Wstęp do prawoznawstwa

:
I Charakterystyka nauk prawnych:
Nauka: • interpretacja pragmatyczna – uczenie się, zdobywanie wiedzy • interpretacja pragmatyczna – rezultat procesu zdobywania wiedzy, pewien zespół twierdzeń spełniających określone kryteria Klasyfikacja nauk: • nauki społeczne i przyrodnicze – różnią się przedmiotem badań (społeczeństwo, przyroda) • nauki teoretyczne (nauki, których zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie procesów i zjawisk. Poszukują odpowiedzi na pytania „jak jest?” Np. historia, socjologia, ekonomia, fizyka i biologia) Są to nauki deskryptywne. Praktyczne – ich celem jest formułowanie uzasadnianie różnego rodzaju norm, dyrektyw, ocen i wzorów zachowania. Pyt. „jak być powinno?”, ściślej „jak powinniśmy się zachować?” Np. nauki inżynieryjne, medyczne, etyka normatywna, gramatyka. Nauki normatywne. • Nauki empiryczne – uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do szeroko rozumianego doświadczenia (obserwacji, eksperymentu). Np. fizyka, geogr., socjolog, psycholog, Formalne – brak odwołań do doświadczenia, uzasadnianie twierdzeń (dowodzenie) polega na wyprowadzaniu twierdz w oparciu o reguły inferencyjne (wnioskowania) z innych twierdzeń przy czym niektóre z ostatnich przyjmuje się bez dowodu (aksjomaty). Np. matematyka, logika formalna Nauki prawne należą do grupy nauk społecznych i podejmują zagadnienia charakterystyczne zarówno dla nauk teoretycznych, jak i praktycznych oraz jak dla empirycznych i formalnych. Nauki prawne – grupa nauk społ., których przedmiotem badawczym jest analiza norm prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno – prawnych. Podział nauk prawnych: • Filozoficzne • Pozytywne o prawie o Systematyczne o Historyczne Trzy podstawowe typy n. prawnych nauczane na uniwersytetach: • Filozofii (teorii) prawa • Szczegółowym naukom o prawie (dogmatyka prawnicza) • Naukom historyczno – prawnym Metody analizy prawa: • Językowo – logiczne (wyjaśnianie, interpretowanie i porządkowanie przepisów prawnych) • Socjologiczne (socjologia empiryczna – badania ankietowe, wywiad, wnioskowania statystyczne, bad. panelowe i obserwacja uczestnicząca) • Psychologiczne (ustalanie poczytalności sprawcy, resocjalizacja

1

Logika: • Formalna – sformalizowane rachunki o L. klasyczna – rachunek zdań, nazw, kwantyfikatorów o L. deontyczna – rachunek logiczny zajmujący się operacjami na zdaniach, w których występują zdania normatywne Np. jest nakazane, dozwolone itp. • Nieformalna (teoria argumentacji) – przytaczanie argumentów na rzecz (arg. pro) i przeciwko określonej tezie (arg. contra).

II Pojęcie prawa i jego funkcje:
Prawo (realizm prawniczy) • zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych (prawo w książkach), • zbiór decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników (prawo w działaniu), • prawo to pewne przeżycie psychiczne człowieka (L. Petrażycki), • zbiór norm słusznych, które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury człowieka (prawo natury) Prawo (pozytywistycznie, J. Austin – teoria imperatywu) – rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą zastosowania przymusu. Prawo i moralność to dwa różne i niezależne od siebie porządki normatywne. Wg tej teorii elementami konstytutywnymi prawa są: • rozkaz • suwerenność władzy • obowiązek wykonania • sankcja przymusu Nieodłącznym elementem prawa jest fakt, że na straży jego norm stoi przymus państwowy. Współczesny pozytywizm – H. L. A. Hart – prawo nie da się jednoznacznie zdefiniować, gdyż obejmuje normy różnego rodzaju (prawo stanowione i zwyczajowe, wewnętrzne i międzynarodowe publiczne, karne i cywilne). Prawo – „ zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy. Prawo, państwo i przymus – nierozerwalny trójkąt dla pozytywistów. Prawo natury – katolicka koncepcja, św. Augustyn i św. Tomasz. Koncepcja laicka L. Fuller. Obok prawa pozytywnego, którego źródłem są akty władzy państwowej, istnieje jeszcze prawo natury, którego ostatecznym źródłem jest albo bóg (doktryna katolicka)albo właściwości natury człowieka (Grocjusz Hobes Locke) lub zasady współżycia w społeczeństwie L. Fuller. Lex – normy zawarte w tekstach prawnych ( ustawach, aktach podstawowych i precedensach) Ius – normy zawarte w tekstach prawnych, zasady sprawiedliwości czy moralności politycznej, które uważa za wiążące nawet wtedy gdy nie zostały zapisane w żadnym tekście prawnym. Dla pozytywistów prawo = Lex Dla nie pozytywistów prawo = Ius Prawo przedmiotowe to prawo pozytywne – ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie. Prawo podmiotowe to ogół uprawnień, które na różnych zasadach przypisujemy jednostce. Pozytywiści – jednostka nie może mieć żadnych innych uprawnień poza tymi, które przyznało jej państwo.

2

Nie pozytywiści – kategoria prawa podmiotowego jest pierwotna wobec prawa przedmiotowego – jednostka ma pewne prawa bez względu na to czy państwo gotowe jest je uznać czy też nie. Prawo wewnętrzne a międzynarodowe publiczne: Prawo wewnętrzne – reguluje stosunki wew. na terytorium danego państwa, Prawo międzynarodowe publiczne (prawo traktatowe) – normuje stosunki między państwami, mniejsza skuteczność, Prawo międzynarodowe Podmioty prawa Państwa, organizacje międzynarodowe (ONZ, NATO), w kontekście niektórych traktatów – osoby fizyczne Źródła Kreowane jednostronnie Powstają w drodze umów dwustronnych przez organy państwowe lub wielostronnych (konwencje lub (ustawy, precedensy sądowe) traktaty) Sankcje Przymus Dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań; w szczególnych przypadkach sankcje gosp., użycie sił zbrojnych Pierwszeństwo prawa międzynarodowego nad prawem wewnętrznym – w razie konfliktu normy prawa wewnętrznego z normą prawa międzynarodowego ta ostatnia przeważa. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych. Prawo międzynarodowe prywatne – gałąź prawa wewnętrznego, ma charakter kolizyjny, normuje stosunki prawne ( gł. cywilno – prawne, w których występuje element obcy), określenie jakie prawo będzie właściwe dla wszelkich roszczeń wynikających ze stosunków tego typu. Funkcje prawa: • kontroli zachowań (regulacja zachowań) o normatywne – normy oddziałują na zachowanie, działają przez ludzką świadomość, norma nie może wpływać na nasze zachowanie jeżeli nie znamy jej treści o pozanormatywne – oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery, pola minowe, infrastruktury – drogi, linie elektryczne, telefoniczne, systemowe – zwiększenie popytu, inflacji, przyjęcie określonej struktury administracyjnej), środki pozanormatywne mogą wpływać na nas bez naszej wiedzy Podstawowa funkcja normy – takie wpływanie na zachowanie by podejmowane działanie było pożądane przez normodawce powstrzymywanie się od działań niepożądanych Sankcja – dolegliwość, która poniesie adresat normy na wypadek niestosowania się do normy. Gratyfikacja – nagroda, która otrzyma w sytuacji zachowania się zgodnie z normą. N. Bobbio – podział systemów: o represyjne – operują zakazami i sankcjami, nastawione na ochronę porządku i bezpieczeństwa o promocyjne – odwołują się do nakazów i nagród, ich zadaniem jest realizacja programów społecznych (rozwój gospodarczy, opieka socjalna) • rozdziału dóbr i ciężarów – rozdzielanie dóbr, ciężarów, uprawnień, obowiązków między członków danego społeczeństwa Prawo wewnętrzne Osoby fizyczne, prawne, instytucje

3

Sprawiedliwość (wg J. Rawls) – podstawowa cnota instytucji społecznych, najważniejsza cnota prawa. Zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) – osoby, sytuacje, stany rzeczy, które są pod istotnymi względami podobne powinny byś traktowane podobnie. Reguły sprawiedliwości materialnej: o reguły sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej)  każdemu stosownie do pracy  każdemu stosownie do potrzeb  każdemu do zasług  każdemu stosownie do pozycji społecznej  każdemu to samo (elitarystyczna) – skrajna interpretacja Żaden system prawa nie może się bez tych reguł obejść. o reguły sprawiedliwości komutatywnej (wymiennej) Standardy sprawiedliwości proceduralnej (reguły): o zasada bezstronności i niezawisłości sądu, o równości stron o prawo do obrony • regulacji konfliktów Konflikt – sytuacja w której jedna ze stron występuje z żądaniami, roszczeniami, twierdzeniami, które druga strona kwestionuje. Rodzaje konfliktów: 1. ze wzgl. na strony: o dwubiegunowe – 2 strony o wielobiegunowe – więcej stron 2. ze wzgl. na rodzaj strony: o indywidualne o kolektywne Metody rozwiązywania konfliktów: o tryb kontraktowy (bezpośrednia metoda regulacji konfliktów) – same strony rozwiązują konflikt, autonomia stron (decydują o zasadach, procedurze rozwiązania sporu), dobrowolne porozumienie – umowa (konsensus) o mediacyjno – koncyliacyjny ( mediator, koncyliator – pomocnik i Pośrednia metoda doradca stron, nie ma uprawnień władczych), pełna autonomia co regulacji do wyboru mediatora, a także co do procedury prowadzenia konfliktów rokowań oraz zasad rozwiązywania konfliktu biorą udział os. o arbitrażowy – strony mają wpływ na wybór arbitra, procedury trzecie rokowań oraz zasady rozwiązania sporu lecz decyzja arbitra ma charakter władczy i jest wiążąca dla stron oraz może być przymusowo wyegzekwowana o adjudykacyjny – postępowanie wg określonych procedur i zasad, strony nie mają wpływu na wybór adudykatora,

4

III Prawo a moralność:
Innymi systemami normatywnymi, za pomocą których poddaje się kontroli zachowanie człowieka jest: • Religia • Obyczaj • Moralność itp. Etos – ogół norm społecznych, regulujących zachowania członków danego społeczeństwa; skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi. Moralność – obejmuje te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. PRAWO (norma prawna) Stopień formalizacji i instytucjonalizacji b. sformalizowane i zinstytucjonalizowane; specjale procedury tworzenia i stosowania norm, skomplikowane układy instytucji i procedur (parlament, administracja, sądy, więzienia); może być tworzone, zmieniane i uchylane; Normy p są bardziej precyzyjne i określone. Uzasadnienie tetyczne – źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego (ustawa-sejm, rozporządzenie - rada ministrów); MORALNŚĆ (norma moralna) System niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany; brak możliwości zmian; proces powstawania norm moralnych – spontaniczny; nie podlega dekretowaniu; bardzo ogólne wskazania; Uzasadnienie aksjologiczne; zaczyna obowiązywać, gdy upowszechni się przekonanie, że określone zachowanie jest dobre (złe), słuszne (niesłuszne), w związku z tym norma moralna określa sposób zachowania; źródło – spontanicznie rozwijające się oceny, oparte o aprobatę społeczną; Niesproceduralizowane i wyczerpują się w różnego rodzaju aktach społ. potępienia i dezaprobaty; sankcje rozsiane Odpowiedzialność doxatyczna – odpowiedzialność za motywy, intencje i przekonania (nie życz bliźniemu co tobie nie miłe) Osoby fizyczne Nie jest strukturalnie powiązana z państwem;

Obowiązywanie norm

Sankcje

Przedmiot regulacji

sformalizowane i zinstytucjonalizowane, wymierzane przez specjalne organy sądy, w specjalnym trybie (proces), po zastosowaniu procedury; sankcje skupione Zewnętrzne zachowania ludzi; wina – podstawowa forma odpowiedzialności prawnej;

Podmioty Stosunek do państwa

Osoby fizyczne; organizacje, instytucje (osoby prawne) Strukturalnie powiązane z państwem; organy państw. tworzą, zmieniają i uchylają normy prawne;

5

zasad. w razie braku szanowania prawo może przestać obowiązywać. 6 . formuła pozytywistyczna gwarantuje poczucie pewności i bezpieczeństwa. Sfera regulacji wspólna dla prawa i moralności obejmująca sytuację:  gdzie prawo i moralność regulują zachowania tak samo – sfera regulacji zbieżnej  gdzie regulują zachowania odmiennie – sfera regulacji rozbieżnej (gdy dochodzi do zbiegu tych systemów uważa się. społeczno – gospodarczego przeznaczenia prawa. Formuła Radbrucha – jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne. Nie pozytywiści – dowodzą. interesu społ. kradzieży) o Przepisy odsyłające – odsyłają do innych przepisów. o Terminy wartościujące – wartości np. rażąca niewdzięczność. które reguluje moralność. niesprawiedliwość prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie – (Dura Lex sed Lex) jeśli prawidłowo je ustanowiono i nie uchylono. każdy czyn uregulowany przez prawo ma odpowiednik w regulacji moralnej. dobra wiara. a nie reguluje prawo. Związek prawa i moralności – prawo powinno respektować wartości moralne. to tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej stosowania. Prawo jest stanowione zgodnie z wolą społeczną. inne klauzule generalne (przepisy) – do ustalonych zwyczajów. które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny określonych zachowań. powszechnie akceptowane reguły moralności publicznej. np. uszkodzenia ciała.50 Techniki włączania wartości moralnych:  Bezpośrednia inkorporacja – pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (zakaz zabójstwa. ani obywatele do jej przestrzegania. że też pozytywistów pozwala wprowadzać akty barbarzyństwa jeśli zatwierdzono je prawnie. wzajemna pomoc. iż prawo powinno respektować przekonania moralne większości społeczeństwa) • Walidacyjne – jak niezgodność prawa z normami moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych. szczególne okrucieństwo. (spór pozytywistów z nie pozytywistami) Pozytywiści – rozdział prawa i moralności. wierność małżeńska itd. zasada współżycia społecznego (stosunki międzyludzkie). regulowane wyłącznie przez prawo. a nie przez moralność oraz zachowania regulowane i przez prawo i przez moralność. klauzury generalne – przepisy. dyskryminacją rasową. o Krzyżowanie się moralności i prawa – istnieją takie zachowania. • Funkcjonalne – jak normy moralne wpływają na treść norm prawnych i odwrotnie (jak prawo wpływa na treść przekonań moralnych) str. – gosp. Prawo – istotny czynnik aktywnie kształtujący przekonania moralne (walka z nietolerancją. należytej staranności.Relacje między prawem a moralnością: • Przedmiotowe – jaki zachodzi stosunek regulacji między prawem a moralnością: o Prawo to minimum moralności – zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych przez moralność. dwa różne i niezależne systemy normatywne. niskie pobudki. o równouprawnienie kobiet). reguł. religijna.

Podstawową funkcją normy jest sformułowanie określonej dyrektywy postępowania. Normy – należą do szerszej grupy wypowiedzi dyrektywnych obejmującej różnego rodzaju zalecenia. Zdaniami są tylko zdania oznajmujące.  Dyspozycję (D) – określa wzór powinnego zachowania się. w których powinien on zachować się w sposób przewidziany przez normę. 59 i 60) Wszystkie koncepcje budowy normy prawnej posiadają te same elementy:  Hipotezę (H) – określa adresata normy oraz okoliczności. Normy i przepisy prawne Norma prawna – zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania. iż są prawdziwe lub fałszywe. nie odpowiadają na pytanie „jak jest”. ustępów. dyrektywy (normy techniczne „jeżeli chcesz doprowadzić wodę do wrzenia to powinieneś ją podgrzać do temp. Formułuje nakazy.) będzie stanowił przepis prawny. Możemy o nich powiedzieć iż są słuszne lub nie słuszne. a zatem nie można o nich powiedzieć.IV NORMY PRAWNE I PRZEPISY PRAWNE Normy. który określa konsekwencję jakie nastąpią w sytuacji. której możemy przypisać wartość prawdy lub fałszu. wydanie ustawy. Dyrektywy . Pogląd odmawiający normą wartości logicznej nazywamy STANOWISKIEM NORM KOGNITYWISTYCZNYM. obowiązujące lub nie obowiązujące. wyroku. punktów. gdyby adresat zachował się nie zgonie z normą – naruszył ją. która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa pytania:  Kto i w jakich okolicznościach?  Jak powinien się zachować?  Jakie będą konsekwencje? (nie musi być w normie) Rekonstruuje się je z przepisów prawnych. zawarcie umowy. Określa zakres normowania normy. Normy nie mają charakteru opisowego (deskryptywnego). którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu np. o których można orzec. mianowanie i odwołanie kogoś ze stanowiska. rady. wywołuje skutek nie istniejący przed ich użyciem. zdania. liter) to każdy artykuł (paragraf. Jeden przepis prawny jest elementem wielu różnych norm prawnych (przepisy o obronie koniecznej i stanie najwyższej konieczności stosują się do wielu różnych przestępstw o których mówi k. Przepis prawny – elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego. skuteczne lub nie skuteczne. że są prawdziwe lub fałszywe. oceny i performatywy Zdanie – wypowiedź oznajmująca. lecz na pytanie „jak być powinno” – jak ktoś powinien się zachować. małżeństwa.  Sankcję (S) – element normy.nie można przypisać im wartości logicznej (lecz istnieje szczególna kategoria dyrektyw i ocen. 7 . Hipoteza określa zakres zastosowania normy. 100o”. Koncepcje budowy normy prawnej (strony 58. Wypowiedzi performatywne – służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych. przy czym zwykle do rekonstrukcji jednej normy potrzeba wielu przepisów. Normą nie można przypisać wartości logicznej.k. zakazy lub dozwolenia (nakłada uprawnienia lub obowiązki). wskazówki itd.) Przepis prawny może pokrywać się z normą prawną jeśli znajdziemy w nim wszystkie elementy normy prawnej. Jeśli tekst prawny będzie składał się z artykułów (paragrafów. życzenia. Np. ustęp itd.

 Imperatywne (Ius cogens) – przepisy bezwzględnie obowiązujące – działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione wolą stron. 2. Lech Wałęsa. które dopiero mają zostać wydane. podziału władzy. zasady konstytucyjne (z. celowościowe) – nie wskazują one. Akty normatywne. rozporządzenia). Przepisy dyspozytywne i imperatywne:  Dyspozytywne (Ius dispositivum) – przepisy względnie obowiązujące – stosuje się je tylko wtedy. zakazujące i dozwalające 3. decyzje administracyjne. instytucja państwowa. Przepisy odsyłające i blankietowe:  Odsyłające:  Systemowe – odsyłają do innych przepisów prawnych  Pozasystemowe – odsyłają do reguł czy zasad pozaprawnych (odsyłają do zasad współżycia społecznego)  Blankietowe – odsyłają do aktów normatywnych. 7. nie zawisłości sądów. przedsiębiorstwo Telex. strony mogą odstąpić od tych przepisów przyjmując inne postanowienia czy reguły. 4. Normy ogólne i indywidualne (ze względu na sposób określenia adresata):  Normy generalne – adresat jest określony przez wskazanie jego cech (każdy człowiek. państwa prawnego. 6. każda osoba wezwana w charakterze świadka…  Normy konkretne – odnoszą się do zachowań jednorazowych np. Normy programowe (finalne. które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne to normy ogólne. zasada domniemania niewinności oskarżonego (In dubio pro reo – wątpliwości dowodowe należy rozstrzygać na korzyść 8 . prezydent Rzeczypospolitej)  Normy indywidualne – adresat jest oznaczony nazwą indywidualną. ale pokazują jaki cel powinien osiągnąć pozostawiając kwestię wyboru środków realizacji tego celu do jego dyspozycji. żołnierz. Przepisy nakazujące. gdy strony nie uregulowały swych stosunków w odmienny sposób niż to przewiduje dany przepis. wzywa się Jana Kowalskiego w charakterze świadka… Normy. Normy indywidualno – konkretne to akty stosowania prawa np. Zasady prawa i zwykłe normy prawne:  Zasady prawa:  Zady uniwersalne (całego systemu prawa) – np. funkcjonariusz publiczny. Przepisy kompetencyjne – upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm. wyroki sądowe. Określają zakres swobody czy wolności w regulowaniu swych stosunków. zwykle imieniem własnym np. Ze względu na sposób określenia czynu:  Normy abstrakcyjne – odnoszą się do zachowań powtarzalnych np. ustawy. muszą zawsze być respektowane przez strony 5. wydawania określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności. równości wobec prawa)  Zasady części systemu prawa – odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa np. w których zawarte są normy ogólne noszą nazwę aktów tworzenia prawa (konstytucja. jak powinien zachować się adresat normy.Podziały przepisów prawnych: 1.

Dworkin – różnice między zasadami i zwykłymi normami podaje on na przykładzie dwóch następujących reguł: „nikt nie może odnosić korzyści z wyrządzonego zła” (zasada). Obowiązywanie prawa: ♦ obowiązywanie w sensie normatywnym (systemowym) – normy. Zasady – mają charakter dyrektyw optymalizacyjnych – norm nakazujących realizację określonego w nich stanu rzeczy w możliwie największym stopniu. ponieważ uważa się. w przypadku zasad prawnych ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko sformułowany – wiemy do jakiej formy testamentu odnosi się reguła o 3 świadkach. za których naruszenie organy państwowe pociągają do odpowiedzialności (normy stosowane przez organy państwowe). że chociaż zasady mają tą samą moc prawną. Zdaniem Tryb. które zostały prawidłowo ustanowione i nie zostały uchylone. autonomii woli stron i wolności umów. zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania. ♦ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – normy spełniające przyjęte kryteria etyczne (słuszne. jeżeli zakres zwykłej normy został spełniony.oskarżonego). Konflikt zasad nie prowadzi do takich konsekwencji (brak derogacji którejkolwiek z nich). moralne). z. • Funkcja normy w procesach wykładni i stosowania prawa. to normy zastosować nie wolno – jeśli wiec testament ustny został sporządzony w obecności przynajmniej 3 świadków. (formuła mniej lub bardziej) 3. swobodnej oceny dowodów. ale ocena wagi i doniosłości zasady w rozstrzygnięciu danej sprawy. R. prawnych jedna z nich zostaje uznana za nie obowiązującą. to normę należy zastosować. O zastosowaniu zasad decyduje nie ich zakres zastosowania. z. co zwykłe normy prawne zawarte w danym akcie normatywnym. „testament ustny musi być sporządzony w obecności co najmniej trzech świadków” (zwykła norma). ♦ obowiązywanie w sensie faktycznym – normy. Przepisy o prawach i wolnościach obywatelskich maja takie same cechy. w razie sprzeczności zwykłych n. Mówi się wtedy o wewnętrznej hierarchii aktów normatywnych. to testament jest ważny. Zwykle normy funkcjonują w sposób albo albo. to jednak odgrywają one rolę szczególną w procesach stosowania wykładni prawa. Kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych: • Miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych – zasady są formułowane przede wszystkim w konstytucjach i ustawach • Ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w systemie prawa. sprawiedliwe. jeżeli nie. interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę przede wszystkim zasady konstytucyjne. Wszystkie normy prawne należy interpretować mając na względzie zasady systemu prawa. V OBOWIĄZYWANIE PRAWA: Reguły walidacyjne – reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz zawartych w nich przepisów prawnych. jeśli natomiast świadków było mniej to jest nieważny. jakiejś jego gałęzi lub nawet instytucji prawnej. Zdaniem Dworkina różnica między zasadami i zwykłymi normami prawnymi sprowadza się zasadniczo do trzech podstawowych kwestii: 1. 9 . nie jest natomiast jasne jakich stanów faktycznych odnosi się nasza zasada 2. Konstyt.

2) należy zastosować względy celościowe.. ∗ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – nie obowiązują te normy prawne. jak stosować przepisy ogólne i specjalne w przypadku kolizji. ∗ obowiązują nie tylko normy ustanowione. a jedynie wyłącza jej zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm. zostały ustanowione przez upoważniony organ zgodnie z procedurą.  reguła merytoryczna (Lex specialis de rogat legi generali) – stosuje się ją do norm w stosunku zawierania się (nadrzędności. ale także normy stanowiące konsekwencję norm ustanowionych.Charakterystyczne reguły walidacyjne: ∗ obowiązują normy. ustawy – sejm w trybie przewidzianym w konstytucji. Sąd może odmówić zastosowania w danym przypadku jednej z norm kolizujacych ze sobą: ∗ obowiązywanie w sensie faktycznym . Jeśli dojdzie do kolizji reg.reguła de Sue tudo – norma prawna traci moc obowiązującą (wychodzi z użycia) w skutek niestosowania przez dłuższy czas lub radykalnej zmiany okoliczności. z zasady państwa prawa wynika między innymi zasada ochrony praw słusznie nabytych i zasada Lex retro non agit. uchylenie następuje bez względu na czas wydania i ogólność  reguła chronologiczna (Lex posterior de rogat legi prori) – akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej. „uchyla się rozporządzenie…”. które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone (derogowane). ta reguła ma najwyższą moc. derogacja wyraźna – to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inna normę prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną – klauzule zawarte są w przepisach końcowych aktu normatywnego. Reguła Lex specialis de rogat legi generali nie jest regułą derogac. np. Lex specialis – norma szczegółowa. ale tylko wtedy. mają one treść: „traci moc ustawa z dnia… o …”. ustawa uchyla rozporządzenie. że doszło do derogacji milczącej):  reguła hierarchiczna (Lex superior derogat Lex inferiori) – norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodną z nią normę hierarchicznie niższą. które zostały prawidłowo ustanowione. Obowiązywanie w sensie normatywnym 10 . Jeśli dochodzi do zbiegu reguły hierarchicznej z pozostałymi regułami to stosuje się zawsze regułę hierarchiczną. ∗ norma prawna by obowiązywać musi zostać prawidłowo ogłoszona – opublikowana zgodnie z prawem. derogacja milcząca = derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania – normodawca wprowadza nowe przepisy i nie uchyla poprzednich. podrzędności). Reguły kolizyjne (dowodzą. Lex generalis – norma ogólna. np. które w rażący sposób naruszają elementarne i nie kontrowersyjne zasady moralny (formuła Radbrucha). chronologicznej i merytorycznej to wtedy 1) należy zastosować normę merytoryczną w myśl zasady Lex posterior generalis non de rogat legi priori speciali – norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej. ∗ nie obowiązują normy. a jedynie regułą wskazującą. nawet jeżeli nie zostały formalnie uchylone. Norma specjalna nie uchyla (pozbawia mocy obowiązującej) normę ogólną. np. gdy akt późniejszy ma moc prawną nie niższą nią akt wcześniejszy.

Stosowane po to by przygotować się do stosowania aktu i dać organom stosującym możliwość zapoznania się z jej treścią. Moc wsteczna (retroaktywna) – akty normatywne stosuje się do wydarzeń mających miejsce przed wejściem ich w życie. ustroju jest dyktatura partii komunistycznej dla której prawo i instytucje państwowe to pas transmisyjny do wykonywania działań Daleko posunięta negacja praw i wolności obywatelskich. prawa Islamu • S. aspekt terytorialny – akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa. z która przestają obowiązywać. Socjalizm Podst. odwołujemy się do tego pojęcia gdy mówimy o prawie socjalistycznym czy kapitalistycznym. Do terytorium państwa zalicza się: ∗ obszar lądowy (razem z tym co pod) ∗ pas powietrzny ∗ wody przybrzeżne ∗ statki morskie.. aspekt czasowy – norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do uchylenia. prawa hinduskiego • S. gdy porównujemy ze sobą prawo kontynentalne z prawem anglosaskim (common law) itd. ustroju ekonomicznego jest własność państwowa (własność społeczna lub ogólnonarodowa) i gospodarka planowana Podst. obejmuje obywateli także za granicą.prawo nie działa wstecz. II. terytorialny i personalny obowiązywania: I. III. Japonia • S. prawa afrykańskiego Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego: Kapitalizm Własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego Demokracja parlamentarna – podstawa ustroju politycznego System praw i wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podst. który sama określa – vacatio legis.Aspekt czasowy. ∗ Systemy – Typy to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju. David wymienia następujące podstawowe typy współczesnych systemów prawnych: • Civil law = prawo kontynentalne = system romańsko – germańskie • Common law = prawo anglosaskie • System prawa socjalistycznego • S. Trwa od 2 tygodni do roku. Norma wchodzi w życie z momentem jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku promulgacyjnym albo w momencie późniejszym. powietrzne i kosmiczne ∗ wyłączone są placówki dyplomatyczne obcych państw aspekt personalny – obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa (również obcokrajowców) z wyłączeniem osób z immunitetami dyplomatycznymi. Ustawy czasowe (epizodyczne) – akty normatywne podające datę. VI SYSTEM PRAWA R. Jest to wyjątek od zasady . prawa Dalekiego Wschodu – Korea Płd. w szczególności wolności 11 .

uchwał lub zarządzeń. Zawiera katalog podst.porządku społecznego słowa i zrzeszania się Instrumentalizacja – zredukowanie prawa do instrumentu polityki partii komunistycznej. instrument legislacji. Prawo socjalistyczne nie wniosło żadnego wkładu do kultury cywilizowanych społeczeństw. • Akty prawa terenowego (miejscowego. 1. Systematyzacja pionowa – hierarchia aktów normatywnych w dużym przybliżeniu odpowiada hierarchii organów państwowych. reguluje podst. niemiecki. które obowiązują w określonym czasie. Normy prawne wchodzące w skład systemu są w dostatecznym stopniu nie sprzeczne i nie pozbawione luk. praw obywatelskich. Przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa) i są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo (systematyzacja pozioma). politycznego i społecznego. tworzą je parlamenty. Służą wykonaniu ustaw. angielskie. Szczeble hierarchii aktów normatywnych: • Konstytucja – najwyższa moc prawna. w określonym państwie. 12 ∗ Common law Zasada prymatu ustawy Brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa Sądy mogą tworzyć prawo Brak recepcji prawa rzymskiego Najwyższa forma legislacji – ustawa . mają moc terytorialnie ograniczoną. Akty regulujące (internal administracji = akty prawa wewnętrznego) – obowiązują one wyłącznie jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji (służą do kierowania działalnością jednostek podporządkowanych). • Ustawy – podst. tworzy ją parlament w specjalnym trybie. w tym zwykłych obywateli. nie mogą wiązać innych podmiotów. ekonomicznego i społecznego w państwie. która za pośrednictwem prawa kierowała całością życia ekonomicznego. lokalnego) – są wydawane przez organy samorządu terytorialnego i organy administracji terenowej. w tym sensie. Samoistne akty podustawowe – organy administracji mogą wydawać w celu realizacji swoich konstytucyjnych zadań bez szczegółowego upoważnienia ustawy. ustroju politycznego. do ich wydania jest potrzebne szczegółowe upoważnienie ustawy. Systemy civil law i common law: Civil law Zasada prymatu ustawy Oddzielenie tworzenia i stosowania prawa Zakaz tworzenia prawa przez sądy Historyczne źródło – prawo rzymskie Najwyższa forma legislacji – kodeks Non exemplis sed legibus iudicandum est – Przeczytać strona 82 Systemy Konkretne – ogół norm. iż organy hierarchicznie wyższe tworzą zwykle (ale nie zawsze) akty normatywne o wyższej mocy prawnej niż organy hierarchicznie niższe. współczesne prawo polskie. • Akty podustawowe (zwykłe akty wydawane na podstawie ustaw i w celu ich wykonania) – akty organów administracji publicznej noszą nazwę rozporządzeń. Prawa i obowiązki obywateli mogą być uregulowane w osobnym akcie prawnym uważanym za składnik konstytucji (karta praw i wolności).

Kodeks – akt normatywny. • Kryterium metody regulacji – rola posiłkowa wobec kryterium przedmiotowego. kodeks cywilny. np. o Metoda administracyjna – zachodzi wtedy gdy jeden z podmiotów jest podporządkowany drugiemu. kodeks napoleona. darowizny. np. Moc prawna – cecha stopniowalna (może być większa lub mniejsza).1964 • Kodeks pracy – 26.1964 • Kodeks postępowania cywilnego – 17. Systematyzacja pozioma – podział prawa ze względu na gałęzie prawa (kompleksy norm regulujących stosunki społeczne tego samego rodzaju). każdy stan rządził się własnym prawem. akt albo obowiązuje albo nie i ni może obowiązywać bardziej niż inne. stosuje się ja w prawie karnym (postępowaniu karnym). zawierające podstawowe dla danej gałęzi prawa zasady i normy prawne. o Metoda cywilna – jest stosowana wtedy. instytucja małżeństwa. etc.11.06. instytucje publiczne oraz stosunkach z obywatelami. np. postępowaniu administracyjnym (karno – administracyjne) i finansowym (karno – skarbowe). Moc obowiązująca – cecha nie stopniowalna. nie mogą być regulowane za pośrednictwem aktów rządowych lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej. z reguły rzędu ustawowego.Materie ustawowe są to materie uregulowane tylko w ustawie. Polskie kodeksy: • Kodeks cywilny – 23. kodeks cywilny niemiecki – BGB. gdy prawo respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy imperatywne (Ius cogens). Podział prawa na gałęzie: • Kryterium przedmiotowe – podstawą podziału jest regulacja stosunków społecznych. ale nie odwrotnie e) Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn 2. Stosunek Nw (norma wyższa) do Nn (norma niższa): a) Nw może uchylić lub zmienić Nn. ale nie odwrotnie d) Nw może upoważniać do utworzenia Nn. Instytucja prawna – kompleks norm stanowiących funkcjonalna całość. regulującą jakiś typowy zespół stosunków społecznych np. jest również stosowana gdy podmioty danego stosunku są sobie w sensie prawnym równorzędne i nie zachodzi miedzy nimi relacja hierarchicznego podporządkowania. • Kryterium podmiotowe – odgrywało ważna rolę w średniowieczu.2000 13 . o Metoda karna – stosuje się je. obowiązywania Nn. gdy mamy doczynienia z czynami zabronionymi przez ustawę (przestępstwa. testamentu. pozwala podmiotom swobodnie kształtować stosunki prawne. ale nie odwrotnie b) Nn powinna być zgodna ( nie może być sprzeczna) z Nw c) Nw może stanowić podst.1964 • Kodeks rodzinny i opiekuńczy – 25. organy administracyjne.09.04.1974 • Kodeks spółek handlowych – 15. wykroczenia) pod groźbą kary.02.

1997 Kodeks karny wykonawczy – 06.międzynarodowe prywatne.06. Prawo karne – przestępstwa lub wykroczenia. budowlane. cywilnym.prawo spadkowe – dziedziczenie ustawowe i testamentowe. prawa i obowiązki małżonków. zastaw. nowych technologii (prawo informatyczne) lub nowych problemów społecznych (p. hipoteka. Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego. Prawo administracyjne – najbardziej rozbudowany dział prawa wewnętrznego.06. mianowania.autorskie.wekslowe. kiedy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. . Prawo rodzinne – małżeństwo.1997 Kodeks postępowania administracyjnego – 14. Prawo cywilne – najważniejsze działy: . działy prawa administr. wodne. reguluje władczą działalność organów państwa w różnych dziedzinach życia społecznego. . .06. reguluje stosunki pracy wynikające z umowy. powołania. zasady odpowiedzialności karnej.prawo handlowe. – prawo łowieckie. a także postępowanie egzekucyjne i inne. stosunki rodzinne. Prawo finansowe – reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych (budżet. Prawo rolne – reguluje własność i użytkowanie gruntów rolnych. . . Prawo pracy – związek z p. 14 . . przysposobienie.06. podatki).• • • • Kodeks karny – 06. . układy zbiorowe pracy itd. Konstytucja RP z 1997. Postępowanie cywilne obejmuje postępowanie w sprawach spornych (procesowe) i niespornych (nieprocesowe).1997 Kodeks postępowania karnego – 06.1960 Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej dziedzinie. Tendencje podziału prawa: • Dyferencjacji – wyodrębniania się z istniejącej gałęzi prawa bardziej wyspecjalizowanych (z prawa cywilnego – prawo pracy i rodzinne). odpowiedzialność za czyny niedozwolone. ochrona pracowników.prawo rzeczowe – własność.prawo zobowiązań – umowy. rodziców i dzieci.czekowe. kompetencje i organizację organów rozstrzygających te sprawy. • Nowe – rezultat powst. kuratela itd. inne prawa rzeczowe. banki. porządkowanie aktów normatywnych już obowiązujących w danej gałęzi prawa po to by ułatwić korzystanie z nich. prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. określających jakie prawa i obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze. Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące sposób postępowania w przypadku. • Gałęzie kompleksowe (mieszane) – łączą różne elementy regulacji prawnych (prawo morskie). ekonomicznego i społecznego. ochrony środowiska) Prawo materialne – zespół norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę stosunków społecznych.

finansowe. etatyzacja życia społecznego (upaństwowienie). Prawo prywatne Reguluje stosunki między obywatelami. Somló) Prawo publiczne Reguluje stosunki między organami państwa oraz organami państwa i obywatelami. ochrony zdrowia czy środowiska).Jelinek) Stosunek równorzędności. Prawo ustawowe – najważniejsze z pośród prawa stanowionego. Stosunek władczy. Historyczne kryteria prawa: Prawo publiczne –zbiór norm odnoszących się do interesu państwa. Roszczenia publicznoprawne są dochodzone z urzędu. administracyjnego) jako instrumentu polityki społecznej. Prawo stanowione sensu stricte (prawo pisane – Ius scriptum) – stanowienie prawa na drodze jednostronnej decyzji organu państwowego lub instytucji upoważnionej przez taki organ. Prawo konstytucyjne. likwidacja lub ograniczenie własności prywatnej – gospodarka centralnie planowana. rozporządzenie. inspirowana ideologią państwa opiekuńczego (welfare state) – przejmowanie funkcji socjalnych (system świadczeń socjalnych.Thon) Przykłady Roszczenia prywatno-prawne dochodzone (z inicjatywy) zainteresowanych stron. Prawo przyjmuję formę dokumentu o określonej formie i budowie – tekst prawny (ustawa. komunizm) – maksymalne ograniczenie swobód. F. uchwała). Podstawowa i najważniejsza forma we wszystkich współczesnych państwach (i Civil law i common law). 1. działy prawa procesowego. edukacyjnych. administracyjne. 15 . karne. Przyczyny publicyzacji współczesnych systemów prawa: a) Rozrost funkcji współczesnych państw – interwencja państwa w gospodarkę. który składa się z norm ogólnych (istnieją wyjątki od tej reguły). VII TWORZENIE PRAWA Akt tworzenia prawa – władczy akt organu władzy państwowej. interes jednostki podporządkowany interesowi państwa. Prawo cywilne. Sposobu dochodzenia roszczeń (A. Przedmiotowe (G.Bierling. Historia prawa prywatnego i publicznego str.91/ 92.Kryteria Podmiotowe (E. b) Rozwój nowych technik i technologii – techniki zbierania i przetwarzania informacji zwiększają możliwości sterowania procesami społecznymi i stanowią impuls do wykorzystywania prawa (gł. PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE: Prawo prywatne – odnoszące się do interesów jednostki. stosunki hierarchicznego podporządkowania. kulturowych. c) Powstawanie reżimów totalitarnych (nazizm.

iż dane zagadnienie nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne.2. Umowy w międzynarodowym prawie publicznym: • Dwustronne (bilateralne) • Wielostronne (multilateralne) nazywane traktatami lub konwencjami 3. Prawo precedensowe – powstanie prawa w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej. W krajach z Civil law dopuszczalną kategorią precedensów są precedensy de facto. Prawo zwyczajowe – organ państwa nie tworzy ale uznaje kreślone normy za normy prawne. 6. decyzja sądu lub innego organu uznająca zwyczaj za normę prawnie wiążącą (inne państwa). Jeżeli jedną ze stron takiej umowy jest organ państwowy to można mówić o współ stanowieniu prawa przez państwo. istnienie trwałego i stałego orzecznictwa partego na tym zwyczaju • Akceptacja zwyczaju jako wiążącego przez doktrynę prawniczą Zwyczaje – akceptowane w określonej grupie czy środowisku. 4. Doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa. precedens. reguły postępowania.organ państwa uznaje za normy prawne pewne normy religijne (islam). którego zwyczaj dotyczy • Uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. Ustawa może uchylić precedens. Zasada stare decisis – zasada związania sądu precedensem. Tryb negocjacyjny w dalszym ciągu ogrywa ważną rolę. uchwała odpowiedniego organu państwowego (Polska). W prawie międzynarodowym publicznym (prawo traktatowe) tryb negocjacyjny to najważniejsza procedura prawa. ŹRÓDŁA PRAWA: • W sensie formalnym (fontem Iris oriundi) – każdy akt. 5. którą wdanym systemie prawa uważa się z źródło norm prawnych. Jeżeli zawartą w tej decyzji normę ogólną uważa się za wiążąca. • 16 . ustawa. Prawo prawnicze – zaliczanie do źródeł prawa poglądów niektórych prawników. Kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego ( nauka niemiecka): • Powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku. Precedens – zawarta w decyzji sądowej norma ogólna która de iure (formalnie wiążące) lub de facto (formalnie nie wiążące) wpływa na podejmowanie innych decyzji przez sądy. Źródła poznania prawa (fontem Iris cognoscendi)– wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których możemy ustalić treść norm prawnych. dokument. np. rozporządzenie. magna charta liberatum. Subsydiarność prawa zwyczajowego polega na tym iż wolno jest je zastosować pod warunkiem. decyzja. Dziennik Ustaw. pacta conventa). chociaż nieuznawane za wiążące przez organy państwowe. Odgrywa znaczącą rolę w państwach azjatyckich i afrykańskich oraz jest jeszcze źródłem prawa międzynarodowego publicznego (traci na znaczeniu). (np. Prawo kontraktowe – umowa. Prawo religijne . Umowa jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa. Monitor Polski oraz dzienniki urzędowe ministerstw i innych organów państwowych.  Oficjalne – urzędowe dzienniki promulgacyjne np. której stronami są organy państwowe i/lub upoważnione przez nie instytucje.

rozporządzenia instytucji unijnych. ekonomicznych ( ideologii. poglądy.     Orzeczenia sądowe Materiały przygotowawcze – sprawozdania komisji legislacyjnych Poglądy Doktryny  Materiały komparatystyczne – orzeczenia sądów zagranicznych.  Reguły egzegezy – dyrektywy wykładni. • W sensie materialnym – najmniej określony i przydatny. np.rozporządzenia . książki. obiekty na podstawie. zalecenia i opinie instytucji międzynarodowych i europejskich.uchwały Rady Ministrów . sytuacji ekonomicznej). telewizja. traktaty międzynarodowe. przekonań moralnych. orzeczenia sądów. które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa. zagraniczne akty normatywne. reguły egzegezy. a więc może być samodzielnym źródłem naszych praw i obowiązków. radio.ratyfikowane umowy międzynarodowe Monitor Polski: .zarządzenia ministrów  Nieoficjalne – dokumenty.     • Normy prawa międzynarodowego publicznego Prawo zwyczajowe Precedensy Akty legislacji autonomicznej Niesamoistne – wszystkie normy i materiały. poglady obcej doktryny.   Konstytucja Ustawy •  Akty legislacji delegowanej – akty wydawane przez organy państwowe na podstawie upoważnienia ustawowego. reguły kolizyjne 17 . Samoistnym źródłem prawa – jest każda reguła lub zasada stanowiąca samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa. ustawa. których możemy ustalić treść norm prawnych np. materiały komisji legislacyjnych.ustawy . doktryny. religijnych. Dziennik Ustaw publikuje: . inskrypcje na pomnikach. układów sił politycznych w państwie. wnioskowań prawniczych. odnosi się do czynników społecznych. np. płytach nagrobnych. a tym samym nie mogą być samodzielnym źródłem naszych uprawnień lub obowiązków. gazety.

wewnętrznego. by podstawową normą tego prawa nadać status norm bezwzględnie wiążących (Ius cogens). 18 SAMOISTNE . zasady słuszności Niesamoistne źródła prawa nie mogą stanowić wyłącznej podstawy decyzji organu stosującego prawo. dostarczają jednak dodatkowego wsparcia dla takich decyzji (jest ona lepiej uzasadniona). że są wydawane na podstawie aktów prawa pierwotnego. to ma ona pierwszeństwo przed ustawami i niższymi aktami normatywnymi. a zatem wiążących państwa nawet bez ich zgody.  Doktryna  Deklaracje  Zalecenia organizacji międzynarod. Mieszane – ma charakter zarówno prawa międzynarodowego jak i wewnętrznego. a wspólnota międzynarodowa jest coraz bardziej skłonna. 2. cechą charakterystyczną jest to. i narodowego podstawę skarg i roszczeń obywateli oraz państw członkowskich. ŹRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO. dyrektywy. które uważa się za akty stosowania prawa unijnego bywają wszystkie państwa. Zasady i reguły pozaprawne – zwyczaje. Prawo wspólnotowe podlega bezpośredniemu stosowaniu w państwach członkowskich i może stanowić samoistną i niezależną od p. Samoistne źródła prawa międzynarodowego:  Umowy (traktaty) międzynarodowe  Zwyczaj międzynarodowy (międzynarodowe prawo zwyczajowe)  Zasady ogólne prawa międzynarodowego Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:  Orzecznictwo sądów międzynarod. 3. Brak rozgraniczenia aktów tworzenia i stosowania prawa – adresatami dyrektyw zaliczanych do aktów tworzących prawo są indywidualnie oznaczone państwa. a w razie kolizji ma pierwszeństwo nad normami p. Źródła prawa europejskiego:  Prawo pierwotne – traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami oraz traktaty akcesyjne. międzynarod. Cechy prawa europejskiego: 1.  Prawo pochodne – wszystkie akty normatywne ustanowione przez organy UE (rozporządzenia.  Umowy międzynarodowe zawierane przez Unię lub Wspólnoty z innymi podmiotami (państwami. zasady współżycia społecznego. EUROPEJSKIEGO I WEWNĘTRZNEGO Prawo międzynarodowe Wiele państw demokratycznych uznaje prymat prawa międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym. wspólnotowe) Prawo to podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie Polski. natomiast adresatami decyzji. organizacjami międzynarodowymi). Jeśli przy tym umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą wyrażona w ustawie. Polska Ratyfikowane umowy międzynarodowe staja się częścią wewnętrznego prawa polskiego i mogą być bezpośrednio stosowane. decyzje). Prawo europejskie (prawo unijne.

 Zasady ogólne prawa wspólnotowego = ogólne zasady prawa międzynarodowego. 19 .

Ustanawianie monopolów e. reguluje podstawy ustroju politycznego. może uchylić każdy akt i nie może zostać uchylony przez żaden akt. Normy regulujące strukturę państwa i samorządów 20 . Kategorie aktów normatywnych:  Konstytucje – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej. Przepisy prawa karnego c. wyjątkowy. publicznego. materie ustawowe) – zalicza się do nich: a. społecznego i ekonomicznego w państwie oraz formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich.  Ustawy – podstawowa forma legislacji we wszystkich demokratycznych społeczeństwach. w tym i w stosunku do zwykłych obywateli. Prawa i obowiązki obywateli b. Wprowadzanie stanów nadzwyczajnych (wojny. nad prawem unijnym. a w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Konstytucyjnego mówi się wprost o prymacie prawa międzynarod. ważne dla obywateli sprawy mogą być uregulowane wyłącznie w ustawie (tzw. Ustanawianie budżetu f. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAWO EUROPEJSKIE PRAWO WEWNĘTRZNE Prawo Wewnętrzne Konstytucja wprowadziła podział wszystkich aktów normatywnych na dwie kategorie:  Akty normatywne powszechnie obowiązujące – mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich podmiotów prawa. Zalecenia ( rekomendacje)  Deklaracje  Obwieszczenia  Komunikaty Unia zobowiązuje się do przestrzegania prawa międzynarod. klęski żywiołowej) g.  Akty normatywne wewnętrzne – mogą wiązać zasadniczo tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki alt. Przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa d.

KBN. Większość zwykła . Większość kwalifikowana – większość wyższa od bezwzględnej ale mniejsza od jednomyślności (2/3. mogą być wydawane przez prezydenta. Większość bezwzględna (absolutna) – suma głosów „za” jest większa niż suma głosów przeciw i wstrzymujących się.suma głosów „za” jest większa niż przeciw nie licząc wstrzymujących się. mogą być wydawane tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego granicach. terenowego) – obejmują akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego (uchwały sejmików województw. Akty p. W Polsce sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów przy obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. Tryb tworzenia ustawy W tok tworzenia ustaw wyróżnić można następujące etap. rad powiatów i gmin. zarządzenia starostów. wewnętrznego mogą wydawać inne organy. składające się na pojęcie drogi czy też trybu ustawodawczego:  Inicjatywa ustawodawcza – zgłoszenie projektu przez upoważniony organ. pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. 3/4 itd. zarząd NBP. w Senacie bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w sejmie. zarządzenia Prezydenta i Ministrów zalicza się do aktów wewnętrznych (aktów kierownictwa czy też prawa wewnętrznego). ważnie oddanych głosów). Radę Ministrów i ministrów. Ratyfikowane umowy międzynarodowe – umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. jeśli zostały do tego upoważnione (np. burmistrzów i prezydentów miast) oraz terenowe organy administracji rządowej (rozporządzenia wykonawcze i porządkowe wojewodów). wolno je wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. ich zasięg jest terytorialnie ograniczony. Rada Polityki Pieniężnej i inne). w razie kolizji takiej umowy z ustawą. Większość względna – najwyższa liczba głosów uzyskana w przypadku wyborów między przynajmniej trzema kandydatami. jednak dla zmiany konstytucji potrzeba kwalifikowanej większości 2/3 w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. Inne akty normatywne uchwala Sejm i Senat (w tym trybie ustanawia się przykładowo regulamin sejmu i senatu). Uchwały RM są wydawane na podstawie konstytucji lub ustaw.  Akty prawa miejscowego (lokalnego. 3 czytania projektu  Głosowanie – ciała kolegialne mogą funkcjonować w sposób ważny tylko przy założeniu obecności pewnej minimalnej liczby swoich członków (quorum). 21 . które zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia.  Rozporządzenia – akt wykonawczy w stosunku do ustawy. Inicjatywa ustawodawcza należy do: o Grupie przynajmniej 15 posłów o Komisji sejmowej o Senatowi o Prezydentowi o Radzie Ministrów o Grupie co najmniej 100 tysięcy obywateli  Dyskusja nad projektem – czytanie ustawy. wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe (ratyfikacji dokonuje prezydent) stają się częścią polskiego prawa wewnętrznego i podobnie jak konstytucja mogą być bezpośrednio stosowane. Uchwały RM. natomiast uchwały innych organów oraz zarządzenia – na podstawie ustaw. wójtów.

gdyż wiele dyrektyw ma charakter mieszany np. który może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Senatowi do powtórnego rozpatrzenia (veto zawieszające). kolejności przepisów. 2) Dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – dyrektywy dotyczące relacji aktu normatywnego do innych aktów normatywnych. jednak tym razem większością kwalifikowaną 3/5.124. notacji itd. Podstawowe kategorie dyrektyw techniki prawodawczej: 1) Dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego – dotyczą budowy tekstu prawnego. 3) Dyrektywy adresata przepisu i warunków jego zastosowania – zajmują się sposobami określania adresata przepisu. Reguły systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – str. Referendum – zarządza Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu.  Podpisanie i ogłoszenie – podpisanie przez Prezydenta i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. 4) Dyrektywy języka aktu – dotyczą poprawnego formułowania przepisów. dyrektywy dotyczące przepisów przejściowych. Ten podział nie jest rozłączny. Zasady techniki prawodawczej Zasady techniki prawodawczej (legislacyjnej) – to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne.123 Przepisy odsyłające – str.122 Przepisy upoważniające – str. wprowadzić poprawki lub odrzucić. o Dyrektywy systematyzacji pionowej – zajmują się relacjami hierarchicznymi między aktami normatywnymi różnego szczebla np. sposobu definiowania pojęć itd. Dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających mogą być zaliczone albo do dyrektyw systematyki wewnętrznej albo zewnętrznej w zależności od tego czy mamy do czynienia z odesłaniem w ramach danego aktu czy z odesłaniem do innego aktu normatywnego. które zaliczyliśmy do dyrektyw systematyki wewnętrznej.125 Reguły adresata i warunków zastosowania przepisu – 126 Reguły języka aktu normatywnego – 126 22 . wynik staje się wiążący jeżeli wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawniona do głosowania. sposobu ich redagowania. wśród nich wyróżniamy: o Dyrektywy systematyzacji poziomej – dotyczą kwestii jak kształtować zakres podmiotowy i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych teksów prawnych.121. Uchwałę Senatu odrzucającą lub wprowadzającą poprawki może Sejm odrzucić bezwzględną większością głosów. który w ciągu 30 dni ustawę może przyjąć. Veto ludowe – uchwalona przez parlament ustawa może zostać odrzucona przez wyborców w referendum. skoro dotyczą także relacji między różnymi aktami normatywnymi. mogą być zaliczane do systematyki dyrektyw zewnętrznej. a dyrektywy warunków – sposobami określania okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu prawnego. Veto absolutne – niemożność uchwalenia ustawy przez parlament. Veto zawieszające może obalić Sejm uchwalając ponownie ustawę. Następnie Marszałek Sejmu przedstawia przyjętą ustawę do podpisu Prezydentowi.Ustawę uchwaloną przez sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. relacjami między ustawą a aktami wykonawczymi i zagadnieniami z tym związanymi. wyboru języka aktu w zależności od celów stawianych przez prawodawcę.

sytuacji. (ekwiwalencja) Definicje cząstkowe – podają niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu.134. pojęcie dookreślone znaczeniowo. czy podpada pod pojęcie czy też nie. np.135. młodzieniec. Klasyfikacja – wielostopniowy podział logiczny. wiąże się z tymi pojęciami dyrektywa techniki legislacyjnej: Jeśli zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu prawnego. (implikacja) c Pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne Pojęcie klasyfikacyjne – każdy obiekt posiadający określoną cechę podpada pod dane pojęcie. Sposób budowy określają dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu prawnego. (pojęcia otwarte i nieostre) Reguły definiowania wyrażeń języka prawnego – str. przedmiot. np. o Pojęcie nieostre – nie pozwala rozstrzygnąć o każdym obiekcie.136 Podział – wyszczególnienie pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób. które składają się na typ określonego zjawiska i przyjmujemy iż każdy obiekt czy stan rzeczy. (pojęcia zamknięte i ostre) o Pojęcie typologiczne – zespół cech. rzecz ruchoma. w którym zawarte zostały normy prawne. taki który logicznie dzieli się dalej. Budowa tekstu prawnego Tekst prawny – dokument. są zdefiniowane równościowo. zupełny (wyczerpujący). np. tak że można go zastosować również w innych niż wymienione w tekście prawnym. pełnoletni. Musi być – rozłączny (pełnoletni. np. funkcjonują wg schematu albo…albo. semantycznie zamknięte. niepodanych przez normodawce okolicznościach. powoływanie na stanowisko sędziego.133. b Pojęcia otwarte i zamknięte o Pojęcie otwarte – występuje gdy tekst prawny wymienia niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. W każdym akcie można wyróżnić dwie podstawowe części: 23 . że każdy desygnat pojęcia. który jest w dostatecznym stopniu podobny do wyróżnionego typu podpada pod pojęcie typologiczne. zdefiniowane cząstkowo. można posłużyć się określeniami nieostrymi (wartościującymi) lub klauzurami generalnymi. niepełnoletni). które w zupełny sposób określa kryteria stosowalności danego terminu. ma określoną strukturę graficzną i merytoryczną. jest desygnatem tylko jednego pojęcia podrzędnego (członu podziału).Problem wyboru aktu normatywnego a Pojęcia ostre i nieostre o Pojęcie ostre – pozwala rozstrzygnąć o obiekcie czy podpada pod dane pojęcie czy też nie. opierają się na formule mniej lub bardziej. np. Definicja równościowa (równoważnościowa) – podaje wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu.132. pełnoletni. którego zakres się dzieli. o Pojęcie zamknięte – występuje gdy tekst prawny wyznacza wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak że organ stosujący prawo nie może go zastosować w żadnych innych. nazywa się je również pojęciami niedookreślonymi znaczeniowo. a każdy który nie posiada tej cechy nie podpada pod to pojęcie. sfera niepewności znaczeniowej (cień semantyczny).

• proceduralne – określa się w nich sposób postępowania przed organami albo instytucjami. 2. podaje się pod tytułem rodzaj dziennika promulgacyjnego. które znosi nowe prawo • rozstrzyga.138. prawa i obowiązki w postępowaniu oraz rodzaje rozstrzygnięć.140.. wydziela się je też. daty wydania oraz przedmiotu. ich treść zależy od tego co reguluje dany akt. Uporządkowanie p. przepisy przejściowe i dostosowujące a) przejściowe – normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem prawa dotychczasowego: • sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku • rozstrzyga. sposób ich obsadzania i jakim podmiotom podlegają lub jakie podmioty mają nad nimi kontrole. objaśnia się w nich używane w akcie określenia lub skróty. jego numer oraz pozycję pod którą zamieszczono dany akt. 2. czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze Uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę mocy obowiązującej przez akt wykonawczy (traci moc z chwilą wejścia w życie nowej ustawy). 24 . przepisy merytoryczne  przepisy ogólne – określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji. które zapadają w postępowaniu i tryb ich wzruszania. przepisy zmieniające (nowelizujące) 3.137 Przeczytać str. szczegółowych: a) przepisy prawa materialnego b) przepisy o organach i trybie postępowania • przepisy ustrojowe – zamieszcza się w nich przepisy o utworzeniu organów albo instytucji. datę jego wydania. Np.1. w nim znajduje się określenie rodzaju aktu. muszą być ściśle związane z materią uregulowaną w tym akcie. Jeśli został przedrukowany z oficjalnego dziennika promulgacyjnego. c) wyjątkowo – przepisy karne – nie mogą powtarzać norm kodeksu karnego. strony i innych uczestników postępowania. ich organizacje. nie wolno zamieszczać aktów karnych w aktach wykonawczych. gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych.141. spotykamy często w nich z definicjami podstawowych pojęć dla danego aktu normatywnego.  przepisy szczegółowe – katalog podstawowych instytucji regulowanych przez dany akt. str.139. część artykułowaną – Kategorie przepisów: 1. o tytuł – element identyfikacji aktu norm. określenie podstawy prawnej oraz wstęp (preambuła) do aktu normatywnego. czy i przez jaki czas utrzymuje się w mocy instytucje. kodeksu wykroczeń i ustawy karnej skarbowej. ich zadania i kompetencje. formułują także zasady prawa. część nieartykułowaną – w której skład wchodzi: tytuł. czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do uprawnień i obowiązków powstałych pod działaniem dotychczasowego prawa • rozstrzyga.

Trwa 14 dni – 1 roku. Ustawa wprowadzająca – znajdują się tutaj przepisy przejściowe i końcowe. Uchylenie ustawy głównej prowadzi do automatycznego uchylenia ustawy wprowadzającej. nie wskazując w nim dokonywanych zmian. 4. bez pozostawiania w mocy poszczególnych części. musi upłynąć pewien okres czasu. Akt wykonawczy do ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż sama ustawa. nie wolno nowelizować przepisu nowelizującego. należy opracować nową ustawę. Vacatio legis – okres na zapoznanie się z nowym aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania. a tym bardziej pojedynczych przepisów). w przypadku gdy są szczególnie obszerne lub zasadniczo zmieniają dotychczasowe prawo np. które miały miejsce przed wejściem w życie danego aktu (Lex retro non agit). w życie – w treści przepisu powinien być określony termin jego wejścia w życie.  regułą nakazu stosowania derogacji wyraźnej – w przepisie uchylającym należy wyczerpująco wymienić przepisy. Nowelizacja – jest to zmiana aktu normatywnego. … ustawy … zachowują moc do czasu wydania nowych przepisów wykonawczych na podstawie art. przekształcenia i likwidacje organów i instytucji dotychczas istniejących.Jeśli akt lub niektóre części chce się zatrzymać to należy to wyraźnie zaznaczyć („Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. b) dostosowujące – normują sposób powoływania nowych organów i instytucji. … ustawy”). nie przeprowadza się jeśli ustawa był już kilkakrotnie nowelizowana. musi być wyraźna – nastąpić za pomocą formuły „w ustawie… wprowadza się następujące zmiany:…” lub „w ustawie… art…. posługują się:  regułą zakazu stosowania derogacji milczącej – nie jest dopuszczalne poprzestanie na domyślnym uchyleniu przepisów lub przepisu przez samo odmienne uregulowanie danej sprawy. przepisy końcowe – zamieszcza się je w kolejności: • przepisy uchylające – przepisy (klauzule) derogacyjne. kodeksy. akty normatywne wprowadzane na pewien okres czasu. • przepisy o wejściu aktu norm. nie można użyć formuły „tracą moc dotychczasowe przepisy sprzeczne z niniejszą ustawą”. „zmieniająca ustawę…”. Zasada zakazu nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej (retroaktywnej) – zakaz stosowania do zdarzeń. • przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) – wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych (epizodycznych – sunshine legislation). Nowelizuje się tekst pierwotny aktu lub jego tekst jednolity. Akt normatywny nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia. mają charakter mieszany. Niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana – dawny przepis zastępuje się nowym. W tytule ustawy nowelizującej używa się zwrotu: „…o zmianie ustawy…”. otrzymuje brzmienie:…”. które się uchyla (należy to robić w całości. Dwie formy nowelizacji: • odrębna ustawa nowelizująca • przepis nowelizujący w innej ustawie Nowelizacja polega na wprowadzeniu:  przepisów zmieniających  przepisów uchylających  przepisów uzupełniających nowelizowany akt 25 .

akty podustawowe. Opiera się na zasadzie hierarchicznego podporządkowania – organ rozstrzygający sprawę nie jest niezawisły od organu hierarchicznie podporządkowanego.  Administracyjny – organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego zwierzchnika jaką wydać decyzję. sądy podlegają tylko ustawą. od tego jest TK). organizacji politycznych i innych. wolno je dołączać z zachowaniem dotychczasowej numeracji dodając odpowiednie litery. decyzje administracyjne. jeżeli w art.Akt nowelizujący – nie może zawierać przepisów nie objętych zakresem normowania aktu nowelizowanego. wprowadzono kilka zmian każdą z nich oznacza się inną literą. Tekst jednolity ustawy – tekst uwzględniający wszystkie dokonane w nim zmiany (nowelizacje). Każdy nowelizowany artykuł ujmuje się w oddzielny punkt. natomiast rezultatem procesów stosowania prawa są normy indywidualno-konkretne np. sad może odmówić jego zastosowania (nie może go uchylić. to sąd musi się podporządkować zaleceniom instancji odwoławczej (w takim zakresie jakim naruszył prawo). firmy ubezpieczeniowe etc. ustawy. publicznej były wykonywane przez agendy publiczne. przedsiębiorstwa. W przypadku tworzenia prawa powstają normy ogólne (generalno – abstrakcyjne) np. Gdy nowelizujemy ustawę. Obwieszcza prezes RM lub organy upoważnione. a tekst jednolity – załącznik do tego obwieszczenia. wyliczając poszczególne zmiany przy zastosowaniu podziału na punkty i litery. zastosowanie przepisów k.zamiast wyrazu…powinien być wyraz…”. Zastosowanie normy prawnej do jakiegoś indywidualnego przypadku np. „…w ustawie…w art…. ogłoszenie tego tekstu jednolitego ustawy następuje w formie Marszałka S..) i zezwolenie na podejmowanie decyzji władczych. VIII STOSOWANIE PRAWA Stosowanie prawa – władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji indywidualno – konkretnych (akty stosowania prawa). orzeczenie przez sąd rozwodu w sytuacji określonej przez k.  quasi – administracyjny – zezwolenie by pewne zadania z zakresu adm.  quasi – sadowy – delegacja części funkcji organów państwowych na różnego rodzaju agendy państwowe i pozapaństwowe np. instytucje pozapaństwowe (banki. Podstawowe typy stosowania prawa:  sądowy – organ stosujący prawo jest niezawisły i bezstronny. W tekście jednolitym zachowuje się numerację tekstu pierwotnego. jeśli decyzja sądu została zaskarżona. Gdy uzupełnia się nowelizowaną ustawę o nowe art. gdy nowelizujemy kilka ustaw .. zmiany ujmuje się w jeden artykuł. wyroki sądowe. które jest obowiązkiem obywateli i organów państwa. rodzinny i opiekuńczy. do sprawcy i wymierzenie mu stosownej kary. Przestrzeganie prawa  stosowanie się do prawa  czyli przestrzeganie. Sprostowanie błędów – poprawianie błędów czysto redakcyjnych (omyłek pisarskich). Np. Sąd rozstrzygający sprawę nie podlega dyrektywą organów adm. a nie wprowadzanie zmian merytorycznych w tekście prawnym. Ogłasza się go w dzienniku ustaw. 26 . W przypadku sprzeczności aktu podstawowego z ustawą. k. zmiany ujmuje się w kilka artykułów. postępowanie przed sądami i komisjami dyscyplinarnymi w korporacjach zawodowych. Tryb adm.

do treści nie może nic dodać ani ująć. E. jeżeli subsumcja jest pozytywna to zostaje wymierzona kara. Sformułowanie i uzasadnienie decyzji – uzasadnieniu podlegają decyzję od których strona wniosła odwołanie. Postępowanie wszczyna się po to by móc wykonać orzeczoną przez sąd decyzję. 7. Podstawę faktyczną decyzji – referowanie wyników postępowania dowodowego. zapadłe decyzje). wieloznaczne i gdy w skutek tego można im przypisać wiele różnych znaczeń. Kategorie luzów decyzyjnych: C. Luz decyzyjny – tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującego prawo lecz pozostawia mu wybór jaką decyzję podjąć. 2. Subsumcji – podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną. B. III. SUBSUMPCYJNY. decyzje ostatecznie kończące postępowanie w sprawie i decyzje w szczególnie ważnych sprawach. 27 . Ustalenie obowiązywania normy prawnej 3. w tej sytuacji organ stosujący prawo ma obowiązek wybrać decyzję za którą przemawiają najlepsze (najmocniejsze) argumenty. problem oceny wiarygodności świadków. Luz wyboru przepisu prawnego – sąd musi zadecydować jaką decyzję podjąć. Luz interpretacyjny – przepisy prawne są nie ostre. Ewolucja poglądów na stosowanie prawa Pozytywizm Stosowanie prawa ma mieć strukturę tzw. a zwłaszcza jej interpretacji. J. 6. dokonuje mechanicznej subsumcji faktów sprawy pod normę i wyprowadza z niej konsekwencje prawne – MODEL SYLOGISTYCZNY. które z tych znaczeń jest właściwe. a ni tekst prawny ani dyrektywy wykładni nie wskazują jednoznacznie. a wnioskiem decyzja sądu. przesłanką mniejszą ustalony stan faktyczny. Luz dowodowy – sytuacja. gdzie ustalony w sprawie stan faktyczny ewidentnie podpada pod jedną i tylko jedną normę prawną.Wóblewski: A. D. II. a jeżeli jest negatywna to oskarżony zostaje uwolniony od odpowiedzialności. Elementy uzasadnienia: I.Etapy stosowania prawa 1. Wybór normy prawnej – sytuacja. sylogizmu prawniczego. Cześć historyczna – dotychczasowy przebieg postępowania (żądania stron. Zgodnie z tą ideologią sędzia jedynie dedukuje następstwa prawa z normy. Wykładnia normy prawnej 4. Ustalenie stanu faktycznego 5. Podstawa prawna decyzji – sąd przytacza przepisy stanowiące podstawę jego decyzji i ewentualnie dokonuje jej analizy. problem oceny dowodów w procesach poszlakowych. Wybór konsekwencji prawnych – kara. którego przesłanką większą jest norma prawna. gdy na gruncie dostępnych środków dowodowych i reguł dowodowych nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć czy określony fakt sprawy miał miejsce czy nie. która nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa. nie jasne.

• Funkcjonalne – wykładnia prawa nie może się ograniczać do kontekstu językowego i systemowego danego przepisu. Dyskurs (argumentacja) – sytuacja w której przynajmniej dwie strony wysuwają argumenty za i przeciw. IX WYKŁADNIA PRAWA Wykładnia prawa (interpretacja prawa) – zespół czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego znaczenia przepisu prawnego (pragmatyczne rozumienie). W sensie pragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego procesu. semantycznie niedookreślone (otwarte). Clara non sunt interpretanda – normy. jeśli jego rozumienie budzi wątpliwości to przystępujemy do wykładni. ekonomiczne i moralne (intencja normodawcy. Etapy wykładni (J.F. które charakteryzują znaczenie normy ze względu na jej właściwości językowe. Wróblewski – model wykładni operatywnej):  Etap wstępny – ustalenie czy przepis prawny budzi wątpliwości. interpretator odwołuje się do różnego typu dyrektyw wykładni (reguł interpretacji). niejasne.  II etap – ustalenie właściwego znaczenia przepisu prawnego. Każdy przepis pozostaje w wielu skomplikowanych relacjach z innymi przepisami. musi rozumieć kontekst funkcjonalny – czynniki społeczne. wieloznaczne. należą tutaj dyrektywy języka potocznego i prawnego (strony171. Wykładnia prawa = proces rozumienia przepisów prawa Nie można zastosować przepisu prawnego nie interpretując go (nie rozumiejąc go). Jeśli prowadzą do rozbieżnych rezultatów to należy przejść do następnych etapów wykładni.172) • Systemowe – przepis prawny zajmuje określone miejsce w akcie normatywnym. prawnego są bardzo często nieostre.wyrażenie j. a z kolei ten akt normatywny jest składnikiem określonej gałęzi prawa. że proces stosowania prawa zwykle nie może być zredukowany do czysto logicznej operacji dedukowania następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. 28 . określających sposoby ustalania sensu przepisów prawa. Luz wyboru konsekwencji prawnych – określenie konsekwencji prawnych danego stanu faktycznego nie jest do końca wyznaczone przez przepisy prawa. Rozumienie każdego przepisu musi brać pod uwagę i być zharmonizowane z rozumieniem innych przepisów. jeśli jest jasne (Lex Clara) to nie zachodzi potrzeba jego wykładni. cele jakie sobie stawiał. zaliczmy do niej te wszystkie dyrektywy. Luzy decyzyjne są nie odłącznym składnikiem nie omal wszystkich procesów stosowania prawa i dowodzą. Relacje: • Lingwistyczne (gramatyczna i językowa) . a proces podejmowania decyzji polega na wyborze tezy za którą przemawiają lepsze argumenty. reinterpretacja przepisów obowiązujących w przeszłości). reguły służące do ustalania znaczenia przepisów prawnych to dyrektywy wykładni I stopnia:  Dyrektywy wykładni językowej  Dyrektywy wykładni systemowej  Dyrektywy wykładni funkcjonalnej Jeśli zastosowanie tych dyrektyw prowadzi do zgodnych rezultatów to interpretator może przystąpić do sformułowania decyzji interpretacyjnej określającej właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. które są jasne nie wymagają interpretacji.

ma charakter abstrakcyjny. dokonywana w glosach do orzeczeń (najwyższych) instytucji sądowych. w której intencje prawodawcy poznajemy w różny sposób (materiały przygotowawcze. które formalnie nie wiążą. ponieważ normodawca powiedział więcej niż zamierzał – plus dixit quam voluit 29 . którym przyznano przywilej dokonywania wiążącej interpretacji zagadnień prawnych (Ius respondendi). przyjmujemy znaczenie językowe (to co powiedział normodawca pokrywa się z tym czego chciał . indywidualnych spraw.III etap – kolizja interpretacyjna. Zaliczamy tu również wykładnię dokonaną przez sąd odwoławczy. a nie w toku rozstrzygania konkretnych. który ustanowił daną normę. Ma więc charakter konkretny a nie abstrakcyjny. w której prawodawca wypowiada się co do znaczenia ustanowionych przez siebie norm. cywilnych i innych. prywatne oświadczenia prawodawcy). w której jej dokonano – nie ma mocy powszechnie obowiązującej. przyjmuje się. przyjmujemy znaczenie węższe od językowego. Wiąże jedynie w tej sprawie. • Wykładnia nieoficjalna.  Operatywna – wykładnie dokonywane przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych. który został poddany interpretacji. dyrektywy wykładni językowe. deklaracje. Nie ma mocy wiążącej jednak jej wpływ jest znaczny i stale rosnący. jak również w komentarzach do tekstów prawnych i opracowaniach naukowych. przyjmujemy szersze znaczenie przepisu od znaczenia językowego.  Doktrynalna(naukowa) – dokonywana przez przedstawicieli doktryny prawniczej. dokonuje się jej za pomocą uchwał lub wytycznych podejmowanych zwykle na specjalnych posiedzeniach sądu lub innego organu stosującego sprawę. która w danej sprawie jest wiążąca dla sądu niższego. w przeszłości miała moc wiążącą wykładnia prawników rzymskich.  Podziały wykładni Podział wykładni ze względu na jej moc wiążącą:  Autentyczna – dokonana przez ten sam organ.  Ostatni etap – sformułowanie decyzji interpretacyjnej – stwierdzenie jakie jest właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. przepisy prawne określają procedurę dokonywania wykładni oraz zakres jej mocy wiążącej. gdyż normodawca powiedział mniej niż zamierzał – minus dixit quam voluit  Wykładnia zwężająca (imperatio restrictiva) – daje znaczenie węższe. interpretator musi rozstrzygnąć. Np.idem dixit quam voluit  Wykładnia rozszerzająca (imperatio extensiva) – daje wynik szerszy od wykładni językowej. systemowej i funkcjonalnej prowadzą do niezgodnych wyników. które ze znaczeń przepisu jest znaczeniem właściwym. By można było rozstrzygnąć kolizje interpretacyjną należy odwołać się do dyrektyw interpretacyjnych II stopnia. które mają charakter reguł preferencyjnych – wskazują jakie znaczenie przepisu powinien interpretator uznać za właściwe w przypadku wykładni I stopnia. Podział wykładni ze względu na zakres:  Wykładnia literalna (imperatio declarativa) – zgodna z literą prawa. dwie formy wykładni autentycznej: • Wykładnia oficjalna zawarta w autoryzowanym i mającym formalnie moc wiążącym akcie.  Legalna – wykładnia dokonywana nie przez organ upoważniony przez samo prawo do interpretacji określonych przepisów prawa (stąd jej nazwa). że ma ona moc prawna równą mocy prawnej aktu normatywnego.

dyrektywie. E. Ta ostatnia sytuacja zdarza się najczęściej. Większość dyrektyw interpretacyjnych to wytwór mające nieraz wielo wiekową historię tradycji i kultury prawniczej. Dyrektywa stosowania języka prawnego II. Zasady stosowania wspomnianych typów wykładni:  Generalny nakaz stosowania wykładni secundum legem  Generalny zakaz stosowania wykładni contra legem Dyrektywy wykładni i ich rodzaje Cechy dyrektyw wykładni: A. który wynika z dotychczas obowiązujących norm prawnych. Dyrektywa stosowania języka specjalnego III. Znaczeniem literalnym normy lub jej fragmentu jest jej znaczenie potoczne. to należy się oprzeć na tej definicji. Stosowanie wspomnianych rodzajów wykładni (zasady) – strona 167. a jeśli odstąpiono od tego znaczenia nadając normie znaczenie prawne lub specjalne. Wykładnia secundum legem 2. 30 . to znaczeniem literalnym jest właśnie to znaczenie. która będzie przemawiać przeciwko przypisaniu tego znaczenia. Dyrektywy wykładni mają często strukturę antytetyczną tzn. klasycznym ich przykładem są dyrektywy wykładni. ale należy ono do pojęć specjalnych określonej dziedziny nauk. Od większości dyrektyw wykładni istnieją wyjątki. Dyrektywy wykładni (wzięte z izolacji) rzadko stanowią niepodważalny argument. B. Toposy argumentacyjne – reguły o opisanych wyżej cechach. Dyrektywa stosowania języka potocznego Wykładnia jezykowa Jeśli dane pojęcie jest zdefiniowane w tekście prawnym (Ew. C. Jeśli ni zachodzi ani pierwszy ani drugi przypadek to powinniśmy nadać danemu pojęciu takie znaczenie jakie ma on w języku potocznym. techniki lub praktyki społecznej to należy się oprzeć na dyrektywie znaczenia specjalnego. a zatem oceny. Podział wykładni ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa: 1. Dyrektywy wykładni jedynie z większą lub mniejszą mocą przemawiają za przyjęciem lub odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. D. która zmienia zakres czynów nakazanych. Wykładnia praerter legem 3. 168. przemawiające za przyjęciem czy też odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. że norma (jej fragment) ma określone znaczeni. Efekt uzasadniający dyrektyw wykładni to z zasady rezultat kumulatywnej oceny argumentów pro i contra. która przemawia za przypisaniem normie określonego znaczenia z zasady można przeciwstawić dyrektywę. Interpretator nie może tworzyć prawa. której korzenie sięgają prawa rzymskiego. istnieje powszechnie akceptowana definicja doktrynalna tego pojęcia). Kolejność stosowania dyrektyw: I. czy istnieją lepsze (mocniejsze) racje. jeśli nie istnieje definicja legalna danego pojęcia. a tymczasem sam tworzy nowe normy. zakazanych lub dozwolonych w stosunku do tego.Badanie relacji między wykładnią językowa a wykładnią intencjonalną (wykładnią przepisu zgodną z wolą i intencjami prawodawcy). Teksty prawa bardzo rzadko formułują dyrektywy wykładni prawa. Wykładnia contra legem – wykładnia prawotwórcza – to taka.

który nadajemy określonemu pojęciu nie może pozostawać w oczywistej sprzeczności z regułami danego języka.W państwach demokratycznych wykładnia językowa i znaczenie literalne zajmują pozycję uprzywilejowaną wobec wykładni systemowej i funkcjonalnej. Wykładnia nie powinna mieć charakteru prawotwórczego (nie powinna pod pozorem interpretacji tworzyć nowych norm).  Gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi. Okoliczności. Argument konsekwecjonalistyczny – argument pozwalający odrzucić pewne tezy. • „Lege non distinguente nec rostrum est distinguere” – tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca. • „Nie wolno interpretować przepisów prawnych tak by pewne ich fragmenty okazały się zbędne” – zakaz wykładni per non est. Interpretacja tekstów prawnych w krajach naszego kręgu cywilizacyjnego opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej. • „Tym samym zwrotom nie należy nadawać różnych znaczeń” – zakaz interpretacji homonimicznej. powinna się mieścić w ramach dopuszczalnego znaczenia leksykalnego. • „Różnym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia” – zakaz stosowania interpretacji synonimicznej. decyzje ze względu na wynikające z nich konsekwencje. Nie każdy przypadek kolizji znaczenia językowego z normami moralnymi czy zasadami racjonalności upoważnia do odstąpienia od znaczenia literalnego przepisu. Ta reguła pozwala zakwestionować ustalenia interpretacyjne z powodu iż dokonano ich w izolacji (nie biorąc pod uwagę 3 relewantnych kontekstów – językowego. społeczne. Z tej reguły wynika zakaz ustalania znaczenia literalnego z pominieńciem kontekstu systemowego i funkcjonalnego.  Oczywistego błędu legislacyjnego. Sens. systemowego i funkcjonalnego) • „Jeżeli nawet odstępujemy od znaczenia językowego. Można odstąpić od znaczenia językowego tylko wtedy gdy uzasadnimy powołaniem się na jakieś ważne racje prawne.  Gdy prowadzi do rozstrzygnięcia. które pozwalają interpretatorowi w szczególnie ważnych okolicznościach odstąpić od sensu językowego przepisu: (w sytuacji/przypadku)  Gdy wykładnia językowa prowadzi do ad absurdum. 31 . wolę prawodawcy oraz cel regulacji prawnej (reguła harmonizowania kontekstów)”. to interpretacja danego wyrażenia powinna pozostawać w ramach możliwego znaczenia słownikowego”. które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne lub niesprawiedliwe. ekonomiczne i moralne. Za pierwszeństwem tej wykładni przemawiają argumenty analityczne (wykładnia prawa jest wykładnią tekstów prawnych). tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”. • „Ustalając znaczenie językowe przepisu należy brać pod uwagę inne przepisy prawne. polityczne (w państwie praworządnym obywatele mają prawo polegać na tym co prawodawca powiedział a nie na tym co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby gdyby znał nowe okoliczności).

. W orzecznictwie Trybunału rolę szczególną w interpretacji przepisów prawa odgrywają między innymi zasady: . z których jedna coś nakazuje (zakazuje). „Nie wolno interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do luk”.zasada równości. Normy sprzeczne analitycznie – normy.zasady demokracji. .wolności gospodarowania i ochrony własności.zasada podziału władz. „Wszystkie normy prawne powinny być interpretowane w sposób zgodny z zasadami prawa”. która utrudnia lub uniemożliwia podjecie decyzji) • swoiste (brak przepisów. „Nie należy interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do ich sprzeczności”.zasada państwa prawnego. w przypadku. . a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji. 2. uchylone lub sprecyzowane. które przy niezgodnych lub częściowo niezgodnych hipotezach mają sprzeczne dyspozycje lub niezgodne sankcje. norma nakazująca mówienie prawdy i norma zakazująca zadawania cierpień (nie da się ich zrealizować w sytuacji lekarza. . . Wśród zasad systemu prawa rolę szczególną odgrywają zasady konstytucyjnej. że jakieś przepisy powinny być wprowadzone. 3. „Normy prawa wewnętrznego powinny być interpretowane w zgodzie z normami prawa europejskiego”.Wykładnia systemowa (wykładnia systematyczna) Pełni rolę subsydiarną wobec wykładni językowej – nie może stanowić samodzielnej podstawy do przypisania normie określonego znaczenia ale może zadecydować o tym. 5. które z możliwych znaczeń normy wybierzemy.prawa do sądu. Reguły wykładni: 1. ale których w pewnych okolicznościach łącznie zrealizować się nie da np. a w skrajnych sytuacjach może stanowić argument za odstąpieniem od znaczenia potocznego. .zasady sprawiedliwości społecznej. gdy można podać taką interpretacje tego przepisu przy której jest on zgodny z konstytucją. które zgodnie z innymi przepisami powinny być wydane. 32 . nie chodzi o brak regulacji prawnej. który ma poinformować śmiertelnie chorego pacjenta o jego schorzeniu). a druga na to samo zezwala lub jedna coś nakazuje. Normy konfliktowe – normy. których realizacja jednej normy unicestwia skutki realizacji drugiej normy (zamknij drzwi otwarte i otwórz drzwi zamknięte) 6. . a zatem takie. a druga to samo zakazuje. 4. a jedynie o czyjąś ocenę. Trybunał nie może stwierdzić niekonstytucyjność przepisu prawnego. Normy prakseologicznie niezgodne – normy. „Interpretując normy prawne należy mieć na względzie przede wszystkim zasady konstytucyjne”. Luki pozorne – luki o charakterze ocennym (aksjologicznym). .uczciwego procesu. Luki rzeczywiste – zalicza się do nich: • luki techniczne (taką proceduralną niekompletność regulacji.ochrony praw słusznie nabytych. które nie są sprzeczne analitycznie. „Interpretacja norm prawa polskiego powinna być zgodna z normami prawa międzynarodowego publicznego”.

sugerującym kierunek interpretacji we współczesnych tekstach prawnych różnego typu pojęć niedookreślonych. że prawodawca jest często ciałem kolektywnym (parlament) i trudno jest ustalić. że działalność prawodawcza jest działalnością celową. ekonomicznych i politycznych. „Przy interpretacji przepisów prawnych należy brać pod uwagę powszechnie akceptowane normy moralne. Odgrywa szczególnie istotną rolę w odniesieniu do przepisów prawnych niedawno wprowadzonych. • „Interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę cel regulacji prawnej (ratio legis) – najstarszy i najczęściej używany kanon wykładni prawa. genetyczna. • contra legem – ujemna ocena tego. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą historycznego prawodawcy” (wykładnia historyczna. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą aktualnego (współczesnego) prawodawcy. Zalecana ostrożność w stosowaniu tej wykładni. Pełnia rolę subsydiarną w stosunku do wykładni językowej. jej znaczenie maleje w odniesieniu do starszych aktów normatywnych zwłaszcza gdy te uchwalono w innych warunkach społecznych. która prowadzi do konsekwencji najbardziej korzystnych.Typy luk pozornych: • extra legem – ujemna ocena faktu. • „Interpretując normę należy brać pod uwagę konsekwencje społeczne i ekonomiczne do jakich będzie prowadzić określona interpretacja i wybrać taką interpretację. terminów wartościujących i klauzul generalnych. Prawo jest pojmowane jako wyraz woli demokratycznie wybranych przedstawicieli narodu. • 33 . a zdaniem oceniającego nie powinny być. zakładając. • intra legem – ocena. to cele te musi uwzględniać interpretator. akceptowane przez całą społeczność międzynarodową lub przynajmniej reguły ważne w naszym kręgu cywilizacyjnym. zapewne sprawy nie są uregulowane. Reguły wykładni funkcjonalnej stają się często drogowskazem. Wykładnią odwołującą się do ratio legis bardzo często nazywa się wykładnią celowościową lub teleologiczną. kauczukowe i powinno być uściślone. Wykładnia funkcjonalna Obejmuje najmniej jednorodny i spójny zbiór dyrektyw. które w taki lub inny sposób nakazują uwzględnianie przy interpretacji przepisów szeroko rozumianego kontekstu społecznego.” – odmiana argumenty konsekwencjonalistycznego.” Wadą obydwu tych reguł jest fakt. subiektywna). że służy realizacji określonych celów. 7. zasady sprawiedliwości i słuszności” Mamy na myśli reguły o uniwersalnym zasięgu. iż pewne są uregulowane.” (wykładnia prawno – porównawcza = komparatystyczna). ekonomicznego oraz aksjologicznego. o czyją wole ma chodzić. „Przepisy prawne należy interpretować biorąc pod uwagę ich miejsce w systematyce wewnętrznej i zewnętrznej aktu normatywnego” (argumentum a rubica). iż sformułowanie danego przepisu jest zbyt nie precyzyjne. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z zasadami interpretacji podobnych przepisów w innych krajach. do których należą reguły.

Teorie obiektywne nie wykluczają. Trzy podstawowe strategie rozwiązywania konfliktów interpretacyjnych (teorie wykładni): • Teorie subiektywne i obiektywne – czy w toku wykładni interpretator powinien się orientować na wolę i intencje historycznego (subiektywne). Domniemanie. Wróblewski nazwał je dyrektywami wykładni II stopnia. Teorie obiektywne wychodzą z założenia. nakaz interpretowania przepisów prawa w sposób uwzględniający aktualny stan wiedzy naukowej i technicznej. kto te domniemanie kwestionuje.Domniemania interpretacyjne Domniemanie interpretacyjne zmienia ciężar argumentacji spoczywający nie na tym kto się na domniemanie powołuje. że prawodawca nie stanowi norm zbędnych c. może ulec zmianie. iż norma prawna rozumiana jako wyraz woli suwerena musi być zgodna z wolą aktualnego suwerena. aby z chwilą ustanowienia aktu tekst prawny niejako odrywa się od osoby legislatora. • Teorie intencjonalne i tekstualne – celem wykładni intencjonalnej jest odtworzenie woli i intencji prawodawcy. że prawodawca dysponuje najlepszą wiedzą empiryczną Z tej ostatniej reguły wynika np. ale na tym. że prawodawca dąży do społecznie aprobowanych celów d. gdy zastosowanie dyrektyw wykładni I stopnia (dyrektyw wykładni językowej. Domniemanie. Dyrektywy preferencji Dyrektywy preferencji – reguły wskazujące jak rozwiązać konflikt różnych dyrektyw wykładni. 34 . tekst prawny jest traktowany jako mniej lub bardziej doskonały instrument przekazu tych intencji. Celem wykładni tekstualnej jest. bo norma ta obowiązuje z jego woli. iż sens przepisu. Domniemanie. stałe. czy też aktualnego prawodawcy (obiektywne). prawnego  J. nie ulegające zmianom znaczenie i jest to zgodne z wolą historycznego prawodawcy. że norma prawna ma jedno. że prawodawca nie stanowi norm sprzecznych b. które stawia sobie aktualny prawodawca. specjalnego Inne domniemania interpretacyjne:  Domniemanie zgodności normy z konstytucją  Domniemanie zgodności normy niższego rzędu z normą hierarchicznie wyższą  Domniemanie racjonalności prawodawcy: a. ponieważ wskazują jaką decyzję interpretacyjną należy podjąć w sytuacji. Rodzaje domniemań interpretacyjnych:  Języka potocznego  J. zaczynając żyć własnym życiem. w razie zmian celów i zadań. Adresaci norm mają kontakt z tekstem i z tego powodu w sytuacjach wątpliwych powinno rozstrzygać znaczenie tekstu a nie rzeczywiste intencje prawodawcy. Teorie subiektywne opierają się na założeniu. Domniemanie. systemowej i funkcjonalnej) prowadzi do rozbieżnych ustaleń interpretacyjnych. Domniemanie. że prawodawca liczy się z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji e.

) o Projekty ustaw i innych aktów normatywnych. Opowiadają się za literą prawa. która jest relewantna dla ustalenia sensu określonych wyrażeń (literatura naukowa. komentarze. to wolno jest posłużyć się wykładnią funkcjonalną.  Materiały interpretacyjne • „Interpretatorowi wolno jest korzystać z wszelkich materiałów.” • „Od jasnego (nie budzącego wątpliwości) rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy. którą sformułowały sądy angielskie pod koniec XIX wieku. analogii) lub reguł kolizyjnych tylko wtedy gdy nie rozstrzygnie problemu interpretacyjnego przy pomocy dyrektyw wykładni sensu stricto (zasada pierwszeństwa wykładni sensu stricto).Teorie statyczne i dynamiczne – do teorii statycznych Wróblewski zaliczył teorie przyjmujące. glosy. Interpretacja powinna służyć przystosowaniu prawa do zmieniających się sytuacji społecznych. Podstawowe wartości – adekwatność prawa i życia.) o Materiały przygotowawcze (sprawozdania komisji legislacyjnych. które są relewantne dla ustalenia sensu interpretowanego przepisu prawnego. iż w razie konfliktu wykładni językowej. Formaliści – zwolennicy teorii statycznych.) 35 . Ta zasada jest podobna do „reguły jasnego znaczenia” (plain meaning rule) autorstwa O. systemowej i funkcjonalnej preferują wynik wykładni funkcjonalnej. podręczniki. gdy przemawiają za tym ważne racje. teksty uchylonych aktów normatywnych – związane z nimi orzecznictwo i doktrynę o Materiały komparatystyczne (obce teksty prawne. nieprawnicza. Holmesa. Interpretator może się odwołać do wnioskowań prawniczych (np. Nieformaliści –zwolennicy teorii dynamicznych.  „Interpretator powinien się opierać na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni systemowej. Służą wartością – pewność.” Materiały interpretacyjne: o Akt normatywny. słowniki. komisji parlamentarnych. Opowiadają się za duchem prawa. W krajach kultury zachodniej praktyka interpretacyjna opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej odpowiada to „złotej regule” (the golden rule). materiały z obrad parlamentu. do której odwołują się sądy w USA. podręczniki etc. od jasnego rezultatu wykładni językowej i systemowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni funkcjonalnej tylko wtedy. Na tej zasadzie opiera się wykładnia prawa europejskiego i międzynarodowego. jego przewidywalność. Teorie dynamiczne . jeśli natomiast również wykładnia systemowa nie doprowadziła do wątpliwości interpretacyjnych. Styl statyczny interpretacji dominuje w okresach stabilizacji.. rządowych itd. ekonomicznych i politycznych. w którym znajduje się interpretowany przepis prawny o Orzecznictwo sądowe o Doktryny prawnicze (literatura naukowa. encyklopedie etc. Styl dynamiczny dominuje okresie przemian i refom. systemowej i funkcjonalnej należy preferować wynik wykładni językowej i systemowej.” Dyrektywy wykładni sensu largo – zalicza się tutaj reguły kolizyjne oraz reguły wnioskowań prawniczych. niezmienność prawa.w razie konfliktu wykładni językowej. orzecznictwo i doktryny) o Wyniki ekspertyz naukowych i opinie biegłych o Wiedza specjalistyczna. gdy przemawiają za tym ważne racje.

36 . analogii z prawa (analogia iuris) – brak ściśle wskazanych przepisów prawa. Trzy podstawowe etapy wnioskowania z analogii: o ustalenie. Model ten zakłada dokonywanie szeregu ocen co do wartości poszczególnych argumentów („ważenie” argumentów) a w konsekwencji podjęcie decyzji. Odnosi się to zarówno do fizycznego podobieństwa faktów jak i porównania celów regulacji. daje dużą swobodę wnioskującemu. iż określony fakt nie został unormowany przez przepisy prawne o ustalenie. co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy prawne Ubi eaden legis ratio. 1. który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do faktu nienormowanego o powiązanie z faktem prawnym nieunormownym podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych. Przeciwieństwo wnioskowania z analogii. • Argumentacyjny (dyskursywny) – uzasadnianie przyjmuje postać wymiany argumentów wspierających daną tezę (argumenty pro) i argumentów ją kwestionujących (argumenty contra). analogii z ustawy (analogia legis) – podstawą jest zawsze jakiś konkretny przepis prawny. wnioskowania). • Argumentum a contrario – wnioskowanie z przeciwieństwa. ibi eadem legis dispositio – gdzie taki sam cel tam taka sama dyspozycja ustawy. ale bardzo ogólne określenie zasad czy idei. że istnieje przepis prawny. przykładem sylogizmu prawniczego jest wyprowadzanie następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. norm i ocen: • Subsumcyjny (sylogistyczny) – uzasadnienie przyjmuje postać wprowadzenia określonych następstw z przyjętych przesłanek na podstawie założonych reguł interferencyjnych (r. 2. Zabronione jest zastosowanie podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych do sytuacji podobnych. który musi zostać wskazany we wnioskowaniu organu stosującego prawo. na których opiera się prawo. Najważniejsze i najczęściej używane w uzasadnieniach prawniczych argumenty:  Normy prawne  Orzecznictwo sądowe  Poglądy doktryny prawniczej  Reguły egzegezy: o Reguły interpretacyjne o Reguły kolizyjne o Reguły wnioskowań prawniczych  Reguły i zasady pozaprawne  Opinie ekspertów i twierdzenia naukowe Uniwersalne toposy prawnicze (topos = argument) Reguły wnioskowań prawniczych (reguły logiki prawniczej) – należą do wykładni sensu largo • Argumentum a simile – wnioskowanie z podobieństwa lub analogi.X ELEMENTY TEORII ARGUMENTACJI Dwa typy uzasadnienia twierdzeń. które argumenty okazały się lepsze.

a nie sąd są dysponemtami postępowania cywilnego. a w przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa karnego i finansowego podstawą wnioskowania powinno być argumentum a contrario. „jedynie”. Pozostałe toposy prawnicze Toposy w wielu sytuacjach mają antytetyczną strukturę tj. Ne ultra petita partium – sądy i inne organy stosujące prawo są związane żądaniami stron. iż prowadzi ona do sprzeczności..Jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f. wnioskowanie z przeciwieństwa stosujemy. gdy w kontekście danego przepisu występują zwroty „wyłącznie”. podstawą wnioskowania jest przepis uprawniający o strukturze „komu wolno jest więcej.    Deniminis no curat pretor – argument usprawiedliwiający odmowę wszczęcia jakiegoś postępowania powołaniem się na błahość sprawy. • Reguła instrumentalnego nakazu – jeżeli obejmuje określona norma to tym samym nakazane jest czynienie tego wszystkiego co jest przyczynowo konieczne do realizacji tej normy. nie mogą orzekać ponad te żądania. d których zależy (nie) spełnienie danej normy.    Argumentum a coherentia – każdą argumentację można zakwestionować wskazując. podstawą wnioskowania jest przepis zakazujący o schemacie „jeżeli zakazane jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej”. Dyrektywy instrumentalnego nakazu i zakazu – odwołują się do wiedzy o związkach przyczynowych. Nemo plus Iuris transfere potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść więcej praw niż sam posiada. Reguła instrumentalnego zakazu . że toposowi powołanemu jako argument pro można przeciwstawić topos funkcjonalny jako argument contra. 37 . „tylko”. natomiast w odniesieniu do przepisów nakładających na nie obowiązki i obciążenia należy opierać się na argumentum a contrario (analogia jest nie dopuszczalna). temu tym bardziej wolno jest mniej”  Argumentum a minori ad maius – wnioskowanie z mniejszego na większy. rzecz osądzona ma pierwszeństwo przed prawdą. Imposibilium nulla obligatio est – świadczenia i obowiązki. W odniesieniu do przepisów przyznających obywatelom uprawnienia i korzyści należy stosować analogie.jeżeli obejmuje określona norma to tym samym zakazane jest czynienie tego wszystkiego co przyczynowo wykluczałoby realizację tej normy. Stanowi konsekwencję zasady dyspozycyjności według której strony.przebiega według schematu „jeżeli A to tym bardziej B” występuje 2 odmianach:  Argumentum a maiori ad minus – wnioskowanie z większego na mniejsze. W przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa cywilnego należy stosować analogię. Res iudicata pro veritate habetur – rzecz osądzona powinna być uważana za prawdziwą. • Argumentum a fortiori . które nakłada na nas prawo muszą być możliwe do spełnienia (nie jesteśmy zobowiązani do świadczeń niemożliwych). to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy gdyby był on pod istotnymi względami do faktu f.

należy przyjąć taką interpretacje przepisu. In dubio pro reo – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść strony nie obciążonej ciężarem dowodu (na korzyść oskarżonego). non excusat – nieznajomość prawa szkodzi i nie stanowi usprawiedliwienia. Zasada niezawisłości sądów – sędziowie podlegają tylko konstytucji i ustawą. Zasada proporcjonalności – środki naszych działań muszą być dostosowane do celów. Audiatur et altera pars – wysłuchaj również i drugiej strony. Lex retro non agit – zakaz nadawania przepisom mocy retroaktywnej. lekkomyślność nie stanowi okoliczności usprawiedliwiających.). Jeżeli jest wątpliwe czy dany czyn jest dozwolony czy nie to należy przyjąć. Praesumptio boni viri – prawie domniemywuje się zawsze dobrą a nie złą wiarę. Lex iniusta non est Lex – prawo rażąco nie słuszne nie jest prawem (Lex iniustisima non est lex)        Nemo se ipsum acusare tenetur – nikt nie może zostać zmuszony do samo oskarżenia się.    XI DOWODY PRAWNICZE I NIEKTÓRE ELEMENTY NAUKI PRAWA PROCESOWEGO Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. Ignorantia Iris nocet.227 k. W prawie podatkowym zasada ta głosi – In dubio pro tributario – w razie wątpliwości na korzyść podatnika.p. Wiąże się z zasada fair trial – uczciwego i rzetelnego procesu. tylko bowiem twierdzeniom. a nie faktom. Nemo iudex In causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie. iż jest dozwolony. Iura scripta vigilantibus – ustawy napisano dla ludzi wykazujących się należytą starannością. można przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu. Ex iniuria Ius non oritur – z działań bezprawnych nie może powstać prawo. które przy ich pomocy staramy się realizować. Zakaz nadużywania prawa – wykonując swoje prawa należy stosować środki jak najmniej szkodliwe dla innych.c. Prawnicy w zasadzie nie dowodzą twierdzeń ogólnych. które miały miejsce zanim te przepisy weszły w życie. In dubio pro libertata – w razie wątpliwości na korzyść wolności. opisujących jakieś prawidłowości 38 . jeśli akt podstawowy jest sprzeczny z ustawą to sąd może odmówić jego zastosowania. Nie wolno stosować przepisów do kwalifikacji zdarzeń. Zasada prawa do sądu – dochodzenie swoich roszczeń przed sądem.      Favor legitimatis – prawo sprzyja temu co legalne. dowodzić można wyłącznie twierdzenia o faktach sprawy. np. nulla poena sine lege – przestępstwem może być wyłącznie czyn wyraźnie zabroniony przez prawo karne i przestępcy może być wymierzona wyłącznie kara przewidziana przez przepisy prawa karnego. która poszerza. a nie ogranicza zakres naszej wolności. Nullum crimen. Niedbalstwo.

a jedynie twierdzenia jednostkowe odnoszące się do konkretnych zdarzeń czy okoliczności. 39 .ekonomiczne czy socjologiczne.

budowlanego.r. medycznego. Wśród domniemań wyróżnia się:  Domniemania prawne (praesumptiones iuris) – ustanowione przez normę prawną  Domniemania zruszane (presumtiones iuris tantum) – mogą być obalone dowodem przeciwieństwa. jak gwarantują wnioskowania dedukcyjne w matematyce i logice. fakty znane z urzędu (kiedy wszczęto postępowanie. gdyż przedmiotem dowodu może być treść obcego prawa oraz ustalenie praktyki stosowania tego prawa. materialnym) Jeśli strona wywodzi określone skutki prawne (np.) Ciężar dowodów (onus probanci) Ciężar dowodu określa 2 kwestie:  Kto powinien przedstawić dowody (ciężar dowodu w sensie subiektywnym. która obcowała z matką dziecka w okresie koncepcyjnym jest jego ojcem (art.1025 2k. dlatego nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane (tzw. Od tej zasady są wyjątki.  Domniemania niewzruszalne (presumntiones iuris ace de iure) – obalić ich niemożna. to jego roszczenie zostanie oddalone. Kwestionujący domniemania prawne nie może ograniczyć się do wykazania. 40 . wynalazczego itd. fakty notoryjne). Sąd może skorzystać z opinii biegłego. kiedy je zawieszono itd. Fakt A nazywa się poprzednikiem lub podstawą domniemania. Zgodnie z zasadą iura novit curia – sąd zna prawa przedmiotem dowodu nie może być prawo (treść norm prawnych. W sensie metodologicznym prawnicy nie dowodzą. dowody prawnicze w sensie metodologicznym nie są procedurami niezawodnymi i podobnie jak wszelkie inne uzasadnienia w sprawach empirycznych nie gwarantują pewności osiągniętych rezultatów.) Wszystkie domniemania są zbudowane wg schematu „jeżeli zaszedł fakt A.85 § 1 k. Wszystkie wątpliwości związane z twierdzeniami o faktach sprawy rozstrzyga się na jej korzyść (In dubio pro reo). wydarzenia historyczne. np. Dowodzenie wszystkich faktów byłoby stratą czasu.c. Popularne przykłady domniemań prawnych: (domniemanie. polityczne ale także okoliczności znane wszystkim rozsądnym ludziom itd. która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą (art.c.. że szkoda nie nastąpiła ani swojej niewinności. W uzasadnieniu niezbędne jest korzystanie z wiedzy empirycznej. jak je należy interpretować i czy obowiązują). że) • Dziecko urodziło się żywe (art. roszczenia) z określonej normy prawnej. to powinna udowodnić fakty od których ta norma uzależnia nastąpienie tych skutków prawnych.o.Twierdzenia te mają strukturę: „w miejscu m czasie t miało miejsce zdarzenie z”. chociaż w praktyce mogą dawać wysoki stopień pewności i niepodważalności.) • Osoba.) • Posiadanie jest zgodne z prawem (art. jeśli chce ustalić treść wysoce specjalistycznych dziedzin prawa wewnętrznego (np. są rzadkie. Jeśli fakty nie zostaną ustalone lub będą budzić wątpliwości (non liquet). dowodu przeciwnego. zmieniają ciężar dowodu. ale uzasadniają twierdzenia o faktach sprawy. to domniemywa się zajście faktu B”. że budzą one wątpliwości (non liquet).341 k. niekontrowersyjne fakty geograficzne. formalnym)  Kto poniesie ryzyko nieudowodnienia (non liquet) określonych twierdzeń (ciężar dowodów w sensie obiektywnym.) • Osoba. natomiast fakt B następnikiem lub wnioskiem.) oraz fakty przyznane przez jedną ze stron. Strona niezwiązana ciężarem dowodu nie musi dowodzić ani faktu.9 k.c. czyli do przeprowadzenia tzw.

które pozwalają wnioskować z faktu. z których wynika prawdziwość określonych twierdzeń o faktach sprawy (przeprowadza dowód w sensie podania uzasadnienia dla tezy dowodu). że szkoda ta nastąpiła z winy tego. a w konsekwencji jego wniosek nie wymaga podjęcia żadnych czynności dowodowych. którym poszczególne fakty dowodowe wzięte z izolacji nie stanowią dostatecznej podstawy do ustalenia faktu sprawy (w tym sensie są one poszlakami). • Dowód w sensie czynnościowym – zespół czynności. gdy jednak przystępuje do sporządzania uzasadnienia wyroku to musi podać stwierdzenia.  Domniemania faktyczne (presumptiones hominis) – zostały przyjęte przez sąd lub inny organ stosujący prawo w oparciu o zasady doświadczenia. gdy istnieje zespół zgodnych. Ciężar dowodu winy oskarżonego spoczywa na oskarżycielu i nie może być przerzucone na oskarżonego. oględziny) Ordalia – sąd boży 41 . biegłych. ale są świadkowie lub notatki. kto ją wyrządził dla tego. okazał się wiarygodny.uważa się go za przeprowadzony dopiero. takim dowodem jest również dowód. Pojęcie dowodu i rodzaje dowodów Dwa podstawowe rozumienia terminu dowód prawniczy: • Dowód rozumiany jako uzasadnienie określonego twierdzenia – zespół twierdzeń dowodowych. by uzyskać informacje o faktach sprawy. iż wniosek nasuwa się z oczywistością już na pierwszy rzut oka (prima facie). z których w oparciu o określone reguły dowodowe można tę tezę wywnioskować.  Domniemania formalne – akceptacja podstawy domniemania. czy nieautoryzowane jego odpisy (dowody pochodne). dokonuje oględzin etc. że w odróżnieniu od domniemań faktycznych przerzucają one ciężar dowodów. w którym brak jest oryginału dokumentu (dowód pierwotny). iż przebieg zdarzenia mógł być inny niż sugerują to poszlaki. Dowód bezpośredni – dowód. że informator sądu będący obserwatorem danego zdarzenia czy rzeczy (świadek. przyjąć należy. z których przy pomocy określonych reguł dowodowych wyprowadza się twierdzenie o fakcie sprawy (tezę dowodu). Dowód osobowy – źródłem informacji jest osoba (świadkowie strony) Dowód rzeczowy – źródłem informacji jest rzecz (dokumenty. na podstawie których można ustalić jego treść. Zgodnie z zasadą In dubio pro reo wszelkie wątpliwości co do winy należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. Dowód poszlakowy – dowód. Zagadnienie dowodu w postępowaniu karnym Zasada domniemania niewinności oskarżonego – oskarżonego poczytuje się za niewinnego tak długo. jak długo nie zostanie mu udowodniona wina. potwierdzających się poszlak. ale istnieją świadkowie. a zarazem. w przypadku oględzin sędzia). strona. który przeprowadza organ procesowy po to. gdy wykluczono. W toku postępowania dowodowego sędzia przeprowadza szereg dowodów w sensie czynnościowym (słucha świadków. Wiele wspólnego z domniemaniami faktycznymi mają tak zwane reguły dowodu prima facie – są to reguły ustanowione przez sąd. przesłuchuje strony. Dowód ze słyszenia (hearsay) – brak naocznego świadka. iż nastąpiła szkoda o tym. którym świadek naoczny przekazał informacje o danym zdarzeniu. w którym sędzia lub inny organ procesowy wnioskuje o prawdziwości twierdzeń o faktach sprawy opierając się bezpośrednio na tym.).Inny podział:  Domniemania materialne – podstawa wymaga udowodnienia. Dowód pośredni – do uzasadnienia tezy dowodu konieczne są jakieś inne twierdzenia dowodowe.

Prawo do swobodnej oceny dowodów nie oznacza prawa do dowolnej oceny dowodów. Ława przysięgłych nie musi uzasadniać swojej decyzji. gdzie werdykt w kwestii faktów jest zastrzeżony dla ławy przysięgłych i jest uważany za ostateczny. W średniowieczu prawo było oparte na zasadzie legalnej oceny dowodów. to jednak zachowały one pewne elementy legalnej oceny dowodów. gdzie ustalenia faktyczne sądu I instancji nie podlegają kontroli przez sąd odwoławczy (system kasacyjny) i tam. warunki które muszą być spełnione. Swobodna ocena powinna respektować następujące kryteria: a. która wprowadziła ocenę dowodów według wewnętrznego przekonania (conviction intime) sędziego. zwłaszcza gdy są one sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym i w tym sensie arbitralne. Przełomem była Wielka Rewolucja Francuska. zasady doświadczenia życiowego Ocena dowodów naruszająca wymienione wyżej zasady nie mieści się w ramach swobodnej oceny dowodów i nie podlega ochronie przez prawo. XIX wiek stopniowo rozprzestrzeniał zasady swobodnej oceny dowodów w krajach europejskich. W systemie kasacyjnym oraz w systemie ławy przysięgłych zwykle przewiduje się pewne możliwości korygowania ustaleń faktycznych sądu I instancji. Współczesne systemy prawne opierają się na zasadzie swobodnej oceny dowodów. Zasady oceny dowodów Zasadami oceny dowodów nazywamy te wszystkie zasady. by dowód mógł zostać uznany za przeprowadzony (tzw.Podstawowe kategorie dowodów w sensie czynnościowym: • Zeznania świadków • Przesłuchanie stron • Opinia biegłych • Dokumenty • Oględziny Jako dowód można wykorzystać w zasadzie każda osobę. • 42 . • Współcześnie zasada swobodnej oceny dowodów funkcjonuje w dwóch wariantach: zasady swobodnej i niekontrolowanej oceny dowodów – funkcjonuje tam. które określają kryteria jakie muszą być spełnione by organ stosujący prawo mógł uznać dane twierdzenie z udowodnione. rzecz lub inny środek dowodowy na podstawie której uzyskać można wiarygodną informację. zasady nauki i techniki c. Istnieją normy prawne określające w sposób wiążący. zasady swobodnej i kontrolowanej oceny dowodów – przewidują kontrole ustaleń faktycznych przez sądy wyższe oraz nakładają na sąd obowiązek uzasadnienia swojej decyzji w kwestiach faktycznych. legalne dyrektywy dowodowe). Historycznie wyróżniamy dwie podstawowe zasady oceny dowodów: • Zasada legalnej oceny dowodów • Zasada swobodnej oceny dowodów Proces rzymski był oparty na zasadzie swobodnej oceny dowodów i stopniowo ewoluował w kierunku legalnej oceny dowodów. zasady logiki b.

Rola sądu jest całkowicie bierna i ogranicza się do wydania wyroku oraz pieczy nad tym by przestrzegano przepisów prawa. zmiany powództwa czy też aktu oskarżenia (zasada dyspozycyjności) 43 . powództwem. Dwie formy postępowania procesowego: 1) Forma kontradyktoryjna – proces jest zorganizowany w formie sporu stron przed bezstronnym sądem. bo po ich upływie strona traci prawo do ich wniesienia. o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. iż zasługuje on na surowszą karę. C. związane z tajemnicą narady sędziowskiej. Zakazy dowodowe – służą przede wszystkim ochronie podstawowych praw i wolności obywatelskich. Zakazy dowodu określonych faktów np. zeznania lub oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. z którymi nie wystąpiły strony. pozwany – ten przeciwko ta skarga została skierowana. B. nie może orzekać ponad te żądania i jest związany wnioskami stron co do cofnięcia. „nie wolno przesłuchiwać jako świadków: a. b. gdy informacje uzyskano stosując przymus fizyczny lub psychiczny (tortury. gdy od orzeczenia nie przysługuje środek odwoławczy staje się ono prawomocne formalnie i niepodważalne. tajnością wyborów do ciał przedstawicielskich. proces nie może być wszczęty z urzędu. Przywileje dowodowe – prawo do nie udzielania informacji (prawo odmowy zeznań). Domniemania prawne II.Problem ustalenia prawdy w procesie Reguły. a nawet podstęp). uznania. V. Zakazy stosowania określonych środków dowodowych np. Obrońcy co do faktów. Zakazy stosowania określonych metod dowodowych np. Strony w postępowaniu karnym to oskarżony i oskarżyciel. Trzy podstawowe kategorie zakazów dowodowych: A. • Sąd nie może z urzędu uwzględnić żadnych roszczeń. iż jest oparte na błędnych ustaleniach faktycznych. strony są wyłącznymi dysponentami całego procesu. środki odwoławcze muszą być składane w przewidzianym terminie. wyjaśnienia. Strony decydują o tym czy: • Wszcząć proces czy też nie – zasada skarbowości. nawet gdyby ustalenia sądu I instancji były błędne. przez sąd. Formy procesu Strony w postępowaniu cywilnym to powód – ten. Zasada formalizmu procesowego – czynności procesowe muszą być dokonywane w określonej formie. nawet gdyby okazało się. IV. który wystąpił lub na rzecz którego wystąpiono ze skargą. zasady i instytucje ograniczające poznanie prawdy w postępowaniu: I. Zakaz informatinis In peius – jeżeli środka odwoławczego nie wniesiono na niekorzyść oskarżonego to zasadniczo nie można zmienić wyroku na jego niekorzyść nawet gdyby okazało się. Duchownego co do faktów. Zasada res iudicata pro veritate habetur – z chwilą. o których dowiedział się przy spowiedzi”. oraz określone środki chemiczne lub techniczne. groźby. ani przez innego przedstawiciela władzy publicznej. III.

która go powołała. 2) Forma inkwizycyjna – stanowi przeciwieństwo formy kontradyktorycznej. a wyłącznie uchyla zaskarżone orzeczenie (o. iż świadek jest słuchany przez stronę. może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpatrzenia lub orzec co do istoty sprawy. Sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy. które uznaje on za niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. nie orzeka co do istoty sprawy. obejmuje prowadzenie postępowania dowodowego. a postępowanie jest prowadzone z urzędu przez sąd. Współcześnie nie spotyka się z czystymi formami kontradyktoryjnymi czy inkwizycyjnymi. a następnie przez jej przeciwnika starającego się podważyć jego wiarygodność.Sąd jest związany wnioskami dowodowymi stron. Podstawą tego postępowania może być błąd co do prawa (error iuris) – sąd błędnie zastosował prawo lub dokonał błędnej jej wykładni. prokurator) • Sąd może uwzględniać roszczenia czy żądania nie zgłoszone przez strony i nie jest w tym zakresie związany ich wnioskami • Sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi stron. Postępowanie odwoławcze jest elementem demokratycznego porządku prawnego. a wypuścić ją dopiero przy ogłaszaniu wyroku. Postępowanie rewizyjne obejmuje ustalenia prawne i faktyczne. błędna ocena materiału dowodowego.78 konstytucji). Strony a nie sąd powołują i przesłuchują świadków oraz prowadzą inne dowody. błąd co do faktu (error facti) – nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. 3 podstawowe kategorie środków odwoławczych: • Kasacje • Rewizje • Apelacje Kontroli kasacyjnej podlegają wyłącznie ustalenia prawne. w szczególności : • Postępowanie jest wszczynane przez sąd lub organ władzy publicznej (np. Sąd kasacyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. może uwzględniać fakty i dowody niezawnioskowane przez strony i zasadniczo prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu. Duże znaczenie w tym procesie ma instytucja „krzyżowego ognia pytań” (cross – examination) polegająca na ty. Proces anglosaski jest bliższy ideałowi formy kontradyktorycznej niż proces kontynentalny. Postępowanie apelacyjne obejmuje ustalenia faktyczne i prawne. nie może uwzględniać żadnych faktów ani dowodów na które nie powołały się strony oraz nie może prowadzić postępowania dowodowego z urzędu. 44 • . to ze względu na znacznie silniejszą obecność pierwiastka publicznego w tym pierwszym. rola stron ogranicza się do przekazywania sądowi informacji. jest to powtórzenie przed postępowania sądem niższym. kasatoryjne) i przekazuje sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpoznania. proces ma zwykle strukturę mieszaną. Sąd rewizyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. Więcej elementów inkwizycyjnych występuje w procesie karnym niż w cywilnym. Funkcję sędziego w procesie anglosaskim określa twierdzenie – przed rozpoczęciem procesu sędzia powinien nabrać do ust święconej wody. Tutaj proces nie jest zorganizowany w formie sporu stron. Postępowanie odwoławcze Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art.

Odróżnienie środków odwoławczych od orzeczeń nieprawomocnych (zwykłe środki odwoławcze) i orzeczeń prawomocnych (nadzwyczajne środki odwoławcze). Kwestionowanie orzeczeń prawomocnych jest dużo bardziej ograniczone i odnosi się do wyjątkowo poważnych naruszeń prawa. W sprawach cywilnych przyjęto model postępowania trójinstancyjnego. upływ czasu. np. wydanie wyroku sądowego czy uchwalenie konstytucji. Od każdego orzeczenia nieprawomocnego co do meritum sprawy sądu I instancji przysługuje środek odwoławczy. czyli zdarzenie wywołujące jakieś skutki prawne. zwykłym środkiem odwoławczym jest apelacja. Obejmuje działania takie jak: płacenie podatku. Przepisy prawne nakładają na nas obowiązki. oddanie długu jak i zaniechania (nieudzielanie pomocy. Zwykłymi środkami odwoławczymi jest: • apelacja – od orzeczeń sądów I instancji • kasacja – od orzeczeń II instancji Nadzwyczajnym środkiem odwoławczym w sprawach cywilnych jest wznowienie postępowania. System polski 1. ale je z mocy prawa wywołują. urodzenie. Skargę o wznowienie postępowania rozpatrują sądy okręgowe i apelacyjne. wymierzenie mandatu. które zmierzają do wywołania skutków prawnych. Działania – kategoria faktów prawnych zależnych od woli człowieka – ludzkie zachowanie. Zdarzenie prawne – kategoria faktów prawnych niezależnych od woli człowieka np. klęska żywiołowa. popełnienie przestępstwa. które podejmujemy by wywołać skutki prawne. ustanie bądź zmianę treści stosunku prawnego. Może przybrać formę stosunku faktycznego (uświadamianego sobie przez strony. sądy powszechne • rejonowe • okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroku sądu rejonowego • apelacyjne – apelacje od wyroku sądu okręgowego jako sądu I instancji • sąd najwyższy – sprawuje nadzór judykacyjny przed sądami powszechnymi. ex delicto). zawarcie umowy. łożenie rodziców na utrzymanie dzieci) i stosunku czysto normatywnego. non excusat). Stosunki prawne mogą mieć charakter dwustronny (małżeństwo) lub wielostronny (spółka). niezapłacenie podatku. Elementy stosunku prawnego: • fakty prawne – każde zdarzenie powodujące powstanie. Akty prawne – działania. natomiast nadzwyczajnym jest kasacja i wznowienie postępowania. Odwołuje się do tego szczególnie prawo cywilne. a fakt. Kategoria działań obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę ludzkich zachowań jak: zawarcie umowy. zawarcie umowy. że nie wiemy o ich treści nie zwalnia nas od odpowiedzialności (ignoratia iuris nocet. np. Czyny – działania. śmierć. W sprawach karnych przyjęto model dwuinstancyjny. Dzielą się na: zgodne z prawem = fakty prawne (wywołują skutki prawne) i czyny niezgodne z prawem = czyny niedozwolone (delikty cywilne – odpowiedzialność. nieoddanie długu). rozpatruje kasacje. tetycznego (nie uświadamianego sobie przez strony). 45 . XII STOSUNEK PRAWNY Stosunek prawny – to stosunek społeczny uregulowany przez normę prawną.

Stopnie winy: 1. Rodzaje zdolności do czynności prawnych: • brak zdolności do czynności prawnych – osoby poniżej 13 roku życia. Czynami niezgodnymi z prawem są: wyrządzenie szkody – nie wykonanie lub nie należyte wykonanie zobowiązania (kodeks cywilny). zaburzenia psychiczne. mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć. Można ją scharakteryzować przez zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej. karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc). czynności prawne – oświadczenie woli przynajmniej jednej strony. przyjęcie lub odrzucenie spadku. ubezwłasnowolnieni całkowicie. umowy. akty tworzenia prawa 2. pijaństwo.). akty stosowania prawa • akty konstytutywne – akty tworzące nowy stan prawny. wina umyślna – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewidując zamiar jego popełnienia na to się godzi (zamiar wynikowy). Czynności dokonane przez osoby nie mające zdolności do czynności prawnych są nieważne. narkomania. • akty deklaratoryjne – akty potwierdzające istniejący stan prawny. • wielostronne – np. jeżeli wykluczają możliwość kierowania swoim postępowaniem. wykroczenia. nabywa się ją z chwilą urodzenia. • dwustronne – np. Podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego może być choroba psychiczna. porzucenie rzeczy. wyrok ustalający treść umowy 3. jednak prawa i zobowiązania majątkowe nabywa gdy się urodzi żywe. ale go popełnia na skutek nie zachowania należytej staranności. 2. W prawie konstytucyjnym i administracyjnym podmiotami prawa są obywatele i organy państwa. organizacje międzynarod. występek – z obu jeżeli przepis prawny taką możliwość przewiduje. Zdolność prawną ma także dziecko poczęte (nasciturus). i częściowo osoby fizyczne. czy jest ona ubezwłasnowolniona. Zdolność do czynności prawnej osoby fizycznej zależy od wieku oraz od tego. np. • jednostronne – np. organizacje. a traci z chwilą śmierci. np. W prawie międzynarodowym publicznym podmiotami są państwa. wyrok rozwodowy. zmierzające do wywołania skutków prawnych. • 46 .Akty prawne: 1. umowy. W prawie cywilnym – osoby fizyczne i prawne). grupy ludzkie. itd. W prawie procesowym – sąd i strony procesowe (powód. Osobą fizyczną – jest każdy człowiek od urodzenia do śmierci. Zbrodnie popełnia się umyślnie. jest zdolnością stopniowalną. niedorozwój umysłowy. podmioty stosunku prawnego – mogą nimi być jednostki. wina nieumyślna – sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. testament. Zdolność do czynności prawnych – zdolność do nabywania praw i obowiązków za pośrednictwem własnych działań. Zdolność prawna – zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. przestępstwa: zbrodnie (czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą) i występki (czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych. pozwany.

stowarzyszenia. pieniądze jako miernik wartości. której potrzebna jest pomoc do prowadzenia własnych spraw (kuratela).. Organ osoby prawnej – osoba lub osoby mogące działać w imieniu osoby prawnej (zaciągać zobowiązania i nabywać uprawnienia). nie są uważane przez prawników za rzeczy. papiery wartościowe). banki. superficies solo cedit – to co znajduje się na gruncie stanowi jego część składową i nie może stanowić odrębnego przedmiotu własności. naukowe.  inne przedmioty materialne – ciecze. decydują oni o jej działalności i przez składki czy udziały tworzą majątek korporacji. fundator – osoba. którym odpowiada za swoje zobowiązania. itd. przedmiot stosunku prawnego – mogą być:  rzeczy – przedmioty materialne o ruchome o nieruchome = nieruchomości – grunty. fundacje. Osoba prawna – każda jednostka organizacyjna z przyznaną zdolnością prawną. dobre imię.. stowarzyszenia). może nabywać prawa i obowiązki we własnym imieniu niezależnie od osób fizycznych.  inne osoby prawne – jednostki samorządu terytorialnego. • pełna zdolności do czynności prawnych – osoby. Inny podział:  korporacje – substratem korporacji są ludzie związani przez członkostwo. Może mieć niezależny od osób fizycznych majątek. • • 47 . części budynków. jednakże tylko osobę pełnoletnią. która wyposaża fundację w majątek i określa sposób i cele jej działania. Mogą samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych. Osoba prawna nie może być podmiotem praw i obowiązków specyficznych dla osób fizycznych.ograniczona zdolności do czynności prawnych – osoby od 13 do 18 roku życia oraz ubezwłasnowolnione częściowo. zalicza się tu również przedsiębiorstwa. banki. spółki handlowe. Realizuje zdolność prawną za pośrednictwem swoich organów.  państwowe osoby prawne – np. Różnicą między ruchomościami i nieruchomościami jest to iż umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Kategorie osób prawnych:  skarb państwa – państwo występujące jako podmiot stosunków cywilno – prawnych. szkoły wyższe. przedsiębiorstwa państwowe. banki. korporacje mogą realizować cele gospodarcze (spółdzielnie. itd. które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione. gdyż nie posiadają dostatecznie zindywidualizowanej i wyodrębnionej postaci. spółki handlowe) i pozagospodarcze (partie polityczne. budynki.  fundacje – substratem fundacji jest określony majątek. muzea. gazy i kopaliny. Ubezwłasnowolnić częściowo osobę można z tych samych powodów co całkowicie. które wchodzą w jej skład.  przedmioty niematerialne – zalicza się dobra o charakterze intelektualnym (utwory artystyczne. partie polityczne. dobra osobiste – godność człowieka.

a druga jest zobowiązana do czegoś. Inny podział uprawnień: 1. która narusza dane uprawnienia. że jedna ze stron może czegoś żądać. uprawnienia in rem publicam – uprawnienia przysługujące adresatowi normy prawnej wyłącznie wobec państwa. c. Zezwolenia (dozwolenia) – nie są sprzężone z obowiązkami. Z analitycznego punktu widzenia uprawnienia i obowiązki scharakteryzować można jako dwa odrębne rodzaje modalności normatywnej. Klasyfikacja uprawnień według W. one tworzą między stronami więź prawną (vinculum iuris) Więź prawna polega na tym. Kategorie uprawnień: a.obowiązki są z reguły sprzężone z sankcjami. „ma prawo”. do prywatności. Takie obowiązki sprzężone z sankcjami nazywa się obowiązkami doskonałymi. uprawnienia in rem – uprawnienia skuteczne wobec każdej osoby (erga omnes). które nie są sprzężone z sankcjami. b. które są ustanawiane w interesie jednostki. • zachowania się treść stosunku prawnego – uprawnienia i obowiązki tego stosunku. ciężar dowodu. • Kompetencje – uprawnienia do tworzenia uprawnień lub obowiązków na rzecz innych osób. Uprawnienia negatywne – korelatywnie sprzężony z zakazem po stronie jednego pomiotów. by zachowała się w określony sposób – by spełniła swój obowiązek. „jest dozwolone”. Dzieli się je na obowiązki pozytywne (nakazy) i negatywne (zakazy). Obowiązki ograniczają sferę wolności adresata normy prawnej. „zezwala się”. uprawnienia in personam – uprawnienie wobec konkretnej osoby. Z obowiązkami nie doskonałymi spotykamy się często w przypadkach praw socjalnych. bo wówczas zwykle wynikające z tych praw obowiązki organów państwowych nie są zabezpieczone żadną sankcją. Stwierdzenie. którą wiążą i dlatego nie trzeba ich sankcjonować (ciężary). Są to obowiązki. 2. Uprawnienia wyraża się w tekstach prawnych za pośrednictwem zwrotu: „wolno”. Prawa podmiotowe – szczególnie istotne kompleksy uprawnień prostych. są skuteczne tylko miedzy stronami (in partes) określonego stosunku prawnego. „może”. Roszczenie – domaganie się od określonej osoby. gdy nie implikują żadnych roszczeń po stronie adresatów tych praw. Ciężary odgrywają szczególną rolę w prawie procesowym np. np. Zezwolenia są uprawnieniami do własnych zachowań. by podmiot podjął określone działanie. o Złożone – kompleksy uprawnień prostych. że jakiś czyn nie jest zakazany i nakazany. 3. 48 . do obrony. Obowiązkami niedoskonałymi są natomiast te obowiązki. Hochfelda: • Roszczenia • Wolności – odpowiedniki zezwoleń. Uprawnienia mogą być: o Proste – uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy lub uprawnienie wierzyciela pożądania by dłużnik spełnił świadczenie. prawo własności. Uprawnienia pozytywne – korelatywnie sprzężone z nakazem.

ze jakiś podmiot jest wyłączony spod kompetencji określonego organu. 49 .• Immunitety – uprawnienia sprowadzające się do tego. Jest to forma przywileju dla wyróżnionej grupy osób.

ekonomiczne. Współcześnie zasada państwa prawa stanowi fundament wszystkich demokratycznych i liberalnych państw. Zakres podmiotowy zasady praworządności: I.prawo spełnia warunki formalne oraz określone warunki materialne. wolność słowa i wolność zrzeszania się oraz związane z tymi wolnościami wolności polityczne i religijne. Zasada praworządności kształtowała się w toku XVIII i XIX wieku w Niemczech i Anglii. do pokoju. Drugi pogląd – odnosi zasadę praworządności nie tylko do działań państwa. prawo do opieki socjalnej i zdrowotnej. Prawa III generacji to prawa poszczególnych jednostek ludzkich. bo zobowiązują organy i służby państwowe do zapewnienia obywatelom określonych usługi świadczeń. Istota praw wolnościowych polega na ochronie pewnych sfer ludzkiego życia i aktywności przed ingerencją państwa i osób trzecich. Wspólna jest też zasada. 50 . a nie na kaprysie rządzących (government of law. do czystego środowiska. ponieważ z ich istnieniem wiąże się zakaz ingerencji osób trzecich w sferę chronioną przez prawo. w którym te podmioty rzeczywiście podporządkowują się obowiązkowi przestrzegania prawa tak jak go ujmuje zasada praworządności. sumienia i wolność wyznania (prawa I generacji). odnoszącą się do sposobu sprawowania władzy. Prawa socjalne mają charakter pozytywne. że w państwie praworządnym obywatelowi jest wolno to wszystko. Przeczytać rozdział do końca. ale także do zachowań obywateli (szerokie pojmowanie zasady praworządności). a nawet cała społeczność międzynarodowa. a zwłaszcza wolność przekonań. prawo własności. że sprawowanie władzy musi się opierać na regułach prawa. językowe. Zasada praworządności formalnej – praworządność to obowiązek przestrzegania prawa bez względu na jego treść. Tutaj zalicza się: prawo do życia. II. organom państwa natomiast to tylko na co im prawo wyraźnie zezwala. religijne. prawo do wypoczynku i mieszkania. prawa całych grup – narody. Należa tutaj prawa: prawo do samostanowienia. Nie jest warunkiem praworządności formalnej słuszność i racjonalność prawa. w Anglii rządów prawa (The rule of law). prawo do pomocy humanitarnej. W Niemczech przyjęła postać idei państwa prawa (Rechtsstaat). jest to również stan faktyczny. XIII PAŃSTWO PRAWA Praworządność – zobowiązuje określone kategorie podmiotów do przestrzegania prawa. które zagwarantują słuszność i racjonalność prawa. Pierwszy pogląd – zasada odnosi się wyłącznie do działań organów państwa (wąskie działanie zasady praworządności). Zasada praworządności materialnej.Kategorie doniosłych uprawnień nazywa się prawami i wolnościami człowieka i obywatela. czego mu prawo nie zabrania. Wspólne dla idei państwa prawa i rządów prawa jest przekonanie. do nauki. not of men). prawa do zachowania wspólnego dziedzictwa biologicznego i kulturowego. zwolennicy uważają ją za zasadę ustrojowa. Prawa II generacji to prawa socjalne. Nazywa się je również prawami negatywnymi. kulturalne: prawo do pracy. mniejszości etniczne.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful