Wstęp do prawoznawstwa

:
I Charakterystyka nauk prawnych:
Nauka: • interpretacja pragmatyczna – uczenie się, zdobywanie wiedzy • interpretacja pragmatyczna – rezultat procesu zdobywania wiedzy, pewien zespół twierdzeń spełniających określone kryteria Klasyfikacja nauk: • nauki społeczne i przyrodnicze – różnią się przedmiotem badań (społeczeństwo, przyroda) • nauki teoretyczne (nauki, których zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie procesów i zjawisk. Poszukują odpowiedzi na pytania „jak jest?” Np. historia, socjologia, ekonomia, fizyka i biologia) Są to nauki deskryptywne. Praktyczne – ich celem jest formułowanie uzasadnianie różnego rodzaju norm, dyrektyw, ocen i wzorów zachowania. Pyt. „jak być powinno?”, ściślej „jak powinniśmy się zachować?” Np. nauki inżynieryjne, medyczne, etyka normatywna, gramatyka. Nauki normatywne. • Nauki empiryczne – uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do szeroko rozumianego doświadczenia (obserwacji, eksperymentu). Np. fizyka, geogr., socjolog, psycholog, Formalne – brak odwołań do doświadczenia, uzasadnianie twierdzeń (dowodzenie) polega na wyprowadzaniu twierdz w oparciu o reguły inferencyjne (wnioskowania) z innych twierdzeń przy czym niektóre z ostatnich przyjmuje się bez dowodu (aksjomaty). Np. matematyka, logika formalna Nauki prawne należą do grupy nauk społecznych i podejmują zagadnienia charakterystyczne zarówno dla nauk teoretycznych, jak i praktycznych oraz jak dla empirycznych i formalnych. Nauki prawne – grupa nauk społ., których przedmiotem badawczym jest analiza norm prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno – prawnych. Podział nauk prawnych: • Filozoficzne • Pozytywne o prawie o Systematyczne o Historyczne Trzy podstawowe typy n. prawnych nauczane na uniwersytetach: • Filozofii (teorii) prawa • Szczegółowym naukom o prawie (dogmatyka prawnicza) • Naukom historyczno – prawnym Metody analizy prawa: • Językowo – logiczne (wyjaśnianie, interpretowanie i porządkowanie przepisów prawnych) • Socjologiczne (socjologia empiryczna – badania ankietowe, wywiad, wnioskowania statystyczne, bad. panelowe i obserwacja uczestnicząca) • Psychologiczne (ustalanie poczytalności sprawcy, resocjalizacja

1

Logika: • Formalna – sformalizowane rachunki o L. klasyczna – rachunek zdań, nazw, kwantyfikatorów o L. deontyczna – rachunek logiczny zajmujący się operacjami na zdaniach, w których występują zdania normatywne Np. jest nakazane, dozwolone itp. • Nieformalna (teoria argumentacji) – przytaczanie argumentów na rzecz (arg. pro) i przeciwko określonej tezie (arg. contra).

II Pojęcie prawa i jego funkcje:
Prawo (realizm prawniczy) • zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych (prawo w książkach), • zbiór decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników (prawo w działaniu), • prawo to pewne przeżycie psychiczne człowieka (L. Petrażycki), • zbiór norm słusznych, które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury człowieka (prawo natury) Prawo (pozytywistycznie, J. Austin – teoria imperatywu) – rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą zastosowania przymusu. Prawo i moralność to dwa różne i niezależne od siebie porządki normatywne. Wg tej teorii elementami konstytutywnymi prawa są: • rozkaz • suwerenność władzy • obowiązek wykonania • sankcja przymusu Nieodłącznym elementem prawa jest fakt, że na straży jego norm stoi przymus państwowy. Współczesny pozytywizm – H. L. A. Hart – prawo nie da się jednoznacznie zdefiniować, gdyż obejmuje normy różnego rodzaju (prawo stanowione i zwyczajowe, wewnętrzne i międzynarodowe publiczne, karne i cywilne). Prawo – „ zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy. Prawo, państwo i przymus – nierozerwalny trójkąt dla pozytywistów. Prawo natury – katolicka koncepcja, św. Augustyn i św. Tomasz. Koncepcja laicka L. Fuller. Obok prawa pozytywnego, którego źródłem są akty władzy państwowej, istnieje jeszcze prawo natury, którego ostatecznym źródłem jest albo bóg (doktryna katolicka)albo właściwości natury człowieka (Grocjusz Hobes Locke) lub zasady współżycia w społeczeństwie L. Fuller. Lex – normy zawarte w tekstach prawnych ( ustawach, aktach podstawowych i precedensach) Ius – normy zawarte w tekstach prawnych, zasady sprawiedliwości czy moralności politycznej, które uważa za wiążące nawet wtedy gdy nie zostały zapisane w żadnym tekście prawnym. Dla pozytywistów prawo = Lex Dla nie pozytywistów prawo = Ius Prawo przedmiotowe to prawo pozytywne – ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie. Prawo podmiotowe to ogół uprawnień, które na różnych zasadach przypisujemy jednostce. Pozytywiści – jednostka nie może mieć żadnych innych uprawnień poza tymi, które przyznało jej państwo.

2

Nie pozytywiści – kategoria prawa podmiotowego jest pierwotna wobec prawa przedmiotowego – jednostka ma pewne prawa bez względu na to czy państwo gotowe jest je uznać czy też nie. Prawo wewnętrzne a międzynarodowe publiczne: Prawo wewnętrzne – reguluje stosunki wew. na terytorium danego państwa, Prawo międzynarodowe publiczne (prawo traktatowe) – normuje stosunki między państwami, mniejsza skuteczność, Prawo międzynarodowe Podmioty prawa Państwa, organizacje międzynarodowe (ONZ, NATO), w kontekście niektórych traktatów – osoby fizyczne Źródła Kreowane jednostronnie Powstają w drodze umów dwustronnych przez organy państwowe lub wielostronnych (konwencje lub (ustawy, precedensy sądowe) traktaty) Sankcje Przymus Dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań; w szczególnych przypadkach sankcje gosp., użycie sił zbrojnych Pierwszeństwo prawa międzynarodowego nad prawem wewnętrznym – w razie konfliktu normy prawa wewnętrznego z normą prawa międzynarodowego ta ostatnia przeważa. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych. Prawo międzynarodowe prywatne – gałąź prawa wewnętrznego, ma charakter kolizyjny, normuje stosunki prawne ( gł. cywilno – prawne, w których występuje element obcy), określenie jakie prawo będzie właściwe dla wszelkich roszczeń wynikających ze stosunków tego typu. Funkcje prawa: • kontroli zachowań (regulacja zachowań) o normatywne – normy oddziałują na zachowanie, działają przez ludzką świadomość, norma nie może wpływać na nasze zachowanie jeżeli nie znamy jej treści o pozanormatywne – oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery, pola minowe, infrastruktury – drogi, linie elektryczne, telefoniczne, systemowe – zwiększenie popytu, inflacji, przyjęcie określonej struktury administracyjnej), środki pozanormatywne mogą wpływać na nas bez naszej wiedzy Podstawowa funkcja normy – takie wpływanie na zachowanie by podejmowane działanie było pożądane przez normodawce powstrzymywanie się od działań niepożądanych Sankcja – dolegliwość, która poniesie adresat normy na wypadek niestosowania się do normy. Gratyfikacja – nagroda, która otrzyma w sytuacji zachowania się zgodnie z normą. N. Bobbio – podział systemów: o represyjne – operują zakazami i sankcjami, nastawione na ochronę porządku i bezpieczeństwa o promocyjne – odwołują się do nakazów i nagród, ich zadaniem jest realizacja programów społecznych (rozwój gospodarczy, opieka socjalna) • rozdziału dóbr i ciężarów – rozdzielanie dóbr, ciężarów, uprawnień, obowiązków między członków danego społeczeństwa Prawo wewnętrzne Osoby fizyczne, prawne, instytucje

3

Sprawiedliwość (wg J. Rawls) – podstawowa cnota instytucji społecznych, najważniejsza cnota prawa. Zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) – osoby, sytuacje, stany rzeczy, które są pod istotnymi względami podobne powinny byś traktowane podobnie. Reguły sprawiedliwości materialnej: o reguły sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej)  każdemu stosownie do pracy  każdemu stosownie do potrzeb  każdemu do zasług  każdemu stosownie do pozycji społecznej  każdemu to samo (elitarystyczna) – skrajna interpretacja Żaden system prawa nie może się bez tych reguł obejść. o reguły sprawiedliwości komutatywnej (wymiennej) Standardy sprawiedliwości proceduralnej (reguły): o zasada bezstronności i niezawisłości sądu, o równości stron o prawo do obrony • regulacji konfliktów Konflikt – sytuacja w której jedna ze stron występuje z żądaniami, roszczeniami, twierdzeniami, które druga strona kwestionuje. Rodzaje konfliktów: 1. ze wzgl. na strony: o dwubiegunowe – 2 strony o wielobiegunowe – więcej stron 2. ze wzgl. na rodzaj strony: o indywidualne o kolektywne Metody rozwiązywania konfliktów: o tryb kontraktowy (bezpośrednia metoda regulacji konfliktów) – same strony rozwiązują konflikt, autonomia stron (decydują o zasadach, procedurze rozwiązania sporu), dobrowolne porozumienie – umowa (konsensus) o mediacyjno – koncyliacyjny ( mediator, koncyliator – pomocnik i Pośrednia metoda doradca stron, nie ma uprawnień władczych), pełna autonomia co regulacji do wyboru mediatora, a także co do procedury prowadzenia konfliktów rokowań oraz zasad rozwiązywania konfliktu biorą udział os. o arbitrażowy – strony mają wpływ na wybór arbitra, procedury trzecie rokowań oraz zasady rozwiązania sporu lecz decyzja arbitra ma charakter władczy i jest wiążąca dla stron oraz może być przymusowo wyegzekwowana o adjudykacyjny – postępowanie wg określonych procedur i zasad, strony nie mają wpływu na wybór adudykatora,

4

III Prawo a moralność:
Innymi systemami normatywnymi, za pomocą których poddaje się kontroli zachowanie człowieka jest: • Religia • Obyczaj • Moralność itp. Etos – ogół norm społecznych, regulujących zachowania członków danego społeczeństwa; skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi. Moralność – obejmuje te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. PRAWO (norma prawna) Stopień formalizacji i instytucjonalizacji b. sformalizowane i zinstytucjonalizowane; specjale procedury tworzenia i stosowania norm, skomplikowane układy instytucji i procedur (parlament, administracja, sądy, więzienia); może być tworzone, zmieniane i uchylane; Normy p są bardziej precyzyjne i określone. Uzasadnienie tetyczne – źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego (ustawa-sejm, rozporządzenie - rada ministrów); MORALNŚĆ (norma moralna) System niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany; brak możliwości zmian; proces powstawania norm moralnych – spontaniczny; nie podlega dekretowaniu; bardzo ogólne wskazania; Uzasadnienie aksjologiczne; zaczyna obowiązywać, gdy upowszechni się przekonanie, że określone zachowanie jest dobre (złe), słuszne (niesłuszne), w związku z tym norma moralna określa sposób zachowania; źródło – spontanicznie rozwijające się oceny, oparte o aprobatę społeczną; Niesproceduralizowane i wyczerpują się w różnego rodzaju aktach społ. potępienia i dezaprobaty; sankcje rozsiane Odpowiedzialność doxatyczna – odpowiedzialność za motywy, intencje i przekonania (nie życz bliźniemu co tobie nie miłe) Osoby fizyczne Nie jest strukturalnie powiązana z państwem;

Obowiązywanie norm

Sankcje

Przedmiot regulacji

sformalizowane i zinstytucjonalizowane, wymierzane przez specjalne organy sądy, w specjalnym trybie (proces), po zastosowaniu procedury; sankcje skupione Zewnętrzne zachowania ludzi; wina – podstawowa forma odpowiedzialności prawnej;

Podmioty Stosunek do państwa

Osoby fizyczne; organizacje, instytucje (osoby prawne) Strukturalnie powiązane z państwem; organy państw. tworzą, zmieniają i uchylają normy prawne;

5

o Terminy wartościujące – wartości np. powszechnie akceptowane reguły moralności publicznej. zasad. uszkodzenia ciała. a nie reguluje prawo. niesprawiedliwość prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie – (Dura Lex sed Lex) jeśli prawidłowo je ustanowiono i nie uchylono. Związek prawa i moralności – prawo powinno respektować wartości moralne. wzajemna pomoc. szczególne okrucieństwo. formuła pozytywistyczna gwarantuje poczucie pewności i bezpieczeństwa. dwa różne i niezależne systemy normatywne. regulowane wyłącznie przez prawo. interesu społ. każdy czyn uregulowany przez prawo ma odpowiednik w regulacji moralnej. religijna. Formuła Radbrucha – jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne. że też pozytywistów pozwala wprowadzać akty barbarzyństwa jeśli zatwierdzono je prawnie.50 Techniki włączania wartości moralnych:  Bezpośrednia inkorporacja – pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (zakaz zabójstwa. iż prawo powinno respektować przekonania moralne większości społeczeństwa) • Walidacyjne – jak niezgodność prawa z normami moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych. rażąca niewdzięczność. w razie braku szanowania prawo może przestać obowiązywać. – gosp. o Krzyżowanie się moralności i prawa – istnieją takie zachowania. Nie pozytywiści – dowodzą. a nie przez moralność oraz zachowania regulowane i przez prawo i przez moralność.Relacje między prawem a moralnością: • Przedmiotowe – jaki zachodzi stosunek regulacji między prawem a moralnością: o Prawo to minimum moralności – zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych przez moralność. ani obywatele do jej przestrzegania. zasada współżycia społecznego (stosunki międzyludzkie). społeczno – gospodarczego przeznaczenia prawa. dyskryminacją rasową. które reguluje moralność. wierność małżeńska itd. 6 . które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny określonych zachowań. niskie pobudki. o równouprawnienie kobiet). dobra wiara. kradzieży) o Przepisy odsyłające – odsyłają do innych przepisów. np. Prawo jest stanowione zgodnie z wolą społeczną. Sfera regulacji wspólna dla prawa i moralności obejmująca sytuację:  gdzie prawo i moralność regulują zachowania tak samo – sfera regulacji zbieżnej  gdzie regulują zachowania odmiennie – sfera regulacji rozbieżnej (gdy dochodzi do zbiegu tych systemów uważa się. to tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej stosowania. inne klauzule generalne (przepisy) – do ustalonych zwyczajów. reguł. klauzury generalne – przepisy. należytej staranności. (spór pozytywistów z nie pozytywistami) Pozytywiści – rozdział prawa i moralności. • Funkcjonalne – jak normy moralne wpływają na treść norm prawnych i odwrotnie (jak prawo wpływa na treść przekonań moralnych) str. Prawo – istotny czynnik aktywnie kształtujący przekonania moralne (walka z nietolerancją.

oceny i performatywy Zdanie – wypowiedź oznajmująca. a zatem nie można o nich powiedzieć. ustęp itd.) Przepis prawny może pokrywać się z normą prawną jeśli znajdziemy w nim wszystkie elementy normy prawnej. Formułuje nakazy. Hipoteza określa zakres zastosowania normy.  Dyspozycję (D) – określa wzór powinnego zachowania się. wskazówki itd. Np.k. w których powinien on zachować się w sposób przewidziany przez normę. 100o”. że są prawdziwe lub fałszywe. punktów. lecz na pytanie „jak być powinno” – jak ktoś powinien się zachować. zawarcie umowy. wyroku. iż są prawdziwe lub fałszywe. Normy nie mają charakteru opisowego (deskryptywnego). Normą nie można przypisać wartości logicznej. której możemy przypisać wartość prawdy lub fałszu. liter) to każdy artykuł (paragraf. 7 . mianowanie i odwołanie kogoś ze stanowiska. Jeden przepis prawny jest elementem wielu różnych norm prawnych (przepisy o obronie koniecznej i stanie najwyższej konieczności stosują się do wielu różnych przestępstw o których mówi k.IV NORMY PRAWNE I PRZEPISY PRAWNE Normy. skuteczne lub nie skuteczne. życzenia. o których można orzec. Wypowiedzi performatywne – służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych. Podstawową funkcją normy jest sformułowanie określonej dyrektywy postępowania. którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu np. Jeśli tekst prawny będzie składał się z artykułów (paragrafów. Przepis prawny – elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego. Normy – należą do szerszej grupy wypowiedzi dyrektywnych obejmującej różnego rodzaju zalecenia. zdania. wywołuje skutek nie istniejący przed ich użyciem. Koncepcje budowy normy prawnej (strony 58. Możemy o nich powiedzieć iż są słuszne lub nie słuszne.nie można przypisać im wartości logicznej (lecz istnieje szczególna kategoria dyrektyw i ocen. nie odpowiadają na pytanie „jak jest”.) będzie stanowił przepis prawny. Pogląd odmawiający normą wartości logicznej nazywamy STANOWISKIEM NORM KOGNITYWISTYCZNYM. 59 i 60) Wszystkie koncepcje budowy normy prawnej posiadają te same elementy:  Hipotezę (H) – określa adresata normy oraz okoliczności. Zdaniami są tylko zdania oznajmujące. gdyby adresat zachował się nie zgonie z normą – naruszył ją. Określa zakres normowania normy. rady. przy czym zwykle do rekonstrukcji jednej normy potrzeba wielu przepisów. wydanie ustawy. obowiązujące lub nie obowiązujące.  Sankcję (S) – element normy. Normy i przepisy prawne Norma prawna – zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania. który określa konsekwencję jakie nastąpią w sytuacji. małżeństwa. która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa pytania:  Kto i w jakich okolicznościach?  Jak powinien się zachować?  Jakie będą konsekwencje? (nie musi być w normie) Rekonstruuje się je z przepisów prawnych. zakazy lub dozwolenia (nakłada uprawnienia lub obowiązki). Dyrektywy . ustępów. dyrektywy (normy techniczne „jeżeli chcesz doprowadzić wodę do wrzenia to powinieneś ją podgrzać do temp.

gdy strony nie uregulowały swych stosunków w odmienny sposób niż to przewiduje dany przepis. funkcjonariusz publiczny. instytucja państwowa.  Imperatywne (Ius cogens) – przepisy bezwzględnie obowiązujące – działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione wolą stron. wzywa się Jana Kowalskiego w charakterze świadka… Normy. prezydent Rzeczypospolitej)  Normy indywidualne – adresat jest oznaczony nazwą indywidualną. Przepisy odsyłające i blankietowe:  Odsyłające:  Systemowe – odsyłają do innych przepisów prawnych  Pozasystemowe – odsyłają do reguł czy zasad pozaprawnych (odsyłają do zasad współżycia społecznego)  Blankietowe – odsyłają do aktów normatywnych. Przepisy dyspozytywne i imperatywne:  Dyspozytywne (Ius dispositivum) – przepisy względnie obowiązujące – stosuje się je tylko wtedy. ale pokazują jaki cel powinien osiągnąć pozostawiając kwestię wyboru środków realizacji tego celu do jego dyspozycji. Zasady prawa i zwykłe normy prawne:  Zasady prawa:  Zady uniwersalne (całego systemu prawa) – np. Przepisy nakazujące. przedsiębiorstwo Telex. zakazujące i dozwalające 3. 4. wyroki sądowe. Przepisy kompetencyjne – upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm. które dopiero mają zostać wydane. 2. zasada domniemania niewinności oskarżonego (In dubio pro reo – wątpliwości dowodowe należy rozstrzygać na korzyść 8 . zasady konstytucyjne (z. Ze względu na sposób określenia czynu:  Normy abstrakcyjne – odnoszą się do zachowań powtarzalnych np. 7. Normy programowe (finalne. każda osoba wezwana w charakterze świadka…  Normy konkretne – odnoszą się do zachowań jednorazowych np. równości wobec prawa)  Zasady części systemu prawa – odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa np.Podziały przepisów prawnych: 1. wydawania określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności. rozporządzenia). Określają zakres swobody czy wolności w regulowaniu swych stosunków. muszą zawsze być respektowane przez strony 5. 6. które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne to normy ogólne. celowościowe) – nie wskazują one. strony mogą odstąpić od tych przepisów przyjmując inne postanowienia czy reguły. Normy indywidualno – konkretne to akty stosowania prawa np. jak powinien zachować się adresat normy. zwykle imieniem własnym np. państwa prawnego. w których zawarte są normy ogólne noszą nazwę aktów tworzenia prawa (konstytucja. Lech Wałęsa. żołnierz. decyzje administracyjne. Normy ogólne i indywidualne (ze względu na sposób określenia adresata):  Normy generalne – adresat jest określony przez wskazanie jego cech (każdy człowiek. ustawy. nie zawisłości sądów. Akty normatywne. podziału władzy.

interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę przede wszystkim zasady konstytucyjne. jakiejś jego gałęzi lub nawet instytucji prawnej.oskarżonego). Konflikt zasad nie prowadzi do takich konsekwencji (brak derogacji którejkolwiek z nich). 9 . w przypadku zasad prawnych ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko sformułowany – wiemy do jakiej formy testamentu odnosi się reguła o 3 świadkach. (formuła mniej lub bardziej) 3. Przepisy o prawach i wolnościach obywatelskich maja takie same cechy. O zastosowaniu zasad decyduje nie ich zakres zastosowania. Obowiązywanie prawa: ♦ obowiązywanie w sensie normatywnym (systemowym) – normy. ♦ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – normy spełniające przyjęte kryteria etyczne (słuszne. co zwykłe normy prawne zawarte w danym akcie normatywnym. jeżeli nie. to normy zastosować nie wolno – jeśli wiec testament ustny został sporządzony w obecności przynajmniej 3 świadków. Mówi się wtedy o wewnętrznej hierarchii aktów normatywnych. Konstyt. za których naruszenie organy państwowe pociągają do odpowiedzialności (normy stosowane przez organy państwowe). „testament ustny musi być sporządzony w obecności co najmniej trzech świadków” (zwykła norma). Wszystkie normy prawne należy interpretować mając na względzie zasady systemu prawa. R. • Funkcja normy w procesach wykładni i stosowania prawa. ♦ obowiązywanie w sensie faktycznym – normy. Dworkin – różnice między zasadami i zwykłymi normami podaje on na przykładzie dwóch następujących reguł: „nikt nie może odnosić korzyści z wyrządzonego zła” (zasada). że chociaż zasady mają tą samą moc prawną. moralne). które zostały prawidłowo ustanowione i nie zostały uchylone. prawnych jedna z nich zostaje uznana za nie obowiązującą. jeśli natomiast świadków było mniej to jest nieważny. ale ocena wagi i doniosłości zasady w rozstrzygnięciu danej sprawy. sprawiedliwe. to testament jest ważny. w razie sprzeczności zwykłych n. Zdaniem Dworkina różnica między zasadami i zwykłymi normami prawnymi sprowadza się zasadniczo do trzech podstawowych kwestii: 1. to jednak odgrywają one rolę szczególną w procesach stosowania wykładni prawa. Zdaniem Tryb. Kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych: • Miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych – zasady są formułowane przede wszystkim w konstytucjach i ustawach • Ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w systemie prawa. z. Zwykle normy funkcjonują w sposób albo albo. jeżeli zakres zwykłej normy został spełniony. nie jest natomiast jasne jakich stanów faktycznych odnosi się nasza zasada 2. V OBOWIĄZYWANIE PRAWA: Reguły walidacyjne – reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz zawartych w nich przepisów prawnych. Zasady – mają charakter dyrektyw optymalizacyjnych – norm nakazujących realizację określonego w nich stanu rzeczy w możliwie największym stopniu. to normę należy zastosować. autonomii woli stron i wolności umów. ponieważ uważa się. z. zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania. swobodnej oceny dowodów.

nawet jeżeli nie zostały formalnie uchylone. ∗ norma prawna by obowiązywać musi zostać prawidłowo ogłoszona – opublikowana zgodnie z prawem. ale także normy stanowiące konsekwencję norm ustanowionych. derogacja wyraźna – to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inna normę prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną – klauzule zawarte są w przepisach końcowych aktu normatywnego. a jedynie regułą wskazującą. mają one treść: „traci moc ustawa z dnia… o …”. podrzędności). np. ∗ obowiązują nie tylko normy ustanowione. Lex specialis – norma szczegółowa. ∗ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – nie obowiązują te normy prawne. 2) należy zastosować względy celościowe. np. Lex generalis – norma ogólna. z zasady państwa prawa wynika między innymi zasada ochrony praw słusznie nabytych i zasada Lex retro non agit. „uchyla się rozporządzenie…”. jak stosować przepisy ogólne i specjalne w przypadku kolizji. np. Sąd może odmówić zastosowania w danym przypadku jednej z norm kolizujacych ze sobą: ∗ obowiązywanie w sensie faktycznym . Reguły kolizyjne (dowodzą. ta reguła ma najwyższą moc. ale tylko wtedy. Jeśli dojdzie do kolizji reg. że doszło do derogacji milczącej):  reguła hierarchiczna (Lex superior derogat Lex inferiori) – norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodną z nią normę hierarchicznie niższą.  reguła merytoryczna (Lex specialis de rogat legi generali) – stosuje się ją do norm w stosunku zawierania się (nadrzędności. Jeśli dochodzi do zbiegu reguły hierarchicznej z pozostałymi regułami to stosuje się zawsze regułę hierarchiczną. które zostały prawidłowo ustanowione. derogacja milcząca = derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania – normodawca wprowadza nowe przepisy i nie uchyla poprzednich. zostały ustanowione przez upoważniony organ zgodnie z procedurą. Reguła Lex specialis de rogat legi generali nie jest regułą derogac. Obowiązywanie w sensie normatywnym 10 . a jedynie wyłącza jej zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm. które w rażący sposób naruszają elementarne i nie kontrowersyjne zasady moralny (formuła Radbrucha).reguła de Sue tudo – norma prawna traci moc obowiązującą (wychodzi z użycia) w skutek niestosowania przez dłuższy czas lub radykalnej zmiany okoliczności. gdy akt późniejszy ma moc prawną nie niższą nią akt wcześniejszy. ustawa uchyla rozporządzenie. ustawy – sejm w trybie przewidzianym w konstytucji.Charakterystyczne reguły walidacyjne: ∗ obowiązują normy. ∗ nie obowiązują normy. Norma specjalna nie uchyla (pozbawia mocy obowiązującej) normę ogólną. chronologicznej i merytorycznej to wtedy 1) należy zastosować normę merytoryczną w myśl zasady Lex posterior generalis non de rogat legi priori speciali – norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej. które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone (derogowane).. uchylenie następuje bez względu na czas wydania i ogólność  reguła chronologiczna (Lex posterior de rogat legi prori) – akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej.

Ustawy czasowe (epizodyczne) – akty normatywne podające datę. prawa Dalekiego Wschodu – Korea Płd. Trwa od 2 tygodni do roku. powietrzne i kosmiczne ∗ wyłączone są placówki dyplomatyczne obcych państw aspekt personalny – obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa (również obcokrajowców) z wyłączeniem osób z immunitetami dyplomatycznymi. Norma wchodzi w życie z momentem jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku promulgacyjnym albo w momencie późniejszym.prawo nie działa wstecz. prawa Islamu • S. który sama określa – vacatio legis. prawa afrykańskiego Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego: Kapitalizm Własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego Demokracja parlamentarna – podstawa ustroju politycznego System praw i wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podst. Moc wsteczna (retroaktywna) – akty normatywne stosuje się do wydarzeń mających miejsce przed wejściem ich w życie. ustroju ekonomicznego jest własność państwowa (własność społeczna lub ogólnonarodowa) i gospodarka planowana Podst. z która przestają obowiązywać. VI SYSTEM PRAWA R. Do terytorium państwa zalicza się: ∗ obszar lądowy (razem z tym co pod) ∗ pas powietrzny ∗ wody przybrzeżne ∗ statki morskie. Socjalizm Podst. prawa hinduskiego • S. II.. terytorialny i personalny obowiązywania: I. Stosowane po to by przygotować się do stosowania aktu i dać organom stosującym możliwość zapoznania się z jej treścią. Japonia • S. David wymienia następujące podstawowe typy współczesnych systemów prawnych: • Civil law = prawo kontynentalne = system romańsko – germańskie • Common law = prawo anglosaskie • System prawa socjalistycznego • S. gdy porównujemy ze sobą prawo kontynentalne z prawem anglosaskim (common law) itd. ∗ Systemy – Typy to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju. aspekt terytorialny – akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa. Jest to wyjątek od zasady . III. ustroju jest dyktatura partii komunistycznej dla której prawo i instytucje państwowe to pas transmisyjny do wykonywania działań Daleko posunięta negacja praw i wolności obywatelskich.Aspekt czasowy. obejmuje obywateli także za granicą. aspekt czasowy – norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do uchylenia. odwołujemy się do tego pojęcia gdy mówimy o prawie socjalistycznym czy kapitalistycznym. w szczególności wolności 11 .

Służą wykonaniu ustaw. instrument legislacji. Prawo socjalistyczne nie wniosło żadnego wkładu do kultury cywilizowanych społeczeństw. współczesne prawo polskie. uchwał lub zarządzeń.porządku społecznego słowa i zrzeszania się Instrumentalizacja – zredukowanie prawa do instrumentu polityki partii komunistycznej. ustroju politycznego. do ich wydania jest potrzebne szczegółowe upoważnienie ustawy. Szczeble hierarchii aktów normatywnych: • Konstytucja – najwyższa moc prawna. Zawiera katalog podst. • Ustawy – podst. • Akty prawa terenowego (miejscowego. w tym sensie. w tym zwykłych obywateli. które obowiązują w określonym czasie. Samoistne akty podustawowe – organy administracji mogą wydawać w celu realizacji swoich konstytucyjnych zadań bez szczegółowego upoważnienia ustawy. Systematyzacja pionowa – hierarchia aktów normatywnych w dużym przybliżeniu odpowiada hierarchii organów państwowych. Systemy civil law i common law: Civil law Zasada prymatu ustawy Oddzielenie tworzenia i stosowania prawa Zakaz tworzenia prawa przez sądy Historyczne źródło – prawo rzymskie Najwyższa forma legislacji – kodeks Non exemplis sed legibus iudicandum est – Przeczytać strona 82 Systemy Konkretne – ogół norm. nie mogą wiązać innych podmiotów. Prawa i obowiązki obywateli mogą być uregulowane w osobnym akcie prawnym uważanym za składnik konstytucji (karta praw i wolności). tworzy ją parlament w specjalnym trybie. • Akty podustawowe (zwykłe akty wydawane na podstawie ustaw i w celu ich wykonania) – akty organów administracji publicznej noszą nazwę rozporządzeń. 1. mają moc terytorialnie ograniczoną. Akty regulujące (internal administracji = akty prawa wewnętrznego) – obowiązują one wyłącznie jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji (służą do kierowania działalnością jednostek podporządkowanych). 12 ∗ Common law Zasada prymatu ustawy Brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa Sądy mogą tworzyć prawo Brak recepcji prawa rzymskiego Najwyższa forma legislacji – ustawa . lokalnego) – są wydawane przez organy samorządu terytorialnego i organy administracji terenowej. reguluje podst. Normy prawne wchodzące w skład systemu są w dostatecznym stopniu nie sprzeczne i nie pozbawione luk. ekonomicznego i społecznego w państwie. w określonym państwie. Przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa) i są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo (systematyzacja pozioma). iż organy hierarchicznie wyższe tworzą zwykle (ale nie zawsze) akty normatywne o wyższej mocy prawnej niż organy hierarchicznie niższe. która za pośrednictwem prawa kierowała całością życia ekonomicznego. praw obywatelskich. politycznego i społecznego. angielskie. niemiecki. tworzą je parlamenty.

stosuje się ja w prawie karnym (postępowaniu karnym). każdy stan rządził się własnym prawem. Systematyzacja pozioma – podział prawa ze względu na gałęzie prawa (kompleksy norm regulujących stosunki społeczne tego samego rodzaju). etc. Moc obowiązująca – cecha nie stopniowalna. kodeks cywilny.1964 • Kodeks pracy – 26. kodeks napoleona. z reguły rzędu ustawowego. testamentu. o Metoda cywilna – jest stosowana wtedy. zawierające podstawowe dla danej gałęzi prawa zasady i normy prawne.1964 • Kodeks postępowania cywilnego – 17. instytucje publiczne oraz stosunkach z obywatelami. gdy prawo respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy imperatywne (Ius cogens). organy administracyjne. nie mogą być regulowane za pośrednictwem aktów rządowych lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej. o Metoda karna – stosuje się je. Instytucja prawna – kompleks norm stanowiących funkcjonalna całość. pozwala podmiotom swobodnie kształtować stosunki prawne.2000 13 . darowizny. Podział prawa na gałęzie: • Kryterium przedmiotowe – podstawą podziału jest regulacja stosunków społecznych. • Kryterium podmiotowe – odgrywało ważna rolę w średniowieczu. regulującą jakiś typowy zespół stosunków społecznych np.09. akt albo obowiązuje albo nie i ni może obowiązywać bardziej niż inne. Kodeks – akt normatywny. instytucja małżeństwa. ale nie odwrotnie d) Nw może upoważniać do utworzenia Nn.11. Stosunek Nw (norma wyższa) do Nn (norma niższa): a) Nw może uchylić lub zmienić Nn. obowiązywania Nn. np. jest również stosowana gdy podmioty danego stosunku są sobie w sensie prawnym równorzędne i nie zachodzi miedzy nimi relacja hierarchicznego podporządkowania. ale nie odwrotnie e) Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn 2. Polskie kodeksy: • Kodeks cywilny – 23. ale nie odwrotnie b) Nn powinna być zgodna ( nie może być sprzeczna) z Nw c) Nw może stanowić podst. np. np.Materie ustawowe są to materie uregulowane tylko w ustawie. wykroczenia) pod groźbą kary. o Metoda administracyjna – zachodzi wtedy gdy jeden z podmiotów jest podporządkowany drugiemu. Moc prawna – cecha stopniowalna (może być większa lub mniejsza).1964 • Kodeks rodzinny i opiekuńczy – 25. postępowaniu administracyjnym (karno – administracyjne) i finansowym (karno – skarbowe).1974 • Kodeks spółek handlowych – 15.02.06. gdy mamy doczynienia z czynami zabronionymi przez ustawę (przestępstwa. • Kryterium metody regulacji – rola posiłkowa wobec kryterium przedmiotowego. kodeks cywilny niemiecki – BGB.04.

. mianowania.1997 Kodeks karny wykonawczy – 06.06. • Gałęzie kompleksowe (mieszane) – łączą różne elementy regulacji prawnych (prawo morskie). układy zbiorowe pracy itd. . hipoteka. kuratela itd. Prawo karne – przestępstwa lub wykroczenia. ochrony środowiska) Prawo materialne – zespół norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę stosunków społecznych. budowlane.1997 Kodeks postępowania administracyjnego – 14.06. nowych technologii (prawo informatyczne) lub nowych problemów społecznych (p. Prawo cywilne – najważniejsze działy: .1960 Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej dziedzinie. 14 . reguluje władczą działalność organów państwa w różnych dziedzinach życia społecznego.prawo spadkowe – dziedziczenie ustawowe i testamentowe. inne prawa rzeczowe. kiedy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. wodne. prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. Prawo administracyjne – najbardziej rozbudowany dział prawa wewnętrznego. odpowiedzialność za czyny niedozwolone. podatki). reguluje stosunki pracy wynikające z umowy. .prawo zobowiązań – umowy. działy prawa administr.międzynarodowe prywatne.prawo handlowe. Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące sposób postępowania w przypadku. Prawo rodzinne – małżeństwo. kompetencje i organizację organów rozstrzygających te sprawy. porządkowanie aktów normatywnych już obowiązujących w danej gałęzi prawa po to by ułatwić korzystanie z nich.06.czekowe. określających jakie prawa i obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze.prawo rzeczowe – własność. . przysposobienie. Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego. Prawo pracy – związek z p. cywilnym. prawa i obowiązki małżonków.1997 Kodeks postępowania karnego – 06. Prawo rolne – reguluje własność i użytkowanie gruntów rolnych. a także postępowanie egzekucyjne i inne. • Nowe – rezultat powst. stosunki rodzinne. zastaw. . zasady odpowiedzialności karnej. powołania.• • • • Kodeks karny – 06. – prawo łowieckie. Konstytucja RP z 1997. . Postępowanie cywilne obejmuje postępowanie w sprawach spornych (procesowe) i niespornych (nieprocesowe). rodziców i dzieci. ekonomicznego i społecznego. ochrona pracowników.06. Tendencje podziału prawa: • Dyferencjacji – wyodrębniania się z istniejącej gałęzi prawa bardziej wyspecjalizowanych (z prawa cywilnego – prawo pracy i rodzinne). . banki. Prawo finansowe – reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych (budżet.wekslowe.autorskie.

Prawo stanowione sensu stricte (prawo pisane – Ius scriptum) – stanowienie prawa na drodze jednostronnej decyzji organu państwowego lub instytucji upoważnionej przez taki organ. b) Rozwój nowych technik i technologii – techniki zbierania i przetwarzania informacji zwiększają możliwości sterowania procesami społecznymi i stanowią impuls do wykorzystywania prawa (gł. ochrony zdrowia czy środowiska). który składa się z norm ogólnych (istnieją wyjątki od tej reguły). Sposobu dochodzenia roszczeń (A. Prawo konstytucyjne. PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE: Prawo prywatne – odnoszące się do interesów jednostki.91/ 92. Somló) Prawo publiczne Reguluje stosunki między organami państwa oraz organami państwa i obywatelami. Historyczne kryteria prawa: Prawo publiczne –zbiór norm odnoszących się do interesu państwa. karne. Przyczyny publicyzacji współczesnych systemów prawa: a) Rozrost funkcji współczesnych państw – interwencja państwa w gospodarkę. 15 .Bierling. Prawo przyjmuję formę dokumentu o określonej formie i budowie – tekst prawny (ustawa. rozporządzenie. działy prawa procesowego. VII TWORZENIE PRAWA Akt tworzenia prawa – władczy akt organu władzy państwowej. inspirowana ideologią państwa opiekuńczego (welfare state) – przejmowanie funkcji socjalnych (system świadczeń socjalnych.Kryteria Podmiotowe (E.Thon) Przykłady Roszczenia prywatno-prawne dochodzone (z inicjatywy) zainteresowanych stron. F. Stosunek władczy. edukacyjnych. komunizm) – maksymalne ograniczenie swobód. Przedmiotowe (G.Jelinek) Stosunek równorzędności. administracyjne. stosunki hierarchicznego podporządkowania. Prawo ustawowe – najważniejsze z pośród prawa stanowionego. Prawo prywatne Reguluje stosunki między obywatelami. 1. uchwała). likwidacja lub ograniczenie własności prywatnej – gospodarka centralnie planowana. Historia prawa prywatnego i publicznego str. kulturowych. Prawo cywilne. interes jednostki podporządkowany interesowi państwa. finansowe. c) Powstawanie reżimów totalitarnych (nazizm. administracyjnego) jako instrumentu polityki społecznej. Podstawowa i najważniejsza forma we wszystkich współczesnych państwach (i Civil law i common law). etatyzacja życia społecznego (upaństwowienie). Roszczenia publicznoprawne są dochodzone z urzędu.

Prawo kontraktowe – umowa. Ustawa może uchylić precedens. iż dane zagadnienie nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne. istnienie trwałego i stałego orzecznictwa partego na tym zwyczaju • Akceptacja zwyczaju jako wiążącego przez doktrynę prawniczą Zwyczaje – akceptowane w określonej grupie czy środowisku.organ państwa uznaje za normy prawne pewne normy religijne (islam). • 16 . Precedens – zawarta w decyzji sądowej norma ogólna która de iure (formalnie wiążące) lub de facto (formalnie nie wiążące) wpływa na podejmowanie innych decyzji przez sądy. ŹRÓDŁA PRAWA: • W sensie formalnym (fontem Iris oriundi) – każdy akt. W krajach z Civil law dopuszczalną kategorią precedensów są precedensy de facto. pacta conventa). Tryb negocjacyjny w dalszym ciągu ogrywa ważną rolę. Subsydiarność prawa zwyczajowego polega na tym iż wolno jest je zastosować pod warunkiem. rozporządzenie. precedens. reguły postępowania. Prawo prawnicze – zaliczanie do źródeł prawa poglądów niektórych prawników. Odgrywa znaczącą rolę w państwach azjatyckich i afrykańskich oraz jest jeszcze źródłem prawa międzynarodowego publicznego (traci na znaczeniu). W prawie międzynarodowym publicznym (prawo traktatowe) tryb negocjacyjny to najważniejsza procedura prawa. której stronami są organy państwowe i/lub upoważnione przez nie instytucje. Prawo religijne . dokument. chociaż nieuznawane za wiążące przez organy państwowe. Doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa. ustawa. decyzja. uchwała odpowiedniego organu państwowego (Polska). którego zwyczaj dotyczy • Uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. Prawo precedensowe – powstanie prawa w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej. Umowy w międzynarodowym prawie publicznym: • Dwustronne (bilateralne) • Wielostronne (multilateralne) nazywane traktatami lub konwencjami 3. którą wdanym systemie prawa uważa się z źródło norm prawnych. 4. Kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego ( nauka niemiecka): • Powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku. magna charta liberatum. Jeżeli zawartą w tej decyzji normę ogólną uważa się za wiążąca. Dziennik Ustaw. (np.  Oficjalne – urzędowe dzienniki promulgacyjne np. Zasada stare decisis – zasada związania sądu precedensem. Monitor Polski oraz dzienniki urzędowe ministerstw i innych organów państwowych. decyzja sądu lub innego organu uznająca zwyczaj za normę prawnie wiążącą (inne państwa). Prawo zwyczajowe – organ państwa nie tworzy ale uznaje kreślone normy za normy prawne. 6. Źródła poznania prawa (fontem Iris cognoscendi)– wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których możemy ustalić treść norm prawnych.2. Jeżeli jedną ze stron takiej umowy jest organ państwowy to można mówić o współ stanowieniu prawa przez państwo. 5. np. Umowa jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa.

których możemy ustalić treść norm prawnych np.  Reguły egzegezy – dyrektywy wykładni. np.ustawy . doktryny.rozporządzenia . poglądy. radio. obiekty na podstawie. orzeczenia sądów.uchwały Rady Ministrów . a tym samym nie mogą być samodzielnym źródłem naszych uprawnień lub obowiązków. • W sensie materialnym – najmniej określony i przydatny. książki. traktaty międzynarodowe.     Orzeczenia sądowe Materiały przygotowawcze – sprawozdania komisji legislacyjnych Poglądy Doktryny  Materiały komparatystyczne – orzeczenia sądów zagranicznych. inskrypcje na pomnikach. płytach nagrobnych. a więc może być samodzielnym źródłem naszych praw i obowiązków.ratyfikowane umowy międzynarodowe Monitor Polski: . materiały komisji legislacyjnych. przekonań moralnych.   Konstytucja Ustawy •  Akty legislacji delegowanej – akty wydawane przez organy państwowe na podstawie upoważnienia ustawowego. gazety.zarządzenia ministrów  Nieoficjalne – dokumenty. które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa. ustawa. telewizja. wnioskowań prawniczych. poglady obcej doktryny. reguły egzegezy. zalecenia i opinie instytucji międzynarodowych i europejskich. Dziennik Ustaw publikuje: . układów sił politycznych w państwie. Samoistnym źródłem prawa – jest każda reguła lub zasada stanowiąca samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa. np. zagraniczne akty normatywne. reguły kolizyjne 17 . ekonomicznych ( ideologii. rozporządzenia instytucji unijnych. odnosi się do czynników społecznych. sytuacji ekonomicznej).     • Normy prawa międzynarodowego publicznego Prawo zwyczajowe Precedensy Akty legislacji autonomicznej Niesamoistne – wszystkie normy i materiały. religijnych.

a wspólnota międzynarodowa jest coraz bardziej skłonna. Prawo europejskie (prawo unijne. by podstawową normą tego prawa nadać status norm bezwzględnie wiążących (Ius cogens). EUROPEJSKIEGO I WEWNĘTRZNEGO Prawo międzynarodowe Wiele państw demokratycznych uznaje prymat prawa międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym. cechą charakterystyczną jest to. 3. dyrektywy. natomiast adresatami decyzji. ŹRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO. i narodowego podstawę skarg i roszczeń obywateli oraz państw członkowskich. wewnętrznego. a zatem wiążących państwa nawet bez ich zgody.  Doktryna  Deklaracje  Zalecenia organizacji międzynarod. że są wydawane na podstawie aktów prawa pierwotnego. Prawo wspólnotowe podlega bezpośredniemu stosowaniu w państwach członkowskich i może stanowić samoistną i niezależną od p. Cechy prawa europejskiego: 1. które uważa się za akty stosowania prawa unijnego bywają wszystkie państwa. Polska Ratyfikowane umowy międzynarodowe staja się częścią wewnętrznego prawa polskiego i mogą być bezpośrednio stosowane. Jeśli przy tym umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą wyrażona w ustawie. Mieszane – ma charakter zarówno prawa międzynarodowego jak i wewnętrznego. dostarczają jednak dodatkowego wsparcia dla takich decyzji (jest ona lepiej uzasadniona).  Prawo pochodne – wszystkie akty normatywne ustanowione przez organy UE (rozporządzenia. zasady współżycia społecznego. decyzje). Zasady i reguły pozaprawne – zwyczaje. 18 SAMOISTNE . 2. a w razie kolizji ma pierwszeństwo nad normami p. organizacjami międzynarodowymi). zasady słuszności Niesamoistne źródła prawa nie mogą stanowić wyłącznej podstawy decyzji organu stosującego prawo. to ma ona pierwszeństwo przed ustawami i niższymi aktami normatywnymi. międzynarod. Źródła prawa europejskiego:  Prawo pierwotne – traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami oraz traktaty akcesyjne. Samoistne źródła prawa międzynarodowego:  Umowy (traktaty) międzynarodowe  Zwyczaj międzynarodowy (międzynarodowe prawo zwyczajowe)  Zasady ogólne prawa międzynarodowego Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:  Orzecznictwo sądów międzynarod. wspólnotowe) Prawo to podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie Polski. Brak rozgraniczenia aktów tworzenia i stosowania prawa – adresatami dyrektyw zaliczanych do aktów tworzących prawo są indywidualnie oznaczone państwa.  Umowy międzynarodowe zawierane przez Unię lub Wspólnoty z innymi podmiotami (państwami.

19 . Zasady ogólne prawa wspólnotowego = ogólne zasady prawa międzynarodowego.

 Ustawy – podstawowa forma legislacji we wszystkich demokratycznych społeczeństwach. Kategorie aktów normatywnych:  Konstytucje – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej. Normy regulujące strukturę państwa i samorządów 20 . w tym i w stosunku do zwykłych obywateli.  Akty normatywne wewnętrzne – mogą wiązać zasadniczo tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki alt. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAWO EUROPEJSKIE PRAWO WEWNĘTRZNE Prawo Wewnętrzne Konstytucja wprowadziła podział wszystkich aktów normatywnych na dwie kategorie:  Akty normatywne powszechnie obowiązujące – mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich podmiotów prawa. wyjątkowy. publicznego. Ustanawianie budżetu f. Prawa i obowiązki obywateli b. Przepisy prawa karnego c. ważne dla obywateli sprawy mogą być uregulowane wyłącznie w ustawie (tzw. a w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Konstytucyjnego mówi się wprost o prymacie prawa międzynarod. Ustanawianie monopolów e. klęski żywiołowej) g. może uchylić każdy akt i nie może zostać uchylony przez żaden akt. Wprowadzanie stanów nadzwyczajnych (wojny. społecznego i ekonomicznego w państwie oraz formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich. reguluje podstawy ustroju politycznego. nad prawem unijnym. Zalecenia ( rekomendacje)  Deklaracje  Obwieszczenia  Komunikaty Unia zobowiązuje się do przestrzegania prawa międzynarod. Przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa d. materie ustawowe) – zalicza się do nich: a.

mogą być wydawane tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego granicach. Inicjatywa ustawodawcza należy do: o Grupie przynajmniej 15 posłów o Komisji sejmowej o Senatowi o Prezydentowi o Radzie Ministrów o Grupie co najmniej 100 tysięcy obywateli  Dyskusja nad projektem – czytanie ustawy. Radę Ministrów i ministrów. Rada Polityki Pieniężnej i inne). Inne akty normatywne uchwala Sejm i Senat (w tym trybie ustanawia się przykładowo regulamin sejmu i senatu). pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. W Polsce sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów przy obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. jeśli zostały do tego upoważnione (np. Większość zwykła . wójtów. 21 . Większość bezwzględna (absolutna) – suma głosów „za” jest większa niż suma głosów przeciw i wstrzymujących się. natomiast uchwały innych organów oraz zarządzenia – na podstawie ustaw. ich zasięg jest terytorialnie ograniczony. Ratyfikowane umowy międzynarodowe – umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. Uchwały RM. rad powiatów i gmin. w Senacie bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w sejmie.  Akty prawa miejscowego (lokalnego.suma głosów „za” jest większa niż przeciw nie licząc wstrzymujących się. wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe (ratyfikacji dokonuje prezydent) stają się częścią polskiego prawa wewnętrznego i podobnie jak konstytucja mogą być bezpośrednio stosowane. jednak dla zmiany konstytucji potrzeba kwalifikowanej większości 2/3 w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. mogą być wydawane przez prezydenta. Większość kwalifikowana – większość wyższa od bezwzględnej ale mniejsza od jednomyślności (2/3. terenowego) – obejmują akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego (uchwały sejmików województw. Akty p. zarządzenia Prezydenta i Ministrów zalicza się do aktów wewnętrznych (aktów kierownictwa czy też prawa wewnętrznego). zarządzenia starostów. wolno je wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. 3 czytania projektu  Głosowanie – ciała kolegialne mogą funkcjonować w sposób ważny tylko przy założeniu obecności pewnej minimalnej liczby swoich członków (quorum). KBN.  Rozporządzenia – akt wykonawczy w stosunku do ustawy. w razie kolizji takiej umowy z ustawą. Uchwały RM są wydawane na podstawie konstytucji lub ustaw. 3/4 itd. Tryb tworzenia ustawy W tok tworzenia ustaw wyróżnić można następujące etap. ważnie oddanych głosów). składające się na pojęcie drogi czy też trybu ustawodawczego:  Inicjatywa ustawodawcza – zgłoszenie projektu przez upoważniony organ. zarząd NBP. burmistrzów i prezydentów miast) oraz terenowe organy administracji rządowej (rozporządzenia wykonawcze i porządkowe wojewodów). wewnętrznego mogą wydawać inne organy. które zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia. Większość względna – najwyższa liczba głosów uzyskana w przypadku wyborów między przynajmniej trzema kandydatami.

wprowadzić poprawki lub odrzucić. sposobu definiowania pojęć itd. Veto absolutne – niemożność uchwalenia ustawy przez parlament.122 Przepisy upoważniające – str. 2) Dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – dyrektywy dotyczące relacji aktu normatywnego do innych aktów normatywnych. o Dyrektywy systematyzacji pionowej – zajmują się relacjami hierarchicznymi między aktami normatywnymi różnego szczebla np. a dyrektywy warunków – sposobami określania okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu prawnego. dyrektywy dotyczące przepisów przejściowych. wynik staje się wiążący jeżeli wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawniona do głosowania. które zaliczyliśmy do dyrektyw systematyki wewnętrznej.  Podpisanie i ogłoszenie – podpisanie przez Prezydenta i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. wśród nich wyróżniamy: o Dyrektywy systematyzacji poziomej – dotyczą kwestii jak kształtować zakres podmiotowy i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych teksów prawnych. Veto ludowe – uchwalona przez parlament ustawa może zostać odrzucona przez wyborców w referendum. sposobu ich redagowania. Zasady techniki prawodawczej Zasady techniki prawodawczej (legislacyjnej) – to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne. Uchwałę Senatu odrzucającą lub wprowadzającą poprawki może Sejm odrzucić bezwzględną większością głosów. Ten podział nie jest rozłączny. Następnie Marszałek Sejmu przedstawia przyjętą ustawę do podpisu Prezydentowi. kolejności przepisów. notacji itd. 4) Dyrektywy języka aktu – dotyczą poprawnego formułowania przepisów.124. jednak tym razem większością kwalifikowaną 3/5. gdyż wiele dyrektyw ma charakter mieszany np. Referendum – zarządza Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu. 3) Dyrektywy adresata przepisu i warunków jego zastosowania – zajmują się sposobami określania adresata przepisu. Dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających mogą być zaliczone albo do dyrektyw systematyki wewnętrznej albo zewnętrznej w zależności od tego czy mamy do czynienia z odesłaniem w ramach danego aktu czy z odesłaniem do innego aktu normatywnego. skoro dotyczą także relacji między różnymi aktami normatywnymi. Veto zawieszające może obalić Sejm uchwalając ponownie ustawę. Reguły systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – str. relacjami między ustawą a aktami wykonawczymi i zagadnieniami z tym związanymi. Podstawowe kategorie dyrektyw techniki prawodawczej: 1) Dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego – dotyczą budowy tekstu prawnego. który w ciągu 30 dni ustawę może przyjąć.121. mogą być zaliczane do systematyki dyrektyw zewnętrznej. wyboru języka aktu w zależności od celów stawianych przez prawodawcę.123 Przepisy odsyłające – str.Ustawę uchwaloną przez sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. który może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Senatowi do powtórnego rozpatrzenia (veto zawieszające).125 Reguły adresata i warunków zastosowania przepisu – 126 Reguły języka aktu normatywnego – 126 22 .

młodzieniec. jest desygnatem tylko jednego pojęcia podrzędnego (członu podziału).133. który jest w dostatecznym stopniu podobny do wyróżnionego typu podpada pod pojęcie typologiczne. o Pojęcie nieostre – nie pozwala rozstrzygnąć o każdym obiekcie. np. (implikacja) c Pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne Pojęcie klasyfikacyjne – każdy obiekt posiadający określoną cechę podpada pod dane pojęcie. nazywa się je również pojęciami niedookreślonymi znaczeniowo. (pojęcia zamknięte i ostre) o Pojęcie typologiczne – zespół cech. które w zupełny sposób określa kryteria stosowalności danego terminu. wiąże się z tymi pojęciami dyrektywa techniki legislacyjnej: Jeśli zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu prawnego. pełnoletni. niepodanych przez normodawce okolicznościach. sytuacji. pełnoletni. pojęcie dookreślone znaczeniowo. niepełnoletni). np. funkcjonują wg schematu albo…albo. np. można posłużyć się określeniami nieostrymi (wartościującymi) lub klauzurami generalnymi. semantycznie zamknięte. Budowa tekstu prawnego Tekst prawny – dokument. np. czy podpada pod pojęcie czy też nie. b Pojęcia otwarte i zamknięte o Pojęcie otwarte – występuje gdy tekst prawny wymienia niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. np.134. o Pojęcie zamknięte – występuje gdy tekst prawny wyznacza wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak że organ stosujący prawo nie może go zastosować w żadnych innych. którego zakres się dzieli. zupełny (wyczerpujący). sfera niepewności znaczeniowej (cień semantyczny). że każdy desygnat pojęcia. Klasyfikacja – wielostopniowy podział logiczny. Musi być – rozłączny (pełnoletni. powoływanie na stanowisko sędziego. Definicja równościowa (równoważnościowa) – podaje wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu. opierają się na formule mniej lub bardziej. które składają się na typ określonego zjawiska i przyjmujemy iż każdy obiekt czy stan rzeczy. rzecz ruchoma. (pojęcia otwarte i nieostre) Reguły definiowania wyrażeń języka prawnego – str. a każdy który nie posiada tej cechy nie podpada pod to pojęcie. w którym zawarte zostały normy prawne. ma określoną strukturę graficzną i merytoryczną.136 Podział – wyszczególnienie pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób. W każdym akcie można wyróżnić dwie podstawowe części: 23 . taki który logicznie dzieli się dalej.Problem wyboru aktu normatywnego a Pojęcia ostre i nieostre o Pojęcie ostre – pozwala rozstrzygnąć o obiekcie czy podpada pod dane pojęcie czy też nie. zdefiniowane cząstkowo.135. Sposób budowy określają dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu prawnego. tak że można go zastosować również w innych niż wymienione w tekście prawnym.132. (ekwiwalencja) Definicje cząstkowe – podają niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. przedmiot. są zdefiniowane równościowo.

które zapadają w postępowaniu i tryb ich wzruszania. przepisy zmieniające (nowelizujące) 3. strony i innych uczestników postępowania. czy i przez jaki czas utrzymuje się w mocy instytucje. 2.138. gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych. Np. muszą być ściśle związane z materią uregulowaną w tym akcie. określenie podstawy prawnej oraz wstęp (preambuła) do aktu normatywnego.1. Uporządkowanie p. o tytuł – element identyfikacji aktu norm. kodeksu wykroczeń i ustawy karnej skarbowej. Jeśli został przedrukowany z oficjalnego dziennika promulgacyjnego. czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze Uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę mocy obowiązującej przez akt wykonawczy (traci moc z chwilą wejścia w życie nowej ustawy). czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do uprawnień i obowiązków powstałych pod działaniem dotychczasowego prawa • rozstrzyga. formułują także zasady prawa. ich organizacje. c) wyjątkowo – przepisy karne – nie mogą powtarzać norm kodeksu karnego. szczegółowych: a) przepisy prawa materialnego b) przepisy o organach i trybie postępowania • przepisy ustrojowe – zamieszcza się w nich przepisy o utworzeniu organów albo instytucji. spotykamy często w nich z definicjami podstawowych pojęć dla danego aktu normatywnego.. prawa i obowiązki w postępowaniu oraz rodzaje rozstrzygnięć.139. w nim znajduje się określenie rodzaju aktu. część artykułowaną – Kategorie przepisów: 1. str. jego numer oraz pozycję pod którą zamieszczono dany akt. • proceduralne – określa się w nich sposób postępowania przed organami albo instytucjami. objaśnia się w nich używane w akcie określenia lub skróty. nie wolno zamieszczać aktów karnych w aktach wykonawczych. które znosi nowe prawo • rozstrzyga. daty wydania oraz przedmiotu.140. przepisy przejściowe i dostosowujące a) przejściowe – normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem prawa dotychczasowego: • sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku • rozstrzyga.  przepisy szczegółowe – katalog podstawowych instytucji regulowanych przez dany akt. 24 .141. sposób ich obsadzania i jakim podmiotom podlegają lub jakie podmioty mają nad nimi kontrole. podaje się pod tytułem rodzaj dziennika promulgacyjnego. datę jego wydania. ich treść zależy od tego co reguluje dany akt. przepisy merytoryczne  przepisy ogólne – określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji. wydziela się je też. ich zadania i kompetencje.137 Przeczytać str. część nieartykułowaną – w której skład wchodzi: tytuł. 2.

przekształcenia i likwidacje organów i instytucji dotychczas istniejących. Trwa 14 dni – 1 roku. Nowelizacja – jest to zmiana aktu normatywnego. Nowelizuje się tekst pierwotny aktu lub jego tekst jednolity. Akt wykonawczy do ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż sama ustawa. nie można użyć formuły „tracą moc dotychczasowe przepisy sprzeczne z niniejszą ustawą”. Dwie formy nowelizacji: • odrębna ustawa nowelizująca • przepis nowelizujący w innej ustawie Nowelizacja polega na wprowadzeniu:  przepisów zmieniających  przepisów uchylających  przepisów uzupełniających nowelizowany akt 25 . W tytule ustawy nowelizującej używa się zwrotu: „…o zmianie ustawy…”.  regułą nakazu stosowania derogacji wyraźnej – w przepisie uchylającym należy wyczerpująco wymienić przepisy. mają charakter mieszany. które miały miejsce przed wejściem w życie danego aktu (Lex retro non agit). Zasada zakazu nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej (retroaktywnej) – zakaz stosowania do zdarzeń. Uchylenie ustawy głównej prowadzi do automatycznego uchylenia ustawy wprowadzającej.Jeśli akt lub niektóre części chce się zatrzymać to należy to wyraźnie zaznaczyć („Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. nie wolno nowelizować przepisu nowelizującego. musi być wyraźna – nastąpić za pomocą formuły „w ustawie… wprowadza się następujące zmiany:…” lub „w ustawie… art…. bez pozostawiania w mocy poszczególnych części. … ustawy”). … ustawy … zachowują moc do czasu wydania nowych przepisów wykonawczych na podstawie art. Ustawa wprowadzająca – znajdują się tutaj przepisy przejściowe i końcowe. przepisy końcowe – zamieszcza się je w kolejności: • przepisy uchylające – przepisy (klauzule) derogacyjne. kodeksy. posługują się:  regułą zakazu stosowania derogacji milczącej – nie jest dopuszczalne poprzestanie na domyślnym uchyleniu przepisów lub przepisu przez samo odmienne uregulowanie danej sprawy. • przepisy o wejściu aktu norm. a tym bardziej pojedynczych przepisów). nie wskazując w nim dokonywanych zmian. nie przeprowadza się jeśli ustawa był już kilkakrotnie nowelizowana. w życie – w treści przepisu powinien być określony termin jego wejścia w życie. otrzymuje brzmienie:…”. Niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana – dawny przepis zastępuje się nowym. które się uchyla (należy to robić w całości. „zmieniająca ustawę…”. należy opracować nową ustawę. musi upłynąć pewien okres czasu. b) dostosowujące – normują sposób powoływania nowych organów i instytucji. 4. Vacatio legis – okres na zapoznanie się z nowym aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania. • przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) – wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych (epizodycznych – sunshine legislation). w przypadku gdy są szczególnie obszerne lub zasadniczo zmieniają dotychczasowe prawo np. Akt normatywny nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia. akty normatywne wprowadzane na pewien okres czasu.

Tekst jednolity ustawy – tekst uwzględniający wszystkie dokonane w nim zmiany (nowelizacje). jeśli decyzja sądu została zaskarżona. wyroki sądowe. Przestrzeganie prawa  stosowanie się do prawa  czyli przestrzeganie. „…w ustawie…w art…. publicznej były wykonywane przez agendy publiczne. wyliczając poszczególne zmiany przy zastosowaniu podziału na punkty i litery. jeżeli w art.. Tryb adm. zmiany ujmuje się w kilka artykułów. a tekst jednolity – załącznik do tego obwieszczenia.) i zezwolenie na podejmowanie decyzji władczych. do sprawcy i wymierzenie mu stosownej kary. natomiast rezultatem procesów stosowania prawa są normy indywidualno-konkretne np. Każdy nowelizowany artykuł ujmuje się w oddzielny punkt. Zastosowanie normy prawnej do jakiegoś indywidualnego przypadku np. VIII STOSOWANIE PRAWA Stosowanie prawa – władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji indywidualno – konkretnych (akty stosowania prawa). rodzinny i opiekuńczy. W tekście jednolitym zachowuje się numerację tekstu pierwotnego. które jest obowiązkiem obywateli i organów państwa. Opiera się na zasadzie hierarchicznego podporządkowania – organ rozstrzygający sprawę nie jest niezawisły od organu hierarchicznie podporządkowanego. instytucje pozapaństwowe (banki.Akt nowelizujący – nie może zawierać przepisów nie objętych zakresem normowania aktu nowelizowanego. postępowanie przed sądami i komisjami dyscyplinarnymi w korporacjach zawodowych. Ogłasza się go w dzienniku ustaw. decyzje administracyjne. zastosowanie przepisów k. k. Gdy nowelizujemy ustawę. Np. wprowadzono kilka zmian każdą z nich oznacza się inną literą. Gdy uzupełnia się nowelizowaną ustawę o nowe art.. sad może odmówić jego zastosowania (nie może go uchylić.zamiast wyrazu…powinien być wyraz…”. Obwieszcza prezes RM lub organy upoważnione. a nie wprowadzanie zmian merytorycznych w tekście prawnym. ogłoszenie tego tekstu jednolitego ustawy następuje w formie Marszałka S. ustawy. wolno je dołączać z zachowaniem dotychczasowej numeracji dodając odpowiednie litery. firmy ubezpieczeniowe etc.  quasi – sadowy – delegacja części funkcji organów państwowych na różnego rodzaju agendy państwowe i pozapaństwowe np. przedsiębiorstwa. W przypadku sprzeczności aktu podstawowego z ustawą. to sąd musi się podporządkować zaleceniom instancji odwoławczej (w takim zakresie jakim naruszył prawo). orzeczenie przez sąd rozwodu w sytuacji określonej przez k. gdy nowelizujemy kilka ustaw .  Administracyjny – organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego zwierzchnika jaką wydać decyzję. akty podustawowe. 26 . Sprostowanie błędów – poprawianie błędów czysto redakcyjnych (omyłek pisarskich). sądy podlegają tylko ustawą.  quasi – administracyjny – zezwolenie by pewne zadania z zakresu adm. W przypadku tworzenia prawa powstają normy ogólne (generalno – abstrakcyjne) np. od tego jest TK). organizacji politycznych i innych. Podstawowe typy stosowania prawa:  sądowy – organ stosujący prawo jest niezawisły i bezstronny. Sąd rozstrzygający sprawę nie podlega dyrektywą organów adm. zmiany ujmuje się w jeden artykuł.

Wykładnia normy prawnej 4. która nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa. Podstawę faktyczną decyzji – referowanie wyników postępowania dowodowego. Ewolucja poglądów na stosowanie prawa Pozytywizm Stosowanie prawa ma mieć strukturę tzw. zapadłe decyzje). 2. wieloznaczne i gdy w skutek tego można im przypisać wiele różnych znaczeń. Postępowanie wszczyna się po to by móc wykonać orzeczoną przez sąd decyzję. Wybór normy prawnej – sytuacja. Luz wyboru przepisu prawnego – sąd musi zadecydować jaką decyzję podjąć. dokonuje mechanicznej subsumcji faktów sprawy pod normę i wyprowadza z niej konsekwencje prawne – MODEL SYLOGISTYCZNY. gdzie ustalony w sprawie stan faktyczny ewidentnie podpada pod jedną i tylko jedną normę prawną. a ni tekst prawny ani dyrektywy wykładni nie wskazują jednoznacznie. przesłanką mniejszą ustalony stan faktyczny. 6. jeżeli subsumcja jest pozytywna to zostaje wymierzona kara. problem oceny dowodów w procesach poszlakowych. Ustalenie stanu faktycznego 5. Kategorie luzów decyzyjnych: C. Wybór konsekwencji prawnych – kara. problem oceny wiarygodności świadków. Sformułowanie i uzasadnienie decyzji – uzasadnieniu podlegają decyzję od których strona wniosła odwołanie. 27 . Luz dowodowy – sytuacja. Luz interpretacyjny – przepisy prawne są nie ostre. SUBSUMPCYJNY. D. sylogizmu prawniczego. w tej sytuacji organ stosujący prawo ma obowiązek wybrać decyzję za którą przemawiają najlepsze (najmocniejsze) argumenty. gdy na gruncie dostępnych środków dowodowych i reguł dowodowych nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć czy określony fakt sprawy miał miejsce czy nie. II. E. Elementy uzasadnienia: I. J. Podstawa prawna decyzji – sąd przytacza przepisy stanowiące podstawę jego decyzji i ewentualnie dokonuje jej analizy. nie jasne. decyzje ostatecznie kończące postępowanie w sprawie i decyzje w szczególnie ważnych sprawach. a jeżeli jest negatywna to oskarżony zostaje uwolniony od odpowiedzialności. Ustalenie obowiązywania normy prawnej 3. B. III.Wóblewski: A.Etapy stosowania prawa 1. a wnioskiem decyzja sądu. Zgodnie z tą ideologią sędzia jedynie dedukuje następstwa prawa z normy. Cześć historyczna – dotychczasowy przebieg postępowania (żądania stron. a zwłaszcza jej interpretacji. do treści nie może nic dodać ani ująć. 7. Subsumcji – podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną. Luz decyzyjny – tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującego prawo lecz pozostawia mu wybór jaką decyzję podjąć. którego przesłanką większą jest norma prawna. które z tych znaczeń jest właściwe.

• Funkcjonalne – wykładnia prawa nie może się ograniczać do kontekstu językowego i systemowego danego przepisu. określających sposoby ustalania sensu przepisów prawa. Luz wyboru konsekwencji prawnych – określenie konsekwencji prawnych danego stanu faktycznego nie jest do końca wyznaczone przez przepisy prawa. Wróblewski – model wykładni operatywnej):  Etap wstępny – ustalenie czy przepis prawny budzi wątpliwości. 28 . reguły służące do ustalania znaczenia przepisów prawnych to dyrektywy wykładni I stopnia:  Dyrektywy wykładni językowej  Dyrektywy wykładni systemowej  Dyrektywy wykładni funkcjonalnej Jeśli zastosowanie tych dyrektyw prowadzi do zgodnych rezultatów to interpretator może przystąpić do sformułowania decyzji interpretacyjnej określającej właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. Jeśli prowadzą do rozbieżnych rezultatów to należy przejść do następnych etapów wykładni. jeśli jest jasne (Lex Clara) to nie zachodzi potrzeba jego wykładni. cele jakie sobie stawiał. Relacje: • Lingwistyczne (gramatyczna i językowa) .172) • Systemowe – przepis prawny zajmuje określone miejsce w akcie normatywnym. Rozumienie każdego przepisu musi brać pod uwagę i być zharmonizowane z rozumieniem innych przepisów. Etapy wykładni (J.  II etap – ustalenie właściwego znaczenia przepisu prawnego. reinterpretacja przepisów obowiązujących w przeszłości). ekonomiczne i moralne (intencja normodawcy. W sensie pragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego procesu. interpretator odwołuje się do różnego typu dyrektyw wykładni (reguł interpretacji). Każdy przepis pozostaje w wielu skomplikowanych relacjach z innymi przepisami. które są jasne nie wymagają interpretacji. prawnego są bardzo często nieostre.wyrażenie j. które charakteryzują znaczenie normy ze względu na jej właściwości językowe. semantycznie niedookreślone (otwarte). jeśli jego rozumienie budzi wątpliwości to przystępujemy do wykładni. wieloznaczne. Clara non sunt interpretanda – normy.F. a proces podejmowania decyzji polega na wyborze tezy za którą przemawiają lepsze argumenty. a z kolei ten akt normatywny jest składnikiem określonej gałęzi prawa. niejasne. IX WYKŁADNIA PRAWA Wykładnia prawa (interpretacja prawa) – zespół czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego znaczenia przepisu prawnego (pragmatyczne rozumienie). należą tutaj dyrektywy języka potocznego i prawnego (strony171. że proces stosowania prawa zwykle nie może być zredukowany do czysto logicznej operacji dedukowania następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. musi rozumieć kontekst funkcjonalny – czynniki społeczne. zaliczmy do niej te wszystkie dyrektywy. Luzy decyzyjne są nie odłącznym składnikiem nie omal wszystkich procesów stosowania prawa i dowodzą. Dyskurs (argumentacja) – sytuacja w której przynajmniej dwie strony wysuwają argumenty za i przeciw. Wykładnia prawa = proces rozumienia przepisów prawa Nie można zastosować przepisu prawnego nie interpretując go (nie rozumiejąc go).

• Wykładnia nieoficjalna. przyjmujemy szersze znaczenie przepisu od znaczenia językowego. jak również w komentarzach do tekstów prawnych i opracowaniach naukowych. dyrektywy wykładni językowe. dwie formy wykładni autentycznej: • Wykładnia oficjalna zawarta w autoryzowanym i mającym formalnie moc wiążącym akcie. Podział wykładni ze względu na zakres:  Wykładnia literalna (imperatio declarativa) – zgodna z literą prawa. deklaracje. prywatne oświadczenia prawodawcy). ponieważ normodawca powiedział więcej niż zamierzał – plus dixit quam voluit 29 . Np. przyjmujemy znaczenie językowe (to co powiedział normodawca pokrywa się z tym czego chciał . które formalnie nie wiążą. Wiąże jedynie w tej sprawie. Zaliczamy tu również wykładnię dokonaną przez sąd odwoławczy. przyjmujemy znaczenie węższe od językowego.idem dixit quam voluit  Wykładnia rozszerzająca (imperatio extensiva) – daje wynik szerszy od wykładni językowej. które ze znaczeń przepisu jest znaczeniem właściwym. która w danej sprawie jest wiążąca dla sądu niższego. w której prawodawca wypowiada się co do znaczenia ustanowionych przez siebie norm. Nie ma mocy wiążącej jednak jej wpływ jest znaczny i stale rosnący. że ma ona moc prawna równą mocy prawnej aktu normatywnego. przyjmuje się.  Podziały wykładni Podział wykładni ze względu na jej moc wiążącą:  Autentyczna – dokonana przez ten sam organ.III etap – kolizja interpretacyjna. dokonuje się jej za pomocą uchwał lub wytycznych podejmowanych zwykle na specjalnych posiedzeniach sądu lub innego organu stosującego sprawę. w której intencje prawodawcy poznajemy w różny sposób (materiały przygotowawcze. dokonywana w glosach do orzeczeń (najwyższych) instytucji sądowych. a nie w toku rozstrzygania konkretnych. którym przyznano przywilej dokonywania wiążącej interpretacji zagadnień prawnych (Ius respondendi). indywidualnych spraw. które mają charakter reguł preferencyjnych – wskazują jakie znaczenie przepisu powinien interpretator uznać za właściwe w przypadku wykładni I stopnia. w której jej dokonano – nie ma mocy powszechnie obowiązującej. który ustanowił daną normę. gdyż normodawca powiedział mniej niż zamierzał – minus dixit quam voluit  Wykładnia zwężająca (imperatio restrictiva) – daje znaczenie węższe. By można było rozstrzygnąć kolizje interpretacyjną należy odwołać się do dyrektyw interpretacyjnych II stopnia. przepisy prawne określają procedurę dokonywania wykładni oraz zakres jej mocy wiążącej. Ma więc charakter konkretny a nie abstrakcyjny.  Operatywna – wykładnie dokonywane przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych.  Doktrynalna(naukowa) – dokonywana przez przedstawicieli doktryny prawniczej.  Ostatni etap – sformułowanie decyzji interpretacyjnej – stwierdzenie jakie jest właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. cywilnych i innych. ma charakter abstrakcyjny. który został poddany interpretacji.  Legalna – wykładnia dokonywana nie przez organ upoważniony przez samo prawo do interpretacji określonych przepisów prawa (stąd jej nazwa). w przeszłości miała moc wiążącą wykładnia prawników rzymskich. interpretator musi rozstrzygnąć. systemowej i funkcjonalnej prowadzą do niezgodnych wyników.

Ta ostatnia sytuacja zdarza się najczęściej. Od większości dyrektyw wykładni istnieją wyjątki. Znaczeniem literalnym normy lub jej fragmentu jest jej znaczenie potoczne. jeśli nie istnieje definicja legalna danego pojęcia. B. Wykładnia contra legem – wykładnia prawotwórcza – to taka. Wykładnia praerter legem 3. Wykładnia secundum legem 2. Toposy argumentacyjne – reguły o opisanych wyżej cechach. a jeśli odstąpiono od tego znaczenia nadając normie znaczenie prawne lub specjalne. że norma (jej fragment) ma określone znaczeni. zakazanych lub dozwolonych w stosunku do tego. Dyrektywa stosowania języka specjalnego III. istnieje powszechnie akceptowana definicja doktrynalna tego pojęcia). przemawiające za przyjęciem czy też odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. a zatem oceny. dyrektywie. a tymczasem sam tworzy nowe normy. której korzenie sięgają prawa rzymskiego. Dyrektywy wykładni jedynie z większą lub mniejszą mocą przemawiają za przyjęciem lub odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej.Badanie relacji między wykładnią językowa a wykładnią intencjonalną (wykładnią przepisu zgodną z wolą i intencjami prawodawcy). to należy się oprzeć na tej definicji. Większość dyrektyw interpretacyjnych to wytwór mające nieraz wielo wiekową historię tradycji i kultury prawniczej. Jeśli ni zachodzi ani pierwszy ani drugi przypadek to powinniśmy nadać danemu pojęciu takie znaczenie jakie ma on w języku potocznym. Dyrektywa stosowania języka potocznego Wykładnia jezykowa Jeśli dane pojęcie jest zdefiniowane w tekście prawnym (Ew. D. to znaczeniem literalnym jest właśnie to znaczenie. Dyrektywy wykładni mają często strukturę antytetyczną tzn. która zmienia zakres czynów nakazanych. 30 . która przemawia za przypisaniem normie określonego znaczenia z zasady można przeciwstawić dyrektywę. Podział wykładni ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa: 1. czy istnieją lepsze (mocniejsze) racje. Dyrektywa stosowania języka prawnego II. techniki lub praktyki społecznej to należy się oprzeć na dyrektywie znaczenia specjalnego. która będzie przemawiać przeciwko przypisaniu tego znaczenia. C. Dyrektywy wykładni (wzięte z izolacji) rzadko stanowią niepodważalny argument. Efekt uzasadniający dyrektyw wykładni to z zasady rezultat kumulatywnej oceny argumentów pro i contra. E. Zasady stosowania wspomnianych typów wykładni:  Generalny nakaz stosowania wykładni secundum legem  Generalny zakaz stosowania wykładni contra legem Dyrektywy wykładni i ich rodzaje Cechy dyrektyw wykładni: A. Kolejność stosowania dyrektyw: I. 168. Stosowanie wspomnianych rodzajów wykładni (zasady) – strona 167. ale należy ono do pojęć specjalnych określonej dziedziny nauk. klasycznym ich przykładem są dyrektywy wykładni. Interpretator nie może tworzyć prawa. który wynika z dotychczas obowiązujących norm prawnych. Teksty prawa bardzo rzadko formułują dyrektywy wykładni prawa.

ekonomiczne i moralne. • „Tym samym zwrotom nie należy nadawać różnych znaczeń” – zakaz interpretacji homonimicznej. Można odstąpić od znaczenia językowego tylko wtedy gdy uzasadnimy powołaniem się na jakieś ważne racje prawne. Interpretacja tekstów prawnych w krajach naszego kręgu cywilizacyjnego opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej.W państwach demokratycznych wykładnia językowa i znaczenie literalne zajmują pozycję uprzywilejowaną wobec wykładni systemowej i funkcjonalnej. decyzje ze względu na wynikające z nich konsekwencje. 31 . • „Ustalając znaczenie językowe przepisu należy brać pod uwagę inne przepisy prawne. to interpretacja danego wyrażenia powinna pozostawać w ramach możliwego znaczenia słownikowego”. Sens.  Oczywistego błędu legislacyjnego. które pozwalają interpretatorowi w szczególnie ważnych okolicznościach odstąpić od sensu językowego przepisu: (w sytuacji/przypadku)  Gdy wykładnia językowa prowadzi do ad absurdum. Nie każdy przypadek kolizji znaczenia językowego z normami moralnymi czy zasadami racjonalności upoważnia do odstąpienia od znaczenia literalnego przepisu. • „Lege non distinguente nec rostrum est distinguere” – tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca. systemowego i funkcjonalnego) • „Jeżeli nawet odstępujemy od znaczenia językowego. tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”. Ta reguła pozwala zakwestionować ustalenia interpretacyjne z powodu iż dokonano ich w izolacji (nie biorąc pod uwagę 3 relewantnych kontekstów – językowego. wolę prawodawcy oraz cel regulacji prawnej (reguła harmonizowania kontekstów)”. Wykładnia nie powinna mieć charakteru prawotwórczego (nie powinna pod pozorem interpretacji tworzyć nowych norm). • „Różnym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia” – zakaz stosowania interpretacji synonimicznej. Z tej reguły wynika zakaz ustalania znaczenia literalnego z pominieńciem kontekstu systemowego i funkcjonalnego. polityczne (w państwie praworządnym obywatele mają prawo polegać na tym co prawodawca powiedział a nie na tym co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby gdyby znał nowe okoliczności). społeczne. • „Nie wolno interpretować przepisów prawnych tak by pewne ich fragmenty okazały się zbędne” – zakaz wykładni per non est. powinna się mieścić w ramach dopuszczalnego znaczenia leksykalnego. który nadajemy określonemu pojęciu nie może pozostawać w oczywistej sprzeczności z regułami danego języka.  Gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi. Okoliczności. Argument konsekwecjonalistyczny – argument pozwalający odrzucić pewne tezy.  Gdy prowadzi do rozstrzygnięcia. które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne lub niesprawiedliwe. Za pierwszeństwem tej wykładni przemawiają argumenty analityczne (wykładnia prawa jest wykładnią tekstów prawnych).

a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji. których realizacja jednej normy unicestwia skutki realizacji drugiej normy (zamknij drzwi otwarte i otwórz drzwi zamknięte) 6. ale których w pewnych okolicznościach łącznie zrealizować się nie da np.ochrony praw słusznie nabytych. Wśród zasad systemu prawa rolę szczególną odgrywają zasady konstytucyjnej. gdy można podać taką interpretacje tego przepisu przy której jest on zgodny z konstytucją. . Normy prakseologicznie niezgodne – normy. . Trybunał nie może stwierdzić niekonstytucyjność przepisu prawnego. które nie są sprzeczne analitycznie. 3. .zasady sprawiedliwości społecznej. Luki rzeczywiste – zalicza się do nich: • luki techniczne (taką proceduralną niekompletność regulacji. Luki pozorne – luki o charakterze ocennym (aksjologicznym).Wykładnia systemowa (wykładnia systematyczna) Pełni rolę subsydiarną wobec wykładni językowej – nie może stanowić samodzielnej podstawy do przypisania normie określonego znaczenia ale może zadecydować o tym.wolności gospodarowania i ochrony własności. uchylone lub sprecyzowane. które zgodnie z innymi przepisami powinny być wydane. 2. która utrudnia lub uniemożliwia podjecie decyzji) • swoiste (brak przepisów. „Nie wolno interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do luk”. w przypadku. które przy niezgodnych lub częściowo niezgodnych hipotezach mają sprzeczne dyspozycje lub niezgodne sankcje. .zasada państwa prawnego. 4. . 32 . Normy sprzeczne analitycznie – normy. który ma poinformować śmiertelnie chorego pacjenta o jego schorzeniu). Normy konfliktowe – normy.zasady demokracji. Reguły wykładni: 1.prawa do sądu. „Normy prawa wewnętrznego powinny być interpretowane w zgodzie z normami prawa europejskiego”. . . 5. „Interpretacja norm prawa polskiego powinna być zgodna z normami prawa międzynarodowego publicznego”. „Nie należy interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do ich sprzeczności”.zasada równości. które z możliwych znaczeń normy wybierzemy. nie chodzi o brak regulacji prawnej. a w skrajnych sytuacjach może stanowić argument za odstąpieniem od znaczenia potocznego. „Wszystkie normy prawne powinny być interpretowane w sposób zgodny z zasadami prawa”. a jedynie o czyjąś ocenę. „Interpretując normy prawne należy mieć na względzie przede wszystkim zasady konstytucyjne”.uczciwego procesu. że jakieś przepisy powinny być wprowadzone. a zatem takie. z których jedna coś nakazuje (zakazuje). norma nakazująca mówienie prawdy i norma zakazująca zadawania cierpień (nie da się ich zrealizować w sytuacji lekarza. W orzecznictwie Trybunału rolę szczególną w interpretacji przepisów prawa odgrywają między innymi zasady: . a druga to samo zakazuje. . a druga na to samo zezwala lub jedna coś nakazuje.zasada podziału władz.

• contra legem – ujemna ocena tego. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą historycznego prawodawcy” (wykładnia historyczna. Odgrywa szczególnie istotną rolę w odniesieniu do przepisów prawnych niedawno wprowadzonych.Typy luk pozornych: • extra legem – ujemna ocena faktu. jej znaczenie maleje w odniesieniu do starszych aktów normatywnych zwłaszcza gdy te uchwalono w innych warunkach społecznych. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z zasadami interpretacji podobnych przepisów w innych krajach. Reguły wykładni funkcjonalnej stają się często drogowskazem. ekonomicznego oraz aksjologicznego. „Przepisy prawne należy interpretować biorąc pod uwagę ich miejsce w systematyce wewnętrznej i zewnętrznej aktu normatywnego” (argumentum a rubica). zasady sprawiedliwości i słuszności” Mamy na myśli reguły o uniwersalnym zasięgu. Prawo jest pojmowane jako wyraz woli demokratycznie wybranych przedstawicieli narodu. Wykładnia funkcjonalna Obejmuje najmniej jednorodny i spójny zbiór dyrektyw. iż sformułowanie danego przepisu jest zbyt nie precyzyjne. • intra legem – ocena. Pełnia rolę subsydiarną w stosunku do wykładni językowej. do których należą reguły. Zalecana ostrożność w stosowaniu tej wykładni. o czyją wole ma chodzić. terminów wartościujących i klauzul generalnych.” (wykładnia prawno – porównawcza = komparatystyczna). które w taki lub inny sposób nakazują uwzględnianie przy interpretacji przepisów szeroko rozumianego kontekstu społecznego. • „Interpretując normę należy brać pod uwagę konsekwencje społeczne i ekonomiczne do jakich będzie prowadzić określona interpretacja i wybrać taką interpretację. akceptowane przez całą społeczność międzynarodową lub przynajmniej reguły ważne w naszym kręgu cywilizacyjnym. sugerującym kierunek interpretacji we współczesnych tekstach prawnych różnego typu pojęć niedookreślonych. • 33 . zakładając. Wykładnią odwołującą się do ratio legis bardzo często nazywa się wykładnią celowościową lub teleologiczną. ekonomicznych i politycznych. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą aktualnego (współczesnego) prawodawcy. to cele te musi uwzględniać interpretator. że służy realizacji określonych celów. kauczukowe i powinno być uściślone. genetyczna. iż pewne są uregulowane.” Wadą obydwu tych reguł jest fakt. że działalność prawodawcza jest działalnością celową. • „Interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę cel regulacji prawnej (ratio legis) – najstarszy i najczęściej używany kanon wykładni prawa. a zdaniem oceniającego nie powinny być. subiektywna). 7. „Przy interpretacji przepisów prawnych należy brać pod uwagę powszechnie akceptowane normy moralne. że prawodawca jest często ciałem kolektywnym (parlament) i trudno jest ustalić.” – odmiana argumenty konsekwencjonalistycznego. zapewne sprawy nie są uregulowane. która prowadzi do konsekwencji najbardziej korzystnych.

systemowej i funkcjonalnej) prowadzi do rozbieżnych ustaleń interpretacyjnych. Domniemanie. Domniemanie. stałe. ale na tym. Teorie obiektywne nie wykluczają. że prawodawca liczy się z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji e. iż norma prawna rozumiana jako wyraz woli suwerena musi być zgodna z wolą aktualnego suwerena. • Teorie intencjonalne i tekstualne – celem wykładni intencjonalnej jest odtworzenie woli i intencji prawodawcy. tekst prawny jest traktowany jako mniej lub bardziej doskonały instrument przekazu tych intencji. Wróblewski nazwał je dyrektywami wykładni II stopnia. nie ulegające zmianom znaczenie i jest to zgodne z wolą historycznego prawodawcy. w razie zmian celów i zadań. że norma prawna ma jedno. bo norma ta obowiązuje z jego woli. które stawia sobie aktualny prawodawca. zaczynając żyć własnym życiem. Domniemanie. kto te domniemanie kwestionuje. że prawodawca dąży do społecznie aprobowanych celów d. Celem wykładni tekstualnej jest. czy też aktualnego prawodawcy (obiektywne). iż sens przepisu. ponieważ wskazują jaką decyzję interpretacyjną należy podjąć w sytuacji. 34 . może ulec zmianie. prawnego  J. Rodzaje domniemań interpretacyjnych:  Języka potocznego  J. Dyrektywy preferencji Dyrektywy preferencji – reguły wskazujące jak rozwiązać konflikt różnych dyrektyw wykładni. aby z chwilą ustanowienia aktu tekst prawny niejako odrywa się od osoby legislatora. Trzy podstawowe strategie rozwiązywania konfliktów interpretacyjnych (teorie wykładni): • Teorie subiektywne i obiektywne – czy w toku wykładni interpretator powinien się orientować na wolę i intencje historycznego (subiektywne). Teorie subiektywne opierają się na założeniu. Adresaci norm mają kontakt z tekstem i z tego powodu w sytuacjach wątpliwych powinno rozstrzygać znaczenie tekstu a nie rzeczywiste intencje prawodawcy. nakaz interpretowania przepisów prawa w sposób uwzględniający aktualny stan wiedzy naukowej i technicznej. że prawodawca nie stanowi norm sprzecznych b. Domniemanie. specjalnego Inne domniemania interpretacyjne:  Domniemanie zgodności normy z konstytucją  Domniemanie zgodności normy niższego rzędu z normą hierarchicznie wyższą  Domniemanie racjonalności prawodawcy: a. Domniemanie. Teorie obiektywne wychodzą z założenia. gdy zastosowanie dyrektyw wykładni I stopnia (dyrektyw wykładni językowej. że prawodawca nie stanowi norm zbędnych c. że prawodawca dysponuje najlepszą wiedzą empiryczną Z tej ostatniej reguły wynika np.Domniemania interpretacyjne Domniemanie interpretacyjne zmienia ciężar argumentacji spoczywający nie na tym kto się na domniemanie powołuje.

niezmienność prawa.  „Interpretator powinien się opierać na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni systemowej. encyklopedie etc. słowniki. Holmesa. Interpretator może się odwołać do wnioskowań prawniczych (np. teksty uchylonych aktów normatywnych – związane z nimi orzecznictwo i doktrynę o Materiały komparatystyczne (obce teksty prawne. Na tej zasadzie opiera się wykładnia prawa europejskiego i międzynarodowego. które są relewantne dla ustalenia sensu interpretowanego przepisu prawnego. jego przewidywalność. Służą wartością – pewność.” • „Od jasnego (nie budzącego wątpliwości) rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy. Styl dynamiczny dominuje okresie przemian i refom.  Materiały interpretacyjne • „Interpretatorowi wolno jest korzystać z wszelkich materiałów.” Materiały interpretacyjne: o Akt normatywny. orzecznictwo i doktryny) o Wyniki ekspertyz naukowych i opinie biegłych o Wiedza specjalistyczna. Ta zasada jest podobna do „reguły jasnego znaczenia” (plain meaning rule) autorstwa O. w którym znajduje się interpretowany przepis prawny o Orzecznictwo sądowe o Doktryny prawnicze (literatura naukowa.. Opowiadają się za duchem prawa. W krajach kultury zachodniej praktyka interpretacyjna opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej odpowiada to „złotej regule” (the golden rule). do której odwołują się sądy w USA. materiały z obrad parlamentu. jeśli natomiast również wykładnia systemowa nie doprowadziła do wątpliwości interpretacyjnych.w razie konfliktu wykładni językowej. którą sformułowały sądy angielskie pod koniec XIX wieku. rządowych itd.” Dyrektywy wykładni sensu largo – zalicza się tutaj reguły kolizyjne oraz reguły wnioskowań prawniczych. Teorie dynamiczne . gdy przemawiają za tym ważne racje. iż w razie konfliktu wykładni językowej. która jest relewantna dla ustalenia sensu określonych wyrażeń (literatura naukowa. systemowej i funkcjonalnej należy preferować wynik wykładni językowej i systemowej.) o Materiały przygotowawcze (sprawozdania komisji legislacyjnych. Opowiadają się za literą prawa. systemowej i funkcjonalnej preferują wynik wykładni funkcjonalnej. Styl statyczny interpretacji dominuje w okresach stabilizacji. podręczniki. od jasnego rezultatu wykładni językowej i systemowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni funkcjonalnej tylko wtedy. Nieformaliści –zwolennicy teorii dynamicznych.) 35 . Interpretacja powinna służyć przystosowaniu prawa do zmieniających się sytuacji społecznych. analogii) lub reguł kolizyjnych tylko wtedy gdy nie rozstrzygnie problemu interpretacyjnego przy pomocy dyrektyw wykładni sensu stricto (zasada pierwszeństwa wykładni sensu stricto).Teorie statyczne i dynamiczne – do teorii statycznych Wróblewski zaliczył teorie przyjmujące. Formaliści – zwolennicy teorii statycznych. glosy. komisji parlamentarnych. ekonomicznych i politycznych. to wolno jest posłużyć się wykładnią funkcjonalną. Podstawowe wartości – adekwatność prawa i życia. gdy przemawiają za tym ważne racje.) o Projekty ustaw i innych aktów normatywnych. komentarze. podręczniki etc. nieprawnicza.

który musi zostać wskazany we wnioskowaniu organu stosującego prawo. norm i ocen: • Subsumcyjny (sylogistyczny) – uzasadnienie przyjmuje postać wprowadzenia określonych następstw z przyjętych przesłanek na podstawie założonych reguł interferencyjnych (r. analogii z prawa (analogia iuris) – brak ściśle wskazanych przepisów prawa. • Argumentum a contrario – wnioskowanie z przeciwieństwa. że istnieje przepis prawny. 2. co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy prawne Ubi eaden legis ratio. analogii z ustawy (analogia legis) – podstawą jest zawsze jakiś konkretny przepis prawny. na których opiera się prawo. ale bardzo ogólne określenie zasad czy idei. przykładem sylogizmu prawniczego jest wyprowadzanie następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. 36 . które argumenty okazały się lepsze. Trzy podstawowe etapy wnioskowania z analogii: o ustalenie. Zabronione jest zastosowanie podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych do sytuacji podobnych. który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do faktu nienormowanego o powiązanie z faktem prawnym nieunormownym podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych. • Argumentacyjny (dyskursywny) – uzasadnianie przyjmuje postać wymiany argumentów wspierających daną tezę (argumenty pro) i argumentów ją kwestionujących (argumenty contra). ibi eadem legis dispositio – gdzie taki sam cel tam taka sama dyspozycja ustawy. iż określony fakt nie został unormowany przez przepisy prawne o ustalenie.X ELEMENTY TEORII ARGUMENTACJI Dwa typy uzasadnienia twierdzeń. 1. wnioskowania). daje dużą swobodę wnioskującemu. Odnosi się to zarówno do fizycznego podobieństwa faktów jak i porównania celów regulacji. Przeciwieństwo wnioskowania z analogii. Najważniejsze i najczęściej używane w uzasadnieniach prawniczych argumenty:  Normy prawne  Orzecznictwo sądowe  Poglądy doktryny prawniczej  Reguły egzegezy: o Reguły interpretacyjne o Reguły kolizyjne o Reguły wnioskowań prawniczych  Reguły i zasady pozaprawne  Opinie ekspertów i twierdzenia naukowe Uniwersalne toposy prawnicze (topos = argument) Reguły wnioskowań prawniczych (reguły logiki prawniczej) – należą do wykładni sensu largo • Argumentum a simile – wnioskowanie z podobieństwa lub analogi. Model ten zakłada dokonywanie szeregu ocen co do wartości poszczególnych argumentów („ważenie” argumentów) a w konsekwencji podjęcie decyzji.

nie mogą orzekać ponad te żądania.Jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f. a w przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa karnego i finansowego podstawą wnioskowania powinno być argumentum a contrario. „tylko”. 37 . Reguła instrumentalnego zakazu . Ne ultra petita partium – sądy i inne organy stosujące prawo są związane żądaniami stron. natomiast w odniesieniu do przepisów nakładających na nie obowiązki i obciążenia należy opierać się na argumentum a contrario (analogia jest nie dopuszczalna). Res iudicata pro veritate habetur – rzecz osądzona powinna być uważana za prawdziwą. • Reguła instrumentalnego nakazu – jeżeli obejmuje określona norma to tym samym nakazane jest czynienie tego wszystkiego co jest przyczynowo konieczne do realizacji tej normy.. że toposowi powołanemu jako argument pro można przeciwstawić topos funkcjonalny jako argument contra. d których zależy (nie) spełnienie danej normy. „jedynie”. Imposibilium nulla obligatio est – świadczenia i obowiązki. W odniesieniu do przepisów przyznających obywatelom uprawnienia i korzyści należy stosować analogie. W przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa cywilnego należy stosować analogię. to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy gdyby był on pod istotnymi względami do faktu f. a nie sąd są dysponemtami postępowania cywilnego. Pozostałe toposy prawnicze Toposy w wielu sytuacjach mają antytetyczną strukturę tj.    Argumentum a coherentia – każdą argumentację można zakwestionować wskazując. temu tym bardziej wolno jest mniej”  Argumentum a minori ad maius – wnioskowanie z mniejszego na większy.    Deniminis no curat pretor – argument usprawiedliwiający odmowę wszczęcia jakiegoś postępowania powołaniem się na błahość sprawy. podstawą wnioskowania jest przepis uprawniający o strukturze „komu wolno jest więcej. gdy w kontekście danego przepisu występują zwroty „wyłącznie”. które nakłada na nas prawo muszą być możliwe do spełnienia (nie jesteśmy zobowiązani do świadczeń niemożliwych). • Argumentum a fortiori . wnioskowanie z przeciwieństwa stosujemy. rzecz osądzona ma pierwszeństwo przed prawdą. Nemo plus Iuris transfere potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść więcej praw niż sam posiada.przebiega według schematu „jeżeli A to tym bardziej B” występuje 2 odmianach:  Argumentum a maiori ad minus – wnioskowanie z większego na mniejsze. Stanowi konsekwencję zasady dyspozycyjności według której strony. iż prowadzi ona do sprzeczności. podstawą wnioskowania jest przepis zakazujący o schemacie „jeżeli zakazane jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej”. Dyrektywy instrumentalnego nakazu i zakazu – odwołują się do wiedzy o związkach przyczynowych.jeżeli obejmuje określona norma to tym samym zakazane jest czynienie tego wszystkiego co przyczynowo wykluczałoby realizację tej normy.

Zasada niezawisłości sądów – sędziowie podlegają tylko konstytucji i ustawą. Praesumptio boni viri – prawie domniemywuje się zawsze dobrą a nie złą wiarę.p. Ex iniuria Ius non oritur – z działań bezprawnych nie może powstać prawo. lekkomyślność nie stanowi okoliczności usprawiedliwiających. Nullum crimen.      Favor legitimatis – prawo sprzyja temu co legalne. Zasada proporcjonalności – środki naszych działań muszą być dostosowane do celów.    XI DOWODY PRAWNICZE I NIEKTÓRE ELEMENTY NAUKI PRAWA PROCESOWEGO Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. które miały miejsce zanim te przepisy weszły w życie. Zasada prawa do sądu – dochodzenie swoich roszczeń przed sądem. Wiąże się z zasada fair trial – uczciwego i rzetelnego procesu. non excusat – nieznajomość prawa szkodzi i nie stanowi usprawiedliwienia. Audiatur et altera pars – wysłuchaj również i drugiej strony. Ignorantia Iris nocet. Lex iniusta non est Lex – prawo rażąco nie słuszne nie jest prawem (Lex iniustisima non est lex)        Nemo se ipsum acusare tenetur – nikt nie może zostać zmuszony do samo oskarżenia się.c. która poszerza. Iura scripta vigilantibus – ustawy napisano dla ludzi wykazujących się należytą starannością.). Niedbalstwo. a nie ogranicza zakres naszej wolności. tylko bowiem twierdzeniom. nulla poena sine lege – przestępstwem może być wyłącznie czyn wyraźnie zabroniony przez prawo karne i przestępcy może być wymierzona wyłącznie kara przewidziana przez przepisy prawa karnego. opisujących jakieś prawidłowości 38 . In dubio pro libertata – w razie wątpliwości na korzyść wolności. np. należy przyjąć taką interpretacje przepisu. a nie faktom. dowodzić można wyłącznie twierdzenia o faktach sprawy. można przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu. W prawie podatkowym zasada ta głosi – In dubio pro tributario – w razie wątpliwości na korzyść podatnika. Nie wolno stosować przepisów do kwalifikacji zdarzeń. które przy ich pomocy staramy się realizować. iż jest dozwolony.227 k. Lex retro non agit – zakaz nadawania przepisom mocy retroaktywnej. Jeżeli jest wątpliwe czy dany czyn jest dozwolony czy nie to należy przyjąć. jeśli akt podstawowy jest sprzeczny z ustawą to sąd może odmówić jego zastosowania. In dubio pro reo – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść strony nie obciążonej ciężarem dowodu (na korzyść oskarżonego). Nemo iudex In causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie. Zakaz nadużywania prawa – wykonując swoje prawa należy stosować środki jak najmniej szkodliwe dla innych. Prawnicy w zasadzie nie dowodzą twierdzeń ogólnych.

39 .ekonomiczne czy socjologiczne. a jedynie twierdzenia jednostkowe odnoszące się do konkretnych zdarzeń czy okoliczności.

że budzą one wątpliwości (non liquet). Kwestionujący domniemania prawne nie może ograniczyć się do wykazania. wynalazczego itd. niekontrowersyjne fakty geograficzne. fakty znane z urzędu (kiedy wszczęto postępowanie.r. która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą (art. Dowodzenie wszystkich faktów byłoby stratą czasu.Twierdzenia te mają strukturę: „w miejscu m czasie t miało miejsce zdarzenie z”. są rzadkie.341 k. Wśród domniemań wyróżnia się:  Domniemania prawne (praesumptiones iuris) – ustanowione przez normę prawną  Domniemania zruszane (presumtiones iuris tantum) – mogą być obalone dowodem przeciwieństwa. np.85 § 1 k. materialnym) Jeśli strona wywodzi określone skutki prawne (np.  Domniemania niewzruszalne (presumntiones iuris ace de iure) – obalić ich niemożna. Od tej zasady są wyjątki. roszczenia) z określonej normy prawnej. że) • Dziecko urodziło się żywe (art. fakty notoryjne). która obcowała z matką dziecka w okresie koncepcyjnym jest jego ojcem (art.) • Osoba.1025 2k. Jeśli fakty nie zostaną ustalone lub będą budzić wątpliwości (non liquet). natomiast fakt B następnikiem lub wnioskiem.) Wszystkie domniemania są zbudowane wg schematu „jeżeli zaszedł fakt A. to jego roszczenie zostanie oddalone. Fakt A nazywa się poprzednikiem lub podstawą domniemania.) • Osoba.c. wydarzenia historyczne. to powinna udowodnić fakty od których ta norma uzależnia nastąpienie tych skutków prawnych.o. 40 . kiedy je zawieszono itd..9 k. polityczne ale także okoliczności znane wszystkim rozsądnym ludziom itd.) Ciężar dowodów (onus probanci) Ciężar dowodu określa 2 kwestie:  Kto powinien przedstawić dowody (ciężar dowodu w sensie subiektywnym.c. dowody prawnicze w sensie metodologicznym nie są procedurami niezawodnymi i podobnie jak wszelkie inne uzasadnienia w sprawach empirycznych nie gwarantują pewności osiągniętych rezultatów. że szkoda nie nastąpiła ani swojej niewinności. Popularne przykłady domniemań prawnych: (domniemanie. Strona niezwiązana ciężarem dowodu nie musi dowodzić ani faktu.) • Posiadanie jest zgodne z prawem (art. zmieniają ciężar dowodu. dlatego nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane (tzw. ale uzasadniają twierdzenia o faktach sprawy. jak je należy interpretować i czy obowiązują). W uzasadnieniu niezbędne jest korzystanie z wiedzy empirycznej. medycznego. Wszystkie wątpliwości związane z twierdzeniami o faktach sprawy rozstrzyga się na jej korzyść (In dubio pro reo). dowodu przeciwnego. budowlanego. to domniemywa się zajście faktu B”. Sąd może skorzystać z opinii biegłego. Zgodnie z zasadą iura novit curia – sąd zna prawa przedmiotem dowodu nie może być prawo (treść norm prawnych. formalnym)  Kto poniesie ryzyko nieudowodnienia (non liquet) określonych twierdzeń (ciężar dowodów w sensie obiektywnym. jeśli chce ustalić treść wysoce specjalistycznych dziedzin prawa wewnętrznego (np. W sensie metodologicznym prawnicy nie dowodzą.c. chociaż w praktyce mogą dawać wysoki stopień pewności i niepodważalności.) oraz fakty przyznane przez jedną ze stron. gdyż przedmiotem dowodu może być treść obcego prawa oraz ustalenie praktyki stosowania tego prawa. czyli do przeprowadzenia tzw. jak gwarantują wnioskowania dedukcyjne w matematyce i logice.

że informator sądu będący obserwatorem danego zdarzenia czy rzeczy (świadek. takim dowodem jest również dowód. iż nastąpiła szkoda o tym. w przypadku oględzin sędzia). oględziny) Ordalia – sąd boży 41 . ale istnieją świadkowie. potwierdzających się poszlak. Wiele wspólnego z domniemaniami faktycznymi mają tak zwane reguły dowodu prima facie – są to reguły ustanowione przez sąd.  Domniemania formalne – akceptacja podstawy domniemania. iż wniosek nasuwa się z oczywistością już na pierwszy rzut oka (prima facie). Zagadnienie dowodu w postępowaniu karnym Zasada domniemania niewinności oskarżonego – oskarżonego poczytuje się za niewinnego tak długo. z których w oparciu o określone reguły dowodowe można tę tezę wywnioskować. Zgodnie z zasadą In dubio pro reo wszelkie wątpliwości co do winy należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego.). że w odróżnieniu od domniemań faktycznych przerzucają one ciężar dowodów. gdy istnieje zespół zgodnych. przesłuchuje strony. ale są świadkowie lub notatki. Dowód pośredni – do uzasadnienia tezy dowodu konieczne są jakieś inne twierdzenia dowodowe. jak długo nie zostanie mu udowodniona wina. przyjąć należy.uważa się go za przeprowadzony dopiero. dokonuje oględzin etc. a zarazem. w którym sędzia lub inny organ procesowy wnioskuje o prawdziwości twierdzeń o faktach sprawy opierając się bezpośrednio na tym. by uzyskać informacje o faktach sprawy. • Dowód w sensie czynnościowym – zespół czynności. iż przebieg zdarzenia mógł być inny niż sugerują to poszlaki. na podstawie których można ustalić jego treść. a w konsekwencji jego wniosek nie wymaga podjęcia żadnych czynności dowodowych.  Domniemania faktyczne (presumptiones hominis) – zostały przyjęte przez sąd lub inny organ stosujący prawo w oparciu o zasady doświadczenia. które pozwalają wnioskować z faktu. czy nieautoryzowane jego odpisy (dowody pochodne). biegłych. że szkoda ta nastąpiła z winy tego. Dowód poszlakowy – dowód. gdy wykluczono. Ciężar dowodu winy oskarżonego spoczywa na oskarżycielu i nie może być przerzucone na oskarżonego. gdy jednak przystępuje do sporządzania uzasadnienia wyroku to musi podać stwierdzenia. którym świadek naoczny przekazał informacje o danym zdarzeniu. Dowód osobowy – źródłem informacji jest osoba (świadkowie strony) Dowód rzeczowy – źródłem informacji jest rzecz (dokumenty. z których przy pomocy określonych reguł dowodowych wyprowadza się twierdzenie o fakcie sprawy (tezę dowodu).Inny podział:  Domniemania materialne – podstawa wymaga udowodnienia. okazał się wiarygodny. Pojęcie dowodu i rodzaje dowodów Dwa podstawowe rozumienia terminu dowód prawniczy: • Dowód rozumiany jako uzasadnienie określonego twierdzenia – zespół twierdzeń dowodowych. z których wynika prawdziwość określonych twierdzeń o faktach sprawy (przeprowadza dowód w sensie podania uzasadnienia dla tezy dowodu). kto ją wyrządził dla tego. Dowód bezpośredni – dowód. który przeprowadza organ procesowy po to. strona. W toku postępowania dowodowego sędzia przeprowadza szereg dowodów w sensie czynnościowym (słucha świadków. którym poszczególne fakty dowodowe wzięte z izolacji nie stanowią dostatecznej podstawy do ustalenia faktu sprawy (w tym sensie są one poszlakami). Dowód ze słyszenia (hearsay) – brak naocznego świadka. w którym brak jest oryginału dokumentu (dowód pierwotny).

Podstawowe kategorie dowodów w sensie czynnościowym: • Zeznania świadków • Przesłuchanie stron • Opinia biegłych • Dokumenty • Oględziny Jako dowód można wykorzystać w zasadzie każda osobę. Zasady oceny dowodów Zasadami oceny dowodów nazywamy te wszystkie zasady. gdzie werdykt w kwestii faktów jest zastrzeżony dla ławy przysięgłych i jest uważany za ostateczny. zasady doświadczenia życiowego Ocena dowodów naruszająca wymienione wyżej zasady nie mieści się w ramach swobodnej oceny dowodów i nie podlega ochronie przez prawo. warunki które muszą być spełnione. zasady swobodnej i kontrolowanej oceny dowodów – przewidują kontrole ustaleń faktycznych przez sądy wyższe oraz nakładają na sąd obowiązek uzasadnienia swojej decyzji w kwestiach faktycznych. Swobodna ocena powinna respektować następujące kryteria: a. która wprowadziła ocenę dowodów według wewnętrznego przekonania (conviction intime) sędziego. legalne dyrektywy dowodowe). Współczesne systemy prawne opierają się na zasadzie swobodnej oceny dowodów. Przełomem była Wielka Rewolucja Francuska. Historycznie wyróżniamy dwie podstawowe zasady oceny dowodów: • Zasada legalnej oceny dowodów • Zasada swobodnej oceny dowodów Proces rzymski był oparty na zasadzie swobodnej oceny dowodów i stopniowo ewoluował w kierunku legalnej oceny dowodów. Ława przysięgłych nie musi uzasadniać swojej decyzji. Istnieją normy prawne określające w sposób wiążący. zwłaszcza gdy są one sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym i w tym sensie arbitralne. rzecz lub inny środek dowodowy na podstawie której uzyskać można wiarygodną informację. XIX wiek stopniowo rozprzestrzeniał zasady swobodnej oceny dowodów w krajach europejskich. zasady nauki i techniki c. W systemie kasacyjnym oraz w systemie ławy przysięgłych zwykle przewiduje się pewne możliwości korygowania ustaleń faktycznych sądu I instancji. • Współcześnie zasada swobodnej oceny dowodów funkcjonuje w dwóch wariantach: zasady swobodnej i niekontrolowanej oceny dowodów – funkcjonuje tam. to jednak zachowały one pewne elementy legalnej oceny dowodów. W średniowieczu prawo było oparte na zasadzie legalnej oceny dowodów. gdzie ustalenia faktyczne sądu I instancji nie podlegają kontroli przez sąd odwoławczy (system kasacyjny) i tam. zasady logiki b. Prawo do swobodnej oceny dowodów nie oznacza prawa do dowolnej oceny dowodów. by dowód mógł zostać uznany za przeprowadzony (tzw. • 42 . które określają kryteria jakie muszą być spełnione by organ stosujący prawo mógł uznać dane twierdzenie z udowodnione.

Przywileje dowodowe – prawo do nie udzielania informacji (prawo odmowy zeznań). V. ani przez innego przedstawiciela władzy publicznej. Dwie formy postępowania procesowego: 1) Forma kontradyktoryjna – proces jest zorganizowany w formie sporu stron przed bezstronnym sądem. gdy informacje uzyskano stosując przymus fizyczny lub psychiczny (tortury. Zakazy stosowania określonych środków dowodowych np. Zakazy dowodowe – służą przede wszystkim ochronie podstawowych praw i wolności obywatelskich. środki odwoławcze muszą być składane w przewidzianym terminie. „nie wolno przesłuchiwać jako świadków: a. Zakazy dowodu określonych faktów np. Rola sądu jest całkowicie bierna i ogranicza się do wydania wyroku oraz pieczy nad tym by przestrzegano przepisów prawa. gdy od orzeczenia nie przysługuje środek odwoławczy staje się ono prawomocne formalnie i niepodważalne. Obrońcy co do faktów. Duchownego co do faktów. a nawet podstęp). związane z tajemnicą narady sędziowskiej. zmiany powództwa czy też aktu oskarżenia (zasada dyspozycyjności) 43 . przez sąd. nawet gdyby okazało się. nawet gdyby ustalenia sądu I instancji były błędne. Zasada formalizmu procesowego – czynności procesowe muszą być dokonywane w określonej formie. Trzy podstawowe kategorie zakazów dowodowych: A. Domniemania prawne II. strony są wyłącznymi dysponentami całego procesu. uznania. który wystąpił lub na rzecz którego wystąpiono ze skargą. Zakaz informatinis In peius – jeżeli środka odwoławczego nie wniesiono na niekorzyść oskarżonego to zasadniczo nie można zmienić wyroku na jego niekorzyść nawet gdyby okazało się. oraz określone środki chemiczne lub techniczne. iż jest oparte na błędnych ustaleniach faktycznych. bo po ich upływie strona traci prawo do ich wniesienia. B. b. Strony w postępowaniu karnym to oskarżony i oskarżyciel. pozwany – ten przeciwko ta skarga została skierowana.Problem ustalenia prawdy w procesie Reguły. proces nie może być wszczęty z urzędu. zasady i instytucje ograniczające poznanie prawdy w postępowaniu: I. nie może orzekać ponad te żądania i jest związany wnioskami stron co do cofnięcia. Strony decydują o tym czy: • Wszcząć proces czy też nie – zasada skarbowości. • Sąd nie może z urzędu uwzględnić żadnych roszczeń. groźby. iż zasługuje on na surowszą karę. Formy procesu Strony w postępowaniu cywilnym to powód – ten. zeznania lub oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. Zakazy stosowania określonych metod dowodowych np. III. Zasada res iudicata pro veritate habetur – z chwilą. powództwem. wyjaśnienia. tajnością wyborów do ciał przedstawicielskich. o których dowiedział się przy spowiedzi”. IV. o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. z którymi nie wystąpiły strony. C.

Postępowanie apelacyjne obejmuje ustalenia faktyczne i prawne. prokurator) • Sąd może uwzględniać roszczenia czy żądania nie zgłoszone przez strony i nie jest w tym zakresie związany ich wnioskami • Sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi stron. 44 • .Sąd jest związany wnioskami dowodowymi stron. 3 podstawowe kategorie środków odwoławczych: • Kasacje • Rewizje • Apelacje Kontroli kasacyjnej podlegają wyłącznie ustalenia prawne. błędna ocena materiału dowodowego. które uznaje on za niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. iż świadek jest słuchany przez stronę. może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpatrzenia lub orzec co do istoty sprawy. to ze względu na znacznie silniejszą obecność pierwiastka publicznego w tym pierwszym. Sąd rewizyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. proces ma zwykle strukturę mieszaną. nie może uwzględniać żadnych faktów ani dowodów na które nie powołały się strony oraz nie może prowadzić postępowania dowodowego z urzędu. a postępowanie jest prowadzone z urzędu przez sąd.78 konstytucji). 2) Forma inkwizycyjna – stanowi przeciwieństwo formy kontradyktorycznej. Postępowanie odwoławcze jest elementem demokratycznego porządku prawnego. Postępowanie rewizyjne obejmuje ustalenia prawne i faktyczne. Proces anglosaski jest bliższy ideałowi formy kontradyktorycznej niż proces kontynentalny. Współcześnie nie spotyka się z czystymi formami kontradyktoryjnymi czy inkwizycyjnymi. Więcej elementów inkwizycyjnych występuje w procesie karnym niż w cywilnym. Podstawą tego postępowania może być błąd co do prawa (error iuris) – sąd błędnie zastosował prawo lub dokonał błędnej jej wykładni. a następnie przez jej przeciwnika starającego się podważyć jego wiarygodność. a wyłącznie uchyla zaskarżone orzeczenie (o. Tutaj proces nie jest zorganizowany w formie sporu stron. Duże znaczenie w tym procesie ma instytucja „krzyżowego ognia pytań” (cross – examination) polegająca na ty. może uwzględniać fakty i dowody niezawnioskowane przez strony i zasadniczo prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu. obejmuje prowadzenie postępowania dowodowego. Sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy. rola stron ogranicza się do przekazywania sądowi informacji. Postępowanie odwoławcze Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art. błąd co do faktu (error facti) – nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. która go powołała. Sąd kasacyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. a wypuścić ją dopiero przy ogłaszaniu wyroku. w szczególności : • Postępowanie jest wszczynane przez sąd lub organ władzy publicznej (np. Strony a nie sąd powołują i przesłuchują świadków oraz prowadzą inne dowody. Funkcję sędziego w procesie anglosaskim określa twierdzenie – przed rozpoczęciem procesu sędzia powinien nabrać do ust święconej wody. jest to powtórzenie przed postępowania sądem niższym. nie orzeka co do istoty sprawy. kasatoryjne) i przekazuje sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpoznania.

klęska żywiołowa. np. 45 . Skargę o wznowienie postępowania rozpatrują sądy okręgowe i apelacyjne. np. niezapłacenie podatku. Kategoria działań obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę ludzkich zachowań jak: zawarcie umowy. ex delicto). wymierzenie mandatu. Obejmuje działania takie jak: płacenie podatku. które podejmujemy by wywołać skutki prawne. Stosunki prawne mogą mieć charakter dwustronny (małżeństwo) lub wielostronny (spółka). śmierć. Czyny – działania. zawarcie umowy. System polski 1. Zwykłymi środkami odwoławczymi jest: • apelacja – od orzeczeń sądów I instancji • kasacja – od orzeczeń II instancji Nadzwyczajnym środkiem odwoławczym w sprawach cywilnych jest wznowienie postępowania. Akty prawne – działania. Od każdego orzeczenia nieprawomocnego co do meritum sprawy sądu I instancji przysługuje środek odwoławczy. że nie wiemy o ich treści nie zwalnia nas od odpowiedzialności (ignoratia iuris nocet. XII STOSUNEK PRAWNY Stosunek prawny – to stosunek społeczny uregulowany przez normę prawną. Elementy stosunku prawnego: • fakty prawne – każde zdarzenie powodujące powstanie. Zdarzenie prawne – kategoria faktów prawnych niezależnych od woli człowieka np. ale je z mocy prawa wywołują. Przepisy prawne nakładają na nas obowiązki. natomiast nadzwyczajnym jest kasacja i wznowienie postępowania. ustanie bądź zmianę treści stosunku prawnego. Może przybrać formę stosunku faktycznego (uświadamianego sobie przez strony. czyli zdarzenie wywołujące jakieś skutki prawne. Odwołuje się do tego szczególnie prawo cywilne. łożenie rodziców na utrzymanie dzieci) i stosunku czysto normatywnego. non excusat). popełnienie przestępstwa. Działania – kategoria faktów prawnych zależnych od woli człowieka – ludzkie zachowanie.Odróżnienie środków odwoławczych od orzeczeń nieprawomocnych (zwykłe środki odwoławcze) i orzeczeń prawomocnych (nadzwyczajne środki odwoławcze). Dzielą się na: zgodne z prawem = fakty prawne (wywołują skutki prawne) i czyny niezgodne z prawem = czyny niedozwolone (delikty cywilne – odpowiedzialność. rozpatruje kasacje. W sprawach cywilnych przyjęto model postępowania trójinstancyjnego. tetycznego (nie uświadamianego sobie przez strony). Kwestionowanie orzeczeń prawomocnych jest dużo bardziej ograniczone i odnosi się do wyjątkowo poważnych naruszeń prawa. sądy powszechne • rejonowe • okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroku sądu rejonowego • apelacyjne – apelacje od wyroku sądu okręgowego jako sądu I instancji • sąd najwyższy – sprawuje nadzór judykacyjny przed sądami powszechnymi. zawarcie umowy. wydanie wyroku sądowego czy uchwalenie konstytucji. W sprawach karnych przyjęto model dwuinstancyjny. zwykłym środkiem odwoławczym jest apelacja. nieoddanie długu). upływ czasu. urodzenie. a fakt. które zmierzają do wywołania skutków prawnych. oddanie długu jak i zaniechania (nieudzielanie pomocy.

podmioty stosunku prawnego – mogą nimi być jednostki. W prawie międzynarodowym publicznym podmiotami są państwa. ubezwłasnowolnieni całkowicie. np. przestępstwa: zbrodnie (czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą) i występki (czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych. akty stosowania prawa • akty konstytutywne – akty tworzące nowy stan prawny. mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć. • jednostronne – np. • akty deklaratoryjne – akty potwierdzające istniejący stan prawny. Czynności dokonane przez osoby nie mające zdolności do czynności prawnych są nieważne. niedorozwój umysłowy. testament. zaburzenia psychiczne. karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc). • 46 . przyjęcie lub odrzucenie spadku. organizacje międzynarod.). wina umyślna – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewidując zamiar jego popełnienia na to się godzi (zamiar wynikowy). nabywa się ją z chwilą urodzenia. jeżeli wykluczają możliwość kierowania swoim postępowaniem. grupy ludzkie. Rodzaje zdolności do czynności prawnych: • brak zdolności do czynności prawnych – osoby poniżej 13 roku życia. pijaństwo. a traci z chwilą śmierci. akty tworzenia prawa 2. Podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego może być choroba psychiczna. pozwany. jest zdolnością stopniowalną. itd. umowy. 2. wykroczenia. • dwustronne – np. Zdolność do czynności prawnej osoby fizycznej zależy od wieku oraz od tego. wyrok ustalający treść umowy 3. czynności prawne – oświadczenie woli przynajmniej jednej strony. narkomania. W prawie cywilnym – osoby fizyczne i prawne). jednak prawa i zobowiązania majątkowe nabywa gdy się urodzi żywe. • wielostronne – np. porzucenie rzeczy. wina nieumyślna – sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. Można ją scharakteryzować przez zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej. organizacje. Zdolność prawną ma także dziecko poczęte (nasciturus). W prawie konstytucyjnym i administracyjnym podmiotami prawa są obywatele i organy państwa.Akty prawne: 1. Zdolność do czynności prawnych – zdolność do nabywania praw i obowiązków za pośrednictwem własnych działań. Osobą fizyczną – jest każdy człowiek od urodzenia do śmierci. zmierzające do wywołania skutków prawnych. np. i częściowo osoby fizyczne. umowy. występek – z obu jeżeli przepis prawny taką możliwość przewiduje. ale go popełnia na skutek nie zachowania należytej staranności. Czynami niezgodnymi z prawem są: wyrządzenie szkody – nie wykonanie lub nie należyte wykonanie zobowiązania (kodeks cywilny). Zbrodnie popełnia się umyślnie. wyrok rozwodowy. Zdolność prawna – zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. W prawie procesowym – sąd i strony procesowe (powód. czy jest ona ubezwłasnowolniona. Stopnie winy: 1.

fundacje. Osoba prawna nie może być podmiotem praw i obowiązków specyficznych dla osób fizycznych. budynki.. banki. Może mieć niezależny od osób fizycznych majątek. przedmiot stosunku prawnego – mogą być:  rzeczy – przedmioty materialne o ruchome o nieruchome = nieruchomości – grunty. naukowe. przedsiębiorstwa państwowe. itd. banki. papiery wartościowe). które wchodzą w jej skład. stowarzyszenia.  inne przedmioty materialne – ciecze. Osoba prawna – każda jednostka organizacyjna z przyznaną zdolnością prawną. spółki handlowe) i pozagospodarcze (partie polityczne. Inny podział:  korporacje – substratem korporacji są ludzie związani przez członkostwo. Kategorie osób prawnych:  skarb państwa – państwo występujące jako podmiot stosunków cywilno – prawnych. którym odpowiada za swoje zobowiązania. partie polityczne. które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione. dobre imię. • pełna zdolności do czynności prawnych – osoby. dobra osobiste – godność człowieka. superficies solo cedit – to co znajduje się na gruncie stanowi jego część składową i nie może stanowić odrębnego przedmiotu własności.ograniczona zdolności do czynności prawnych – osoby od 13 do 18 roku życia oraz ubezwłasnowolnione częściowo. stowarzyszenia). korporacje mogą realizować cele gospodarcze (spółdzielnie. pieniądze jako miernik wartości. • • 47 . fundator – osoba. której potrzebna jest pomoc do prowadzenia własnych spraw (kuratela). gazy i kopaliny. itd.. jednakże tylko osobę pełnoletnią. spółki handlowe. Organ osoby prawnej – osoba lub osoby mogące działać w imieniu osoby prawnej (zaciągać zobowiązania i nabywać uprawnienia).  fundacje – substratem fundacji jest określony majątek.  przedmioty niematerialne – zalicza się dobra o charakterze intelektualnym (utwory artystyczne. gdyż nie posiadają dostatecznie zindywidualizowanej i wyodrębnionej postaci. może nabywać prawa i obowiązki we własnym imieniu niezależnie od osób fizycznych. która wyposaża fundację w majątek i określa sposób i cele jej działania. muzea. decydują oni o jej działalności i przez składki czy udziały tworzą majątek korporacji. Ubezwłasnowolnić częściowo osobę można z tych samych powodów co całkowicie. Różnicą między ruchomościami i nieruchomościami jest to iż umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Realizuje zdolność prawną za pośrednictwem swoich organów. Mogą samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych. części budynków. banki. nie są uważane przez prawników za rzeczy.  państwowe osoby prawne – np.  inne osoby prawne – jednostki samorządu terytorialnego. szkoły wyższe. zalicza się tu również przedsiębiorstwa.

że jakiś czyn nie jest zakazany i nakazany. Ciężary odgrywają szczególną rolę w prawie procesowym np. „zezwala się”. Z obowiązkami nie doskonałymi spotykamy się często w przypadkach praw socjalnych. a druga jest zobowiązana do czegoś. 48 . Z analitycznego punktu widzenia uprawnienia i obowiązki scharakteryzować można jako dwa odrębne rodzaje modalności normatywnej. gdy nie implikują żadnych roszczeń po stronie adresatów tych praw. Roszczenie – domaganie się od określonej osoby. bo wówczas zwykle wynikające z tych praw obowiązki organów państwowych nie są zabezpieczone żadną sankcją. c. do obrony. są skuteczne tylko miedzy stronami (in partes) określonego stosunku prawnego. by podmiot podjął określone działanie. Uprawnienia mogą być: o Proste – uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy lub uprawnienie wierzyciela pożądania by dłużnik spełnił świadczenie. którą wiążą i dlatego nie trzeba ich sankcjonować (ciężary). Dzieli się je na obowiązki pozytywne (nakazy) i negatywne (zakazy). Uprawnienia wyraża się w tekstach prawnych za pośrednictwem zwrotu: „wolno”. uprawnienia in rem – uprawnienia skuteczne wobec każdej osoby (erga omnes). Takie obowiązki sprzężone z sankcjami nazywa się obowiązkami doskonałymi. Są to obowiązki. 3. które nie są sprzężone z sankcjami. prawo własności. by zachowała się w określony sposób – by spełniła swój obowiązek. Klasyfikacja uprawnień według W. Obowiązkami niedoskonałymi są natomiast te obowiązki. „może”. które są ustanawiane w interesie jednostki. Uprawnienia pozytywne – korelatywnie sprzężone z nakazem. Kategorie uprawnień: a. ciężar dowodu. o Złożone – kompleksy uprawnień prostych. • zachowania się treść stosunku prawnego – uprawnienia i obowiązki tego stosunku. „ma prawo”. • Kompetencje – uprawnienia do tworzenia uprawnień lub obowiązków na rzecz innych osób. do prywatności. 2. Inny podział uprawnień: 1. Zezwolenia (dozwolenia) – nie są sprzężone z obowiązkami. one tworzą między stronami więź prawną (vinculum iuris) Więź prawna polega na tym. Zezwolenia są uprawnieniami do własnych zachowań. Obowiązki ograniczają sferę wolności adresata normy prawnej. Uprawnienia negatywne – korelatywnie sprzężony z zakazem po stronie jednego pomiotów. która narusza dane uprawnienia. Hochfelda: • Roszczenia • Wolności – odpowiedniki zezwoleń. Prawa podmiotowe – szczególnie istotne kompleksy uprawnień prostych. Stwierdzenie. „jest dozwolone”. uprawnienia in personam – uprawnienie wobec konkretnej osoby. uprawnienia in rem publicam – uprawnienia przysługujące adresatowi normy prawnej wyłącznie wobec państwa. np. że jedna ze stron może czegoś żądać. b.obowiązki są z reguły sprzężone z sankcjami.

• Immunitety – uprawnienia sprowadzające się do tego. ze jakiś podmiot jest wyłączony spod kompetencji określonego organu. 49 . Jest to forma przywileju dla wyróżnionej grupy osób.

a nawet cała społeczność międzynarodowa. Zasada praworządności materialnej. Wspólna jest też zasada. Pierwszy pogląd – zasada odnosi się wyłącznie do działań organów państwa (wąskie działanie zasady praworządności). czego mu prawo nie zabrania. Tutaj zalicza się: prawo do życia. Zakres podmiotowy zasady praworządności: I. prawo własności. wolność słowa i wolność zrzeszania się oraz związane z tymi wolnościami wolności polityczne i religijne. mniejszości etniczne. odnoszącą się do sposobu sprawowania władzy. 50 . w którym te podmioty rzeczywiście podporządkowują się obowiązkowi przestrzegania prawa tak jak go ujmuje zasada praworządności.prawo spełnia warunki formalne oraz określone warunki materialne. kulturalne: prawo do pracy. ponieważ z ich istnieniem wiąże się zakaz ingerencji osób trzecich w sferę chronioną przez prawo. zwolennicy uważają ją za zasadę ustrojowa. Drugi pogląd – odnosi zasadę praworządności nie tylko do działań państwa. W Niemczech przyjęła postać idei państwa prawa (Rechtsstaat). prawo do pomocy humanitarnej. bo zobowiązują organy i służby państwowe do zapewnienia obywatelom określonych usługi świadczeń. prawa do zachowania wspólnego dziedzictwa biologicznego i kulturowego. Prawa socjalne mają charakter pozytywne. prawa całych grup – narody. Przeczytać rozdział do końca. Nie jest warunkiem praworządności formalnej słuszność i racjonalność prawa. Zasada praworządności kształtowała się w toku XVIII i XIX wieku w Niemczech i Anglii. Wspólne dla idei państwa prawa i rządów prawa jest przekonanie. do czystego środowiska. not of men). Nazywa się je również prawami negatywnymi. prawo do opieki socjalnej i zdrowotnej. ekonomiczne. które zagwarantują słuszność i racjonalność prawa. Prawa II generacji to prawa socjalne. Prawa III generacji to prawa poszczególnych jednostek ludzkich. a nie na kaprysie rządzących (government of law. organom państwa natomiast to tylko na co im prawo wyraźnie zezwala. religijne. że sprawowanie władzy musi się opierać na regułach prawa. Zasada praworządności formalnej – praworządność to obowiązek przestrzegania prawa bez względu na jego treść. sumienia i wolność wyznania (prawa I generacji). w Anglii rządów prawa (The rule of law). XIII PAŃSTWO PRAWA Praworządność – zobowiązuje określone kategorie podmiotów do przestrzegania prawa. ale także do zachowań obywateli (szerokie pojmowanie zasady praworządności). jest to również stan faktyczny. Istota praw wolnościowych polega na ochronie pewnych sfer ludzkiego życia i aktywności przed ingerencją państwa i osób trzecich. że w państwie praworządnym obywatelowi jest wolno to wszystko. językowe. a zwłaszcza wolność przekonań. do pokoju. do nauki. II. prawo do wypoczynku i mieszkania. Należa tutaj prawa: prawo do samostanowienia.Kategorie doniosłych uprawnień nazywa się prawami i wolnościami człowieka i obywatela. Współcześnie zasada państwa prawa stanowi fundament wszystkich demokratycznych i liberalnych państw.