Wstęp do prawoznawstwa

:
I Charakterystyka nauk prawnych:
Nauka: • interpretacja pragmatyczna – uczenie się, zdobywanie wiedzy • interpretacja pragmatyczna – rezultat procesu zdobywania wiedzy, pewien zespół twierdzeń spełniających określone kryteria Klasyfikacja nauk: • nauki społeczne i przyrodnicze – różnią się przedmiotem badań (społeczeństwo, przyroda) • nauki teoretyczne (nauki, których zadaniem jest opisywanie i wyjaśnianie procesów i zjawisk. Poszukują odpowiedzi na pytania „jak jest?” Np. historia, socjologia, ekonomia, fizyka i biologia) Są to nauki deskryptywne. Praktyczne – ich celem jest formułowanie uzasadnianie różnego rodzaju norm, dyrektyw, ocen i wzorów zachowania. Pyt. „jak być powinno?”, ściślej „jak powinniśmy się zachować?” Np. nauki inżynieryjne, medyczne, etyka normatywna, gramatyka. Nauki normatywne. • Nauki empiryczne – uzasadniają swoje twierdzenia odwołując się do szeroko rozumianego doświadczenia (obserwacji, eksperymentu). Np. fizyka, geogr., socjolog, psycholog, Formalne – brak odwołań do doświadczenia, uzasadnianie twierdzeń (dowodzenie) polega na wyprowadzaniu twierdz w oparciu o reguły inferencyjne (wnioskowania) z innych twierdzeń przy czym niektóre z ostatnich przyjmuje się bez dowodu (aksjomaty). Np. matematyka, logika formalna Nauki prawne należą do grupy nauk społecznych i podejmują zagadnienia charakterystyczne zarówno dla nauk teoretycznych, jak i praktycznych oraz jak dla empirycznych i formalnych. Nauki prawne – grupa nauk społ., których przedmiotem badawczym jest analiza norm prawnych i szeroko rozumianych instytucji polityczno – prawnych. Podział nauk prawnych: • Filozoficzne • Pozytywne o prawie o Systematyczne o Historyczne Trzy podstawowe typy n. prawnych nauczane na uniwersytetach: • Filozofii (teorii) prawa • Szczegółowym naukom o prawie (dogmatyka prawnicza) • Naukom historyczno – prawnym Metody analizy prawa: • Językowo – logiczne (wyjaśnianie, interpretowanie i porządkowanie przepisów prawnych) • Socjologiczne (socjologia empiryczna – badania ankietowe, wywiad, wnioskowania statystyczne, bad. panelowe i obserwacja uczestnicząca) • Psychologiczne (ustalanie poczytalności sprawcy, resocjalizacja

1

Logika: • Formalna – sformalizowane rachunki o L. klasyczna – rachunek zdań, nazw, kwantyfikatorów o L. deontyczna – rachunek logiczny zajmujący się operacjami na zdaniach, w których występują zdania normatywne Np. jest nakazane, dozwolone itp. • Nieformalna (teoria argumentacji) – przytaczanie argumentów na rzecz (arg. pro) i przeciwko określonej tezie (arg. contra).

II Pojęcie prawa i jego funkcje:
Prawo (realizm prawniczy) • zbiór przepisów prawnych zawartych w tekstach prawnych (prawo w książkach), • zbiór decyzji faktycznie podejmowanych przez sędziów i urzędników (prawo w działaniu), • prawo to pewne przeżycie psychiczne człowieka (L. Petrażycki), • zbiór norm słusznych, które wynikają z tak lub inaczej rozumianej natury człowieka (prawo natury) Prawo (pozytywistycznie, J. Austin – teoria imperatywu) – rozkaz suwerennej władzy państwowej skierowany do obywatela pod groźbą zastosowania przymusu. Prawo i moralność to dwa różne i niezależne od siebie porządki normatywne. Wg tej teorii elementami konstytutywnymi prawa są: • rozkaz • suwerenność władzy • obowiązek wykonania • sankcja przymusu Nieodłącznym elementem prawa jest fakt, że na straży jego norm stoi przymus państwowy. Współczesny pozytywizm – H. L. A. Hart – prawo nie da się jednoznacznie zdefiniować, gdyż obejmuje normy różnego rodzaju (prawo stanowione i zwyczajowe, wewnętrzne i międzynarodowe publiczne, karne i cywilne). Prawo – „ zbiór norm ogólnych pochodzących od organów państwa, na których straży stoi przymus państwowy. Prawo, państwo i przymus – nierozerwalny trójkąt dla pozytywistów. Prawo natury – katolicka koncepcja, św. Augustyn i św. Tomasz. Koncepcja laicka L. Fuller. Obok prawa pozytywnego, którego źródłem są akty władzy państwowej, istnieje jeszcze prawo natury, którego ostatecznym źródłem jest albo bóg (doktryna katolicka)albo właściwości natury człowieka (Grocjusz Hobes Locke) lub zasady współżycia w społeczeństwie L. Fuller. Lex – normy zawarte w tekstach prawnych ( ustawach, aktach podstawowych i precedensach) Ius – normy zawarte w tekstach prawnych, zasady sprawiedliwości czy moralności politycznej, które uważa za wiążące nawet wtedy gdy nie zostały zapisane w żadnym tekście prawnym. Dla pozytywistów prawo = Lex Dla nie pozytywistów prawo = Ius Prawo przedmiotowe to prawo pozytywne – ogół aktów normatywnych obowiązujących w danym państwie. Prawo podmiotowe to ogół uprawnień, które na różnych zasadach przypisujemy jednostce. Pozytywiści – jednostka nie może mieć żadnych innych uprawnień poza tymi, które przyznało jej państwo.

2

Nie pozytywiści – kategoria prawa podmiotowego jest pierwotna wobec prawa przedmiotowego – jednostka ma pewne prawa bez względu na to czy państwo gotowe jest je uznać czy też nie. Prawo wewnętrzne a międzynarodowe publiczne: Prawo wewnętrzne – reguluje stosunki wew. na terytorium danego państwa, Prawo międzynarodowe publiczne (prawo traktatowe) – normuje stosunki między państwami, mniejsza skuteczność, Prawo międzynarodowe Podmioty prawa Państwa, organizacje międzynarodowe (ONZ, NATO), w kontekście niektórych traktatów – osoby fizyczne Źródła Kreowane jednostronnie Powstają w drodze umów dwustronnych przez organy państwowe lub wielostronnych (konwencje lub (ustawy, precedensy sądowe) traktaty) Sankcje Przymus Dobrowolne i wzajemne wykonywanie przyjętych zobowiązań; w szczególnych przypadkach sankcje gosp., użycie sił zbrojnych Pierwszeństwo prawa międzynarodowego nad prawem wewnętrznym – w razie konfliktu normy prawa wewnętrznego z normą prawa międzynarodowego ta ostatnia przeważa. Normy prawa międzynarodowego wywierają bezpośredni skutek w stosunkach wewnętrznych. Prawo międzynarodowe prywatne – gałąź prawa wewnętrznego, ma charakter kolizyjny, normuje stosunki prawne ( gł. cywilno – prawne, w których występuje element obcy), określenie jakie prawo będzie właściwe dla wszelkich roszczeń wynikających ze stosunków tego typu. Funkcje prawa: • kontroli zachowań (regulacja zachowań) o normatywne – normy oddziałują na zachowanie, działają przez ludzką świadomość, norma nie może wpływać na nasze zachowanie jeżeli nie znamy jej treści o pozanormatywne – oddziaływania poprzez odpowiednie kształtowanie sytuacji fizycznych (bariery, pola minowe, infrastruktury – drogi, linie elektryczne, telefoniczne, systemowe – zwiększenie popytu, inflacji, przyjęcie określonej struktury administracyjnej), środki pozanormatywne mogą wpływać na nas bez naszej wiedzy Podstawowa funkcja normy – takie wpływanie na zachowanie by podejmowane działanie było pożądane przez normodawce powstrzymywanie się od działań niepożądanych Sankcja – dolegliwość, która poniesie adresat normy na wypadek niestosowania się do normy. Gratyfikacja – nagroda, która otrzyma w sytuacji zachowania się zgodnie z normą. N. Bobbio – podział systemów: o represyjne – operują zakazami i sankcjami, nastawione na ochronę porządku i bezpieczeństwa o promocyjne – odwołują się do nakazów i nagród, ich zadaniem jest realizacja programów społecznych (rozwój gospodarczy, opieka socjalna) • rozdziału dóbr i ciężarów – rozdzielanie dóbr, ciężarów, uprawnień, obowiązków między członków danego społeczeństwa Prawo wewnętrzne Osoby fizyczne, prawne, instytucje

3

Sprawiedliwość (wg J. Rawls) – podstawowa cnota instytucji społecznych, najważniejsza cnota prawa. Zasada sprawiedliwości formalnej (reguła równej miary) – osoby, sytuacje, stany rzeczy, które są pod istotnymi względami podobne powinny byś traktowane podobnie. Reguły sprawiedliwości materialnej: o reguły sprawiedliwości dystrybutywnej (rozdzielczej)  każdemu stosownie do pracy  każdemu stosownie do potrzeb  każdemu do zasług  każdemu stosownie do pozycji społecznej  każdemu to samo (elitarystyczna) – skrajna interpretacja Żaden system prawa nie może się bez tych reguł obejść. o reguły sprawiedliwości komutatywnej (wymiennej) Standardy sprawiedliwości proceduralnej (reguły): o zasada bezstronności i niezawisłości sądu, o równości stron o prawo do obrony • regulacji konfliktów Konflikt – sytuacja w której jedna ze stron występuje z żądaniami, roszczeniami, twierdzeniami, które druga strona kwestionuje. Rodzaje konfliktów: 1. ze wzgl. na strony: o dwubiegunowe – 2 strony o wielobiegunowe – więcej stron 2. ze wzgl. na rodzaj strony: o indywidualne o kolektywne Metody rozwiązywania konfliktów: o tryb kontraktowy (bezpośrednia metoda regulacji konfliktów) – same strony rozwiązują konflikt, autonomia stron (decydują o zasadach, procedurze rozwiązania sporu), dobrowolne porozumienie – umowa (konsensus) o mediacyjno – koncyliacyjny ( mediator, koncyliator – pomocnik i Pośrednia metoda doradca stron, nie ma uprawnień władczych), pełna autonomia co regulacji do wyboru mediatora, a także co do procedury prowadzenia konfliktów rokowań oraz zasad rozwiązywania konfliktu biorą udział os. o arbitrażowy – strony mają wpływ na wybór arbitra, procedury trzecie rokowań oraz zasady rozwiązania sporu lecz decyzja arbitra ma charakter władczy i jest wiążąca dla stron oraz może być przymusowo wyegzekwowana o adjudykacyjny – postępowanie wg określonych procedur i zasad, strony nie mają wpływu na wybór adudykatora,

4

III Prawo a moralność:
Innymi systemami normatywnymi, za pomocą których poddaje się kontroli zachowanie człowieka jest: • Religia • Obyczaj • Moralność itp. Etos – ogół norm społecznych, regulujących zachowania członków danego społeczeństwa; skomplikowany układ relacji między różnymi systemami normatywnymi. Moralność – obejmuje te normy społeczne, które kwalifikują zachowania jako dobre lub złe, słuszne lub niesłuszne. PRAWO (norma prawna) Stopień formalizacji i instytucjonalizacji b. sformalizowane i zinstytucjonalizowane; specjale procedury tworzenia i stosowania norm, skomplikowane układy instytucji i procedur (parlament, administracja, sądy, więzienia); może być tworzone, zmieniane i uchylane; Normy p są bardziej precyzyjne i określone. Uzasadnienie tetyczne – źródłem jest akt władzy kompetentnego organu państwowego (ustawa-sejm, rozporządzenie - rada ministrów); MORALNŚĆ (norma moralna) System niesformalizowany i niezinstytucjonalizowany; brak możliwości zmian; proces powstawania norm moralnych – spontaniczny; nie podlega dekretowaniu; bardzo ogólne wskazania; Uzasadnienie aksjologiczne; zaczyna obowiązywać, gdy upowszechni się przekonanie, że określone zachowanie jest dobre (złe), słuszne (niesłuszne), w związku z tym norma moralna określa sposób zachowania; źródło – spontanicznie rozwijające się oceny, oparte o aprobatę społeczną; Niesproceduralizowane i wyczerpują się w różnego rodzaju aktach społ. potępienia i dezaprobaty; sankcje rozsiane Odpowiedzialność doxatyczna – odpowiedzialność za motywy, intencje i przekonania (nie życz bliźniemu co tobie nie miłe) Osoby fizyczne Nie jest strukturalnie powiązana z państwem;

Obowiązywanie norm

Sankcje

Przedmiot regulacji

sformalizowane i zinstytucjonalizowane, wymierzane przez specjalne organy sądy, w specjalnym trybie (proces), po zastosowaniu procedury; sankcje skupione Zewnętrzne zachowania ludzi; wina – podstawowa forma odpowiedzialności prawnej;

Podmioty Stosunek do państwa

Osoby fizyczne; organizacje, instytucje (osoby prawne) Strukturalnie powiązane z państwem; organy państw. tworzą, zmieniają i uchylają normy prawne;

5

o równouprawnienie kobiet). Nie pozytywiści – dowodzą. Związek prawa i moralności – prawo powinno respektować wartości moralne. że też pozytywistów pozwala wprowadzać akty barbarzyństwa jeśli zatwierdzono je prawnie. iż prawo powinno respektować przekonania moralne większości społeczeństwa) • Walidacyjne – jak niezgodność prawa z normami moralnymi wpływa na obowiązywanie norm prawnych. zasada współżycia społecznego (stosunki międzyludzkie). inne klauzule generalne (przepisy) – do ustalonych zwyczajów. • Funkcjonalne – jak normy moralne wpływają na treść norm prawnych i odwrotnie (jak prawo wpływa na treść przekonań moralnych) str. szczególne okrucieństwo. dwa różne i niezależne systemy normatywne. wierność małżeńska itd. należytej staranności. a nie reguluje prawo. np. które odsyłają do ogólnych standardów postępowania czy oceny określonych zachowań. uszkodzenia ciała. niesprawiedliwość prawa nie ma wpływu na jego obowiązywanie – (Dura Lex sed Lex) jeśli prawidłowo je ustanowiono i nie uchylono. dobra wiara. klauzury generalne – przepisy. Formuła Radbrucha – jeżeli norma prawna w sposób wyjątkowo rażący narusza elementarne normy moralne. – gosp. zasad. wzajemna pomoc. (spór pozytywistów z nie pozytywistami) Pozytywiści – rozdział prawa i moralności. które reguluje moralność. religijna.Relacje między prawem a moralnością: • Przedmiotowe – jaki zachodzi stosunek regulacji między prawem a moralnością: o Prawo to minimum moralności – zakres czynów regulowanych przez prawo mieści się w zakresie czynów regulowanych przez moralność. powszechnie akceptowane reguły moralności publicznej. niskie pobudki. społeczno – gospodarczego przeznaczenia prawa. Prawo – istotny czynnik aktywnie kształtujący przekonania moralne (walka z nietolerancją. to tym samym traci ona moc obowiązującą i ani organy państwowe nie są zobowiązane do jej stosowania. dyskryminacją rasową. a nie przez moralność oraz zachowania regulowane i przez prawo i przez moralność. Sfera regulacji wspólna dla prawa i moralności obejmująca sytuację:  gdzie prawo i moralność regulują zachowania tak samo – sfera regulacji zbieżnej  gdzie regulują zachowania odmiennie – sfera regulacji rozbieżnej (gdy dochodzi do zbiegu tych systemów uważa się. w razie braku szanowania prawo może przestać obowiązywać. Prawo jest stanowione zgodnie z wolą społeczną. kradzieży) o Przepisy odsyłające – odsyłają do innych przepisów. ani obywatele do jej przestrzegania. o Krzyżowanie się moralności i prawa – istnieją takie zachowania. 6 . reguł. rażąca niewdzięczność. formuła pozytywistyczna gwarantuje poczucie pewności i bezpieczeństwa. interesu społ. o Terminy wartościujące – wartości np.50 Techniki włączania wartości moralnych:  Bezpośrednia inkorporacja – pewne normy moralne stają się z woli prawodawcy normami prawnymi (zakaz zabójstwa. regulowane wyłącznie przez prawo. każdy czyn uregulowany przez prawo ma odpowiednik w regulacji moralnej.

którym można przypisać wartość prawdy lub fałszu np. która w najprostszym przypadku musi odpowiadać wyczerpująco na przynajmniej dwa pytania:  Kto i w jakich okolicznościach?  Jak powinien się zachować?  Jakie będą konsekwencje? (nie musi być w normie) Rekonstruuje się je z przepisów prawnych.  Sankcję (S) – element normy. że są prawdziwe lub fałszywe. Możemy o nich powiedzieć iż są słuszne lub nie słuszne. Normy nie mają charakteru opisowego (deskryptywnego). 7 .) Przepis prawny może pokrywać się z normą prawną jeśli znajdziemy w nim wszystkie elementy normy prawnej. Podstawową funkcją normy jest sformułowanie określonej dyrektywy postępowania. Jeden przepis prawny jest elementem wielu różnych norm prawnych (przepisy o obronie koniecznej i stanie najwyższej konieczności stosują się do wielu różnych przestępstw o których mówi k. mianowanie i odwołanie kogoś ze stanowiska.k. ustępów. 59 i 60) Wszystkie koncepcje budowy normy prawnej posiadają te same elementy:  Hipotezę (H) – określa adresata normy oraz okoliczności. zawarcie umowy. małżeństwa. Hipoteza określa zakres zastosowania normy. punktów. lecz na pytanie „jak być powinno” – jak ktoś powinien się zachować. dyrektywy (normy techniczne „jeżeli chcesz doprowadzić wodę do wrzenia to powinieneś ją podgrzać do temp. Dyrektywy . 100o”. a zatem nie można o nich powiedzieć. Np. wydanie ustawy. iż są prawdziwe lub fałszywe. której możemy przypisać wartość prawdy lub fałszu. życzenia. liter) to każdy artykuł (paragraf. wyroku. obowiązujące lub nie obowiązujące. Wypowiedzi performatywne – służą do dokonywania różnego rodzaju czynności i aktów symbolicznych. oceny i performatywy Zdanie – wypowiedź oznajmująca. nie odpowiadają na pytanie „jak jest”.IV NORMY PRAWNE I PRZEPISY PRAWNE Normy.  Dyspozycję (D) – określa wzór powinnego zachowania się.) będzie stanowił przepis prawny. w których powinien on zachować się w sposób przewidziany przez normę. który określa konsekwencję jakie nastąpią w sytuacji. zdania. Określa zakres normowania normy. Normy – należą do szerszej grupy wypowiedzi dyrektywnych obejmującej różnego rodzaju zalecenia. skuteczne lub nie skuteczne. przy czym zwykle do rekonstrukcji jednej normy potrzeba wielu przepisów.nie można przypisać im wartości logicznej (lecz istnieje szczególna kategoria dyrektyw i ocen. Jeśli tekst prawny będzie składał się z artykułów (paragrafów. Koncepcje budowy normy prawnej (strony 58. rady. Przepis prawny – elementarna jednostka systematyzacyjna danego tekstu prawnego. Formułuje nakazy. gdyby adresat zachował się nie zgonie z normą – naruszył ją. ustęp itd. Pogląd odmawiający normą wartości logicznej nazywamy STANOWISKIEM NORM KOGNITYWISTYCZNYM. zakazy lub dozwolenia (nakłada uprawnienia lub obowiązki). wskazówki itd. o których można orzec. wywołuje skutek nie istniejący przed ich użyciem. Zdaniami są tylko zdania oznajmujące. Normą nie można przypisać wartości logicznej. Normy i przepisy prawne Norma prawna – zrekonstruowana z tekstu prawnego dyrektywa postępowania.

jak powinien zachować się adresat normy. Przepisy kompetencyjne – upoważniają organy państwowe do stanowienia określonych norm. Przepisy nakazujące. ustawy. decyzje administracyjne. 4. wzywa się Jana Kowalskiego w charakterze świadka… Normy. muszą zawsze być respektowane przez strony 5.Podziały przepisów prawnych: 1. Normy ogólne i indywidualne (ze względu na sposób określenia adresata):  Normy generalne – adresat jest określony przez wskazanie jego cech (każdy człowiek. które dopiero mają zostać wydane. celowościowe) – nie wskazują one. prezydent Rzeczypospolitej)  Normy indywidualne – adresat jest oznaczony nazwą indywidualną. w których zawarte są normy ogólne noszą nazwę aktów tworzenia prawa (konstytucja. równości wobec prawa)  Zasady części systemu prawa – odnoszą się do jednej lub kilku gałęzi prawa np. 6. które są jednocześnie generalne i abstrakcyjne to normy ogólne. ale pokazują jaki cel powinien osiągnąć pozostawiając kwestię wyboru środków realizacji tego celu do jego dyspozycji. Lech Wałęsa. strony mogą odstąpić od tych przepisów przyjmując inne postanowienia czy reguły. każda osoba wezwana w charakterze świadka…  Normy konkretne – odnoszą się do zachowań jednorazowych np. wydawania określonych decyzji lub dokonywania oznaczonych czynności. 7. Przepisy dyspozytywne i imperatywne:  Dyspozytywne (Ius dispositivum) – przepisy względnie obowiązujące – stosuje się je tylko wtedy. Określają zakres swobody czy wolności w regulowaniu swych stosunków. instytucja państwowa. funkcjonariusz publiczny.  Imperatywne (Ius cogens) – przepisy bezwzględnie obowiązujące – działanie nie może być ani wyłączone ani ograniczone lub zmienione wolą stron. podziału władzy. zakazujące i dozwalające 3. państwa prawnego. Normy programowe (finalne. gdy strony nie uregulowały swych stosunków w odmienny sposób niż to przewiduje dany przepis. rozporządzenia). żołnierz. wyroki sądowe. nie zawisłości sądów. 2. Zasady prawa i zwykłe normy prawne:  Zasady prawa:  Zady uniwersalne (całego systemu prawa) – np. Akty normatywne. Normy indywidualno – konkretne to akty stosowania prawa np. zwykle imieniem własnym np. zasady konstytucyjne (z. zasada domniemania niewinności oskarżonego (In dubio pro reo – wątpliwości dowodowe należy rozstrzygać na korzyść 8 . przedsiębiorstwo Telex. Przepisy odsyłające i blankietowe:  Odsyłające:  Systemowe – odsyłają do innych przepisów prawnych  Pozasystemowe – odsyłają do reguł czy zasad pozaprawnych (odsyłają do zasad współżycia społecznego)  Blankietowe – odsyłają do aktów normatywnych. Ze względu na sposób określenia czynu:  Normy abstrakcyjne – odnoszą się do zachowań powtarzalnych np.

ponieważ uważa się. ale ocena wagi i doniosłości zasady w rozstrzygnięciu danej sprawy. „testament ustny musi być sporządzony w obecności co najmniej trzech świadków” (zwykła norma). • Funkcja normy w procesach wykładni i stosowania prawa. w razie sprzeczności zwykłych n. moralne). swobodnej oceny dowodów. co zwykłe normy prawne zawarte w danym akcie normatywnym. jeżeli zakres zwykłej normy został spełniony. V OBOWIĄZYWANIE PRAWA: Reguły walidacyjne – reguły określające kryteria obowiązywania aktów normatywnych oraz zawartych w nich przepisów prawnych. Zasady – mają charakter dyrektyw optymalizacyjnych – norm nakazujących realizację określonego w nich stanu rzeczy w możliwie największym stopniu. z. nie jest natomiast jasne jakich stanów faktycznych odnosi się nasza zasada 2. prawnych jedna z nich zostaje uznana za nie obowiązującą. R. to testament jest ważny. Przepisy o prawach i wolnościach obywatelskich maja takie same cechy. Konflikt zasad nie prowadzi do takich konsekwencji (brak derogacji którejkolwiek z nich). to jednak odgrywają one rolę szczególną w procesach stosowania wykładni prawa. ♦ obowiązywanie w sensie faktycznym – normy. które zostały prawidłowo ustanowione i nie zostały uchylone. Konstyt. jakiejś jego gałęzi lub nawet instytucji prawnej. Mówi się wtedy o wewnętrznej hierarchii aktów normatywnych. sprawiedliwe. że chociaż zasady mają tą samą moc prawną. Zwykle normy funkcjonują w sposób albo albo. w przypadku zasad prawnych ich zakres zastosowania jest bardzo rzadko sformułowany – wiemy do jakiej formy testamentu odnosi się reguła o 3 świadkach. z. jeżeli nie. (formuła mniej lub bardziej) 3. zwykłe normy prawne mają określony zakres zastosowania. Zdaniem Dworkina różnica między zasadami i zwykłymi normami prawnymi sprowadza się zasadniczo do trzech podstawowych kwestii: 1. za których naruszenie organy państwowe pociągają do odpowiedzialności (normy stosowane przez organy państwowe). jeśli natomiast świadków było mniej to jest nieważny. Zdaniem Tryb. to normę należy zastosować. interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę przede wszystkim zasady konstytucyjne. O zastosowaniu zasad decyduje nie ich zakres zastosowania. Kryteria odróżnienia norm od zasad prawnych: • Miejsce normy prawnej w hierarchii aktów normatywnych – zasady są formułowane przede wszystkim w konstytucjach i ustawach • Ocena danej normy jako pełniącej zasadniczą rolę w systemie prawa. autonomii woli stron i wolności umów.oskarżonego). Dworkin – różnice między zasadami i zwykłymi normami podaje on na przykładzie dwóch następujących reguł: „nikt nie może odnosić korzyści z wyrządzonego zła” (zasada). 9 . to normy zastosować nie wolno – jeśli wiec testament ustny został sporządzony w obecności przynajmniej 3 świadków. ♦ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – normy spełniające przyjęte kryteria etyczne (słuszne. Obowiązywanie prawa: ♦ obowiązywanie w sensie normatywnym (systemowym) – normy. Wszystkie normy prawne należy interpretować mając na względzie zasady systemu prawa.

∗ obowiązywanie w sensie aksjologicznym – nie obowiązują te normy prawne. Lex specialis – norma szczegółowa. z zasady państwa prawa wynika między innymi zasada ochrony praw słusznie nabytych i zasada Lex retro non agit. a jedynie regułą wskazującą. derogacja wyraźna – to uchylenie normy lub aktu normatywnego przez inna normę prawną nazywaną przepisem lub klauzulą derogacyjną – klauzule zawarte są w przepisach końcowych aktu normatywnego. gdy akt późniejszy ma moc prawną nie niższą nią akt wcześniejszy.Charakterystyczne reguły walidacyjne: ∗ obowiązują normy. np. Sąd może odmówić zastosowania w danym przypadku jednej z norm kolizujacych ze sobą: ∗ obowiązywanie w sensie faktycznym . „uchyla się rozporządzenie…”. Norma specjalna nie uchyla (pozbawia mocy obowiązującej) normę ogólną. ∗ obowiązują nie tylko normy ustanowione. uchylenie następuje bez względu na czas wydania i ogólność  reguła chronologiczna (Lex posterior de rogat legi prori) – akt wydany później uchyla akt wydany wcześniej.reguła de Sue tudo – norma prawna traci moc obowiązującą (wychodzi z użycia) w skutek niestosowania przez dłuższy czas lub radykalnej zmiany okoliczności. ustawy – sejm w trybie przewidzianym w konstytucji. Jeśli dojdzie do kolizji reg. a jedynie wyłącza jej zastosowanie w przypadku zbiegu obu norm. chronologicznej i merytorycznej to wtedy 1) należy zastosować normę merytoryczną w myśl zasady Lex posterior generalis non de rogat legi priori speciali – norma późniejsza ogólna nie uchyla normy wcześniejszej specjalnej. które zostały wyraźnie lub milcząco uchylone (derogowane). ustawa uchyla rozporządzenie. 2) należy zastosować względy celościowe. Reguły kolizyjne (dowodzą. Jeśli dochodzi do zbiegu reguły hierarchicznej z pozostałymi regułami to stosuje się zawsze regułę hierarchiczną. które zostały prawidłowo ustanowione. ta reguła ma najwyższą moc. zostały ustanowione przez upoważniony organ zgodnie z procedurą. mają one treść: „traci moc ustawa z dnia… o …”. Lex generalis – norma ogólna. ∗ norma prawna by obowiązywać musi zostać prawidłowo ogłoszona – opublikowana zgodnie z prawem. ∗ nie obowiązują normy. np.. nawet jeżeli nie zostały formalnie uchylone. np. jak stosować przepisy ogólne i specjalne w przypadku kolizji. Reguła Lex specialis de rogat legi generali nie jest regułą derogac.  reguła merytoryczna (Lex specialis de rogat legi generali) – stosuje się ją do norm w stosunku zawierania się (nadrzędności. ale tylko wtedy. Obowiązywanie w sensie normatywnym 10 . podrzędności). że doszło do derogacji milczącej):  reguła hierarchiczna (Lex superior derogat Lex inferiori) – norma hierarchicznie wyższa uchyla niezgodną z nią normę hierarchicznie niższą. derogacja milcząca = derogacja przez sam fakt odmiennego uregulowania – normodawca wprowadza nowe przepisy i nie uchyla poprzednich. które w rażący sposób naruszają elementarne i nie kontrowersyjne zasady moralny (formuła Radbrucha). ale także normy stanowiące konsekwencję norm ustanowionych.

prawa hinduskiego • S. Stosowane po to by przygotować się do stosowania aktu i dać organom stosującym możliwość zapoznania się z jej treścią. aspekt terytorialny – akty prawa wewnętrznego obowiązują tylko na terytorium danego państwa.. ∗ Systemy – Typy to zespół cech charakterystycznych dla porządków prawnych określonego rodzaju. odwołujemy się do tego pojęcia gdy mówimy o prawie socjalistycznym czy kapitalistycznym. w szczególności wolności 11 . Jest to wyjątek od zasady . prawa Islamu • S. ustroju jest dyktatura partii komunistycznej dla której prawo i instytucje państwowe to pas transmisyjny do wykonywania działań Daleko posunięta negacja praw i wolności obywatelskich. Japonia • S. terytorialny i personalny obowiązywania: I. Trwa od 2 tygodni do roku. z która przestają obowiązywać. obejmuje obywateli także za granicą. ustroju ekonomicznego jest własność państwowa (własność społeczna lub ogólnonarodowa) i gospodarka planowana Podst. Ustawy czasowe (epizodyczne) – akty normatywne podające datę. gdy porównujemy ze sobą prawo kontynentalne z prawem anglosaskim (common law) itd. Do terytorium państwa zalicza się: ∗ obszar lądowy (razem z tym co pod) ∗ pas powietrzny ∗ wody przybrzeżne ∗ statki morskie. który sama określa – vacatio legis. III. prawa afrykańskiego Systemy prawa kapitalistycznego i socjalistycznego: Kapitalizm Własność prywatna i gospodarka wolnorynkowa jako podstawa ustroju ekonomicznego Demokracja parlamentarna – podstawa ustroju politycznego System praw i wolności obywatelskich z wolnością słowa i zrzeszania się jako podst.prawo nie działa wstecz. aspekt czasowy – norma obowiązuje w okresie od jej wejścia w życie do uchylenia. II. Socjalizm Podst. Moc wsteczna (retroaktywna) – akty normatywne stosuje się do wydarzeń mających miejsce przed wejściem ich w życie. powietrzne i kosmiczne ∗ wyłączone są placówki dyplomatyczne obcych państw aspekt personalny – obowiązuje wszystkie podmioty znajdujące się na terytorium danego państwa (również obcokrajowców) z wyłączeniem osób z immunitetami dyplomatycznymi. David wymienia następujące podstawowe typy współczesnych systemów prawnych: • Civil law = prawo kontynentalne = system romańsko – germańskie • Common law = prawo anglosaskie • System prawa socjalistycznego • S.Aspekt czasowy. Norma wchodzi w życie z momentem jej ogłoszenia w oficjalnym dzienniku promulgacyjnym albo w momencie późniejszym. VI SYSTEM PRAWA R. prawa Dalekiego Wschodu – Korea Płd.

współczesne prawo polskie. Samoistne akty podustawowe – organy administracji mogą wydawać w celu realizacji swoich konstytucyjnych zadań bez szczegółowego upoważnienia ustawy. Systematyzacja pionowa – hierarchia aktów normatywnych w dużym przybliżeniu odpowiada hierarchii organów państwowych. praw obywatelskich. Szczeble hierarchii aktów normatywnych: • Konstytucja – najwyższa moc prawna. 12 ∗ Common law Zasada prymatu ustawy Brak rozdziału tworzenia od stosowania prawa Sądy mogą tworzyć prawo Brak recepcji prawa rzymskiego Najwyższa forma legislacji – ustawa . w tym sensie.porządku społecznego słowa i zrzeszania się Instrumentalizacja – zredukowanie prawa do instrumentu polityki partii komunistycznej. Przepisy prawne tworzą hierarchiczną strukturę (systematyzacja pionowa) i są pogrupowane w kompleksy norm zbliżonych do siebie treściowo (systematyzacja pozioma). angielskie. do ich wydania jest potrzebne szczegółowe upoważnienie ustawy. uchwał lub zarządzeń. • Ustawy – podst. iż organy hierarchicznie wyższe tworzą zwykle (ale nie zawsze) akty normatywne o wyższej mocy prawnej niż organy hierarchicznie niższe. ekonomicznego i społecznego w państwie. Akty regulujące (internal administracji = akty prawa wewnętrznego) – obowiązują one wyłącznie jednostki hierarchicznie podporządkowane danemu organowi administracji (służą do kierowania działalnością jednostek podporządkowanych). tworzą je parlamenty. • Akty podustawowe (zwykłe akty wydawane na podstawie ustaw i w celu ich wykonania) – akty organów administracji publicznej noszą nazwę rozporządzeń. Normy prawne wchodzące w skład systemu są w dostatecznym stopniu nie sprzeczne i nie pozbawione luk. ustroju politycznego. w tym zwykłych obywateli. Zawiera katalog podst. Systemy civil law i common law: Civil law Zasada prymatu ustawy Oddzielenie tworzenia i stosowania prawa Zakaz tworzenia prawa przez sądy Historyczne źródło – prawo rzymskie Najwyższa forma legislacji – kodeks Non exemplis sed legibus iudicandum est – Przeczytać strona 82 Systemy Konkretne – ogół norm. lokalnego) – są wydawane przez organy samorządu terytorialnego i organy administracji terenowej. mają moc terytorialnie ograniczoną. Prawo socjalistyczne nie wniosło żadnego wkładu do kultury cywilizowanych społeczeństw. 1. reguluje podst. Prawa i obowiązki obywateli mogą być uregulowane w osobnym akcie prawnym uważanym za składnik konstytucji (karta praw i wolności). w określonym państwie. nie mogą wiązać innych podmiotów. • Akty prawa terenowego (miejscowego. politycznego i społecznego. tworzy ją parlament w specjalnym trybie. która za pośrednictwem prawa kierowała całością życia ekonomicznego. niemiecki. instrument legislacji. Służą wykonaniu ustaw. które obowiązują w określonym czasie.

Stosunek Nw (norma wyższa) do Nn (norma niższa): a) Nw może uchylić lub zmienić Nn. obowiązywania Nn.1964 • Kodeks pracy – 26. darowizny. z reguły rzędu ustawowego. ale nie odwrotnie e) Nw dotyczy zwykle spraw większej wagi niż Nn 2. pozwala podmiotom swobodnie kształtować stosunki prawne. instytucje publiczne oraz stosunkach z obywatelami. Podział prawa na gałęzie: • Kryterium przedmiotowe – podstawą podziału jest regulacja stosunków społecznych.1964 • Kodeks postępowania cywilnego – 17. Moc obowiązująca – cecha nie stopniowalna. np. instytucja małżeństwa. kodeks napoleona. nie mogą być regulowane za pośrednictwem aktów rządowych lub innych aktów pochodzących od organów administracji publicznej. Systematyzacja pozioma – podział prawa ze względu na gałęzie prawa (kompleksy norm regulujących stosunki społeczne tego samego rodzaju). o Metoda cywilna – jest stosowana wtedy. o Metoda administracyjna – zachodzi wtedy gdy jeden z podmiotów jest podporządkowany drugiemu.Materie ustawowe są to materie uregulowane tylko w ustawie.1974 • Kodeks spółek handlowych – 15. każdy stan rządził się własnym prawem. gdy prawo respektuje autonomię woli stron i w granicach określonych przez normy imperatywne (Ius cogens). np. gdy mamy doczynienia z czynami zabronionymi przez ustawę (przestępstwa. zawierające podstawowe dla danej gałęzi prawa zasady i normy prawne. jest również stosowana gdy podmioty danego stosunku są sobie w sensie prawnym równorzędne i nie zachodzi miedzy nimi relacja hierarchicznego podporządkowania. np. ale nie odwrotnie b) Nn powinna być zgodna ( nie może być sprzeczna) z Nw c) Nw może stanowić podst.1964 • Kodeks rodzinny i opiekuńczy – 25.09. • Kryterium podmiotowe – odgrywało ważna rolę w średniowieczu. regulującą jakiś typowy zespół stosunków społecznych np. akt albo obowiązuje albo nie i ni może obowiązywać bardziej niż inne.11. Polskie kodeksy: • Kodeks cywilny – 23. Kodeks – akt normatywny. o Metoda karna – stosuje się je. Moc prawna – cecha stopniowalna (może być większa lub mniejsza).02. Instytucja prawna – kompleks norm stanowiących funkcjonalna całość. • Kryterium metody regulacji – rola posiłkowa wobec kryterium przedmiotowego. kodeks cywilny niemiecki – BGB. postępowaniu administracyjnym (karno – administracyjne) i finansowym (karno – skarbowe). stosuje się ja w prawie karnym (postępowaniu karnym). organy administracyjne.04. etc. ale nie odwrotnie d) Nw może upoważniać do utworzenia Nn. testamentu. wykroczenia) pod groźbą kary. kodeks cywilny.06.2000 13 .

• Gałęzie kompleksowe (mieszane) – łączą różne elementy regulacji prawnych (prawo morskie). . Prawo konstytucyjne – zespół norm regulujących podstawy ustroju politycznego. zastaw. Prawo procesowe (formalne) – normy regulujące sposób postępowania w przypadku. mianowania. . kompetencje i organizację organów rozstrzygających te sprawy.1997 Kodeks postępowania administracyjnego – 14. kiedy doszło do naruszenia norm prawa materialnego. Prawo administracyjne – najbardziej rozbudowany dział prawa wewnętrznego. ekonomicznego i społecznego.autorskie. określających jakie prawa i obowiązki mają podmioty aktywne w tej sferze. Konstytucja RP z 1997. . Postępowanie cywilne obejmuje postępowanie w sprawach spornych (procesowe) i niespornych (nieprocesowe).międzynarodowe prywatne.06.• • • • Kodeks karny – 06. 14 .1997 Kodeks postępowania karnego – 06.prawo spadkowe – dziedziczenie ustawowe i testamentowe. podatki). Prawo finansowe – reguluje zasady funkcjonowania finansów publicznych (budżet. prawa i obowiązki małżonków. stosunki rodzinne. Prawo pracy – związek z p. • Nowe – rezultat powst.06. . .prawo zobowiązań – umowy. . Prawo rodzinne – małżeństwo. rodziców i dzieci.06. budowlane. .czekowe. inne prawa rzeczowe. kuratela itd. reguluje stosunki pracy wynikające z umowy. zasady odpowiedzialności karnej. ochrony środowiska) Prawo materialne – zespół norm regulujących w sposób pierwotny daną sferę stosunków społecznych. Tendencje podziału prawa: • Dyferencjacji – wyodrębniania się z istniejącej gałęzi prawa bardziej wyspecjalizowanych (z prawa cywilnego – prawo pracy i rodzinne). powołania. układy zbiorowe pracy itd.06. nowych technologii (prawo informatyczne) lub nowych problemów społecznych (p. prawa i obowiązki pracodawców i pracowników. reguluje władczą działalność organów państwa w różnych dziedzinach życia społecznego. Prawo rolne – reguluje własność i użytkowanie gruntów rolnych. – prawo łowieckie. cywilnym. ochrona pracowników.prawo rzeczowe – własność.1960 Inkorporacja – prywatny lub urzędowy zbiór praw w danej dziedzinie. a także postępowanie egzekucyjne i inne.wekslowe. działy prawa administr. banki. odpowiedzialność za czyny niedozwolone.1997 Kodeks karny wykonawczy – 06. przysposobienie. Prawo karne – przestępstwa lub wykroczenia. hipoteka. wodne.prawo handlowe. porządkowanie aktów normatywnych już obowiązujących w danej gałęzi prawa po to by ułatwić korzystanie z nich. Prawo cywilne – najważniejsze działy: .

Przedmiotowe (G. administracyjnego) jako instrumentu polityki społecznej.Thon) Przykłady Roszczenia prywatno-prawne dochodzone (z inicjatywy) zainteresowanych stron. kulturowych. ochrony zdrowia czy środowiska).91/ 92. Stosunek władczy. Prawo cywilne. PRAWO PUBLICZNE I PRYWATNE: Prawo prywatne – odnoszące się do interesów jednostki. b) Rozwój nowych technik i technologii – techniki zbierania i przetwarzania informacji zwiększają możliwości sterowania procesami społecznymi i stanowią impuls do wykorzystywania prawa (gł. działy prawa procesowego. interes jednostki podporządkowany interesowi państwa. 1. c) Powstawanie reżimów totalitarnych (nazizm. VII TWORZENIE PRAWA Akt tworzenia prawa – władczy akt organu władzy państwowej. Sposobu dochodzenia roszczeń (A. administracyjne. Prawo przyjmuję formę dokumentu o określonej formie i budowie – tekst prawny (ustawa. inspirowana ideologią państwa opiekuńczego (welfare state) – przejmowanie funkcji socjalnych (system świadczeń socjalnych. Prawo prywatne Reguluje stosunki między obywatelami. Historia prawa prywatnego i publicznego str. F. finansowe. rozporządzenie.Kryteria Podmiotowe (E. etatyzacja życia społecznego (upaństwowienie). komunizm) – maksymalne ograniczenie swobód. Podstawowa i najważniejsza forma we wszystkich współczesnych państwach (i Civil law i common law). Historyczne kryteria prawa: Prawo publiczne –zbiór norm odnoszących się do interesu państwa. likwidacja lub ograniczenie własności prywatnej – gospodarka centralnie planowana.Bierling. Prawo ustawowe – najważniejsze z pośród prawa stanowionego. Somló) Prawo publiczne Reguluje stosunki między organami państwa oraz organami państwa i obywatelami. Przyczyny publicyzacji współczesnych systemów prawa: a) Rozrost funkcji współczesnych państw – interwencja państwa w gospodarkę.Jelinek) Stosunek równorzędności. Prawo stanowione sensu stricte (prawo pisane – Ius scriptum) – stanowienie prawa na drodze jednostronnej decyzji organu państwowego lub instytucji upoważnionej przez taki organ. uchwała). karne. Prawo konstytucyjne. 15 . Roszczenia publicznoprawne są dochodzone z urzędu. stosunki hierarchicznego podporządkowania. edukacyjnych. który składa się z norm ogólnych (istnieją wyjątki od tej reguły).

ŹRÓDŁA PRAWA: • W sensie formalnym (fontem Iris oriundi) – każdy akt. Umowy w międzynarodowym prawie publicznym: • Dwustronne (bilateralne) • Wielostronne (multilateralne) nazywane traktatami lub konwencjami 3.organ państwa uznaje za normy prawne pewne normy religijne (islam). Umowa jest rzadko bezpośrednim źródłem prawa. Zasada stare decisis – zasada związania sądu precedensem. np. W prawie międzynarodowym publicznym (prawo traktatowe) tryb negocjacyjny to najważniejsza procedura prawa. 5. magna charta liberatum. • 16 . rozporządzenie. decyzja. decyzja sądu lub innego organu uznająca zwyczaj za normę prawnie wiążącą (inne państwa). której stronami są organy państwowe i/lub upoważnione przez nie instytucje. Kryteria uznania normy za normę prawa zwyczajowego ( nauka niemiecka): • Powszechna akceptacja zwyczaju w środowisku. dokument. Ustawa może uchylić precedens. Jeżeli zawartą w tej decyzji normę ogólną uważa się za wiążąca. Doktryna prawnicza nie jest zaliczana do źródeł prawa. 4. uchwała odpowiedniego organu państwowego (Polska). Monitor Polski oraz dzienniki urzędowe ministerstw i innych organów państwowych. reguły postępowania.2. Precedens – zawarta w decyzji sądowej norma ogólna która de iure (formalnie wiążące) lub de facto (formalnie nie wiążące) wpływa na podejmowanie innych decyzji przez sądy. pacta conventa). Prawo precedensowe – powstanie prawa w drodze decyzji sądowej lub administracyjnej. iż dane zagadnienie nie jest uregulowane przez ustawy lub inne akty normatywne. precedens. Subsydiarność prawa zwyczajowego polega na tym iż wolno jest je zastosować pod warunkiem. Prawo religijne . Tryb negocjacyjny w dalszym ciągu ogrywa ważną rolę. Prawo kontraktowe – umowa. Prawo prawnicze – zaliczanie do źródeł prawa poglądów niektórych prawników. Źródła poznania prawa (fontem Iris cognoscendi)– wszelkiego rodzaju dokumenty i obiekty na podstawie których możemy ustalić treść norm prawnych. Odgrywa znaczącą rolę w państwach azjatyckich i afrykańskich oraz jest jeszcze źródłem prawa międzynarodowego publicznego (traci na znaczeniu). W krajach z Civil law dopuszczalną kategorią precedensów są precedensy de facto. (np. ustawa. chociaż nieuznawane za wiążące przez organy państwowe. 6.  Oficjalne – urzędowe dzienniki promulgacyjne np. istnienie trwałego i stałego orzecznictwa partego na tym zwyczaju • Akceptacja zwyczaju jako wiążącego przez doktrynę prawniczą Zwyczaje – akceptowane w określonej grupie czy środowisku. którego zwyczaj dotyczy • Uznanie zwyczaju przez sądy lub inne organy stosujące prawo tj. którą wdanym systemie prawa uważa się z źródło norm prawnych. Jeżeli jedną ze stron takiej umowy jest organ państwowy to można mówić o współ stanowieniu prawa przez państwo. Prawo zwyczajowe – organ państwa nie tworzy ale uznaje kreślone normy za normy prawne. Dziennik Ustaw.

sytuacji ekonomicznej).rozporządzenia . układów sił politycznych w państwie.ratyfikowane umowy międzynarodowe Monitor Polski: . których możemy ustalić treść norm prawnych np. które nie mogą stanowić wyłącznej podstawy aktu stosowania prawa. traktaty międzynarodowe. wnioskowań prawniczych. przekonań moralnych. ekonomicznych ( ideologii. • W sensie materialnym – najmniej określony i przydatny. obiekty na podstawie. Dziennik Ustaw publikuje: .  Reguły egzegezy – dyrektywy wykładni. radio.ustawy . poglądy. płytach nagrobnych. np. odnosi się do czynników społecznych. zagraniczne akty normatywne.   Konstytucja Ustawy •  Akty legislacji delegowanej – akty wydawane przez organy państwowe na podstawie upoważnienia ustawowego. materiały komisji legislacyjnych. inskrypcje na pomnikach.zarządzenia ministrów  Nieoficjalne – dokumenty. doktryny. a tym samym nie mogą być samodzielnym źródłem naszych uprawnień lub obowiązków. telewizja. a więc może być samodzielnym źródłem naszych praw i obowiązków. Samoistnym źródłem prawa – jest każda reguła lub zasada stanowiąca samodzielną podstawę decyzji sędziowskiej lub innego aktu stosowania prawa. orzeczenia sądów. reguły kolizyjne 17 . np.     • Normy prawa międzynarodowego publicznego Prawo zwyczajowe Precedensy Akty legislacji autonomicznej Niesamoistne – wszystkie normy i materiały. poglady obcej doktryny. reguły egzegezy. książki.     Orzeczenia sądowe Materiały przygotowawcze – sprawozdania komisji legislacyjnych Poglądy Doktryny  Materiały komparatystyczne – orzeczenia sądów zagranicznych. zalecenia i opinie instytucji międzynarodowych i europejskich. rozporządzenia instytucji unijnych. gazety. religijnych.uchwały Rady Ministrów . ustawa.

2. a zatem wiążących państwa nawet bez ich zgody. zasady słuszności Niesamoistne źródła prawa nie mogą stanowić wyłącznej podstawy decyzji organu stosującego prawo. wewnętrznego. EUROPEJSKIEGO I WEWNĘTRZNEGO Prawo międzynarodowe Wiele państw demokratycznych uznaje prymat prawa międzynarodowego nad własnym prawem wewnętrznym.  Doktryna  Deklaracje  Zalecenia organizacji międzynarod. dostarczają jednak dodatkowego wsparcia dla takich decyzji (jest ona lepiej uzasadniona). Brak rozgraniczenia aktów tworzenia i stosowania prawa – adresatami dyrektyw zaliczanych do aktów tworzących prawo są indywidualnie oznaczone państwa. by podstawową normą tego prawa nadać status norm bezwzględnie wiążących (Ius cogens). 18 SAMOISTNE . zasady współżycia społecznego. Zasady i reguły pozaprawne – zwyczaje. które uważa się za akty stosowania prawa unijnego bywają wszystkie państwa. dyrektywy. Polska Ratyfikowane umowy międzynarodowe staja się częścią wewnętrznego prawa polskiego i mogą być bezpośrednio stosowane. Samoistne źródła prawa międzynarodowego:  Umowy (traktaty) międzynarodowe  Zwyczaj międzynarodowy (międzynarodowe prawo zwyczajowe)  Zasady ogólne prawa międzynarodowego Niesamoistne źródła prawa międzynarodowego:  Orzecznictwo sądów międzynarod.  Umowy międzynarodowe zawierane przez Unię lub Wspólnoty z innymi podmiotami (państwami. a w razie kolizji ma pierwszeństwo nad normami p. międzynarod. Prawo europejskie (prawo unijne. Cechy prawa europejskiego: 1. Źródła prawa europejskiego:  Prawo pierwotne – traktaty założycielskie wraz z załącznikami i protokołami oraz traktaty akcesyjne. ŹRÓDŁA PRAWA MIĘDZYNARODOWEGO. i narodowego podstawę skarg i roszczeń obywateli oraz państw członkowskich. organizacjami międzynarodowymi). natomiast adresatami decyzji. a wspólnota międzynarodowa jest coraz bardziej skłonna. cechą charakterystyczną jest to.  Prawo pochodne – wszystkie akty normatywne ustanowione przez organy UE (rozporządzenia. Jeśli przy tym umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą wyrażona w ustawie. to ma ona pierwszeństwo przed ustawami i niższymi aktami normatywnymi. 3. decyzje). Prawo wspólnotowe podlega bezpośredniemu stosowaniu w państwach członkowskich i może stanowić samoistną i niezależną od p. wspólnotowe) Prawo to podlega bezpośredniemu stosowaniu na terenie Polski. że są wydawane na podstawie aktów prawa pierwotnego. Mieszane – ma charakter zarówno prawa międzynarodowego jak i wewnętrznego.

 Zasady ogólne prawa wspólnotowego = ogólne zasady prawa międzynarodowego. 19 .

materie ustawowe) – zalicza się do nich: a. wyjątkowy. nad prawem unijnym. reguluje podstawy ustroju politycznego. a w orzecznictwie Europejskiego Trybunału Konstytucyjnego mówi się wprost o prymacie prawa międzynarod. Prawa i obowiązki obywateli b. może uchylić każdy akt i nie może zostać uchylony przez żaden akt. Kategorie aktów normatywnych:  Konstytucje – akt normatywny o najwyższej mocy prawnej. Przepisy podatkowe i zagadnienia gospodarki finansowej państwa d. publicznego. Ustanawianie monopolów e. klęski żywiołowej) g. Normy regulujące strukturę państwa i samorządów 20 . w tym i w stosunku do zwykłych obywateli. ważne dla obywateli sprawy mogą być uregulowane wyłącznie w ustawie (tzw. PRAWO MIĘDZYNARODOWE PRAWO EUROPEJSKIE PRAWO WEWNĘTRZNE Prawo Wewnętrzne Konstytucja wprowadziła podział wszystkich aktów normatywnych na dwie kategorie:  Akty normatywne powszechnie obowiązujące – mogą mieć moc wiążącą w stosunku do wszystkich podmiotów prawa.  Ustawy – podstawowa forma legislacji we wszystkich demokratycznych społeczeństwach. Przepisy prawa karnego c. społecznego i ekonomicznego w państwie oraz formułuje katalog podstawowych praw i wolności obywatelskich.  Akty normatywne wewnętrzne – mogą wiązać zasadniczo tylko podmioty hierarchicznie podporządkowane organowi wydającemu taki alt. Zalecenia ( rekomendacje)  Deklaracje  Obwieszczenia  Komunikaty Unia zobowiązuje się do przestrzegania prawa międzynarod. Ustanawianie budżetu f. Wprowadzanie stanów nadzwyczajnych (wojny.

zarząd NBP. Ratyfikowane umowy międzynarodowe – umowa międzynarodowa została ratyfikowana za zgodą parlamentu wyrażoną w ustawie. Uchwały RM są wydawane na podstawie konstytucji lub ustaw. 3/4 itd. zarządzenia Prezydenta i Ministrów zalicza się do aktów wewnętrznych (aktów kierownictwa czy też prawa wewnętrznego). burmistrzów i prezydentów miast) oraz terenowe organy administracji rządowej (rozporządzenia wykonawcze i porządkowe wojewodów). Rada Polityki Pieniężnej i inne). w Senacie bezwzględnej większości głosów przy takim samym quorum co w sejmie. mogą być wydawane przez prezydenta. 21 . które zobowiązuje parlament do jego rozpatrzenia. składające się na pojęcie drogi czy też trybu ustawodawczego:  Inicjatywa ustawodawcza – zgłoszenie projektu przez upoważniony organ. Inne akty normatywne uchwala Sejm i Senat (w tym trybie ustanawia się przykładowo regulamin sejmu i senatu). jeśli zostały do tego upoważnione (np. Radę Ministrów i ministrów. Większość względna – najwyższa liczba głosów uzyskana w przypadku wyborów między przynajmniej trzema kandydatami. natomiast uchwały innych organów oraz zarządzenia – na podstawie ustaw. wewnętrznego mogą wydawać inne organy. ważnie oddanych głosów). wolno je wydawać wyłącznie na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawowego. Większość bezwzględna (absolutna) – suma głosów „za” jest większa niż suma głosów przeciw i wstrzymujących się. 3 czytania projektu  Głosowanie – ciała kolegialne mogą funkcjonować w sposób ważny tylko przy założeniu obecności pewnej minimalnej liczby swoich członków (quorum).  Rozporządzenia – akt wykonawczy w stosunku do ustawy. rad powiatów i gmin. Inicjatywa ustawodawcza należy do: o Grupie przynajmniej 15 posłów o Komisji sejmowej o Senatowi o Prezydentowi o Radzie Ministrów o Grupie co najmniej 100 tysięcy obywateli  Dyskusja nad projektem – czytanie ustawy. Większość zwykła . wójtów. zarządzenia starostów. pierwszeństwo ma umowa międzynarodowa. jednak dla zmiany konstytucji potrzeba kwalifikowanej większości 2/3 w obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. w razie kolizji takiej umowy z ustawą. W Polsce sejm uchwala ustawy zwykłą większością głosów przy obecności przynajmniej połowy ustawowej liczby posłów. Akty p.suma głosów „za” jest większa niż przeciw nie licząc wstrzymujących się. Tryb tworzenia ustawy W tok tworzenia ustaw wyróżnić można następujące etap. terenowego) – obejmują akty tworzone przez organy samorządu terytorialnego (uchwały sejmików województw.  Akty prawa miejscowego (lokalnego. ich zasięg jest terytorialnie ograniczony. wszystkie ratyfikowane umowy międzynarodowe (ratyfikacji dokonuje prezydent) stają się częścią polskiego prawa wewnętrznego i podobnie jak konstytucja mogą być bezpośrednio stosowane. Większość kwalifikowana – większość wyższa od bezwzględnej ale mniejsza od jednomyślności (2/3. mogą być wydawane tylko na podstawie upoważnienia ustawowego i w jego granicach. KBN. Uchwały RM.

wynik staje się wiążący jeżeli wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawniona do głosowania.122 Przepisy upoważniające – str. o Dyrektywy systematyzacji pionowej – zajmują się relacjami hierarchicznymi między aktami normatywnymi różnego szczebla np. jednak tym razem większością kwalifikowaną 3/5. Następnie Marszałek Sejmu przedstawia przyjętą ustawę do podpisu Prezydentowi. Dyrektywy odnoszące się do przepisów odsyłających mogą być zaliczone albo do dyrektyw systematyki wewnętrznej albo zewnętrznej w zależności od tego czy mamy do czynienia z odesłaniem w ramach danego aktu czy z odesłaniem do innego aktu normatywnego. Reguły systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – str.124. Veto absolutne – niemożność uchwalenia ustawy przez parlament. Ten podział nie jest rozłączny. 4) Dyrektywy języka aktu – dotyczą poprawnego formułowania przepisów. wprowadzić poprawki lub odrzucić.  Podpisanie i ogłoszenie – podpisanie przez Prezydenta i ogłoszenie w Dzienniku Ustaw. który w ciągu 30 dni ustawę może przyjąć. kolejności przepisów. które zaliczyliśmy do dyrektyw systematyki wewnętrznej. 2) Dyrektywy systematyki zewnętrznej aktu normatywnego – dyrektywy dotyczące relacji aktu normatywnego do innych aktów normatywnych. sposobu definiowania pojęć itd.121. mogą być zaliczane do systematyki dyrektyw zewnętrznej. a dyrektywy warunków – sposobami określania okoliczności warunkujących zastosowanie przepisu prawnego. Veto zawieszające może obalić Sejm uchwalając ponownie ustawę. Referendum – zarządza Sejm lub Prezydent za zgodą Senatu. relacjami między ustawą a aktami wykonawczymi i zagadnieniami z tym związanymi. dyrektywy dotyczące przepisów przejściowych. wśród nich wyróżniamy: o Dyrektywy systematyzacji poziomej – dotyczą kwestii jak kształtować zakres podmiotowy i przedmiotowy aktu mając na uwadze jego stosunek do innych teksów prawnych.125 Reguły adresata i warunków zastosowania przepisu – 126 Reguły języka aktu normatywnego – 126 22 . Zasady techniki prawodawczej Zasady techniki prawodawczej (legislacyjnej) – to dyrektywy wskazujące jak poprawnie redagować akty normatywne. Veto ludowe – uchwalona przez parlament ustawa może zostać odrzucona przez wyborców w referendum.Ustawę uchwaloną przez sejm Marszałek Sejmu przekazuje Senatowi. Uchwałę Senatu odrzucającą lub wprowadzającą poprawki może Sejm odrzucić bezwzględną większością głosów. 3) Dyrektywy adresata przepisu i warunków jego zastosowania – zajmują się sposobami określania adresata przepisu. notacji itd. gdyż wiele dyrektyw ma charakter mieszany np. skoro dotyczą także relacji między różnymi aktami normatywnymi.123 Przepisy odsyłające – str. Podstawowe kategorie dyrektyw techniki prawodawczej: 1) Dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu normatywnego – dotyczą budowy tekstu prawnego. wyboru języka aktu w zależności od celów stawianych przez prawodawcę. który może odmówić podpisania ustawy i przekazać ją Senatowi do powtórnego rozpatrzenia (veto zawieszające). sposobu ich redagowania.

są zdefiniowane równościowo. nazywa się je również pojęciami niedookreślonymi znaczeniowo. (pojęcia zamknięte i ostre) o Pojęcie typologiczne – zespół cech. Musi być – rozłączny (pełnoletni.133. Definicja równościowa (równoważnościowa) – podaje wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu. o Pojęcie zamknięte – występuje gdy tekst prawny wyznacza wszystkie kryteria stosowalności dla danego terminu tak że organ stosujący prawo nie może go zastosować w żadnych innych. o Pojęcie nieostre – nie pozwala rozstrzygnąć o każdym obiekcie. tak że można go zastosować również w innych niż wymienione w tekście prawnym. np. można posłużyć się określeniami nieostrymi (wartościującymi) lub klauzurami generalnymi. czy podpada pod pojęcie czy też nie. sfera niepewności znaczeniowej (cień semantyczny). Sposób budowy określają dyrektywy systematyki wewnętrznej aktu prawnego. Budowa tekstu prawnego Tekst prawny – dokument. np.134. ma określoną strukturę graficzną i merytoryczną. że każdy desygnat pojęcia. którego zakres się dzieli. które składają się na typ określonego zjawiska i przyjmujemy iż każdy obiekt czy stan rzeczy. rzecz ruchoma. zupełny (wyczerpujący). powoływanie na stanowisko sędziego. taki który logicznie dzieli się dalej. funkcjonują wg schematu albo…albo. (pojęcia otwarte i nieostre) Reguły definiowania wyrażeń języka prawnego – str. jest desygnatem tylko jednego pojęcia podrzędnego (członu podziału). semantycznie zamknięte. młodzieniec. W każdym akcie można wyróżnić dwie podstawowe części: 23 . który jest w dostatecznym stopniu podobny do wyróżnionego typu podpada pod pojęcie typologiczne.Problem wyboru aktu normatywnego a Pojęcia ostre i nieostre o Pojęcie ostre – pozwala rozstrzygnąć o obiekcie czy podpada pod dane pojęcie czy też nie. niepodanych przez normodawce okolicznościach. Klasyfikacja – wielostopniowy podział logiczny.136 Podział – wyszczególnienie pojęć podrzędnych względem pojęcia w taki sposób. a każdy który nie posiada tej cechy nie podpada pod to pojęcie. niepełnoletni).132.135. pojęcie dookreślone znaczeniowo. (ekwiwalencja) Definicje cząstkowe – podają niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. opierają się na formule mniej lub bardziej. sytuacji. które w zupełny sposób określa kryteria stosowalności danego terminu. (implikacja) c Pojęcia klasyfikacyjne i typologiczne Pojęcie klasyfikacyjne – każdy obiekt posiadający określoną cechę podpada pod dane pojęcie. wiąże się z tymi pojęciami dyrektywa techniki legislacyjnej: Jeśli zachodzi potrzeba zapewnienia elastyczności tekstu prawnego. w którym zawarte zostały normy prawne. zdefiniowane cząstkowo. pełnoletni. b Pojęcia otwarte i zamknięte o Pojęcie otwarte – występuje gdy tekst prawny wymienia niektóre kryteria stosowalności dla danego terminu. np. np. np. pełnoletni. przedmiot.

czy i przez jaki czas utrzymuje się w mocy instytucje. przepisy przejściowe i dostosowujące a) przejściowe – normują wpływ nowego prawa na stosunki powstałe pod działaniem prawa dotychczasowego: • sposób zakończenia postępowania w sprawach będących w toku • rozstrzyga. część nieartykułowaną – w której skład wchodzi: tytuł. sposób ich obsadzania i jakim podmiotom podlegają lub jakie podmioty mają nad nimi kontrole. nie wolno zamieszczać aktów karnych w aktach wykonawczych. przepisy merytoryczne  przepisy ogólne – określają zakres przedmiotowy i podmiotowy stosunków regulowanych przez dany akt lub wyłączonych spod jego regulacji. 2. podaje się pod tytułem rodzaj dziennika promulgacyjnego. spotykamy często w nich z definicjami podstawowych pojęć dla danego aktu normatywnego.1. w nim znajduje się określenie rodzaju aktu. strony i innych uczestników postępowania.139. formułują także zasady prawa. muszą być ściśle związane z materią uregulowaną w tym akcie. jego numer oraz pozycję pod którą zamieszczono dany akt. Np. objaśnia się w nich używane w akcie określenia lub skróty. 2. czy utrzymuje się w mocy dotychczasowe przepisy wykonawcze Uchylenie ustawy albo uchylenie przepisu upoważniającego do wydania aktu wykonawczego powoduje automatycznie utratę mocy obowiązującej przez akt wykonawczy (traci moc z chwilą wejścia w życie nowej ustawy). gdy zachodzi potrzeba zamieszczenia w nich elementów wspólnych dla wielu przepisów merytorycznych. o tytuł – element identyfikacji aktu norm. które znosi nowe prawo • rozstrzyga. daty wydania oraz przedmiotu. datę jego wydania. 24 . str. ich organizacje. Uporządkowanie p. wydziela się je też. czy i w jakim zakresie stosuje się nowe przepisy do uprawnień i obowiązków powstałych pod działaniem dotychczasowego prawa • rozstrzyga. określenie podstawy prawnej oraz wstęp (preambuła) do aktu normatywnego. szczegółowych: a) przepisy prawa materialnego b) przepisy o organach i trybie postępowania • przepisy ustrojowe – zamieszcza się w nich przepisy o utworzeniu organów albo instytucji. ich zadania i kompetencje. • proceduralne – określa się w nich sposób postępowania przed organami albo instytucjami. prawa i obowiązki w postępowaniu oraz rodzaje rozstrzygnięć. Jeśli został przedrukowany z oficjalnego dziennika promulgacyjnego. które zapadają w postępowaniu i tryb ich wzruszania..  przepisy szczegółowe – katalog podstawowych instytucji regulowanych przez dany akt. przepisy zmieniające (nowelizujące) 3. kodeksu wykroczeń i ustawy karnej skarbowej.137 Przeczytać str.141.138. ich treść zależy od tego co reguluje dany akt. część artykułowaną – Kategorie przepisów: 1.140. c) wyjątkowo – przepisy karne – nie mogą powtarzać norm kodeksu karnego.

musi upłynąć pewien okres czasu. które miały miejsce przed wejściem w życie danego aktu (Lex retro non agit). Ustawa wprowadzająca – znajdują się tutaj przepisy przejściowe i końcowe. musi być wyraźna – nastąpić za pomocą formuły „w ustawie… wprowadza się następujące zmiany:…” lub „w ustawie… art…. należy opracować nową ustawę. Dwie formy nowelizacji: • odrębna ustawa nowelizująca • przepis nowelizujący w innej ustawie Nowelizacja polega na wprowadzeniu:  przepisów zmieniających  przepisów uchylających  przepisów uzupełniających nowelizowany akt 25 . Niedopuszczalna jest nowelizacja dorozumiana – dawny przepis zastępuje się nowym.  regułą nakazu stosowania derogacji wyraźnej – w przepisie uchylającym należy wyczerpująco wymienić przepisy. b) dostosowujące – normują sposób powoływania nowych organów i instytucji. w życie – w treści przepisu powinien być określony termin jego wejścia w życie. … ustawy … zachowują moc do czasu wydania nowych przepisów wykonawczych na podstawie art. 4. Vacatio legis – okres na zapoznanie się z nowym aktem i poczynienie odpowiednich przygotowań do jego stosowania. nie można użyć formuły „tracą moc dotychczasowe przepisy sprzeczne z niniejszą ustawą”. otrzymuje brzmienie:…”. a tym bardziej pojedynczych przepisów).Jeśli akt lub niektóre części chce się zatrzymać to należy to wyraźnie zaznaczyć („Dotychczasowe przepisy wykonawcze wydane na podstawie art. bez pozostawiania w mocy poszczególnych części. • przepisy o wejściu aktu norm. Nowelizuje się tekst pierwotny aktu lub jego tekst jednolity. mają charakter mieszany. przepisy końcowe – zamieszcza się je w kolejności: • przepisy uchylające – przepisy (klauzule) derogacyjne. „zmieniająca ustawę…”. kodeksy. nie wskazując w nim dokonywanych zmian. Uchylenie ustawy głównej prowadzi do automatycznego uchylenia ustawy wprowadzającej. które się uchyla (należy to robić w całości. przekształcenia i likwidacje organów i instytucji dotychczas istniejących. w przypadku gdy są szczególnie obszerne lub zasadniczo zmieniają dotychczasowe prawo np. posługują się:  regułą zakazu stosowania derogacji milczącej – nie jest dopuszczalne poprzestanie na domyślnym uchyleniu przepisów lub przepisu przez samo odmienne uregulowanie danej sprawy. Akt wykonawczy do ustawy nie może wejść w życie wcześniej niż sama ustawa. … ustawy”). Nowelizacja – jest to zmiana aktu normatywnego. nie wolno nowelizować przepisu nowelizującego. Akt normatywny nie może wejść w życie z dniem ogłoszenia. Zasada zakazu nadawania przepisom prawnym mocy wstecznej (retroaktywnej) – zakaz stosowania do zdarzeń. W tytule ustawy nowelizującej używa się zwrotu: „…o zmianie ustawy…”. akty normatywne wprowadzane na pewien okres czasu. Trwa 14 dni – 1 roku. • przepisy o wygaśnięciu mocy aktu normatywnego (w razie potrzeby) – wprowadza się je w przypadku ustaw czasowych (epizodycznych – sunshine legislation). nie przeprowadza się jeśli ustawa był już kilkakrotnie nowelizowana.

które jest obowiązkiem obywateli i organów państwa. jeśli decyzja sądu została zaskarżona. Przestrzeganie prawa  stosowanie się do prawa  czyli przestrzeganie. Tryb adm. wprowadzono kilka zmian każdą z nich oznacza się inną literą. Każdy nowelizowany artykuł ujmuje się w oddzielny punkt. gdy nowelizujemy kilka ustaw . Sprostowanie błędów – poprawianie błędów czysto redakcyjnych (omyłek pisarskich). Obwieszcza prezes RM lub organy upoważnione. VIII STOSOWANIE PRAWA Stosowanie prawa – władcza działalność organów państwa polegająca na wydawaniu decyzji indywidualno – konkretnych (akty stosowania prawa). natomiast rezultatem procesów stosowania prawa są normy indywidualno-konkretne np. postępowanie przed sądami i komisjami dyscyplinarnymi w korporacjach zawodowych. Podstawowe typy stosowania prawa:  sądowy – organ stosujący prawo jest niezawisły i bezstronny.Akt nowelizujący – nie może zawierać przepisów nie objętych zakresem normowania aktu nowelizowanego. to sąd musi się podporządkować zaleceniom instancji odwoławczej (w takim zakresie jakim naruszył prawo). orzeczenie przez sąd rozwodu w sytuacji określonej przez k. Ogłasza się go w dzienniku ustaw.. sad może odmówić jego zastosowania (nie może go uchylić.  quasi – sadowy – delegacja części funkcji organów państwowych na różnego rodzaju agendy państwowe i pozapaństwowe np.  Administracyjny – organ rozstrzygający sprawę jest związany dyrektywami i poleceniami swojego zwierzchnika jaką wydać decyzję. od tego jest TK). rodzinny i opiekuńczy. Zastosowanie normy prawnej do jakiegoś indywidualnego przypadku np. instytucje pozapaństwowe (banki. do sprawcy i wymierzenie mu stosownej kary. Gdy nowelizujemy ustawę. wyliczając poszczególne zmiany przy zastosowaniu podziału na punkty i litery. organizacji politycznych i innych. publicznej były wykonywane przez agendy publiczne. ogłoszenie tego tekstu jednolitego ustawy następuje w formie Marszałka S.  quasi – administracyjny – zezwolenie by pewne zadania z zakresu adm. a nie wprowadzanie zmian merytorycznych w tekście prawnym. 26 . Gdy uzupełnia się nowelizowaną ustawę o nowe art. W przypadku sprzeczności aktu podstawowego z ustawą.zamiast wyrazu…powinien być wyraz…”. a tekst jednolity – załącznik do tego obwieszczenia.) i zezwolenie na podejmowanie decyzji władczych. k. zastosowanie przepisów k. zmiany ujmuje się w kilka artykułów. akty podustawowe. wolno je dołączać z zachowaniem dotychczasowej numeracji dodając odpowiednie litery. ustawy. wyroki sądowe. Sąd rozstrzygający sprawę nie podlega dyrektywą organów adm. zmiany ujmuje się w jeden artykuł.. sądy podlegają tylko ustawą. jeżeli w art. Opiera się na zasadzie hierarchicznego podporządkowania – organ rozstrzygający sprawę nie jest niezawisły od organu hierarchicznie podporządkowanego. W przypadku tworzenia prawa powstają normy ogólne (generalno – abstrakcyjne) np. decyzje administracyjne. W tekście jednolitym zachowuje się numerację tekstu pierwotnego. przedsiębiorstwa. firmy ubezpieczeniowe etc. Np. Tekst jednolity ustawy – tekst uwzględniający wszystkie dokonane w nim zmiany (nowelizacje). „…w ustawie…w art….

Etapy stosowania prawa 1. a wnioskiem decyzja sądu. B. Ustalenie stanu faktycznego 5. Subsumcji – podciągnięcie ustalonego stanu faktycznego pod wybraną normę prawną. Luz wyboru przepisu prawnego – sąd musi zadecydować jaką decyzję podjąć. Zgodnie z tą ideologią sędzia jedynie dedukuje następstwa prawa z normy. Elementy uzasadnienia: I. a jeżeli jest negatywna to oskarżony zostaje uwolniony od odpowiedzialności. Luz dowodowy – sytuacja. Podstawa prawna decyzji – sąd przytacza przepisy stanowiące podstawę jego decyzji i ewentualnie dokonuje jej analizy. a zwłaszcza jej interpretacji. dokonuje mechanicznej subsumcji faktów sprawy pod normę i wyprowadza z niej konsekwencje prawne – MODEL SYLOGISTYCZNY. III. 27 . problem oceny wiarygodności świadków. sylogizmu prawniczego. D. Wykładnia normy prawnej 4. wieloznaczne i gdy w skutek tego można im przypisać wiele różnych znaczeń. jeżeli subsumcja jest pozytywna to zostaje wymierzona kara. Wybór konsekwencji prawnych – kara. 2. E. Wybór normy prawnej – sytuacja. Luz interpretacyjny – przepisy prawne są nie ostre. 7. która nie jest do końca wyznaczona przez obowiązujące przepisy prawa. Ewolucja poglądów na stosowanie prawa Pozytywizm Stosowanie prawa ma mieć strukturę tzw. SUBSUMPCYJNY. Ustalenie obowiązywania normy prawnej 3. a ni tekst prawny ani dyrektywy wykładni nie wskazują jednoznacznie. nie jasne. decyzje ostatecznie kończące postępowanie w sprawie i decyzje w szczególnie ważnych sprawach. Postępowanie wszczyna się po to by móc wykonać orzeczoną przez sąd decyzję. zapadłe decyzje). którego przesłanką większą jest norma prawna. przesłanką mniejszą ustalony stan faktyczny. Luz decyzyjny – tekst prawny nie wyznacza decyzji organu stosującego prawo lecz pozostawia mu wybór jaką decyzję podjąć. w tej sytuacji organ stosujący prawo ma obowiązek wybrać decyzję za którą przemawiają najlepsze (najmocniejsze) argumenty. 6. które z tych znaczeń jest właściwe. do treści nie może nic dodać ani ująć. II. Kategorie luzów decyzyjnych: C.Wóblewski: A. problem oceny dowodów w procesach poszlakowych. Podstawę faktyczną decyzji – referowanie wyników postępowania dowodowego. gdzie ustalony w sprawie stan faktyczny ewidentnie podpada pod jedną i tylko jedną normę prawną. gdy na gruncie dostępnych środków dowodowych i reguł dowodowych nie da się jednoznacznie rozstrzygnąć czy określony fakt sprawy miał miejsce czy nie. J. Sformułowanie i uzasadnienie decyzji – uzasadnieniu podlegają decyzję od których strona wniosła odwołanie. Cześć historyczna – dotychczasowy przebieg postępowania (żądania stron.

Luz wyboru konsekwencji prawnych – określenie konsekwencji prawnych danego stanu faktycznego nie jest do końca wyznaczone przez przepisy prawa. Luzy decyzyjne są nie odłącznym składnikiem nie omal wszystkich procesów stosowania prawa i dowodzą. W sensie pragmatycznym wykładnia prawa to po prostu rezultat tego procesu. ekonomiczne i moralne (intencja normodawcy. reguły służące do ustalania znaczenia przepisów prawnych to dyrektywy wykładni I stopnia:  Dyrektywy wykładni językowej  Dyrektywy wykładni systemowej  Dyrektywy wykładni funkcjonalnej Jeśli zastosowanie tych dyrektyw prowadzi do zgodnych rezultatów to interpretator może przystąpić do sformułowania decyzji interpretacyjnej określającej właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. a proces podejmowania decyzji polega na wyborze tezy za którą przemawiają lepsze argumenty. musi rozumieć kontekst funkcjonalny – czynniki społeczne. IX WYKŁADNIA PRAWA Wykładnia prawa (interpretacja prawa) – zespół czynności zmierzających do ustalenia prawidłowego znaczenia przepisu prawnego (pragmatyczne rozumienie). Etapy wykładni (J. Relacje: • Lingwistyczne (gramatyczna i językowa) . semantycznie niedookreślone (otwarte). że proces stosowania prawa zwykle nie może być zredukowany do czysto logicznej operacji dedukowania następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego.172) • Systemowe – przepis prawny zajmuje określone miejsce w akcie normatywnym. które charakteryzują znaczenie normy ze względu na jej właściwości językowe. Clara non sunt interpretanda – normy. Jeśli prowadzą do rozbieżnych rezultatów to należy przejść do następnych etapów wykładni. które są jasne nie wymagają interpretacji. zaliczmy do niej te wszystkie dyrektywy. należą tutaj dyrektywy języka potocznego i prawnego (strony171. interpretator odwołuje się do różnego typu dyrektyw wykładni (reguł interpretacji). jeśli jest jasne (Lex Clara) to nie zachodzi potrzeba jego wykładni. Dyskurs (argumentacja) – sytuacja w której przynajmniej dwie strony wysuwają argumenty za i przeciw. Wykładnia prawa = proces rozumienia przepisów prawa Nie można zastosować przepisu prawnego nie interpretując go (nie rozumiejąc go). a z kolei ten akt normatywny jest składnikiem określonej gałęzi prawa.wyrażenie j. • Funkcjonalne – wykładnia prawa nie może się ograniczać do kontekstu językowego i systemowego danego przepisu. wieloznaczne. Wróblewski – model wykładni operatywnej):  Etap wstępny – ustalenie czy przepis prawny budzi wątpliwości.F. reinterpretacja przepisów obowiązujących w przeszłości). określających sposoby ustalania sensu przepisów prawa. prawnego są bardzo często nieostre.  II etap – ustalenie właściwego znaczenia przepisu prawnego. niejasne. Rozumienie każdego przepisu musi brać pod uwagę i być zharmonizowane z rozumieniem innych przepisów. Każdy przepis pozostaje w wielu skomplikowanych relacjach z innymi przepisami. 28 . cele jakie sobie stawiał. jeśli jego rozumienie budzi wątpliwości to przystępujemy do wykładni.

przyjmujemy znaczenie językowe (to co powiedział normodawca pokrywa się z tym czego chciał . ponieważ normodawca powiedział więcej niż zamierzał – plus dixit quam voluit 29 . że ma ona moc prawna równą mocy prawnej aktu normatywnego.  Operatywna – wykładnie dokonywane przez sądy i inne organy stosujące prawo w toku rozpoznawania indywidualnych spraw karnych. Wiąże jedynie w tej sprawie.idem dixit quam voluit  Wykładnia rozszerzająca (imperatio extensiva) – daje wynik szerszy od wykładni językowej.  Ostatni etap – sformułowanie decyzji interpretacyjnej – stwierdzenie jakie jest właściwe znaczenie interpretowanego przepisu. gdyż normodawca powiedział mniej niż zamierzał – minus dixit quam voluit  Wykładnia zwężająca (imperatio restrictiva) – daje znaczenie węższe. Nie ma mocy wiążącej jednak jej wpływ jest znaczny i stale rosnący.  Legalna – wykładnia dokonywana nie przez organ upoważniony przez samo prawo do interpretacji określonych przepisów prawa (stąd jej nazwa). deklaracje. przyjmuje się. systemowej i funkcjonalnej prowadzą do niezgodnych wyników. przyjmujemy znaczenie węższe od językowego. w przeszłości miała moc wiążącą wykładnia prawników rzymskich. przepisy prawne określają procedurę dokonywania wykładni oraz zakres jej mocy wiążącej. którym przyznano przywilej dokonywania wiążącej interpretacji zagadnień prawnych (Ius respondendi). dokonywana w glosach do orzeczeń (najwyższych) instytucji sądowych. cywilnych i innych. przyjmujemy szersze znaczenie przepisu od znaczenia językowego. dwie formy wykładni autentycznej: • Wykładnia oficjalna zawarta w autoryzowanym i mającym formalnie moc wiążącym akcie. które formalnie nie wiążą.  Doktrynalna(naukowa) – dokonywana przez przedstawicieli doktryny prawniczej. a nie w toku rozstrzygania konkretnych. który został poddany interpretacji. Ma więc charakter konkretny a nie abstrakcyjny. dokonuje się jej za pomocą uchwał lub wytycznych podejmowanych zwykle na specjalnych posiedzeniach sądu lub innego organu stosującego sprawę.  Podziały wykładni Podział wykładni ze względu na jej moc wiążącą:  Autentyczna – dokonana przez ten sam organ. Np. prywatne oświadczenia prawodawcy). w której prawodawca wypowiada się co do znaczenia ustanowionych przez siebie norm. dyrektywy wykładni językowe. w której jej dokonano – nie ma mocy powszechnie obowiązującej.III etap – kolizja interpretacyjna. który ustanowił daną normę. Podział wykładni ze względu na zakres:  Wykładnia literalna (imperatio declarativa) – zgodna z literą prawa. która w danej sprawie jest wiążąca dla sądu niższego. w której intencje prawodawcy poznajemy w różny sposób (materiały przygotowawcze. indywidualnych spraw. które mają charakter reguł preferencyjnych – wskazują jakie znaczenie przepisu powinien interpretator uznać za właściwe w przypadku wykładni I stopnia. Zaliczamy tu również wykładnię dokonaną przez sąd odwoławczy. ma charakter abstrakcyjny. By można było rozstrzygnąć kolizje interpretacyjną należy odwołać się do dyrektyw interpretacyjnych II stopnia. jak również w komentarzach do tekstów prawnych i opracowaniach naukowych. które ze znaczeń przepisu jest znaczeniem właściwym. • Wykładnia nieoficjalna. interpretator musi rozstrzygnąć.

Interpretator nie może tworzyć prawa. Wykładnia contra legem – wykładnia prawotwórcza – to taka. a zatem oceny. techniki lub praktyki społecznej to należy się oprzeć na dyrektywie znaczenia specjalnego. to należy się oprzeć na tej definicji. Toposy argumentacyjne – reguły o opisanych wyżej cechach. zakazanych lub dozwolonych w stosunku do tego. który wynika z dotychczas obowiązujących norm prawnych. ale należy ono do pojęć specjalnych określonej dziedziny nauk. która będzie przemawiać przeciwko przypisaniu tego znaczenia. Podział wykładni ze względu na jej stosunek do obowiązującego prawa: 1. Teksty prawa bardzo rzadko formułują dyrektywy wykładni prawa. Od większości dyrektyw wykładni istnieją wyjątki. 168. a tymczasem sam tworzy nowe normy. Dyrektywa stosowania języka potocznego Wykładnia jezykowa Jeśli dane pojęcie jest zdefiniowane w tekście prawnym (Ew. Dyrektywy wykładni jedynie z większą lub mniejszą mocą przemawiają za przyjęciem lub odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. E. a jeśli odstąpiono od tego znaczenia nadając normie znaczenie prawne lub specjalne. Dyrektywy wykładni mają często strukturę antytetyczną tzn. klasycznym ich przykładem są dyrektywy wykładni. D. że norma (jej fragment) ma określone znaczeni. przemawiające za przyjęciem czy też odrzuceniem określonej decyzji interpretacyjnej. której korzenie sięgają prawa rzymskiego. 30 . B.Badanie relacji między wykładnią językowa a wykładnią intencjonalną (wykładnią przepisu zgodną z wolą i intencjami prawodawcy). Dyrektywa stosowania języka specjalnego III. Ta ostatnia sytuacja zdarza się najczęściej. Zasady stosowania wspomnianych typów wykładni:  Generalny nakaz stosowania wykładni secundum legem  Generalny zakaz stosowania wykładni contra legem Dyrektywy wykładni i ich rodzaje Cechy dyrektyw wykładni: A. Dyrektywa stosowania języka prawnego II. dyrektywie. istnieje powszechnie akceptowana definicja doktrynalna tego pojęcia). która zmienia zakres czynów nakazanych. czy istnieją lepsze (mocniejsze) racje. jeśli nie istnieje definicja legalna danego pojęcia. Znaczeniem literalnym normy lub jej fragmentu jest jej znaczenie potoczne. Kolejność stosowania dyrektyw: I. to znaczeniem literalnym jest właśnie to znaczenie. Wykładnia praerter legem 3. Większość dyrektyw interpretacyjnych to wytwór mające nieraz wielo wiekową historię tradycji i kultury prawniczej. Dyrektywy wykładni (wzięte z izolacji) rzadko stanowią niepodważalny argument. Stosowanie wspomnianych rodzajów wykładni (zasady) – strona 167. Efekt uzasadniający dyrektyw wykładni to z zasady rezultat kumulatywnej oceny argumentów pro i contra. Jeśli ni zachodzi ani pierwszy ani drugi przypadek to powinniśmy nadać danemu pojęciu takie znaczenie jakie ma on w języku potocznym. Wykładnia secundum legem 2. która przemawia za przypisaniem normie określonego znaczenia z zasady można przeciwstawić dyrektywę. C.

wolę prawodawcy oraz cel regulacji prawnej (reguła harmonizowania kontekstów)”. 31 . społeczne. Z tej reguły wynika zakaz ustalania znaczenia literalnego z pominieńciem kontekstu systemowego i funkcjonalnego. • „Nie wolno interpretować przepisów prawnych tak by pewne ich fragmenty okazały się zbędne” – zakaz wykładni per non est. który nadajemy określonemu pojęciu nie może pozostawać w oczywistej sprzeczności z regułami danego języka. które w świetle powszechnie akceptowanych wartości musi być uznane za rażąco niesłuszne lub niesprawiedliwe. Za pierwszeństwem tej wykładni przemawiają argumenty analityczne (wykładnia prawa jest wykładnią tekstów prawnych). Interpretacja tekstów prawnych w krajach naszego kręgu cywilizacyjnego opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej. które pozwalają interpretatorowi w szczególnie ważnych okolicznościach odstąpić od sensu językowego przepisu: (w sytuacji/przypadku)  Gdy wykładnia językowa prowadzi do ad absurdum. systemowego i funkcjonalnego) • „Jeżeli nawet odstępujemy od znaczenia językowego.  Oczywistego błędu legislacyjnego. tam nie jest wolno ich wprowadzać interpretatorowi”. Argument konsekwecjonalistyczny – argument pozwalający odrzucić pewne tezy. Można odstąpić od znaczenia językowego tylko wtedy gdy uzasadnimy powołaniem się na jakieś ważne racje prawne. ekonomiczne i moralne.  Gdy sens językowy jest ewidentnie sprzeczny z fundamentalnymi wartościami konstytucyjnymi.W państwach demokratycznych wykładnia językowa i znaczenie literalne zajmują pozycję uprzywilejowaną wobec wykładni systemowej i funkcjonalnej.  Gdy prowadzi do rozstrzygnięcia. Sens. • „Lege non distinguente nec rostrum est distinguere” – tam gdzie rozróżnień nie wprowadza sam prawodawca. Nie każdy przypadek kolizji znaczenia językowego z normami moralnymi czy zasadami racjonalności upoważnia do odstąpienia od znaczenia literalnego przepisu. Wykładnia nie powinna mieć charakteru prawotwórczego (nie powinna pod pozorem interpretacji tworzyć nowych norm). • „Ustalając znaczenie językowe przepisu należy brać pod uwagę inne przepisy prawne. Okoliczności. • „Tym samym zwrotom nie należy nadawać różnych znaczeń” – zakaz interpretacji homonimicznej. • „Różnym zwrotom nie należy nadawać tego samego znaczenia” – zakaz stosowania interpretacji synonimicznej. decyzje ze względu na wynikające z nich konsekwencje. polityczne (w państwie praworządnym obywatele mają prawo polegać na tym co prawodawca powiedział a nie na tym co zamierzał powiedzieć lub co powiedziałby gdyby znał nowe okoliczności). to interpretacja danego wyrażenia powinna pozostawać w ramach możliwego znaczenia słownikowego”. powinna się mieścić w ramach dopuszczalnego znaczenia leksykalnego. Ta reguła pozwala zakwestionować ustalenia interpretacyjne z powodu iż dokonano ich w izolacji (nie biorąc pod uwagę 3 relewantnych kontekstów – językowego.

„Normy prawa wewnętrznego powinny być interpretowane w zgodzie z normami prawa europejskiego”. „Interpretując normy prawne należy mieć na względzie przede wszystkim zasady konstytucyjne”.zasada równości. nie chodzi o brak regulacji prawnej. które z możliwych znaczeń normy wybierzemy.zasady sprawiedliwości społecznej. W orzecznictwie Trybunału rolę szczególną w interpretacji przepisów prawa odgrywają między innymi zasady: .Wykładnia systemowa (wykładnia systematyczna) Pełni rolę subsydiarną wobec wykładni językowej – nie może stanowić samodzielnej podstawy do przypisania normie określonego znaczenia ale może zadecydować o tym. a jedynie o czyjąś ocenę. 32 .zasady demokracji. które przy niezgodnych lub częściowo niezgodnych hipotezach mają sprzeczne dyspozycje lub niezgodne sankcje. a zatem takie. które zgodnie z innymi przepisami powinny być wydane. który ma poinformować śmiertelnie chorego pacjenta o jego schorzeniu). uchylone lub sprecyzowane. 5.wolności gospodarowania i ochrony własności. Normy konfliktowe – normy. . . Wśród zasad systemu prawa rolę szczególną odgrywają zasady konstytucyjnej. Reguły wykładni: 1. „Nie należy interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do ich sprzeczności”. z których jedna coś nakazuje (zakazuje). Luki pozorne – luki o charakterze ocennym (aksjologicznym). Normy sprzeczne analitycznie – normy.ochrony praw słusznie nabytych. że jakieś przepisy powinny być wprowadzone.uczciwego procesu. a druga to samo zakazuje. a w skrajnych sytuacjach może stanowić argument za odstąpieniem od znaczenia potocznego. 3. które nie są sprzeczne analitycznie. w przypadku. których realizacja jednej normy unicestwia skutki realizacji drugiej normy (zamknij drzwi otwarte i otwórz drzwi zamknięte) 6. która utrudnia lub uniemożliwia podjecie decyzji) • swoiste (brak przepisów. a których brak uniemożliwia podjęcie decyzji.zasada podziału władz. 4. „Interpretacja norm prawa polskiego powinna być zgodna z normami prawa międzynarodowego publicznego”. „Wszystkie normy prawne powinny być interpretowane w sposób zgodny z zasadami prawa”. gdy można podać taką interpretacje tego przepisu przy której jest on zgodny z konstytucją. . Normy prakseologicznie niezgodne – normy. Luki rzeczywiste – zalicza się do nich: • luki techniczne (taką proceduralną niekompletność regulacji.prawa do sądu. Trybunał nie może stwierdzić niekonstytucyjność przepisu prawnego. ale których w pewnych okolicznościach łącznie zrealizować się nie da np. 2. norma nakazująca mówienie prawdy i norma zakazująca zadawania cierpień (nie da się ich zrealizować w sytuacji lekarza. . a druga na to samo zezwala lub jedna coś nakazuje.zasada państwa prawnego. „Nie wolno interpretować przepisów prawa w sposób prowadzący do luk”. . . . .

Zalecana ostrożność w stosowaniu tej wykładni.” Wadą obydwu tych reguł jest fakt. subiektywna). • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą aktualnego (współczesnego) prawodawcy. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z wolą historycznego prawodawcy” (wykładnia historyczna. zakładając.Typy luk pozornych: • extra legem – ujemna ocena faktu. • „Interpretując normę należy brać pod uwagę konsekwencje społeczne i ekonomiczne do jakich będzie prowadzić określona interpretacja i wybrać taką interpretację.” (wykładnia prawno – porównawcza = komparatystyczna). zapewne sprawy nie są uregulowane. akceptowane przez całą społeczność międzynarodową lub przynajmniej reguły ważne w naszym kręgu cywilizacyjnym. Pełnia rolę subsydiarną w stosunku do wykładni językowej. jej znaczenie maleje w odniesieniu do starszych aktów normatywnych zwłaszcza gdy te uchwalono w innych warunkach społecznych. terminów wartościujących i klauzul generalnych. to cele te musi uwzględniać interpretator. genetyczna. ekonomicznego oraz aksjologicznego. że działalność prawodawcza jest działalnością celową. iż pewne są uregulowane. że służy realizacji określonych celów. „Przy interpretacji przepisów prawnych należy brać pod uwagę powszechnie akceptowane normy moralne. 7. sugerującym kierunek interpretacji we współczesnych tekstach prawnych różnego typu pojęć niedookreślonych. • 33 . • contra legem – ujemna ocena tego. • „Interpretując przepisy prawne należy brać pod uwagę cel regulacji prawnej (ratio legis) – najstarszy i najczęściej używany kanon wykładni prawa. ekonomicznych i politycznych. która prowadzi do konsekwencji najbardziej korzystnych. Reguły wykładni funkcjonalnej stają się często drogowskazem. Odgrywa szczególnie istotną rolę w odniesieniu do przepisów prawnych niedawno wprowadzonych. zasady sprawiedliwości i słuszności” Mamy na myśli reguły o uniwersalnym zasięgu. „Przepisy prawne należy interpretować biorąc pod uwagę ich miejsce w systematyce wewnętrznej i zewnętrznej aktu normatywnego” (argumentum a rubica). do których należą reguły. Prawo jest pojmowane jako wyraz woli demokratycznie wybranych przedstawicieli narodu. • „Przepisy prawne należy interpretować zgodnie z zasadami interpretacji podobnych przepisów w innych krajach. o czyją wole ma chodzić. a zdaniem oceniającego nie powinny być.” – odmiana argumenty konsekwencjonalistycznego. Wykładnią odwołującą się do ratio legis bardzo często nazywa się wykładnią celowościową lub teleologiczną. iż sformułowanie danego przepisu jest zbyt nie precyzyjne. Wykładnia funkcjonalna Obejmuje najmniej jednorodny i spójny zbiór dyrektyw. kauczukowe i powinno być uściślone. że prawodawca jest często ciałem kolektywnym (parlament) i trudno jest ustalić. które w taki lub inny sposób nakazują uwzględnianie przy interpretacji przepisów szeroko rozumianego kontekstu społecznego. • intra legem – ocena.

prawnego  J. że prawodawca dysponuje najlepszą wiedzą empiryczną Z tej ostatniej reguły wynika np. że prawodawca dąży do społecznie aprobowanych celów d. Teorie obiektywne nie wykluczają. Domniemanie. Domniemanie. Teorie obiektywne wychodzą z założenia. Celem wykładni tekstualnej jest. iż sens przepisu. ale na tym. 34 . • Teorie intencjonalne i tekstualne – celem wykładni intencjonalnej jest odtworzenie woli i intencji prawodawcy. Wróblewski nazwał je dyrektywami wykładni II stopnia. że prawodawca liczy się z konsekwencjami empirycznymi podejmowanych decyzji e. Adresaci norm mają kontakt z tekstem i z tego powodu w sytuacjach wątpliwych powinno rozstrzygać znaczenie tekstu a nie rzeczywiste intencje prawodawcy. że norma prawna ma jedno. Rodzaje domniemań interpretacyjnych:  Języka potocznego  J. stałe. zaczynając żyć własnym życiem. Domniemanie. które stawia sobie aktualny prawodawca. tekst prawny jest traktowany jako mniej lub bardziej doskonały instrument przekazu tych intencji. w razie zmian celów i zadań. ponieważ wskazują jaką decyzję interpretacyjną należy podjąć w sytuacji. może ulec zmianie. Dyrektywy preferencji Dyrektywy preferencji – reguły wskazujące jak rozwiązać konflikt różnych dyrektyw wykładni. nie ulegające zmianom znaczenie i jest to zgodne z wolą historycznego prawodawcy. Domniemanie. nakaz interpretowania przepisów prawa w sposób uwzględniający aktualny stan wiedzy naukowej i technicznej. Trzy podstawowe strategie rozwiązywania konfliktów interpretacyjnych (teorie wykładni): • Teorie subiektywne i obiektywne – czy w toku wykładni interpretator powinien się orientować na wolę i intencje historycznego (subiektywne). Teorie subiektywne opierają się na założeniu. gdy zastosowanie dyrektyw wykładni I stopnia (dyrektyw wykładni językowej. aby z chwilą ustanowienia aktu tekst prawny niejako odrywa się od osoby legislatora. Domniemanie. czy też aktualnego prawodawcy (obiektywne). kto te domniemanie kwestionuje. systemowej i funkcjonalnej) prowadzi do rozbieżnych ustaleń interpretacyjnych. specjalnego Inne domniemania interpretacyjne:  Domniemanie zgodności normy z konstytucją  Domniemanie zgodności normy niższego rzędu z normą hierarchicznie wyższą  Domniemanie racjonalności prawodawcy: a.Domniemania interpretacyjne Domniemanie interpretacyjne zmienia ciężar argumentacji spoczywający nie na tym kto się na domniemanie powołuje. że prawodawca nie stanowi norm sprzecznych b. iż norma prawna rozumiana jako wyraz woli suwerena musi być zgodna z wolą aktualnego suwerena. że prawodawca nie stanowi norm zbędnych c. bo norma ta obowiązuje z jego woli.

Służą wartością – pewność. systemowej i funkcjonalnej preferują wynik wykładni funkcjonalnej. materiały z obrad parlamentu. Na tej zasadzie opiera się wykładnia prawa europejskiego i międzynarodowego.) o Projekty ustaw i innych aktów normatywnych. encyklopedie etc.  „Interpretator powinien się opierać na rezultatach wykładni językowej i dopiero gdy ta prowadzi do nie dających się usunąć wątpliwości korzystać z wykładni systemowej. Ta zasada jest podobna do „reguły jasnego znaczenia” (plain meaning rule) autorstwa O. to wolno jest posłużyć się wykładnią funkcjonalną. słowniki. Holmesa. komisji parlamentarnych. gdy przemawiają za tym ważne racje. jego przewidywalność. W krajach kultury zachodniej praktyka interpretacyjna opiera się na zasadzie pierwszeństwa wykładni językowej i zasadzie pomocniczości wykładni systemowej i funkcjonalnej odpowiada to „złotej regule” (the golden rule). Interpretacja powinna służyć przystosowaniu prawa do zmieniających się sytuacji społecznych. które są relewantne dla ustalenia sensu interpretowanego przepisu prawnego.. podręczniki etc. od jasnego rezultatu wykładni językowej i systemowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni funkcjonalnej tylko wtedy.w razie konfliktu wykładni językowej. iż w razie konfliktu wykładni językowej. do której odwołują się sądy w USA.) 35 . Podstawowe wartości – adekwatność prawa i życia. glosy. Styl dynamiczny dominuje okresie przemian i refom.) o Materiały przygotowawcze (sprawozdania komisji legislacyjnych. Opowiadają się za duchem prawa. systemowej i funkcjonalnej należy preferować wynik wykładni językowej i systemowej. Styl statyczny interpretacji dominuje w okresach stabilizacji. podręczniki. gdy przemawiają za tym ważne racje. którą sformułowały sądy angielskie pod koniec XIX wieku. ekonomicznych i politycznych. Teorie dynamiczne . orzecznictwo i doktryny) o Wyniki ekspertyz naukowych i opinie biegłych o Wiedza specjalistyczna.Teorie statyczne i dynamiczne – do teorii statycznych Wróblewski zaliczył teorie przyjmujące.” • „Od jasnego (nie budzącego wątpliwości) rezultatu wykładni językowej wolno odstąpić i oprzeć się na wykładni systemowej tylko wtedy. która jest relewantna dla ustalenia sensu określonych wyrażeń (literatura naukowa. jeśli natomiast również wykładnia systemowa nie doprowadziła do wątpliwości interpretacyjnych.” Dyrektywy wykładni sensu largo – zalicza się tutaj reguły kolizyjne oraz reguły wnioskowań prawniczych. analogii) lub reguł kolizyjnych tylko wtedy gdy nie rozstrzygnie problemu interpretacyjnego przy pomocy dyrektyw wykładni sensu stricto (zasada pierwszeństwa wykładni sensu stricto). teksty uchylonych aktów normatywnych – związane z nimi orzecznictwo i doktrynę o Materiały komparatystyczne (obce teksty prawne. Formaliści – zwolennicy teorii statycznych. Nieformaliści –zwolennicy teorii dynamicznych. nieprawnicza. komentarze. rządowych itd.” Materiały interpretacyjne: o Akt normatywny. w którym znajduje się interpretowany przepis prawny o Orzecznictwo sądowe o Doktryny prawnicze (literatura naukowa.  Materiały interpretacyjne • „Interpretatorowi wolno jest korzystać z wszelkich materiałów. Interpretator może się odwołać do wnioskowań prawniczych (np. niezmienność prawa. Opowiadają się za literą prawa.

• Argumentacyjny (dyskursywny) – uzasadnianie przyjmuje postać wymiany argumentów wspierających daną tezę (argumenty pro) i argumentów ją kwestionujących (argumenty contra). 2. iż określony fakt nie został unormowany przez przepisy prawne o ustalenie. Przeciwieństwo wnioskowania z analogii. Zabronione jest zastosowanie podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych do sytuacji podobnych. przykładem sylogizmu prawniczego jest wyprowadzanie następstw prawnych z normy prawnej i ustalonego stanu faktycznego. 1. co z faktem bezpośrednio uregulowanym przez przepisy prawne Ubi eaden legis ratio. Najważniejsze i najczęściej używane w uzasadnieniach prawniczych argumenty:  Normy prawne  Orzecznictwo sądowe  Poglądy doktryny prawniczej  Reguły egzegezy: o Reguły interpretacyjne o Reguły kolizyjne o Reguły wnioskowań prawniczych  Reguły i zasady pozaprawne  Opinie ekspertów i twierdzenia naukowe Uniwersalne toposy prawnicze (topos = argument) Reguły wnioskowań prawniczych (reguły logiki prawniczej) – należą do wykładni sensu largo • Argumentum a simile – wnioskowanie z podobieństwa lub analogi. na których opiera się prawo. Model ten zakłada dokonywanie szeregu ocen co do wartości poszczególnych argumentów („ważenie” argumentów) a w konsekwencji podjęcie decyzji. ibi eadem legis dispositio – gdzie taki sam cel tam taka sama dyspozycja ustawy.X ELEMENTY TEORII ARGUMENTACJI Dwa typy uzasadnienia twierdzeń. analogii z prawa (analogia iuris) – brak ściśle wskazanych przepisów prawa. norm i ocen: • Subsumcyjny (sylogistyczny) – uzasadnienie przyjmuje postać wprowadzenia określonych następstw z przyjętych przesłanek na podstawie założonych reguł interferencyjnych (r. który reguluje sytuacje pod istotnymi względami podobne do faktu nienormowanego o powiązanie z faktem prawnym nieunormownym podobnych lub takich samych konsekwencji prawnych. • Argumentum a contrario – wnioskowanie z przeciwieństwa. ale bardzo ogólne określenie zasad czy idei. że istnieje przepis prawny. które argumenty okazały się lepsze. Trzy podstawowe etapy wnioskowania z analogii: o ustalenie. 36 . daje dużą swobodę wnioskującemu. który musi zostać wskazany we wnioskowaniu organu stosującego prawo. analogii z ustawy (analogia legis) – podstawą jest zawsze jakiś konkretny przepis prawny. wnioskowania). Odnosi się to zarówno do fizycznego podobieństwa faktów jak i porównania celów regulacji.

rzecz osądzona ma pierwszeństwo przed prawdą. a nie sąd są dysponemtami postępowania cywilnego. • Reguła instrumentalnego nakazu – jeżeli obejmuje określona norma to tym samym nakazane jest czynienie tego wszystkiego co jest przyczynowo konieczne do realizacji tej normy. temu tym bardziej wolno jest mniej”  Argumentum a minori ad maius – wnioskowanie z mniejszego na większy. podstawą wnioskowania jest przepis zakazujący o schemacie „jeżeli zakazane jest mniej to tym bardziej zakazane jest więcej”. „jedynie”. • Argumentum a fortiori . natomiast w odniesieniu do przepisów nakładających na nie obowiązki i obciążenia należy opierać się na argumentum a contrario (analogia jest nie dopuszczalna). Nemo plus Iuris transfere potest quam ipse habet – nikt nie może przenieść więcej praw niż sam posiada. „tylko”. wnioskowanie z przeciwieństwa stosujemy. d których zależy (nie) spełnienie danej normy. które nakłada na nas prawo muszą być możliwe do spełnienia (nie jesteśmy zobowiązani do świadczeń niemożliwych). a w przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa karnego i finansowego podstawą wnioskowania powinno być argumentum a contrario. nie mogą orzekać ponad te żądania.jeżeli obejmuje określona norma to tym samym zakazane jest czynienie tego wszystkiego co przyczynowo wykluczałoby realizację tej normy. to nie wolno do niego zastosować konsekwencji k i to nawet wtedy gdyby był on pod istotnymi względami do faktu f.przebiega według schematu „jeżeli A to tym bardziej B” występuje 2 odmianach:  Argumentum a maiori ad minus – wnioskowanie z większego na mniejsze.    Deniminis no curat pretor – argument usprawiedliwiający odmowę wszczęcia jakiegoś postępowania powołaniem się na błahość sprawy. Stanowi konsekwencję zasady dyspozycyjności według której strony. iż prowadzi ona do sprzeczności.    Argumentum a coherentia – każdą argumentację można zakwestionować wskazując. Reguła instrumentalnego zakazu .. Pozostałe toposy prawnicze Toposy w wielu sytuacjach mają antytetyczną strukturę tj.Jeżeli norma prawna wiąże konsekwencje prawne k z faktem f i dany fakt nie jest identyczny z faktem f. Imposibilium nulla obligatio est – świadczenia i obowiązki. Ne ultra petita partium – sądy i inne organy stosujące prawo są związane żądaniami stron. 37 . gdy w kontekście danego przepisu występują zwroty „wyłącznie”. W odniesieniu do przepisów przyznających obywatelom uprawnienia i korzyści należy stosować analogie. Res iudicata pro veritate habetur – rzecz osądzona powinna być uważana za prawdziwą. że toposowi powołanemu jako argument pro można przeciwstawić topos funkcjonalny jako argument contra. podstawą wnioskowania jest przepis uprawniający o strukturze „komu wolno jest więcej. W przypadku gałęzi prawa podobnych do prawa cywilnego należy stosować analogię. Dyrektywy instrumentalnego nakazu i zakazu – odwołują się do wiedzy o związkach przyczynowych.

Nie wolno stosować przepisów do kwalifikacji zdarzeń. która poszerza. tylko bowiem twierdzeniom. dowodzić można wyłącznie twierdzenia o faktach sprawy. można przypisać wartość logiczną prawdy lub fałszu. Wiąże się z zasada fair trial – uczciwego i rzetelnego procesu. Niedbalstwo. należy przyjąć taką interpretacje przepisu. nulla poena sine lege – przestępstwem może być wyłącznie czyn wyraźnie zabroniony przez prawo karne i przestępcy może być wymierzona wyłącznie kara przewidziana przez przepisy prawa karnego.      Favor legitimatis – prawo sprzyja temu co legalne. Lex retro non agit – zakaz nadawania przepisom mocy retroaktywnej. non excusat – nieznajomość prawa szkodzi i nie stanowi usprawiedliwienia. Ignorantia Iris nocet.).    XI DOWODY PRAWNICZE I NIEKTÓRE ELEMENTY NAUKI PRAWA PROCESOWEGO Przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie (art. In dubio pro libertata – w razie wątpliwości na korzyść wolności. np. Lex iniusta non est Lex – prawo rażąco nie słuszne nie jest prawem (Lex iniustisima non est lex)        Nemo se ipsum acusare tenetur – nikt nie może zostać zmuszony do samo oskarżenia się. jeśli akt podstawowy jest sprzeczny z ustawą to sąd może odmówić jego zastosowania. Zasada niezawisłości sądów – sędziowie podlegają tylko konstytucji i ustawą. Prawnicy w zasadzie nie dowodzą twierdzeń ogólnych. Zasada proporcjonalności – środki naszych działań muszą być dostosowane do celów. a nie ogranicza zakres naszej wolności. Audiatur et altera pars – wysłuchaj również i drugiej strony. Praesumptio boni viri – prawie domniemywuje się zawsze dobrą a nie złą wiarę.p. a nie faktom. Nemo iudex In causa sua – nikt nie może być sędzią we własnej sprawie. In dubio pro reo – wszelkie wątpliwości należy rozstrzygać na korzyść strony nie obciążonej ciężarem dowodu (na korzyść oskarżonego). iż jest dozwolony. lekkomyślność nie stanowi okoliczności usprawiedliwiających. które miały miejsce zanim te przepisy weszły w życie.c. które przy ich pomocy staramy się realizować. Zasada prawa do sądu – dochodzenie swoich roszczeń przed sądem. W prawie podatkowym zasada ta głosi – In dubio pro tributario – w razie wątpliwości na korzyść podatnika.227 k. Jeżeli jest wątpliwe czy dany czyn jest dozwolony czy nie to należy przyjąć. Ex iniuria Ius non oritur – z działań bezprawnych nie może powstać prawo. Iura scripta vigilantibus – ustawy napisano dla ludzi wykazujących się należytą starannością. Zakaz nadużywania prawa – wykonując swoje prawa należy stosować środki jak najmniej szkodliwe dla innych. Nullum crimen. opisujących jakieś prawidłowości 38 .

a jedynie twierdzenia jednostkowe odnoszące się do konkretnych zdarzeń czy okoliczności.ekonomiczne czy socjologiczne. 39 .

natomiast fakt B następnikiem lub wnioskiem. fakty notoryjne).. dowodu przeciwnego.c. niekontrowersyjne fakty geograficzne. polityczne ale także okoliczności znane wszystkim rozsądnym ludziom itd.1025 2k.  Domniemania niewzruszalne (presumntiones iuris ace de iure) – obalić ich niemożna. która uzyskała stwierdzenie nabycia spadku jest spadkobiercą (art. np.o.341 k. 40 . Popularne przykłady domniemań prawnych: (domniemanie.r. to powinna udowodnić fakty od których ta norma uzależnia nastąpienie tych skutków prawnych. to domniemywa się zajście faktu B”.Twierdzenia te mają strukturę: „w miejscu m czasie t miało miejsce zdarzenie z”. dowody prawnicze w sensie metodologicznym nie są procedurami niezawodnymi i podobnie jak wszelkie inne uzasadnienia w sprawach empirycznych nie gwarantują pewności osiągniętych rezultatów. to jego roszczenie zostanie oddalone. Dowodzenie wszystkich faktów byłoby stratą czasu. czyli do przeprowadzenia tzw. że) • Dziecko urodziło się żywe (art.) oraz fakty przyznane przez jedną ze stron. jak je należy interpretować i czy obowiązują).) • Osoba. Zgodnie z zasadą iura novit curia – sąd zna prawa przedmiotem dowodu nie może być prawo (treść norm prawnych.) • Osoba. Wśród domniemań wyróżnia się:  Domniemania prawne (praesumptiones iuris) – ustanowione przez normę prawną  Domniemania zruszane (presumtiones iuris tantum) – mogą być obalone dowodem przeciwieństwa. zmieniają ciężar dowodu. wydarzenia historyczne. są rzadkie. dlatego nie wymagają dowodu fakty powszechnie znane (tzw. jak gwarantują wnioskowania dedukcyjne w matematyce i logice. W uzasadnieniu niezbędne jest korzystanie z wiedzy empirycznej. Sąd może skorzystać z opinii biegłego. W sensie metodologicznym prawnicy nie dowodzą. wynalazczego itd. Kwestionujący domniemania prawne nie może ograniczyć się do wykazania.9 k.85 § 1 k. że budzą one wątpliwości (non liquet). roszczenia) z określonej normy prawnej.c. Wszystkie wątpliwości związane z twierdzeniami o faktach sprawy rozstrzyga się na jej korzyść (In dubio pro reo).) • Posiadanie jest zgodne z prawem (art. Fakt A nazywa się poprzednikiem lub podstawą domniemania. Jeśli fakty nie zostaną ustalone lub będą budzić wątpliwości (non liquet). budowlanego. kiedy je zawieszono itd. gdyż przedmiotem dowodu może być treść obcego prawa oraz ustalenie praktyki stosowania tego prawa. Od tej zasady są wyjątki. chociaż w praktyce mogą dawać wysoki stopień pewności i niepodważalności. ale uzasadniają twierdzenia o faktach sprawy. która obcowała z matką dziecka w okresie koncepcyjnym jest jego ojcem (art. materialnym) Jeśli strona wywodzi określone skutki prawne (np. że szkoda nie nastąpiła ani swojej niewinności.) Wszystkie domniemania są zbudowane wg schematu „jeżeli zaszedł fakt A.) Ciężar dowodów (onus probanci) Ciężar dowodu określa 2 kwestie:  Kto powinien przedstawić dowody (ciężar dowodu w sensie subiektywnym. jeśli chce ustalić treść wysoce specjalistycznych dziedzin prawa wewnętrznego (np. Strona niezwiązana ciężarem dowodu nie musi dowodzić ani faktu.c. fakty znane z urzędu (kiedy wszczęto postępowanie. medycznego. formalnym)  Kto poniesie ryzyko nieudowodnienia (non liquet) określonych twierdzeń (ciężar dowodów w sensie obiektywnym.

że w odróżnieniu od domniemań faktycznych przerzucają one ciężar dowodów. które pozwalają wnioskować z faktu. z których wynika prawdziwość określonych twierdzeń o faktach sprawy (przeprowadza dowód w sensie podania uzasadnienia dla tezy dowodu). Dowód osobowy – źródłem informacji jest osoba (świadkowie strony) Dowód rzeczowy – źródłem informacji jest rzecz (dokumenty. w którym sędzia lub inny organ procesowy wnioskuje o prawdziwości twierdzeń o faktach sprawy opierając się bezpośrednio na tym. Zgodnie z zasadą In dubio pro reo wszelkie wątpliwości co do winy należy rozstrzygnąć na korzyść oskarżonego. Ciężar dowodu winy oskarżonego spoczywa na oskarżycielu i nie może być przerzucone na oskarżonego. gdy jednak przystępuje do sporządzania uzasadnienia wyroku to musi podać stwierdzenia. z których w oparciu o określone reguły dowodowe można tę tezę wywnioskować. dokonuje oględzin etc. W toku postępowania dowodowego sędzia przeprowadza szereg dowodów w sensie czynnościowym (słucha świadków. przesłuchuje strony. iż wniosek nasuwa się z oczywistością już na pierwszy rzut oka (prima facie). potwierdzających się poszlak. iż przebieg zdarzenia mógł być inny niż sugerują to poszlaki. z których przy pomocy określonych reguł dowodowych wyprowadza się twierdzenie o fakcie sprawy (tezę dowodu).). okazał się wiarygodny. Dowód pośredni – do uzasadnienia tezy dowodu konieczne są jakieś inne twierdzenia dowodowe. gdy istnieje zespół zgodnych. jak długo nie zostanie mu udowodniona wina. że szkoda ta nastąpiła z winy tego. w przypadku oględzin sędzia). by uzyskać informacje o faktach sprawy. gdy wykluczono. kto ją wyrządził dla tego. Pojęcie dowodu i rodzaje dowodów Dwa podstawowe rozumienia terminu dowód prawniczy: • Dowód rozumiany jako uzasadnienie określonego twierdzenia – zespół twierdzeń dowodowych.  Domniemania formalne – akceptacja podstawy domniemania. oględziny) Ordalia – sąd boży 41 . ale są świadkowie lub notatki. a w konsekwencji jego wniosek nie wymaga podjęcia żadnych czynności dowodowych. czy nieautoryzowane jego odpisy (dowody pochodne). na podstawie których można ustalić jego treść. a zarazem.  Domniemania faktyczne (presumptiones hominis) – zostały przyjęte przez sąd lub inny organ stosujący prawo w oparciu o zasady doświadczenia. który przeprowadza organ procesowy po to. w którym brak jest oryginału dokumentu (dowód pierwotny). że informator sądu będący obserwatorem danego zdarzenia czy rzeczy (świadek. iż nastąpiła szkoda o tym. Dowód poszlakowy – dowód. ale istnieją świadkowie. Dowód bezpośredni – dowód. Zagadnienie dowodu w postępowaniu karnym Zasada domniemania niewinności oskarżonego – oskarżonego poczytuje się za niewinnego tak długo. Dowód ze słyszenia (hearsay) – brak naocznego świadka. przyjąć należy. • Dowód w sensie czynnościowym – zespół czynności. strona.Inny podział:  Domniemania materialne – podstawa wymaga udowodnienia. Wiele wspólnego z domniemaniami faktycznymi mają tak zwane reguły dowodu prima facie – są to reguły ustanowione przez sąd. biegłych. którym świadek naoczny przekazał informacje o danym zdarzeniu.uważa się go za przeprowadzony dopiero. którym poszczególne fakty dowodowe wzięte z izolacji nie stanowią dostatecznej podstawy do ustalenia faktu sprawy (w tym sensie są one poszlakami). takim dowodem jest również dowód.

Zasady oceny dowodów Zasadami oceny dowodów nazywamy te wszystkie zasady. warunki które muszą być spełnione. Prawo do swobodnej oceny dowodów nie oznacza prawa do dowolnej oceny dowodów. • 42 . gdzie werdykt w kwestii faktów jest zastrzeżony dla ławy przysięgłych i jest uważany za ostateczny. W średniowieczu prawo było oparte na zasadzie legalnej oceny dowodów. XIX wiek stopniowo rozprzestrzeniał zasady swobodnej oceny dowodów w krajach europejskich.Podstawowe kategorie dowodów w sensie czynnościowym: • Zeznania świadków • Przesłuchanie stron • Opinia biegłych • Dokumenty • Oględziny Jako dowód można wykorzystać w zasadzie każda osobę. zasady logiki b. rzecz lub inny środek dowodowy na podstawie której uzyskać można wiarygodną informację. zasady doświadczenia życiowego Ocena dowodów naruszająca wymienione wyżej zasady nie mieści się w ramach swobodnej oceny dowodów i nie podlega ochronie przez prawo. zwłaszcza gdy są one sprzeczne z zebranym materiałem dowodowym i w tym sensie arbitralne. by dowód mógł zostać uznany za przeprowadzony (tzw. • Współcześnie zasada swobodnej oceny dowodów funkcjonuje w dwóch wariantach: zasady swobodnej i niekontrolowanej oceny dowodów – funkcjonuje tam. Współczesne systemy prawne opierają się na zasadzie swobodnej oceny dowodów. Ława przysięgłych nie musi uzasadniać swojej decyzji. które określają kryteria jakie muszą być spełnione by organ stosujący prawo mógł uznać dane twierdzenie z udowodnione. Przełomem była Wielka Rewolucja Francuska. legalne dyrektywy dowodowe). zasady swobodnej i kontrolowanej oceny dowodów – przewidują kontrole ustaleń faktycznych przez sądy wyższe oraz nakładają na sąd obowiązek uzasadnienia swojej decyzji w kwestiach faktycznych. Historycznie wyróżniamy dwie podstawowe zasady oceny dowodów: • Zasada legalnej oceny dowodów • Zasada swobodnej oceny dowodów Proces rzymski był oparty na zasadzie swobodnej oceny dowodów i stopniowo ewoluował w kierunku legalnej oceny dowodów. to jednak zachowały one pewne elementy legalnej oceny dowodów. która wprowadziła ocenę dowodów według wewnętrznego przekonania (conviction intime) sędziego. W systemie kasacyjnym oraz w systemie ławy przysięgłych zwykle przewiduje się pewne możliwości korygowania ustaleń faktycznych sądu I instancji. gdzie ustalenia faktyczne sądu I instancji nie podlegają kontroli przez sąd odwoławczy (system kasacyjny) i tam. Swobodna ocena powinna respektować następujące kryteria: a. Istnieją normy prawne określające w sposób wiążący. zasady nauki i techniki c.

Zasada formalizmu procesowego – czynności procesowe muszą być dokonywane w określonej formie. Zakazy dowodu określonych faktów np.Problem ustalenia prawdy w procesie Reguły. Trzy podstawowe kategorie zakazów dowodowych: A. nawet gdyby ustalenia sądu I instancji były błędne. Obrońcy co do faktów. groźby. proces nie może być wszczęty z urzędu. IV. z którymi nie wystąpiły strony. bo po ich upływie strona traci prawo do ich wniesienia. nawet gdyby okazało się. pozwany – ten przeciwko ta skarga została skierowana. uznania. o których dowiedział się udzielając porady prawnej lub prowadząc sprawę. iż zasługuje on na surowszą karę. ani przez innego przedstawiciela władzy publicznej. wyjaśnienia. Duchownego co do faktów. B. gdy informacje uzyskano stosując przymus fizyczny lub psychiczny (tortury. zeznania lub oświadczenia złożone w warunkach wyłączających swobodę wypowiedzi nie mogą stanowić dowodu. b. III. gdy od orzeczenia nie przysługuje środek odwoławczy staje się ono prawomocne formalnie i niepodważalne. Zakazy dowodowe – służą przede wszystkim ochronie podstawowych praw i wolności obywatelskich. Dwie formy postępowania procesowego: 1) Forma kontradyktoryjna – proces jest zorganizowany w formie sporu stron przed bezstronnym sądem. strony są wyłącznymi dysponentami całego procesu. o których dowiedział się przy spowiedzi”. Domniemania prawne II. Przywileje dowodowe – prawo do nie udzielania informacji (prawo odmowy zeznań). przez sąd. Strony w postępowaniu karnym to oskarżony i oskarżyciel. tajnością wyborów do ciał przedstawicielskich. Zakazy stosowania określonych metod dowodowych np. zmiany powództwa czy też aktu oskarżenia (zasada dyspozycyjności) 43 . • Sąd nie może z urzędu uwzględnić żadnych roszczeń. który wystąpił lub na rzecz którego wystąpiono ze skargą. Zakazy stosowania określonych środków dowodowych np. oraz określone środki chemiczne lub techniczne. Zasada res iudicata pro veritate habetur – z chwilą. Strony decydują o tym czy: • Wszcząć proces czy też nie – zasada skarbowości. związane z tajemnicą narady sędziowskiej. V. Rola sądu jest całkowicie bierna i ogranicza się do wydania wyroku oraz pieczy nad tym by przestrzegano przepisów prawa. a nawet podstęp). powództwem. zasady i instytucje ograniczające poznanie prawdy w postępowaniu: I. Formy procesu Strony w postępowaniu cywilnym to powód – ten. Zakaz informatinis In peius – jeżeli środka odwoławczego nie wniesiono na niekorzyść oskarżonego to zasadniczo nie można zmienić wyroku na jego niekorzyść nawet gdyby okazało się. C. środki odwoławcze muszą być składane w przewidzianym terminie. „nie wolno przesłuchiwać jako świadków: a. iż jest oparte na błędnych ustaleniach faktycznych. nie może orzekać ponad te żądania i jest związany wnioskami stron co do cofnięcia.

a wyłącznie uchyla zaskarżone orzeczenie (o. Postępowanie apelacyjne obejmuje ustalenia faktyczne i prawne.78 konstytucji). Sąd kasacyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego. rola stron ogranicza się do przekazywania sądowi informacji. 2) Forma inkwizycyjna – stanowi przeciwieństwo formy kontradyktorycznej. a postępowanie jest prowadzone z urzędu przez sąd. iż świadek jest słuchany przez stronę. Więcej elementów inkwizycyjnych występuje w procesie karnym niż w cywilnym. błędna ocena materiału dowodowego. obejmuje prowadzenie postępowania dowodowego. 3 podstawowe kategorie środków odwoławczych: • Kasacje • Rewizje • Apelacje Kontroli kasacyjnej podlegają wyłącznie ustalenia prawne. Sąd apelacyjny orzeka co do istoty sprawy. Postępowanie odwoławcze Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w I instancji (art. prokurator) • Sąd może uwzględniać roszczenia czy żądania nie zgłoszone przez strony i nie jest w tym zakresie związany ich wnioskami • Sąd nie jest związany wnioskami dowodowymi stron. w szczególności : • Postępowanie jest wszczynane przez sąd lub organ władzy publicznej (np. nie orzeka co do istoty sprawy. Współcześnie nie spotyka się z czystymi formami kontradyktoryjnymi czy inkwizycyjnymi. Funkcję sędziego w procesie anglosaskim określa twierdzenie – przed rozpoczęciem procesu sędzia powinien nabrać do ust święconej wody. 44 • .Sąd jest związany wnioskami dowodowymi stron. proces ma zwykle strukturę mieszaną. Podstawą tego postępowania może być błąd co do prawa (error iuris) – sąd błędnie zastosował prawo lub dokonał błędnej jej wykładni. jest to powtórzenie przed postępowania sądem niższym. Postępowanie odwoławcze jest elementem demokratycznego porządku prawnego. nie może uwzględniać żadnych faktów ani dowodów na które nie powołały się strony oraz nie może prowadzić postępowania dowodowego z urzędu. to ze względu na znacznie silniejszą obecność pierwiastka publicznego w tym pierwszym. Postępowanie rewizyjne obejmuje ustalenia prawne i faktyczne. błąd co do faktu (error facti) – nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy. Proces anglosaski jest bliższy ideałowi formy kontradyktorycznej niż proces kontynentalny. a następnie przez jej przeciwnika starającego się podważyć jego wiarygodność. Duże znaczenie w tym procesie ma instytucja „krzyżowego ognia pytań” (cross – examination) polegająca na ty. Tutaj proces nie jest zorganizowany w formie sporu stron. które uznaje on za niezbędne do rozstrzygnięcia sprawy. która go powołała. może uchylić zaskarżone orzeczenie i przekazać sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpatrzenia lub orzec co do istoty sprawy. kasatoryjne) i przekazuje sprawę sądowi niższemu do ponownego rozpoznania. może uwzględniać fakty i dowody niezawnioskowane przez strony i zasadniczo prowadzi postępowanie dowodowe z urzędu. Strony a nie sąd powołują i przesłuchują świadków oraz prowadzą inne dowody. a wypuścić ją dopiero przy ogłaszaniu wyroku. Sąd rewizyjny nie prowadzi postępowania dowodowego i opiera się na ustaleniach sądu niższego.

Obejmuje działania takie jak: płacenie podatku. XII STOSUNEK PRAWNY Stosunek prawny – to stosunek społeczny uregulowany przez normę prawną. zwykłym środkiem odwoławczym jest apelacja. Kategoria działań obejmuje bardzo zróżnicowaną grupę ludzkich zachowań jak: zawarcie umowy. ex delicto). zawarcie umowy. W sprawach cywilnych przyjęto model postępowania trójinstancyjnego. Działania – kategoria faktów prawnych zależnych od woli człowieka – ludzkie zachowanie. Kwestionowanie orzeczeń prawomocnych jest dużo bardziej ograniczone i odnosi się do wyjątkowo poważnych naruszeń prawa. natomiast nadzwyczajnym jest kasacja i wznowienie postępowania. np. wydanie wyroku sądowego czy uchwalenie konstytucji. a fakt. wymierzenie mandatu. śmierć. nieoddanie długu). Czyny – działania. czyli zdarzenie wywołujące jakieś skutki prawne. Skargę o wznowienie postępowania rozpatrują sądy okręgowe i apelacyjne. Zwykłymi środkami odwoławczymi jest: • apelacja – od orzeczeń sądów I instancji • kasacja – od orzeczeń II instancji Nadzwyczajnym środkiem odwoławczym w sprawach cywilnych jest wznowienie postępowania.Odróżnienie środków odwoławczych od orzeczeń nieprawomocnych (zwykłe środki odwoławcze) i orzeczeń prawomocnych (nadzwyczajne środki odwoławcze). 45 . sądy powszechne • rejonowe • okręgowe – rozpatrują apelacje od wyroku sądu rejonowego • apelacyjne – apelacje od wyroku sądu okręgowego jako sądu I instancji • sąd najwyższy – sprawuje nadzór judykacyjny przed sądami powszechnymi. tetycznego (nie uświadamianego sobie przez strony). Zdarzenie prawne – kategoria faktów prawnych niezależnych od woli człowieka np. System polski 1. Elementy stosunku prawnego: • fakty prawne – każde zdarzenie powodujące powstanie. które podejmujemy by wywołać skutki prawne. rozpatruje kasacje. Może przybrać formę stosunku faktycznego (uświadamianego sobie przez strony. że nie wiemy o ich treści nie zwalnia nas od odpowiedzialności (ignoratia iuris nocet. niezapłacenie podatku. Stosunki prawne mogą mieć charakter dwustronny (małżeństwo) lub wielostronny (spółka). klęska żywiołowa. Przepisy prawne nakładają na nas obowiązki. ale je z mocy prawa wywołują. Dzielą się na: zgodne z prawem = fakty prawne (wywołują skutki prawne) i czyny niezgodne z prawem = czyny niedozwolone (delikty cywilne – odpowiedzialność. urodzenie. Odwołuje się do tego szczególnie prawo cywilne. np. oddanie długu jak i zaniechania (nieudzielanie pomocy. które zmierzają do wywołania skutków prawnych. łożenie rodziców na utrzymanie dzieci) i stosunku czysto normatywnego. upływ czasu. non excusat). W sprawach karnych przyjęto model dwuinstancyjny. popełnienie przestępstwa. ustanie bądź zmianę treści stosunku prawnego. zawarcie umowy. Od każdego orzeczenia nieprawomocnego co do meritum sprawy sądu I instancji przysługuje środek odwoławczy. Akty prawne – działania.

W prawie międzynarodowym publicznym podmiotami są państwa. występek – z obu jeżeli przepis prawny taką możliwość przewiduje. 2. wina nieumyślna – sprawca nie ma zamiaru popełnienia czynu zabronionego. akty stosowania prawa • akty konstytutywne – akty tworzące nowy stan prawny. Zbrodnie popełnia się umyślnie. zmierzające do wywołania skutków prawnych.). np. • wielostronne – np. Zdolność prawna – zdolność bycia podmiotem praw i obowiązków. Czynami niezgodnymi z prawem są: wyrządzenie szkody – nie wykonanie lub nie należyte wykonanie zobowiązania (kodeks cywilny). czynności prawne – oświadczenie woli przynajmniej jednej strony. np. • jednostronne – np. itd. W prawie konstytucyjnym i administracyjnym podmiotami prawa są obywatele i organy państwa. Zdolność prawną ma także dziecko poczęte (nasciturus). Osobą fizyczną – jest każdy człowiek od urodzenia do śmierci. porzucenie rzeczy. a traci z chwilą śmierci. • akty deklaratoryjne – akty potwierdzające istniejący stan prawny. nabywa się ją z chwilą urodzenia. grupy ludzkie. Stopnie winy: 1. przestępstwa: zbrodnie (czyn zagrożony karą pozbawienia wolności na czas nie krótszy od 3 lat lub karą surowszą) i występki (czyn zagrożony karą grzywny powyżej 30 stawek dziennych. przyjęcie lub odrzucenie spadku. wyrok ustalający treść umowy 3. jednak prawa i zobowiązania majątkowe nabywa gdy się urodzi żywe. wyrok rozwodowy. i częściowo osoby fizyczne. • dwustronne – np. organizacje. zaburzenia psychiczne. ale go popełnia na skutek nie zachowania należytej staranności. jeżeli wykluczają możliwość kierowania swoim postępowaniem.Akty prawne: 1. Podstawą ubezwłasnowolnienia całkowitego może być choroba psychiczna. umowy. W prawie cywilnym – osoby fizyczne i prawne). podmioty stosunku prawnego – mogą nimi być jednostki. Czynności dokonane przez osoby nie mające zdolności do czynności prawnych są nieważne. akty tworzenia prawa 2. wina umyślna – sprawca chce popełnić czyn zabroniony (zamiar bezpośredni) lub przewidując zamiar jego popełnienia na to się godzi (zamiar wynikowy). Zdolność do czynności prawnych – zdolność do nabywania praw i obowiązków za pośrednictwem własnych działań. jest zdolnością stopniowalną. umowy. Rodzaje zdolności do czynności prawnych: • brak zdolności do czynności prawnych – osoby poniżej 13 roku życia. W prawie procesowym – sąd i strony procesowe (powód. karą ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności przekraczającą miesiąc). niedorozwój umysłowy. testament. • 46 . mimo że możliwość popełnienia tego czynu przewidywał lub mógł przewidzieć. Można ją scharakteryzować przez zdolność prawną i zdolność do czynności prawnej. pijaństwo. Zdolność do czynności prawnej osoby fizycznej zależy od wieku oraz od tego. pozwany. narkomania. organizacje międzynarod. czy jest ona ubezwłasnowolniona. ubezwłasnowolnieni całkowicie. wykroczenia.

decydują oni o jej działalności i przez składki czy udziały tworzą majątek korporacji. dobra osobiste – godność człowieka. banki.  inne przedmioty materialne – ciecze. muzea.. Osoba prawna – każda jednostka organizacyjna z przyznaną zdolnością prawną. przedmiot stosunku prawnego – mogą być:  rzeczy – przedmioty materialne o ruchome o nieruchome = nieruchomości – grunty. Organ osoby prawnej – osoba lub osoby mogące działać w imieniu osoby prawnej (zaciągać zobowiązania i nabywać uprawnienia). które wchodzą w jej skład. może nabywać prawa i obowiązki we własnym imieniu niezależnie od osób fizycznych. Realizuje zdolność prawną za pośrednictwem swoich organów. papiery wartościowe). którym odpowiada za swoje zobowiązania. które ukończyły 18 lat i nie są ubezwłasnowolnione. banki. szkoły wyższe. Kategorie osób prawnych:  skarb państwa – państwo występujące jako podmiot stosunków cywilno – prawnych. itd. spółki handlowe. partie polityczne. budynki. Mogą samodzielnie dokonywać wszelkich czynności prawnych. banki. superficies solo cedit – to co znajduje się na gruncie stanowi jego część składową i nie może stanowić odrębnego przedmiotu własności. która wyposaża fundację w majątek i określa sposób i cele jej działania.  fundacje – substratem fundacji jest określony majątek. • • 47 . Osoba prawna nie może być podmiotem praw i obowiązków specyficznych dla osób fizycznych..  inne osoby prawne – jednostki samorządu terytorialnego. Różnicą między ruchomościami i nieruchomościami jest to iż umowa zobowiązująca do przeniesienia własności nieruchomości oraz umowa przenosząca własność nieruchomości powinna być zawarta w formie aktu notarialnego. Ubezwłasnowolnić częściowo osobę można z tych samych powodów co całkowicie. fundator – osoba.ograniczona zdolności do czynności prawnych – osoby od 13 do 18 roku życia oraz ubezwłasnowolnione częściowo. pieniądze jako miernik wartości. nie są uważane przez prawników za rzeczy. zalicza się tu również przedsiębiorstwa.  przedmioty niematerialne – zalicza się dobra o charakterze intelektualnym (utwory artystyczne. której potrzebna jest pomoc do prowadzenia własnych spraw (kuratela). itd. • pełna zdolności do czynności prawnych – osoby. gdyż nie posiadają dostatecznie zindywidualizowanej i wyodrębnionej postaci. Inny podział:  korporacje – substratem korporacji są ludzie związani przez członkostwo. fundacje. korporacje mogą realizować cele gospodarcze (spółdzielnie. naukowe. spółki handlowe) i pozagospodarcze (partie polityczne. części budynków. gazy i kopaliny. dobre imię. jednakże tylko osobę pełnoletnią. przedsiębiorstwa państwowe. stowarzyszenia. Może mieć niezależny od osób fizycznych majątek. stowarzyszenia).  państwowe osoby prawne – np.

Klasyfikacja uprawnień według W. np. Uprawnienia mogą być: o Proste – uprawnienie właściciela do korzystania z rzeczy lub uprawnienie wierzyciela pożądania by dłużnik spełnił świadczenie. Ciężary odgrywają szczególną rolę w prawie procesowym np. o Złożone – kompleksy uprawnień prostych. Z analitycznego punktu widzenia uprawnienia i obowiązki scharakteryzować można jako dwa odrębne rodzaje modalności normatywnej. one tworzą między stronami więź prawną (vinculum iuris) Więź prawna polega na tym. a druga jest zobowiązana do czegoś. gdy nie implikują żadnych roszczeń po stronie adresatów tych praw. „ma prawo”. Zezwolenia są uprawnieniami do własnych zachowań. ciężar dowodu. „jest dozwolone”. bo wówczas zwykle wynikające z tych praw obowiązki organów państwowych nie są zabezpieczone żadną sankcją. które są ustanawiane w interesie jednostki. Obowiązkami niedoskonałymi są natomiast te obowiązki. Inny podział uprawnień: 1. Kategorie uprawnień: a. Prawa podmiotowe – szczególnie istotne kompleksy uprawnień prostych. by zachowała się w określony sposób – by spełniła swój obowiązek. Stwierdzenie. • Kompetencje – uprawnienia do tworzenia uprawnień lub obowiązków na rzecz innych osób. 3. Roszczenie – domaganie się od określonej osoby. 48 . Z obowiązkami nie doskonałymi spotykamy się często w przypadkach praw socjalnych. są skuteczne tylko miedzy stronami (in partes) określonego stosunku prawnego. uprawnienia in rem publicam – uprawnienia przysługujące adresatowi normy prawnej wyłącznie wobec państwa. „może”. Uprawnienia pozytywne – korelatywnie sprzężone z nakazem. Dzieli się je na obowiązki pozytywne (nakazy) i negatywne (zakazy). Uprawnienia wyraża się w tekstach prawnych za pośrednictwem zwrotu: „wolno”. b. które nie są sprzężone z sankcjami. do obrony. prawo własności. Hochfelda: • Roszczenia • Wolności – odpowiedniki zezwoleń. Są to obowiązki. c. uprawnienia in personam – uprawnienie wobec konkretnej osoby. uprawnienia in rem – uprawnienia skuteczne wobec każdej osoby (erga omnes). Obowiązki ograniczają sferę wolności adresata normy prawnej. że jakiś czyn nie jest zakazany i nakazany. Zezwolenia (dozwolenia) – nie są sprzężone z obowiązkami. by podmiot podjął określone działanie. która narusza dane uprawnienia. do prywatności. Takie obowiązki sprzężone z sankcjami nazywa się obowiązkami doskonałymi. którą wiążą i dlatego nie trzeba ich sankcjonować (ciężary). „zezwala się”. Uprawnienia negatywne – korelatywnie sprzężony z zakazem po stronie jednego pomiotów. że jedna ze stron może czegoś żądać. 2.obowiązki są z reguły sprzężone z sankcjami. • zachowania się treść stosunku prawnego – uprawnienia i obowiązki tego stosunku.

ze jakiś podmiot jest wyłączony spod kompetencji określonego organu. 49 . Jest to forma przywileju dla wyróżnionej grupy osób.• Immunitety – uprawnienia sprowadzające się do tego.

religijne. Zasada praworządności materialnej. kulturalne: prawo do pracy. sumienia i wolność wyznania (prawa I generacji). Istota praw wolnościowych polega na ochronie pewnych sfer ludzkiego życia i aktywności przed ingerencją państwa i osób trzecich. Współcześnie zasada państwa prawa stanowi fundament wszystkich demokratycznych i liberalnych państw. prawo do pomocy humanitarnej. Nie jest warunkiem praworządności formalnej słuszność i racjonalność prawa. ale także do zachowań obywateli (szerokie pojmowanie zasady praworządności). ponieważ z ich istnieniem wiąże się zakaz ingerencji osób trzecich w sferę chronioną przez prawo. Zasada praworządności kształtowała się w toku XVIII i XIX wieku w Niemczech i Anglii. ekonomiczne. W Niemczech przyjęła postać idei państwa prawa (Rechtsstaat). Wspólne dla idei państwa prawa i rządów prawa jest przekonanie. II. Prawa socjalne mają charakter pozytywne. jest to również stan faktyczny. XIII PAŃSTWO PRAWA Praworządność – zobowiązuje określone kategorie podmiotów do przestrzegania prawa. Zakres podmiotowy zasady praworządności: I.prawo spełnia warunki formalne oraz określone warunki materialne. prawo do wypoczynku i mieszkania. że w państwie praworządnym obywatelowi jest wolno to wszystko. not of men). że sprawowanie władzy musi się opierać na regułach prawa. Zasada praworządności formalnej – praworządność to obowiązek przestrzegania prawa bez względu na jego treść. a zwłaszcza wolność przekonań. prawa do zachowania wspólnego dziedzictwa biologicznego i kulturowego. Drugi pogląd – odnosi zasadę praworządności nie tylko do działań państwa. Wspólna jest też zasada. w którym te podmioty rzeczywiście podporządkowują się obowiązkowi przestrzegania prawa tak jak go ujmuje zasada praworządności. a nie na kaprysie rządzących (government of law. w Anglii rządów prawa (The rule of law). czego mu prawo nie zabrania. organom państwa natomiast to tylko na co im prawo wyraźnie zezwala. mniejszości etniczne. a nawet cała społeczność międzynarodowa. Pierwszy pogląd – zasada odnosi się wyłącznie do działań organów państwa (wąskie działanie zasady praworządności). Przeczytać rozdział do końca. zwolennicy uważają ją za zasadę ustrojowa. odnoszącą się do sposobu sprawowania władzy. do czystego środowiska. Tutaj zalicza się: prawo do życia. wolność słowa i wolność zrzeszania się oraz związane z tymi wolnościami wolności polityczne i religijne. Nazywa się je również prawami negatywnymi. 50 . Prawa II generacji to prawa socjalne. prawa całych grup – narody. bo zobowiązują organy i służby państwowe do zapewnienia obywatelom określonych usługi świadczeń. do pokoju. prawo własności. do nauki. które zagwarantują słuszność i racjonalność prawa. Prawa III generacji to prawa poszczególnych jednostek ludzkich. prawo do opieki socjalnej i zdrowotnej. językowe.Kategorie doniosłych uprawnień nazywa się prawami i wolnościami człowieka i obywatela. Należa tutaj prawa: prawo do samostanowienia.