nauki i techniki c. Swobodna ocena powinna respektować następujące kryteria: a. zasady doświadczenia życiowego Ocena dowodów naruszająca wymienione wyżej zasady nie mieści się w ramach swobodnej oceny dowodów i nie podlega ochronie przez prawo. zwłaszcza gdy są one sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym i w tym sensie arbitralne. rzecz lub inny środek dowodowy na podstawie której uzyskać można wiarygodną informację. legalne dyrektywy dowodowe). zasady logiki b. • Współcześnie zasada swobodnej oceny dowodów funkcjonuje w dwóch wariantach: zasady swobodnej i niekontrolowanej oceny dowodów – funkcjonuje tam. zasady swobodnej i kontrolowanej oceny dowodów – przewidują kontrole ustaleń faktycznych przez sądy wyższe oraz nakładają na sąd obowiązek uzasadnienia swojej decyzji w kwestiach faktycznych. gdzie ustalenia faktyczne sądu I instancji nie podlegają kontroli przez sąd odwoławczy (system kasacyjny) i tam. • 42 . które określają kryteria jakie muszą być spełnione by organ stosujący prawo mógł uznać dane twierdzenie z udowodnione. W systemie kasacyjnym oraz w systemie ławy przysięgłych zwykle przewiduje się pewne możliwości korygowania ustaleń faktycznych sądu I instancji. Istnieją normy prawne określające w sposób wiążący. W średniowieczu prawo było oparte na zasadzie legalnej oceny dowodów. Przełomem była Wielka Rewolucja Francuska. Współczesne systemy prawne opierają się na zasadzie swobodnej oceny dowodów. gdzie werdykt w kwestii faktów jest zastrzeżony dla ławy przysięgłych i jest uważany za ostateczny. Ława przysięgłych nie musi uzasadniać swojej decyzji.Podstawowe kategorie dowodów w sensie czynnościowym: • Zeznania świadków • Przesłuchanie stron • Opinia biegłych • Dokumenty • Oględziny Jako dowód można wykorzystać w zasadzie każda osobę. Historycznie wyróżniamy dwie podstawowe zasady oceny dowodów: • Zasada legalnej oceny dowodów • Zasada swobodnej oceny dowodów Proces rzymski był oparty na zasadzie swobodnej oceny dowodów i stopniowo ewoluował w kierunku legalnej oceny dowodów.

Formy procesu Strony w postępowaniu cywilnym to powód – ten. groźby. B. Przywileje dowodowe – prawo do nie udzielania informacji (prawo odmowy zeznań). Zakazy dowodowe – służą przede wszystkim ochronie podstawowych praw i wolności obywatelskich. Zasada res iudicata pro veritate habetur – z chwilą. zasady i instytucje ograniczające poznanie prawdy w postępowaniu: I. Zakaz informatinis In peius – jeżeli środka odwoławczego nie wniesiono na niekorzyść oskarżonego to zasadniczo nie można zmienić wyroku na jego niekorzyść nawet gdyby okazało się. iż zasługuje on na surowszą karę. • Sąd nie może z urzędu uwzględnić żadnych roszczeń. powództwem. wyjaśnienia. zmiany powództwa czy też aktu oskarżenia (zasada dyspozycyjności) 43 . Dwie formy postępowania procesowego: 1) Forma kontradyktoryjna – proces jest zorganizowany w formie sporu stron przed bezstronnym sądem. Strony decydują o tym czy: • Wszcząć proces czy też nie – zasada skarbowości. o których dowiedział się przy spowiedzi”. proces nie może być wszczęty z urzędu. III. o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. Strony w postępowaniu karnym to oskarżony i oskarżyciel. a nawet podstęp). Zakazy dowodu określonych faktów np. uznania. środki odwoławcze muszą być składane w przewidzianym terminie. Rola sądu jest całkowicie bierna i ogranicza się do wydania wyroku oraz pieczy nad tym by przestrzegano przepisów prawa. z którymi nie wystąpiły strony. b. który wystąpił lub na rzecz którego wystąpiono ze skargą. nie może orzekać ponad te żądania i jest związany wnioskami stron co do cofnięcia. Obrońcy co do faktów. Zakazy stosowania określonych środków dowodowych np. bo po ich upływie strona traci prawo do ich wniesienia. oraz określone środki chemiczne lub techniczne. tajnością wyborów do ciał przedstawicielskich. gdy od orzeczenia nie przysługuje środek odwoławczy staje się ono prawomocne formalnie i niepodważalne. V. związane z tajemnicą narady sędziowskiej. IV. pozwany – ten przeciwko ta skarga została skierowana. ani przez innego przedstawiciela władzy publicznej. przez sąd. strony są wyłącznymi dysponentami całego procesu. zeznania lub oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. C. „nie wolno przesłuchiwać jako świadków: a. Domniemania prawne II. Zasada formalizmu procesowego – czynności procesowe muszą być dokonywane w określonej formie. Trzy podstawowe kategorie zakazów dowodowych: A. iż jest oparte na błędnych ustaleniach faktycznych.Problem ustalenia prawdy w procesie Reguły. nawet gdyby okazało się. Zakazy stosowania określonych metod dowodowych np. gdy informacje uzyskano stosując przymus fizyczny lub psychiczny (tortury. Duchownego co do faktów. nawet gdyby ustalenia sądu I instancji były błędne.

błędna ocena materiału dowodowego. iż świadek jest słuchany przez stronę. Duże znaczenie w tym procesie ma instytucja „krzyżowego ognia pytań” (cross – examination) polegająca na ty. 3 podstawowe kategorie środków odwoławczych: • Kasacje • Rewizje • Apelacje Kontroli kasacyjnej podlegają wyłącznie ustalenia prawne.78 konstytucji). może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpatrzenia lub orzec co do istoty sprawy. a wypuścić ją dopiero przy ogłaszaniu wyroku. a następnie przez jej przeciwnika starającego się podważyć jego wiarygodność. Sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy. Postępowanie rewizyjne obejmuje ustalenia prawne i faktyczne. Tutaj proces nie jest zorganizowany w formie sporu stron. prokurator) • Sąd może uwzględniać roszczenia czy żądania nie zgłoszone przez strony i nie jest w tym zakresie związany ich wnioskami • Sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi stron. kasatoryjne) i przekazuje sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpoznania. 44 • . Współcześnie nie spotyka się z czystymi formami kontradyktoryjnymi czy inkwizycyjnymi. Funkcję sędziego w procesie anglosaskim określa twierdzenie – przed rozpoczęciem procesu sędzia powinien nabrać do ust święconej wody. Strony a nie sąd powołują i przesłuchują świadków oraz prowadzą inne dowody. Sąd kasacyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. błąd co do faktu (error facti) – nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. w szczególności : • Postępowanie jest wszczynane przez sąd lub organ władzy publicznej (np. które uznaje on za niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. Więcej elementów inkwizycyjnych występuje w procesie karnym niż w cywilnym. która go powołała. Proces anglosaski jest bliższy ideałowi formy kontradyktorycznej niż proces kontynentalny. jest to powtórzenie przed postępowania sądem niższym. rola stron ogranicza się do przekazywania sądowi informacji. 2) Forma inkwizycyjna – stanowi przeciwieństwo formy kontradyktorycznej. proces ma zwykle strukturę mieszaną. a wyłącznie uchyla zaskarżone orzeczenie (o. to ze względu na znacznie silniejszą obecność pierwiastka publicznego w tym pierwszym. nie orzeka co do istoty sprawy. nie może uwzględniać żadnych faktów ani dowodów na które nie powołały się strony oraz nie może prowadzić postępowania dowodowego z urzędu. a postępowanie jest prowadzone z urzędu przez sąd.Sąd jest związany wnioskami dowodowymi stron. obejmuje prowadzenie postępowania dowodowego. Sąd rewizyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. Postępowanie odwoławcze Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art. może uwzględniać fakty i dowody niezawnioskowane przez strony i zasadniczo prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu. Postępowanie odwoławcze jest elementem demokratycznego porządku prawnego. Podstawą tego postępowania może być błąd co do prawa (error iuris) – sąd błędnie zastosował prawo lub dokonał błędnej jej wykładni. Postępowanie apelacyjne obejmuje ustalenia faktyczne i prawne.

Odwołuje się do tego szczególnie prawo cywilne. zawarcie umowy. Skargę o wznowienie postępowania rozpatrują sądy okręgowe i apelacyjne. Kategoria działań obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę ludzkich zachowań jak: zawarcie umowy. niezapłacenie podatku. popełnienie przestępstwa. wymierzenie mandatu. Zdarzenie prawne – kategoria faktów prawnych niezależnych od woli człowieka np. Od każdego orzeczenia nieprawomocnego co do meritum sprawy sądu I instancji przysługuje środek odwoławczy. zawarcie umowy. upływ czasu. np. natomiast nadzwyczajnym jest kasacja i wznowienie postępowania. non excusat). 45 . System polski 1. nieoddanie długu).Odróżnienie środków odwoławczych od orzeczeń nieprawomocnych (zwykłe środki odwoławcze) i orzeczeń prawomocnych (nadzwyczajne środki odwoławcze). Zwykłymi środkami odwoławczymi jest: • apelacja – od orzeczeń sądów I instancji • kasacja – od orzeczeń II instancji Nadzwyczajnym środkiem odwoławczym w sprawach cywilnych jest wznowienie postępowania. oddanie długu jak i zaniechania (nieudzielanie pomocy. Obejmuje działania takie jak: płacenie podatku. łożenie rodziców na utrzymanie dzieci) i stosunku czysto normatywnego. klęska żywiołowa. ex delicto). które podejmujemy by wywołać skutki prawne. wydanie wyroku sądowego czy uchwalenie konstytucji. np. ale je z mocy prawa wywołują. Dzielą się na: zgodne z prawem = fakty prawne (wywołują skutki prawne) i czyny niezgodne z prawem = czyny niedozwolone (delikty cywilne – odpowiedzialność. W sprawach karnych przyjęto model dwuinstancyjny. XII STOSUNEK PRAWNY Stosunek prawny – to stosunek społeczny uregulowany przez normę prawną. urodzenie. że nie wiemy o ich treści nie zwalnia nas od odpowiedzialności (ignoratia iuris nocet. które zmierzają do wywołania skutków prawnych. Działania – kategoria faktów prawnych zależnych od woli człowieka – ludzkie zachowanie. Elementy stosunku prawnego: • fakty prawne – każde zdarzenie powodujące powstanie. rozpatruje kasacje. zwykłym środkiem odwoławczym jest apelacja. Kwestionowanie orzeczeń prawomocnych jest dużo bardziej ograniczone i odnosi się do wyjątkowo poważnych naruszeń prawa. Przepisy prawne nakładają na nas obowiązki. śmierć. ustanie bądź zmianę treści stosunku prawnego. W sprawach cywilnych przyjęto model postępowania trójinstancyjnego. tetycznego (nie uświadamianego sobie przez strony). a fakt. Stosunki prawne mogą mieć charakter dwustronny (małżeństwo) lub wielostronny (spółka). Akty prawne – działania. czyli zdarzenie wywołujące jakieś skutki prawne. sądy powszechne • rejonowe • okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroku sądu rejonowego • apelacyjne – apelacje od wyroku sądu okręgowego jako sądu I instancji • sąd najwyższy – sprawuje nadzór judykacyjny przed sądami powszechnymi. Może przybrać formę stosunku faktycznego (uświadamianego sobie przez strony. Czyny – działania.

). organizacje. • wielostronne – np. Osobą fizyczną – jest każdy człowiek od urodzenia do śmierci. pozwany. a traci z chwilą śmierci. akty stosowania prawa • akty konstytutywne – akty tworzące nowy stan prawny. • akty deklaratoryjne – akty potwierdzające istniejący stan prawny. zaburzenia psychiczne. występek – z obu jeżeli przepis prawny taką możliwość przewiduje. np. 2. pijaństwo. grupy ludzkie. jeżeli wykluczają możliwość kierowania swoim postępowaniem. Zdolność prawna – zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. przyjęcie lub odrzucenie spadku. podmioty stosunku prawnego – mogą nimi być jednostki. i częściowo osoby fizyczne. Czynami niezgodnymi z prawem są: wyrządzenie szkody – nie wykonanie lub nie należyte wykonanie zobowiązania (kodeks cywilny). czynności prawne – oświadczenie woli przynajmniej jednej strony. Zbrodnie popełnia się umyślnie. W prawie międzynarodowym publicznym podmiotami są państwa. organizacje międzynarod. wyrok rozwodowy. umowy. umowy. wykroczenia. wina nieumyślna – sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc). Czynności dokonane przez osoby nie mające zdolności do czynności prawnych są nieważne. Stopnie winy: 1. • dwustronne – np. jest zdolnością stopniowalną. wyrok ustalający treść umowy 3. W prawie konstytucyjnym i administracyjnym podmiotami prawa są obywatele i organy państwa. niedorozwój umysłowy. Zdolność do czynności prawnej osoby fizycznej zależy od wieku oraz od tego. W prawie cywilnym – osoby fizyczne i prawne). ale go popełnia na skutek nie zachowania należytej staranności. przestępstwa: zbrodnie (czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą) i występki (czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych. • 46 . Podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego może być choroba psychiczna. ubezwłasnowolnieni całkowicie. jednak prawa i zobowiązania majątkowe nabywa gdy się urodzi żywe. czy jest ona ubezwłasnowolniona. porzucenie rzeczy. nabywa się ją z chwilą urodzenia. narkomania. Można ją scharakteryzować przez zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej. Zdolność prawną ma także dziecko poczęte (nasciturus).Akty prawne: 1. itd. mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć. zmierzające do wywołania skutków prawnych. wina umyślna – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewidując zamiar jego popełnienia na to się godzi (zamiar wynikowy). testament. Rodzaje zdolności do czynności prawnych: • brak zdolności do czynności prawnych – osoby poniżej 13 roku życia. Zdolność do czynności prawnych – zdolność do nabywania praw i obowiązków za pośrednictwem własnych działań. akty tworzenia prawa 2. np. W prawie procesowym – sąd i strony procesowe (powód. • jednostronne – np.

naukowe.ograniczona zdolności do czynności prawnych – osoby od 13 do 18 roku życia oraz ubezwłasnowolnione częściowo. Może mieć niezależny od osób fizycznych majątek. szkoły wyższe. Mogą samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych. • • 47 . która wyposaża fundację w majątek i określa sposób i cele jej działania.  fundacje – substratem fundacji jest określony majątek. budynki. banki. itd.  przedmioty niematerialne – zalicza się dobra o charakterze intelektualnym (utwory artystyczne. fundator – osoba. • pełna zdolności do czynności prawnych – osoby. dobra osobiste – godność człowieka. banki. spółki handlowe. Inny podział:  korporacje – substratem korporacji są ludzie związani przez członkostwo. które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione.. przedsiębiorstwa państwowe.  inne przedmioty materialne – ciecze. korporacje mogą realizować cele gospodarcze (spółdzielnie. Kategorie osób prawnych:  skarb państwa – państwo występujące jako podmiot stosunków cywilno – prawnych. gazy i kopaliny. muzea. Osoba prawna – każda jednostka organizacyjna z przyznaną zdolnością prawną. fundacje. gdyż nie posiadają dostatecznie zindywidualizowanej i wyodrębnionej postaci. itd. Organ osoby prawnej – osoba lub osoby mogące działać w imieniu osoby prawnej (zaciągać zobowiązania i nabywać uprawnienia). banki. stowarzyszenia. spółki handlowe) i pozagospodarcze (partie polityczne. partie polityczne. której potrzebna jest pomoc do prowadzenia własnych spraw (kuratela). części budynków. może nabywać prawa i obowiązki we własnym imieniu niezależnie od osób fizycznych. jednakże tylko osobę pełnoletnią..  państwowe osoby prawne – np. Osoba prawna nie może być podmiotem praw i obowiązków specyficznych dla osób fizycznych. decydują oni o jej działalności i przez składki czy udziały tworzą majątek korporacji.  inne osoby prawne – jednostki samorządu terytorialnego. stowarzyszenia). Realizuje zdolność prawną za pośrednictwem swoich organów. dobre imię. superficies solo cedit – to co znajduje się na gruncie stanowi jego część składową i nie może stanowić odrębnego przedmiotu własności. papiery wartościowe). pieniądze jako miernik wartości. zalicza się tu również przedsiębiorstwa. nie są uważane przez prawników za rzeczy. Różnicą między ruchomościami i nieruchomościami jest to iż umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. przedmiot stosunku prawnego – mogą być:  rzeczy – przedmioty materialne o ruchome o nieruchome = nieruchomości – grunty. które wchodzą w jej skład. którym odpowiada za swoje zobowiązania. Ubezwłasnowolnić częściowo osobę można z tych samych powodów co całkowicie.

Takie obowiązki sprzężone z sankcjami nazywa się obowiązkami doskonałymi. 2. bo wówczas zwykle wynikające z tych praw obowiązki organów państwowych nie są zabezpieczone żadną sankcją. „zezwala się”. do obrony. że jedna ze stron może czegoś żądać. prawo własności.obowiązki są z reguły sprzężone z sankcjami. Uprawnienia pozytywne – korelatywnie sprzężone z nakazem. c. • Kompetencje – uprawnienia do tworzenia uprawnień lub obowiązków na rzecz innych osób. są skuteczne tylko miedzy stronami (in partes) określonego stosunku prawnego. Stwierdzenie. np. Prawa podmiotowe – szczególnie istotne kompleksy uprawnień prostych. o Złożone – kompleksy uprawnień prostych. które nie są sprzężone z sankcjami. Uprawnienia wyraża się w tekstach prawnych za pośrednictwem zwrotu: „wolno”. Są to obowiązki. • zachowania się treść stosunku prawnego – uprawnienia i obowiązki tego stosunku. uprawnienia in personam – uprawnienie wobec konkretnej osoby. Dzieli się je na obowiązki pozytywne (nakazy) i negatywne (zakazy). gdy nie implikują żadnych roszczeń po stronie adresatów tych praw. którą wiążą i dlatego nie trzeba ich sankcjonować (ciężary). a druga jest zobowiązana do czegoś. 48 . Uprawnienia mogą być: o Proste – uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy lub uprawnienie wierzyciela pożądania by dłużnik spełnił świadczenie. one tworzą między stronami więź prawną (vinculum iuris) Więź prawna polega na tym. która narusza dane uprawnienia. Inny podział uprawnień: 1. Obowiązki ograniczają sferę wolności adresata normy prawnej. Hochfelda: • Roszczenia • Wolności – odpowiedniki zezwoleń. Zezwolenia (dozwolenia) – nie są sprzężone z obowiązkami. Ciężary odgrywają szczególną rolę w prawie procesowym np. Roszczenie – domaganie się od określonej osoby. Z obowiązkami nie doskonałymi spotykamy się często w przypadkach praw socjalnych. że jakiś czyn nie jest zakazany i nakazany. „jest dozwolone”. Zezwolenia są uprawnieniami do własnych zachowań. „ma prawo”. „może”. b. Z analitycznego punktu widzenia uprawnienia i obowiązki scharakteryzować można jako dwa odrębne rodzaje modalności normatywnej. ciężar dowodu. Klasyfikacja uprawnień według W. uprawnienia in rem publicam – uprawnienia przysługujące adresatowi normy prawnej wyłącznie wobec państwa. do prywatności. Kategorie uprawnień: a. które są ustanawiane w interesie jednostki. by zachowała się w określony sposób – by spełniła swój obowiązek. 3. uprawnienia in rem – uprawnienia skuteczne wobec każdej osoby (erga omnes). Uprawnienia negatywne – korelatywnie sprzężony z zakazem po stronie jednego pomiotów. by podmiot podjął określone działanie. Obowiązkami niedoskonałymi są natomiast te obowiązki.

• Immunitety – uprawnienia sprowadzające się do tego. 49 . Jest to forma przywileju dla wyróżnionej grupy osób. ze jakiś podmiot jest wyłączony spod kompetencji określonego organu.

II. do czystego środowiska. religijne. odnoszącą się do sposobu sprawowania władzy. zwolennicy uważają ją za zasadę ustrojowa. a zwłaszcza wolność przekonań. czego mu prawo nie zabrania. prawo do wypoczynku i mieszkania. a nie na kaprysie rządzących (government of law. ekonomiczne. Prawa socjalne mają charakter pozytywne. w Anglii rządów prawa (The rule of law). not of men). Istota praw wolnościowych polega na ochronie pewnych sfer ludzkiego życia i aktywności przed ingerencją państwa i osób trzecich. a nawet cała społeczność międzynarodowa. prawo własności. mniejszości etniczne. Wspólne dla idei państwa prawa i rządów prawa jest przekonanie. sumienia i wolność wyznania (prawa I generacji). organom państwa natomiast to tylko na co im prawo wyraźnie zezwala. które zagwarantują słuszność i racjonalność prawa. 50 . prawa do zachowania wspólnego dziedzictwa biologicznego i kulturowego. wolność słowa i wolność zrzeszania się oraz związane z tymi wolnościami wolności polityczne i religijne. Nie jest warunkiem praworządności formalnej słuszność i racjonalność prawa. W Niemczech przyjęła postać idei państwa prawa (Rechtsstaat). prawo do pomocy humanitarnej. Zakres podmiotowy zasady praworządności: I. Drugi pogląd – odnosi zasadę praworządności nie tylko do działań państwa. Należa tutaj prawa: prawo do samostanowienia. Zasada praworządności kształtowała się w toku XVIII i XIX wieku w Niemczech i Anglii. XIII PAŃSTWO PRAWA Praworządność – zobowiązuje określone kategorie podmiotów do przestrzegania prawa. kulturalne: prawo do pracy.prawo spełnia warunki formalne oraz określone warunki materialne. Zasada praworządności materialnej. prawa całych grup – narody. bo zobowiązują organy i służby państwowe do zapewnienia obywatelom określonych usługi świadczeń. ale także do zachowań obywateli (szerokie pojmowanie zasady praworządności).Kategorie doniosłych uprawnień nazywa się prawami i wolnościami człowieka i obywatela. Nazywa się je również prawami negatywnymi. Prawa III generacji to prawa poszczególnych jednostek ludzkich. Pierwszy pogląd – zasada odnosi się wyłącznie do działań organów państwa (wąskie działanie zasady praworządności). Współcześnie zasada państwa prawa stanowi fundament wszystkich demokratycznych i liberalnych państw. Zasada praworządności formalnej – praworządność to obowiązek przestrzegania prawa bez względu na jego treść. że sprawowanie władzy musi się opierać na regułach prawa. językowe. Prawa II generacji to prawa socjalne. w którym te podmioty rzeczywiście podporządkowują się obowiązkowi przestrzegania prawa tak jak go ujmuje zasada praworządności. że w państwie praworządnym obywatelowi jest wolno to wszystko. Wspólna jest też zasada. Tutaj zalicza się: prawo do życia. prawo do opieki socjalnej i zdrowotnej. do nauki. ponieważ z ich istnieniem wiąże się zakaz ingerencji osób trzecich w sferę chronioną przez prawo. Przeczytać rozdział do końca. jest to również stan faktyczny. do pokoju.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful