Wstęp do prawoznawstwa

:
I Charakterystyka nauk prawnych:
Nauka: • interpretacja pragmatyczna – uczenie się, zdobywanie wiedzy • interpretacja pragmatyczna – rezultat procesu zdobywania wiedzy, pewien zespół twierdzeń spełniających określone kryteria Klasyfikacja nauk: • nauki społeczne i przyrodnicze – różnią się przedmiotem badań (społeczeństwo, przyroda) • nauki teoretyczne (nauki, których zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie procesów i zjawisk. Poszukują odpowiedzi na pytania „jak jest?” Np. historia, socjologia, ekonomia, fizyka i biologia) Są to nauki deskryptywne. Praktyczne – ich celem jest formułowanie uzasadnianie różnego rodzaju norm, dyrektyw, ocen i wzorów zachowania. Pyt. „jak być powinno?”, ściślej „jak powinniśmy się zachować?” Np. nauki inżynieryjne, medyczne, etyka normatywna, gramatyka. Nauki normatywne. • Nauki empiryczne – uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do szeroko rozumianego doświadczenia (obserwacji, eksperymentu). Np. fizyka, geogr., socjolog, psycholog, Formalne – brak odwołań do doświadczenia, uzasadnianie twierdzeń (dowodzenie) polega na wyprowadzaniu twierdz w oparciu o reguły inferencyjne (wnioskowania) z innych twierdzeń przy czym niektóre z ostatnich przyjmuje się bez dowodu (aksjomaty). Np. matematyka, logika formalna Nauki prawne należą do grupy nauk społecznych i podejmują zagadnienia charakterystyczne zarówno dla nauk teoretycznych, jak i praktycznych oraz jak dla empirycznych i formalnych. Nauki prawne – grupa nauk społ., których przedmiotem badawczym jest analiza norm prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno – prawnych. Podział nauk prawnych: • Filozoficzne • Pozytywne o prawie o Systematyczne o Historyczne Trzy podstawowe typy n. prawnych nauczane na uniwersytetach: • Filozofii (teorii) prawa • Szczegółowym naukom o prawie (dogmatyka prawnicza) • Naukom historyczno – prawnym Metody analizy prawa: • Językowo – logiczne (wyjaśnianie, interpretowanie i porządkowanie przepisów prawnych) • Socjologiczne (socjologia empiryczna – badania ankietowe, wywiad, wnioskowania statystyczne, bad. panelowe i obserwacja uczestnicząca) • Psychologiczne (ustalanie poczytalności sprawcy, resocjalizacja

1

Logika: • Formalna – sformalizowane rachunki o L. klasyczna – rachunek zdań, nazw, kwantyfikatorów o L. deontyczna – rachunek logiczny zajmujący się operacjami na zdaniach, w których występują zdania normatywne Np. jest nakazane, dozwolone itp. • Nieformalna (teoria argumentacji) – przytaczanie argumentów na rzecz (arg. pro) i przeciwko określonej tezie (arg. contra).

II Pojęcie prawa i jego funkcje:
Prawo (realizm prawniczy) • zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych (prawo w książkach), • zbiór decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników (prawo w działaniu), • prawo to pewne przeżycie psychiczne człowieka (L. Petrażycki), • zbiór norm słusznych, które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury człowieka (prawo natury) Prawo (pozytywistycznie, J. Austin – teoria imperatywu) – rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą zastosowania przymusu. Prawo i moralność to dwa różne i niezależne od siebie porządki normatywne. Wg tej teorii elementami konstytutywnymi prawa są: • rozkaz • suwerenność władzy • obowiązek wykonania • sankcja przymusu Nieodłącznym elementem prawa jest fakt, że na straży jego norm stoi przymus państwowy. Współczesny pozytywizm – H. L. A. Hart – prawo nie da się jednoznacznie zdefiniować, gdyż obejmuje normy różnego rodzaju (prawo stanowione i zwyczajowe, wewnętrzne i międzynarodowe publiczne, karne i cywilne). Prawo – „ zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy. Prawo, państwo i przymus – nierozerwalny trójkąt dla pozytywistów. Prawo natury – katolicka koncepcja, św. Augustyn i św. Tomasz. Koncepcja laicka L. Fuller. Obok prawa pozytywnego, którego źródłem są akty władzy państwowej, istnieje jeszcze prawo natury, którego ostatecznym źródłem jest albo bóg (doktryna katolicka)albo właściwości natury człowieka (Grocjusz Hobes Locke) lub zasady współżycia w społeczeństwie L. Fuller. Lex – normy zawarte w tekstach prawnych ( ustawach, aktach podstawowych i precedensach) Ius – normy zawarte w tekstach prawnych, zasady sprawiedliwości czy moralności politycznej, które uważa za wiążące nawet wtedy gdy nie zostały zapisane w żadnym tekście prawnym. Dla pozytywistów prawo = Lex Dla nie pozytywistów prawo = Ius Prawo przedmiotowe to prawo pozytywne – ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie. Prawo podmiotowe to ogół uprawnień, które na różnych zasadach przypisujemy jednostce. Pozytywiści – jednostka nie może mieć żadnych innych uprawnień poza tymi, które przyznało jej państwo.

2

Nie pozytywiści – kategoria prawa podmiotowego jest pierwotna wobec prawa przedmiotowego – jednostka ma pewne prawa bez względu na to czy państwo gotowe jest je uznać czy też nie. Prawo wewnętrzne a międzynarodowe publiczne: Prawo wewnętrzne – reguluje stosunki wew. na terytorium danego państwa, Prawo międzynarodowe publiczne (prawo traktatowe) – normuje stosunki między państwami, mniejsza skuteczność, Prawo międzynarodowe Podmioty prawa Państwa, organizacje międzynarodowe (ONZ, NATO), w kontekście niektórych traktatów – osoby fizyczne Źródła Kreowane jednostronnie Powstają w drodze umów dwustronnych przez organy państwowe lub wielostronnych (konwencje lub (ustawy, precedensy sądowe) traktaty) Sankcje Przymus Dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań; w szczególnych przypadkach sankcje gosp., użycie sił zbrojnych Pierwszeństwo prawa międzynarodowego nad prawem wewnętrznym – w razie konfliktu normy prawa wewnętrznego z normą prawa międzynarodowego ta ostatnia przeważa. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych. Prawo międzynarodowe prywatne – gałąź prawa wewnętrznego, ma charakter kolizyjny, normuje stosunki prawne ( gł. cywilno – prawne, w których występuje element obcy), określenie jakie prawo będzie właściwe dla wszelkich roszczeń wynikających ze stosunków tego typu. Funkcje prawa: • kontroli zachowań (regulacja zachowań) o normatywne – normy oddziałują na zachowanie, działają przez ludzką świadomość, norma nie może wpływać na nasze zachowanie jeżeli nie znamy jej treści o pozanormatywne – oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery, pola minowe, infrastruktury – drogi, linie elektryczne, telefoniczne, systemowe – zwiększenie popytu, inflacji, przyjęcie określonej struktury administracyjnej), środki pozanormatywne mogą wpływać na nas bez naszej wiedzy Podstawowa funkcja normy – takie wpływanie na zachowanie by podejmowane działanie było pożądane przez normodawce powstrzymywanie się od działań niepożądanych Sankcja – dolegliwość, która poniesie adresat normy na wypadek niestosowania się do normy. Gratyfikacja – nagroda, która otrzyma w sytuacji zachowania się zgodnie z normą. N. Bobbio – podział systemów: o represyjne – operują zakazami i sankcjami, nastawione na ochronę porządku i bezpieczeństwa o promocyjne – odwołują się do nakazów i nagród, ich zadaniem jest realizacja programów społecznych (rozwój gospodarczy, opieka socjalna) • rozdziału dóbr i ciężarów – rozdzielanie dóbr, ciężarów, uprawnień, obowiązków między członków danego społeczeństwa Prawo wewnętrzne Osoby fizyczne, prawne, instytucje

3

Sprawiedliwość (wg J. Rawls) – podstawowa cnota instytucji społecznych, najważniejsza cnota prawa. Zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) – osoby, sytuacje, stany rzeczy, które są pod istotnymi względami podobne powinny byś traktowane podobnie. Reguły sprawiedliwości materialnej: o reguły sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej)  każdemu stosownie do pracy  każdemu stosownie do potrzeb  każdemu do zasług  każdemu stosownie do pozycji społecznej  każdemu to samo (elitarystyczna) – skrajna interpretacja Żaden system prawa nie może się bez tych reguł obejść. o reguły sprawiedliwości komutatywnej (wymiennej) Standardy sprawiedliwości proceduralnej (reguły): o zasada bezstronności i niezawisłości sądu, o równości stron o prawo do obrony • regulacji konfliktów Konflikt – sytuacja w której jedna ze stron występuje z żądaniami, roszczeniami, twierdzeniami, które druga strona kwestionuje. Rodzaje konfliktów: 1. ze wzgl. na strony: o dwubiegunowe – 2 strony o wielobiegunowe – więcej stron 2. ze wzgl. na rodzaj strony: o indywidualne o kolektywne Metody rozwiązywania konfliktów: o tryb kontraktowy (bezpośrednia metoda regulacji konfliktów) – same strony rozwiązują konflikt, autonomia stron (decydują o zasadach, procedurze rozwiązania sporu), dobrowolne porozumienie – umowa (konsensus) o mediacyjno – koncyliacyjny ( mediator, koncyliator – pomocnik i Pośrednia metoda doradca stron, nie ma uprawnień władczych), pełna autonomia co regulacji do wyboru mediatora, a także co do procedury prowadzenia konfliktów rokowań oraz zasad rozwiązywania konfliktu biorą udział os. o arbitrażowy – strony mają wpływ na wybór arbitra, procedury trzecie rokowań oraz zasady rozwiązania sporu lecz decyzja arbitra ma charakter władczy i jest wiążąca dla stron oraz może być przymusowo wyegzekwowana o adjudykacyjny – postępowanie wg określonych procedur i zasad, strony nie mają wpływu na wybór adudykatora,

4

III Prawo a moralność:
Innymi systemami normatywnymi, za pomocą których poddaje się kontroli zachowanie człowieka jest: • Religia • Obyczaj • Moralność itp. Etos – ogół norm społecznych, regulujących zachowania członków danego społeczeństwa; skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi. Moralność – obejmuje te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. PRAWO (norma prawna) Stopień formalizacji i instytucjonalizacji b. sformalizowane i zinstytucjonalizowane; specjale procedury tworzenia i stosowania norm, skomplikowane układy instytucji i procedur (parlament, administracja, sądy, więzienia); może być tworzone, zmieniane i uchylane; Normy p są bardziej precyzyjne i określone. Uzasadnienie tetyczne – źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego (ustawa-sejm, rozporządzenie - rada ministrów); MORALNŚĆ (norma moralna) System niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany; brak możliwości zmian; proces powstawania norm moralnych – spontaniczny; nie podlega dekretowaniu; bardzo ogólne wskazania; Uzasadnienie aksjologiczne; zaczyna obowiązywać, gdy upowszechni się przekonanie, że określone zachowanie jest dobre (złe), słuszne (niesłuszne), w związku z tym norma moralna określa sposób zachowania; źródło – spontanicznie rozwijające się oceny, oparte o aprobatę społeczną; Niesproceduralizowane i wyczerpują się w różnego rodzaju aktach społ. potępienia i dezaprobaty; sankcje rozsiane Odpowiedzialność doxatyczna – odpowiedzialność za motywy, intencje i przekonania (nie życz bliźniemu co tobie nie miłe) Osoby fizyczne Nie jest strukturalnie powiązana z państwem;

Obowiązywanie norm

Sankcje

Przedmiot regulacji

sformalizowane i zinstytucjonalizowane, wymierzane przez specjalne organy sądy, w specjalnym trybie (proces), po zastosowaniu procedury; sankcje skupione Zewnętrzne zachowania ludzi; wina – podstawowa forma odpowiedzialności prawnej;

Podmioty Stosunek do państwa

Osoby fizyczne; organizacje, instytucje (osoby prawne) Strukturalnie powiązane z państwem; organy państw. tworzą, zmieniają i uchylają normy prawne;

5

uszkodzenia ciała. Prawo – istotny czynnik aktywnie kształtujący przekonania moralne (walka z nietolerancją. dobra wiara. powszechnie akceptowane reguły moralności publicznej. iż prawo powinno respektować przekonania moralne większości społeczeństwa) • Walidacyjne – jak niezgodność prawa z normami moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych. regulowane wyłącznie przez prawo. religijna. Prawo jest stanowione zgodnie z wolą społeczną. ani obywatele do jej przestrzegania. dyskryminacją rasową. kradzieży) o Przepisy odsyłające – odsyłają do innych przepisów. szczególne okrucieństwo. społeczno – gospodarczego przeznaczenia prawa. które reguluje moralność. o Krzyżowanie się moralności i prawa – istnieją takie zachowania. Formuła Radbrucha – jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne. a nie przez moralność oraz zachowania regulowane i przez prawo i przez moralność. rażąca niewdzięczność. zasada współżycia społecznego (stosunki międzyludzkie). w razie braku szanowania prawo może przestać obowiązywać. klauzury generalne – przepisy. 6 . inne klauzule generalne (przepisy) – do ustalonych zwyczajów. Nie pozytywiści – dowodzą. niesprawiedliwość prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie – (Dura Lex sed Lex) jeśli prawidłowo je ustanowiono i nie uchylono. że też pozytywistów pozwala wprowadzać akty barbarzyństwa jeśli zatwierdzono je prawnie. – gosp.50 Techniki włączania wartości moralnych:  Bezpośrednia inkorporacja – pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (zakaz zabójstwa. niskie pobudki. zasad. a nie reguluje prawo. które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny określonych zachowań. formuła pozytywistyczna gwarantuje poczucie pewności i bezpieczeństwa. dwa różne i niezależne systemy normatywne. o Terminy wartościujące – wartości np. wzajemna pomoc. należytej staranności. reguł. o równouprawnienie kobiet). wierność małżeńska itd. Sfera regulacji wspólna dla prawa i moralności obejmująca sytuację:  gdzie prawo i moralność regulują zachowania tak samo – sfera regulacji zbieżnej  gdzie regulują zachowania odmiennie – sfera regulacji rozbieżnej (gdy dochodzi do zbiegu tych systemów uważa się. np. Związek prawa i moralności – prawo powinno respektować wartości moralne. • Funkcjonalne – jak normy moralne wpływają na treść norm prawnych i odwrotnie (jak prawo wpływa na treść przekonań moralnych) str.Relacje między prawem a moralnością: • Przedmiotowe – jaki zachodzi stosunek regulacji między prawem a moralnością: o Prawo to minimum moralności – zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych przez moralność. każdy czyn uregulowany przez prawo ma odpowiednik w regulacji moralnej. (spór pozytywistów z nie pozytywistami) Pozytywiści – rozdział prawa i moralności. to tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej stosowania. interesu społ.

iż są prawdziwe lub fałszywe. Normy nie mają charakteru opisowego (deskryptywnego). Przepis prawny – elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego. Pogląd odmawiający normą wartości logicznej nazywamy STANOWISKIEM NORM KOGNITYWISTYCZNYM. wyroku. Jeśli tekst prawny będzie składał się z artykułów (paragrafów. Wypowiedzi performatywne – służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych.  Dyspozycję (D) – określa wzór powinnego zachowania się. przy czym zwykle do rekonstrukcji jednej normy potrzeba wielu przepisów. nie odpowiadają na pytanie „jak jest”. lecz na pytanie „jak być powinno” – jak ktoś powinien się zachować. oceny i performatywy Zdanie – wypowiedź oznajmująca. której możemy przypisać wartość prawdy lub fałszu. rady. 59 i 60) Wszystkie koncepcje budowy normy prawnej posiadają te same elementy:  Hipotezę (H) – określa adresata normy oraz okoliczności. Formułuje nakazy. Określa zakres normowania normy. liter) to każdy artykuł (paragraf. Normy – należą do szerszej grupy wypowiedzi dyrektywnych obejmującej różnego rodzaju zalecenia. Jeden przepis prawny jest elementem wielu różnych norm prawnych (przepisy o obronie koniecznej i stanie najwyższej konieczności stosują się do wielu różnych przestępstw o których mówi k. wywołuje skutek nie istniejący przed ich użyciem. Zdaniami są tylko zdania oznajmujące. Normą nie można przypisać wartości logicznej. Dyrektywy . Normy i przepisy prawne Norma prawna – zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania. o których można orzec. wskazówki itd.nie można przypisać im wartości logicznej (lecz istnieje szczególna kategoria dyrektyw i ocen. Hipoteza określa zakres zastosowania normy. obowiązujące lub nie obowiązujące. w których powinien on zachować się w sposób przewidziany przez normę. mianowanie i odwołanie kogoś ze stanowiska.) będzie stanowił przepis prawny. punktów. 7 . dyrektywy (normy techniczne „jeżeli chcesz doprowadzić wodę do wrzenia to powinieneś ją podgrzać do temp.  Sankcję (S) – element normy. skuteczne lub nie skuteczne. Koncepcje budowy normy prawnej (strony 58. że są prawdziwe lub fałszywe. zawarcie umowy. ustępów. 100o”. Możemy o nich powiedzieć iż są słuszne lub nie słuszne. Podstawową funkcją normy jest sformułowanie określonej dyrektywy postępowania.IV NORMY PRAWNE I PRZEPISY PRAWNE Normy.k. małżeństwa. która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa pytania:  Kto i w jakich okolicznościach?  Jak powinien się zachować?  Jakie będą konsekwencje? (nie musi być w normie) Rekonstruuje się je z przepisów prawnych. który określa konsekwencję jakie nastąpią w sytuacji. a zatem nie można o nich powiedzieć. którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu np. zdania. zakazy lub dozwolenia (nakłada uprawnienia lub obowiązki).) Przepis prawny może pokrywać się z normą prawną jeśli znajdziemy w nim wszystkie elementy normy prawnej. Np. życzenia. wydanie ustawy. gdyby adresat zachował się nie zgonie z normą – naruszył ją. ustęp itd.

2. 4. muszą zawsze być respektowane przez strony 5.  Imperatywne (Ius cogens) – przepisy bezwzględnie obowiązujące – działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione wolą stron. państwa prawnego. Akty normatywne. zasada domniemania niewinności oskarżonego (In dubio pro reo – wątpliwości dowodowe należy rozstrzygać na korzyść 8 . wydawania określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności. Lech Wałęsa. Normy programowe (finalne. funkcjonariusz publiczny. prezydent Rzeczypospolitej)  Normy indywidualne – adresat jest oznaczony nazwą indywidualną. wzywa się Jana Kowalskiego w charakterze świadka… Normy. Normy ogólne i indywidualne (ze względu na sposób określenia adresata):  Normy generalne – adresat jest określony przez wskazanie jego cech (każdy człowiek. które dopiero mają zostać wydane. Normy indywidualno – konkretne to akty stosowania prawa np. 6. rozporządzenia). każda osoba wezwana w charakterze świadka…  Normy konkretne – odnoszą się do zachowań jednorazowych np. równości wobec prawa)  Zasady części systemu prawa – odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa np. zasady konstytucyjne (z. Przepisy nakazujące. gdy strony nie uregulowały swych stosunków w odmienny sposób niż to przewiduje dany przepis. przedsiębiorstwo Telex. 7. żołnierz.Podziały przepisów prawnych: 1. podziału władzy. nie zawisłości sądów. Zasady prawa i zwykłe normy prawne:  Zasady prawa:  Zady uniwersalne (całego systemu prawa) – np. Przepisy dyspozytywne i imperatywne:  Dyspozytywne (Ius dispositivum) – przepisy względnie obowiązujące – stosuje się je tylko wtedy. zwykle imieniem własnym np. strony mogą odstąpić od tych przepisów przyjmując inne postanowienia czy reguły. celowościowe) – nie wskazują one. jak powinien zachować się adresat normy. Określają zakres swobody czy wolności w regulowaniu swych stosunków. które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne to normy ogólne. w których zawarte są normy ogólne noszą nazwę aktów tworzenia prawa (konstytucja. wyroki sądowe. decyzje administracyjne. ale pokazują jaki cel powinien osiągnąć pozostawiając kwestię wyboru środków realizacji tego celu do jego dyspozycji. Ze względu na sposób określenia czynu:  Normy abstrakcyjne – odnoszą się do zachowań powtarzalnych np. instytucja państwowa. Przepisy odsyłające i blankietowe:  Odsyłające:  Systemowe – odsyłają do innych przepisów prawnych  Pozasystemowe – odsyłają do reguł czy zasad pozaprawnych (odsyłają do zasad współżycia społecznego)  Blankietowe – odsyłają do aktów normatywnych. Przepisy kompetencyjne – upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm. ustawy. zakazujące i dozwalające 3.

oskarżonego). Zdaniem Tryb. ♦ obowiązywanie w sensie faktycznym – normy. Mówi się wtedy o wewnętrznej hierarchii aktów normatywnych. (formuła mniej lub bardziej) 3. za których naruszenie organy państwowe pociągają do odpowiedzialności (normy stosowane przez organy państwowe). V OBOWIĄZYWANIE PRAWA: Reguły walidacyjne – reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz zawartych w nich przepisów prawnych. prawnych jedna z nich zostaje uznana za nie obowiązującą. Przepisy o prawach i wolnościach obywatelskich maja takie same cechy. interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę przede wszystkim zasady konstytucyjne. Zwykle normy funkcjonują w sposób albo albo. w razie sprzeczności zwykłych n. to testament jest ważny. R. które zostały prawidłowo ustanowione i nie zostały uchylone. Kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych: • Miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych – zasady są formułowane przede wszystkim w konstytucjach i ustawach • Ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w systemie prawa. jakiejś jego gałęzi lub nawet instytucji prawnej. jeżeli nie. zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania. Wszystkie normy prawne należy interpretować mając na względzie zasady systemu prawa. ponieważ uważa się. autonomii woli stron i wolności umów. jeśli natomiast świadków było mniej to jest nieważny. z. sprawiedliwe. „testament ustny musi być sporządzony w obecności co najmniej trzech świadków” (zwykła norma). co zwykłe normy prawne zawarte w danym akcie normatywnym. Dworkin – różnice między zasadami i zwykłymi normami podaje on na przykładzie dwóch następujących reguł: „nikt nie może odnosić korzyści z wyrządzonego zła” (zasada). w przypadku zasad prawnych ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko sformułowany – wiemy do jakiej formy testamentu odnosi się reguła o 3 świadkach. Zasady – mają charakter dyrektyw optymalizacyjnych – norm nakazujących realizację określonego w nich stanu rzeczy w możliwie największym stopniu. z. Konflikt zasad nie prowadzi do takich konsekwencji (brak derogacji którejkolwiek z nich). Zdaniem Dworkina różnica między zasadami i zwykłymi normami prawnymi sprowadza się zasadniczo do trzech podstawowych kwestii: 1. swobodnej oceny dowodów. 9 . że chociaż zasady mają tą samą moc prawną. O zastosowaniu zasad decyduje nie ich zakres zastosowania. ♦ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – normy spełniające przyjęte kryteria etyczne (słuszne. Obowiązywanie prawa: ♦ obowiązywanie w sensie normatywnym (systemowym) – normy. to normę należy zastosować. nie jest natomiast jasne jakich stanów faktycznych odnosi się nasza zasada 2. • Funkcja normy w procesach wykładni i stosowania prawa. to normy zastosować nie wolno – jeśli wiec testament ustny został sporządzony w obecności przynajmniej 3 świadków. ale ocena wagi i doniosłości zasady w rozstrzygnięciu danej sprawy. Konstyt. jeżeli zakres zwykłej normy został spełniony. moralne). to jednak odgrywają one rolę szczególną w procesach stosowania wykładni prawa.

derogacja milcząca = derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania – normodawca wprowadza nowe przepisy i nie uchyla poprzednich. ∗ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – nie obowiązują te normy prawne. Jeśli dochodzi do zbiegu reguły hierarchicznej z pozostałymi regułami to stosuje się zawsze regułę hierarchiczną. 2) należy zastosować względy celościowe. mają one treść: „traci moc ustawa z dnia… o …”. ustawy – sejm w trybie przewidzianym w konstytucji. ∗ norma prawna by obowiązywać musi zostać prawidłowo ogłoszona – opublikowana zgodnie z prawem. derogacja wyraźna – to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inna normę prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną – klauzule zawarte są w przepisach końcowych aktu normatywnego. Sąd może odmówić zastosowania w danym przypadku jednej z norm kolizujacych ze sobą: ∗ obowiązywanie w sensie faktycznym . ∗ obowiązują nie tylko normy ustanowione. zostały ustanowione przez upoważniony organ zgodnie z procedurą. nawet jeżeli nie zostały formalnie uchylone. uchylenie następuje bez względu na czas wydania i ogólność  reguła chronologiczna (Lex posterior de rogat legi prori) – akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej. ta reguła ma najwyższą moc. chronologicznej i merytorycznej to wtedy 1) należy zastosować normę merytoryczną w myśl zasady Lex posterior generalis non de rogat legi priori speciali – norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej. a jedynie regułą wskazującą. które zostały prawidłowo ustanowione. Lex generalis – norma ogólna. z zasady państwa prawa wynika między innymi zasada ochrony praw słusznie nabytych i zasada Lex retro non agit. podrzędności). Reguły kolizyjne (dowodzą. Jeśli dojdzie do kolizji reg. np.Charakterystyczne reguły walidacyjne: ∗ obowiązują normy.  reguła merytoryczna (Lex specialis de rogat legi generali) – stosuje się ją do norm w stosunku zawierania się (nadrzędności. Reguła Lex specialis de rogat legi generali nie jest regułą derogac. ale także normy stanowiące konsekwencję norm ustanowionych. jak stosować przepisy ogólne i specjalne w przypadku kolizji. które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone (derogowane). ustawa uchyla rozporządzenie. Norma specjalna nie uchyla (pozbawia mocy obowiązującej) normę ogólną. że doszło do derogacji milczącej):  reguła hierarchiczna (Lex superior derogat Lex inferiori) – norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodną z nią normę hierarchicznie niższą. które w rażący sposób naruszają elementarne i nie kontrowersyjne zasady moralny (formuła Radbrucha). ale tylko wtedy.. np.reguła de Sue tudo – norma prawna traci moc obowiązującą (wychodzi z użycia) w skutek niestosowania przez dłuższy czas lub radykalnej zmiany okoliczności. a jedynie wyłącza jej zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm. „uchyla się rozporządzenie…”. Lex specialis – norma szczegółowa. gdy akt późniejszy ma moc prawną nie niższą nią akt wcześniejszy. ∗ nie obowiązują normy. Obowiązywanie w sensie normatywnym 10 . np.

który sama określa – vacatio legis. Norma wchodzi w życie z momentem jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku promulgacyjnym albo w momencie późniejszym. prawa Islamu • S. Do terytorium państwa zalicza się: ∗ obszar lądowy (razem z tym co pod) ∗ pas powietrzny ∗ wody przybrzeżne ∗ statki morskie. aspekt czasowy – norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do uchylenia. Stosowane po to by przygotować się do stosowania aktu i dać organom stosującym możliwość zapoznania się z jej treścią. prawa hinduskiego • S. obejmuje obywateli także za granicą. w szczególności wolności 11 . David wymienia następujące podstawowe typy współczesnych systemów prawnych: • Civil law = prawo kontynentalne = system romańsko – germańskie • Common law = prawo anglosaskie • System prawa socjalistycznego • S. ∗ Systemy – Typy to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju. Trwa od 2 tygodni do roku.Aspekt czasowy. odwołujemy się do tego pojęcia gdy mówimy o prawie socjalistycznym czy kapitalistycznym. ustroju ekonomicznego jest własność państwowa (własność społeczna lub ogólnonarodowa) i gospodarka planowana Podst. powietrzne i kosmiczne ∗ wyłączone są placówki dyplomatyczne obcych państw aspekt personalny – obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa (również obcokrajowców) z wyłączeniem osób z immunitetami dyplomatycznymi. II. z która przestają obowiązywać. Moc wsteczna (retroaktywna) – akty normatywne stosuje się do wydarzeń mających miejsce przed wejściem ich w życie.prawo nie działa wstecz. Socjalizm Podst. Japonia • S.. Ustawy czasowe (epizodyczne) – akty normatywne podające datę. ustroju jest dyktatura partii komunistycznej dla której prawo i instytucje państwowe to pas transmisyjny do wykonywania działań Daleko posunięta negacja praw i wolności obywatelskich. III. prawa afrykańskiego Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego: Kapitalizm Własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego Demokracja parlamentarna – podstawa ustroju politycznego System praw i wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podst. prawa Dalekiego Wschodu – Korea Płd. terytorialny i personalny obowiązywania: I. gdy porównujemy ze sobą prawo kontynentalne z prawem anglosaskim (common law) itd. aspekt terytorialny – akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa. VI SYSTEM PRAWA R. Jest to wyjątek od zasady .

• Akty prawa terenowego (miejscowego. do ich wydania jest potrzebne szczegółowe upoważnienie ustawy. tworzy ją parlament w specjalnym trybie. mają moc terytorialnie ograniczoną. Służą wykonaniu ustaw. instrument legislacji. w tym zwykłych obywateli. Przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa) i są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo (systematyzacja pozioma). Prawa i obowiązki obywateli mogą być uregulowane w osobnym akcie prawnym uważanym za składnik konstytucji (karta praw i wolności). Samoistne akty podustawowe – organy administracji mogą wydawać w celu realizacji swoich konstytucyjnych zadań bez szczegółowego upoważnienia ustawy. uchwał lub zarządzeń. niemiecki. Prawo socjalistyczne nie wniosło żadnego wkładu do kultury cywilizowanych społeczeństw. • Akty podustawowe (zwykłe akty wydawane na podstawie ustaw i w celu ich wykonania) – akty organów administracji publicznej noszą nazwę rozporządzeń. Szczeble hierarchii aktów normatywnych: • Konstytucja – najwyższa moc prawna. ekonomicznego i społecznego w państwie. 12 ∗ Common law Zasada prymatu ustawy Brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa Sądy mogą tworzyć prawo Brak recepcji prawa rzymskiego Najwyższa forma legislacji – ustawa . Systemy civil law i common law: Civil law Zasada prymatu ustawy Oddzielenie tworzenia i stosowania prawa Zakaz tworzenia prawa przez sądy Historyczne źródło – prawo rzymskie Najwyższa forma legislacji – kodeks Non exemplis sed legibus iudicandum est – Przeczytać strona 82 Systemy Konkretne – ogół norm. w tym sensie. iż organy hierarchicznie wyższe tworzą zwykle (ale nie zawsze) akty normatywne o wyższej mocy prawnej niż organy hierarchicznie niższe. tworzą je parlamenty. która za pośrednictwem prawa kierowała całością życia ekonomicznego. nie mogą wiązać innych podmiotów. politycznego i społecznego. ustroju politycznego. • Ustawy – podst. praw obywatelskich. reguluje podst. w określonym państwie. Normy prawne wchodzące w skład systemu są w dostatecznym stopniu nie sprzeczne i nie pozbawione luk.porządku społecznego słowa i zrzeszania się Instrumentalizacja – zredukowanie prawa do instrumentu polityki partii komunistycznej. współczesne prawo polskie. Systematyzacja pionowa – hierarchia aktów normatywnych w dużym przybliżeniu odpowiada hierarchii organów państwowych. 1. które obowiązują w określonym czasie. lokalnego) – są wydawane przez organy samorządu terytorialnego i organy administracji terenowej. Akty regulujące (internal administracji = akty prawa wewnętrznego) – obowiązują one wyłącznie jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji (służą do kierowania działalnością jednostek podporządkowanych). angielskie. Zawiera katalog podst.

04. darowizny. • Kryterium metody regulacji – rola posiłkowa wobec kryterium przedmiotowego.1974 • Kodeks spółek handlowych – 15. kodeks cywilny niemiecki – BGB.09.1964 • Kodeks postępowania cywilnego – 17. np. Kodeks – akt normatywny. Podział prawa na gałęzie: • Kryterium przedmiotowe – podstawą podziału jest regulacja stosunków społecznych. instytucja małżeństwa. • Kryterium podmiotowe – odgrywało ważna rolę w średniowieczu. akt albo obowiązuje albo nie i ni może obowiązywać bardziej niż inne. etc.2000 13 . obowiązywania Nn. gdy prawo respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy imperatywne (Ius cogens). Instytucja prawna – kompleks norm stanowiących funkcjonalna całość. instytucje publiczne oraz stosunkach z obywatelami. o Metoda administracyjna – zachodzi wtedy gdy jeden z podmiotów jest podporządkowany drugiemu. gdy mamy doczynienia z czynami zabronionymi przez ustawę (przestępstwa. testamentu.1964 • Kodeks rodzinny i opiekuńczy – 25. wykroczenia) pod groźbą kary. o Metoda cywilna – jest stosowana wtedy. regulującą jakiś typowy zespół stosunków społecznych np. ale nie odwrotnie b) Nn powinna być zgodna ( nie może być sprzeczna) z Nw c) Nw może stanowić podst. np. pozwala podmiotom swobodnie kształtować stosunki prawne. Systematyzacja pozioma – podział prawa ze względu na gałęzie prawa (kompleksy norm regulujących stosunki społeczne tego samego rodzaju). Moc obowiązująca – cecha nie stopniowalna. każdy stan rządził się własnym prawem. organy administracyjne. Polskie kodeksy: • Kodeks cywilny – 23. kodeks cywilny.1964 • Kodeks pracy – 26.06. nie mogą być regulowane za pośrednictwem aktów rządowych lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej. jest również stosowana gdy podmioty danego stosunku są sobie w sensie prawnym równorzędne i nie zachodzi miedzy nimi relacja hierarchicznego podporządkowania. stosuje się ja w prawie karnym (postępowaniu karnym). o Metoda karna – stosuje się je.Materie ustawowe są to materie uregulowane tylko w ustawie. zawierające podstawowe dla danej gałęzi prawa zasady i normy prawne. Moc prawna – cecha stopniowalna (może być większa lub mniejsza). z reguły rzędu ustawowego. np.11. kodeks napoleona. postępowaniu administracyjnym (karno – administracyjne) i finansowym (karno – skarbowe).02. ale nie odwrotnie e) Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn 2. ale nie odwrotnie d) Nw może upoważniać do utworzenia Nn. Stosunek Nw (norma wyższa) do Nn (norma niższa): a) Nw może uchylić lub zmienić Nn.

– prawo łowieckie. • Gałęzie kompleksowe (mieszane) – łączą różne elementy regulacji prawnych (prawo morskie).1997 Kodeks karny wykonawczy – 06. mianowania.06.autorskie. 14 . działy prawa administr.• • • • Kodeks karny – 06.06. stosunki rodzinne. odpowiedzialność za czyny niedozwolone.prawo rzeczowe – własność.międzynarodowe prywatne. reguluje stosunki pracy wynikające z umowy. cywilnym. ekonomicznego i społecznego. prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. Prawo finansowe – reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych (budżet. układy zbiorowe pracy itd. banki. .prawo zobowiązań – umowy. nowych technologii (prawo informatyczne) lub nowych problemów społecznych (p. Prawo rodzinne – małżeństwo. hipoteka.prawo spadkowe – dziedziczenie ustawowe i testamentowe. . . powołania. rodziców i dzieci. Postępowanie cywilne obejmuje postępowanie w sprawach spornych (procesowe) i niespornych (nieprocesowe). Tendencje podziału prawa: • Dyferencjacji – wyodrębniania się z istniejącej gałęzi prawa bardziej wyspecjalizowanych (z prawa cywilnego – prawo pracy i rodzinne). podatki). ochrona pracowników. kuratela itd.06. zastaw. . Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego. Prawo cywilne – najważniejsze działy: . . Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące sposób postępowania w przypadku. Prawo rolne – reguluje własność i użytkowanie gruntów rolnych. • Nowe – rezultat powst. kiedy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. porządkowanie aktów normatywnych już obowiązujących w danej gałęzi prawa po to by ułatwić korzystanie z nich. . . przysposobienie. a także postępowanie egzekucyjne i inne. kompetencje i organizację organów rozstrzygających te sprawy.1997 Kodeks postępowania karnego – 06. Prawo karne – przestępstwa lub wykroczenia. inne prawa rzeczowe.06. reguluje władczą działalność organów państwa w różnych dziedzinach życia społecznego. Prawo administracyjne – najbardziej rozbudowany dział prawa wewnętrznego.czekowe.1960 Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej dziedzinie. zasady odpowiedzialności karnej. Konstytucja RP z 1997. prawa i obowiązki małżonków. wodne.wekslowe. określających jakie prawa i obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze.prawo handlowe.1997 Kodeks postępowania administracyjnego – 14. budowlane. Prawo pracy – związek z p. ochrony środowiska) Prawo materialne – zespół norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę stosunków społecznych.

rozporządzenie. Prawo stanowione sensu stricte (prawo pisane – Ius scriptum) – stanowienie prawa na drodze jednostronnej decyzji organu państwowego lub instytucji upoważnionej przez taki organ. Historia prawa prywatnego i publicznego str. który składa się z norm ogólnych (istnieją wyjątki od tej reguły). F. 1. Prawo przyjmuję formę dokumentu o określonej formie i budowie – tekst prawny (ustawa. stosunki hierarchicznego podporządkowania. uchwała). Sposobu dochodzenia roszczeń (A. edukacyjnych. Podstawowa i najważniejsza forma we wszystkich współczesnych państwach (i Civil law i common law). administracyjnego) jako instrumentu polityki społecznej.Bierling. Prawo prywatne Reguluje stosunki między obywatelami. Historyczne kryteria prawa: Prawo publiczne –zbiór norm odnoszących się do interesu państwa. karne. etatyzacja życia społecznego (upaństwowienie). ochrony zdrowia czy środowiska). kulturowych. likwidacja lub ograniczenie własności prywatnej – gospodarka centralnie planowana. c) Powstawanie reżimów totalitarnych (nazizm. Stosunek władczy. b) Rozwój nowych technik i technologii – techniki zbierania i przetwarzania informacji zwiększają możliwości sterowania procesami społecznymi i stanowią impuls do wykorzystywania prawa (gł.Thon) Przykłady Roszczenia prywatno-prawne dochodzone (z inicjatywy) zainteresowanych stron.91/ 92. Przyczyny publicyzacji współczesnych systemów prawa: a) Rozrost funkcji współczesnych państw – interwencja państwa w gospodarkę. inspirowana ideologią państwa opiekuńczego (welfare state) – przejmowanie funkcji socjalnych (system świadczeń socjalnych. Przedmiotowe (G. administracyjne. Prawo cywilne. 15 . komunizm) – maksymalne ograniczenie swobód. PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE: Prawo prywatne – odnoszące się do interesów jednostki. Roszczenia publicznoprawne są dochodzone z urzędu. działy prawa procesowego.Kryteria Podmiotowe (E. VII TWORZENIE PRAWA Akt tworzenia prawa – władczy akt organu władzy państwowej. Somló) Prawo publiczne Reguluje stosunki między organami państwa oraz organami państwa i obywatelami. finansowe.Jelinek) Stosunek równorzędności. Prawo konstytucyjne. interes jednostki podporządkowany interesowi państwa. Prawo ustawowe – najważniejsze z pośród prawa stanowionego.

 Oficjalne – urzędowe dzienniki promulgacyjne np. Odgrywa znaczącą rolę w państwach azjatyckich i afrykańskich oraz jest jeszcze źródłem prawa międzynarodowego publicznego (traci na znaczeniu). której stronami są organy państwowe i/lub upoważnione przez nie instytucje. chociaż nieuznawane za wiążące przez organy państwowe. Subsydiarność prawa zwyczajowego polega na tym iż wolno jest je zastosować pod warunkiem. uchwała odpowiedniego organu państwowego (Polska). którą wdanym systemie prawa uważa się z źródło norm prawnych. 6. rozporządzenie. • 16 .organ państwa uznaje za normy prawne pewne normy religijne (islam). Prawo religijne . 5. Tryb negocjacyjny w dalszym ciągu ogrywa ważną rolę. 4. Umowy w międzynarodowym prawie publicznym: • Dwustronne (bilateralne) • Wielostronne (multilateralne) nazywane traktatami lub konwencjami 3. Prawo prawnicze – zaliczanie do źródeł prawa poglądów niektórych prawników. decyzja. Kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego ( nauka niemiecka): • Powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku. magna charta liberatum. decyzja sądu lub innego organu uznająca zwyczaj za normę prawnie wiążącą (inne państwa). Prawo kontraktowe – umowa. którego zwyczaj dotyczy • Uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. Prawo precedensowe – powstanie prawa w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej. precedens.2. Umowa jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa. istnienie trwałego i stałego orzecznictwa partego na tym zwyczaju • Akceptacja zwyczaju jako wiążącego przez doktrynę prawniczą Zwyczaje – akceptowane w określonej grupie czy środowisku. W krajach z Civil law dopuszczalną kategorią precedensów są precedensy de facto. reguły postępowania. Monitor Polski oraz dzienniki urzędowe ministerstw i innych organów państwowych. Jeżeli zawartą w tej decyzji normę ogólną uważa się za wiążąca. np. Źródła poznania prawa (fontem Iris cognoscendi)– wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których możemy ustalić treść norm prawnych. iż dane zagadnienie nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne. Prawo zwyczajowe – organ państwa nie tworzy ale uznaje kreślone normy za normy prawne. ŹRÓDŁA PRAWA: • W sensie formalnym (fontem Iris oriundi) – każdy akt. Dziennik Ustaw. ustawa. W prawie międzynarodowym publicznym (prawo traktatowe) tryb negocjacyjny to najważniejsza procedura prawa. pacta conventa). dokument. Zasada stare decisis – zasada związania sądu precedensem. Ustawa może uchylić precedens. (np. Jeżeli jedną ze stron takiej umowy jest organ państwowy to można mówić o współ stanowieniu prawa przez państwo. Doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa. Precedens – zawarta w decyzji sądowej norma ogólna która de iure (formalnie wiążące) lub de facto (formalnie nie wiążące) wpływa na podejmowanie innych decyzji przez sądy.

orzeczenia sądów. ustawa. gazety. materiały komisji legislacyjnych. wnioskowań prawniczych.rozporządzenia . ekonomicznych ( ideologii.zarządzenia ministrów  Nieoficjalne – dokumenty.     Orzeczenia sądowe Materiały przygotowawcze – sprawozdania komisji legislacyjnych Poglądy Doktryny  Materiały komparatystyczne – orzeczenia sądów zagranicznych.     • Normy prawa międzynarodowego publicznego Prawo zwyczajowe Precedensy Akty legislacji autonomicznej Niesamoistne – wszystkie normy i materiały. Dziennik Ustaw publikuje: . np. doktryny. obiekty na podstawie. radio. książki.ustawy . sytuacji ekonomicznej). np. telewizja. których możemy ustalić treść norm prawnych np. reguły kolizyjne 17 . przekonań moralnych. a więc może być samodzielnym źródłem naszych praw i obowiązków.ratyfikowane umowy międzynarodowe Monitor Polski: . układów sił politycznych w państwie. inskrypcje na pomnikach.  Reguły egzegezy – dyrektywy wykładni. Samoistnym źródłem prawa – jest każda reguła lub zasada stanowiąca samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa. poglądy. a tym samym nie mogą być samodzielnym źródłem naszych uprawnień lub obowiązków. zagraniczne akty normatywne. zalecenia i opinie instytucji międzynarodowych i europejskich.uchwały Rady Ministrów . poglady obcej doktryny. • W sensie materialnym – najmniej określony i przydatny. religijnych. odnosi się do czynników społecznych. płytach nagrobnych. traktaty międzynarodowe. które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa. reguły egzegezy.   Konstytucja Ustawy •  Akty legislacji delegowanej – akty wydawane przez organy państwowe na podstawie upoważnienia ustawowego. rozporządzenia instytucji unijnych.

a w razie kolizji ma pierwszeństwo nad normami p. natomiast adresatami decyzji. i narodowego podstawę skarg i roszczeń obywateli oraz państw członkowskich. że są wydawane na podstawie aktów prawa pierwotnego. dyrektywy. ŹRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO. dostarczają jednak dodatkowego wsparcia dla takich decyzji (jest ona lepiej uzasadniona). wspólnotowe) Prawo to podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie Polski. 18 SAMOISTNE . organizacjami międzynarodowymi). 3. Zasady i reguły pozaprawne – zwyczaje.  Umowy międzynarodowe zawierane przez Unię lub Wspólnoty z innymi podmiotami (państwami. zasady słuszności Niesamoistne źródła prawa nie mogą stanowić wyłącznej podstawy decyzji organu stosującego prawo.  Doktryna  Deklaracje  Zalecenia organizacji międzynarod. wewnętrznego. by podstawową normą tego prawa nadać status norm bezwzględnie wiążących (Ius cogens). EUROPEJSKIEGO I WEWNĘTRZNEGO Prawo międzynarodowe Wiele państw demokratycznych uznaje prymat prawa międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym. zasady współżycia społecznego. Cechy prawa europejskiego: 1. Jeśli przy tym umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą wyrażona w ustawie. Źródła prawa europejskiego:  Prawo pierwotne – traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami oraz traktaty akcesyjne. decyzje).  Prawo pochodne – wszystkie akty normatywne ustanowione przez organy UE (rozporządzenia. 2. które uważa się za akty stosowania prawa unijnego bywają wszystkie państwa. to ma ona pierwszeństwo przed ustawami i niższymi aktami normatywnymi. a zatem wiążących państwa nawet bez ich zgody. międzynarod. Prawo wspólnotowe podlega bezpośredniemu stosowaniu w państwach członkowskich i może stanowić samoistną i niezależną od p. Brak rozgraniczenia aktów tworzenia i stosowania prawa – adresatami dyrektyw zaliczanych do aktów tworzących prawo są indywidualnie oznaczone państwa. cechą charakterystyczną jest to. Samoistne źródła prawa międzynarodowego:  Umowy (traktaty) międzynarodowe  Zwyczaj międzynarodowy (międzynarodowe prawo zwyczajowe)  Zasady ogólne prawa międzynarodowego Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:  Orzecznictwo sądów międzynarod. Polska Ratyfikowane umowy międzynarodowe staja się częścią wewnętrznego prawa polskiego i mogą być bezpośrednio stosowane. Prawo europejskie (prawo unijne. a wspólnota międzynarodowa jest coraz bardziej skłonna. Mieszane – ma charakter zarówno prawa międzynarodowego jak i wewnętrznego.

 Zasady ogólne prawa wspólnotowego = ogólne zasady prawa międzynarodowego. 19 .

Przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa d. ważne dla obywateli sprawy mogą być uregulowane wyłącznie w ustawie (tzw. w tym i w stosunku do zwykłych obywateli.  Akty normatywne wewnętrzne – mogą wiązać zasadniczo tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki alt. a w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Konstytucyjnego mówi się wprost o prymacie prawa międzynarod. Ustanawianie monopolów e. reguluje podstawy ustroju politycznego. Wprowadzanie stanów nadzwyczajnych (wojny. klęski żywiołowej) g. Zalecenia ( rekomendacje)  Deklaracje  Obwieszczenia  Komunikaty Unia zobowiązuje się do przestrzegania prawa międzynarod. materie ustawowe) – zalicza się do nich: a. nad prawem unijnym. wyjątkowy. Normy regulujące strukturę państwa i samorządów 20 . PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAWO EUROPEJSKIE PRAWO WEWNĘTRZNE Prawo Wewnętrzne Konstytucja wprowadziła podział wszystkich aktów normatywnych na dwie kategorie:  Akty normatywne powszechnie obowiązujące – mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich podmiotów prawa. Ustanawianie budżetu f. może uchylić każdy akt i nie może zostać uchylony przez żaden akt. Kategorie aktów normatywnych:  Konstytucje – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej. publicznego.  Ustawy – podstawowa forma legislacji we wszystkich demokratycznych społeczeństwach. społecznego i ekonomicznego w państwie oraz formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich. Prawa i obowiązki obywateli b. Przepisy prawa karnego c.

zarządzenia Prezydenta i Ministrów zalicza się do aktów wewnętrznych (aktów kierownictwa czy też prawa wewnętrznego). Ratyfikowane umowy międzynarodowe – umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. mogą być wydawane tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego granicach. Większość względna – najwyższa liczba głosów uzyskana w przypadku wyborów między przynajmniej trzema kandydatami. w razie kolizji takiej umowy z ustawą. w Senacie bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w sejmie. terenowego) – obejmują akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego (uchwały sejmików województw. Inicjatywa ustawodawcza należy do: o Grupie przynajmniej 15 posłów o Komisji sejmowej o Senatowi o Prezydentowi o Radzie Ministrów o Grupie co najmniej 100 tysięcy obywateli  Dyskusja nad projektem – czytanie ustawy. rad powiatów i gmin. KBN. 3 czytania projektu  Głosowanie – ciała kolegialne mogą funkcjonować w sposób ważny tylko przy założeniu obecności pewnej minimalnej liczby swoich członków (quorum). zarząd NBP. W Polsce sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów przy obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. Inne akty normatywne uchwala Sejm i Senat (w tym trybie ustanawia się przykładowo regulamin sejmu i senatu). Większość zwykła .  Rozporządzenia – akt wykonawczy w stosunku do ustawy. Większość kwalifikowana – większość wyższa od bezwzględnej ale mniejsza od jednomyślności (2/3. zarządzenia starostów. wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe (ratyfikacji dokonuje prezydent) stają się częścią polskiego prawa wewnętrznego i podobnie jak konstytucja mogą być bezpośrednio stosowane. które zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia. Uchwały RM. Tryb tworzenia ustawy W tok tworzenia ustaw wyróżnić można następujące etap. burmistrzów i prezydentów miast) oraz terenowe organy administracji rządowej (rozporządzenia wykonawcze i porządkowe wojewodów). Rada Polityki Pieniężnej i inne). 21 . jeśli zostały do tego upoważnione (np. wolno je wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. Większość bezwzględna (absolutna) – suma głosów „za” jest większa niż suma głosów przeciw i wstrzymujących się. Akty p. wójtów. ich zasięg jest terytorialnie ograniczony. natomiast uchwały innych organów oraz zarządzenia – na podstawie ustaw. Uchwały RM są wydawane na podstawie konstytucji lub ustaw. mogą być wydawane przez prezydenta. ważnie oddanych głosów). Radę Ministrów i ministrów.suma głosów „za” jest większa niż przeciw nie licząc wstrzymujących się. składające się na pojęcie drogi czy też trybu ustawodawczego:  Inicjatywa ustawodawcza – zgłoszenie projektu przez upoważniony organ.  Akty prawa miejscowego (lokalnego. wewnętrznego mogą wydawać inne organy. 3/4 itd. jednak dla zmiany konstytucji potrzeba kwalifikowanej większości 2/3 w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów.

wprowadzić poprawki lub odrzucić. gdyż wiele dyrektyw ma charakter mieszany np. a dyrektywy warunków – sposobami określania okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu prawnego. Reguły systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – str.124. Podstawowe kategorie dyrektyw techniki prawodawczej: 1) Dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego – dotyczą budowy tekstu prawnego. Veto zawieszające może obalić Sejm uchwalając ponownie ustawę. notacji itd. Veto absolutne – niemożność uchwalenia ustawy przez parlament. Następnie Marszałek Sejmu przedstawia przyjętą ustawę do podpisu Prezydentowi.122 Przepisy upoważniające – str. wśród nich wyróżniamy: o Dyrektywy systematyzacji poziomej – dotyczą kwestii jak kształtować zakres podmiotowy i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych teksów prawnych.125 Reguły adresata i warunków zastosowania przepisu – 126 Reguły języka aktu normatywnego – 126 22 . Dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających mogą być zaliczone albo do dyrektyw systematyki wewnętrznej albo zewnętrznej w zależności od tego czy mamy do czynienia z odesłaniem w ramach danego aktu czy z odesłaniem do innego aktu normatywnego.123 Przepisy odsyłające – str. który w ciągu 30 dni ustawę może przyjąć.  Podpisanie i ogłoszenie – podpisanie przez Prezydenta i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. o Dyrektywy systematyzacji pionowej – zajmują się relacjami hierarchicznymi między aktami normatywnymi różnego szczebla np. skoro dotyczą także relacji między różnymi aktami normatywnymi. Uchwałę Senatu odrzucającą lub wprowadzającą poprawki może Sejm odrzucić bezwzględną większością głosów. kolejności przepisów. 4) Dyrektywy języka aktu – dotyczą poprawnego formułowania przepisów. Referendum – zarządza Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu.Ustawę uchwaloną przez sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. który może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Senatowi do powtórnego rozpatrzenia (veto zawieszające). Zasady techniki prawodawczej Zasady techniki prawodawczej (legislacyjnej) – to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne. 3) Dyrektywy adresata przepisu i warunków jego zastosowania – zajmują się sposobami określania adresata przepisu. dyrektywy dotyczące przepisów przejściowych. jednak tym razem większością kwalifikowaną 3/5. które zaliczyliśmy do dyrektyw systematyki wewnętrznej. wynik staje się wiążący jeżeli wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawniona do głosowania. mogą być zaliczane do systematyki dyrektyw zewnętrznej. Veto ludowe – uchwalona przez parlament ustawa może zostać odrzucona przez wyborców w referendum. Ten podział nie jest rozłączny. wyboru języka aktu w zależności od celów stawianych przez prawodawcę. sposobu definiowania pojęć itd. 2) Dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – dyrektywy dotyczące relacji aktu normatywnego do innych aktów normatywnych.121. sposobu ich redagowania. relacjami między ustawą a aktami wykonawczymi i zagadnieniami z tym związanymi.

którego zakres się dzieli. Klasyfikacja – wielostopniowy podział logiczny.132. sytuacji. wiąże się z tymi pojęciami dyrektywa techniki legislacyjnej: Jeśli zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu prawnego. Definicja równościowa (równoważnościowa) – podaje wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu. ma określoną strukturę graficzną i merytoryczną. np. są zdefiniowane równościowo. o Pojęcie nieostre – nie pozwala rozstrzygnąć o każdym obiekcie. o Pojęcie zamknięte – występuje gdy tekst prawny wyznacza wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak że organ stosujący prawo nie może go zastosować w żadnych innych. jest desygnatem tylko jednego pojęcia podrzędnego (członu podziału). a każdy który nie posiada tej cechy nie podpada pod to pojęcie. przedmiot. Sposób budowy określają dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu prawnego. (pojęcia zamknięte i ostre) o Pojęcie typologiczne – zespół cech. b Pojęcia otwarte i zamknięte o Pojęcie otwarte – występuje gdy tekst prawny wymienia niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu.135. zupełny (wyczerpujący). np. W każdym akcie można wyróżnić dwie podstawowe części: 23 . np. że każdy desygnat pojęcia. tak że można go zastosować również w innych niż wymienione w tekście prawnym. który jest w dostatecznym stopniu podobny do wyróżnionego typu podpada pod pojęcie typologiczne. Musi być – rozłączny (pełnoletni. w którym zawarte zostały normy prawne. Budowa tekstu prawnego Tekst prawny – dokument. młodzieniec.Problem wyboru aktu normatywnego a Pojęcia ostre i nieostre o Pojęcie ostre – pozwala rozstrzygnąć o obiekcie czy podpada pod dane pojęcie czy też nie. pojęcie dookreślone znaczeniowo. np. (implikacja) c Pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne Pojęcie klasyfikacyjne – każdy obiekt posiadający określoną cechę podpada pod dane pojęcie. czy podpada pod pojęcie czy też nie. które w zupełny sposób określa kryteria stosowalności danego terminu. można posłużyć się określeniami nieostrymi (wartościującymi) lub klauzurami generalnymi. powoływanie na stanowisko sędziego. sfera niepewności znaczeniowej (cień semantyczny).133. taki który logicznie dzieli się dalej. niepodanych przez normodawce okolicznościach.134. funkcjonują wg schematu albo…albo. zdefiniowane cząstkowo. (pojęcia otwarte i nieostre) Reguły definiowania wyrażeń języka prawnego – str. pełnoletni. nazywa się je również pojęciami niedookreślonymi znaczeniowo. rzecz ruchoma.136 Podział – wyszczególnienie pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób. (ekwiwalencja) Definicje cząstkowe – podają niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. pełnoletni. np. semantycznie zamknięte. opierają się na formule mniej lub bardziej. które składają się na typ określonego zjawiska i przyjmujemy iż każdy obiekt czy stan rzeczy. niepełnoletni).

czy i przez jaki czas utrzymuje się w mocy instytucje. strony i innych uczestników postępowania.  przepisy szczegółowe – katalog podstawowych instytucji regulowanych przez dany akt. ich zadania i kompetencje. Uporządkowanie p. przepisy merytoryczne  przepisy ogólne – określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji. gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych. objaśnia się w nich używane w akcie określenia lub skróty. • proceduralne – określa się w nich sposób postępowania przed organami albo instytucjami. o tytuł – element identyfikacji aktu norm. jego numer oraz pozycję pod którą zamieszczono dany akt. 2.1.139. określenie podstawy prawnej oraz wstęp (preambuła) do aktu normatywnego. muszą być ściśle związane z materią uregulowaną w tym akcie. formułują także zasady prawa. Jeśli został przedrukowany z oficjalnego dziennika promulgacyjnego. ich organizacje. str.. przepisy przejściowe i dostosowujące a) przejściowe – normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem prawa dotychczasowego: • sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku • rozstrzyga. spotykamy często w nich z definicjami podstawowych pojęć dla danego aktu normatywnego. które zapadają w postępowaniu i tryb ich wzruszania.138. część artykułowaną – Kategorie przepisów: 1.137 Przeczytać str. ich treść zależy od tego co reguluje dany akt. w nim znajduje się określenie rodzaju aktu. które znosi nowe prawo • rozstrzyga. prawa i obowiązki w postępowaniu oraz rodzaje rozstrzygnięć. 24 . przepisy zmieniające (nowelizujące) 3. część nieartykułowaną – w której skład wchodzi: tytuł. 2. kodeksu wykroczeń i ustawy karnej skarbowej.140.141. czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze Uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę mocy obowiązującej przez akt wykonawczy (traci moc z chwilą wejścia w życie nowej ustawy). c) wyjątkowo – przepisy karne – nie mogą powtarzać norm kodeksu karnego. nie wolno zamieszczać aktów karnych w aktach wykonawczych. sposób ich obsadzania i jakim podmiotom podlegają lub jakie podmioty mają nad nimi kontrole. podaje się pod tytułem rodzaj dziennika promulgacyjnego. daty wydania oraz przedmiotu. datę jego wydania. czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do uprawnień i obowiązków powstałych pod działaniem dotychczasowego prawa • rozstrzyga. Np. wydziela się je też. szczegółowych: a) przepisy prawa materialnego b) przepisy o organach i trybie postępowania • przepisy ustrojowe – zamieszcza się w nich przepisy o utworzeniu organów albo instytucji.

Niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana – dawny przepis zastępuje się nowym. Uchylenie ustawy głównej prowadzi do automatycznego uchylenia ustawy wprowadzającej. mają charakter mieszany. otrzymuje brzmienie:…”. a tym bardziej pojedynczych przepisów). musi upłynąć pewien okres czasu. 4. w życie – w treści przepisu powinien być określony termin jego wejścia w życie.Jeśli akt lub niektóre części chce się zatrzymać to należy to wyraźnie zaznaczyć („Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. Nowelizacja – jest to zmiana aktu normatywnego. kodeksy. W tytule ustawy nowelizującej używa się zwrotu: „…o zmianie ustawy…”. nie można użyć formuły „tracą moc dotychczasowe przepisy sprzeczne z niniejszą ustawą”. b) dostosowujące – normują sposób powoływania nowych organów i instytucji.  regułą nakazu stosowania derogacji wyraźnej – w przepisie uchylającym należy wyczerpująco wymienić przepisy. należy opracować nową ustawę. nie wskazując w nim dokonywanych zmian. Dwie formy nowelizacji: • odrębna ustawa nowelizująca • przepis nowelizujący w innej ustawie Nowelizacja polega na wprowadzeniu:  przepisów zmieniających  przepisów uchylających  przepisów uzupełniających nowelizowany akt 25 . musi być wyraźna – nastąpić za pomocą formuły „w ustawie… wprowadza się następujące zmiany:…” lub „w ustawie… art…. nie przeprowadza się jeśli ustawa był już kilkakrotnie nowelizowana. posługują się:  regułą zakazu stosowania derogacji milczącej – nie jest dopuszczalne poprzestanie na domyślnym uchyleniu przepisów lub przepisu przez samo odmienne uregulowanie danej sprawy. • przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) – wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych (epizodycznych – sunshine legislation). … ustawy”). … ustawy … zachowują moc do czasu wydania nowych przepisów wykonawczych na podstawie art. Trwa 14 dni – 1 roku. • przepisy o wejściu aktu norm. przepisy końcowe – zamieszcza się je w kolejności: • przepisy uchylające – przepisy (klauzule) derogacyjne. które miały miejsce przed wejściem w życie danego aktu (Lex retro non agit). Ustawa wprowadzająca – znajdują się tutaj przepisy przejściowe i końcowe. „zmieniająca ustawę…”. Vacatio legis – okres na zapoznanie się z nowym aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania. Akt normatywny nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia. w przypadku gdy są szczególnie obszerne lub zasadniczo zmieniają dotychczasowe prawo np. Akt wykonawczy do ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż sama ustawa. Nowelizuje się tekst pierwotny aktu lub jego tekst jednolity. nie wolno nowelizować przepisu nowelizującego. przekształcenia i likwidacje organów i instytucji dotychczas istniejących. akty normatywne wprowadzane na pewien okres czasu. bez pozostawiania w mocy poszczególnych części. Zasada zakazu nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej (retroaktywnej) – zakaz stosowania do zdarzeń. które się uchyla (należy to robić w całości.

natomiast rezultatem procesów stosowania prawa są normy indywidualno-konkretne np.Akt nowelizujący – nie może zawierać przepisów nie objętych zakresem normowania aktu nowelizowanego. Gdy uzupełnia się nowelizowaną ustawę o nowe art. Opiera się na zasadzie hierarchicznego podporządkowania – organ rozstrzygający sprawę nie jest niezawisły od organu hierarchicznie podporządkowanego. Gdy nowelizujemy ustawę. do sprawcy i wymierzenie mu stosownej kary. 26 . wprowadzono kilka zmian każdą z nich oznacza się inną literą. instytucje pozapaństwowe (banki. Np.  quasi – administracyjny – zezwolenie by pewne zadania z zakresu adm. zastosowanie przepisów k. Sprostowanie błędów – poprawianie błędów czysto redakcyjnych (omyłek pisarskich). publicznej były wykonywane przez agendy publiczne. wolno je dołączać z zachowaniem dotychczasowej numeracji dodając odpowiednie litery.. W przypadku sprzeczności aktu podstawowego z ustawą. jeśli decyzja sądu została zaskarżona. Przestrzeganie prawa  stosowanie się do prawa  czyli przestrzeganie. Obwieszcza prezes RM lub organy upoważnione. Podstawowe typy stosowania prawa:  sądowy – organ stosujący prawo jest niezawisły i bezstronny. ustawy. orzeczenie przez sąd rozwodu w sytuacji określonej przez k. k. ogłoszenie tego tekstu jednolitego ustawy następuje w formie Marszałka S. Sąd rozstrzygający sprawę nie podlega dyrektywą organów adm. zmiany ujmuje się w kilka artykułów. wyliczając poszczególne zmiany przy zastosowaniu podziału na punkty i litery. a tekst jednolity – załącznik do tego obwieszczenia. W przypadku tworzenia prawa powstają normy ogólne (generalno – abstrakcyjne) np. gdy nowelizujemy kilka ustaw . firmy ubezpieczeniowe etc. Każdy nowelizowany artykuł ujmuje się w oddzielny punkt. decyzje administracyjne. zmiany ujmuje się w jeden artykuł. akty podustawowe.) i zezwolenie na podejmowanie decyzji władczych. od tego jest TK). organizacji politycznych i innych. sad może odmówić jego zastosowania (nie może go uchylić. sądy podlegają tylko ustawą.. przedsiębiorstwa. jeżeli w art. rodzinny i opiekuńczy. wyroki sądowe. W tekście jednolitym zachowuje się numerację tekstu pierwotnego. Tekst jednolity ustawy – tekst uwzględniający wszystkie dokonane w nim zmiany (nowelizacje). Zastosowanie normy prawnej do jakiegoś indywidualnego przypadku np. VIII STOSOWANIE PRAWA Stosowanie prawa – władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji indywidualno – konkretnych (akty stosowania prawa).  Administracyjny – organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego zwierzchnika jaką wydać decyzję. które jest obowiązkiem obywateli i organów państwa.  quasi – sadowy – delegacja części funkcji organów państwowych na różnego rodzaju agendy państwowe i pozapaństwowe np.zamiast wyrazu…powinien być wyraz…”. „…w ustawie…w art…. Ogłasza się go w dzienniku ustaw. to sąd musi się podporządkować zaleceniom instancji odwoławczej (w takim zakresie jakim naruszył prawo). postępowanie przed sądami i komisjami dyscyplinarnymi w korporacjach zawodowych. Tryb adm. a nie wprowadzanie zmian merytorycznych w tekście prawnym.

Wykładnia normy prawnej 4. w tej sytuacji organ stosujący prawo ma obowiązek wybrać decyzję za którą przemawiają najlepsze (najmocniejsze) argumenty. sylogizmu prawniczego. Kategorie luzów decyzyjnych: C. a ni tekst prawny ani dyrektywy wykładni nie wskazują jednoznacznie. Elementy uzasadnienia: I. którego przesłanką większą jest norma prawna. Luz interpretacyjny – przepisy prawne są nie ostre. Ustalenie stanu faktycznego 5. E. B. które z tych znaczeń jest właściwe. Podstawę faktyczną decyzji – referowanie wyników postępowania dowodowego. 2. Sformułowanie i uzasadnienie decyzji – uzasadnieniu podlegają decyzję od których strona wniosła odwołanie. przesłanką mniejszą ustalony stan faktyczny. Luz dowodowy – sytuacja. zapadłe decyzje). gdy na gruncie dostępnych środków dowodowych i reguł dowodowych nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć czy określony fakt sprawy miał miejsce czy nie. 7. problem oceny wiarygodności świadków. Wybór konsekwencji prawnych – kara.Wóblewski: A. gdzie ustalony w sprawie stan faktyczny ewidentnie podpada pod jedną i tylko jedną normę prawną. D. Luz decyzyjny – tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującego prawo lecz pozostawia mu wybór jaką decyzję podjąć. wieloznaczne i gdy w skutek tego można im przypisać wiele różnych znaczeń. Wybór normy prawnej – sytuacja. SUBSUMPCYJNY. II. nie jasne. III. Ewolucja poglądów na stosowanie prawa Pozytywizm Stosowanie prawa ma mieć strukturę tzw. Postępowanie wszczyna się po to by móc wykonać orzeczoną przez sąd decyzję. decyzje ostatecznie kończące postępowanie w sprawie i decyzje w szczególnie ważnych sprawach. która nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa. 27 . a wnioskiem decyzja sądu. Subsumcji – podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną. J. Zgodnie z tą ideologią sędzia jedynie dedukuje następstwa prawa z normy. Cześć historyczna – dotychczasowy przebieg postępowania (żądania stron.Etapy stosowania prawa 1. problem oceny dowodów w procesach poszlakowych. a zwłaszcza jej interpretacji. Ustalenie obowiązywania normy prawnej 3. jeżeli subsumcja jest pozytywna to zostaje wymierzona kara. a jeżeli jest negatywna to oskarżony zostaje uwolniony od odpowiedzialności. dokonuje mechanicznej subsumcji faktów sprawy pod normę i wyprowadza z niej konsekwencje prawne – MODEL SYLOGISTYCZNY. Podstawa prawna decyzji – sąd przytacza przepisy stanowiące podstawę jego decyzji i ewentualnie dokonuje jej analizy. 6. Luz wyboru przepisu prawnego – sąd musi zadecydować jaką decyzję podjąć. do treści nie może nic dodać ani ująć.

ekonomiczne i moralne (intencja normodawcy. Każdy przepis pozostaje w wielu skomplikowanych relacjach z innymi przepisami. które są jasne nie wymagają interpretacji. zaliczmy do niej te wszystkie dyrektywy. Dyskurs (argumentacja) – sytuacja w której przynajmniej dwie strony wysuwają argumenty za i przeciw. jeśli jest jasne (Lex Clara) to nie zachodzi potrzeba jego wykładni. Etapy wykładni (J.  II etap – ustalenie właściwego znaczenia przepisu prawnego. • Funkcjonalne – wykładnia prawa nie może się ograniczać do kontekstu językowego i systemowego danego przepisu. należą tutaj dyrektywy języka potocznego i prawnego (strony171.172) • Systemowe – przepis prawny zajmuje określone miejsce w akcie normatywnym. Relacje: • Lingwistyczne (gramatyczna i językowa) . Jeśli prowadzą do rozbieżnych rezultatów to należy przejść do następnych etapów wykładni. W sensie pragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego procesu. niejasne. wieloznaczne. 28 . reguły służące do ustalania znaczenia przepisów prawnych to dyrektywy wykładni I stopnia:  Dyrektywy wykładni językowej  Dyrektywy wykładni systemowej  Dyrektywy wykładni funkcjonalnej Jeśli zastosowanie tych dyrektyw prowadzi do zgodnych rezultatów to interpretator może przystąpić do sformułowania decyzji interpretacyjnej określającej właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. a proces podejmowania decyzji polega na wyborze tezy za którą przemawiają lepsze argumenty. Wróblewski – model wykładni operatywnej):  Etap wstępny – ustalenie czy przepis prawny budzi wątpliwości. Clara non sunt interpretanda – normy. prawnego są bardzo często nieostre.wyrażenie j. musi rozumieć kontekst funkcjonalny – czynniki społeczne. określających sposoby ustalania sensu przepisów prawa. IX WYKŁADNIA PRAWA Wykładnia prawa (interpretacja prawa) – zespół czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego znaczenia przepisu prawnego (pragmatyczne rozumienie). jeśli jego rozumienie budzi wątpliwości to przystępujemy do wykładni. reinterpretacja przepisów obowiązujących w przeszłości). Wykładnia prawa = proces rozumienia przepisów prawa Nie można zastosować przepisu prawnego nie interpretując go (nie rozumiejąc go). semantycznie niedookreślone (otwarte). Rozumienie każdego przepisu musi brać pod uwagę i być zharmonizowane z rozumieniem innych przepisów. które charakteryzują znaczenie normy ze względu na jej właściwości językowe. a z kolei ten akt normatywny jest składnikiem określonej gałęzi prawa. że proces stosowania prawa zwykle nie może być zredukowany do czysto logicznej operacji dedukowania następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego.F. cele jakie sobie stawiał. Luz wyboru konsekwencji prawnych – określenie konsekwencji prawnych danego stanu faktycznego nie jest do końca wyznaczone przez przepisy prawa. interpretator odwołuje się do różnego typu dyrektyw wykładni (reguł interpretacji). Luzy decyzyjne są nie odłącznym składnikiem nie omal wszystkich procesów stosowania prawa i dowodzą.

dwie formy wykładni autentycznej: • Wykładnia oficjalna zawarta w autoryzowanym i mającym formalnie moc wiążącym akcie.  Ostatni etap – sformułowanie decyzji interpretacyjnej – stwierdzenie jakie jest właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. przyjmujemy znaczenie węższe od językowego. które ze znaczeń przepisu jest znaczeniem właściwym. który został poddany interpretacji.  Legalna – wykładnia dokonywana nie przez organ upoważniony przez samo prawo do interpretacji określonych przepisów prawa (stąd jej nazwa). przyjmuje się. deklaracje. systemowej i funkcjonalnej prowadzą do niezgodnych wyników. przyjmujemy szersze znaczenie przepisu od znaczenia językowego. cywilnych i innych.  Podziały wykładni Podział wykładni ze względu na jej moc wiążącą:  Autentyczna – dokonana przez ten sam organ. Zaliczamy tu również wykładnię dokonaną przez sąd odwoławczy. By można było rozstrzygnąć kolizje interpretacyjną należy odwołać się do dyrektyw interpretacyjnych II stopnia.III etap – kolizja interpretacyjna. że ma ona moc prawna równą mocy prawnej aktu normatywnego. a nie w toku rozstrzygania konkretnych. Nie ma mocy wiążącej jednak jej wpływ jest znaczny i stale rosnący. w przeszłości miała moc wiążącą wykładnia prawników rzymskich. Podział wykładni ze względu na zakres:  Wykładnia literalna (imperatio declarativa) – zgodna z literą prawa. Wiąże jedynie w tej sprawie. Ma więc charakter konkretny a nie abstrakcyjny. Np.  Operatywna – wykładnie dokonywane przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych. w której intencje prawodawcy poznajemy w różny sposób (materiały przygotowawcze. które mają charakter reguł preferencyjnych – wskazują jakie znaczenie przepisu powinien interpretator uznać za właściwe w przypadku wykładni I stopnia. ma charakter abstrakcyjny. dokonywana w glosach do orzeczeń (najwyższych) instytucji sądowych. w której jej dokonano – nie ma mocy powszechnie obowiązującej. ponieważ normodawca powiedział więcej niż zamierzał – plus dixit quam voluit 29 . jak również w komentarzach do tekstów prawnych i opracowaniach naukowych. • Wykładnia nieoficjalna.idem dixit quam voluit  Wykładnia rozszerzająca (imperatio extensiva) – daje wynik szerszy od wykładni językowej.  Doktrynalna(naukowa) – dokonywana przez przedstawicieli doktryny prawniczej. prywatne oświadczenia prawodawcy). przyjmujemy znaczenie językowe (to co powiedział normodawca pokrywa się z tym czego chciał . w której prawodawca wypowiada się co do znaczenia ustanowionych przez siebie norm. która w danej sprawie jest wiążąca dla sądu niższego. który ustanowił daną normę. indywidualnych spraw. przepisy prawne określają procedurę dokonywania wykładni oraz zakres jej mocy wiążącej. dyrektywy wykładni językowe. dokonuje się jej za pomocą uchwał lub wytycznych podejmowanych zwykle na specjalnych posiedzeniach sądu lub innego organu stosującego sprawę. które formalnie nie wiążą. gdyż normodawca powiedział mniej niż zamierzał – minus dixit quam voluit  Wykładnia zwężająca (imperatio restrictiva) – daje znaczenie węższe. którym przyznano przywilej dokonywania wiążącej interpretacji zagadnień prawnych (Ius respondendi). interpretator musi rozstrzygnąć.

B. jeśli nie istnieje definicja legalna danego pojęcia. ale należy ono do pojęć specjalnych określonej dziedziny nauk. Dyrektywy wykładni (wzięte z izolacji) rzadko stanowią niepodważalny argument. 30 . która zmienia zakres czynów nakazanych. Stosowanie wspomnianych rodzajów wykładni (zasady) – strona 167. Od większości dyrektyw wykładni istnieją wyjątki. Dyrektywy wykładni jedynie z większą lub mniejszą mocą przemawiają za przyjęciem lub odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. to znaczeniem literalnym jest właśnie to znaczenie. a jeśli odstąpiono od tego znaczenia nadając normie znaczenie prawne lub specjalne. która będzie przemawiać przeciwko przypisaniu tego znaczenia. Interpretator nie może tworzyć prawa. czy istnieją lepsze (mocniejsze) racje. C. istnieje powszechnie akceptowana definicja doktrynalna tego pojęcia). a tymczasem sam tworzy nowe normy. Dyrektywa stosowania języka specjalnego III. Dyrektywa stosowania języka potocznego Wykładnia jezykowa Jeśli dane pojęcie jest zdefiniowane w tekście prawnym (Ew. Wykładnia secundum legem 2. E. zakazanych lub dozwolonych w stosunku do tego. Większość dyrektyw interpretacyjnych to wytwór mające nieraz wielo wiekową historię tradycji i kultury prawniczej. Efekt uzasadniający dyrektyw wykładni to z zasady rezultat kumulatywnej oceny argumentów pro i contra. która przemawia za przypisaniem normie określonego znaczenia z zasady można przeciwstawić dyrektywę. Zasady stosowania wspomnianych typów wykładni:  Generalny nakaz stosowania wykładni secundum legem  Generalny zakaz stosowania wykładni contra legem Dyrektywy wykładni i ich rodzaje Cechy dyrektyw wykładni: A. Wykładnia praerter legem 3. Znaczeniem literalnym normy lub jej fragmentu jest jej znaczenie potoczne. Toposy argumentacyjne – reguły o opisanych wyżej cechach.Badanie relacji między wykładnią językowa a wykładnią intencjonalną (wykładnią przepisu zgodną z wolą i intencjami prawodawcy). że norma (jej fragment) ma określone znaczeni. Teksty prawa bardzo rzadko formułują dyrektywy wykładni prawa. Dyrektywa stosowania języka prawnego II. dyrektywie. Ta ostatnia sytuacja zdarza się najczęściej. klasycznym ich przykładem są dyrektywy wykładni. D. to należy się oprzeć na tej definicji. 168. Kolejność stosowania dyrektyw: I. Jeśli ni zachodzi ani pierwszy ani drugi przypadek to powinniśmy nadać danemu pojęciu takie znaczenie jakie ma on w języku potocznym. techniki lub praktyki społecznej to należy się oprzeć na dyrektywie znaczenia specjalnego. a zatem oceny. Dyrektywy wykładni mają często strukturę antytetyczną tzn. której korzenie sięgają prawa rzymskiego. Podział wykładni ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa: 1. który wynika z dotychczas obowiązujących norm prawnych. przemawiające za przyjęciem czy też odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. Wykładnia contra legem – wykładnia prawotwórcza – to taka.

decyzje ze względu na wynikające z nich konsekwencje. Z tej reguły wynika zakaz ustalania znaczenia literalnego z pominieńciem kontekstu systemowego i funkcjonalnego. które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne lub niesprawiedliwe. Sens. • „Tym samym zwrotom nie należy nadawać różnych znaczeń” – zakaz interpretacji homonimicznej.  Gdy prowadzi do rozstrzygnięcia. Okoliczności. ekonomiczne i moralne. powinna się mieścić w ramach dopuszczalnego znaczenia leksykalnego. Za pierwszeństwem tej wykładni przemawiają argumenty analityczne (wykładnia prawa jest wykładnią tekstów prawnych).  Gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi. Można odstąpić od znaczenia językowego tylko wtedy gdy uzasadnimy powołaniem się na jakieś ważne racje prawne.W państwach demokratycznych wykładnia językowa i znaczenie literalne zajmują pozycję uprzywilejowaną wobec wykładni systemowej i funkcjonalnej. tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”. systemowego i funkcjonalnego) • „Jeżeli nawet odstępujemy od znaczenia językowego.  Oczywistego błędu legislacyjnego. to interpretacja danego wyrażenia powinna pozostawać w ramach możliwego znaczenia słownikowego”. • „Lege non distinguente nec rostrum est distinguere” – tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca. Nie każdy przypadek kolizji znaczenia językowego z normami moralnymi czy zasadami racjonalności upoważnia do odstąpienia od znaczenia literalnego przepisu. społeczne. wolę prawodawcy oraz cel regulacji prawnej (reguła harmonizowania kontekstów)”. polityczne (w państwie praworządnym obywatele mają prawo polegać na tym co prawodawca powiedział a nie na tym co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby gdyby znał nowe okoliczności). które pozwalają interpretatorowi w szczególnie ważnych okolicznościach odstąpić od sensu językowego przepisu: (w sytuacji/przypadku)  Gdy wykładnia językowa prowadzi do ad absurdum. który nadajemy określonemu pojęciu nie może pozostawać w oczywistej sprzeczności z regułami danego języka. Ta reguła pozwala zakwestionować ustalenia interpretacyjne z powodu iż dokonano ich w izolacji (nie biorąc pod uwagę 3 relewantnych kontekstów – językowego. • „Różnym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia” – zakaz stosowania interpretacji synonimicznej. Argument konsekwecjonalistyczny – argument pozwalający odrzucić pewne tezy. Wykładnia nie powinna mieć charakteru prawotwórczego (nie powinna pod pozorem interpretacji tworzyć nowych norm). • „Ustalając znaczenie językowe przepisu należy brać pod uwagę inne przepisy prawne. 31 . • „Nie wolno interpretować przepisów prawnych tak by pewne ich fragmenty okazały się zbędne” – zakaz wykładni per non est. Interpretacja tekstów prawnych w krajach naszego kręgu cywilizacyjnego opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej.

5.ochrony praw słusznie nabytych. . które z możliwych znaczeń normy wybierzemy. . .zasady sprawiedliwości społecznej. 4. które nie są sprzeczne analitycznie. „Nie należy interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do ich sprzeczności”. Normy prakseologicznie niezgodne – normy. nie chodzi o brak regulacji prawnej. norma nakazująca mówienie prawdy i norma zakazująca zadawania cierpień (nie da się ich zrealizować w sytuacji lekarza. który ma poinformować śmiertelnie chorego pacjenta o jego schorzeniu). Normy konfliktowe – normy.zasady demokracji. Luki rzeczywiste – zalicza się do nich: • luki techniczne (taką proceduralną niekompletność regulacji. których realizacja jednej normy unicestwia skutki realizacji drugiej normy (zamknij drzwi otwarte i otwórz drzwi zamknięte) 6. 32 .zasada równości. a druga to samo zakazuje. z których jedna coś nakazuje (zakazuje). . a jedynie o czyjąś ocenę. 3. a druga na to samo zezwala lub jedna coś nakazuje. . Trybunał nie może stwierdzić niekonstytucyjność przepisu prawnego.zasada podziału władz. w przypadku. a w skrajnych sytuacjach może stanowić argument za odstąpieniem od znaczenia potocznego. 2. że jakieś przepisy powinny być wprowadzone. uchylone lub sprecyzowane. które zgodnie z innymi przepisami powinny być wydane. . „Normy prawa wewnętrznego powinny być interpretowane w zgodzie z normami prawa europejskiego”.wolności gospodarowania i ochrony własności. W orzecznictwie Trybunału rolę szczególną w interpretacji przepisów prawa odgrywają między innymi zasady: . „Interpretując normy prawne należy mieć na względzie przede wszystkim zasady konstytucyjne”. „Wszystkie normy prawne powinny być interpretowane w sposób zgodny z zasadami prawa”. Normy sprzeczne analitycznie – normy.Wykładnia systemowa (wykładnia systematyczna) Pełni rolę subsydiarną wobec wykładni językowej – nie może stanowić samodzielnej podstawy do przypisania normie określonego znaczenia ale może zadecydować o tym.uczciwego procesu. które przy niezgodnych lub częściowo niezgodnych hipotezach mają sprzeczne dyspozycje lub niezgodne sankcje. Luki pozorne – luki o charakterze ocennym (aksjologicznym). . a zatem takie. .zasada państwa prawnego. Reguły wykładni: 1. która utrudnia lub uniemożliwia podjecie decyzji) • swoiste (brak przepisów. gdy można podać taką interpretacje tego przepisu przy której jest on zgodny z konstytucją. „Interpretacja norm prawa polskiego powinna być zgodna z normami prawa międzynarodowego publicznego”. ale których w pewnych okolicznościach łącznie zrealizować się nie da np. Wśród zasad systemu prawa rolę szczególną odgrywają zasady konstytucyjnej.prawa do sądu. a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji. „Nie wolno interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do luk”.

• 33 . subiektywna). kauczukowe i powinno być uściślone. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z zasadami interpretacji podobnych przepisów w innych krajach. że działalność prawodawcza jest działalnością celową. a zdaniem oceniającego nie powinny być.Typy luk pozornych: • extra legem – ujemna ocena faktu. ekonomicznego oraz aksjologicznego. Wykładnia funkcjonalna Obejmuje najmniej jednorodny i spójny zbiór dyrektyw. zapewne sprawy nie są uregulowane. to cele te musi uwzględniać interpretator. o czyją wole ma chodzić. iż sformułowanie danego przepisu jest zbyt nie precyzyjne.” – odmiana argumenty konsekwencjonalistycznego. • „Interpretując normę należy brać pod uwagę konsekwencje społeczne i ekonomiczne do jakich będzie prowadzić określona interpretacja i wybrać taką interpretację. Wykładnią odwołującą się do ratio legis bardzo często nazywa się wykładnią celowościową lub teleologiczną. „Przy interpretacji przepisów prawnych należy brać pod uwagę powszechnie akceptowane normy moralne. do których należą reguły.” (wykładnia prawno – porównawcza = komparatystyczna). • intra legem – ocena. że prawodawca jest często ciałem kolektywnym (parlament) i trudno jest ustalić. • „Interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę cel regulacji prawnej (ratio legis) – najstarszy i najczęściej używany kanon wykładni prawa. genetyczna. zakładając. akceptowane przez całą społeczność międzynarodową lub przynajmniej reguły ważne w naszym kręgu cywilizacyjnym. • contra legem – ujemna ocena tego. że służy realizacji określonych celów. Prawo jest pojmowane jako wyraz woli demokratycznie wybranych przedstawicieli narodu. jej znaczenie maleje w odniesieniu do starszych aktów normatywnych zwłaszcza gdy te uchwalono w innych warunkach społecznych. która prowadzi do konsekwencji najbardziej korzystnych. ekonomicznych i politycznych. Pełnia rolę subsydiarną w stosunku do wykładni językowej. terminów wartościujących i klauzul generalnych. zasady sprawiedliwości i słuszności” Mamy na myśli reguły o uniwersalnym zasięgu.” Wadą obydwu tych reguł jest fakt. 7. Zalecana ostrożność w stosowaniu tej wykładni. „Przepisy prawne należy interpretować biorąc pod uwagę ich miejsce w systematyce wewnętrznej i zewnętrznej aktu normatywnego” (argumentum a rubica). iż pewne są uregulowane. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą aktualnego (współczesnego) prawodawcy. sugerującym kierunek interpretacji we współczesnych tekstach prawnych różnego typu pojęć niedookreślonych. Odgrywa szczególnie istotną rolę w odniesieniu do przepisów prawnych niedawno wprowadzonych. które w taki lub inny sposób nakazują uwzględnianie przy interpretacji przepisów szeroko rozumianego kontekstu społecznego. Reguły wykładni funkcjonalnej stają się często drogowskazem. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą historycznego prawodawcy” (wykładnia historyczna.

że prawodawca dąży do społecznie aprobowanych celów d. Domniemanie. w razie zmian celów i zadań. Domniemanie. czy też aktualnego prawodawcy (obiektywne). iż norma prawna rozumiana jako wyraz woli suwerena musi być zgodna z wolą aktualnego suwerena. stałe. Teorie subiektywne opierają się na założeniu. bo norma ta obowiązuje z jego woli. Dyrektywy preferencji Dyrektywy preferencji – reguły wskazujące jak rozwiązać konflikt różnych dyrektyw wykładni. że prawodawca nie stanowi norm zbędnych c. zaczynając żyć własnym życiem. Celem wykładni tekstualnej jest. 34 . że prawodawca liczy się z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji e. prawnego  J. że prawodawca dysponuje najlepszą wiedzą empiryczną Z tej ostatniej reguły wynika np. Trzy podstawowe strategie rozwiązywania konfliktów interpretacyjnych (teorie wykładni): • Teorie subiektywne i obiektywne – czy w toku wykładni interpretator powinien się orientować na wolę i intencje historycznego (subiektywne). Rodzaje domniemań interpretacyjnych:  Języka potocznego  J. ponieważ wskazują jaką decyzję interpretacyjną należy podjąć w sytuacji. że norma prawna ma jedno.Domniemania interpretacyjne Domniemanie interpretacyjne zmienia ciężar argumentacji spoczywający nie na tym kto się na domniemanie powołuje. że prawodawca nie stanowi norm sprzecznych b. Domniemanie. Teorie obiektywne nie wykluczają. Domniemanie. może ulec zmianie. • Teorie intencjonalne i tekstualne – celem wykładni intencjonalnej jest odtworzenie woli i intencji prawodawcy. aby z chwilą ustanowienia aktu tekst prawny niejako odrywa się od osoby legislatora. gdy zastosowanie dyrektyw wykładni I stopnia (dyrektyw wykładni językowej. iż sens przepisu. kto te domniemanie kwestionuje. systemowej i funkcjonalnej) prowadzi do rozbieżnych ustaleń interpretacyjnych. Teorie obiektywne wychodzą z założenia. które stawia sobie aktualny prawodawca. Wróblewski nazwał je dyrektywami wykładni II stopnia. nie ulegające zmianom znaczenie i jest to zgodne z wolą historycznego prawodawcy. Domniemanie. ale na tym. Adresaci norm mają kontakt z tekstem i z tego powodu w sytuacjach wątpliwych powinno rozstrzygać znaczenie tekstu a nie rzeczywiste intencje prawodawcy. specjalnego Inne domniemania interpretacyjne:  Domniemanie zgodności normy z konstytucją  Domniemanie zgodności normy niższego rzędu z normą hierarchicznie wyższą  Domniemanie racjonalności prawodawcy: a. nakaz interpretowania przepisów prawa w sposób uwzględniający aktualny stan wiedzy naukowej i technicznej. tekst prawny jest traktowany jako mniej lub bardziej doskonały instrument przekazu tych intencji.

Ta zasada jest podobna do „reguły jasnego znaczenia” (plain meaning rule) autorstwa O. Interpretator może się odwołać do wnioskowań prawniczych (np. komentarze. Opowiadają się za duchem prawa. Styl dynamiczny dominuje okresie przemian i refom. rządowych itd.Teorie statyczne i dynamiczne – do teorii statycznych Wróblewski zaliczył teorie przyjmujące. jeśli natomiast również wykładnia systemowa nie doprowadziła do wątpliwości interpretacyjnych. W krajach kultury zachodniej praktyka interpretacyjna opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej odpowiada to „złotej regule” (the golden rule). podręczniki. podręczniki etc. w którym znajduje się interpretowany przepis prawny o Orzecznictwo sądowe o Doktryny prawnicze (literatura naukowa. gdy przemawiają za tym ważne racje. słowniki. Holmesa. Podstawowe wartości – adekwatność prawa i życia. które są relewantne dla ustalenia sensu interpretowanego przepisu prawnego. od jasnego rezultatu wykładni językowej i systemowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni funkcjonalnej tylko wtedy. nieprawnicza. do której odwołują się sądy w USA.w razie konfliktu wykładni językowej.) 35 . encyklopedie etc. jego przewidywalność. Formaliści – zwolennicy teorii statycznych. orzecznictwo i doktryny) o Wyniki ekspertyz naukowych i opinie biegłych o Wiedza specjalistyczna. gdy przemawiają za tym ważne racje. Nieformaliści –zwolennicy teorii dynamicznych. która jest relewantna dla ustalenia sensu określonych wyrażeń (literatura naukowa. Opowiadają się za literą prawa. komisji parlamentarnych. niezmienność prawa. glosy. teksty uchylonych aktów normatywnych – związane z nimi orzecznictwo i doktrynę o Materiały komparatystyczne (obce teksty prawne.  Materiały interpretacyjne • „Interpretatorowi wolno jest korzystać z wszelkich materiałów.” Dyrektywy wykładni sensu largo – zalicza się tutaj reguły kolizyjne oraz reguły wnioskowań prawniczych. analogii) lub reguł kolizyjnych tylko wtedy gdy nie rozstrzygnie problemu interpretacyjnego przy pomocy dyrektyw wykładni sensu stricto (zasada pierwszeństwa wykładni sensu stricto). Służą wartością – pewność.. to wolno jest posłużyć się wykładnią funkcjonalną. systemowej i funkcjonalnej preferują wynik wykładni funkcjonalnej.” Materiały interpretacyjne: o Akt normatywny.) o Materiały przygotowawcze (sprawozdania komisji legislacyjnych. systemowej i funkcjonalnej należy preferować wynik wykładni językowej i systemowej. materiały z obrad parlamentu.  „Interpretator powinien się opierać na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni systemowej.) o Projekty ustaw i innych aktów normatywnych. Styl statyczny interpretacji dominuje w okresach stabilizacji. którą sformułowały sądy angielskie pod koniec XIX wieku. iż w razie konfliktu wykładni językowej.” • „Od jasnego (nie budzącego wątpliwości) rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy. Na tej zasadzie opiera się wykładnia prawa europejskiego i międzynarodowego. ekonomicznych i politycznych. Teorie dynamiczne . Interpretacja powinna służyć przystosowaniu prawa do zmieniających się sytuacji społecznych.

Przeciwieństwo wnioskowania z analogii. iż określony fakt nie został unormowany przez przepisy prawne o ustalenie. analogii z prawa (analogia iuris) – brak ściśle wskazanych przepisów prawa. Zabronione jest zastosowanie podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych do sytuacji podobnych. 1. Model ten zakłada dokonywanie szeregu ocen co do wartości poszczególnych argumentów („ważenie” argumentów) a w konsekwencji podjęcie decyzji. ale bardzo ogólne określenie zasad czy idei. Trzy podstawowe etapy wnioskowania z analogii: o ustalenie.X ELEMENTY TEORII ARGUMENTACJI Dwa typy uzasadnienia twierdzeń. co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy prawne Ubi eaden legis ratio. • Argumentacyjny (dyskursywny) – uzasadnianie przyjmuje postać wymiany argumentów wspierających daną tezę (argumenty pro) i argumentów ją kwestionujących (argumenty contra). daje dużą swobodę wnioskującemu. który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do faktu nienormowanego o powiązanie z faktem prawnym nieunormownym podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych. ibi eadem legis dispositio – gdzie taki sam cel tam taka sama dyspozycja ustawy. • Argumentum a contrario – wnioskowanie z przeciwieństwa. Odnosi się to zarówno do fizycznego podobieństwa faktów jak i porównania celów regulacji. na których opiera się prawo. przykładem sylogizmu prawniczego jest wyprowadzanie następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. że istnieje przepis prawny. analogii z ustawy (analogia legis) – podstawą jest zawsze jakiś konkretny przepis prawny. norm i ocen: • Subsumcyjny (sylogistyczny) – uzasadnienie przyjmuje postać wprowadzenia określonych następstw z przyjętych przesłanek na podstawie założonych reguł interferencyjnych (r. który musi zostać wskazany we wnioskowaniu organu stosującego prawo. Najważniejsze i najczęściej używane w uzasadnieniach prawniczych argumenty:  Normy prawne  Orzecznictwo sądowe  Poglądy doktryny prawniczej  Reguły egzegezy: o Reguły interpretacyjne o Reguły kolizyjne o Reguły wnioskowań prawniczych  Reguły i zasady pozaprawne  Opinie ekspertów i twierdzenia naukowe Uniwersalne toposy prawnicze (topos = argument) Reguły wnioskowań prawniczych (reguły logiki prawniczej) – należą do wykładni sensu largo • Argumentum a simile – wnioskowanie z podobieństwa lub analogi. które argumenty okazały się lepsze. 2. 36 . wnioskowania).

a w przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa karnego i finansowego podstawą wnioskowania powinno być argumentum a contrario. a nie sąd są dysponemtami postępowania cywilnego. które nakłada na nas prawo muszą być możliwe do spełnienia (nie jesteśmy zobowiązani do świadczeń niemożliwych). Imposibilium nulla obligatio est – świadczenia i obowiązki. natomiast w odniesieniu do przepisów nakładających na nie obowiązki i obciążenia należy opierać się na argumentum a contrario (analogia jest nie dopuszczalna). Res iudicata pro veritate habetur – rzecz osądzona powinna być uważana za prawdziwą.    Argumentum a coherentia – każdą argumentację można zakwestionować wskazując. podstawą wnioskowania jest przepis uprawniający o strukturze „komu wolno jest więcej. W odniesieniu do przepisów przyznających obywatelom uprawnienia i korzyści należy stosować analogie. rzecz osądzona ma pierwszeństwo przed prawdą. wnioskowanie z przeciwieństwa stosujemy. Nemo plus Iuris transfere potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść więcej praw niż sam posiada. 37 . Stanowi konsekwencję zasady dyspozycyjności według której strony.Jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f. „tylko”. W przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa cywilnego należy stosować analogię. Reguła instrumentalnego zakazu .jeżeli obejmuje określona norma to tym samym zakazane jest czynienie tego wszystkiego co przyczynowo wykluczałoby realizację tej normy. • Reguła instrumentalnego nakazu – jeżeli obejmuje określona norma to tym samym nakazane jest czynienie tego wszystkiego co jest przyczynowo konieczne do realizacji tej normy. iż prowadzi ona do sprzeczności. Dyrektywy instrumentalnego nakazu i zakazu – odwołują się do wiedzy o związkach przyczynowych. Ne ultra petita partium – sądy i inne organy stosujące prawo są związane żądaniami stron. Pozostałe toposy prawnicze Toposy w wielu sytuacjach mają antytetyczną strukturę tj. • Argumentum a fortiori .    Deniminis no curat pretor – argument usprawiedliwiający odmowę wszczęcia jakiegoś postępowania powołaniem się na błahość sprawy. podstawą wnioskowania jest przepis zakazujący o schemacie „jeżeli zakazane jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej”. to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy gdyby był on pod istotnymi względami do faktu f. gdy w kontekście danego przepisu występują zwroty „wyłącznie”. d których zależy (nie) spełnienie danej normy.przebiega według schematu „jeżeli A to tym bardziej B” występuje 2 odmianach:  Argumentum a maiori ad minus – wnioskowanie z większego na mniejsze. że toposowi powołanemu jako argument pro można przeciwstawić topos funkcjonalny jako argument contra. „jedynie”. temu tym bardziej wolno jest mniej”  Argumentum a minori ad maius – wnioskowanie z mniejszego na większy.. nie mogą orzekać ponad te żądania.

można przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu. Nullum crimen. In dubio pro libertata – w razie wątpliwości na korzyść wolności. Ignorantia Iris nocet. Lex iniusta non est Lex – prawo rażąco nie słuszne nie jest prawem (Lex iniustisima non est lex)        Nemo se ipsum acusare tenetur – nikt nie może zostać zmuszony do samo oskarżenia się. nulla poena sine lege – przestępstwem może być wyłącznie czyn wyraźnie zabroniony przez prawo karne i przestępcy może być wymierzona wyłącznie kara przewidziana przez przepisy prawa karnego. a nie faktom. opisujących jakieś prawidłowości 38 .p. W prawie podatkowym zasada ta głosi – In dubio pro tributario – w razie wątpliwości na korzyść podatnika. iż jest dozwolony. lekkomyślność nie stanowi okoliczności usprawiedliwiających. a nie ogranicza zakres naszej wolności. dowodzić można wyłącznie twierdzenia o faktach sprawy. Niedbalstwo. Nie wolno stosować przepisów do kwalifikacji zdarzeń. Prawnicy w zasadzie nie dowodzą twierdzeń ogólnych. non excusat – nieznajomość prawa szkodzi i nie stanowi usprawiedliwienia. np. Lex retro non agit – zakaz nadawania przepisom mocy retroaktywnej. Iura scripta vigilantibus – ustawy napisano dla ludzi wykazujących się należytą starannością. tylko bowiem twierdzeniom.).    XI DOWODY PRAWNICZE I NIEKTÓRE ELEMENTY NAUKI PRAWA PROCESOWEGO Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. jeśli akt podstawowy jest sprzeczny z ustawą to sąd może odmówić jego zastosowania. należy przyjąć taką interpretacje przepisu.c. Nemo iudex In causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie. Zasada niezawisłości sądów – sędziowie podlegają tylko konstytucji i ustawą. Audiatur et altera pars – wysłuchaj również i drugiej strony. Praesumptio boni viri – prawie domniemywuje się zawsze dobrą a nie złą wiarę. Zakaz nadużywania prawa – wykonując swoje prawa należy stosować środki jak najmniej szkodliwe dla innych. które miały miejsce zanim te przepisy weszły w życie. In dubio pro reo – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść strony nie obciążonej ciężarem dowodu (na korzyść oskarżonego). Ex iniuria Ius non oritur – z działań bezprawnych nie może powstać prawo.227 k. która poszerza. Zasada proporcjonalności – środki naszych działań muszą być dostosowane do celów. które przy ich pomocy staramy się realizować. Zasada prawa do sądu – dochodzenie swoich roszczeń przed sądem. Wiąże się z zasada fair trial – uczciwego i rzetelnego procesu. Jeżeli jest wątpliwe czy dany czyn jest dozwolony czy nie to należy przyjąć.      Favor legitimatis – prawo sprzyja temu co legalne.

ekonomiczne czy socjologiczne. 39 . a jedynie twierdzenia jednostkowe odnoszące się do konkretnych zdarzeń czy okoliczności.

zmieniają ciężar dowodu. fakty notoryjne). czyli do przeprowadzenia tzw.341 k. Strona niezwiązana ciężarem dowodu nie musi dowodzić ani faktu. polityczne ale także okoliczności znane wszystkim rozsądnym ludziom itd.) oraz fakty przyznane przez jedną ze stron. są rzadkie. Od tej zasady są wyjątki. jeśli chce ustalić treść wysoce specjalistycznych dziedzin prawa wewnętrznego (np. jak je należy interpretować i czy obowiązują). dlatego nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane (tzw. to powinna udowodnić fakty od których ta norma uzależnia nastąpienie tych skutków prawnych.) • Osoba.85 § 1 k.1025 2k. Fakt A nazywa się poprzednikiem lub podstawą domniemania. Popularne przykłady domniemań prawnych: (domniemanie. np. która obcowała z matką dziecka w okresie koncepcyjnym jest jego ojcem (art. że szkoda nie nastąpiła ani swojej niewinności. budowlanego. Dowodzenie wszystkich faktów byłoby stratą czasu.  Domniemania niewzruszalne (presumntiones iuris ace de iure) – obalić ich niemożna.9 k. wynalazczego itd. gdyż przedmiotem dowodu może być treść obcego prawa oraz ustalenie praktyki stosowania tego prawa. kiedy je zawieszono itd.) • Posiadanie jest zgodne z prawem (art. chociaż w praktyce mogą dawać wysoki stopień pewności i niepodważalności. medycznego. to domniemywa się zajście faktu B”. dowodu przeciwnego.c.c. niekontrowersyjne fakty geograficzne.Twierdzenia te mają strukturę: „w miejscu m czasie t miało miejsce zdarzenie z”. Kwestionujący domniemania prawne nie może ograniczyć się do wykazania. materialnym) Jeśli strona wywodzi określone skutki prawne (np. to jego roszczenie zostanie oddalone. dowody prawnicze w sensie metodologicznym nie są procedurami niezawodnymi i podobnie jak wszelkie inne uzasadnienia w sprawach empirycznych nie gwarantują pewności osiągniętych rezultatów. która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą (art. Jeśli fakty nie zostaną ustalone lub będą budzić wątpliwości (non liquet). Zgodnie z zasadą iura novit curia – sąd zna prawa przedmiotem dowodu nie może być prawo (treść norm prawnych.) • Osoba.. ale uzasadniają twierdzenia o faktach sprawy. fakty znane z urzędu (kiedy wszczęto postępowanie.o. Wszystkie wątpliwości związane z twierdzeniami o faktach sprawy rozstrzyga się na jej korzyść (In dubio pro reo). 40 . jak gwarantują wnioskowania dedukcyjne w matematyce i logice. natomiast fakt B następnikiem lub wnioskiem. Sąd może skorzystać z opinii biegłego. formalnym)  Kto poniesie ryzyko nieudowodnienia (non liquet) określonych twierdzeń (ciężar dowodów w sensie obiektywnym. W sensie metodologicznym prawnicy nie dowodzą. W uzasadnieniu niezbędne jest korzystanie z wiedzy empirycznej. roszczenia) z określonej normy prawnej.) Wszystkie domniemania są zbudowane wg schematu „jeżeli zaszedł fakt A. wydarzenia historyczne. że budzą one wątpliwości (non liquet).r. że) • Dziecko urodziło się żywe (art.c. Wśród domniemań wyróżnia się:  Domniemania prawne (praesumptiones iuris) – ustanowione przez normę prawną  Domniemania zruszane (presumtiones iuris tantum) – mogą być obalone dowodem przeciwieństwa.) Ciężar dowodów (onus probanci) Ciężar dowodu określa 2 kwestie:  Kto powinien przedstawić dowody (ciężar dowodu w sensie subiektywnym.

jak długo nie zostanie mu udowodniona wina. biegłych. kto ją wyrządził dla tego. oględziny) Ordalia – sąd boży 41 . że szkoda ta nastąpiła z winy tego. takim dowodem jest również dowód. Dowód bezpośredni – dowód.Inny podział:  Domniemania materialne – podstawa wymaga udowodnienia. potwierdzających się poszlak. z których w oparciu o określone reguły dowodowe można tę tezę wywnioskować. z których wynika prawdziwość określonych twierdzeń o faktach sprawy (przeprowadza dowód w sensie podania uzasadnienia dla tezy dowodu). Dowód poszlakowy – dowód. w przypadku oględzin sędzia). W toku postępowania dowodowego sędzia przeprowadza szereg dowodów w sensie czynnościowym (słucha świadków.). którym świadek naoczny przekazał informacje o danym zdarzeniu. ale istnieją świadkowie.  Domniemania faktyczne (presumptiones hominis) – zostały przyjęte przez sąd lub inny organ stosujący prawo w oparciu o zasady doświadczenia. Pojęcie dowodu i rodzaje dowodów Dwa podstawowe rozumienia terminu dowód prawniczy: • Dowód rozumiany jako uzasadnienie określonego twierdzenia – zespół twierdzeń dowodowych. a w konsekwencji jego wniosek nie wymaga podjęcia żadnych czynności dowodowych. by uzyskać informacje o faktach sprawy. Dowód osobowy – źródłem informacji jest osoba (świadkowie strony) Dowód rzeczowy – źródłem informacji jest rzecz (dokumenty. iż wniosek nasuwa się z oczywistością już na pierwszy rzut oka (prima facie). Zgodnie z zasadą In dubio pro reo wszelkie wątpliwości co do winy należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. a zarazem. Wiele wspólnego z domniemaniami faktycznymi mają tak zwane reguły dowodu prima facie – są to reguły ustanowione przez sąd. okazał się wiarygodny. iż przebieg zdarzenia mógł być inny niż sugerują to poszlaki. strona. gdy wykluczono. Dowód ze słyszenia (hearsay) – brak naocznego świadka. gdy jednak przystępuje do sporządzania uzasadnienia wyroku to musi podać stwierdzenia. • Dowód w sensie czynnościowym – zespół czynności. w którym sędzia lub inny organ procesowy wnioskuje o prawdziwości twierdzeń o faktach sprawy opierając się bezpośrednio na tym.  Domniemania formalne – akceptacja podstawy domniemania. Ciężar dowodu winy oskarżonego spoczywa na oskarżycielu i nie może być przerzucone na oskarżonego. że w odróżnieniu od domniemań faktycznych przerzucają one ciężar dowodów. które pozwalają wnioskować z faktu. gdy istnieje zespół zgodnych. ale są świadkowie lub notatki. że informator sądu będący obserwatorem danego zdarzenia czy rzeczy (świadek. który przeprowadza organ procesowy po to. którym poszczególne fakty dowodowe wzięte z izolacji nie stanowią dostatecznej podstawy do ustalenia faktu sprawy (w tym sensie są one poszlakami). w którym brak jest oryginału dokumentu (dowód pierwotny).uważa się go za przeprowadzony dopiero. przyjąć należy. dokonuje oględzin etc. na podstawie których można ustalić jego treść. czy nieautoryzowane jego odpisy (dowody pochodne). z których przy pomocy określonych reguł dowodowych wyprowadza się twierdzenie o fakcie sprawy (tezę dowodu). Dowód pośredni – do uzasadnienia tezy dowodu konieczne są jakieś inne twierdzenia dowodowe. przesłuchuje strony. Zagadnienie dowodu w postępowaniu karnym Zasada domniemania niewinności oskarżonego – oskarżonego poczytuje się za niewinnego tak długo. iż nastąpiła szkoda o tym.

Istnieją normy prawne określające w sposób wiążący. rzecz lub inny środek dowodowy na podstawie której uzyskać można wiarygodną informację. Zasady oceny dowodów Zasadami oceny dowodów nazywamy te wszystkie zasady. Przełomem była Wielka Rewolucja Francuska. legalne dyrektywy dowodowe). • Współcześnie zasada swobodnej oceny dowodów funkcjonuje w dwóch wariantach: zasady swobodnej i niekontrolowanej oceny dowodów – funkcjonuje tam. by dowód mógł zostać uznany za przeprowadzony (tzw. Historycznie wyróżniamy dwie podstawowe zasady oceny dowodów: • Zasada legalnej oceny dowodów • Zasada swobodnej oceny dowodów Proces rzymski był oparty na zasadzie swobodnej oceny dowodów i stopniowo ewoluował w kierunku legalnej oceny dowodów. W średniowieczu prawo było oparte na zasadzie legalnej oceny dowodów. zasady doświadczenia życiowego Ocena dowodów naruszająca wymienione wyżej zasady nie mieści się w ramach swobodnej oceny dowodów i nie podlega ochronie przez prawo. które określają kryteria jakie muszą być spełnione by organ stosujący prawo mógł uznać dane twierdzenie z udowodnione. Ława przysięgłych nie musi uzasadniać swojej decyzji. gdzie ustalenia faktyczne sądu I instancji nie podlegają kontroli przez sąd odwoławczy (system kasacyjny) i tam. Współczesne systemy prawne opierają się na zasadzie swobodnej oceny dowodów. warunki które muszą być spełnione. • 42 .Podstawowe kategorie dowodów w sensie czynnościowym: • Zeznania świadków • Przesłuchanie stron • Opinia biegłych • Dokumenty • Oględziny Jako dowód można wykorzystać w zasadzie każda osobę. zasady swobodnej i kontrolowanej oceny dowodów – przewidują kontrole ustaleń faktycznych przez sądy wyższe oraz nakładają na sąd obowiązek uzasadnienia swojej decyzji w kwestiach faktycznych. zwłaszcza gdy są one sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym i w tym sensie arbitralne. Prawo do swobodnej oceny dowodów nie oznacza prawa do dowolnej oceny dowodów. W systemie kasacyjnym oraz w systemie ławy przysięgłych zwykle przewiduje się pewne możliwości korygowania ustaleń faktycznych sądu I instancji. XIX wiek stopniowo rozprzestrzeniał zasady swobodnej oceny dowodów w krajach europejskich. to jednak zachowały one pewne elementy legalnej oceny dowodów. Swobodna ocena powinna respektować następujące kryteria: a. zasady logiki b. zasady nauki i techniki c. która wprowadziła ocenę dowodów według wewnętrznego przekonania (conviction intime) sędziego. gdzie werdykt w kwestii faktów jest zastrzeżony dla ławy przysięgłych i jest uważany za ostateczny.

Zasada res iudicata pro veritate habetur – z chwilą. tajnością wyborów do ciał przedstawicielskich. o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. ani przez innego przedstawiciela władzy publicznej. Strony w postępowaniu karnym to oskarżony i oskarżyciel. nawet gdyby okazało się. pozwany – ten przeciwko ta skarga została skierowana. Obrońcy co do faktów. gdy informacje uzyskano stosując przymus fizyczny lub psychiczny (tortury. Rola sądu jest całkowicie bierna i ogranicza się do wydania wyroku oraz pieczy nad tym by przestrzegano przepisów prawa. „nie wolno przesłuchiwać jako świadków: a. uznania. V. Domniemania prawne II. IV. zmiany powództwa czy też aktu oskarżenia (zasada dyspozycyjności) 43 . Duchownego co do faktów. zasady i instytucje ograniczające poznanie prawdy w postępowaniu: I. Zakazy dowodowe – służą przede wszystkim ochronie podstawowych praw i wolności obywatelskich. przez sąd. bo po ich upływie strona traci prawo do ich wniesienia. nie może orzekać ponad te żądania i jest związany wnioskami stron co do cofnięcia. związane z tajemnicą narady sędziowskiej. iż jest oparte na błędnych ustaleniach faktycznych. oraz określone środki chemiczne lub techniczne. Trzy podstawowe kategorie zakazów dowodowych: A. strony są wyłącznymi dysponentami całego procesu. a nawet podstęp). b. środki odwoławcze muszą być składane w przewidzianym terminie. Przywileje dowodowe – prawo do nie udzielania informacji (prawo odmowy zeznań). • Sąd nie może z urzędu uwzględnić żadnych roszczeń. Zasada formalizmu procesowego – czynności procesowe muszą być dokonywane w określonej formie. który wystąpił lub na rzecz którego wystąpiono ze skargą. C. powództwem. gdy od orzeczenia nie przysługuje środek odwoławczy staje się ono prawomocne formalnie i niepodważalne. wyjaśnienia.Problem ustalenia prawdy w procesie Reguły. B. Zakazy stosowania określonych środków dowodowych np. zeznania lub oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. Formy procesu Strony w postępowaniu cywilnym to powód – ten. proces nie może być wszczęty z urzędu. Zakaz informatinis In peius – jeżeli środka odwoławczego nie wniesiono na niekorzyść oskarżonego to zasadniczo nie można zmienić wyroku na jego niekorzyść nawet gdyby okazało się. Strony decydują o tym czy: • Wszcząć proces czy też nie – zasada skarbowości. Zakazy stosowania określonych metod dowodowych np. Dwie formy postępowania procesowego: 1) Forma kontradyktoryjna – proces jest zorganizowany w formie sporu stron przed bezstronnym sądem. groźby. z którymi nie wystąpiły strony. iż zasługuje on na surowszą karę. Zakazy dowodu określonych faktów np. o których dowiedział się przy spowiedzi”. nawet gdyby ustalenia sądu I instancji były błędne. III.

może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpatrzenia lub orzec co do istoty sprawy. które uznaje on za niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. a następnie przez jej przeciwnika starającego się podważyć jego wiarygodność. Proces anglosaski jest bliższy ideałowi formy kontradyktorycznej niż proces kontynentalny. Podstawą tego postępowania może być błąd co do prawa (error iuris) – sąd błędnie zastosował prawo lub dokonał błędnej jej wykładni. Strony a nie sąd powołują i przesłuchują świadków oraz prowadzą inne dowody. błędna ocena materiału dowodowego. a wypuścić ją dopiero przy ogłaszaniu wyroku. 44 • . proces ma zwykle strukturę mieszaną. Więcej elementów inkwizycyjnych występuje w procesie karnym niż w cywilnym. Postępowanie odwoławcze Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art. Sąd rewizyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. w szczególności : • Postępowanie jest wszczynane przez sąd lub organ władzy publicznej (np. która go powołała. Współcześnie nie spotyka się z czystymi formami kontradyktoryjnymi czy inkwizycyjnymi. Sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy. rola stron ogranicza się do przekazywania sądowi informacji. jest to powtórzenie przed postępowania sądem niższym. obejmuje prowadzenie postępowania dowodowego. nie orzeka co do istoty sprawy. iż świadek jest słuchany przez stronę. a wyłącznie uchyla zaskarżone orzeczenie (o. a postępowanie jest prowadzone z urzędu przez sąd. błąd co do faktu (error facti) – nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. Postępowanie rewizyjne obejmuje ustalenia prawne i faktyczne.78 konstytucji). Duże znaczenie w tym procesie ma instytucja „krzyżowego ognia pytań” (cross – examination) polegająca na ty. to ze względu na znacznie silniejszą obecność pierwiastka publicznego w tym pierwszym. prokurator) • Sąd może uwzględniać roszczenia czy żądania nie zgłoszone przez strony i nie jest w tym zakresie związany ich wnioskami • Sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi stron. kasatoryjne) i przekazuje sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpoznania.Sąd jest związany wnioskami dowodowymi stron. Tutaj proces nie jest zorganizowany w formie sporu stron. Funkcję sędziego w procesie anglosaskim określa twierdzenie – przed rozpoczęciem procesu sędzia powinien nabrać do ust święconej wody. nie może uwzględniać żadnych faktów ani dowodów na które nie powołały się strony oraz nie może prowadzić postępowania dowodowego z urzędu. Postępowanie apelacyjne obejmuje ustalenia faktyczne i prawne. może uwzględniać fakty i dowody niezawnioskowane przez strony i zasadniczo prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu. Sąd kasacyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. 3 podstawowe kategorie środków odwoławczych: • Kasacje • Rewizje • Apelacje Kontroli kasacyjnej podlegają wyłącznie ustalenia prawne. Postępowanie odwoławcze jest elementem demokratycznego porządku prawnego. 2) Forma inkwizycyjna – stanowi przeciwieństwo formy kontradyktorycznej.

Od każdego orzeczenia nieprawomocnego co do meritum sprawy sądu I instancji przysługuje środek odwoławczy. Czyny – działania. natomiast nadzwyczajnym jest kasacja i wznowienie postępowania. zawarcie umowy. popełnienie przestępstwa. upływ czasu. czyli zdarzenie wywołujące jakieś skutki prawne. ustanie bądź zmianę treści stosunku prawnego. Akty prawne – działania. System polski 1. Kwestionowanie orzeczeń prawomocnych jest dużo bardziej ograniczone i odnosi się do wyjątkowo poważnych naruszeń prawa. Skargę o wznowienie postępowania rozpatrują sądy okręgowe i apelacyjne. śmierć. Zdarzenie prawne – kategoria faktów prawnych niezależnych od woli człowieka np. Obejmuje działania takie jak: płacenie podatku. np. Zwykłymi środkami odwoławczymi jest: • apelacja – od orzeczeń sądów I instancji • kasacja – od orzeczeń II instancji Nadzwyczajnym środkiem odwoławczym w sprawach cywilnych jest wznowienie postępowania. Dzielą się na: zgodne z prawem = fakty prawne (wywołują skutki prawne) i czyny niezgodne z prawem = czyny niedozwolone (delikty cywilne – odpowiedzialność.Odróżnienie środków odwoławczych od orzeczeń nieprawomocnych (zwykłe środki odwoławcze) i orzeczeń prawomocnych (nadzwyczajne środki odwoławcze). 45 . rozpatruje kasacje. tetycznego (nie uświadamianego sobie przez strony). Stosunki prawne mogą mieć charakter dwustronny (małżeństwo) lub wielostronny (spółka). Działania – kategoria faktów prawnych zależnych od woli człowieka – ludzkie zachowanie. że nie wiemy o ich treści nie zwalnia nas od odpowiedzialności (ignoratia iuris nocet. niezapłacenie podatku. które podejmujemy by wywołać skutki prawne. zawarcie umowy. oddanie długu jak i zaniechania (nieudzielanie pomocy. Może przybrać formę stosunku faktycznego (uświadamianego sobie przez strony. ale je z mocy prawa wywołują. wydanie wyroku sądowego czy uchwalenie konstytucji. W sprawach cywilnych przyjęto model postępowania trójinstancyjnego. XII STOSUNEK PRAWNY Stosunek prawny – to stosunek społeczny uregulowany przez normę prawną. sądy powszechne • rejonowe • okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroku sądu rejonowego • apelacyjne – apelacje od wyroku sądu okręgowego jako sądu I instancji • sąd najwyższy – sprawuje nadzór judykacyjny przed sądami powszechnymi. non excusat). Kategoria działań obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę ludzkich zachowań jak: zawarcie umowy. a fakt. ex delicto). klęska żywiołowa. zwykłym środkiem odwoławczym jest apelacja. Przepisy prawne nakładają na nas obowiązki. Odwołuje się do tego szczególnie prawo cywilne. np. nieoddanie długu). Elementy stosunku prawnego: • fakty prawne – każde zdarzenie powodujące powstanie. wymierzenie mandatu. urodzenie. łożenie rodziców na utrzymanie dzieci) i stosunku czysto normatywnego. które zmierzają do wywołania skutków prawnych. W sprawach karnych przyjęto model dwuinstancyjny.

testament. • dwustronne – np. porzucenie rzeczy. Czynami niezgodnymi z prawem są: wyrządzenie szkody – nie wykonanie lub nie należyte wykonanie zobowiązania (kodeks cywilny). jednak prawa i zobowiązania majątkowe nabywa gdy się urodzi żywe. Zdolność prawna – zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. a traci z chwilą śmierci. pijaństwo. wina umyślna – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewidując zamiar jego popełnienia na to się godzi (zamiar wynikowy). czy jest ona ubezwłasnowolniona. czynności prawne – oświadczenie woli przynajmniej jednej strony. W prawie procesowym – sąd i strony procesowe (powód. karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc). i częściowo osoby fizyczne. W prawie cywilnym – osoby fizyczne i prawne). np. podmioty stosunku prawnego – mogą nimi być jednostki. Zdolność prawną ma także dziecko poczęte (nasciturus). • jednostronne – np. • akty deklaratoryjne – akty potwierdzające istniejący stan prawny. umowy. Zdolność do czynności prawnej osoby fizycznej zależy od wieku oraz od tego. Podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego może być choroba psychiczna. nabywa się ją z chwilą urodzenia. pozwany. umowy. mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć. Czynności dokonane przez osoby nie mające zdolności do czynności prawnych są nieważne. Stopnie winy: 1.Akty prawne: 1. jest zdolnością stopniowalną. przyjęcie lub odrzucenie spadku. grupy ludzkie.). akty stosowania prawa • akty konstytutywne – akty tworzące nowy stan prawny. Rodzaje zdolności do czynności prawnych: • brak zdolności do czynności prawnych – osoby poniżej 13 roku życia. zmierzające do wywołania skutków prawnych. ubezwłasnowolnieni całkowicie. wina nieumyślna – sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. Osobą fizyczną – jest każdy człowiek od urodzenia do śmierci. W prawie międzynarodowym publicznym podmiotami są państwa. występek – z obu jeżeli przepis prawny taką możliwość przewiduje. organizacje. itd. wykroczenia. Można ją scharakteryzować przez zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej. przestępstwa: zbrodnie (czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą) i występki (czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych. akty tworzenia prawa 2. ale go popełnia na skutek nie zachowania należytej staranności. organizacje międzynarod. niedorozwój umysłowy. • wielostronne – np. jeżeli wykluczają możliwość kierowania swoim postępowaniem. W prawie konstytucyjnym i administracyjnym podmiotami prawa są obywatele i organy państwa. np. 2. wyrok rozwodowy. Zdolność do czynności prawnych – zdolność do nabywania praw i obowiązków za pośrednictwem własnych działań. • 46 . wyrok ustalający treść umowy 3. zaburzenia psychiczne. Zbrodnie popełnia się umyślnie. narkomania.

które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione. Mogą samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych. jednakże tylko osobę pełnoletnią. muzea. naukowe. Organ osoby prawnej – osoba lub osoby mogące działać w imieniu osoby prawnej (zaciągać zobowiązania i nabywać uprawnienia). zalicza się tu również przedsiębiorstwa. gdyż nie posiadają dostatecznie zindywidualizowanej i wyodrębnionej postaci. Różnicą między ruchomościami i nieruchomościami jest to iż umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. korporacje mogą realizować cele gospodarcze (spółdzielnie. budynki. gazy i kopaliny. • • 47 . decydują oni o jej działalności i przez składki czy udziały tworzą majątek korporacji. dobra osobiste – godność człowieka.  inne przedmioty materialne – ciecze. itd. Może mieć niezależny od osób fizycznych majątek. dobre imię. pieniądze jako miernik wartości. stowarzyszenia). Kategorie osób prawnych:  skarb państwa – państwo występujące jako podmiot stosunków cywilno – prawnych. Ubezwłasnowolnić częściowo osobę można z tych samych powodów co całkowicie. nie są uważane przez prawników za rzeczy. banki. superficies solo cedit – to co znajduje się na gruncie stanowi jego część składową i nie może stanowić odrębnego przedmiotu własności. itd. • pełna zdolności do czynności prawnych – osoby. Osoba prawna – każda jednostka organizacyjna z przyznaną zdolnością prawną. przedsiębiorstwa państwowe. papiery wartościowe). stowarzyszenia. szkoły wyższe.  fundacje – substratem fundacji jest określony majątek. fundacje. banki. Osoba prawna nie może być podmiotem praw i obowiązków specyficznych dla osób fizycznych.ograniczona zdolności do czynności prawnych – osoby od 13 do 18 roku życia oraz ubezwłasnowolnione częściowo. fundator – osoba. Inny podział:  korporacje – substratem korporacji są ludzie związani przez członkostwo.  państwowe osoby prawne – np. przedmiot stosunku prawnego – mogą być:  rzeczy – przedmioty materialne o ruchome o nieruchome = nieruchomości – grunty. spółki handlowe.  inne osoby prawne – jednostki samorządu terytorialnego. której potrzebna jest pomoc do prowadzenia własnych spraw (kuratela).. Realizuje zdolność prawną za pośrednictwem swoich organów. którym odpowiada za swoje zobowiązania. banki. spółki handlowe) i pozagospodarcze (partie polityczne. które wchodzą w jej skład. części budynków. która wyposaża fundację w majątek i określa sposób i cele jej działania.  przedmioty niematerialne – zalicza się dobra o charakterze intelektualnym (utwory artystyczne. może nabywać prawa i obowiązki we własnym imieniu niezależnie od osób fizycznych. partie polityczne..

Uprawnienia pozytywne – korelatywnie sprzężone z nakazem. są skuteczne tylko miedzy stronami (in partes) określonego stosunku prawnego. Obowiązki ograniczają sferę wolności adresata normy prawnej. Są to obowiązki. one tworzą między stronami więź prawną (vinculum iuris) Więź prawna polega na tym. do prywatności. która narusza dane uprawnienia. 2. Dzieli się je na obowiązki pozytywne (nakazy) i negatywne (zakazy). by zachowała się w określony sposób – by spełniła swój obowiązek. Roszczenie – domaganie się od określonej osoby. Z obowiązkami nie doskonałymi spotykamy się często w przypadkach praw socjalnych. • Kompetencje – uprawnienia do tworzenia uprawnień lub obowiązków na rzecz innych osób. by podmiot podjął określone działanie. Uprawnienia negatywne – korelatywnie sprzężony z zakazem po stronie jednego pomiotów. Kategorie uprawnień: a. ciężar dowodu. Hochfelda: • Roszczenia • Wolności – odpowiedniki zezwoleń. o Złożone – kompleksy uprawnień prostych. które są ustanawiane w interesie jednostki. które nie są sprzężone z sankcjami. 3. Stwierdzenie. np. którą wiążą i dlatego nie trzeba ich sankcjonować (ciężary). b. prawo własności. Inny podział uprawnień: 1. Uprawnienia wyraża się w tekstach prawnych za pośrednictwem zwrotu: „wolno”. Zezwolenia (dozwolenia) – nie są sprzężone z obowiązkami. Obowiązkami niedoskonałymi są natomiast te obowiązki. „ma prawo”. Prawa podmiotowe – szczególnie istotne kompleksy uprawnień prostych. Zezwolenia są uprawnieniami do własnych zachowań. „jest dozwolone”. Klasyfikacja uprawnień według W. uprawnienia in personam – uprawnienie wobec konkretnej osoby. c. Ciężary odgrywają szczególną rolę w prawie procesowym np. Uprawnienia mogą być: o Proste – uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy lub uprawnienie wierzyciela pożądania by dłużnik spełnił świadczenie. „może”. „zezwala się”. że jedna ze stron może czegoś żądać. 48 . • zachowania się treść stosunku prawnego – uprawnienia i obowiązki tego stosunku. a druga jest zobowiązana do czegoś. uprawnienia in rem publicam – uprawnienia przysługujące adresatowi normy prawnej wyłącznie wobec państwa. gdy nie implikują żadnych roszczeń po stronie adresatów tych praw. do obrony.obowiązki są z reguły sprzężone z sankcjami. uprawnienia in rem – uprawnienia skuteczne wobec każdej osoby (erga omnes). że jakiś czyn nie jest zakazany i nakazany. bo wówczas zwykle wynikające z tych praw obowiązki organów państwowych nie są zabezpieczone żadną sankcją. Z analitycznego punktu widzenia uprawnienia i obowiązki scharakteryzować można jako dwa odrębne rodzaje modalności normatywnej. Takie obowiązki sprzężone z sankcjami nazywa się obowiązkami doskonałymi.

Jest to forma przywileju dla wyróżnionej grupy osób. ze jakiś podmiot jest wyłączony spod kompetencji określonego organu. 49 .• Immunitety – uprawnienia sprowadzające się do tego.

Nie jest warunkiem praworządności formalnej słuszność i racjonalność prawa. jest to również stan faktyczny. Prawa III generacji to prawa poszczególnych jednostek ludzkich. do nauki. do czystego środowiska. prawo do pomocy humanitarnej. ekonomiczne. prawo własności. prawo do opieki socjalnej i zdrowotnej. wolność słowa i wolność zrzeszania się oraz związane z tymi wolnościami wolności polityczne i religijne. zwolennicy uważają ją za zasadę ustrojowa. Współcześnie zasada państwa prawa stanowi fundament wszystkich demokratycznych i liberalnych państw. Zasada praworządności formalnej – praworządność to obowiązek przestrzegania prawa bez względu na jego treść. prawa całych grup – narody. Zasada praworządności materialnej. ale także do zachowań obywateli (szerokie pojmowanie zasady praworządności). Drugi pogląd – odnosi zasadę praworządności nie tylko do działań państwa. Zasada praworządności kształtowała się w toku XVIII i XIX wieku w Niemczech i Anglii. Tutaj zalicza się: prawo do życia. że w państwie praworządnym obywatelowi jest wolno to wszystko. że sprawowanie władzy musi się opierać na regułach prawa. prawo do wypoczynku i mieszkania. czego mu prawo nie zabrania. w którym te podmioty rzeczywiście podporządkowują się obowiązkowi przestrzegania prawa tak jak go ujmuje zasada praworządności. Należa tutaj prawa: prawo do samostanowienia. do pokoju. odnoszącą się do sposobu sprawowania władzy. Pierwszy pogląd – zasada odnosi się wyłącznie do działań organów państwa (wąskie działanie zasady praworządności). XIII PAŃSTWO PRAWA Praworządność – zobowiązuje określone kategorie podmiotów do przestrzegania prawa. prawa do zachowania wspólnego dziedzictwa biologicznego i kulturowego. Zakres podmiotowy zasady praworządności: I. które zagwarantują słuszność i racjonalność prawa. Nazywa się je również prawami negatywnymi. mniejszości etniczne. Przeczytać rozdział do końca. ponieważ z ich istnieniem wiąże się zakaz ingerencji osób trzecich w sferę chronioną przez prawo. kulturalne: prawo do pracy. a nie na kaprysie rządzących (government of law. językowe. Wspólna jest też zasada. religijne. a zwłaszcza wolność przekonań.prawo spełnia warunki formalne oraz określone warunki materialne. W Niemczech przyjęła postać idei państwa prawa (Rechtsstaat). Prawa socjalne mają charakter pozytywne. II. 50 . Istota praw wolnościowych polega na ochronie pewnych sfer ludzkiego życia i aktywności przed ingerencją państwa i osób trzecich. a nawet cała społeczność międzynarodowa. w Anglii rządów prawa (The rule of law). bo zobowiązują organy i służby państwowe do zapewnienia obywatelom określonych usługi świadczeń. not of men). sumienia i wolność wyznania (prawa I generacji).Kategorie doniosłych uprawnień nazywa się prawami i wolnościami człowieka i obywatela. Prawa II generacji to prawa socjalne. organom państwa natomiast to tylko na co im prawo wyraźnie zezwala. Wspólne dla idei państwa prawa i rządów prawa jest przekonanie.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful