P. 1
Zbigniew_Szwejkowski_-_'Podstawy_Agro-Meteorologii'

Zbigniew_Szwejkowski_-_'Podstawy_Agro-Meteorologii'

|Views: 2,549|Likes:
Wydawca: Joshua Banana

More info:

Published by: Joshua Banana on Jan 21, 2012
Prawo autorskie:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/06/2012

pdf

text

original

Sections

  • II. POMIARY I OBSERWACJE METEOROLOGICZNE
  • III. ATMOSFERA ZIEMSKA
  • IV. PROMIENIOWANIE SŁONECZNE
  • V. CIEPŁO I TERMIKA UKŁADU PODŁOŻE – ATMOSFERA
  • VI. OBIEG WODY W PRZYRODZIE I JEJ PRZEMIANY FAZOWE
  • Uwarunkowania zjawisk związanych z przemianami fazowymi wody
  • Pomiary parowania
  • Pomiary zawartości pary wodnej w atmosferze
  • Kondensacja pary wodnej i jej produkty
  • Opady i osady atmosferyczne
  • VII. CIŚNIENIE ATMOSFERYCZNE
  • VIII. CYRKULACJA POWIETRZA
  • IX. ANALIZA I PROGNOZA POGODY
  • Uwagi wstępne
  • Podstawy kształtowania zjawisk i parametrów pogodowych
  • Prognozowanie pogody
  • X. KLIMAT
  • Uwagi ogólne
  • Klimat Polski
  • Najważniejsze zjawiska w zakresie ewolucji klimatu Ziemi
  • Polityczne implikacje zmian klimatu Ziemi
  • Polska gospodarka i regulacje prawne w kontekście ochrony klimatu
  • XII. METEOROLOGIA ROLNICZA
  • Waloryzacja warunków agrometeorologicznych
  • Wpływ warunków pogodowych na wzrost, rozwój i plonowanie roślin
  • Niesprzyjające czynniki pogodowe dla produkcji rolniczej
  • Fenologia
  • Topoklimat, mikroklimat, fitoklimat
  • Agrometeorologiczna osłona rolnictwa
  • REFERENCJE
  • ILUSTRACJE

:<p6=$ 6=.

2â$ $*52%,=1(68 : â20p<

SURI GU KDE =%,*1,(: 6=:(-.2:6.,

Zeszyt przeznaczony jest dla studentów, odbywających zajęcia z przedmiotu Agrometeorologia.

Recenzent: prof. dr hab. JAN BRZOZOWSKI

Projekt okładki: Zbigniew Szwejkowski W pracach edytorskich wykorzystano programy komputerowe: CORELDRAW!® firmy Corel i Word for Windows® firmy Microsoft

Druk:

SPIS TREŚCI
II. POMIARY I OBSERWACJE METEOROLOGICZNE..............................................7 III. ATMOSFERA ZIEMSKA......................................................................................15 IV. PROMIENIOWANIE SŁONECZNE .....................................................................21 V. CIEPŁO I TERMIKA UKŁADU PODŁOŻE –ATMOSFERA .................................31 VI. OBIEG WODY W PRZYRODZIE I JEJ PRZEMIANY FAZOWE .........................41 Uwarunkowania zjawisk związanych z przemianami fazowymi wody ...........41 Pomiary parowania .........................................................................................43 Pomiary zawartości pary wodnej w atmosferze..............................................44 Kondensacja pary wodnej i jej produkty .........................................................48 Opady i osady atmosferyczne ........................................................................50 VII. CIŚNIENIE ATMOSFERYCZNE ........................................................................55 VIII. CYRKULACJA POWIETRZA ............................................................................63 IX. ANALIZA I PROGNOZA POGODY .....................................................................73 Uwagi wstępne ...............................................................................................73 Podstawy kształtowania zjawisk i parametrów pogodowych ..........................74 Prognozowanie pogody ..................................................................................79 X. KLIMAT.................................................................................................................87 Uwagi ogólne ..................................................................................................87 Klimat Polski ...................................................................................................90 XI. WSPÓŁCZESNE PROBLEMY KLIMATYCZNE ŚWIATA I ICH ASPEKTY EKONOMICZNO -PRAWNE.....................................................................................95 Najważniejsze zjawiska w zakresie ewolucji klimatu Ziemi ............................95 Polityczne implikacje zmian klimatu Ziemi....................................................103 Polska gospodarka i regulacje prawne w kontekście ochrony klimatu .........106 Ekonomiczne spojrzenie na problem emisji gazów cieplarnianych z perspektywy gospodarki rolnej...................................................................109 XII. METEOROLOGIA ROLNICZA .........................................................................115 Uwagi ogólne ................................................................................................115 Waloryzacja warunków agrometeorologicznych...........................................116 Wpływ warunków pogodowych na wzrost, rozwój i plonowanie roślin .........120 Niesprzyjające czynniki pogodowe dla produkcji rolniczej............................124 Fenologia ......................................................................................................133 Topoklimat, mikroklimat, fitoklimat................................................................135 Agrometeorologiczna osłona rolnictwa .........................................................142 REFERENCJE ........................................................................................................146 ILUSTRACJE ..........................................................................................................147

Po okresie biernego. Jest to dziedzina. Przykładowo stosowanie nowoczesnych pestycydów wymaga uwzględnienia wielu parametrów atmosfery takich jak wiatr. wyczucia skali i zakresu niezbędnych przekształceń. Problem wykorzystania wiedzy agrometeorologicznej będzie w przyszłości jeszcze ważniejszy. Bowiem nawet w bardzo odległej. aktualnie mamy do czynienia z kreowaniem bardzo szczegółowych zaleceń produkcyjnych. Wpływ warunków pogodowych na rolnictwo przejawia się zarówno w sferze biologicznej. iż są to sprawy niezwykle kosztowne i co ważniejsze. które w zgodzie z siłami natury pozwalają wytwarzać produkty o najwyższej jakości. Wszystkie te obszary uzależnień znajdują się w obrębie zainteresowania nauki zwanej agrometeorologią. nie dające się określić skutki uboczne. szybko jednak opadł gdy się okazało. zwłaszcza na poziomie wyższym. nowe techniki i technologie wykazują coraz większą czułość na warunki pogodowe w różnych aspektach. który pojawił się w tym zakresie. Niezwykle istotnymi są także takie działania. nie będzie możliwe aktywne wpływanie na zjawiska zachodzące w atmosferze. Po drugie.I. opisowego podejścia do analizowanych zagadnień. Pewien optymizm. Rozumienie istniejących zależności jest podstawą do prawidłowego przystosowania produkcji do istniejącej lub przewidywanej sytuacji pogodowej. Z tego powodu wiedza agrometeorologiczna jest niezmiernie ważnym elementem wykształcenia rolniczego. pozostawiające groźne. Wykorzystując współczesne osiągnięcia tej dziedziny nauki można uzyskać wiele korzyści i uniknąć niepotrzebnych strat. iż spodziewamy się poważnych zmian klimatycznych. związany z możliwością wywoływania sztucznych opadów. pozwalających maksymalizować efekty w ramach istniejących uwarunkowań. Pomimo to praktyka i nauka zawsze szukały sposobów na jak najbardziej racjonalne zorganizowanie produkcji. organizacyjnej jak i techniczno-technologicznej. dającej się przewidzieć przyszłości. Po pierwsze z powodu tego. najbardziej niezależnym i trudnym do kontroli jest przebieg warunków pogodowych. temperatura powietrza. która w ostatnich latach rozwija się bardzo dynamicznie. które wymuszą konieczność przystosowania się do nowej sytuacji. WSTĘP Spośród wszystkich czynników siedliskowych determinujących produkcję rolniczą. Bez niej żaden rolnik nie byłby w stanie wykorzystać oferowanych zasobów informacji o warunkach pogodowych. wilgotność. rozpraszania zachmurzenia i zamglenia. a jej osiągnięcia przyczyniają się w coraz większym stopniu do podniesienia poziomu ilościowego i jakościowego produkcji. Jedynie w ściśle .

studiujących kierunki: rolnictwo oraz ochrona środowiska. Niniejsze opracowanie zostało napisane pod kątem potrzeb studentów szkół wyższych. klimatologii oraz agrometeorologii. Pojawiają się wciąż nowe regulacje będące wynikiem inicjatyw lokalnych jak i międzynarodowych. Na końcu podręcznika zamieszczono spis literatury. klimatu. Zawartość podręcznika stanowi najbardziej zwięzły zestaw wiedzy z wyżej wymienionych zakresów. Z tego też względu wiedza meteorologiczna okazuje się coraz bardziej przydatna także i w tej sferze. Prawo kształtujące warunki na jakich człowiek współdziała z otaczającym siedliskiem. Po przestudiowaniu zagadnień podstawowych czytelnik zyskuje orientacje w bardzo wielu sprawach dotyczących zasad funkcjonowania atmosfery. Olsztyn 1999 . Tak jak każde inne prawo. jeżeli zostało stworzone z pełnym zrozumieniem zjawisk zachodzących w przyrodzie. Jednym z ważniejszych atrybutów współczesnego marketingu związanego z rynkiem rolnym jest możliwość wykorzystania prognoz pogodowych w celach osiągania niekiedy spektakularnych efektów ekonomicznych. staje się coraz obszerniejsze. czego przejawem bywa fluktuacja cen. zwłaszcza w systemie zaocznym. Na tej bazie łatwiej można zrozumieć problemy typowe dla współczesnej agrometeorologii. Szczególnie zakłócenia tych cyklów mogą powodować perturbacje na rynku. Rynek rolny i sfery z nim związane charakteryzuje typowa sezonowość zjawisk będąca następstwem cyklów natury. W obliczu rysujących się potrzeb edukacyjnych powstaje wiele książek i podręczników dotyczących meteorologii i dziedzin z nią związanych. W jego treści przedstawiono wyodrębnione zagadnienia z dziedziny podstaw meteorologii. wywierają jednocześnie przemożny wpływ na ekonomikę gospodarki rolniczej w najszerszej skali. w tym z atmosferą. tak i to z zakresu ochrony siedliska. Znaczenie znajomości zagadnień agrometeorologicznych nie ogranicza się jedynie do spraw organizacyjno technicznych gospodarstw rolniczych. jest dobrym prawem. ponieważ każdy profil szkoleniowy wymaga nieco innego akcentowania problemów. a przez to efektywność produkcji i handlu. Zainteresowani mogą wybierać spośród wielu propozycji. wykracza znacznie ponad ten zakres. Czynniki pogodowe. traktowany jednocześnie jako referencje oraz wykaz pozycji uzupełniających. kształtujące warunki produkcji rolniczej.określonych warunkach ich aplikacja nie grozi skażeniem środowiska naturalnego i zapewnia wysoką efektywność działania.

POMIARY I OBSERWACJE METEOROLOGICZNE Najcenniejszym źródłem informacji o atmosferze są dynamiczne pomiary jej parametrów. Przeświadczenie o tym legło u podstaw powołania. wspierana ponadto przez 286 posterunków o mniejszej częstotliwości dobowej pomiarów. Zintegrowane systemy metodyczne i instrumentalne wymagają współdziałania wielu instytucji. W ramach WMO wydzielono specjalną komórkę zajmującą się wyłączenie sprawami prognozowania. Międzynarodowej Organizacji Meteorologicznej. Współczesna meteorologia posługuje się danymi pozyskiwanymi zasadniczo w dwojaki sposób. Dane pozyskiwane na bieżąco służą najczęściej jako baza wyjściowa dla stawiania prognoz pogodowych. Dane dla potrzeb meteorologii muszą posiadać szereg cech szczególnych aby mogły być właściwie spożytkowane do realizacji wyżej wskazanych celów. Każdy z powyższych sposobów zbierania informacji ma swoje zalety i wady. Sieć stacji meteorologicznych podległych IMGW jeszcze w połowie lat osiemdziesiątych była bardzo gęsta i wynosiła 61 stacji. radary). Po pierwsze korzysta się z pomiarów naziemnych. Przede wszystkim muszą być reprezentatywne dla danego miejsca i czasu obserwacji oraz winny odpowiadać standardowi jednorodności. W tym celu instaluje się instrumenty. Stosunkowo najwcześniej do takich zadań używano sond instalowanych na balonach. przekształconej po II Wojnie Światowej w wyspecjalizowaną agendę ONZ i nazwaną Światową Organizacją Meteorologiczną (WMO. jeszcze w ubiegłym wieku. Tak więc dopiero kompleksowe badanie właściwości atmosfery daje najlepsze rezultaty. później posługiwano się rakietami wystrzeliwanymi w górne warstwy atmosfery. tj Światową Służbę Pogodową (WWW – World Weather Watch). tylko niektóre z nich przenikają większą przestrzeń (np. Polska jest członkiem WMO. zaś krajowe zadania dotyczące meteorologii i hydrologii organizuje Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej w Warszawie.World Meteorological Organization). W tym przypadku przyrządy mają duży zasięg zarówno w pionowym jak i poziomym profilu atmosfery. które dostarczają najczęściej informacji o najbliższym otoczeniu. Dodatkowo poza tymi punktami pomiarowymi istniało ponad tysiąc posterunków należących do . Z kolei zarchiwizowane ciągi pomiarów z długich okresów czasu wykorzystywane bywają do opracowań klimatologicznych.II. tak w wymiarze pojedynczych państw jak i w skali międzynarodowej. Z początkiem ery kosmicznej służbę meteorologiczną zaczęły pełnić sztuczne satelity Ziemi. Drugi sposób rejestracji warunków atmosferycznych to pomiary z powietrza i przestrzeni kosmicznej.

Ponadto bywają tam też instalowane termograf. wykonują przy użyciu instrumentów standardowych i ponad standardowych. W klatce na specjalnym statywie umieszcza się termometry suchy i zwilżony (w zespole stanowiące psychrometr Augusta) oraz minimalny i maksymalny. Aktualnie. Naziemne stacje meteorologiczne. meteorologiczna sieć pomiarowa uległa znacznemu skurczeniu. zwanych ogródkami meteorologicznymi. W ogródku meteorologicznym przyrządy zgrupowane są w zespoły. Typowa klatka meteorologiczna Głównym z nich jest ażurowa klatka meteorologiczna. przy jednoczesnym unowocześnieniu sprzętu i zacieśnieniu współpracy międzynarodowej. Są to przestrzenie tak wybrane aby stan atmosfery nie był zakłócany jakimikolwiek czynnikami oddziaływującymi na naturalny przebieg zjawisk pogodowych.Pomiary i obserwacje meteorologiczne różnych instytucji. 8 . ustawiona tak aby zbiorniczki zainstalowanych termometrów znajdowały się na wysokości 2 m nad powierzchnią gruntu. podobny zestaw pomiarów. Instrumentarium pomiarowe zlokalizowane jest w specjalnych miejscach. Teren taki jest ogrodzony i niedostępny dla osób postronnych. niezależnie od usytuowania w strukturach organizacyjnych. Rys. 1. higrograf i higrometr.

tak aby górna jego krawędź znajdowała się na wysokości 1 m nad powierzchnią gruntu. Deszczomierz Hellmanna montuje się na słupku. pozbawionej roślinności. Schemat automatycznej stacji agrometeorologicznej. 2. Pluwiograf przytwierdza się do wzmocnionej podstawy. Pomiary temperatury przy gruncie (termometr minimalny) oraz temperatur gruntu dokonuje się specjalnymi termometrami na wydzielonej części ogródka.Pomiary i obserwacje meteorologiczne Rys. również z zachowaniem powyższego 9 .

pozyskują dane z 4 terminu. Istotne znaczenie ma terminarz dokonywanych pomiarów i obserwacji. W Polsce jesteśmy dopiero na początku tej drogi. Typowa stacja agrometeorologiczna pokazana jest na rysunku 2.Pomiary i obserwacje meteorologiczne warunku. co ma znaczenie nie tylko dla synoptyki i klimatologii. ponieważ wszystkie parametry miały większy walor porównawczy. Do końca 1970 pomiarów dokonywano wg miejscowego czasu słonecznego. gdzie obowiązuje czas środkowoeuropejski. szczególnie pod kątem wykorzystania w opracowaniach klimatologicznych. zawierającym pamięć elektroniczną. dzięki mniejszym kosztom (jednorazowy wydatek na automat amortyzuje się po kilku latach). lecz także dla monitoringu warunków produkcji. Przejrzysty układ treści tych dokumentów ułatwia znacznie pracę obserwatora i ogranicza możliwość popełnienia błędu. suma. W rolnictwie pomiary meteorologiczne atmosfery łączone są z pomiarami warunków glebowych. wykorzystując rejestratory (samopisy). a zwłaszcza posterunki. pracujące w systemie 3 pomiarów wykonują je o godzinach 07. pierwszy pomiar przypada na godzinę 01 a dalsze wykonywane są w odstępach trzygodzinnych. Przyrządy do mierzenia ciśnienia atmosferycznego znajdują się zawsze w pomieszczeniach obserwatorów. Blok sterujący. Dalsze wykorzystanie pozyskanych danych zależy od typu stacji. W polskich warunkach. Dane z bloku można odczytać podłączając przenośny komputer lub wykorzystując system łączy 10 . Z kolei wiatromierz Wilda instalowany bywa na słupie o wysokości 10 m. tj z godziny 01. uruchamia każdorazowo pomiar określonego parametru i zapisuje wynik w pamięci. Dzięki nowym rozwiązaniom. Może być ona zestawiona z dowolnej liczby niezależnych sensorów współpracujących z odpowiednim blokiem sterującym. 13 i 19. Istota zmian sprowadza się do pełnej automatyzacji i ciągłości pomiarów. Tego typu praktyka miała swoje uzasadnienie. etc). W przypadku stacji pracujących na potrzeby prognoz pogody dokonuje się 8 oznaczeń parametrów atmosfery co 3 godziny. dodatkowo stacje te. można pokryć badany obszar gęstszą siecią punktów. Stacje. W ostatecznym efekcie. Czas pomiaru jest ściśle oznaczony. zwykle są one przekazywane do instytucji nadrzędnych. Stacje meteorologiczne i posterunki prowadzą zapisy pomiarów i obserwacji w specjalnych dzienniczkach. Z punktu widzenia synoptyki system ten był jednak zdecydowanie niewłaściwy. ekstremum. Konstrukcje stacji automatycznych są różnorodne i dostosowane do zadań jakie spełniają. W ostatnich latach dokonała się swego rodzaju rewolucja w zakresie podstawowych pomiarów meteorologicznych. począwszy od godziny 00 GMT (średni czas Greenwich). Istnieje możliwość zaprogramowania odpowiedniego przedziału czasowego próbkowania oraz formy agregacji wyników (średnia. małe rozmiary i możliwość pracy z dala od źródeł zasilania. precyzyjnie pomierzone dane gromadzone są na nośnikach komputerowych pamięci masowych i stąd od razu gotowe do przetwarzania. zgodnie z zadanym programem. Jej zaletą jest prosta budowa.

każdy parametr śledzony jest z uwzględnieniem wartości ekstremalnych. wilgotność względna. prędkość i kierunek wiatrów. Jego funkcjonowanie opisane jest w rozdziale dotyczącym agrometeorologii.Pomiary i obserwacje meteorologiczne bezpośrednich czy też radiowych celem zdalnej transmisji. kalifornijskiej firmy DAVIS (zamontowany między innymi na budynku Katedry Meteorologii i Klimatologii UW-M w Olsztynie). Opisywany system. wewnętrzna. suma opadów. ze względu 11 . ciśnienie atmosferyczne. odczuwalna). Ponadto zaimplementowane są w nim funkcje alarmu dla zadanych liczb granicznych danej charakterystyki atmosfery. W zestawie podstawowym. temperatura punktu rosy i tzw. Monitor i schemat instalacji zestawu WeatherMonitor II firmy Davis Przykładem innego automatycznego systemu pomiarowego jest zestaw o nazwie WEATHER MONITOR II. Tego typu stacje rozmieszczone w sieci pokrywającej rozległy obszar stanowić mogą doskonały system informacyjny dla nowoczesnego rolnictwa. Rysunek 3. Służy on do automatycznego pomiaru takich parametrów jak temperatura (zewnętrzna.

i 40 minut. Wyposażone w przyrządy telemetryczne. Rysunek 4. 35 000 km nad powierzchnią Ziemi. Oprócz stacji naziemnych istotnym elementem współczesnej meteorologii są badania teledetekcyjne przy pomocy radarów. Satelity. Wśród wielu zadań. Ważną funkcję w meteorologii spełniają sztuczne satelity Ziemi. w ogrodnictwie). huragany) oraz o strefach zachmurzenia i wynikających z tego możliwościach opadów. Na rysunku poniżej podano (za WMO) schemat aktualnie pracujących satelitów meteorologicznych. penetrują obszary atmosfery o wielkim zasięgu poziomym w całym pionowym przekroju troposfery.Pomiary i obserwacje meteorologiczne na relatywnie niską cenę. które może spełniać sieć radarów. tajfuny. Tak więc monitorują one każdy punkt o tej samej porze dnia i nocy. 1 godz. Satelity geostacjonarne umiejscawiane są na orbitach w płaszczyźnie równika. najważniejszym jest informowanie o powstawaniu groźnych zjawisk pogodowych (tornada. na wysokości ok. Przemieszczając się po orbicie dokładnie w rytmie dobowego obrotu naszej planety wokół własnej osi. może być instalowany w warunkach średniej i małej przedsiębiorczości (np.1500 km i okrążają Ziemię w czasie ok. sodarów i radiometrów. Cechą szczególną tych instrumentów i technik jest obejmowanie zasięgiem znacznej przestrzeni. Pierwsze z nich umieszczone są na wysokości 500 . zależnie od usytuowania na orbicie. penetrują zawsze dokładnie ten sam obszar. zachowując zawsze jednakowe położenie wobec Słońca. dzielą się na biegunowe i geostacjonarne. Rozmieszczenie satelitów pogodowych na orbitach okołoziemskich 12 .

którego pracuje satelita Meteosat. wartości dobowe parowania glebowego.fr/temps Zaletą satelitów jest i to. zawartości pary wodnej. że oprócz typowej informacji pogodowej dostarczać mogą również materiału do szczegółowych analiz dotyczących różnych przejawów działalności człowieka. na potrzeby. Zdjęcia satelitarne wykorzystywane są także jako podkład dla telewizyjnych prognoz pogodowych. 13 . W rolnictwie dotyczy to tak istotnych danych jak temperatura czy wilgotność gleby. Jeden z adresów oferujących tego typu usługę to: http://www. a osoby indywidualnie interesujące się tym zagadnieniem mogą dotrzeć do. wprowadzanych co sześć godzin. w związku z czym uzyskujemy zróżnicowane obrazy informujące o zachmurzeniu.Pomiary i obserwacje meteorologiczne Zdjęcia satelitarne wykonywane są w różnych zakresach fali elektromagnetycznej. Europejskie centrum satelitarne znajduje się w Darmstadt (RFN). temperaturze itp. dynamika rozwoju roślin. obrazów zachmurzenia w sieci Internet. stan ogólny plantacji. występowanie chorób i szkodników.meteo.

Pomiary i obserwacje meteorologiczne 14 .

Skład powietrza glebowego jest nieco inny od składu atmosfery. jako gaz neutralny.III. a litosferą przejście jest łagodne bowiem gazy atmosferyczne wypełniają pory glebowe. choć do końca pozostaną one tylko hipotezami. Granicę dolną atmosfery stanowi powierzchnia Ziemi. w którym realizują się wszystkie procesy pogodowe we współdziałaniu z przyległymi przestrzeniami hydrosfery. Znany skład gazów wulkanicznych i analiza prawdopodobieństwa zjawisk wskazują. iż jedynie azot pozostał w niezmienionej ilości. Składniki atmosfery nie wchodzą ze sobą w reakcje. biosfery. Górna granica atmosfery jest całkiem trudna do określenia ze względu na dyfuzyjne przejście do przestrzeni kosmicznej. poza specyficznymi. Proces ten zachodzi do dziś i jest jednym z mechanizmów regulacji zawartości dwutlenku węgla w atmosferze. . Dominująca w wyziewach wulkanicznych para wodna szybko kondensowała w stygnącej atmosferze. litosfery. W historii ewolucji planety można wyróżnić istnienie atmosfery pierwotnej i wtórnej. Ilość i jakość mieszaniny gazowej zawartej w glebie decyduje o jej walorach agrotechnicznych. Stało się tak z powodu rozpuszczalności CO2 w wodzie. a także przestrzeni kosmicznej. Ilość CO2 we współczesnej atmosferze kształtuje się zasadniczo pod wpływem czynników antropogenicznych. iż powstanie atmosfery wtórnej (współczesnej) było związane z aktywnością wulkaniczną. Osady węglanów na dnie oceanów świadczą o skali procesu. utrzymywaną siłami ciążenia. Atmosfera pierwotna okresu gorącego składała się z najlżejszych gazów (wodoru i helu). z tym że pomiędzy atmosferą. Azot bowiem. Proces zastygania skorupy ziemskiej spowodował zasadnicze zmiany w składzie otoczki gazowej. opadając na powierzchnię Ziemi i tworząc przyszłe morza oraz oceany. Pod względem udziału w gazach wulkanicznych drugie miejsce po parze zajmuje dwutlenek węgla. która miała miejsce na powierzchni Ziemi tuż po zakończeniu okresu gorącego ewolucji planety. nie wchodził zasadniczo w reakcje z innymi pierwiastkami mieszaniny jak i związkami podłoża. w tym przede wszystkim w efekcie wzmożonej emisji i wyraźnie kurczącej się ilości efektywnych czynników pochłaniania. Składa się ona z mieszaniny gazów tworzących powłokę wokół planety. ATMOSFERA ZIEMSKA Atmosfera ziemska jest środowiskiem. Dziś powszechnie uważa się. W wyniku zależności w jakie uwikłana była ewolucja planety i atmosfery ilość tego gazu zmniejszyła się bardzo wyraźnie. który miał kiedyś miejsce w układzie atmosfera – litosfera. nielicznymi sytuacjami. Istnieje wiele dowodów na potwierdzenie tej tezy. otaczających gęstniejącą materię środka złożoną z pierwiastków ciężkich.

00 0-10 100 1.03 0. Wydajność opisanych procesów była na tyle mała. 16 . Zgromadzona jednak w ten sposób niewielka ilość tlenu przyczyniła się do rozwoju życia na naszej planecie. składającego się z trzech atomów tlenu odbywa się wyniku rozpadu tlenu cząsteczkowego pod wpływem promieniowania ultrafioletowego.20 0.20 6. Powstawanie tego gazu.05 7. Tab.16 0. Powstający tlen atomowy. Uwolnione atomy tlenu zderzają się z innymi cząsteczkami tego gazu tworząc O3.32 0.34 78. że nie gwarantowała stabilności udziału tlenu w atmosferze.07 Wraz ze wzrostem ilości tlenu w atmosferze rozpoczęła się akumulacja ozonu.03 0.63 0.55 0. 1.Atmosfera ziemska W gazach wulkanicznych nie znajdujemy tlenu.09 1.05 10 Domieszki w % 1.01 Składniki drugorzędne w ppm 18.70 0. Gaz Azot Tlen Argon Dwutlenek węgla Neon Hel Krypton Xenon Metan Wodór Ozon Para wodna Siarkowodór Dwutlenek siarki Amoniak Freony Wysokość w km 0 10 20 60 Składniki pierwszorzędne w % 77. Pierwiastek ten pojawił się w atmosferze w wyniku reakcji fotolizy wody i dwutlenku węgla.75 20.93 0.00 5. do jakich dochodziło pod wpływem promieniowania ultrafioletowego o fali krótszej od 240 nm.16 20. w wyniku redukcji tworzył później cząsteczkę dwuatomową.00 1.00 0. dalszej akumulacji tego pierwiastka do notowanego współcześnie poziomu.01 Domieszki w ppb 0.50 0.99 18. gdyż główna jego część była natychmiast związana w procesach wietrzenia skał.04 0.08 78. a to z kolei wyzwoliło proces wzmożonej.20 0. Zawartość gazów atmosfery w pionowym przekroju do wysokości 100 km.02 81.

0 6.0 5. 0.0 1.5 5.5 5.0 0. iż tu właśnie dochodzi do znaczących ruchów i mieszania zawartości. są to tzw. składniki pierwszorzędne.07(Pb) 4. która bywa ostatnio zachwiana przez emitowane do atmosfery zanieczyszczenia z grupy chlorowcopochodnych węglowodorów.5 5.8 26.01(Pb) 6. Sadza(S) Ołów(Pb) 3.0 0.8 245.0 NOx 7. Schönweise 17 .8 0.0 50. Do wysokości 80-100 km atmosfera wykazuje względnie duży stopień jednorodności w odniesieniu do swych głównych składników.D.02(Pb) 24.1 0.5 CmHn 0.0 1. Powyżej przeważa dyfuzja prowadząca do rozwarstwień gazów lżejszych i cięższych.5 9.0 8.0(P). 0.5(P) 1.0 8.5(P).5(P) 0. Inne także występują w stałych proporcjach. Zestawienie zanieczyszczeń atmosfery powstających przy spalaniu tony jednostki (ekwiwalentnej do węgla kamiennego) paliw kopalnianych: Emisja w kg z jednostki ekwiwalentnej Źródło SO2 Węgiel kamienny w elektrowniach Węgiel kamienny w przemyśle Węgiel w gospodarstwach domowych Węgiel brunatny w elektrowniach Olej opałowy ciężki Olej opałowy lekki Olej opałowy w gosp.5 8. iż zawartość takich gazów jak azot.2 0. Analizując skład współczesnej atmosfery stwierdzamy.1 0. domowych Gaz w elektrowniach Gaz w gospodarstwach domowych Benzyna w ruchu drogowym Olej napędowy w ruchu drogowym 0.5 7.46%).0 23.8%) i hel (0. ponadto pewna ilość tego gazu wiązana jest z rodnikami substancji zawierającymi bor i chlor. nazywane domieszkami. dwutlenek węgla jest najwyższa i wykazuje pewną stałość. tlen. Poziom zawartości ozonu pozostaje więc w stanie dynamicznej równowagi.5 5. Ponadto gaz ten przemieszcza się łatwo w przestrzeni wraz z wielko i średnioskalowymi ruchami atmosfery. Przestrzenne rozmieszczenie najwyższych zawartości ozonu wskazuje. argon.3 9.0 20.38(Pb)1. jednak jest ich znaczne mniej i określane są mianem składników drugorzędnych. Homogeniczność dolnych partii atmosfery wynika z faktu.8 0.0 26.0 23. nawet o nieco większej długości do 290 nm rozbija jego cząsteczki. to samo promieniowanie. których ilość zmienia się dość znacznie (tab 1).1 0.2 CO 0. Poza tym są i takie.5(S) 28.2 1.7(P). że nie odpowiada ono rozkładowi korzystnych warunków jego powstawania lecz mniej sprzyjających warunków jego destrukcji.015(Pb) 1.0 Pył (P). Powyżej pułapu 100 km absolutnie dominującą pozycje zyskują wodór (97. Tab.0 1.5(P).38 3.2(P) /* za Ch.Atmosfera ziemska Ozon nie jest w tym środowisku gazem trwałym. 0.5 1.0 0.0. 2.

termosferę oraz magnetosferę (egzosferę). Zanieczyszczeniami są też składniki z grupy naturalnych jeżeli występują w ilościach przekraczających wartości graniczne. To w niej mają miejsce wszystkie najistotniejsze procesy pogodowe. Cechą szczególną troposfery jest zjawisko wymiany pionowej masy oraz spadek temperatury wraz z wysokością. Atmosferę dzielimy na pięć zasadniczych warstw. iż każde tego typu działanie jest dość kosztowne. 99. Ona to z kosmosu widziana jest jako cienka niebieskawa powłoka. Zatem zanieczyszczenia można podzielić na grupę pochodzenia naturalnego i sztucznego. że aż 99. Temperatura górnej granicy tej warstwy wynosi od –45oC (nad biegunami latem) do –80 (nad równikiem). zaś 80% w przestrzeni do 10 km. produkcja nawozów. Biorąc jednak pod uwagę masę gazów tworzących mieszaninę stwierdzamy. Licząc od dolnej granicy wyróżnia się: troposferę. gazy wulkaniczne. takimi jak temperatura. Zanieczyszczenia sztuczne mają najczęściej charakter przemysłowy (tabela 2). Górna granica atmosfery jest trudna do precyzyjnego określenia i przebiega na wysokości około 1000 km. Atmosfera ziemska w przekroju pionowym różni się nie tylko składem mieszaniny gazów lecz także innymi cechami fizycznymi. mezosferę. Nad biegunem troposfera jest płytsza bowiem ruchy pionowe dotyczą wysokości jedynie do 7 km. wymiana intensywniejsza i obejmuje przestrzeń pionową do 16-18 km. Najintensywniej zachodzą tu przemiany fazowe i realizuje się atmosferyczny fragment obiegu wody w przyrodzie. aerozole morskie. części roślinne i zwierzęce. a część z nich wywiera destrukcyjny wpływ na inne związki atmosfery i bezpośrednio zagraża środowisku naturalnemu. a także rolnictwo. ciśnienie. Traktowane są one jako zanieczyszczenia. Do najbardziej zanieczyszczających gałęzi gospodarki człowieka należą: przeróbka ropy naftowej. Spadek ten wynosi od 0. Najbardziej widocznym efektem tego jest tworzenie się chmur i opady atmosferyczne. cementu. Do tej pierwszej należą pyły kosmiczne i ziemskie. produkcja szeroko rozumianych fabryk chemicznych. stratosferę. Taka też jest tu wysokość warstwy troposfery. Powyżej troposfery rozciąga się wąska warstwa tropopauzy.68 oC/100m w zależności od szerokości geograficznej.0% w warstwie do 35km. W ogóle miąższość gazowej otoczki Ziemi jest stosunkowo niewielka w zestawieniu ze średnicą planety. skala oraz rodzaj ruchów w poziomie czy pionie. Najniżej Ziemi położona jest troposfera. Zatem pod względem ilości materii zasadnicze znaczenie ma warstwa przyziemna. Należy jednak stwierdzić.99% zlokalizowane jest w przestrzeni homogenicznej do 100 km. 18 .44 do 0. Znajomość emisji zanieczyszczeń z różnych źródeł pozwala na podejmowanie działań ograniczających zagrożenie. mikroorganizmy. a tuż nad nią stratosfera.Atmosfera ziemska Atmosfera zawiera także wiele gazów i substancji obcych dostających się do niej głównie na drodze emisji przemysłowej. Ich układ przedstawia rysunek 5. Nad równikiem gradient termiczny jest większy.

Atmosfera ziemska Rys. 5. Przekrój pionowy atmosfery ziemskiej 19 .

Dla specjalistycznych celów niektórych nauk wydziela się specyficzne warstwy oznaczane D. O ile w dolnej troposferze średnia droga swobodna gazu wynosi 10-5 cm to w warstwie termosfery są to wartości od 1 do 100 km. Magnetosfera. Wolne jony dodatnie i elektrony mogą się z sobą łączyć.Atmosfera ziemska W stratosferze temperatura początkowo utrzymuje się na poziomie takim jak w górnej troposferze. Zjawisko ocieplenia tej przestrzeni w atmosferze wiąże się z absorbcją energii promieniowania ultrafioletowego. W jonosferze przeważają zjonizowane cząsteczki gazów. Przeciętnie temperatura na granicy górnej osiąga ostatecznie wartość ok. Jest to strefa z której materia wypływa w przestrzeń kosmiczną. Jest to o tyle uprawnione gdyż występuje tu podobny rozkład temperatury . czy zorze polarne. Samodzielnie mogą tworzyć się tu tzw. będąca układem pól magnetyzmu ziemskiego. iż praktycznie cząstki gazów nie zderzają się ze sobą. Magnetosfera zabezpiecza nas przed „wiatrem słonecznym” i jego szkodliwym działaniem na organizmy biologiczne. Górna część termosfery egzosfera . W górnej przestrzeni tej warstwy temperatura wzrasta ponad 1000 oC. Nie jest to już atmosfera jednak spełnia . Nad stratosferą lokuje się mezosfera. „wiatru słonecznego” (plazmy słonecznej). 50 km i kończy się warstwą przejściową – stratopauzą. Do jonosfery przenikają okresowo cząstki tzw. nazywana przez niektórych autorów górną troposferą. Powyżej znajduje się warstwa o bardzo małej gęstości zwana termosferą. Na zewnątrz typowych warstw atmosferycznych lokuje się tzw. by po przekroczeniu wysokości 35 km zacząć wzrastać. widoczne tylko w nocy. 0oC.jest warstwą w której jest tak mało materii. W miejscach tych występują najniższe temperatury w całej atmosferze. będące cienkimi skupiskami kropelek przechłodzonej wody. 20 . F2.E F1. temperatura spada tu do granic –80oC. Taki też rozkład termiki umożliwia pionowe ruchy bardzo już rozrzedzonego tu powietrza. Ponad mezosferą rozpościera się mezopauza. 80-85 km. a największa jego koncentracja dotyczy przestrzeni 20-30km. Stratosfera zawiera przeważającą ilość ozonu atmosferycznego. Jej charakterystyczne cechy zaznaczają się na wysokości od 50 do ok. burze jonosferyczne.podobnie jak otoczka gazowa Ziemi – zadanie ochronne wobec planety. W omawianej warstwie znajduje się tylko znikoma ilość pary wodnej i stąd mieszczą się w niej jedynie wierzchołki chmur wysokich i cumulonimbusów. Zjawiska występujące w tej warstwie prowadzą do zakłóceń radiokomunikacji ziemskiej. Górna granica stratosfery przebiega na wysokości ok. obłoki iryzujace. Zgodnie z nazwą jest to warstwa środkowa. Powoduje to charakterystyczne rozbłyski.od wartości 0oC u podstawy. Termosfera dolna nosi nazwę jonosfery. Ponadto różnica ciężarów cząstek prowadzi do rozwarstwień.

wyrażonej w skali bezwzględnej. Irradiacja (napromieniowanie): Stosunek strumienia promienistego do wielkości powierzchni. gdzie c = 2. Całkowita emitancja ciała doskonale czarnego jest proporcjonalna do temperatury powierzchni tego ciała. Zaś z punktu widzenia meteorologicznego stanowi zasadniczy czynnik klimatotwórczy. przekazywania lub pochłaniania energii promienistej. a oto N N N N Promieniowanie podlega najważniejsze z nich: Prawo Wiena. przenoszonej lub pochłanianej w jednostce czasu [ J/s . czyli ilość energii promienistej emitowanej. mające charakter fal elektromagnetycznych. jest głównym źródłem energii dla procesów zachodzących na kuli ziemskiej.W]. 10-3 m. Prawo Stephana-Boltzmana. Strumień promienisty (moc promienista): Tempo emitowania.8978 . Zależność tę ujmuje wzór: Nmax = c/T. Energia promienista: Ilość energii niesionej przez promieniowanie (jednostka [J]). PROMIENIOWANIE SŁONECZNE Emitowane przez Słońce promieniowanie. Gęstość energii promienistej: Ilość energii promienistej w jednostce objętości [ J/m3]. Natężenie promieniowania: Stosunek strumienia promienistego do kąta bryłowego jaki tworzy dany kierunek widziany ze źródła promieniowania [W/sr]. Emitancja (wypromieniowanie): Stosunek strumienia promienistego do wielkości powierzchni promieniującej [W/m2]. jest odwrotnie proporcjonalna do temperatury tego ciała (T). na którą przypada maksimum promieniowania Nmax ciała doskonale czarnego.IV. K. Podstawowe pojęcia związane z promieniowaniem można zdefiniować następująco: N N N N Promieniowanie: Zjawisko przepływu energii w postaci fali elektromagnetycznej wysyłanej lub absorbowanej przez ciało. Długość fali. . Radiacja: Jak wyżej tylko dotyczy powierzchni przyjmującej promieniowanie [W/m2/sr]. na którą pada [W/m2]. kilku fundamentalnym prawom fizycznym.

29 . Z punktu widzenia meteorologicznego najistotniejszym z nich jest przedział optyczno-cieplny w zakresie długości fali od 0. zwaną niekiedy również natężeniem promieniowania notujemy na granicy atmosfery.0.01 2m do 100 m.4. Przyjętą wartość stałej słonecznej można korygować uwzględniając poprawki na porę roku podawane w specjalnych zestawieniach tabelarycznych.4 % z powodu zmian odległości Ziemi od Słońca. Największą irradiację.Promieniowanie słoneczne Słońce wysyła w przestrzeń kosmiczną fale o długości od ok. 0. zmienia się tylko gęstość strumienia promieni w miarę oddalania się od Słońca. Selektywna przepuszczalność atmosfery sprawia. wbrew nazwie. Wielkość tego parametru nazywamy „stałą słoneczną”. 22 . Promienie słoneczne przenikają przez przestrzeń kosmiczną bez strat (próżnia kosmiczna jest dla nich ośrodkiem przeźroczystym). 45% energii). potencjał energetyczny – 48%). Rys. Wartość ta w istocie. Zmienia się w cyklu rocznym o ok. Procesy. promieniowanie widzialne (0. Powyższy przedział widmowy dzieli się dodatkowo na podzakresy: nadfiolet (0.290 do 24 2m. Ponadto ma na nią wpływ aktywność naszej najbliższej gwiazdy oraz pojawianie się na drodze biegu promieni słonecznych w przestrzeni tzw. 6.ok. którym podlega promieniowanie słoneczne przenikające przez atmosferę. ponieważ niesie on z sobą przeważający ładunek energii całkowitej. 3 .75 2m . podczerwień (0. nie jest stała. iż do powierzchni Ziemi docierają tylko niektóre zakresy widma.75-24 2m.4 2m i 7% zasobu energii). Jej wartość wynosi około 1380 W/m2 (w literaturze przedmiotu znajdujemy różne dane z uwagi na różne warunki i techniki pomiaru).0. pyłu kosmicznego.

413 1. Dzieje się tak na skutek odbicia ich części w kierunku otwartej przestrzeni kosmicznej. m . Wielkość napromieniowania na taką powierzchnię obliczamy ze wzoru: I m = I o x pm gdzie: Im .5 1. m = 1/sin(ho) Tab.36 17.masa atmosferyczna.40 11.5 0. zanieczyszczeń.Promieniowanie słoneczne W miarę wnikania wiązki promieni do atmosfery ziemskiej obserwuje się zjawisko jej osłabiania (ekstynkcji).współczynnik przeźroczystości atmosfery.995 ho 25 23 21 19 17 15 14 13 12 11 10 M 2.5 9. rozpraszania oraz pochłaniania przez znajdujące się w niej cząsteczki gazów.154 1.816 4.5 7.120 5.590 10.80 22.357 2.5 m 5.015 1.0 0.natężenie promieniowania na powierzchnię prostopadłą.5 8.5 5. p .30 39.30 19.0 6.0 1.880 7.44 13.546 2.0 m 12.388 3.5 6. 0. Średnie wartości tego współczynnika (p) uznane dla terenów nizinnych wynoszą od ok. Pierwsze przybliżenie wartości masy atmosferycznej można uzyskać stosując niżej podany wzór (dokładniejszą wartość m podaje tabela 3). 6).76 15.5 3.900 9.770 8.7 latem do 0.870 6.304 1.220 1.0 5.0 3. Procesy te prowadzą do strat energetycznych.stała słoneczna.000 1.400 Ho 9. 3.300 7. kropel wody (rys.372 4.00 32.300 8.85 w okresie zimy.049 3.90 27. czyli bezpośrednio od wysokości Słońca.0 8.064 1.510 6.180 6. Z kolei liczba mas atmosferycznych zależy od długości drogi przenikania promieni poprzez atmosferę.0 7.70 23 . Liczba (m) "mas" atmosferycznych (optycznych) w zależności od wysokości Słońca ho przy średnim ciśnieniu atmosferycznym 1013 hPa Ho 90 80 70 65 60 55 50 45 40 35 30 m 1.103 1.33 ho 4. Długość tej drogi przybiera wartość jeden gdy Słońce znajduje się na wysokości 90o.716 5.553 1.075 4.5 2.740 1. Tak więc natężenie promieniowania docierającego do powierzchni (dla uproszczenia prostopadłej) na Ziemi jest zawsze mniejsze od stałej słonecznej.773 3.0 2. Io . Wielkość współczynnika przeźroczystości atmosfery zależy od zawartości w niej pary wodnej i różnych zanieczyszczeń.0 4.

Najwyższe kąty wysokości Słońca względem płaszczyzny 24 . Kąt padania promieni słonecznych. Owo promieniowanie charakteryzuje się największym natężeniem gdy pada na powierzchnię prostopadłą do kierunku transmisji.natężenie promieniowania słonecznego na powierzchnię poziomą. Rys. Zależność kąta padania promieni słonecznych na powierzchnię poziomą (D) usytuowaną na różnych płaszczyznach w stosunku do horyzontu (J) od wysokości Słońca nad horyzontem (E). Wyliczenia natężenia promieniowania na taką powierzchnię (zwaną w podręcznikach jako pozioma) dokonujemy korzystając z zależności: Ih = Im x sin(ho) gdzie: Ih . wynikającą z zasad obrotu naszej planety wokół tej gwiazdy (deklinacja Słońca). W odniesieniu do każdego punktu na kuli ziemskiej obserwujemy roczną zmienność wysokości Słońca nad horyzontem.Promieniowanie słoneczne Promienie słoneczne docierające do powierzchni Ziemi bezpośrednio w postaci wiązek równoległych stanowią część promieniowania nazywanego bezpośrednim.7.kąt padania promieni słonecznych. Im . Przede wszystkim decyduje o tym szerokość geograficzna analizowanego obszaru. a zatem i ilość docierającej energii do danego punktu na powierzchni Ziemi. zależy od wielu czynników. Powierzchnie usytuowane pod innym kątem względem linii biegu promieni otrzymują mniejszą ilość energii.natężenie promieniowania słonecznego na powierzchnię prostopadłą. ho .

Zjawisko rozproszenia dotyczy w zmiennym stopniu fal o różnej długości. Zarówno wystawa zbocza jak również kąt jego nachylenia decydują o ilości energii dostarczanej przez słoneczne promieniowanie bezpośrednie. Zestawienie przychodów i rozchodów energii w danym punkcie nazywamy bilansem promieniowania (bilansem radiacyjnym).0 2m) i rozproszonego (0. etc). zanieczyszczenia. które dotrą do powierzchni Ziemi. Zdolność odbijania promieniowania zależna jest od barwy powierzchni. jako suma promieniowania bezpośredniego o długości fali (0.Promieniowanie słoneczne horyzontu notuje się w strefie międzyzwrotnikowej i z tego też powodu ta cześć planety zyskuje najwięcej energii promienistej. w postaci wiązek równoległych w stosunku do kierunku Słońca. Chcąc uwzględnić powyższe zróżnicowanie należy w przypadku stoku południowego do wartości kąta nachylenia promieni dodać wartość kąta spadku powierzchni zbocza. wykonamy również oznaczenie strat tej energii wskutek odbicia i wypromieniowania przez powierzchnię czynną pól. 7).5 2m). Zatem dla celów korekty rzeczywistego natężenia promieniowania należy od kąta padania odjąć kąt spadku (rys. natomiast w dni pochmurne (w przypadkach pełnego zachmurzenia) docierają do powierzchni tylko promienie rozproszone. zatem silniejszemu rozpraszaniu podlegają fale krótsze oraz tym intensywniejsze jest rozpraszanie im większe drobiny znajdują się w atmosferze (rys. 6). w części zostaną pochłonięte. długości fali i kąta padania. powierzchnia Ziemi otrzymuje także promieniowanie rozproszone. 290 -3. 290-1. W dni bezchmurne przeważa zdecydowanie promieniowanie bezpośrednie. Z punktu widzenia rolniczego duże znaczenie posiada analiza promieniowania w zależności od konfiguracji pól. Oprócz promieniowania bezpośredniego. Po stronie przychodów wyróżniamy następujące elementy promieniowania: N promieniowanie słoneczne całkowite (T). Ponadto różnice dobowe wywołuje też obrót Ziemi wokół własnej osi. Są to fale padające pod różnymi kątami na skutek odbić od cząstek zawartych w atmosferze (para wodna. Rolnicza użyteczność pomiarów radiacji słonecznej pojawia się wtedy. Zależność ta wyraża się następująco: rozproszenie następuje wtedy gdy na drobinę padnie fala krótsza od jej wymiarów. 25 . Promienie. ustalając dla każdej pory pora dnia (tzw. w części zaś odbite. Współczynnik informujący o ilości promieniowania odbitego do padającego nosi nazwę albedo i wyrażany jest w procentach lub wartościach ułamka dziesiętnego. Natomiast na powierzchnię stoku północnego promienie bezpośrednie padają tylko wtedy gdy ich kąt padania jest większy od kąta spadku zbocza. kąt godzinowy). gdy oprócz oszacowania przychodów energii (liczonych także teoretycznie z uwzględnieniem wyżej podanych zasad).

georadiacja Ez (4-120 µm) . jest odbijana od jej powierzchni i również wraca do przestrzeni 26 .systemu korzeniowego rośliny. Przychód energetyczny układu stanowi promieniowanie słoneczne krótkofalowe. decyduje o głównych elementach charakterystyki klimatu planety. Bilans promieniowania układu: Słońce – atmosfera – Ziemia. albedo (A = R:T * 100 [%]). promieniowanie efektywne Ee= Ez . Zamiana promieniowania na energię cieplną stwarza odpowiednie warunki do kiełkowania nasion. Bilanse cząstkowe wybranych okresów i przestrzeni rzutują na klimatyczne i pogodowe zjawiska lokalne. jako długofalowe promieniowanie atmosfery w kierunku Ziemi. Z ogólnej emisji docierającej do powierzchni liści. w układzie rocznym dla całej kuli ziemskiej przedstawia rysunek 8. Do powierzchni Ziemi dociera 37% tej energii. Pochłonięta przez glebę energia uczestniczy w przemianach chemicznych fizycznych i biologicznych decydując o jakości tej części środowiska względem potrzeb .Ea Ostateczna postać bilansu promieniowania wyraża się wzorem: Q = (I + D + Ea) . a także decyduje o tempie pobierania składników pokarmowych i wody. Z całej sumy tego promieniowania około 17% pochłaniają bezpośrednio składniki. Pełny bilans energetyczny. Część promieniowania bezpośredniego i pośredniego.długofalowe wypromieniowanie Ziemi. Składowe bilansu radiacyjnego po stronie strat energetycznych to: N N N promieniowanie odbite od powierzchni Ziemi. po dotarciu do Ziemi. Dokładniejszy opis tych zjawisk znajduje się w rozdziale dotyczącym meteorologii rolniczej. w proces ten zaangażowane jest jednak jedynie 13%. Nieco ponad 10% energii dostarcza promieniowanie pośrednie.przede wszystkim . jako promieniowanie bezpośrednie w postaci dwóch strumieni – bezpośredniego promieniowania przy bezchmurnym niebie i promieniowania bezpośredniego przenikającego przez cienkie powłoki chmur. Śledząc składowe bilansu promieniowania całej planety nie można pominąć innych form wymiany energii.(Rk + Rd + Ez) Część energii dostarczanej przez Słońce bierze udział w procesach decydujących o wzroście i rozwoju roślin na danej przestrzeni rolniczej. w tym głównie wymiany na drodze przemian fazowych wody.Promieniowanie słoneczne N promieniowanie zwrotne atmosfery Ea (4-120 µm). Rk (krótkofalowe) i Rd (długofalowe). Około ¼ zostaje odbita i skierowana z powrotem w przestrzeń kosmiczną. domieszki i zanieczyszczenia atmosfery.

8. Z uwagi jednak na to. Razem z częścią odbitą od górnych powierzchni chmur stanowi to 35% i określane jest mianem albeda Ziemi. Rys. Tak więc promieniowanie ziemskie ma charakter długofalowy i jest z tego powodu łatwiej absorbowane przez niektóre składniki atmosfery. Z zamieszczonego rysunku wynika. 15 o C. gdyż procesy dopływu i ubytku energii zachodzą równolegle). ze względu na jej wielokrotny przepływ w różnych kierunkach i udział innych form wymiany w tym procesie. Ostatecznie więc powierzchnia naszej planety pochłania około 48% energii promienistej Słońca. iż Ziemia ogrzana promieniami słonecznymi osiąga w wyniku tego średnią temperaturę powierzchni jedynie ok. którymi gospodaruje podłoże wynosi aż 114%. Analiza przebiegu wymiany energii w zakresie dostarczanym przez promieniowanie długofalowe jest bardziej skomplikowana. (praktycznie taka sytuacja oczywiście nigdy nie występuje. Pochłonięta energia uczestniczy dalej w procesie wymiany. Uśredniony. że suma wszystkich źródeł energii. Jedynie 5% z tego przenika do 27 .Promieniowanie słoneczne kosmicznej. Promieniowanie długofalowe powierzchni ziemskiej skierowane do atmosfery jest niemal w całości pochłaniane przez atmosferę. to jej maksymalna emisja promienista lokuje się w długim przedziale zakresu. roczny bilans energetyczny Ziemi.

Wartość szacowaną na ok. Z przedstawionych wyżej liczb wynika. Głównym jego elementem jest termostos Molla składający się z ogniw termoelektrycznych (na przemian ułożone płytki. Do pomiaru zmian promieniowania w układzie liniowym służą solarymetry tubowe. względnego i bezwzględnego. także w postaci fal długich. etc. Aktualnie coraz powszechniej bywają używane przyrządy pozwalające na wszechstronne pomiary promieniowania (różne zakresy fal. że ilość dopływającej do Ziemi energii w cyklu rocznym równa się jej ubytkowi w tym samym czasie. przy wykorzystaniu specjalnych przystawek.Promieniowanie słoneczne przestrzeni kosmicznej. może mierzyć promieniowanie bezpośrednie. Część ta nazywana jest oknem widmowym Ziemi. Suma energii ze wszystkich źródeł kumulowana przez atmosferę wynosi więc ostatecznie 156%. W wersjach meteorologicznych najbardziej znana jest jego odmiana zwana solarymetrem Gorczyńskiego. pojawiają się znaczne stany nierównowagi. rozproszone jak i całkowite. proporcjonalnej do wartości irradiacji. Różnice przestrzenne bywają jednak często zacierane dzięki poziomemu transportowi energii w skali globalnej i lokalnej. Pierwszy strumień (60%) skierowany jest w przestrzeń kosmiczną i stanowi stratę energii naszej planety. o tyle lokalnie i w krótkim czasie. Różnica między przychodem. O ile bilanse energii całej powierzchni Ziemi w dłuższych okresach czasu bywają zrównoważone. Różnice między nimi sprowadzają się do rodzaju sensora oraz sposobu pomiaru. promieniowanie fotosyntetycznie czynne . zabarwione na biało i czarno).PhAR kierunki. 96% reprezentuje promieniowanie atmosfery ku Ziemi (promieniowanie zwrotne). Generalnie przestrzeń międzyzwrotnikowa oraz pory letnie wszystkich szerokości geograficznych charakteryzują się większym pochłanianiem energii w stosunku do strat. pyrheliometrami czy aktynometrami. Solarymetr Gorczyńskiego. wykonane ze specjalnych metali. a rozchodem równa się więc zero.) i zapewniające całkowitą automatyzację tego procesu (rejestracja i przetwarzanie komputerowe). Jednym z bardziej rozpowszechnionych przyrządów tego typu jest solarymetr. 28 . Cała ta energia rozkłada się dalej na dwa strumienie wypromieniowywane przez atmosferę. Notowane w przeszłości wyraźne ocieplenia lub ochłodzenia (zlodowacenia) były właśnie wynikiem zachwiania tej równowagi. Do pomiaru napromieniowania w danym miejscu i czasie służy szereg przyrządów zwanych radiometrami. Dzięki temu temperatura powierzchni Ziemi i atmosfery utrzymuje się na względnie równym poziomie. Około 30% zgromadzonej energii z podłoża dostaje się do atmosfery drogą przemian fazowych wody. Promieniowanie słoneczne powoduje zróżnicowane nagrzewanie pól i powstanie różnicy potencjałów między płytkami. Zmierzone na mikrowoltomierzu wartości prądu przeliczane są następnie na jednostki napromieniowania.

9. usłonecznienie. Rys. Schemat solarymetru tubowego i kopułkowego 29 . w skali czasowej jest tzw. bezpośredniego dla określonego punktu na powierzchni Ziemi. Usłonecznieniem nazywamy sumę czasu promieniowania słonecznego. ważnym wskaźnikiem meteorologicznym.Promieniowanie słoneczne Oprócz wartości irradiacji (napromieniowania). Miarą usłonecznienia są więc jednostki czasowe (godziny z dokładnością do dziesiętnych części). a zwłaszcza agrometorologicznym.

Promieniowanie słoneczne

Każdy punkt na powierzchni Ziemi można scharakteryzować pod tym kątem miarą usłonecznienia teoretycznego, możliwego (czyli czasu liczonego od wschodu do zachodu Słońca). Czas ten zależy od położenia geograficznego punktu i jest dla niego wartością stałą w skali rocznej i zmienną w mniejszych przedziałach: kwartalnym, miesięcznym, dekadowym. Usłonecznienie rzeczywiste jest natomiast wartością zmierzoną dla danego miejsca i czasu, uwzględniającą satny zachmurzenia. Klasycznym przyrządem do pomiaru usłonecznienia rzeczywistego jest heliograf Campbella-Stokesa. Zasada pomiaru polega na skupianiu światła słonecznego (kierunkowego) przez kulę szklaną i przepalaniu, dzięki skoncentrowanej wiązce, paska papieru wzdłuż linii będącej przeciwległą w stosunku do toru pozornego ruchu Słońca po sklepieniu niebieskim. Gdy Słońce zostanie przesłonięte przez chmury wtedy do przepalenia nie dochodzi. Wyznaczając usłonecznienie w ciągu doby odczytujemy łączną długość linii przepalenia ze skali godzinowej naniesionej na pasku papieru (stosuje się różne rodzaje pasków w zależności od okresu pomiaru). Należy przy tym uwzględniać każde nawet najdrobniejsze ślady przepaleń.

Rys. 10. Heliograf Campbela-Stokesa

30

V. CIEPŁO I TERMIKA UKŁADU PODŁOŻE – ATMOSFERA

Fizyka definiuje ciepło jako sumę energii kinetycznej nieuporządkowanego ruchu cząsteczek lub atomów materii oraz energii potencjalnej ich wzajemnych oddziaływań. Temperatura zaś to wielkość skalarna określająca stan równowagi termodynamicznej danego ciała. Zwyczajowo ciepłym nazywamy nie to ciało, które zawiera więcej energii cieplnej, tylko to, które ma wyższy jej poziom. Poziom ów określa temperatura. Oznaczając temperaturę zestawiamy z sobą dwa układy termodynamiczne. Jeden z nich służy jako wzorzec, a porównanie następuje wtedy gdy między tymi układami pojawi się stan równowagi. Tak więc temperatura oznaczana jest na podstawie mierzalnych cech termometrycznych wzorca zmieniających się w trakcie wymiany energii. Najczęściej wykorzystywane właściwości termometryczne to zmiana objętości, oporu, etc. Wartości liczbowe temperatury ustalane są na podstawie skal opartych na tzw. punktach stałych. Przykładowo skala Celsjusza powstała po przyjęciu za 0 poziom równowagi termodynamicznej wody w jej tzw. punkcie potrójnym i 100 w stadium wrzenia, przy wartości ciśnienia tzw. normalnego. W przypadku obowiązującej w układzie SI skali Kelvina punkt potrójny wody odpowiada 273,16 K, zaś zero to w tym przypadku zero bezwzględne (brak jakiegokolwiek ruchu cząstek materii – stan tylko teoretycznie możliwy). W USA powszechnie używa się skali Fahrenheita. Warto więc wiedzieć, że w stosunku do skali Celsjusza występują następujące relacje: 0oC to 32oF, zaś 100oC odpowiada 212oF . Stopnie tych skal nie są równe. 1 oC odpowiada 9/5 stopnia F i odwrotnie: 1 oF = 5/9oC. Zatem przeliczając stopnie ze skali Farenheita na Celsjusza stosujemy regułę: ToC = (ToF – 32) x 5/9. Pomiędzy podłożem i atmosferą zachodzi permanentna wymiana energii. W wyniku tej wymiany dochodzi do ustalenia parametrów cieplnych każdego ze składowych układu. Efekt współdziałania zależy nie tylko od ilości dostarczonej energii słonecznej, ale i od ich swoistych właściwości cieplnych. Dla lepszego zrozumienia tych właściwości, przedstawiono poniżej definicje najważniejszych wielkości z zakresu gromadzenia, przepływu i wymiany ciepła. Ciepło właściwe. Jest to ilość ciepła jaka ogrzewa jednostkę masy danej substancji o jednostkę temperatury. W przypadku ciał stałych i niektórych cieczy podgrzewanie nie zmienia objętości, natomiast ogrzewanie gazów powoduje zwiększanie objętości i zużycie części energii na ten proces. Z tego względu ciepło właściwe gazów należy definiować jako ciepło właściwe pod stałym ciśnieniem lub w stałej objętości.

Ciepło i termika układu atmosfera - podłoże

Pojemność cieplna. Wielkość pozwalająca na porównanie właściwości cieplnych wszystkich rodzajów materii. Definiuje się ją jako ilość ciepła podnoszącą temperaturę jednostki masy ciała o jednostkę temperatury. Przewodnictwo cieplne. Jest to proces przekazywania energii za pośrednictwem materii. Miarą jego jest tzw. współczynnik przewodnictwa równy ilości ciepła, która przepływa w ciągu jednostki czasu (sekundy) przez jednostkę powierzchni i warstwę o jednostkowej grubości, przy różnicy temperatur pomiędzy górną i dolną powierzchnią wynoszącej 1K. Dyfuzyjność cieplna. Jest to właściwość oznaczająca zdolność do przewodzenia ciepła i wyliczana ze stosunku współczynnika przewodnictwa do pojemności cieplnej danej materii. Podstawowe rodzaje materii współdziałające w zakresie wymiany ciepła charakteryzuje znaczna różnorodność (tab. 4). O ile atmosfera ziemska w całej swej objętości jest w miarę jednolita, to współdziałające z nią w zakresie przepływu ciepła podłoże, wykazuje bardzo dużą zmienność przestrzenną czego konsekwencją są specyficzne stany pogodowe i klimatyczne. Tab.4. Właściwości cieplne podstawowych rodzajów podłoża Materia Ciężar właściwy
Kg.m-3.103

Ciepło właściwe
J.kg-1.K-1 .103

Pojemność cieplna (objętościowa)
J. m-3. K-1 .106

Współczynnik przewodnictwa cieplnego
J . cm-1.s-1.k-1

Dyfuzja cieplna
m2 . s-1 . 10-6

Gleba sucha Woda (4oC) Powietrze (20oC)

1,60 1,00 0,0012

0,80 4,18 1,01

1,28 4,18 0,0012

0,0030 0,0057 0,00025

0,24 0,14 20,50

Ciepło przemieszcza się w atmosferze dość trudno. Współczynnik przewodnictwa cieplnego gazów atmosferycznych jest bardzo niski, niższy o ok. 150 razy od przewodnictwa litej skały, 20 razy od wody i ok. 12 razy od suchej gleby. Stanowi to czynnik termoizolacyjny dla naszej planety. Niska jest także pojemność cieplna powietrza, zwłaszcza liczona w stosunku do objętości. Największe znaczenie w meteorologii przywiązuje się do wymiany cieplnej pomiędzy atmosferą a podłożem. Przy niskich prędkościach wiatru temperatura powietrza różnicuje się bardzo istotnie wraz ze zmianą wysokości. Dla okresu o dodatnim bilansie promieniowania notuje się zazwyczaj wyższe temperatury w pobliżu powierzchni, w przypadku bilansu ujemnego wystąpią tu temperatury najniższe. W całym przekroju atmosfery występują określone prawidłowości w

32

11. a tym samym temperatury. Powolność naturalnego procesu przepływu ciepła (przewodnictwa) powoduje. to dodatkowo można mówić o gradiencie sucho. W wyniku tego w troposferze następuje stopniowe obniżanie temperatury. 11). Jeżeli pewna objętość powietrza przemieszcza się w górę to stopniowo trafia w obszary coraz to niższego ciśnienia i w związku z tym rozpręża się. 33 . zwane adiabatycznymi. tym temperatura spada. Praca zużyta na zmianę objętości powoduje obniżenie poziomu energetycznego. Spadek temperatury wraz z wysokością (w oC/100 m).podłoże pionowym rozkładzie temperatur. że procesy sprężania i rozprężania powietrza wpływają na jego temperaturę.6 – 1 oC. Temperatura powietrza w układzie pionowym zmienia się wraz z wysokością. zatem im wyżej. Ponieważ gazy atmosfery ogrzewają się od podłoża. W przypadku gdy powietrze opada w dół w pionowym przekroju atmosfery to oznacza. określany jest jako zwykły pionowy gradient temperatury.Ciepło i termika układu atmosfera . Rys. iż przemieszcza się w kierunku wzrastającego ciśnienia. przy względnie stałym tempie spadku o 0. Czasem jednak zmiany temperatury mogą mieć przejściowo inny charakteri w związku z tym wyróżnia się stany inwersji czy izotermii (rys. zanim dojdzie do jej wyrównania z otaczającymi masami. Typy rozkładu pionowego temperatur w atmosferze Pionowe zmiany temperatury wywołane tym zjawiskiem określane są mianem pionowego gradientu adiabatycznego. Jeżeli procesy adiabatyczne będą rozpatrywane w kontekście zmian cieplnych związanych z przemianami fazowymi wody. zachodzą w przemieszczających się pionowo masach powietrza.i wilgotno-adiabatycznym. W takich okolicznościach praca wykonana przez otaczające daną objętość masy powietrza zamienia się w ciepło i podnosi wartość temperatury. W atmosferze duże znaczenie mają również procesy zmian temperatury bez wymiany cieplnej z otoczeniem. Zjawiska te.

W czasie wznoszenia. może osiągnąć temperaturę punktu rosy co zwykle zapoczątkowuje powstawanie chmur. Stany równowagi termodynamicznej w atmosferze W przeciwnym przypadku. to powietrze przemieszcza się na dość duże wysokości zanim pojawi się stan równowagi termicznej z otaczającą warstwą. gdy gradient zwykły powietrza otaczającego jest mniejszy niż gradient adiabatyczny powietrza unoszącego się (*z<*a). nie może zasadniczo zmienić swojego położenia.Ciepło i termika układu atmosfera . mogą kształtować się inaczej niż w powietrzu otaczającym. Ten stan nosi nazwę równowagi stałej. 12. związane z procesami adiabatycznymi zachodzącymi w tej warstwie. Jeżeli gradient zewnętrzny jest większy niż gradient adiabatyczny warstwy wznoszącej się(*z>*a). decydujące o ważnych zjawiskach pogodowych. Bardzo rzadko mamy do czynienia z relacją równości gradientu zewnętrznego i adiabatycznego (*z=*a). po uzyskaniu impulsu do wznoszenia lub opadania. W takim przypadku powietrze. W takiej sytuacji wznoszenie lub opadanie powietrza trwa tylko tak długo jak długo działa impuls wyzwalający to zjawisko. W wyniku tych różnic ustalają się stany równowagi termodynamicznej. Sytuacja taka określana jest mianem równowagi chwiejnej. co znowu wyzwala impuls wznoszenia. powietrze rozprężając się i ochładzając stopniowo. Przemieszczając się w dół ulega sprężeniu i adiabatycznemu ogrzaniu.podłoże W przypadku gdy powietrze w pewnej przestrzeni unosi się lub opada to zmiany temperatur wraz z wysokością. W stanie 34 . Rys. to stosunkowo szybko osiąga ono temperaturę niższą niż warstwa zewnętrzna i rozpoczyna opadanie w dół.

W meteorologii terminem . Oprócz temperatury średniej dobowej.podłoże równowagi obojętnej powietrze przemieszczone w dół lub górę pozostaje na nowym miejscu. dekadowe. nie są temperaturą powietrza w sensie meteorologicznym Ujednolicenie miejsca i warunków pomiaru jest konieczne dla uzyskiwania porównywalnych wyników. Podstawowym parametrem charakterystyki termicznej atmosfery dla danego obszaru jest temperatura średnia dobowa. Właściwością wymiany cieplnej w przygruntowej warstwie atmosfery jest to. W każdym przypadku liczba pomiarów wziętych do obliczeń jest sumą dób analizowanego okresu (5.365(366)). że ostatnia pentada (dekada) zawiera nadwyżkę lub niedobór dób pomiarowych w zależności od długości miesiąca. Stosując najpowszechniejszą częstotliwość odczytów wartości chwilowych.10.Ciepło i termika układu atmosfera . Związane jest to z wpływem temperatur progowych dla życia roślin . Jej wyliczeń dokonujemy na bazie wartości pomiarów chwilowych.zwłaszcza minimalnych. okresu wegetacyjnego.temperatura powietrza . miesięczne. Miejscem oznaczeń temperatury powietrza jest klatka meteorologiczna lub w warunki zbliżone do tych jakie gwarantuje klatka meteorologiczna.. etc. Dobowy przebieg przeciętnych wartości temperatury powietrza wykazuje ścisły związek z bilansem całkowitym promieniowania w zakresie wielkości minimalnych.. Różnica pomiędzy wartościami temperatur ekstremalnych daje wynik w postaci amplitud. a jej wartość zależy od wartości temperatur rzeczywistych występujących o każdej godzinie dnia i nocy. Wszystkie inne oznaczenia w dowolnych punktach atmosfery. Okresy pentadowe i dekadowe miesięcy ustala się według zasady. interesującymi z punktu widzenia agroklimatycznego są również temperatury minimalne i maksymalne. Zagadnienie to wiąże się między innymi ze zjawiskiem przymrozków. dopiero po około dwóch godzinach notuje się stan adekwatny na wysokości 2 m (np. 35 . wyliczeń temperatury średniej dobowej (począwszy od 1 stycznia 1996) dokonujemy. maksimum temperatury przy powierzchni i w klatce meteorologicznej). aczkolwiek w wielu przypadkach przydatne. stosując poniższy wzór: tdob = (t7+t13+tmax+tmin)/4 Średnia dobowa służy do uproszczonej analizy zjawisk termicznych w ciągu dnia. że od osiągnięcia określonego stanu temperatur przypowierzchniowych. wykonywanych cyklicznie w stałych odstępach czasowych w ciągu doby. Średnie temperatury dobowe powietrza służą do tworzenia kolejnych przybliżonych charakterystyk przebiegu zjawisk termicznych o coraz większej skali zgeneralizowania. W rolnictwie wykorzystuje się między innymi średnie pentadowe. roczne. w których przyrząd pomiarowy umieszczono 200 cm nad powierzchnią gruntu..określa się wartość liczbową charakteryzującą stan cieplny mieszaniny gazów atmosferycznych w określonym czasie i miejscu.

Jego konstrukcja i zasada działania wykorzystuje prawidłowość polegającą na tym. dostarczonym przez producenta). Należy nadmienić. wstrząśnięciu. czyni się tak po odczytaniu pomiaru dla każdego okresu dobowego. musi być skorygowany o wartość poprawki na niedokładność każdego termometru względem wzorca (dane znajdziemy na formularzu świadectwa termometru. Zatem aktualne położenie górnego końca pręcika wskazuje temperaturę minimalną dla ostatniego okresu. Z kolei temperaturę najniższą z przedziału czasowego mierzy się termometrem nazywanym minimalnym.2 oC). W klatce meteorologicznej znajdują się dwa termometry zwykłe. Rys. tylko wtedy gdy temperatura wzrasta.Ciepło i termika układu atmosfera . jeden suchy służący do rejestracji temperatury powietrza. Następny odczyt minimum termicznego jest możliwy po przechyleniu termometru tak aby pręcik dotknął menisku toluenu.w zespole z pierwszym przeznaczony jest do pomiaru wilgotności powietrza. rocznych etc. Jego zasada działania polega na tym. iż każdy pomiar (z dokładnością do jednej dziesiątej stopnia.podłoże ustalanych analogicznie dla przedziałów dobowych. miesięcznych (najwyższa maksymalna i najniższa minimalna temperatura dobowa miesiąca). Procedura odczytu temperatury jest ściśle ustalona i obowiązuje obserwatorów na stacjach i posterunkach meteorologicznych. Rys. jest w stanie przesuwać zawarty tam pręcik szklany lub metalowy tylko w przypadku gdy się kurczy. 14. 13. Termometr maksymalny Do pomiaru temperatur powietrza służą termometry zwykłe oraz minimalny i maksymalny. 13). Powrót do stanu wyjściowego możliwy jest jedynie po ostrożnym. drugi zwilżony. który wykorzystywany jest do innych celów . przy rozstępie skali co 0. Termometr minimalny Do pomiaru najwyższej temperatury od czasu ostatniej obserwacji służy termometr maksymalny (rys. aczkolwiek energicznym. że toluen wypełniający kapilarę. iż rtęć jest w stanie przenikać przez zwężenie na granicy przejścia zbiorniczka w kapilarę (wtopiony w środek pręcik szklany). Cechą 36 .

Mikroprocesor zawarty w takich urządzeniach pozwala na wybór skali (Celsjusza lub Fahrenheita). druga może być z powodzeniem użyta dla charakterystyki terenu o dużej zmienności fizjograficznej. Metoda ekstrapolacji polega na przybliżonym wyznaczeniu punktów na linii łączącej dwie sąsiednie lokalizacje. Zobrazowanie graficzne układu temperatur w płaszczyźnie poziomej nosi nazwę 1 izoterm .5oC. izohyony . który charakteryzują. zwany termografem. Ten z kolei zaznacza ślad na pasku osadzonym na obrotowym bębnie. bimetal.podłoże charakterystyczną tego termometru jest to.grubość pokrywy śnieżnej.jedną o niższej.Ciepło i termika układu atmosfera . Praktyczne wykreślanie izoterm polega na wykorzystaniu metod matematycznych bądź matematyczno-geograficznych. na przykład temperatury odczuwalnej czy temperatury punktu rosy. Wszystkie wyżej opisane parametry termiczne pozwala zmierzyć przyrząd samopiszący. Dzięki temu. oddalonymi o 4 1 Podobny wykres dla ciśnienia nazywa się izobarą. przy czym maksymalny zbiorniczkiem lekko w dół.dni pochmurne. Noszą one różne nazwy w zależności od rodzaju parametru. Linia zapisu na odpowiednio wyskalowanym termogramie stanowi wykres funkcji temperatury w zależności od czasu. które rejestrują temperaturę powietrza i wyświetlają na ekranie monitora.5oC i 16. w których zmierzono temperaturę . drugą o wyższej wartości w stosunku do wyznaczanej izotermy. ponadto dokonuje zapisów ekstremów w pamięci urządzenia (wraz z dokładnym czasem ich wystąpienia) Elektronika umożliwia zaimplementowanie wielu funkcji obliczeniowych. Odpowiednie klawisze wywołują kolejno odczyty temperatury wewnątrz i na zewnątrz pomieszczeń. że posiada on zbiorniczek o dużej powierzchni kontaktu z powietrzem (rozwidlony).dni pogodne oraz izohele -usłonecznienie 37 . izotymy . wraz ze zmianami temperatury. Przykładowo izoterma 16oC wyznaczana na mapie pomiędzy punktami o zmierzonych wartościach temperatur 15. Punkt izarytmy będzie znajdował się na tej linii w odpowiedniej proporcji odległościowej w stosunku do tych punktów. Analogicznie izolobary to wykres tendencji barycznej. Współcześnie coraz popularniejsze są zestawy elektroniczne. tzw.opady. Obydwa powyższe termometry umieszcza się w klatce meteorologicznej poziomo. tak aby zwiększyć szybkość reakcji toluenu na zmiany temperatury. Jego częścią czułą na zmiany temperatury jest zestaw dwu płytek o odmiennych charakterystykach termometrycznych. izoknefy .parowanie. Przestrzenny rozkład poszczególnych charakterystyk i zjawisk meteorologicznych zwykło się przedstawiać graficznie w postaci linii nazywanych izarytmami. izolampry . W tej ostatniej metodzie kreślenie izoterm polega na ustaleniu położenia punktów izotermicznych drogą ekstrapolacji matematycznej z uwzględnieniem ukształtowania terenu. izohigry przedstawiają wilgotność. izohiety . Pierwsza z metod ma zastosowanie na obszarach płaskich. Pełny obrót bębna następuje w ciągu 24 godzin. następują odkształcenia płytki bimetalicznej przenoszone na pionowy ruch pisaka.

W tym środowisku praktyczne znaczenie ma wymiana cieplna drogą przewodnictwa. Oprócz pomiarów temperatury atmosfery dla celów agrometeorologicznych dokonuje się także oznaczeń temperatury powierzchniowej warstwy Ziemi oraz temperatury w naturalnych zbiornikach wodnych (jeziora. jest wyraźnie chemicznie zróżnicowana w przestrzeni. a także odmienne w różnych porach roku. Tak jak atmosfera. Po drugie jest przydatna dla określenia warunków w jakich przebiegają procesy biologiczne. niezależnie od kierunku przewodzenia. w przeciwieństwie do atmosfery. iż to atmosfera ogrzewa się od gleby. Każda z tych faz posiada odmienne właściwości cieplne. morza. a temperatura ustala się jako wypadkowa tych właściwości. oceany. Duża różnorodność genetyczna gleb. W nocy odwrotnie. parametry charakterystyki aktualnych właściwości fizycznych. tym warunki termiczne w glebie kształtują się odmiennie. Jest rzeczą charakterystyczną. Gleba. etc).Ciepło i termika układu atmosfera . a owo zróżnicowanie determinuje warunki cieplne. W przypadku gleb mineralnych. że w cyklu rocznym kształt krzywej temperatury gleby jest identyczny z krzywą temperatury atmosfery jest oczywiste z tego powodu. zróżnicowanie termiki w profilu glebowym jest różne. Ciepło w glebie przemieszcza się w kierunku zależnym od gradientu termicznego. Dotyczy to zwłaszcza cienkiej warstwy powierzchniowej gleby i warstwy atmosfery tuż nad jej powierzchnią. W dzień. gdzie notowane są 38 . Im jednak głębiej. a jednocześnie źle przewodzi ciepło w głąb. Jest to istotne z dwóch powodów. lecz bardziej równomiernie rozłożoną w profilu. Dzieje się tak dlatego. tak i gleba charakteryzuje się zmiennością czasową oraz przestrzenną temperatury. temperatura taka wskazuje na warunki bilansu promieniowania słonecznego i możliwości oddziaływania na temperaturę atmosfery. tych samych. Stwierdzenie. Temperatura gleby kształtuje się bezpośrednio po wpływem docierającej energii słonecznej. gdy bilans powierzchniowy jest dodatni. strumień energii skierowany jest w dół. że okres zmian temperatury jest niezmienny na różnych poziomach gleby. Warunki termiczne przy tym najsilniej zdeterminowane są relacją pomiędzy fazą stałą. suchych warstwę powierzchniową cechuje zwykle zdecydowanie wyższa temperatura. notujemy inne wahania temperatury gleby w ciągu dnia i nocy. Tempo przenikania zależy od sumy przyjmowanej energii i dlatego. Po pierwsze.podłoże cm będzie przebiegać na linii łączącej je w odległościach. iż gleba taka ma mniejszą pojemność cieplną (potrzeba mniej ciepła do jej ogrzania o jednostkę temperatury). wszystko to decyduje o termice gruntu. Tak więc. Przy tej samej ilości dostarczanej energii temperatura kształtuje się swoiście w glebach o różnym pochodzeniu genetycznym. dokładnie po 2 cm od każdego. Z kolei gleby wilgotne odznaczają się niższą temperaturą. Temperatura gleby na ogół różni się od temperatury powietrza. ciekłą i gazową. wreszcie rodzaj porastającej roślinności (lub jej brak). ale odznaczających się odmiennym stanem uwilgotnienia czy kultury rolnej.

Gleba pokryta śniegiem w okresie zimowym. gdyż jego warstwa zawiera duże ilości przestworów wypełnionych powietrzem. Maksima i minima następują w tych samych odstępach czasowych. Tu wymiana ciepła odbywa się z wykorzystaniem wszystkich sposobów jego przemieszczania. nawet te roczne.20 i 50 cm termometrami kolankowymi lub wyciągowymi. Nieco inaczej kształtują się warunki termiczne w zbiornikach wodnych. Pomiarów temperatury gleby dokonuje się na stałych głębokościach 5. Zatem woda w zbiornikach wymaga znacznie większej ilości energii na ogrzanie się o jednostkę temperatury niż gleba. Umieszcza się je w ogródku meteorologicznym w miejscu nie zacienionym. Stąd też. W miarę osiadania pokrywy śnieżnej cecha ta zanika. amplituda dobowa temperatur zanika na głębokości 19 razy płytszej w porównaniu z amplitudą roczną. Ogrzana powierzchniowo woda przewodzi ciepło w dół. ale i w głąb. to amplitudy dobowe w przekroju zbiornika wodnego notowane są na kilkudziesięciu. Decyduje o tym fakt. iż energia promienista Słońca dociera nie tylko do powierzchni lustra wody. zarówno na początku dnia jak i na początku pory ciepłej. W każdej glebie na określonym poziomie zanikają wahania temperatury i utrzymuje się ona tam na stałym poziomie. Jednak wraz z głębokością zmniejszają się bezwzględne wartości różnic pomiędzy maksimum a minimum. bywają zdecydowanie cieplejsze.10. sięgają zaledwie kilkunastu metrów. a także różnego rodzaju konstrukcjami elektrycznymi o czujnikach platynowych. a roczne nawet kilkuset 39 . W glebie o tych samych właściwościach fizycznych. Pojemność cieplna wody jest zdecydowanie większa niż gruntu. śnieg stanowi zawsze warstwę izolacyjną na powierzchni gleby. O temperaturze gleby decyduje w dużym stopniu szata roślinna. charakteryzuje się niską przewodnością cieplną. Z tego też wynika. w której zachodzą wahania temperatur. Ważną rolę w kształtowaniu warunków termicznych gleby odgrywa pokrywa śnieżna. W wyniku takich uwarunkowań gleba pod roślinnością charakteryzuje się niższą temperaturą niż gleba nieosłonięta. O ile wahania temperatur w glebie. iż amplituda temperatur takiej gleby jest niższa. z drugiej zaś sama przechwytuje część energii zmniejszając strumień jej dopływu do gleby. podobnie uprawianej. charakteryzuje się wyższą wartością termiki i mniejszymi amplitudami.Ciepło i termika układu atmosfera . utrudniającą wymianę ciepła. zbiorniki wodne bywają chłodniejsze niż pobliskie obszary lądowe. o zachodzie oraz na początku zimy. zwłaszcza świeżo spadły. Niezależnie jednak od stanu ubicia. Jest to oczywiste gdyż pomiędzy zimną i ciepłą porą roku kontrasty dopływu energii są większe niż pomiędzy dniem a nocą. Roczne wahania temperatury zachodzą jednak na niższej głębokości niż dobowe.podłoże wahania temperatury. iż wyraziściej zaznacza się funkcja przechwytywania nad ochronną. Śnieg. ruchy konwekcyjne warstw powodują przemieszczanie się energii wraz z materią. Jednakże to samo ciepło dłużej pozostaje zmagazynowane w wodzie i stąd obszary wód. Z jednej strony bowiem stanowi ona warstwę ochronną przed utratą ciepła. Ponadto woda wykazuje dużą przezroczystość taką.

40 . Dzięki temu zachodzi bardzo istotne zjawisko pogodo i klimatotwórcze. Ciepło powierzchni wód pozostaje utrzymane dłużej.Ciepło i termika układu atmosfera . gdyż wypromieniowaniu energii z warstw górnych towarzyszy dopływ ciepła z głębi. docierającej do określonego miejsca. Zasoby energii zgromadzone w jednej części kuli ziemskiej mogą kształtować termikę atmosfery nawet w bardzo odległych obszarach. Często też wysokie wartości energii słonecznej. gdyż na powierzchnię docierają zasoby chłodniejszych wód wgłębnych.podłoże metrach. Ciepło zbiorników wodnych przemieszcza się nie tylko w kierunku pionowym lecz także i poziomym. nie są spożytkowane na podgrzanie atmosfery.

VI. tym . a w przypadku parowania z roślin i innych organizmów żywych. OBIEG WODY W PRZYRODZIE I JEJ PRZEMIANY FAZOWE Uwarunkowania zjawisk związanych z przemianami fazowymi wody Jednymi z istotniejszych zjawisk występujących w przyrodzie i mających wpływ na kształtowanie warunków pogodowych są przemiany stanu skupienia wody. o szybkości parowania decydują warunki fizyczne i chemiczne czynnych powierzchni parujących. Z tego powodu. ale jednocześnie te same warunki kształtują w dużym stopniu zakres i szybkość z jaką woda przekształca się w parę. Im ilość ta jest bliższa pełnemu nasyceniu. O intensywności tego zjawiska decyduje ilość pary wodnej zawartej w powietrzu. równolegle z parowaniem. następuje wzrost szybkości parowania. część z nich natychmiast wraca do zbiornika parującego. Procesem przeciwstawnym dla parowania jest kondensacja. Tempo przechodzenia wody z fazy ciekłej do gazowej (parowania). Nie wszystkie cząstki wody przemienione w parę pozostają dłużej w atmosferze. zwłaszcza wysoką. iż więcej pary wodnej trafia do atmosfery w miejscach występowania dużych zbiorników wodnych. intensywność parowania może być większa niż w wyższych. ciśnienie gazów oraz zjawiska sprzyjające usuwaniu cząstek pary znad miejsca parowania. jak już wspomniano wyżej. wyznaczają warunki pogodowe. Z punktu widzenia czysto fizycznego o tempie parowania decydują: temperatura cieczy oraz gazów nad jej powierzchnią. Woda parując staje się składową mieszaniny gazów atmosferycznych. zwiększeniu ruchu powietrza nad powierzchnią parującą i spadku ciśnienia. gdyż w tym ostatnim przypadku powietrze zawiera małe ilości pary. W przyrodzie podczas wzrostu temperatury wody. Generalizując należy stwierdzić. a nie tempo uwalniania cząstek wody do otoczenia gazowego. Istnieje zatem ścisły stan sprzężenia między tymi zjawiskami. Kondensacja zachodzi. Postać gazowa wody w atmosferze nie jest trwała wobec czego powraca ona na powierzchnię naszej planety w postaci opadów i osadów. (energia kinetyczna ruchu swobodnego cząstek) ilość cząstek parującej cieczy w mieszaninie gazu. oprócz czynników meteorologicznych. w niższych temperaturach. natomiast wieje silny wiatr i panuje niskie ciśnienie. Dodatkowo. ich stadia rozwojowe oraz cechy osobnicze. czyli skraplanie pary wodnej zawartej w powietrzu. w strefach o wysokich temperaturach powietrza i w miejscach porośniętych roślinnością. Zatem tempo parowania oznacza ściśle tempo ubytku wody. zmniejszeniu udziału pary w atmosferze.

w tym przypadku energię wody. jeden byłby szczególnie wyraźny .i klimatotwórczą. parków i innymi podobnymi miejscami. W przypadku powierzchni wodnych określa się go terminem ewaporacji. Atmosfera pozbawiona pary wodnej funkcjonowałaby zupełnie inaczej. Warstwa wodna jest materią cząsteczek wzajemnie powiązanych znaczną siłą napięcia powierzchniowego. krążenie wody w środowisku spełnia rolę pogodo. Para wodna jest jednym z ważniejszych gazów cieplarnianych. które pokonują te siły parując. Generalnie rzecz biorąc. Wtedy zaś. gdy zachodzi odwrotna relacja. Jest to więc potencjalna zdolność parowania 42 . 1/40 sumy opadów atmosferycznych w ciągu roku. Poza wszystkimi innymi skutkami. Gaz ten pochłania bowiem dużo energii promienistej. gdy cząstki pary wracają do ośrodka wodnego (na powierzchnie czynne zbiorników czy tzw. Znaczenie owych procesów. Pomimo. w skali atmosfery całego globu. zmagazynowana energia oddawana jest na powrót do otoczenia. w praktyce mówi się o parowaniu wtedy gdy ilość wody przechodzącej w stan gazowy jest większa w danym układzie. Oznacza to.spadek temperatury. możemy uznać ją jako tzw. W momencie jednak. sytuacja określana jest jako kondensowanie pary wodnej. czyli cząstek materii stałej o dużych właściwościach higroskopijnych. ewapotranspirację potencjalną. odbywają się procesy ewaporacji i transpiracji jednocześnie. stanowi ok. Oprócz funkcji życiowych. bowiem gwarantuje możliwość realizacji fundamentalnych procesów przyrodniczych (duży i mały obieg wody w przyrodzie). jąder kondensacji). stąd też parowanie wspólne materii żywej i podłoża nosi miano ewapotranspiracji.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe intensywniej para kondensuje. Dlatego cząstki. nad powierzchniami użytków rolnych. Parująca woda traci więc energię i ochładza się jeżeli nie nastąpi wyrównanie jej ubytku z innych źródeł. Ciągłe zmiany stanu skupienia wody oddziaływają modyfikująco na stosunki termiczne w mikro i makroskali. wszystkie czynniki przyśpieszające parowanie zmniejszają tempo kondensacji i odwrotnie. niż ilość pary wracającej w postaci płynnej do powierzchni czynnej. W trakcie kondensacji. iż obydwa ważne procesy przemian zachodzą zawsze jednocześnie. zużywają energię. Parowanie ze źródeł wewnętrznych organów roślinnych nazywa się transpiracją. Teoretycznie możliwym jest też stan absolutnej równowagi. Nad dużymi przestrzeniami lądów. Zawartość pary w powietrzu. przy założeniu nieograniczonych źródeł wodnych. z punktu widzenia funkcjonowania środowiska naturalnego jest wielkie. Rozpatrując ewapotranspirację jako zależną od warunków biologicznych i klimatycznych. cieple utajonym parowania. że czas pozostawania poszczególnych cząsteczek tego gazu w atmosferze wynosi średnio 9 dni. lasów. W fizyce mówi się o tzw. zwłaszcza pochodzącej z długofalowego promieniowania Ziemi. Proces parowania w warunkach środowiskowych odbywa się z różnych źródeł. bezpośrednio w atmosferze niezbędne jest występowanie tam tzw jąder kondensacji. Nie da się ich w tych przypadkach wyraźnie rozdzielić. Wyparowywanie każdego grama wody wymaga 2514 J.

agrotechnika). Służą do tego różnorodne konstrukcje przyrządów pomiarowych. W pierwszym przypadku obserwuje się ubytki z teoretycznych. biologicznych (gatunki roślin. infrastruktura. układów ewaporacyjnych i ewapotranspiracyjnych. przy pokryciu obszaru określonym zespołem roślinności. Wielkość parowania określa się wysokością słupa wody. oszacowanie wywodzi się z równań opisujących zależność parowania od czynników zewnętrznych. W drugim. Zdolność ta jest jednak dodatkowo modyfikowana przez układ czynników fizycznych (zasoby wodne terenu i ich ulokowanie w otoczeniu warunków glebowych). Ewaporometr Wilda (A) i Piche’a (B) Do najpopularniejszych przyrządów służących do oznaczenia parowania z wolnej powierzchni wodnej (parowanie potencjalne) zaliczamy ewaporometry Piche’a 43 . w praktyce korzysta się z pomiarów innych parametrów otoczenia. W przeliczeniu na objętość jeden milimetr parowania oznacza ubytek 1 litra wody z 1 m2 powierzchni parującej.przemysł. która wyparowała z jednego metra kwadratowego i wyraża się w mm. Pomiary parowania Metody pomiaru i oszacowania wielkości parowania dzielą się na empiryczne i statystyczne. zaś pożądany wynik uzyskuje się na drodze odpowiednich przeliczeń.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe terenowego w konkretnych warunkach pogodowych. Tak więc.15. Rys. fazy rozwojowe. zagęszczenie biomasy na jednostce powierzchni) oraz antropogenicznych (wynikających z działalności człowieka . czy też praktycznych.

Po napełnieniu rurki wodą destylowaną do granicznej kreski i zamknięciu dolnego otworu bibułą wiesza się przyrząd na statywie.5 cm. Lizymetr glebowy pozwala ustalić parowanie rzeczywiste w warunkach polowych. w czasie od momentu całkowitego napełnienia zbiornika. Obok zestawu ewaporometru instaluje się system ruchomych wag pozwalających na pomiar wagi monolitu. Działa on na zasadzie pomiaru poziomu wody w studzience kontrolnej. którą wyliczamy na podstawie zmiany poziomu wody w studzience wskaźnikowej. Ewaporometr Wilda składa się ze zbiornika na parującą wodę o powierzchni 250 cm2 i głębokości 1. w miarę ubywania wody na skutek parowania. wraz z panującymi warunkami pogodowymi. decydują o wielkości ewapotranspiracji. Przydatność takich pomiarów polega na uzyskaniu wskaźnika porównawczego zdolności ewaporacyjnej powietrza. Jego pomiary mają podobną wartość jak pomiary wykonane ewaporometrem Piche’a z ta różnicą. Wynik parowania terenowego uzyskujemy z oznaczenia ciężaru początkowego i końcowego monolitu przy uwzględnieniu przesięku. Znając zakres tego ubytku w określonym czasie oraz uwzględniając wielkość powierzchni bibuły. Stąd też przedział zawartości pary w 44 . sumy opadów i powierzchni wazonu z monolitem. Wierzchołek rurki jest zamknięty i zakończony uszkiem służącym jako uchwyt do zawieszenia na metalowym statywie. Skala tej wagi oznaczona jest jednak w milimetrach. temperatury powietrza. w której dokonujemy pomiaru. W pierwszym przypadku mamy do czynienia z kalibrowaną rurką szklaną o długości ok. Uwarunkowania towarzyszące przemianom fazowym wody sprawiają. 15). Tak więc.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe i Wilda (rys. możemy obliczyć ilość wyparowanej wody w mm. Woda parując z powierzchni bibuły obniża swój poziom w rurce. Dno zamknięte jest krążkiem bibuły przytrzymywanym przez sprężysty uchwyt. że jej ilość zmienia się dynamicznie w czasie i przestrzeni. 30 cm. Ewaporometr glebowy to zespół składający się z blaszanego zbiornika (obudowy) zainstalowanego na stałe w glebie oraz wyjmowanego wazonu ze zdejmowanym perforowanym dnem. Parowanie terenowe (ewapotranspirację rzeczywistą) można zmierzyć stosując technikę lizymetryczną lub ewaporometry glebowe. zainstalowanej na bocznej ścianie zbiornika z glebą (blaszany lub betonowy) umieszczonego w gruncie. iż dotyczą otwartych przestrzeni i mogą być prowadzone w sposób ciągły na wzór pomiarów np. wskazówka wagi przesuwa się wzdłuż skali wskazując każdorazowo ilość wyparowanej wody w mm. Na powierzchni zbiornika siane są rośliny i to ich właściwości. Wazon służy do pobrania monolitu glebowego z wybranej przestrzeni i ustawieniu go w strefie. Przyrząd ten instaluje się w klatce meteorologicznej lub pod specjalnym zadaszeniem. Pomiary zawartości pary wodnej w atmosferze Konsekwencją parowania jest przenikanie wody w postaci gazowej do atmosfery. Zbiornik ten umieszczony jest na zestawie dźwigni tworzących system wagowy.

Wartość graniczna zawartości nazywana jest wilgotnością maksymalną. a prężnością aktualną (zmierzoną) nazywa się niedosytem wilgotności powietrza [d] (miano .czyli temperatury przy której aktualnie znajdująca się w powietrzu para wodna osiąga stan nasycenia.5 -4.jednostka kg/m3. do ilości. 16. którego zasada działania polega na reakcji odtłuszczonego włosa ludzkiego na zmiany tego parametru. Włos podlega wydłużaniu w miarę wzrostu wilgotności i skracaniu w przeciwnym wypadku. Wilgotność maksymalna jest zmienna i zależy od temperatury powietrza – im wyższa temperatura. Zależność ta zostaje przeniesiona przez system dźwigni na wskazówkę operującą w obrębie skali. W kontekście rozważań o wilgotności powietrza. Najprostszy z nich to higrometr włosowy. Różnica między wartością prężności maksymalnej dla danej temperatury.hPa). Dodatkowo niekiedy stosuje się także miarę zwaną wilgotnością bezwzględną co oznacza ilość pary wodnej w 1 m3 powietrza . Prężność maksymalna pary wodnej jako funkcja temperatury Wilgotność względną mierzą przyrządy zwane higrometrami.0% jej objętości. Wilgotność względną wyraża się w procentach i definiuje jako stosunek ilości pary wodnej w danej chwili w powietrzu. tym wyższe wartości osiąga maksymalna pojemność powietrza względem pary wodnej (patrz rysunek 16). Powietrze może zawierać tylko ograniczoną ilość pary wodnej. W przeciwieństwie do innych gazów mieszaniny atmosferycznej rzadko stosuje się miary procentowe charakteryzujące atmosferę pod katem zawartości pary. Rys. posługujemy się miarą nazywaną wilgotnością względną [f].Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe atmosferze waha się w granicach od 0 do 3. która w panującej temperaturze stanowi wartość pełnego wysycenia. Najpowszechniej w praktyce i to zarówno w meteorologii jak i innych dziedzinach. na 45 . odwołujemy się też do pojęcia temperatury punktu rosy[td] .

Przyrząd na etapie produkcji. Znając prężność aktualną [e] (zmierzoną) i prężność maksymalną [E] (z tablic psychrometrycznych lub z wyliczeń funkcji). można określić wilgotność względną powietrza. czyli różnicy temperatur wynikłych ze wskazań obydwu termometrów. gdyż rozszerzalność włosa nie ma tej charakterystyki. musi być kalibrowany w odniesieniu do wskazań wzorca. Najprostszy psychrometr Augusta to zestaw dwóch termometrów (suchego. służącego również do pomiaru temperatury powietrza) i tzw. Skala ta nie jest w pełni arytmetyczna. Prężność pary wodnej. nazywa się higrografem. Rys. termometru wilgotnego. Zasada pomiaru wilgotności polega tu na oznaczeniu tzw. która bywa używana też jako samoistna jednostka oceny wilgotności powierza. Psychrometr Assmanna Bardzo dokładne pomiary wilgotności są możliwe przy użyciu psychrometrów. a także okresowo w trakcie używania. Wilgotność względną można tez obliczyć pośrednio. Wersja samopisząca tego przyrządu.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe której naniesiono wartości od 0 do 100%. oznaczając zawartość aktualną pary w postaci jej ciśnienia parcjalnego. Ciśnienie (prężność) może być miarą ilości pary wodnej w powietrzu gdyż zależy ono wprost proporcjonalnie od jej ilości i nie wpływa na nie zawartość innych gazów atmosferycznych (prawo ciśnienia parcjalnego w mieszaninie gazów). wyrażana jest w hPa. ustawionych na statywie w klatce meteorologicznej. działająca na tej samej zasadzie. Termometr uwilgotniony 46 . 17. Gwarantowana przez higrometr włosowy niezbyt wysoka dokładność nie przeszkadza w jego wykorzystaniu w wielu dziedzinach. różnicy psychrometrycznej.

a konkretnie od stopnia niedosytu wilgotności.wilgotność (prężność) aktualna (w hPa) A. przy stałej zawartości pary wodnej w powietrzu Na podobnej zasadzie działa też psychrometr Assmanna (rys.prężność pary wodnej nasyconej przy temperaturze termometru zwilżonego t . Służy on jednak do pomiarów wilgotności na otwartej przestrzeni. w której dodatkowo zamontowano wentylator zapewniający podczas 47 . oznaczonej jako jej prężność aktualna.temperatura termometru suchego t’.0008 przy słabym wietrze.0. poza klatką meteorologiczną. od różnicy psychrometrycznej i panującego ciśnienia atmosferycznego ujmuje poniższy wzór: e = E’ .ciśnienie atmosferyczne odczytane z barometru wilgotność względna w % 100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 0 5 10 temperatura w oC niedosyt wilgotności w hPa 14 wilgotność względna niedosyt wilgotności 12 10 8 6 4 2 0 15 20 25 Rys. Zależność ilości pary wodnej w powietrzu. 0. 18.00068 przy silnym wietrze) E’. Woda.stała (0. Z kolei tempo parowania zależy od ilości pary wodnej zawartej w powietrzu. temperatura wskazywana przez termometr wilgotny jest niższa.temperatura termometru wilgotnego p. parując z powierzchni batystu. stąd też jego termometry znajdują się w specjalnej metalowej osłonie. Tak więc przy intensywniejszym parowaniu. Zależność wilgotności względnej i niedosytu wilgotności od temperatury. którego koniec zanurzony jest w naczyńku z wodą destylowaną.001 w zamkniętym pomieszczeniu. 17).A(t-t’)p gdzie: e . czyni to kosztem energii otoczenia.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe posiada zbiorniczek rtęci owinięty batystem.

którego przyczyną jest skraplanie pary wodnej w atmosferze. ponad możliwości jej pochłaniania w danej temperaturze. 48 . w którym proces kondensacji przeważa nad parowaniem. a z nimi same chmury. Praktyczne efekty tego procesu występują pod postacią zawiesiny kropelek wodnych w powietrzu lub osadów na powierzchni ziemi oraz różnych przedmiotów. Wilgotność aktualną z różnicy psychrometrycznej wyliczamy.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe pomiaru przepływ powietrza ze stałą prędkością 2 m/s. Kondensacja w atmosferze jest możliwa tylko wtedy gdy w powietrzu znajdują się cząstki niegazowe. powietrze bowiem zawiera szereg zanieczyszczeń stałych pochodzenia naturalnego i sztucznego. stosując nieco zmodyfikowany wzór: e = E’-0. Stanowią one zbiór kropel wody i kryształków lodu lub ich mieszaniny. Wartości wilgotności względnej oraz temperatury punktu rosy rejestrowane są w pamięci przyrządu w układzie maksymalnym i minimalnym przy uwzględnieniu odpowiedniego przedziału czasowego. Ponieważ równowaga termiczna w atmosferze jest zmienna. więc zjawiska sprzyjające powstawaniu chmur. jest powstawanie chmur. Najpowszechniej obserwowanym zjawiskiem. dzięki czemu krople unoszą się w powietrzu. Przyrządy takie pozwalają także na odczytanie temperatury punktu rosy. Kondensacja pary wodnej i jej produkty Nadmiar pary wodnej. gdyż czujniki wilgotności i temperatury umieszczone są w specjalnej obudowie. Utrzymywanie się chmur w atmosferze związane jest z oddziaływaniem prądów wstępujących (konwekcji. pojawiają się i zanikają. Korzystając z odpowiednich przycisków można uzyskać odczyt wilgotności wewnątrz pomieszczenia oraz na zewnątrz. Wiele podręczników i skryptów zawiera bardziej lub mniej syntetyczne opisy poszczególnych rodzajów z międzynarodowej klasyfikacji chmur. Możliwe jest zatem śledzenie tej wartości głównie jako wskaźnika możliwości pojawienia się mgły czy przymrozku. pojawiających się w obszarze atmosfery. ulega skropleniu (kondensacji). Wynik pomiaru zewnętrznego odpowiada warunkom panującym w klatce meteorologicznej.5(t-t’)p*755-1 (oznaczenia jak we wzorze odnoszącym się do psychrometru Assmanna) W zestawach elektronicznych przyrządów automatycznych znajdują się również czujniki mierzące wilgotność względną powietrza. nazywane z powodu swej roli. Tych jednak jest zawsze wiele. Znajomość charakterystyki chmur i ich rozróżnianie są pomocne w meteorologii i innych dziedzinach praktycznej działalności człowieka (np. w lotnictwie). Odsyłając do tych opisów wskażemy tu jedynie parę uwag na temat praktycznego ich rozpoznawania. jądrami kondensacji. turbulencji).

Najpiękniejsze Cu powstają podczas słonecznej pogody i pojawiają się zwykle w drugiej połowie dnia. Intensywne ruchy pionowe w tej chmurze powodują powstawanie opadów o dużym natężeniu. Cechuje ją zmienność kształtów we właściwym im cyklu rozwoju. jednolitym kształcie nazywa się Cirrostratusem (Cs). w wielu przypadkach aż do jej górnych granic. nie pozwalającą na przenikanie promieni słonecznych. Są to przede wszystkim chmury z rodzaju Cumulus (Cu) i Cumulonimbus (Cb). Chmury wysokie takie jak Ci. Od podstawy jest ciemno zabarwiona oraz robi groźne wrażenie gdy pojawia się jako zwiastun nadchodzącej burzy. Jeżeli jednak widzimy wyraźnie zaznaczone płaty (bez cieni) bądź fragmenty układające się w regularne zmarszczki lub soczewki to ten rodzaj chmur określa się jako Cirrocumulus (Cc). ułożonych dość regularnie w przestrzeni. Chmury Cb powstają wtedy. W grupie chmur niskich klasyfikowany jest także Stratocumulus (Sc). brył. Występowaniu jej towarzyszą zwykle mało intensywne opady drobnych kropel deszczu. Ciemna barwa oraz długotrwałe i intensywniejsze opady odróżniają rodzaj Nb od opisanego wyżej St. iż jej wyróżnikiem jest warstwowa budowa z wyraźnie zaznaczonych płatów. Występowanie jej czyni wrażenie pokrycia nieba mleczną zasłoną. zaś boki i wierzchołek białe. niekiedy sięgającej poziomu wyższych budynków i niewielkich wzniesień (w wyższych górach wierzchołki są wtedy całkowicie niewidoczne). Chmura Cu posiada wyraźnie zaznaczone kształty. itp. o wyraźnej ciemnoszarej barwie. zwanej Nimbostratusem (Ns). Tego typu chmurę niską można przeciwstawić innej. czy którąś z rodziny chmur średnich. Należy jednak pamiętać. 49 . Wśród występujących na naszym niebie chmur stosunkowo łatwy do identyfikacji bywa też Stratus (St). zaś pojawiająca się przy tym stratyfikacja ładunków elektrycznych jest przyczyną błyskawic i wyładowań atmosferycznych. mających niską podstawę i charakteryzujących się pionowym rozciągnięciem w atmosferze. Jest to chmura trudniej rozróżnialna i łatwa do pomylenia z Nb. walców. Cs. Chmura taka posiada więc dużą rozciągłość pionową i poziomą. Jest to chmura o bardzo niskiej podstawie. opady daje jednak bardzo rzadko. że na ogół promienie słoneczne przez nie przeświecają. Biaława zasłona nieba z przenikającymi promieniami słonecznymi może mieć postać delikatnych włókien lub pasm i wtedy mamy do czynienia z typowym Cirrusem (Ci). Jej podstawa ma zwykle ciemne zabarwienie. Z kolei zasłona wysokich chmur o gładkim.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Cechą pozwalającą na rozróżnienie rodzin chmur jest poprawne określenie wysokości ich podstawy. Tworzy ona również nisko rozpostartą. Tak więc tej rodziny chmur nie sposób pomylić z żadną inną. gdy proces pionowego rozwoju Cu obejmie większą warstwę troposfery. Chmury wysokie nie dają opadów. Równie bezproblemowo można odróżnić chmury z rodziny niskich.Cc lokują się wysoko na niebie i ich właściwością szczególną jest to. nieprzenikliwą warstwę. Bardziej rozwinięte chmury kłębiaste mogą powodować przelotne opady.

Altostratus to szara lub niebieskawa warstwa chmur w formie zasłony lub płata. Wprawne oko obserwatora jest w stanie określić w przybliżeniu wysokość ich podstaw. orograficzne i mgły parowania. więc chmura utrzymuje się w powietrzu. a jednocześnie zjawiskami pogodowymi. Biorąc za kryterium przyczynę powstawania można wyróżnić mgły: adwekcyjne. zaś przykładowe zdjęcia na końcu podręcznika. W pierwszym przypadku powstaje Altostratus (As) w drugim Altocumulus (Ac). Zjawiskiem podobnym do chmury jest mgła. Uporządkowaną charakterystykę chmur. mają bardzo małą średnicę i przez to masę. w momencie ich powstania. Opady i osady atmosferyczne Produktami kondensacji. W efekcie odpowiednio ciężkie kryształki wypadają z chmury i docierają do powierzchni ziemi w pierwotnej postaci (śnieg). bądź też w postaci deszczu. Opady atmosferyczne są wtórnymi produktami kondensacji gdyż ich powstawanie wiąże się z istnieniem chmur. pokrywa niebo całkowicie lub częściowo. następuje często ewolucyjna przemiana jednych w drugie i trudno czasem określić na jakim etapie proces przemian się znajduje. są opady i osady atmosferyczne. 19). a co więcej. do takiego stopnia. Skutkiem jej jest ograniczona widoczność. Prawidłowe oznaczanie chmur nie jest łatwe i wymaga nieco treningu. zawieszonych tuż nad powierzchnią ziemi. sklasyfikowanych według skali międzynarodowej. gdy jest ona dodatnia. radiacyjne.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Chmury z rodziny średnich powstają w wyniku ewolucji i podnoszenia podstawy chmur warstwowych i kłębiastych. Warunki 50 . gdy temperatura na przestrzeni do powierzchni ziemi jest zerowa lub ujemna. zawarto w zestawieniu tabelarycznym zamieszczonym na końcu rozdziału (tab. Składa się ona z drobnych kropelek wody osiągających maksymalnie 0.1 mm średnicy. W chmurze jednak mogą zachodzić procesy prowadzące do zwiększania rozmiarów kropel i kryształków. Pierwsza z tych teorii tłumaczy powstanie opadu zjawiskiem niższej prężności pary wodnej wokół kryształków lodu niż w otoczeniu kropel wody (rys. Mgła ma wiele cech wspólnych z chmurą lecz inne są bezpośrednie przyczyny jej powstawania. frontowe. 6). Kropelki wody czy kryształki lodu tworzące chmury. Siła ciężkości jest w takich sytuacjach mniejsza niż siła prądów wstępujących. Do dziś pozostają aktualne teoria Bergerona i teoria koagulacji. czyli zjawisko opadu atmosferycznego. Jeżeli jest to trudne to należy zwrócić uwagę na wielkość elementów tworzących składowe tych chmur. wyjaśniające mechanizm powstawania opadów. ponieważ nie ma chmur absolutnie jednakowych. W chmurze zbudowanej z kropel i kryształków dochodzi zatem do stałego przemieszczania się parującej wody od kropel ku kryształkom i powiększanie rozmiarów tych ostatnich. iż spowoduje to w końcu ich wypadanie. bryły czy płaty chmury Ac będą znacznie mniejsze niż Sc lecz zarazem większe od Sc. Walce.

Wyraźnie różne skutki kondensacji w konkretnych warunkach sprawiają. płotach) w okresie zimy gdy nad wychłodzone podłoże napływa cieplejsze zamglone powietrze. stąd też większość opadów powstaje tu w oparciu o powyżej opisany schemat zjawisk. chmur) nie da się absolutnie określić miarą objętości powstałej wody. także śnieg. W okolicach międzyzwrotnikowych. 19. Wtedy to na powierzchni ciała stałego pojawiają się kropelki wody. etc. Jest to blaszany pojemnik o powierzchni zbierającej 200 cm2. to skondensowana para natychmiast zamarza. powstają na styku pomiędzy atmosferą a powierzchnią ziemi i przedmiotami na niej występującymi. aby krawędź wlotu znajdowała się dokładnie 1 m nad powierzchnią gruntu. Najbardziej typowe osady to: rosa.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe do powstawania chmur mieszanych istnieją w średnich szerokościach geograficznych. mniej jest chmur mieszanych. dostają się przez krawędź wlotową i 51 . pojawiająca się na skutek różnej prędkości opadania oraz wznoszenia kropel małych i większych. ustawiony pionowo tak. gdzie chmury średnie i niskie rozwijają się w przestrzeni temperatur dodatnich. osadzają się na nich w postaci kryształków lodu. szron i szadź. że nie mierzy się jej tak jak parowania. Tu przyczyną opadów atmosferycznych jest koagulacja kropel (zlepianie). Szadź osadza się na różnych przedmiotach (drzewach. słupach. Osady. W sytuacji gdy proces ten zachodzi w temperaturze niższej od zera. krup. grad. Niektórych jednak bezpośrednich efektów kondensacji (np. stykając się z silnie oziębionymi przedmiotami. Wilgotność względna powietrza nad wodą (Fw) i lodem (Fl) w procentach. Wtedy to kropelki mgły. Koagulacja następuje zatem w wyniku zderzania się kropel i powiększania ich rozmiarów. mierzy się zatem sumy opadów. jako produkty kondensacji. o C dla fl=100% dla fw=100% -40 -30 -20 -10 0 0 50 100 150 fw% 200 Rys. którego temperatura jest niższa od temperatury powietrza i równa lub niższa od temperatury punktu rosy. Klasycznym przyrządem do pomiaru opadów jest deszczomierz Hellmanna. lecz określa w pewnych przypadkach ilość wody produktu powstałego w wyniku tego procesu. Rosa pojawia się zawsze wtedy gdy powietrze styka się z przedmiotem. Woda opadowa. a na powierzchni pojawia się szron.

od wartości początkowej. Składa się on z podstawy z urządzeniem pomiarowym oraz kołnierza plastikowego. sterowane mikroprocesorem. rysowana jest linia wznosząca. przy pomocy mechanizmu lewarowego. W wielu zestawach stosuje się tzw. mierzą opad inaczej. 20. rain collector. Ponieważ zbiornik mieści jedynie tyle wody ile odpowiada 10 mm opadu. W tym przypadku woda opadowa dostająca się przez krawędź wlotową trafia do zbiornika z pływakiem. Odczytu sumy opadów dokonujemy przez odjęcie wartości poziomu wody na końcu okresu pomiaru. Pomiaru ilości opadów dokonuje się poprzez zmierzenie specjalną menzurką poziomu wody (ilość opadu stałego mierzy się po wcześniejszym roztopieniu). Przyrządy automatyczne. Do pływaka przytwierdzone jest ramię dźwigni zakończone pisakiem. Na pasku pluwiogramu oznacza to pionowy spadek linii wykresu. owiniętym na obracającym się bębnie.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe lejkowate zwężenie do specjalnego zbiornika wewnętrznego. Wznoszący się poziom wody podnosi dźwignię i na pasku pluwiogramu. Brak opadów wskazuje linia pozioma. Pluwiograf Wersja samopisząca takiego deszczomierza nazywa się pluwiografem. Jeden milimetr opadu oznacza tu 1 litr wody na powierzchni 1 m2. tak więc woda po przekroczeniu tego poziomu automatycznie wylewa się do dużego zbiornika. Skala menzurki uwzględnia wielkość powierzchni. że do odczytanej różnicy dodajemy po 10 mm na każdy zaznaczony przelew. z której przechwytywane są opady. zakończonego krawędzią 52 . stąd odczytu dokonuje się bezpośrednio w mm. Rys. W przypadku wystąpienia przelewów sposób oznaczenia sumy opadów pozostaje taki sam z tym.

Tab. W tym momencie dźwignia przechyla się i woda wylewa. Chile w latach 1911-1949) 300 mm 2418 mm 1629 mm 333 mm 176 mm 1870 mm 23000 mm 0 mm przez 14 lat 12344 mm 0. które łatwo jest zarejestrować w urządzeniu elektronicznym. Każdy przechył powoduje przecięcie linii pola elektromagnetycznego. dając możliwość odczytu w dowolnym momencie sumy opadów na monitorze urządzenia. a jedynie kolejnych dostających się ich porcji. Podobnie jak w deszczomierzach woda zebrana ze ściśle ograniczonej powierzchni przenika poprzez lejkowate zwężenie na zespół pomiarowy. Służy do tego mechanizm wahadłowy. Tu jednak pomiar nie polega na zmierzeniu całej gromadzonej objętości. Hawaje.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe wlotową. Rodzaj ekstremum Zanotowana wartość w Polsce Najwyższa dobowa suma opadów atmosferycznych (Hala Gąsiennicowa – 1973) Najwyższa roczna suma opadów atmosferycznych (Kasprowy Wierch – 1938). Najwyższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Kasprowy Wierch – w latach 1931-1960) Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Słubice. Operator zakładając określony cykl pomiarowy. Wartości ekstremalne opadów atmosferycznych. Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Iquique. zaś pod wylot lejka podchodzi kolejny zbiorniczek. zanotowane w Polsce i na świecie w XX wieku. np. Taka niedogodność nie występuje gdy przyrząd podłączymy do komputera. musi każdorazowo wymazać z pamięci odczytaną wartość. Przestrzenny rozkład opadów atmosferycznych na powierzchni kuli ziemskiej jest bardzo zróżnicowany. Tak więc przyrząd mierzy liczbę przechyłów. Poniższa tabela informuje o zanotowanych wartościach ekstremalnych w Polsce i na świecie. USA – 1920-1954) Najniższa średnia roczna opadów atmosferycznych – (Arica. zaś mikroprocesor pozwala przeliczyć to na objętość wody (w mm opadu) i zapisać w pamięci wewnętrznej. zawierający na końcach dwa małe zbiorniczki. Suwałki w latach 1931-1960) Najwyższa suma opadów atmosferycznych podczs burzy (Sławniowice na Śląsku – 1914) na świecie Najwyższa dobowa suma opadów atmosferycznych (Cilaos. Indie– 1981).7 mm 53 . dobę. wyspa Reunion – 1952) Najwyższa roczna suma opadów atmosferycznych (Czerapuńdżi. 5. Chile) Najwyższa średnia roczna opadów atmosferycznych (Mount Waialeale. Napełnienie jednego zbiorniczka do pełna oznacza zgromadzenie ściśle określonej ilości wody.

podobne do Cu lecz bardziej zwarte. wież etc. 6. wysoko kryształki lodu Cumulus (Cu) (budowa pionowa) Cumulonimbus (Cb) jak wyżej jednostajna szara warstwa chmur często ciemna o rozmytej podstawie. mżawka lub śnieg opady mżawki i śniegu o małym natężeniu opady ciągłe deszczu lub śniegu opady tylko przy silnym rozbudowani u chmur Stratus (St) do 2500 m (niskie) krople wody bądź kryształki lodu Nimbostratus (Ns) mieszanina lub wyłącznie krople albo kryształki głównie krople wody. Międzynarodowa klasyfikacja chmur Wysokość podstawy (rodzina) Rodzaj chmur Cirrus (Ci) Cirrocumilus (Cc) Materiał kryształki lodu kryształki lodu krople przechłodzonej wody kryształki lodu Cechy szczególne oddzielne włókna. góra. oświetlona słońcem .. biała o mlecznym odcieniu. czynią przygnębiające wrażenie opady przelotne. białe o dużej przeźroczystości ławice. walce oddzielone i uszeregowane . pasma. gęsta oddzielne gęste chmury o wyraźnie zaznaczonych konturach. rozwijające się w kierunku pionowym w kształcie gór. płaty. bryły i walce jak u Ac lecz większe jednorodna szara warstwa podobna do mgły Opad nie dają opadów nie dają opadów ponad 6000 (wysokie) Cirrostratus (Cs) nie dają opadów Altocumulus (Ac) prawie wyłącznie kropelki wody nie dają opadów 2500-6000 m (średnie) Altostratus (As) Stratocumulus (Sc) kryształki lodu krople przechłodzonej wody drobne kropelki wody opady o małym natężeniu opady o małym natężeniu. burze 54 . płaty bez cieni elementy przypominają sieć lub plaster miodu włóknista zasłona.(halo) szare lub niebieskawe w postaci płata prążkowane. włókniste lub jednolite szare lub białawe płaty z wyraźnie zaznaczonymi ciemnymi miejscami. gęste. podstawa ciemna. obserwuje się zjawisko halo szaro biała ławica lub warstwa. bryły.Obieg wody w przyrodzie i jej przemiany fazowe Tabela.biała potężne. ulewne. kłębiaste chmury.

VII. CIŚNIENIE ATMOSFERYCZNE

Gazy stanowiące mieszaninę tworzącą atmosferę ziemską, jako cząstki materii posiadają masę. W obrębie oddziaływania grawitacji Ziemi masa ta wywiera swym ciężarem nacisk, który nazywa się ciśnieniem atmosferycznym. Ciśnienie jest więc ciężarem słupa powietrza oddziaływującym na daną powierzchnię. Wartość ciśnienia wyraża się wielkością siły przypadającą na jednostkę powierzchni. W układzie SI, jednostką ciśnienia jest 1 Pascal (Pa), to znaczy siła jednego Newtona oddziaływująca na 1 m2. Ponieważ, relatywnie do wartości notowanych w atmosferze jest to wielkość stosunkowo mała, w związku z tym w meteorologii za podstawę uznaje się 1 hektopaskal (hPa), czyli 100 Pa. Wartość wynosząca 1013,16 hPa, zmierzona na poziomie morza, przy temperaturze 0oC i w szerokości geograficznej 45o nosi nazwę normalnego ciśnienia atmosferycznego. Odchylenia ciśnienia w górę i w dół, zmierzonego i zredukowanego do powyższych warunków, określane są jako ciśnienie wysokie bądź niskie. Ciśnienie zmienia się wraz z wysokością. Wynika to przede wszystkim z tego, że w coraz to wyższych partiach atmosfery zmniejsza się słup naciskającego powietrza oraz obniża się tzw. geopotencjał (potencjał jednostki masy podniesionej na jednostkę wysokości wynikający z przeciwstawienia się jednostce siły ciężkości). Geopotencjał punktu w atmosferze jest funkcją odległości tego punktu od poziomu morza i wartości przyśpieszenia ziemskiego. To ostatnie zależy także od wysokości nad poziomem morza i szerokości geograficznej (Ziemia jest geoidą nieco spłaszczoną na biegunach). W rzeczywistości punktem odniesienia dla zmian przyśpieszenia jest środek Ziemi, jednak dla uproszczenia przyjmujemy poziom morza i dla średniej jego wartości geopotencjał oznaczamy liczbą 0. Gdyby na wielkość ciśnienia w przekroju pionowym atmosfery wpływała tylko zmiana geopotencjału, to malałoby ono liniowo wraz z wysokością. Tak jednak nie jest, zmiany te mają charakter nieliniowy z powodu tego, iż atmosfera jako mieszanina ściśliwych gazów najgęstsza jest przy Ziemi, zaś wraz z wysokością masa jednostkowa atmosfery maleje. W sumie ciśnienie (p) w danym punkcie opisuje uproszczony wzór:

p  g z U z z
h

B

Ciśnienie atmosferyczne

gdzie: g(z) funkcja zmiany przyśpieszenia wraz ze zmianą odległości od środka Ziemi 7(z) funkcja zmiany masy objętościowej powietrza wraz ze zmianą wysokości z – wysokość n.p.m. Rozważania nad zależnością ciśnienia od wysokości muszą uwzględniać tzw prawa gazowe, wśród nich przede wszystkim równania stanu gazu doskonałego. Dla większości zjawisk zachodzących w atmosferze można bowiem przyjąć, iż powietrze zachowuje się prawie jak gaz doskonały. Równanie stanu gazu doskonałego ujmuje zależności pomiędzy ciśnieniem, a temperaturą. Znając objętość i temperaturę danego wycinka atmosfery możemy obliczyć ciśnienie gdyż:

pV = RT

gdzie: V - objętość właściwa [m3/kg] T - temperatura w skali bezwzględnej [K] R - stała gazowa [J/kgK]

Rys.21. Zmiana ciśnienia atmosferycznego wraz z wysokością w zależności od średniej temperatury słupa powietrza.

56

Ciśnienie atmosferyczne

W równaniach mających zastosowanie do opisu atmosfery stała gazowa jest średnią ważoną stałych właściwych dla gazów składowych. Bardzo ważnym jest również prawo Daltona, stwierdzające, że między innymi ciśnienie mieszaniny gazów jest sumą ciśnień cząstkowych (parcjalnych). W praktyce meteorologicznej wynika z niego to, iż gdy w stałej temperaturze i do stałej objętości powietrza doprowadza się parę wodną to ciśnienie tego powierza rośnie. Ponieważ ciśnienie w danym punkcie atmosfery rozchodzi się równomiernie we wszystkich kierunkach, więc siły te wzajemnie znoszą się i stąd obiekty na Ziemi nie ulegają odkształceniu pod wpływem tego zjawiska. Jedynie wtedy gdy zamknięta przestrzeń, odcięta jest od dopływu powietrza atmosferycznego i charakteryzuje się mniejszą gęstością powietrza, to siły ciśnienia wywierają nacisk na ścianki przestrzeni zamkniętej mogąc je odkształcić. Przy wyższej gęstości wewnątrz niż na zewnątrz odkształcenie odbywało się będzie z tego kierunku. W pionowym przekroju atmosfery najbardziej charakterystycznym zjawiskiem, jak już wspomniano, jest spadek ciśnienia wraz z wysokością. Jest on jednak różny w zależności od temperatury powietrza. W powietrzu chłodnym zmiany ciśnienia zachodzą w mniejszej skali niż w ciepłym (rys. 21). Odnosząc te zmiany do jednostki wysokości uzyskamy wskaźnik zwany gradientem barycznym, pionowym. Odwrotnością gradientu jest tzw. stopień barometryczny, który informuje na jakiej odległości w pionie ciśnienie zmienia się o jednostkę. Znajomość zmian ciśnienia wraz z wysokością ma duże znaczenie praktyczne. Możliwa jest dzięki temu tzw. niwelacja barometryczna, czy też określenie wysokości nad poziom morza obiektów latających. Żyjący w XIX wieku J. Babinet opracował wzór, który wyraża zależność pomiędzy średnią temperaturą dwóch punktów, różnicą ich wysokości oraz ciśnieniem. Podstawowa postać wzoru wygląda następująco:

z1
z 2  8000
gdzie:

2( p1
p2 ) (1 ,t m ) p1 p2

z1-z2 – różnica wysokości 8000 – wysokość tzw. atmosfery jednorodnej (8000 m) p1,2 - wielkości ciśnienia w punktach z1 i z2 tm – średnia temperatura powietrza w punktach z1 i z2 , - współczynnik rozszerzalności gazów (1/273) Poszczególne punkty atmosfery charakteryzuje określona wartość ciśnienia – wszystkie punkty o identycznych wartościach można sobie wyobrazić jako płaszczyzny. Noszą one w meteorologii nazwę powierzchni izobarycznych.

57

Rozkład ciśnień i kierunki ruchu powietrza w głównych układach barycznych Ciśnienie atmosferyczne w przestrzeni poziomej tworzy charakterystyczne układy zwane układami barycznymi. Z tego powodu. 22. aby uzyskać prawidłową informację o rozkładzie poziomym ciśnienia na kuli ziemskiej. iż wszystkie pomiary dokonane na dowolnej wysokości redukuje się do tej powierzchni i temperatury 0oC. gdy środkowy obszar obniżonego ciśnienia ma postać 58 . który wskazuje. Rys. iż na każdym dowolnym poziomie przecięcia. Z charakterystyki powierzchni izobarycznych wynika. iż powierzchnie baryczne obszarów ciepłych mają kształt wypukły. z których każda następna. które obrazują poziomy rozkład temperatur. Wtedy jednak. stosując wyżej wskazany wzór Babineta. Ponieważ jest to jednak niemożliwe. Najprostszymi z nich są niż i wyż. Izobary są liniami analogicznymi do tych. Wynika to z różnicy gradientów ciśnień. stosuje się zasadę. które jest właściwe dla przylegających obszarów. należałoby dokonywać pomiarów na tej samej wysokości. a chłodnych wklęsły. Płaszczyzny izobaryczne na przecięciu z powierzchnią ziemi znaczą linie zwane izobarami.Ciśnienie atmosferyczne Dokonując przekroju powierzchni izobarycznych płaszczyzną do nich prostopadłą uzyskamy obraz. zewnętrzna reprezentuje wyższą wartość ciśnienia. najlepiej na poziomie morza. Na mapie synoptycznej sytuacja taka ma postać koncentrycznie ukształtowanych linii izobar. Ten pierwszy występuje wtedy gdy w danym miejscu ciśnienie jest niższe od tego. Przeciwna sytuacja panuje w wyżu. obraz izobar będzie inny.

do której przytwierdzono skalę usytuowaną na wysokości 700 mm. zaś dwa sąsiadujące wyże oddziela tzw. Pomiaru ciśnienia atmosferycznego możemy dokonać. umożliwia to zintegrowanie skali barometru z noniuszem. Barometr składa się z naczynia na rtęć i zanurzonej w niej rurki szklanej (900 mm długości i średnicy 10 mm) od dołu otwartej. zaś od góry zamkniętej.75 Torr 1 mm Hg = 1 Torr = 1.Ciśnienie atmosferyczne wydłużoną i jest otoczony z dwóch stron przestrzeniami o ciśnieniu podwyższonym. Wszystkie te układy prezentuje wyżej zamieszczony rysunek 22. (hPa). Dla oznaczeń wartości ciśnienia przyjęto pierwotnie wysokość słupa rtęci w rurce i wyrażano je w mm Hg. odpowiada dokładnie aktualnie panującemu ciśnieniu. pozbawionej powietrza (tzw. Do poprawek technicznych należy korekta instrumentalna. to taki układ nazywa się zatoką. zakłada się drugą skalę – w hPa . Zależność pomiędzy aktualną. Najstarszym historycznie jest barometr rtęciowy. które służą 59 . zatoki). Tak więc ciężar słupa rtęci. musi zostać skorygowany o poprawki mające charakter techniczny i systemowy. Czasem można się dopatrzyć sytuacji gdy krzyżuje się sąsiedztwo dwóch układów wyżowych i dwóch niżowych (wyże. więc korzystając z prostej relacji wartości. niże. Wartość poprawki instrumentalnej zapisana jest w metryczce przyrządu. czyli wartość.333 hPa = 4/3 mbar Odczytów ze skali barometru dokonuje się z dokładnością do dziesiątej części milimetra. dokonany przy pomocy barometru. że ciężar wypchniętej rtęci zrównoważy wartości ciśnienia. próżnia barometryczna). Całość zamknięta jest w metalowej obudowie. Na granicy pomiędzy dwoma niżami plasuje się przestrzeń będąca wałem wysokiego ciśnienia. która informuje o odchyleniach pomiaru danym barometrem. Druga tego typu korekta dotyczy temperatury w jakiej dokonywany jest pomiar (np.na obudowie barometru lub odczyty w mm przelicza się na hPa. temperatury pomieszczenia). w porównaniu do wskazań przyrządu wzorcowego. Wydłużony obszar wysokiego ciśnienia w środku układu określany jest mianem klina podwyższonego ciśnienia. bruzda. od poziomu dolnego końca rurki aż do górnego menisku.75 mm Hg = 0. Stosowanie tej skali w układzie SI okazało się wysoce niedogodne. w wyniku zmiany ciśnień. W tym przypadku korzystamy z danych tabelarycznych. zawartej w szklanej rurce. a historycznymi (choć często jeszcze obecnie wykorzystywanymi) jednostkami kształtuje się następująco: 1 hPa = 1 mbar = 0. Z tego właśnie powodu ciśnienie działające na powierzchnię rtęci w zbiorniku powoduje przenikanie jej do rurki na taką wysokość. kliny. Ogólna zasada funkcjonowania tego instrumentu polega na zmianie wysokości słupa rtęci. używając różnych przyrządów. Pomiar ciśnienia. wtedy przestrzeń zamknięta przez te charakterystyczne rozkłady ciśnień określana jest jako siodło baryczne.

Ciśnienie atmosferyczne do wyeliminowania z odczytu błędu wynikłego z faktu rozszerzalności rtęci pod wpływem temperatury. W jej wnętrzu panuje dość duże podciśnienie 60 . a to z kolei zmienia wartość grawitacji ziemskiej). iż Ziemia jest geoidą i w związku z tym. wykorzystując jako sensor jego zmian tzw. Obliczamy więc ciśnienie na poziomie morza. W tym przypadku zastosowanie mają wzory Babineta. 23. W naszych szerokościach geograficznych poprawkę tę dodajemy. różna jest odległość punktu na poziomie morza od środka planety. gdyż wyższe przyśpieszenie ziemskie powoduje nieznaczne przykurczenie słupa rtęci. w zależności od szerokości geograficznej.9m/hPa). na mapach synoptycznych). który mierzy ciśnienie.7. Korekty systemowe sprowadzają dokonane odczyty do postaci umożliwiającej wykorzystanie pomiarów dla określenia sytuacji barycznej w przestrzeni (np. puszkę Vidiego. biorąc pod uwagę średnią z temperatury odczytanej w danym miejscu i temperatury 0oC (można też skorzystać ze znajomości przeciętnej wielkości stopnia barometrycznego . Dodatkowo korygujemy wynik o odchyłkę wynikającą z położenia danego punktu na północ lub południe od szerokości geograficznej 45o (wynika to z faktu. Rys. Puszka wykonana jest z falistej blachy dla umożliwienia jak największej powierzchni styku powietrza atmosferycznego z daną objętością. Schemat działania barometru rtęciowego Inna jest zasada działania aneroidu przyrządu.

że odczyt korygowany jest zawsze automatycznie. Na bazie aneroidów budowane są przyrządy samopiszące zwane barografami. oprócz pewnej ilości powietrza. co powoduje. tendencję baryczną.Ciśnienie atmosferyczne (niecałkowita próżnia). stąd też zmiany ciśnienia na zewnątrz powodują zmiany objętości puszki. Dla zwiększenia efektywności działania wewnątrz. ponieważ odczyty wymagają jedynie korekty instrumentalnej oraz możliwa jest jego znaczna miniaturyzacja. Jest jednak dogodniejszy w stosowaniu w różnych warunkach. a ciśnienie może być próbkowane w dowolnych przedziałach czasowych. Najnowsze tendencje w rozwoju tej grupy instrumentów meteorologicznych dotyczą połączenia sensorów wrażliwych na zmiany ciśnienia z modułami elektronicznymi. znajduje się także sprężyna. Zmiany objętości przenoszone są systemem dźwigni na ruch wskazówki wobec odpowiednio usytuowanej skali. Aneroid jest przyrządem o dużej bezwładności i mniejszej dokładności. czyli kierunek zmian ciśnienia w ciągu określonego przedziału czasowego. Tego typu przyrządy automatycznie wyznaczają też tzw. Wszystko to jest to możliwe dzięki zastosowaniu specjalnych przetworników (transducers) oraz mikroprocesorów. 61 .

Ciśnienie atmosferyczne 62 .

VIII.24. Konsekwencją ruchów wielkoskalowych jest między innymi wymiana mas powierza zalegających nad poszczególnymi częściami Ziemi. Ruch powietrza wywołują tu silne zjawiska konwekcji charakterystyczne dla okolic równika. nazywane są ogólną cyrkulacją atmosfery. Pozbawione pary powietrze odpływa górą w kierunku bieguna. pozwalający wyodrębnić trzy zakresy obrotu południkowego mas powietrza w obszarze każdej z półkul. które posiadają zasięg globalny obejmujący całą powłokę powietrzną. Tak więc cząstki powietrza przemieszczają się od miejsc gdzie ciśnienie jest wyższe do tych gdzie jest ono niższe. W strefie między równikiem a zwrotnikiem występuje tzw. zwane „komórkami’. powoduje powstawanie układu rozbudowanych chmur kłębiastych. Górny ruch południkowy zmienia się na równoleżnikowy z powodu działania. z którymi związane bywają dość intensywne opady atmosferyczne. Rys. w okolicach . komórka Hadley’a. Nierównomierny rozkład dopływu energii słonecznej do stref geograficznych i wynikające z tego różnice ciśnień. CYRKULACJA POWIETRZA Konsekwencją zróżnicowania ciśnienia w atmosferze jest naturalna tendencja do jego wyrównywania. Schemat cyrkulacji ogólnej atmosfery Wszelkie ruchy powietrza. wytwarzają układu przestrzenny. W takiej sytuacji wokół równika wytwarza się pas niskiego ciśnienia. opisanej w dalszej części rozdziału. Wznoszące się powietrze. W końcu. siły Coriolisa. spowodowane silnym nagrzewaniem od podłoża. ochładzając się adiabatycznie. w szczególności troposferę naszej planety.

Jest to siła pozorna. Wznoszące się powietrze w obszarze 60o odpływa w przeciwnym kierunku i opada na terenach rozciągających się w pobliżu bieguna. itp.okołobiegunową. Z powodu działania opisanej siły. do około 60o szerokości geograficznej. Wykształcone w ten sposób różnice ciśnień powodują. gdyż nie wpływa na prędkość cząsteczek powietrza. zaś wysokie trochę z tyłu po prawej. Strefa okołobiegunowa jest więc strefą podwyższonego ciśnienia. Jednakże ruch obrotowy Ziemi wokół własnej osi powoduje zakłócenia. a jedynie na ich kierunek.Cyrkulacja powietrza 30o szerokości geograficznej. Jeżeli ruch powietrza odbywa się poziomo w stosunku do powierzchni ziemi to zjawisko takie nazywane jest wiatrem. Ten układ cyrkulacyjny nosi nazwę komórki Ferrela. powietrze zaczyna opadać w dół. W sytuacji nie zakłóconej innymi czynnikami. niskie ciśnienie będziemy mieli po lewej ręce. Masy powietrza przemieszczając się przenoszą energię. Wielkość siły Coriolisa.szerokość geograficzna Wzór ten wskazuje. chcąc określić kierunek ruchu powietrza należy przyjąć. W tej sytuacji największa wartość siły Coriolisa objawia się na biegunach.prędkość kątowa Ziemi v – prędkość poruszającego się powietrza 1 . Wynikają one z oddziaływania tzw. ustawiając się tyłem do strony nawietrznej (prawo Buys-Ballota). Wiatry zależą od różnic ciśnienia (gradientów). wzrasta wraz ze wzrostem szerokości geograficznej. zmieniają zachmurzenie. Przy tym pewna jego część przemieszcza się dołem również w kierunku bieguna. Odchylenie od początkowego kierunku ruchu mas następuje w prawo na półkuli północnej i w lewo na południowej. siły Coriolisa. iż opadające powietrze wraca dołem do strefy równikowej. . tam wznosi się do góry i górą powraca do strefy zwrotnikowej. lekko ku przodowi. Na każdej z półkul można wyodrębnić też trzecią komórkę . odchylenie jego kierunku od prostopadłej do izobar. Z kolei. że na półkuli północnej będzie się on odbywał (patrząc zgodnie z kierunkiem gradientu) w prawo. 64 . określa poniższa formuła: f  Y KvK M gdzie: . tworząc przy powierzchni strefę wysokiego ciśnienia. a tym samym skalę odchylenia ruchu. Wyjaśnienie mechanizmu powstawania tej siły zawiera niżej zamieszczony rysunek nr 25. iż przy tej samej prędkości wiatru. powietrze przemieszczałoby się po najkrótszej drodze w kierunku prostopadłym do linii izobar. cyrkulacja jest podstawową przyczyną zmian pogody. natomiast na równiku równa się zero. Na tak zakreślony ogólny schemat obiegu mas powietrza nakłada się wielość tendencji lokalnych wyznaczających tory przemieszczania się gazów atmosferycznych. – generalnie.

Działając przy ruchu krzywoliniowym jest ona skierowana na zewnątrz.25. współczynnik szorstkości podłoża. Najprostsza skala obejmuje 4 podstawowe i 4 pośrednie kierunki (N. a nie stron. kierunkiem. Jej wartość rośnie proporcjonalnie do kwadratu prędkości wiatru i zwiększa się wraz z promieniem krzywizny wzdłuż. Kolejna przyczyna zaburzeń ruchu powietrza związana jest ze zjawiskiem tarcia. siłą i porywistością. Kierunek odnosi się do geograficznych stron świata z których napływają cząsteczki. Tarcie przy powierzchni Ziemi powoduje powstawanie tzw.Cyrkulacja powietrza Drugim czynnikiem zakłócającym naturalny ruch powietrza. Występuje ono na granicy pomiędzy atmosferą a powierzchnią Ziemi. NE. S. E. Im większy jest tzw. SW. jest siła odśrodkowa. tym prędkość wiatru jest silniej hamowana i zmieniany jest jego kierunek. Schemat działania siły Coriolisa (podczas ruchu układu współrzędnych z punktu p do p’ kierunek pierwotnego przemieszczania się cząstek powietrza zmienia się. NW). czasem jednak stosowana jest też skala 16kierunkowa. co z kolei wywołuje tarcie wewnątrz przemieszczającej się masy atmosfery. prędkością. Można również parametr ten określać w stopniach kątowych. 65 . turbulencji. powstającym w efekcie działania pierwszego. której poruszają się cząstki powietrza. Rys. ku którym się one przemieszczają. W. SE. tj. na co wskazują różne kąty tego kierunku w stosunku do położeń współrzędnych układu – a i a’) Wiatr jako czynnik pogodowy określany bywa kilkoma parametrami.

prędkości wiatru przy wysokości z1 i z2 . wyrażamy ją tradycyjnie w kG/m2 lub zgodnie z układem SI w N/m2. Siła wiatru to nacisk masy cząsteczek atmosfery na przeszkodę. Siła wiatru to wskaźnik mówiący o jego wpływie na otoczenie. na które oddziałuje w sensie pogodowym. że mamy do czynienia z jednakową gęstością powietrza. . Najbardziej znana jest skala Beauforta. prędkość określana bywa też w skalach opisowo-punktowych. Prędkość wiatru na danej wysokości. typowe dla sytuacji spotykanych w przyrodzie. Obejmuje ona 13 stopni (0 do 12) od ciszy do huraganu (12o – przy prędkości wiatru powyżej 32. v – prędkość wiatru m m/s. aż do 360o. Siła wiatru jest proporcjonalna do jego prędkości przy założeniu. czystego źródła energii. Zwyczajowo. . a także wskaźnik dający pogląd na możliwości wykorzystania podmuchów powietrza jako naturalnego.Cyrkulacja powietrza poczynając od 0 dla kierunku północnego i dalej odpowiednio. określa formuła: Z V1  [ ].7 m/s). Do wyznaczenia stopnia skali służą wskaźniki wizualne. zgodnie z ruchem wskazówek zegara. współczynnik potęgowy zależny o szorstkości terenu [ z tabel] Chcąc wyliczyć energię wiatru należy skorzystać z formuły fizycznej: przy czym: E mv 2 2 m = . chociaż bardziej przemawiającą do wyobraźni jednostką (skojarzenie z prędkością pojazdów) jest kilometr na godzinę. Powietrze chłodniejsze.Fv gdzie: m . w zależności od klasy szorstkości terenu.gęstość powietrza kg/m3 F – powierzchnia przekroju poprzecznego przez który przepływa powietrze pod kątem prostym gęstość wyliczamy ze wzoru: 7 p RT gdzie: 66 . czy zawierające większą ilość wilgoci. V2 Z2 gdzie: v1 i v2 .masa powietrza w kg. przy tej samej prędkości będzie napierało z większą siłą. Prędkość wiatru podawana bywa najczęściej w metrach na sekundę.

współczynnik szorstkości Suma energii E w danym czasie to: E 7v 3 t K 2.26. gdy prędkość pojedynczego takiego zjawiska. przewyższa prędkość średnią o 5 i więcej m/s.Cyrkulacja powietrza p – ciśnienie atmosferyczne w Pascalach R – 287(m2/(s2K)) T – temperatura w stopniach Kelwina K . W tym ostatnim przypadku mamy do czynienia z wiatrem porywistym.778 K 10 7 kWh / m 2 2 t – czas Wiatr może wiać ze stałą siłą prędkością i w stałym kierunku. Porywy podaje się wtedy. bądź parametry te mogą podlegać częstym zmianom. Porywistość określa się maksymalnym odchyleniem prędkości wiatru od jego prędkości średniej. w ciągu ostatnich 10 minut. Rys. Wiatromierz Wilda 67 .

Anemometr to przyrząd z zespołem czasz osadzonych na wysięgnikach przymocowanych do wspólnej osi. zaś kierunek z użyciem prostego wskaźnika. zakończonej po drugiej stronie kulą (walcem o stożkowatej podstawie). gdyż zawsze ustawia się ona ku stronie świata skąd napływa powietrze. Anemometr Bardziej precyzyjne dane uzyskamy korzystając ze wskazań tzw. Umieszcza się go na wysokości 10 m nad powierzchnią gruntu. Wskaźnik. tak że obserwator może ustalić wartość odchylenia w stosunku do prętów specjalnej skali. do którego sięga średnie wychylenie w ciągu 2 minut. Pod jego wpływem wychyla się ku górze. Rys. można określić prędkość wiatru korzystając z odpowiednich tabel. To właśnie kula wskazuje kierunek wiatru. obraca się na osi. to jest wskaźnika kierunków obracającego się względem prętów określających 8 kierunków stron świata i chorągiewki wskazującej prędkość. a w przypadku bardziej złożonych konstrukcji.Cyrkulacja powietrza Do pomiaru parametrów wiatru służy między innymi klasyczny przyrząd zwany wiatromierzem Wilda (rys. w postaci klina złożonego z dwóch kawałków blachy. Chorągiewka prędkości zbudowana jest z jednego płata blachy. 26). również prędkość średnią. Przy pomocy tego instrumentu można określić prędkość chwilową. anemometrów. Po ustaleniu pręta. Składa się on z dwóch zespołów. W położeniu wyjściowym ustawiona jest ona na osi prostopadle do kierunku wiatru. którego 68 . 27. Wszystkie automatyczne systemy pomiarowe rejestrują prędkość wiatru na zasadzie anemometru.

odchyla swój bieg w prawo na półkuli północnej i stąd północno-wschodni kierunek tych wiatrów. zmierzając od zwrotników ku równikowi. Ich istnienie związane jest z opisaną wcześniej tzw. W tym ostatnim przypadku.powstają na styku wielkich lądów i gorących 69 .Cyrkulacja powietrza wychylenie względem stron świata zamieniane jest na impuls elektryczny. wiatry układów barycznych związane z ośrodkami niżów i wyżów oraz wiatry lokalne.monsuny . częstotliwości występowania wiatrów z danego kierunku. Opracowania warunków wietrznych mogą być dokonywane w ujęciu liczbowym lub też graficznym. narysowanych zgodnie z układem stron świata. wtedy wykres róży przedstawia bardziej kompleksową charakterystykę. Na półkuli południowej pasaty wieją z południowego wschodu. Inne wiatry cyrkulacji ogólnej . Pasaty wieją w strefie międzyzwrotnikowej.28. globalną cyrkulacją powietrza w atmosferze ziemskiej. Systemy wiatrów lokalnych na kuli ziemskiej (ważniejsze przykłady) Wiatry występujące na świecie można sklasyfikować jako wiatry stałe. kreśli się najczęściej tzw. Można też owe częstotliwości rozłożyć na przedziały prędkości wiatru. różę wiatru. w zakresie opisu wiatru na danym terenie. o których specyfice decydują szczególne lokalne uwarunkowania geograficzno-klimatyczne. Na skali będącej zespołem krzyżujących się linii. Kierunek pasatów. Całość zintegrowana jest elektronicznymi modułami pamięci i przetwarzania. bywają bardzo różnorodne i często całkiem oryginalne. Graficzne rozwiązania. odkłada się uśrednione dla danego okresu. wiejących praktycznie przez cały rok. kształtuje się pod wpływem siły Coriolisa. wiejące z dużą regularnością kierunkową i czasową (pasaty. Powietrze w komórce Hadley’a. Rys. monsuny).

Cyrkulacja powietrza oceanów. cyklony. Wtedy to. Prędkości wiatru w tym przypadku są także bardzo duże. w strefie tej. Początek huraganów to zwykle kilka. Do grupy tej można zaliczyć potężne i groźne wiatry jakie towarzyszą burzom tropikalnym (huragany. w tzw. jednak średnica wirującego leja dochodzi tylko do kilkuset metrów. alei tornad w USA). z ośrodkiem zwanym „okiem”. W zimie kierunek jest odwrotny. Wiele zjawisk związanych z przemieszczeniami powietrza ma charakter wiatrów lokalnych. Na półkuli północnej. gdyż ląd nagrzewa się szybciej i to nad nim kształtują się obszary obniżonego ciśnienia. niekoniecznie mają przebieg powodujący katastrofy. zmieniają swój kierunek dwa razy w roku. W lecie przepływ powietrza odbywa się z kierunku oceanu nad ląd (zjawisku temu towarzyszą obfite opady atmosferyczne). Tatry). Chmury te zwartą ścianą otaczają oko. czasem stanowią jedynie lokalny fenomen pogodowy. wznosząc się tam ku górze i dalej przemieszczając się na zewnątrz wiru. Przykładowo wiatr bora jest silnym porywistym wiatrem wiejącym znad gór przybrzeżnych ku cieplejszym morzom (np. po stronie nawietrznej wstępujące po grzbietach gór powietrze ochładza się adiabatycznie przyczyniając się do powstawania chmur opadowych. przemian fazowych wody. Cechują się one zwykle mniejszym zasięgiem niż wcześniej omówione i zależą w głównej mierze od warunków geograficznych danych obszarów. prawie bezwietrzna pogoda. jakie w takich sytuacjach są wyzwalane. po lewoskrętnej (na półkuli północnej) z peryferii do centrum. powstają podczas przepływu masy powietrza przez wysokie łańcuchy górskie (Alpy. Strumienie powietrza krążą wokół niego z prędkością przekraczającą niekiedy nawet 400 km/godz. które stopniowo łączą się wytwarzając układ cyklonalny. wewnątrz którego panuje bardzo niskie ciśnienie oraz słoneczna. Funkcjonujące w oku cyklonu prądy wstępujące powodują powstawanie rozbudowanych pionowo chmur kłębiastych. Przenikając na drugą stronę grzbietu powietrze suche opada gwałtownie w dół po zboczach. wiatr halny w Polsce na małym obszarze Tatr). feny (np. kilkanaście pojedynczych burz. wiatry wieją najczęściej z kierunków zachodnich. jak i z zachodzących wtedy na bardzo dużą skalę. Tornada wyrządzają wielkie szkody materialne w pasie swoich przejść (np. Inne wiatry lokalne. Willy-Willy) jak również wiatry bora. tajfuny. 28). Niezwykłe siły. Tak więc monsuny. na wybrzeżu Adriatyku). aczkolwiek niekiedy bardzo uciążliwe. Halny w Tatrach niszczy drzewostan i 70 . Równie gwałtowny przebieg ma układ cyklonalny zwany tornadem lub trąbą powietrzną. przy dużych różnicach ciśnień. Ważniejsze wiatry lokalne zaznaczono na wyżej zamieszczonej mapie (rys. wiejąc z dużą regularnością. Gwałtowne burze tropikalne powstają nad obszarami gorących wód oceanicznych. pochodzą z energii zgromadzonej przez wodę charakteryzującą się dużą pojemnością cieplną. tym razem ogrzewając się adiabatycznie. czy wreszcie bryzy morskie oraz jeziorne. Wiatry układów barycznych są charakterystyczne dla dużych obszarów w strefach pozazwrotnikowych. a nad lądem panuje pora sucha. Wiatry fenowe (w Polsce – wiatr halny).

stanowiąc znaczącą ich składową. nazwane turbulencjami. Z kolei w nocy zbocza silnie się ochładzają przez wypromieniowanie. W warunkach niżu i istnienia równowagi chwiejnej pojawia się zachmurzenie oraz w wielu przypadkach związane są z nim opady atmosferyczne. „chaotyczne”. Oprócz ruchów pionowych i poziomych w atmosferze pojawiają się ruchy nieuporządkowane. zachmurzenie zanika. W górach. wysokie nad wodą. W nocy następuje zmiana kierunku cyrkulacji na odwrotną. W pierwszym przypadku. jeziora) nawet w lokalnej skali bardzo wyraziście kształtuje cyrkulację przylegających mas powietrza. Prądy wstępujące są najczęstszą przyczyną powstawania chmur. Podczas pogody wyżowej i rysującego się stanu równowagi stałej. etc. pionowy ruch powietrza nazywamy konwekcją. Dzięki temu masy powietrza przemieszczają się dołem od wody ku lądowi i następnie odpływają górą z powrotem nad obszar wodny. a od nich ochładza się przylegające powietrze. W dzień. jako typowe.Cyrkulacja powietrza przyczynia się do szybkiego topnienia śniegu na przedwiośniu. 71 .). w ciągu dnia powietrze ogrzane od silniej nagrzewających się zboczy unosi się ku górze. występuje zjawisko wiatrów dolinowych i górskich. wytwarzają kontrast ciśnień – niskie nad lądem. Sąsiedztwo lądu i obszaru wodnego (np. W odróżnieniu do poziomego. Turbulencje towarzyszą niemal zawsze przepływowi laminarnemu powietrza w pionie i poziomie. tworząc układ zwany bryzą morską (jeziorną. morza. szybciej nagrzewający się ląd i dłużej pozostające jako wychłodzone masy wód. Jako cięższe spływa w dół powodując zjawisko wiatru górskiego. a w jego miejsce napływa chłodniejsze z dolin.

Cyrkulacja powietrza 72 .

lecz ogromny splot zależności między zjawiskami. jak i niewielkie zakłócenie wywołujące splot pojedynczych. że motyl. . Wiemy także wiele na temat relacji pomiędzy atmosferą. z tym. Zawarte w definicji określenie przedziału czasu – chwili . Zjawisko to. które występują w odległych obszarach. Druga związana jest z oddawaniem ciepła przez podłoże do atmosfery. Na poziome mechaniki płynów (atmosfera podlega tym prawom) większość spraw jest opisana formułami matematycznymi. niemożliwy ostatecznie do jednoznacznego opisu.ma dość subtelne znaczenie. iż jest ona zależna od kąta padania promieni słonecznych. W tym przypadku chaos nie oznacza brak przyczynowości. a podłożem oraz atmosferą a przestrzenią kosmiczną. Ze względu na ciągłe przemieszczanie się powietrza. Tak się jednak składa. drobnych z pozoru zdarzeń dających w efekcie końcowym znaczną zmianę pogody (słynny „efekt motyla”2). którego machnięcie skrzydełkami nastąpiło w Arizonie może wywołać burze w Afryce. a przede wszystkim z tego. uznaje się za opis pogody. podobnie jak kilka innych fenomenów przyrodniczych. Ma on dwojaką przyczynę. Mechanizmy zmian parametrów fizycznych atmosfery są dość dobrze rozpoznane. Pierwsza wynika z praw irradiacji.IX. która to wymiana kształtuje zasadniczo warunki cieplne tego środowiska. Zasadniczo wszystkie charakterystyki zespołu zjawisk i wartości elementów meteorologicznych dla danego obszaru. Na kuli ziemskiej istnieje więc zdecydowane zróżnicowanie dopływu energii do atmosfery w 2 Profesor Lorenz z MIT . które zachodzą w całej objętości atmosfery ziemskiej. Na obraz sytuacji pogodowej. Różne powierzchnie oddają ciepło w różnych ilościach i z różnym tempem. że dla uzyskania właściwej informacji o klimacie niezbędne są ciągi obejmujące co najmniej kilkanaście lat.USA określił obrazowo. iż o pogodzie decyduje zarówno wielkie centrum działania atmosfery jakim jest na przykład wyż syberyjski. układy pogodowe ustalają nie tylko miejscowe uwarunkowania tych procesów. tłumaczy matematyczna teoria chaosu. Zestawienia obejmujące kilka lat są już opisami klimatycznymi. ANALIZA I PROGNOZA POGODY Uwagi wstępne Pogoda to stan zjawisk oraz parametrów atmosfery w danym miejscu i chwili. czy nieporządek. lecz także te. w krótszym czy też dłuższym okresie przemożny wpływ mają procesy. zestawione w przedziale rocznym. U podstawy wszelkiej zmienności w atmosferze leży nierównomierny dopływ energii do poszczególnych jej obszarów.

jak również to. jako elementy strukturalne atmosfery o szczególnych cechach. tak więc zróżnicowane potencjały energetyczne uruchamiają ciąg zjawisk kształtujących pogodę. zwłaszcza na poziomie zjawisk fizycznych. Podstawy kształtowania zjawisk i parametrów pogodowych Przystępując do analizy zjawisk kształtujących pogodę należy zwrócić uwagę głównie.Analiza i prognoza pogody układzie równoleżnikowym. które wynika z istnienia istotnie skontrastowanych podłoży. „obiekty meteorologiczne”. Ponieważ w przyrodzie. lądowego i morskiego. Owe 74 . 29. układy niezrównoważone dążą do wyrównania. Rys. na tzw. Obszary źródłowe mas powietrza na półkuli północnej Termin „masa powietrza” oznacza fragment objętości troposfery. Najważniejsze z nich to: masy powietrza. fronty atmosferyczne oraz układy baryczne. która rozpościera się nad rozległym obszarem kształtującym jej właściwości. kształtujących określone typy pogody w specyficzny sposób.

Ciepłą jest ona wtedy. nad którym się tworzy i jest używana tylko ze względów historycznych (inna nazwa to masy umiarkowanych szerokości geograficznych). Napływają nad Polskę od północy i północnego wschodu. Wraz z odmianą kontynentalną. najczęściej przez Finlandię oraz Bałtyk. przesuwając się nad obszarem Morza Północnego i Skandynawii. pomiędzy Grenlandią a Szpicbergenem. polarnego (umiarkowanych szerokości geograficznych). jest to masa najczęściej kształtująca warunki pogodowe w Polsce. kontynentalne (PPk). Powietrze arktyczne. morskie (PPm). W oparciu o kryterium termodynamiczne wyróżnia się masy ciepłe. Dzieje się tak przede wszystkim w obszarach wyżów atmosferycznych. Region. zwrotnikowego i równikowego. Są to masy odpowiedzialne za głębokie ochłodzenia w okresie zimy oraz za późnowiosenne i wczesnojesienne przymrozki. Proces ten w meteorologii nazywany jest transformacją. Powietrze to 75 . Powietrze to w okresie zimowym przynosi często opady śniegu i potem ocieplenie. Pierwsze trzy masy. Przynosi ono znaczne ochłodzenie. Masy można klasyfikować w oparciu o kryterium geograficzne i termodynamiczne. W porze letniej następuje natomiast ochłodzenie. dość jednorodne i odmienne od innych przyległych warstw. w zależności od rodzaju podłoża. 29). klasyfikowane są jako kontynentalne (powstałe nad lądami) i morskie. Ta ostatnia klasyfikacja dotyczy masy w ruchu. Powietrze polarne.Analiza i prognoza pogody właściwości. Azji (Rosja) i Ameryki Północnej (Kanada). przez Wyspy Brytyjskie. nad którym formują się określone odrębne charakterystyki atmosfery nazywa się obszarem źródłowym mas powietrza (rys. kontynentalne (PAk) spływa nad Polskę od północy z obszarów Arktyki. warstwowego zachmurzenia. Ochłodzenie to jest zwykle relatywnie głębsze latem niż zimą. Powietrze polarne tworzy się nad obszarem północnego Atlantyku i dociera do centrum Europy od północy lub zachodu. Przenika ono nad nasz region od strony północno – zachodniej. morskie (PAm) formuje się nad strefąi Morza Arktycznego. nadane jej nad obszarem źródłowym i stopniowo nabiera cech nowego podłoża. któremu towarzyszą opady atmosferyczne. pojawiają się w wyniku zalegania powietrza nad daną przestrzenią przez dłuższy czas. Powietrze polarne. Charakterystyczną cechą pogody kształtowanej przez te masy jest pojawianie się mgieł i niskiego. która w znacznym stopniu utraciła cechy pierwotne. W tym przypadku nazwa nie jest całkowicie adekwatna do obszaru. Masy te tworzą się na rozległych obszarach dwóch kontynentów. Powietrze arktyczne. Biorąc pod uwagę pierwsze kryterium wyróżniamy masy powietrza arktycznego. Z masami tymi związane są też podmuchy silnego wiatru. chłodne i stare. które sprzyjają pozostawaniu powietrza nad tym samym podłożem. Masa powietrza starego to taka masa. Zimą w pewnych układach z napływem tego powietrza może się wiązać ocieplenie (wtedy gdy wyprze ono kontynentalną masę arktyczną). gdy nasuwa się nad obszar o niższej temperaturze podłoża– chłodną w odwrotnej sytuacji.

wyjątkowo upalnej. Na granicy pomiędzy dwoma masami tworzy się strefa przejściowa. a także innych parametrów meteorologicznych. występując jako strefy przejściowe między obszarami źródłowymi mas powietrza. stanowiący jedno z centrów atmosfery. Dwie odmienne masy tworzą poziomą strefę przejściową gdyż płaszczyzna ich styku (powierzchnia frontalna) usytuowana jest pod małym kątem w stosunku do powierzchni podłoża. Ze względu na długość i rozciągłość pionową wyróżnia się fronty główne. Powietrze tego rodzaju jest latem sprawcą pogody bardzo ciepłej. ciśnienia. Z kolei ta ostania od obszaru zwrotnikowego oddzielona jest frontem polarnym. Masy te tworzą się nad obszarem źródłowym w północnej Afryce. Nie dociera ono nad nasz obszar. poszczególne odcinki tych stref występują 76 . wywołującej zjawisko parności. Front zwrotnikowy oddziela obszar powietrza zwrotnikowego od równikowego. docierają wielokroć. Jako fronty główne. Te. stacjonarne. W zimie następuje gwałtowne ocieplenie i szybkie topnienie śniegu. zwłaszcza gdy tworzy się ono nad rozległymi wychłodzonymi obszarami pokrytymi warstwą śniegu. Formuje się w strefie środkowego Atlantyku. morskie (PZm). Powstają one nad obszarem oceanu i przemieszczają się w kierunku lądu. Pojawiając się latem powoduje powstanie pogody burzowej. najczęściej w sąsiedztwie Wysp Azorskich. stopnia zachmurzenia.Analiza i prognoza pogody charakteryzują się niską zawartością pary wodnej. a w ekstremalnych przypadkach. kontynentalne (PZk). podstawowe. Tam gdzie się tworzy charakteryzuje się dużą jednorodnością cech fizycznych. Jeżeli masy te dodatkowo wzbogacone zostaną wilgocią znad Morza Śródziemnego to może dojść do wyjątkowo obfitych opadów nad terytorium Polski. Azji Mniejszej i południowo-wschodniej Europie. aż do Ameryki Środkowej i Północnej. gdzie zlokalizowany jest stacjonarny wyż. a umownie zwaną polarną. Umowne miejsce przecięcia powierzchni frontowej przez płaszczyznę podłoża nosi nazwę linii frontu. W zimę masy te powodują znaczne ochłodzenie. Ponieważ powietrze jest złym przewodnikiem ciepła. Powietrze równikowe (PR). czasem głębsze niż w przypadku powietrza arktycznego. Kierunek napływu nad nasz obszar to południe i południowy wschód. Powietrze zwrotnikowe. wtórne i górne. Jest ono wilgotne i gorące. Fronty te jednak nie tworzą regularnych i ciągłych linii. wilgotności. Wyróżnia się więc front arktyczny położony na granicy pomiędzy strefą arktyczną. zatem proces poziomego wyrównywania się temperatur pomiędzy różnymi masami jest powolny i dzięki temu mogą one istnieć jako odrębne obiekty meteorologiczne. Powietrze zwrotnikowe. W lecie wiąże się z nim lekkie ochłodzenie oraz pogoda sucha i słoneczna. charakteryzująca się nieciągłością zmian podstawowych charakterystyk. które pojawiają się w okolicach zachodnich wybrzeży Afryki. W strefie nieciągłości frontowej obserwowane są duże zmiany kierunku i prędkości wiatru. Powietrze to napływa z południowego zachodu i zachodu. W takich warunkach dochodzi często do pojawiania się burz tropikalnych. Fronty główne obejmują znaczne obszary kuli ziemskiej. Jest wilgotne i ciepłe.

Przekrój przez front chłodny Rys.Analiza i prognoza pogody przejściowo. 33. Front okluzji o charakterze frontu ciepłego Rys. z czego na obszar objęty opadami deszczu (śniegu) przypada 300-500 km (rys. Ze względu na właściwości ruchu fronty dzieli się na cieple. 30. 32. chłodne i fronty okluzji. Opady 77 . Przekrój przez front ciepły Rys. 30). 31. Front okluzji o charakterze frontu chłodnego Strefa frontu ciepłego rozpościera się na przestrzeni 600 – 800 km. Rys. Fale pobudzające fragment frontu do ruchu zmieniają jego charakter na front ruchomy.

78 . Tendencja baryczna najpierw jest spadkowa. powodująca przemieszczanie się powietrza cieplejszego (front ciepły) na północ i chłodniejszego (front chłodny) na południe. Front ciepły przemieszcza się z prędkością 20 – 40 km/h. to powstawanie chmur kłębiastych jest intensywniejsze. W przypadku frontu chłodnego I rodzaju. Jeżeli powietrze chłodne odcinka frontu chłodnego jest chłodniejsze od powierza chłodnego na czele doganianego odcinka ciepłego. Opady związane z frontem chłodnym zależą od rozwoju sytuacji frontowej. Prędkość przemieszczania się tego frontu osiąga około 50 km/godz. Front chłodny występuje w sytuacji gdy powietrze chłodne wypiera ciepłe znad danego obszaru (rys. w związku ze zmianą zachmurzenia zanikają. Zachmurzenie frontu okluzji ma początkowo charakter zachmurzenia obu połączonych frontów. W tym jednak przypadku czołowa część frontu objawia się napływem chmur kłębiastych. pod powietrze ciepłe. Przed połączeniem frontów dwa odcinki frontowe zamykają stopniowo obszar powietrza cieplejszego i w końcu powodują wyparcie jego ku górze. Szerokość strefy jest więc węższa. Opady frontu zokludowanego bywają na początku ciągłe. Odcinek frontu chłodnego. Zatem po gwałtowniejszych opadach przelotnych pojawiają się opady ciągłe o mniejszym natężeniu. w wyniku parowania i spadku ciśnienia tworzą się rozległe połacie mgły frontowej (zwłaszcza zimą). Powietrze chłodne. Wiatr podczas przejścia tego frontu skręca w prawo i zwiększa prędkość. Dopiero za nimi pojawiają się chmury wyższych pięter. to po połączeniu się tych dwóch frontów powstaje front zokludowany typu frontu ciepłego (rys. gdy powietrze chłodne przemieszcza się dość wolno. jako cięższe. Powstaje on wtedy gdy na odcinku frontu stacjonarnego pojawia się fala. W sytuacji gdy front chłodny przemieszcza się szybko (front chłodny II rodzaju). dogania po pewnym czasie fragment będący frontem ciepłym. Pionowy ruch powietrza wywołuje znane skutki związane z adiabatycznym ochłodzeniem. szybciej przemieszczającego się. 32).Analiza i prognoza pogody frontu ciepłego związane są z rozległą warstwą chmur Nimbostratus lub czasem Altostratus. 31). w dolnych partiach troposfery zachmurzenie zanika lub pozostaje w postaci zachmurzenia piętra środkowego i górnego. zgodnie z układem płaszczyzny frontowej. wciska się w postaci klina. tworzą się chmury będące niemal lustrzanym odbiciem sytuacji charakterystycznej dla frontu ciepłego. które dzięki temu wynoszone jest intensywnie do góry. W klinie powietrza chłodnego. lecz później. Tworzą się wtedy chmury Nimbostratus dające opady burzowe. Podobnie jak w przypadku frontu chłodnego wiatr nasila się i skręca w prawo. przeciętnie 25 km/h. a po przejściu okluzji wyraźnie wzrastająca. lecz w wyniku wypychania powietrza ciepłego ku górze. co jest szczególnie wyraźne podczas miesięcy letnich. Front okluzji jest frontem złożonym. zatem opady z nim związane mogą trwać od 7 do 15 godzin. 33). przed przejściem frontu. W odwrotnej sytuacji powstaje okluzja typu frontu chłodnego (rys. Chmury Nimbostratus i Altostratus w takich sytuacjach nie występują. Zatem są to opady najczęściej ciągłe.

Analiza i prognoza pogody Charakterystyczna budowa układów barycznych była omówiona w rozdziale dotyczącym ciśnienia atmosferycznego. Są to wspomniane wcześniej centra działania atmosfery. by ostatecznie zaniknąć w strefie południowo wschodnich obszarów Rosji i byłych republik ZSRR oraz Azji Mniejszej. ośrodkiem aktywności atmosfery jest niż śródziemnomorski i wyż syberyjski. Na pogodę w Polsce oddziaływają stałe układy wyżu azorskiego i niżu islandzkiego. Wznoszenie się powierza ciepłego w finalnym stadium okluzji ku górze sprawia. w okresie zimy. Prognozowanie pogody Przewidywanie stanów pogodowych jest jednym z głównych celów poznania atmosfery jak i najważniejszym pożytkiem płynącym z tej działalności. Przez stulecia praktyka i nauka wypracowały metody przewidywań. iż kształtuje się przestrzenny rozkład ciśnień z charakterystycznym centrum o najniższej wartości. jak i z ogólną cyrkulacją atmosfery wywołaną powstaniem tego układu. zwłaszcza na wschodnim i północnym skraju niżu. Generalizując należy podkreślić. panują niskie temperatury spowodowane dużym bezruchem powietrza w tej strefie. ruch powietrza odbywa się po skośnej prawoskrętnej. W wyższych warstwach występuje zjawisko opadania powietrza. W ciepłej porze roku zaleganie wyżów nad danym obszarem gwarantuje pogodę upalną. Często pojawiają się one seriami. Pogodotwórcza funkcja niżu barycznego związana jest zarówno z charakterystycznymi elementami pogodowymi frontu okluzji. że ich powstanie wiąże się z silnym ogrzaniem powietrza na obszarze pomiędzy istniejącymi układami niżowymi. Sezonowo. iż w wyżu zachmurzenie zanika. słoneczna pogoda w dłuższym okresie czasu. które pozwalały na coraz precyzyjniejsze oszacowanie możliwości rozwoju sytuacji w 79 . W tym miejscu należy podkreślić. wędrując jeden za drugim nad obszarem Europy. w okresie zimy. przy powierzchni ziemi. Formowanie się wyżów jest mniej poznane. szczególnie ustalającą się na zachodnim skraju wyżu. powstają najczęściej na odcinkach stacjonarnego frontu polarnego i przesuwają się z północnego zachodu na południowy wschód. Niże są charakterystycznym elementem pogodowym obszarów pozazwrotnikowych. iż ich rola jako czynników pogodotwórczych jest bardzo istotna. Z kolei w centrum. latem zaś niż południowoatlantycki i wyż północnoamerykański. iż z niżem związana jest zwykle pogoda o dużym zachmurzeniu i opadach mniej intensywnych lecz ciągłych. Na mapach klimatycznych niektóre układy baryczne charakteryzują się dość dużą roczną bądź sezonową stałością ulokowania. Przypuszcza się. W wyżu. Stałość tych układów nie wyklucza jednak odstępstw od niej w niektórych latach. Z tego powodu ludzie starali się przewidywać układy pogodowe od najdawniejszych czasów. To ostatnie zjawisko sprawia. Powstawanie niżu związane jest z tworzeniem się frontu okluzji. Z układem wyżowym związana jest zwykle stabilna.

Synoptyka operuje metodami prognostycznymi. polegające na ocenie stanu i rozwoju poszczególnych obiektów i procesów meteorologicznych. prognostyki. ale także komputery o wysokich możliwościach przetwarzania informacji. Prawidłowo wykonana analiza jest podstawą dobrej prognozy. – obejmujący okiem. Szczególny postęp zaznaczył się w okresie rewolucji naukowo-technicznej.Analiza i prognoza pogody atmosferze w przyszłości. Głównym warunkiem powodzenia analizy jest 80 . gdy do tych zadań włączono nie tylko doskonałe instrumentarium pomiarowe. Rys. 34. które można podzielić na trzy grupy: metody analizy map synoptycznych. szeroko widzący). metody numryczne oraz metody wykorzystujące tzw. wykonywane w centrach prognozowania pogody. Analiza sytuacji meteorologicznej to zadanie. Przykład mapy synoptycznej Dział meteorologii zajmujący się zagadnieniami przewidywania pogody nazywa się synoptyką (synopticos grec.

Analiza i prognoza pogody posiadanie. Mapa dla prognoz obszaru Polski musi obejmować cały kontynent. Gdy opuszczone miejsce przez powietrze ciepłe zacznie zajmować chłodne to stopniowo niż ulegnie wypełnieniu. Dane ze stacji zestawia się graficznie i liczbowo w postaci tzw. jak to już wyjaśniono w pierwszym rozdziale. strefy opadów wraz z oznaczeniem ich rodzaju. Wtedy przewidywane zmiany mogą być konfrontowane na tle udokumentowanego rozwoju sytuacji. Przykładowe. północną część Atlantyku i Arktykę po Szpitzbergen oraz północne obszary Afryki. Najtrudniejszą operacją w tym zakresie jest wyznaczenie linii frontów. Obecnie. dostatecznej liczby obserwacji i pomiarów charakterystyki atmosfery pochodzących z możliwie największego obszaru. Korzystając z map dokonuje się analizy sytuacji i określa przyszłe zmiany na podstawie prawidłowości rozwoju pogody. kierunku oraz prędkości wiatru. Łącząc punkty będące środkami obszarów o przeciwnych tendencjach barycznych. modelu. widzialności. a także ciśnienia. stanów atmosfery zwanych typami pogody. Te same obiekty w różnych porach mogą powodować odmienne stany. Przemieszczanie się niżu zależy od jego głębi. W niżu charakter pogody jest wyraźnie zmienny. tendencji barycznej. czego przyczyną są przemieszczające się kolejne fragmenty frontów dążących do okluzji. Z tego rozkładu doświadczony synoptyk może pewnie wywnioskować o przebiegu strefy i linii frontowej. Pozyskane dane służą do opracowywania map synoptycznych. może stanowić podstawę do snucia przypuszczeń w zakresie przyszłych zmian pogody. etc. z których wynika rozkład powłoki chmur. Na podstawie modeli stacji synoptyk dokonuje interpolacji danych w przestrzeni. Mapa synoptyczna. charakterystyczne 81 . Najbardziej dynamicznymi obiektami meteorologicznymi są fronty atmosferyczne. Dynamika tych obiektów decyduje o powstawaniu różnych. obszary z mgłami i burzami. Fluktuacja pogody wynika z powstawania. Z kolei prędkość ruchu pozostaje w ścisłej zależności od amplitudy tendencji barycznych. Kierunek ruchu tego układu wyznacza kierunek spadku ciśnienia przed frontem ciepłym i wzrost ciśnienia za frontem chłodnym. a to z kolei od kontrastu temperatur znajdujących się po obu stronach frontów. choć w wielu przypadkach bardzo zbliżonych. rozwoju i przemieszczania się obiektów atmosferycznych. z którym dany front jest związany. rodzaju i stopnia zachmurzenia. Typy pogody bywają charakterystyczne dla poszczególnych pór roku. pokazując sytuację w atmosferze w określonym czasie i przestrzeni. Zanik niżu można przewidzieć po powstaniu okluzji i wypychaniu ciepłego powietrza ku górze. kreśląc izobary (co 5 hPa). Dla dokładniejszej analizy koniecznym jest jednak posiłkowanie się serią map z pewnego przedziału czasowego. Ich przemieszczanie się może być związane z ogólną cyrkulacją lub ruchem powietrza w niżu. Wraz z frontami przemieszcza się również sam niż. ułatwieniem w wykonaniu tego zadania są zdjęcia satelitarne. fronty. uzyskamy prawdopodobny kierunek przemieszczania się niżu. W modelu tym zawarte są informacje dotyczące temperatury.

układów barycznych czy frontów. Powstając nad dużymi obszarami wychładzającymi rozciągają się pionowo aż do górnych warstw troposfery. która parując zwiększa możliwości późniejszych opadów. sprzyjają intensywniejszemu parowaniu. Pod wpływem wyżu. kształtuje się pogoda słoneczna i ciepła. Pogoda w górach wykazuje szczególną dynamikę zmienności. w okresie letnim. Obecnie coraz częściej bywają wykorzystywane w prognozowaniu metody numeryczne. zamgleń. Duże jest także lokalne oddziaływanie powierzchni okrytych roślinnością wysoką. Synoptyk zazwyczaj przyjmuje. Obszary leśne dłużej gromadzą wodę. Przestrzenie wodne. w ich pobliżu oraz na lądzie. Najsilniej w mezoskali działa orografia. związane z przemieszczaniem się frontów atmosferycznych zestawiono w tabeli 7.Analiza i prognoza pogody sytuacje pogodowe. Rys. iż rozległy. to jednak czynniki lokalne mogą wpływać znacząco na modyfikację pogody powstałą w wyniku oddziaływania mas powietrza. że chociaż o przebiegu pogody decydują w największym stopniu procesy wielkoskalowe. lokalnej cyrkulacji wietrznej. Wyże powstają inaczej niż niże. Z grubsza rzecz biorąc. na końcu rozdziału. 82 . Schemat podziału atmosfery dla prognoz numerycznych. Obserwowana tu zmiana ruchu poziomego na pionowy. zwłaszcza rozległe. łagodzą amplitudy temperatur. Sprzyjają temu ruchy powietrza wobec przeszkód. natomiast wyże zimą sprzyjają pogodzie słonecznej lecz mroźnej. zarówno w czasie jak i przestrzeni. które stanowią łańcuchy czy zbocza górskie. sprzyja powstawaniu chmur. Synoptyk musi zawsze pamiętać. Całkiem odmienne warunki pogodowe panują zwykle na pełnym morzu (oceanie). przesuwają się wolniej w kierunku ujemnej tendencji ciśnienia bądź pozostają w bezruchu. 35. metody te polegają na przetwarzaniu danych zestawionych w układzie siatki kwadratowej lub sześciennej (patrz rysunek 36). głęboki wyż będzie kształtował pogodę przez wiele dni a nawet tygodni.

średnioterminowe (4-10 dni). Ogólnie rzecz biorąc poziom sprawdzalności prognoz świadczy o sprawności służb meteorologicznych. niż tam gdzie pogoda zmienia się często (np. jedynie stwierdza. Prognozy specjalistyczne są dedykowane do szczególnego wykorzystania w przemyśle. Chodzi mianowicie o prognozy matematyczno – statystyczne. rolnictwie. reprezentowany jest przez wartość podstawowych parametrów fizycznych atmosfery (temperatura. Ze względu na obszar objęty prognozowaniem wyróżniamy prognozy lokalne i wielkoobszarowe. Stosując różne kryteria podziału. Sprawdzalność prognoz krótkoterminowych osiąga pułap 85-90%. jak i obiektywnie. W oparciu o czynnik czasowy wyróżnia się prognozy na bardzo krótki okres (12 godzin). stosując odpowiednie metody statystyczne. Oceniając subiektywnie prognozę stosuje się zwykle szereg uproszczeń i popełnia błędy. ciśnienie. długoterminowe (1 miesiąc). Można ją oceniać subiektywnie. wiele prognoz nie sprawdzi się punktowo. Przykładowo. Przetwarzanie odbywa się przy uwzględnieniu formuł opisujących zachowanie się danych wartości podlegających wpływowi najbliższych punktów. że prognozy na okres dłuższy niż 10 dni są tylko zgadywaniem. Ponadto trzeba wywarzyć odpowiedniość prognozy w stosunku do każdego elementu oddzielnie. Metodę przetwarzania numerycznego stosuje się też i odmiennie. iż zjawiska w atmosferze mają charakter chaotyczny (wspomniana wyżej teoria chaosu). Ze względu na zakres wykorzystania prognoz można je podzielić na ogólne i specjalistyczne. Dzięki metodom statystycznym ocena poprawności prognoz jest prowadzona na bieżąco i stanowi ona stały element samooceny każdej stacji synoptycznej. prognozy można podzielić na kilka kategorii. Najlepsze efekty takiego prognozowania związane są z gęstymi siatkami opisującymi stan atmosfery i z wykorzystaniem funkcji zależności wzajemnych pomiędzy parametrami hydrotermicznymi gazów. To odważne stwierdzenie pada w sytuacji gdy synoptyk współczesny dysponuje tak rozbudowanym warsztatem pomocniczym do stawiania prognoz. krótkoterminowe (od 1 do 3 dni). między innymi dzięki nowoczesnemu wyposażeniu udało się dowieść.Analiza i prognoza pogody Każdy punkt oczka takich siatek będący ściśle określonym miejscem w atmosferze. Na razie jednak. Ogólne mają charakter uniwersalny i mogą być wykorzystywane przez wszystkich odbiorców. braku związku między zjawiskami. transporcie (prognozy bardzo krótkie). Im dłuży dystans czasowy tym wskaźnik ten maleje. nawet te mające charakter lokalny. w konkretnym miejscu. Dziś synoptycy stwierdzają jednoznacznie. w obszarze ścierania się wpływów cyrkulacji wschodniej i zachodniej – czyli w Europie środkowej). Teoria ta nie dowodzi. z pozycji każdego odbiorcy. Prognozy te powstają na podstawie analizy statystycznej zjawisk zapisanych w przeszłości i wyznaczeniu na tej podstawie trendów zmian. etc). wilgotność. iż o 83 . Najważniejszą cechą dobrej prognozy jest jej wysoka sprawdzalność. Z drugiej jednak strony praca służb na obszarach o większej stabilności warunków pogodowych jest o wiele łatwiejsza. jak by się wydawało.

N Gdy pojawiają się wyraziste dobowe wahania temperatury. Oprócz nich praktyczne znaczenie mają też tzw. Wprawdzie ich sprawdzalność jest mała i mają zdecydowanie ograniczony horyzont czasowy. że: N Obniżenie się ciśnienia o 2-4 hPa w ciągu 3 godzin oznacza pojawienie się czołowej części niżu barycznego. wyprzedzają znacznie postęp techniki komputerowej (a wydaje się że dokonuje się on w zawrotnym tempie). tak że czas przetwarzania wydłuża się zamiast skracać. iż jeszcze długo nie będzie możliwe ich precyzyjne przewidywanie. N Tendencja baryczna wskazująca na wzrost ciśnienia o więcej niż 4 hPa w ciągu trzech godzin oznacza rychłe przejście frontu chłodnego N Początek zaniku ciągłych opadów deszczu sygnalizuje wyraźny wzrost prędkości wiatru. a szybkość wiatru wzrasta w dzień. (Przy dłuższym utrzymywaniu się złej pogody. N Gdy prędkość wiatru pozostaje dość znaczna. N Gdy noc jest bezwietrzna.Analiza i prognoza pogody przebiegu zjawisk w atmosferze decyduje tak skomplikowany splot powiązań. Paradoksalnie. żadna z oznak miejscowych nie może trafnie wskazywać na jej poprawę) W szczegółach można domniemywać. Dotychczas omówione metody wymagają danych mierzalnych. Nawet doświadczony synoptyk nie pominie wyrazistego prognostyku w celu uwiarygodnienia swoich przewidywań. zaczną rozwijać się chmury kłębiaste i trwać to będzie aż do popołudnia. 84 . N Gdy po bezchmurnym poranku. prognostyki czyli dane niemierzalne obserwacje wizualne zjawisk atmosferycznych. Wiekowe obserwacje. rozwój chmur. takich jak: barwa tarczy wschodzącego lub zachodzącego słońca. w tym optycznych. to jednak nie można ich lekceważyć. nawet z pomocą superszybkich komputerów. Zła pogoda będzie trwać: N Gdy stosunkowo niskie ciśnienie atmosferyczne nie zmienia się lub powoli spada. a zanikać wieczorem. w połączeniu ze współczesną wiedzą meteorologiczną pozwalają uznać za pomocne w przewidywaniu pogody następujące grupy zjawisk: Dobra pogoda utrzyma się: N Gdy wysokie ciśnienie atmosferyczne powoli i systematycznie stale rośnie (jeżeli po ustaleniu się korzystnej pogody wzrost ten ustaje. to można domniemywać o krótkotrwałości takiego układu pogodowego). około południa. czy wreszcie symptomy występujące w świecie roślinnym i zwierzęcym. Prognozy oparte na tych obserwacjach stanowią najwcześniejszy historycznie sposób przewidywania pogody. zwiększające się zasoby informacji do przetwarzania. N Gdy niebo pokryte jest chmurami warstwowymi lub warstwowodeszczowymi. w połączeniu z coraz bardziej skomplikowanymi formułami zależności.

Jeżeli nocne obserwacje wskazują na silne migotanie gwiazd. Biało-mleczna barwa nieba w ciągu dnia to oznaka nadejścia opadów. Poprawę pogody wskazuje pogarszająca się słyszalność dźwięku.Analiza i prognoza pogody N N N N N N N N N N N N N N N N N N Wzrostowa tendencja baryczna po pogodzie deszczowej z silnym wiatrem oznacza nadciąganie wyżu i poprawę pogody Gdy wieczorem prędkość wiatru wyraźnie się wzmaga oznacza to prawdopodobieństwo pogorszenia pogody Nadejście frontu ciepłego sygnalizuje zwykle wzrost temperatury powietrza zimą i nieznaczny spadek latem. zaś zimą silne mrozy. Chmury Altocumulus pojawiające się za Stratocumulusami wskazują na zbliżanie się frontu chłodnego. co może jednocześnie wskazywać na wzrost prędkości wiatru i pogorszenie się pogody. Pojawienie się "otoczki" wokół Księżyca. a w lecie oznacza to piękną. stopniowo gęstniejących jest symptomem pogorszenia się pogody na skutek nadciągania frontu ciepłego. wskazuje utrzymanie się pogody wyżowej. Pojawienie się chmur pierzastych. Szybkie obniżanie się temperatury podczas złej pogody oznacza przejście frontu chłodnego Wskaźnikiem zanikania mgły jest wzrost ciśnienia atmosferycznego. których światło jest czerwonawe lub niebieskawe. to jest to oznaka nadciągania niżu. 85 . słoneczną pogodę. Równowagę stałą lub obojętną sygnalizuje dym słabo wznoszący się ku górze. Czerwieniejące niebo tuż nad horyzontem podczas wschodu Słońca wskazuje na nadejście opadów i porywistego wiatru. Pomarańczowe niebo nad horyzontem podczas zachodu Słońca to prawdopodobieństwo pogorszenie się pogody. Istnienie równowagi chwiejnej oraz wskazówką na utrzymanie się pięknej wyżowej pogody jest dym unoszący się pionowo ku górze. zPogorszenie się pogody i opady burzowe można przewidywać gdy pojawia się bardzo dobra słyszalność dźwięków. Złotawa barwa nieba nad horyzontem po zachodzie Słońca jest symptomem poprawy lub utrzymania się dobrej pogody. Wyższy niż przeciętny wzrost temperatury w porze wieczornej i nocnej oznacza pogorszenie się pogody.

często mgły umiarkowana.typ pogody występuje mżawka lub słaby zmiennej deszcz CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA 86 . poza strefą deszczów . As lub Cu i Cb zazwyczaj zła. opady gradu i burze Po przejściu frontu ciepłego chłodnego zmienia się nieznacznie wzrasta stopniowo kierunek nie zmienia się po przejściu szkwału wiatr lekko skręca w kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek zegara wzrasta wyraźnie stopniowo spada. silne przelotne opady . szybko poprawiająca się opad ustaje często silny deszcz.St.Ns. śnieg) czasami mogą występować deszcze lub burze Podczas przechodzenia frontu ciepłego chłodnego spadek ustaje szybko wzrasta skręca zgodnie z ruchem nagle skręca zgodnie z ruchem wskazówek zegara czasami. Elementy meteorologiczne CIŚNIENIE WIATR TEMPERATURA ZACHMURZENIE WIDZIALNOŚĆ POGODA Przed frontem chłodnym ciepłym równomiernie spada spada wzmaga się i czasami skręca wzmaga się i lekko skręca kierunku przeciwnym do ruchu wskazówek w kierunku przeciwnym do zegara ruchu wskazówek zegara spada w strefie nie zmienia się lub nieco wzrasta występowania deszczu Pojawiają się stopniowo chmury Ac lub As oraz Cb chmury: Ci.Cs. bardzo zmienna w strefie deszczu chmury St lub Sc chmury Ac.As. Zmiany elementów meteorologicznych podczas przemieszczania się frontów.występują często wzmaga się szkwały wzrasta stopniowo gwałtownie spada występują Ns oraz St Cb z chmurami "złej pogody" nisko nad powierzchnią słaba . wskazówek zegara . możliwe mgły bardzo dobra z wyjątkiem strefy opadów silne zachmurzenie.Analiza i prognoza pogody Tab.dobra zwykle zła opad ciągły (deszcz. 7.

X. jest znacznie łatwiejsze niż . pojawiających się często dość nagle. ustaloną na podstawie wieloletnich ciągów obserwacyjnych. w odróżnieniu od pogody. Prognozowanie klimatu. co wydaje się być paradoksem. a w przypadkach skrajnych zabezpieczyć ludzi przed skutkami zjawisk katastroficznych. KLIMAT Uwagi ogólne Klimat. jest długookresową charakterystyką stanów atmosfery. Schemat systemu klimatycznego Podobnie jak prognoza pogody tak i informacja o właściwościach klimatu na danym obszarze ma duże znaczenie praktyczne. Charakterystyka taka stanowi informację o przeciętnych zjawiskach pogodowych typowych i anormalnych na danym obszarze. Rys. Prognozy pogodowe pozwalają dostosować bieżącą aktywność człowieka do istniejącej sytuacji. 36. Z kolei znajomość warunków klimatycznych daje możliwość zorientowania się w zakresie stopnia ryzyka dla określonych zadań i jest przydatna do planowania i wyznaczania strategii działań gospodarczych na danym obszarze.

lądowa i morska część powierzchni Ziemi. Stwierdzono. iż wszelkie odchylenia mieszczą się w pewnych granicach i klimat zachowuje stan równowagi dynamicznej. Najważniejszym czynnikiem zewnętrznym systemu klimatycznego jest promieniowanie słoneczne. W takim też rytmie zmienia się sezonowa wartość stałej słonecznej. Aktualnie. Obrazowo można stwierdzić tak. Z drugiej jednak strony zmiany wywołane ich działaniem łatwiej też ustępują. Orbita Ziemi wokół Słońca. który posiada określony kierunek – klimat wykazuje czytelną tendencję ewolucji. Zmiana aktywności wpływa wyraźnie na wartość napromieniowania na górnej granicy atmosfery. 36). hydrosfera. W pierwszym z nich zjawiska pogodowe krótkokresowe. iż łatwiej przewidzieć. lód morski. które związane są bezpośrednio z samym systemem. W dłuższych okresach czasu możliwe są zasadniczo dwa scenariusze zdarzeń. Oddziaływania naturalne pomiędzy sferami systemu dzielą się na wewnętrzne i zewnętrzne. astrofizyczne. W systemie tym centralne miejsce zajmuje oczywiście atmosfera. chaos codzienności układa się w ciąg zdarzeń. geofizyczne oraz sejsmologiczne. które nie wykazują sprzężeń zwrotnych z nim. astronomiczne. W pierwszej grupie znajdą się te. Do drugiej grupy zaliczymy czynniki pochodzące spoza systemu oraz wszystkie inne wewnątrzsystemowe. etc. aczkolwiek chaotyczne przebiegają tak. które sygnalizują zjawisko zmiany potencjału energetycznego. Klimatem bowiem sterują procesy wielkoskalowe o mniejszej dynamice. jak obliczyli astronomowie. litosfera. Klimat naszej planety jako całość jest systemem kształtowanym przez różnorodne sfery i zjawiska (rys. organizmy żyjące w oceanach i na lądach. chociaż ostatnio coraz wyraźniej zaznacza się wpływ czynników sztucznych. Aktywność Słońca decyduje o ilości energii wysyłanej w przestrzeń kosmiczną i docierającej między innymi do naszej planety. zwłaszcza gdy bierze się pod uwagę długie okresy czasu. zmienia swój kształt w cyklu 90 tysięcy lat. Mają one w większości charakter naturalny. W ten sposób oddzialywuja na klimat: lodowce. niż to.Klimat pogody. biosfera i inne. Poza cyklicznością krótkoterminową Słońce wyraziście pulsuje energetycznie w okresach stuletnich. Czynniki naturalne wewnętrzne działają raczej krótkookresowo. Uwarunkowania zewnętrzne wywierają zaburzający wpływ na procesy wymiany energii i materii w atmosferze. przy bardzo małym mimośrodzie. wahania roczne stałej 88 . W drugim. czyli stałą słoneczną. antropogenicznych. Do grupy tej zaliczymy zjawiska: tektoniczne. natomiast zmiany wywołane tymi czynnikami nie wpływają na układ. że w następnym dniu nie będzie padać. że w grudniu podczas najbliższych 20 lat nie pojawią się upały w naszej strefie klimatycznej. że średnio co 11 lat zmienia się regularnie ilość plam na Słońcu. to znaczy efekt ich wpływu odczuwa się w krótszym czasie. a współdziałają z nią przestrzeń kosmiczna. Czynniki zewnętrzne mają w wielu przypadkach wpływ długookresowy (cykl zmian realizuje się w okresach od dziesięcioleci do milionów lat). Przejrzyste zmiany są łatwe do przewidzenia. który je wywołał.

iż zaczęto ten okres nazywać ciepłym średniowieczem. W okresie 5 – 3 tys. Przyśpieszenie następuje gdy znaczne masy wody zostaną przesunięte ku biegunom (efekt obiegu). z wyraźną zwyżką temperatur. co jest spowodowane przemieszczeniami mas powierzchniowych w układzie równoleżnikowym. W warunkach maksymalnego mimośrodu różnica ta wzrasta do 30%. skutecznie pochłaniając znaczną część promieniowania słonecznego i powodując ochłodzenie klimatu. archeologicznych. pogłębiających się wraz ze wzrostem szerokości geograficznej. które mogą bardzo długo pozostawać w powietrzu. Już w czasach historycznych 900-300 lat p. zwiększając ruch równoleżnikowy mas i odwrotnie. Po uformowaniu się skorupy na kształt dzisiejszy. Opóźnianie ma miejsce w odwrotnej sytuacji. Pewne znaczenie klimatyczne ma także nutacja osi obrotu Ziemi.n. W miarę gdy ona rośnie. okresy glacjalne przerywane były interglacjałami. Przegrupowanie mas lądów i mórz zmieniało klimat w skali czasowej od milionów do miliarda lat.5%. znów się ochłodziło. Można jedynie je odtworzyć na podstawie dowodów pośrednich pochodzących ze źródeł paleologicznych. Również nachylenie osi obrotu Ziemi w stosunku do płaszczyzny ekliptyki zmienia się w zakresie do 2. Także w naszym 89 . Przyśpieszenia i opóźnienia zmieniają się w przedziale czasowym 60-70 lat. Maksymalny zasięg zlodowaceń wahał się od 56o do 40o szerokości geograficznej północnej. czy wreszcie historycznych. powiązana ze zmianą położenia biegunów. W czwartorzędzie doszło do zlodowaceń. Należy także wspomnieć o aktywności wulkanicznej skorupy ziemskiej. a w latach 1000-1200 temperatura wzrosła na tyle.e. Największe zmiany klimatu dokonują się jednak pod wpływem przemieszczeń płyt tektonicznych. Tak zwany „mały glacjał” objawił się w latach 1430 – 1850. zapanował klimat różniący się znacznie od współczesnego – przede wszystkim atmosfera była mniej zróżnicowana termicznie. Również prędkość kątowa obrotu Ziemi wokół osi zmienia się. Nie występowały czapy lodowe na biegunach. To z kolei ustala poziom wód oceanicznych i wpływa na przebieg naturalnych prądów morskich o znaczeniu pogodotwórczym. tak że wywoływane przez nie procesy mają charakter drastyczny i powodują totalną zmianę warunków siedliskowych. lat przed naszą erą nastąpiło wielkie optimum postglacjalne. natomiast w wyższych szerokościach geograficznych było znacznie cieplej. Temperatury obszarów równikowych były podobne do aktualnych. Każde zwiększenie tego kąta prowadzi nieuchronnie do silniejszego występowania sezonowych różnic pogodowych.Klimat wynoszą około 3. do atmosfery dostaje się olbrzymia ilość gazów i pyłów. Po tym ciepłym okresie następowało stopniowe ochłodzenie. Zewnętrzne czynniki klimatyczne działają z wielką siłą. Epoka lodowcowa zakończyła się ostatecznie 10 tysięcy lat temu. W przeszłości na naszej planecie panowały całkiem odmienne warunki klimatyczne. Efektów tych zmian w przeszłości nie dokumentują żadne pomiary bezpośrednie. Każdy przyrost prędkości kątowej wpływa zakłócająco na cyrkulację południkową.6o w przedziale czasowym około 40 tysięcy lat.

wzajemne relacje pomiędzy przestrzenią morską i lądową. łanów roślin. Ciepłe były początki wieku. etc. regiony. Aktualnie jesteśmy w okresie wykazującym dość wyraźny wzrost temperatur. Specyfika klimatyczna obszaru wyodrębnia się w zależności od lokalnych uwarunkowań.Klimat stuleciu notowano przeplatające się okresy ociepleń i ochłodzeń. sprawiają. Niezależnie od tego co się dzieje na całej planecie. W mezoskali rysują się odmienności dotyczące np. a skala możliwych odstępstw zależy od skali odmienności czynników tworzących system. Specyfika regionalna w zakresie czynników systemu nadaje strefom kuli ziemskiej odrębny charakter klimatyczny. kraje. System klimatyczny można rozpatrywać całościowo w skali planety i tak on rzeczywiście funkcjonuje. usytuowane od południa. Skala makro obejmuje największe obszary . konfiguracja terenu. układy baryczne). pokrycie terenu roślinnością. W zależności od wielkości obszarowej odmienności klimatycznej można mówić o zjawiskach klimatycznych w makro. fronty. zwana jest przejściowością. Do głównych czynników tego rodzaju należą: położenie obszaru w strefie określonej szerokości geograficznej. leżąc w strefie umiarkowanej. Klimat Polski Nad obszarem naszego kraju następuje stałe przenikanie właściwości klimatów morskiego i kontynentalnego. Można też charakteryzować klimat dla wydzielonych przestrzeni kuli ziemskiej. dużych obszarów leśnych czy też powierzchni jezior z przyległymi terenami lądowymi. od zachodu i od wschodu. terenów zurbanizowanych. jest wystawiana głównie na działanie mas powietrza polarnego. Rzadziej zatem mamy do czynienia z powietrzem pochodzącym z południa. przykładowo partii stoku. wynika z bezpośredniego sąsiedztwa z akwenem Bałtyku oraz oddziaływania olbrzymich obszarów źródłowych mas powietrza kontynentalnego. Do tego dochodzi ukształtowanie terenu na tym obszarze. wysokość nad poziomem morza. Autonomia obszarowa klimatu jest oczywiście ograniczona ramami wyznaczonymi przez globalny system klimatyczny. że najbardziej sprzyjające warunki do penetracji tej przestrzeni maja obiekty atmosferyczne (masy. podążające ku nam z dwóch kierunków. Zwłaszcza pasma Alp i Karpat. zaś zdecydowanie chłodniejsze trzydziestolecie od lat pięćdziesiątych do schyłku siedemdziesiątych. gdzie większość łańcuchów górskich rozciąga się równoleżnikowo.fragmenty dużych kontynentów. Cecha ta. których było zawsze więcej w miarę jak klimat się ocieplał. mezo i mikroskali. Polska. większych lub mniejszych. Powietrze to dociera do nas w postaci powietrza morskiego (46% dni w roku znajdujemy się pod wpływem 90 . w tym głównie opady. Wraz ze zmianą czynników termicznych zmieniały się także inne parametry pogodowe. Mikroklimat to specyficzny układ warunków dotyczący najmniejszych powierzchni. wybrany fragment jego powierzchni może wykazywać spowolnione tempo zmian lub nawet odwrotny kierunek ich realizacji. etc.

nasilający się w kierunku wschodnim (średnia temperatura waha się od –1oC na zachodzie. iż najchłodniej jest w górach i na wzniesieniach pojezierzy (zwłaszcza w północno-wschodniej części Pojezierza Mazurskiego). Tego typu usytuowanie w sferze oddziaływań czynników sprawia.5oC). charakteryzują się wyższą amplitudą temperatury rocznej i mniej równomiernym rozkładem opadów. z maksimum na obszarze suwalszczyzny -5. Obszar Polski jest na tyle różnorodny pod względem geograficznym. z kierunku zachodniego. Dane wyraźnie pokazują. lecz jednocześnie modyfikowana jest oddziaływaniem warunków lokalnych. Z kolei w lipcu układ izoterm zmienia się na równoleżnikowy (zatem bardziej zależny od naturalnego rozkładu dopływu energii słonecznej do poszczególnych obszarów). Polega to 91 . charakteryzują się niższymi średnimi (16. Należy do nich położenie obszaru względem poziomu morza.Opola w lipcu 1927 roku). Tak więc cyrkulacja oceaniczna.5oC) od południowych. do – 4. nazywaną zmiennością. W pozostałe 16% dni roku znajdujemy się pod wpływem innych wyróżnianych mas powietrznych. nieznacznie przeważa nad cyrkulacją znad kontynentalnych obszarów Europy i sąsiedniej Azji. strefie gdzie średnia nie jest najniższa. iż poza bardzo ogólnymi stwierdzeniami dotyczącymi całości terytorium. Wraz ze wzrostem tej wysokości wyraźnie zwiększa się ilość opadów.2oC – Pruszków k. należy rozróżniać klimatyczną specyfikę regionalną. Biorąc pod uwagę specyfikę globalnej cyrkulacji powietrza w strefie pozazwrotnikowej (zachodnia cyrkulacja związana z układami niżowymi). Obszary. czy z roku na rok. które znajdują się pod wpływem Bałtyku. Wielkość opadów atmosferycznych wynika z wpływu wielkoskalowych procesów klimatotwórczych. oczywiście za wyjątkiem mas równikowych.6oC. gdzie notuje się przeciętnie 18-19oC. Cechy klimatu kontynentalnego słabną w kierunku południowo – zachodnim. na których dominują tendencje kontynentalne. południkowy układ izoterm wskazuje wyraźnie na charakter kontynentalny klimatu. nadając cechę klimatowi naszego kraju.5oC na wschodzie. (maksimum na aktualnie polskich terenach to 40. nadająca charakter morski naszemu klimatowi. Występowanie ekstremów termicznych nie zawsze pokrywa się z rozkładem temperatur średnich dużych obszarów. W tych warunkach obszary północne. nad Polskę dociera 75% frontów atmosferycznych i związanych z nimi układów niżowych. Z kolei duże wahania natężenia wszelkich czynników meteorologicznych na małej odległości określane są mianem kontrastowości.Klimat tych mas) oraz kontynentalnego (38%). Daje się to zauważyć w trakcie analizy średnich temperatur i sum opadów. w centralnej i zachodniej Polsce. Na wartość temperatur rocznych wpływa także wysokość nad poziomem morza i odległość od Bałtyku. a zwłaszcza te. z przeważającą ich ilością w okresie letnim. najzimniejszym miesiącu roku. Daje się przy tym zauważyć istnienie prawidłowości zwanej gradientem hipsometrycznym. iż pogoda w naszym kraju wykazuje duże zróżnicowanie z dnia na dzień. stąd też najniższą temperaturę zanotowano 10 lutego 1929 roku w Żywcu i wynosiła ona – 40. charakterystyczny. Najcieplej natomiast bywa na nizinach. W styczniu.

Nadmierne opady skoncentrowane są zawsze w cieplej porze roku. ma swoje przyczyny naturalne. nizinnej części Polski. rozpoczynający odpowiedni cykl miesięcy suchych w skali roku. W ciągu roku opady letnie przewyższają zimowe dwukrotnie w Polsce północno-zachodniej oraz czterokrotnie na południowym wschodzie. iż zmiany w atmosferze toczą się w przestrzeniach bardzo rozległych. To pierwsze powoduje wzrost kontrastów termicznych w przyziemnej warstwie powietrza i spadek ilości pary wodnej w atmosferze. Pojawiają się one szczególnie pod wpływem cyrkulacji cyklonalnej ze sterowaniem południowo-zachodnim. a następnie Karpatach (powyżej 1200 mm). Przyczynami suszy w Polsce są cyrkulacje antycyklonalne (wyżowe). jak się wydaje. Po pierwsze dlatego. W ciągu ostatnich kilkunastu lat (od 1975 r. na zachodzie kraju relacja ta kształtuje się odwrotnie. Tak więc pomimo. Funkcja klimatotwórcza lasów zaznacza się wyraźnie dopiero w okresie ich pełnego rozwoju. największe znaczenie mają dwa czynniki: wylesianie oraz stałe zwiększanie obszarów zurbanizowanych. przez zmianę szorstkości podłoża. Na wschodzie Polski więcej opadów notuje się wiosną niż jesienią. lubelskie) oraz w przeliczeniu na jednego mieszkańca kraju. jeleniogórskie. który można uznać za pierwotny. Opady na terytorium Polski zmieniają się z roku na rok. iż suche statystyki o 92 . krakowskie.7%). W centralnej. Większość tego typu przypadków. Dotyczy to głównie zmiany użytkowania gruntów oraz zanieczyszczenia powietrza. legnickie. kieleckie. zastępujące stare drzewostany. Pojawiają się one zarówno w szczególnie wysokich ilościach jak też bywają ekstremalnie skąpe. Przewaga któregoś z typów klimatów (kontynentalnego czy morskiego) skutkuje także w proporcjach między opadami wiosennymi i letnimi. Polskie góry i wyżyny środkowe nie przekraczają granicy zmiany znaku gradientu. gdzie występują mniej korzystne warunki do konwekcji. przeciętne opady roczne wahają się w granicach 450-550 mm. tymczasem cały niewielki przyrost to młode nasadzenia.Klimat na tendencji wzrostu opadów do pewnej wysokości nad poziom morza. przy czym obfitsze są one na pojezierzach Pomorskim i Mazurskim w porównaniu z wybrzeżem Bałtyku. Klimat Polski podlega przeobrażeniom. powierzchnia obszarów leśnych uległa zmniejszeniu. które wpisują się w światowe trendy zmian. nasza własna działalność wzmacnia procesy dziejące się w skali globalnej. Na północy kraju opadów jest więcej. Po drugie. W zakresie użytkowania ziemi. a tym samym powstawania chmur opadowych. stąd też najwięcej opadów notujemy w Sudetach (wpływ oceanizmu klimatu). Zjawisko to. leszczyńskie. prowadzi do wzrostu prędkości wiatru a to sprzyja zmniejszeniu wilgotności powietrza i zwiększeniu parowania wody. w tym zarówno ze sterowaniem wschodnim jak i zachodnim. Susze pojawiają się w kolejnych seriach lat z zaznaczoną pewnego rodzaju następczością występowania w stosunku do okresu.) ogólna powierzchnia lasów w kraju uległa wprawdzie nieznacznemu zwiększeniu (o 1. Tak więc mamy do czynienia z latami o nadmiarze opadów i okresami susz. Jednakże w niektórych byłych województwach (częstochowskie.

przyczyniając się coraz bardziej do kształtowania warunków środowiskowych. o około 0. zwłaszcza lokalnych warunków klimatycznych. zmniejszeniu się amplitudy temperatur. Urbanizacja obszarów sprzyja wzrostowi temperatury (tworzą się tzw. Podstawowym źródłem dwutlenku węgla jest aktywność ekonomiczna sektora energetycznego (ok. Zgodnie z tendencjami światowymi. a metanu ok. 3. a następnie rolnictwa i gospodarki komunalnej (23. 57. dostarczanie do atmosfery dodatkowej ilości energii cieplnej.5%). dostający się do atmosfery.2 mln ton. wzrost koncentracji ozonu w troposferze a spadek w stratosferze. a średnia roczna suma opadów zmniejszyła się w tym czasie o około 70 mm. Emisja dwutlenku węgla w roku 1996 wynosiła na naszym terytorium około 580 mln ton. klimat Polski dostaje się coraz bardziej pod wpływ czynników antropogenicznych. Wszystko to dzieje się na terytorium Polski. od końca lat sześćdziesiątych do początku lat dziewięćdziesiątych.5%).Klimat tym nie informują. czynnik stanu zalesienia odgrywa poważną rolę w kształtowaniu. 13% – z wysypisk śmieci. miejskie wyspy ciepła). osłabieniu dopływu promieniowania słonecznego i zmianie systemu opadowego. 93 . Zanieczyszczenie powietrza zakłóca bilans promieniowania słonecznego przez zmniejszenie przezroczystości atmosfery. co zmienia strukturę termiczną gazowej powłoki Ziemi. Dzięki temu przeciętna roczna temperatura powietrza w Polsce wzrosła. Metan. 9% – stanowi naturalna emisja z bagien i 5% – z eksploatacji gazu ziemnego. w 38% pochodzi z kopalń węgla. 35% – z rolnictwa i hodowli.5oC. zmianę składu chemicznego powietrza i kropel wody przyczyniającą się do opadów kwaśnych deszczów. przemysłu – 11% i transportu – 8%.

Klimat 94 .

wielkich obszarów naturalnej absorpcji CO2. ponieważ w tym czasie podstawowe wskaźniki oscylowały wokół wartości średnich. jest zmiana klimatu. tzn. tzn. a przemienionej w naturalnych procesach w służące nam paliwa kopalne. pochodzący ze spalania materii organicznej nagromadzonej w roślinności wegetującej na Ziemi przed milionami lat. mieliśmy do czynienia z okresem względnej stabilności pogody. Zasadniczo dzisiejsze zmiany dotyczą więc zachwiania równowagi pomiędzy tzw "źródłami". większych lub mniejszych odchyłkach od stanu przeciętnego. W dziejach ludzkości. czyni ją cieplejszą o około 33oC. metanu). gdy do powłoki gazowej naszej planety. . iż w następnym stuleciu może dojść do znacznych zmian klimatu Ziemi. zaczął powracać dwutlenek węgla. antropogenicznymi i pojawią się jako skutek uboczny rozwoju cywilizacyjnego. zarówno jedne jak i drugie są jednakowo ważne. w skali nie notowanej od czasu ostatniego zlodowacenia. pary wodnej. Efekt cieplarniany pojawił się w chwili. przy pojawiających się mniej lub bardziej regularnych. Symptomy dziś obserwowane wskazują. Naturalna zawartość gazów absorbujących promieniowanie długofalowe w atmosferze Ziemi (głównie dwutlenku węgla. na przestrzeni ostatnich 10 tysięcy lat. iż zużycie dwutlenku węgla w procesie fotosyntezy proporcjonalnie maleje. a "zbiornikami" czyli procesami neutralizacji CO2. zaś dalsze zwiększenie tej ilości prowadzi nieuchronnie do podniesienia temperatury. obiektami emisji. głównie lasów tropikalnych spowodowało. z której trafia on do atmosfery w wyniku intensywnych procesów uprawowych. zachodzących współcześnie w skali globalnej. Dodatkowym źródłem uwalniania tego gazu jest gleba. Zmniejszyły się także inne możliwości pochłaniania zwiększającej się ilości tego gazu. Względnej. Z drugiej strony postępujące spustoszenia (często o charakterze gospodarki rabunkowej).XI. Będą one tym razem wywołane czynnikami sztucznymi. WSPÓŁCZESNE PROBLEMY KLIMATYCZNE ŚWIATA I ICH ASPEKTY EKONOMICZNO PRAWNE Najważniejsze zjawiska w zakresie ewolucji klimatu Ziemi Efekt szklarniowy i globalne ocieplenie Jednym z ważniejszych procesów przyrodniczych.

utrzymują się w atmosferze znacznie dłużej i wszystkie razem reprezentują większy molekularny potencjał cieplarniany. nie są proste. Proces ocieplenia spowodowałby także zmiany w globalnym i lokalnym zachmurzeniu. Natomiast nawet najlepsze modele interakcyjne mają tylko wartość teoretyczną.fizyczne wzajemne oddziaływania mogą być wywołane zmianą temperatury gleby i jej uwilgotnienia. koncentracja głównego gazu cieplarnianego w atmosferze zwiększyła się obecnie o 25%.jej powstawaniu bowiem towarzyszy proces pochłaniania energii. na co wskazują poczynione analizy. mechanizmami i rozległymi efektami w odniesieniu do parametrów klimatycznych. Przeciwwagą dla powstawania efektu szklarniowego są naturalne sprzężenia zwrotne. Spowodowało to intensyfikację prac zarówno nad przewidywaniami zakresu zmian. Przewidywania skutków klimatycznych procesów koncentracji gazów cieplarnianych w atmosferze. jednakże inne niż CO2 gazy cieplarniane będą wywierały coraz większy wpływ (freony. Trudność polega na tym. Tak prawdopodobnie się stało w istocie. iż w porównaniu z erą przedindustrialną. jak i wskazaniami na zmiany w środowisku bytowania człowieka i jego gospodarce tak. jak też efektów wtórnych tyczących gospodarki i życia w ogóle na naszej planecie. Wyliczono.4 do 1oC. co nie pozostałoby bez znaczenia dla omawianych zjawisk. Sumaryczny efekt kształtowania zjawiska przez tę grupę gazów szacuje się na 40%. 96 . ponieważ ich stężenie wzrasta szybciej. Kolejne sprzężenie zwrotne to reakcja roślin na zwiększoną koncentrację CO2. zawężeniem stosunku C:N w materii organicznej. Pomimo tak wielu niewiadomych co do natury zjawiska panuje zgodność wśród większości uczonych. iż temperatura Ziemi winna podnieść się w tym czasie o 0.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Znaczenie dwutlenku węgla w zakresie zmian termiki jest dominujące. iż nie do końca jeszcze poznano procesy klimatotwórcze. a najistotniejszym z nich jest wzrost pojemności powietrza względem pary wodnej . w postaci wzrostu intensywności fotosyntezy. czy zakłóceniem procesu naturalnego magazynowania węgla i metanu na dużych połaciach tundry. jeżeli operują na danych globalnych orgraniczających się do pojedynczego czynnika. z ich szerokim spektrum powiązań i wzajemnych zależności. bo dodatkowo oddziaływają tu czynniki siedliskowe i agrotechniczne. jednak zmiany techniki i dokładności pomiarów. aby można było przygotować się do rozwiązywania czekających nas problemów. tlenki azotu). Prawie wszystkie obliczenia teoretyczne sugerują. zwiększeniem produktywności węgla organicznego w morzach i oceanach. każą nam dane sprzed stulecia interpretować z dużą ostrożnością. Ta ważna zależność nie ma jednak jeszcze dziś dokładnego ilościowego przełożenia na skutki w termice atmosfery. I znów zależność nie jest całkiem jednoznaczna. iż w następnym stuleciu dojdzie do globalnego ocieplenia. Pozostałe potencjalne biologiczno . Łatwo jest wyliczyć o ile zmieni się średnia temperatura atmosfery Ziemi pod wpływem wzrostu koncentracji gazów cieplarnianych bez uwzględnienia sprzężeń zwrotnych.

0431 mm/rok). iż największe ocieplenie wystąpi w strefach podbiegunowych. Przy tym stwierdzono obniżenie ilości opadów w 97 . czy tendencje globalne zyskują potwierdzenie w obserwacjach lokalnych. Oczywiście tego typu prognoza związana z siatką geograficzną jest mniej przydatna praktycznie. Zwiększona konwekcja zmieni obraz powłoki chmur. W średnich szerokościach geograficznych ocieplenie będzie o 50% większe od przeciętnego.Global Climat Models). krajowych. Szacunki z 1992 roku. W badanym 40 .0622 oC/rok w maju). W pozostałych miesiącach zaznaczył się natomiast trend ku ociepleniu (do 0.leciu zaobserwowano wzrost opadów atmosferycznych w większości miesięcy (maksymalnie do 0.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Wiele ośrodków naukowych na całym świecie opracowuje i doskonali matematyczne modele (tzw. bardziej zwarta powłoka wystąpi w strefach od zwrotników ku biegunom.0oC do 2030 roku i o 1.5-3. Prace obliczeniowe wykonane w 1990 roku pozwoliły postawić prognozę. iż przede wszystkim zwiększy się intensywność opadów. wykonane na bazie rozwiniętego modelu mówią o wzroście temperatury o 0. stwierdzono występowanie niewielkich tendencji spadkowych temperatur średnich w miesiącach letnich. niestety współczesne. kilkakrotnie przewyższające efekt generalny. Wraz ze zmianami temperatury nastąpi zmiana wielkości oraz rozkładu czasowego i przestrzennego opadów. Doprowadzi to do zmian w zakresie radiacji słonecznej. Stąd próby oceny na modelach bardziej szczegółowych abstrahujących od efektu globalnego. Ważniejszą kwestią niż zmiany globalne. w czerwcu spadek ten wynosił średnio 0. Obecne wyniki testów przy pomocy modeli GCM wskazują na to.0396 oC w ciągu roku). Analiza problemu nasuwa wiele pytań w tym między innymi takie. więcej kłębiastych.0 oC do 2100 r. są ich przeniesienia do skali lokalnej. wywołanych wzrostem zawartości gazów cieplarnianych w atmosferze. Jednocześnie dobiegunowo będzie malała liczba dni z opadem. ponieważ opady atmosferyczne silnie modyfikowane są lokalną zmiennością przestrzeni geograficznej. według której ocieplenie klimatu ziemskiego w następnym stuleciu będzie postępowało w tempie 0. dotyczących czterdziestolecia 1951-1990 i okolic Olsztyna. symulacji zmian klimatycznych pod wpływem czynników naturalnych i sztucznych. Na podstawie obliczeń wykonanych w Katedrze Meteorologii i Klimatologii UW-M w Olsztynie. Pojawi się z pewnością wiele dalszych zmian w środowisku. mniej będzie chmur warstwowych.2-0.5oC na dekadę.7-1. Przykładowo dzisiejsze modele GCM nie są w stanie przewidzieć rozwoju cyklonów. od czerwca do września ( np. a nawet regionalnych. GCMs . Konwekcja jak wiadomo jest przyczyną intensywnych opadów burzowych. Otóż wykazano. rzadsza zaś w okolicach równikowych. Stratyfikacja globalna chmur pogłębi się. zgeneralizowane modele nie są w stanie poprawnie ich estymować. spowodowana wzrostem głębokiej konwekcji powietrza w niskich i średnich szerokościach geograficznych oraz wzrostem płytkiej konwekcji rozgrzanego powietrza w wysokich szerokościach geograficznych. odgrywającej kluczową rolę w asymilacji roślin.

Analiza zmian wilgotności względnej wykazała generalnie we wszystkich miesiącach tendencje wzrostowe. Ponadto. skomplikowane powiązania pomiędzy procesami. iż nawet w układach uważanych za stabilne obserwuje się również fluktuacje okresowe w przedziałach 20. roślinny czy zwierzęcy z uwagi na swą odrębność gatunkową.czerwiec) i w lipcu. Rolnictwo będzie tą dziedziną gospodarki. W tej sytuacji pozostaje jedynie starać się minimalizować skalę zmian i właściwie przysposobić się do życia w nowej sytuacji. w porównaniu do łanów roślin uprawnych).0859%. Należy jednak przyjąć założenie. czy 40. W sytuacji spełnienia się najbardziej "czarnego" scenariusza możliwe byłoby podniesienie poziomu morza aż o 60 cm do 2100 roku Zniknęłoby wtedy z map wiele wysp i terenów przybrzeżnych. są stosunkowo łatwe do przewidzenia. Ponadto najprawdopodobniej pogłębi się zjawisko intruzji wody słonej do zasobów wód słodkich.0432 %/rok). że każdy organizm żywy. letnich.0124 do 0. która skutki zmian klimatu odczuje najmocniej. całkiem odmiennie mogą odreagować zmiany zbiorowiska roślinności naturalnej w porównaniu ze sztucznymi (np naturalne trwałe użytki zielone. które przyniesie za sobą globalne ocieplenie. może zareagować swoiście. Istnieje zatem duże prawdopodobieństwo sprawdzenia się prognoz zmian klimatycznych wywołanych nie dającym się skutecznie ograniczyć wzrostem koncentracji gazów cieplarnianych. Uzyskane wartości w skali setnych i tysięcznych ułamka należy traktować jako praktycznie istotne. ponieważ będą one rozmieszczone przestrzennie bardziej nierównomiernie. dających znaczny efekt środowiskowy. z drugiej z powodu kurczenia się lądolodów i topnienia lodowców górskich. Podstawowe skutki przyrodnicze. To co może się w tym względzie wydarzyć częściowo już dziś można wskazać. Istotny spadek tego czynnika zaznaczył się jedynie w lutym (0. W czerwcu wartość wilgotności względnej wzrastała corocznie przeciętnie o 0. Z jednej strony. dotyczy to bowiem zmian w skali rocznej oraz odnosi się do parametrów.styczeń). na skutek termicznej ekspansji wody (rozszerzalność).0364 mm/rok).05 w okresie zimowym (listopad . natomiast w szczegółach snuje się dziś wiele często sprzecznych przypuszczeń z uwagi na wzajemne. 98 . lasy. powodując przy tym w jednych regionach katastrofalne susze w innych żywiołowe powodzie. Stwierdzono więc jakby zgodność z obserwacjami i prognozami ogólnymi. chociaż jak zwykle w takich przypadkach należy pamiętać o tym.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne miesiącach zimowych i wiosennych (spadek w lutym i kwietniu wystąpił w skali od 0. Najbardziej spektakularnym bezpośrednim efektem ocieplenia byłoby zapewne podniesienie się poziomu mórz i oceanów. większe opady mogłyby przyczynić się też do zmniejszenia zasobów wody pitnej. a nawet dłuższych. późnej wiosny (maj . które były istotne na poziomie 0. Paradoksalnie. Podobne wyniki uzyskano dla Wyżyny Lubelskiej.

Średni poziom wód Bałtyku. spowoduje to zmiany w składzie gatunkowym lasów. iż stanowią one czołówkę państw emitujących znaczne ilości gazów cieplarnianych. 3. która może wzrosnąć nawet trzykrotnie. czy w 1998 roku w Indonezji. Jednostkowe wydajności zbóż mogą zwiększyć się natomiast dwukrotnie. który nieustannie wzrasta. Najbardziej należy się jednak obawiać inwazyjności chorób i szkodników. Na przykład. Poza tym hydrolodzy przewidują. wysokie temperatury mogą zakłócić przebieg faz rozwojowych roślin klimatu umiarkowanego. iż pochłonie znaczną część obszaru państw mających do niego dostęp. Powyższe zmiany klimatu będą oddziaływały na produkcję rolną z jednej strony dodatnio. Eliminowane będą gatunki iglaste na rzecz liściastych. obserwując wielkie pożary w Australii. możliwości uprawy tak cennych gatunków jak kukurydza i soja. że ewapotranspiracja w tych warunkach może zwiększyć się o 30%. Spowoduje to zmniejszenie zmagazynowanej wody w glebie. O skali problemu mogliśmy się przekonać. Do tego należy dodać negatywne skutki zasolenia ujściowych odcinków rzek oraz przybrzeżnych jezior.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Polska i inne kraje leżące w części wschodniej Europy znajdują się na etapie reformowania nieefektywnej w przeszłości gospodarki. Zasadniczo linia brzegowa Bałtyku południowego sąsiaduje z obszarami rolniczymi. Wskutek zmniejszenia dostępności wody ograniczony zostanie przyrost masy drzewnej. które w ten sposób mogą zniknąć z mapy.5oC zaś temperatury stycznia nawet o 5oC). Przestarzałe środki i metody produkcji powodują. Dłuższy okres wegetacyjny. z innej zaś ujemnie. Sprawdzenie się wyżej nakreślonych scenariuszy zmian klimatycznych zwiększyłoby. Optymizm powyższych przewidywań należy jednak nieco ochłodzić rozważaniami nad skutkami ubocznymi. Najbardziej zasadniczą zmianą jaka może nastąpić będzie wydłużenie okresu wegetacyjnego o 50 . W każdym kraju tej części Europy z całą pewnością poszerzyłby się asortyment gatunkowy i odmianowy upraw polowych oraz warzywnych. zwłaszcza w północnej części naszego regionu. Dostatek pasz oraz dłuższy okres wypasu sprzyjać będzie także hodowli zwierząt gospodarczych. Ocieplenie tego okresu spowoduje. Wielkie zagrożenie spowodują spodziewane pożary drzewostanu. a nawalne deszcze i spływy wzmogą erozję. W naszym kraju 99 . per saldo. Nie wiadomo czy potrafimy się przed tym obronić. Jeżeli temperatura będzie nadal wzrastać i osiągnie prognozowany poziom. stąd skutki klimatyczne mogą być znaczące (szacunki mówią o możliwości podniesienia temperatury średniej o ok. a jednocześnie odpływ wód aż o 50-100%. że uprawy będą atakowane ze zwiększoną intensywnością. wyższa temperatura i zwiększona koncentracja dwutlenku węgla najsilniej będą wpływać na produkcję roślin pastewnych. może podnieść się do tego stopnia.70 dni. jednocześnie dbając o jakość środowiska i ograniczając zużycie pestycydów. korzystna zmiana to tylko jeden z aspektów zagadnienia. na zachodnim wybrzeżu USA. W naszych warunkach naturalnym czynnikiem regulacji populacji patogenów są ekstremalne warunki zimowania. Ta.

wykazuje tendencje do zaniku w niektórych obszarach górnej stratosfery. wyniósłby 70 mld USD. Jak jednak dojść do porozumienia w tej kwestii gdy w jednych państwach zagrożenie zmianami klimatu dotyczy sfery gospodarczej wytwarzającej 1 . zaś ekonomiści rozważają najbardziej efektywne finansowo działania. byłyby większe niż korzyści gospodarcze z tego wynikające. . poszczególne kraje muszą brać także i uwarunkowania klimatyczne. gdy tymczasem jutro mogą stać się autentycznymi wyzwaniami. Same tylko koszty ochrony wybrzeża szacuje się na 7 mld dolarów (1992). Dziura ozonowa jest 100 .co wykazały dane satelitarne z NASA. że każdego roku od października do grudnia notuje się znaczącą redukcję warstwy ozonowej. politycznym i innych. a w szczególności. mieszkańców. dotyczą strefy zamieszkałej przez 700 tys. należy się liczyć z gwałtownym wzrostem kosztów. iż bardzo dynamiczny i ważny gaz atmosferyczny jakim jest ozon. Wiadomo. Ograniczając emisję gazów cieplarnianych. Stosunkowo wcześnie dało się zauważyć. dopiero od lat sześćdziesiątych zaznacza się zainteresowanie wyższymi warstwami atmosfery. w życiu społecznym. Ten ostatni aspekt jest bardzo ważny bo oznacza dalsze pogłębienie różnic pomiędzy krajami bogatymi a rozwijającymi się. należy dokonać dużych nakładów finansowych. badacze szacują na 25 mln km kw.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne zagrożenia z tego tytułu oraz wynikłe z wpływów na inne dziedziny gospodarki. które jeszcze dziś stanowią niekiedy enigmatyczne przewidywania. Nie poruszano przy tym implikacji w pozostałych dziedzinach gospodarki. Jednocząc się i reformując swoje gospodarki. gdyby takiej ochrony zaniechać. ponad wszelką wątpliwość. iż koszty utrzymania emisji gazów cieplarnianych na dzisiejszym poziomie.3% GDP (produktu krajowego brutto). W dzisiejszych czasach przeważa logika ekonomicznego myślenia. Przy tym redukcja o 10 – 20% jest stosunkowo tania. Problem zaniku warstwy ozonowej Chemia powietrza jest analizowana stosunkowo od niedawna. Obserwacje poczynione w tym zakresie pozwoliły na wyjaśnienie wielu zjawisk związanych ze zmianą ilości niektórych z nich. Przedstawione powyżej perspektywy zmian klimatu i spodziewane skutki w rolnictwie wskazują na powagę problemu. Naukowcy z Instytutu Badań Wody i Atmosfery (NIWA) w Nowej Zelandii podają. Ubytek ozonu w płaszczu stratosfery nad mroźnym kontynentem. Jednocześnie kwota ta jawi się zupełnie inaczej w kontekście stwierdzenia. Wielu analityków wskazuje na groźbę napięć społecznych w dużej skali. Chcąc wyeliminować czynniki wywołujące efekt cieplarniany w skali powyżej 20%. unowocześniając rolnictwo. Ograniczenie globalnego ocieplenia charakteryzuje się stale wzrastającymi kosztami granicznymi podejmowanych przedsięwzięć. że koszt likwidacji negatywnych skutków zmian klimatycznych. Decydenci wyznaczają cele. Jednocześnie problem o znaczeniu globalnym można rozwiązać tylko wspólnym wysiłkiem wszystkich krajów. a w innych kilkadziesiąt procent.

iż najpoważniejszym czynnikiem pochłaniającym dostający się do atmosfery naturalny i sztuczny dwutlenek węgla są olbrzymie zasoby organizmów morskich. tj. Biorąc jednak pod uwagę zasady cyrkulacji powietrza można się spodziewać. lecz jednocześnie na obszarach tych nie występują przemysłowe źródła zanieczyszczeń powietrza. Warstwa ozonu jest obecnie najcieńsza od czasu rozpoczęcia obserwacji i pomiarów. Istnieją dowody statystyczne i laboratoryjne potwierdzające słuszność takich przypuszczeń. Wśród wielu hipotez dotyczących przyczyn tego zjawiska. Zanik ozonu oznacza bowiem zwiększoną penetrację szkodliwego. pozytywnym jest to że. Najwyraźniejszy zanik ozonu zaobserwowano w stratosferze rozciągającej się nad Antarktydą. wzroku. W obliczu powyższego. Przykładowo ustawodawstwo Republiki Federalnej Niemiec jest bardzo rygorystyczne w zakresie ograniczania emisji gazów 101 . jako najbardziej przekonywująca wydaje się być ta. Zagadnienie to nie stwarza poważniejszych problemów natury politycznej. uszkodzenia niektórych roślin uprawnych. Każde z tych zjawisk stanowi poważne zagrożenie dla życia na planecie. Wiadomo bowiem. mikroorganizmów i planktonu morskiego. W zależności od skali zjawiska początkowo efekty tego są mało widoczne. że do powstawania „dziur ozonowych” przyczyniają się chlorowcopochodne węglowodorów (freony). które we właściwy sobie sposób. W przypadku problemu dziury ozonowej działania zaradcze podjęte przez czynniki decyzyjne wielu krajów pojawiły się bardzo wcześnie i w dość szerokiej skali. Należy podkreślić dużą rolę środków masowego przekazu. ultrafioletowego (poniżej 0. jego znacząca obecność w środkowej stratosferze przyczynia się wyraźnie do wzrostu jej temperatury. iż substancje chemiczne szczególnie efektywnie działają w warunkach skrajnie niskiej temperatury Ozon w atmosferze można traktować jako gaz cieplarniany. Należy jednak zwrócić uwagę. halony. biologiczne skutki zmniejszania się zawartości ozonu w atmosferze nie mają jeszcze potwierdzenia statystycznego. nadały zagadnieniu szczególny rozgłos. która wskazuje na czynniki antropogeniczne. zwiększenie liczby mutacji. W tym zakresie najskuteczniej zadziałały kraje wysoko uprzemysłowione. od ponad 36 lat. związki boru. Od 5 lat bije wszelkie dotychczasowe rekordy. czterochlorek węgla i tlenki azotu. Dalsze jednak pogłębienie spadku ilości ozonu może powodować uszkodzenia skóry. Dziś powszechnie wiadomo. W tym jednak przypadku wahania zawartości gazu są niepokojące z powodu czysto biologicznego.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne większa niż cały kontynent europejski. iż ostatni z wymienionych skutków może wywołać implikacje klimatyczne.3 mikrona) pasma promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi. iż czynnik lokalizacji nie stanowi przeszkody do migracji jakichkolwiek substancji w atmosferze ziemskiej. Odkrycie przyczyn zachwiania równowagi dynamicznej powstawania i rozkładu ozonu pozwoliło na wyjaśnienie. Warunki solarne terenów podbiegunowych wprawdzie nie sprzyjają intensywnemu procesowi powstawania tego gazu.

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne powodujących destrukcję ozonu i tradycyjnie w Niemczech. powoduje. pojawiają się dokuczliwe susze. a na domiar złego pogoda stawała się mniej sprzyjająca. Zatem zjawisko to oznacza dość poważne zachwianie światowego systemu pogodowego z poważnymi reperkusjami gospodarczymi. tworzą się chmury warstwowe i pojawiają opady. wywołujących niekiedy groźne powodzie. wręcz groźna. dla kontrastu La Niñia – dziewczynka). W niektórych latach. Pojawia się co 3 do 8 lat. które początkowo znane było jako lokalna anomalia pogodowa. na zasadzie sprzężeń zwrotnych. nadano tej anomalii nazwę El Niño (dzieciątko . El Niño ma charakter quasi cykliczny. stosowane z dużą konsekwencją. Indonezji. iż wody przybrzeżne stają się zdecydowanie cieplejsze. flora i fauna wybrzeży obumiera bądź zmienia miejsce zasiedlenia. Z uwagi na skojarzenie z porą roku. Ciepłe wody stają się przyczyną nadmiernych opadów. Brak odpływu oceanicznych wód powierzchniowych wstrzymuje proces upwellingu. etc. Gdy w Ameryce Środkowej występuje El Niño to jednocześnie po drugiej stronie Pacyfiku w Australii. Klimatolodzy tłumaczą fenomen tego typu wewnętrznymi procesami zachodzącymi pomiędzy atmosferą a powierzchnią oceanów. ciepłe wody wybrzeży sprzyjają konwekcji i tworzeniu rozbudowanych chmur kłębiastych. a następnie stało się głośne na całym świecie. że w przypadku El Niño. Nad kontynent przesuwają się już tylko suche masy. Filipinach. rybacy peruwiańscy stwierdzali. Zjawisko El Niño W ostatnich latach wzrosło zainteresowanie zjawiskiem. Ciepłe wody Pacyfiku zaczynają się cofać ku wybrzeżom Ameryki Środkowej. chłodny prąd morski (prąd peruwiański. które przesuwając się nad ląd powodują anomalie w postaci bardzo intensywnych opadów. Stwierdza się jednocześnie.w domyśle Jezus).nie wyklucza się też reperkusji pogodowych odczuwanych również i w Europie. zwany prądem Humbolta lub lokalnie. wód głębinowych. gdyż mniejsze połowy oznaczały po prostu biedę. Z czasem meteorolodzy zaczęli badać zjawisko i okazało się. powodując często powodzie. iż dzieje się tak z powodu słabnięcia zachodnich prądów morskich w rejonie międzyzwrotnikowym. wielokroć nieprzewidywalna. zwykle w czasie poprzedzającym Boże Narodzenie. czyli dopływu na powierzchnię chłodnych. a łowiska wyraźnie ubożeją. osłabia się aktywność tropikalnych huraganów w środkowej strefie Atlantyku . Odwrotna sytuacja występuje w czasie El Niño. Stąd na wybrzeżach regionu zlokalizowane są enklawy miejsc o najniższych opadach na świecie. a jednocześnie bogatych w składniki odżywcze. Zaczynał się trudny czas. iż wilgotne powietrze atmosferyczne napływające zwykle znad Pacyfiku traci parę. Pozbawione niezbędnych składników. 102 . Występujący w zachodnich rejonach środkowej Ameryki.

usprawiedliwiających ich małe zaangażowanie w tym kierunku. Problem w tym. Z kolei czynniki polityczne państw wysoko uprzemysłowionych są przekonane. która odbyła się w 1972 roku. że najwcześniej zainteresowali się sprawą politycy krajów najbardziej rozwiniętych. Argumentem pierwszych. był problem braku środków finansowych oraz przekonanie. aby zastosować się do wspólnie podjętych postanowień. a bogatymi Północy. Tak więc potrzebna jest współpraca międzynarodowa. nie przyniosła konkretnych uzgodnień. powodowane czynnikami naturalnymi czy też sztucznymi. pomimo dobrej woli wszystkich jej uczestników. bardzo często poza miejscem gdzie trafiał do atmosfery. że to głównie bogaci najbardziej zanieczyszczają atmosferę planety. Gaz ten powodował efekt kwaśnych deszczów zagrażających naturalnemu środowisku. żadna z części świata nie dysponuje wyodrębnionym obszarem. ale tylko negocjacji. Problem ten zrazu widziany był jako bardzo poważny. nie wszyscy też w równym stopniu są w stanie podjąć efektywne działania przeciwstawiające się negatywnym skutkom zmian klimatu. W latach osiemdziesiątych dostrzeżono zagrożenie wynikające z powodu stopniowego zaniku warstwy ozonowej. pozostając w nieustannym ruchu przepływa nad różnymi kontynentami przenosząc z miejsca na miejsce cechy nabyte. a czasem nawet woli politycznej. że ofiarą rozwoju przemysłu na Zachodzie stały się głównie lasy Europy Wschodniej i Centralnej. Uwieńczeniem pierwszej fazy starań o ograniczenie emisji destruktorów warstwy ozonu stratosferycznego było podpisanie protokołu uzgodnień w Montrealu. iż żadne z działań na rzecz ochrony klimatu nie będzie efektywne bez zaangażowania całej społeczności świata. to jednak pod względem wskaźników przeliczeniowych 103 . Z tej też przyczyny wszystko co dzieje się w atmosferze pozostaje sprawą wspólną całej ludzkości. Przewaga zachodniej cyrkulacji powietrza w Europie sprawiała. Konferencja w Kanadzie w roku 1987 stała się w tym momencie pewnym wzorem wyznaczającym strategię przyszłych negocjacji międzypaństwowych. Powietrze. Okazało się bowiem wkrótce. w zakresie konieczności podjęcia kroków w celu przeciwstawienia się temu szkodliwemu zjawisku. iż nie wszyscy w równym stopniu wpływają na proces ewolucji klimatu. którą można zainicjować jedynie na forum politycznym. Wyraźnie zarysował się bowiem podział pomiędzy biednymi państwami Południa. wymagający niemal natychmiastowego współdziałania wszystkich państw świata. Pierwsze działania podjęto jeszcze w latach siedemdziesiątych w obliczu problemu jaki wówczas stanowiła „niską” emisja dwutlenku siarki do atmosfery. że wielu z sygnatariuszy protokołu nie ma możliwości. Pierwsza konferencja na ten temat. iż wprawdzie najwyższa emisja gazów wynika z przemysłowej działalności państw Północy.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Polityczne implikacje zmian klimatu Ziemi Atmosfera otaczająca naszą planetę stanowi absolutną całość. Siła opiniotwórcza środowisk naukowych sprawiła. Poza tym wskazuje się na fakt. W tym momencie ujawniły się też trudności jakie napotyka próba uzgodnień wspólnej strategii przeciwdziałania. czy jej objętością.

5 4. emisja przemysłowa w tych krajach jest kilkakrotnie niższa. Nazwano ją Szczytem Ekologicznym Ziemi lub krótko Szczytem Ziemi (Earth Summit). 7 6 5 4 3 2 1 0 0. Relatywny stosunek zużycia energii do wartości jednostki produktu narodowego brutto w niektórych państwach świata – USA = 1. iż najlepszym sposobem na wyjście z impasu będzie przeniesienie dyskusji na najwyższy szczebel polityczny. negocjowano też Ramową Konwencję Klimatyczną.3 6.1 Rys.6 4. na której podjęto pierwsze kroki przygotowawcze mające doprowadzić do globalnych rozstrzygnięć w tej dziedzinie.1 2. głowy państw). jednak pomimo deklaracji woli nie udało się osiągnąć konkretnych porozumień. która odbyła się w czerwcu 1992 w Rio de Janeiro. orędownicy idei ochrony klimatu. 37. Następnie próbowano działań również na forum ONZ.4 0. tak ze względu na liczbę jak i rangę jej uczestników (szefowie rządów. Oprócz Karty Ziemi i Agendy 21. Spór obydwu stron na argumenty rozgorzał na nowo.6 1 1 1. kiedy trzeba było podjąć problematykę ograniczenia emisji dwutlenku węgla grożącej globalnym ociepleniem. Oto bowiem zarówno na jednostkę produktu krajowego brutto. W zakresie ochrony klimatu zgodzono się jedynie co do 104 . Na konferencji negocjowano szereg dokumentów dotyczących rozwiązania problemów ekologicznych świata. doprowadzili do zorganizowania najpoważniejszej konferencji.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne są to kraje o najniższej emisyjności. zwołano konferencję. Wydawało się. tyczących zrównoważonego rozwoju i zachowania naturalnych zasobów planety. Tak też się stało. tym razem w Toronto. Już rok później w Kanadzie. jak i per capita.

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

ustabilizowania, nie zaś ograniczenia, poziomu emisji CO2 do roku 2000, uruchomienia mechanizmów śledzenia poziomu tego gazu w troposferze, transformacji gospodarek na mniej energochłonne, zwiększenia pochłaniania dwutlenku węgla przez tzw. „zbiorniki” – glebę, wody, lasy i użytki zielone. Dokumenty te zostały ostatecznie podpisane przez przedstawicieli 153 państw, co jednak i tym razem nie oznaczało natychmiastowego wdrożenia zawartych tam postanowień. W kontekście tej sprawy zarysowały się także różnice poglądów pomiędzy Europą, zwłaszcza UE, a Stanami Zjednoczonymi. Europa zarzuca Ameryce, iż jest największym konsumentem energii i konsumentem gazów cieplarnianych (GHC – Greenhouse Gases). Argumenty przedstawicieli naszego kontynentu wywodzą się z silnych opcji proekologicznych, które jednak w dużej mierze zabarwione są ideologicznie, inaczej mówiąc są oni przeciw, nie wskazując jednak innych, alternatywnych rozwiązań. Z kolei, w USA normy ograniczenia zanieczyszczeń powietrza są wyższe niż w Europie, zaś najbardziej zagrożone ekologicznie obszary znajdują się pod szczególną ochroną. Jako naukowe ciało doradcze rządów-stron Konwencji w Sprawie Zmiany Klimatu z Rio de Janeiro wiodącą rolę odgrywa utworzony w 1988 roku Międzynarodowy Panel ds. Zmian Klimatu (International Panel for Climatic Changes - IPCC). Od 1990 roku opublikował on trzy raporty, w których winą za ogrzewanie klimatu obciążono naszą cywilizację. Oświadczono przy tym, że jest to zgodna opinia środowiska naukowego. Stwierdzenie takie jest jednak przesadne, gdyż oceny i wnioski IPCC, a także sama metoda pracy tego ciała, spotkały się z krytyką. Po Szczycie Ziemi odbyło się kilka kolejnych konferencji klimatycznych. Ostatnia z nich miła miejsce w Japonii i była w dużej mierze wspierana autorytetem vice prezydenta USA Al Gore’a. Miejscem spotkania było Kyoto3. Konferencja zakończyła się w grudniu 1997 roku
3 GŁÓWNE POSTANOWIENIA PROTOKOŁU Z KYOTO: Redukcja: Trzydzieści osiem uprzemysłowionych państw jest zgodnych w zakresie redukcji emisji gazów cieplarnianych do poziomu z roku 1990, w przedziale lat 2008-2012. Unia Europejska deklaruje przy tym redukcję o 8%, Stany Zjednoczone o 8% i Japonia o 6%. Niektóre z pozostałych krajów zadeklarowały mniejszą skale obniżki emisji, inne natomiast nie są gotowe do podjęcia stosownych działań w chwili obecnej. Jako grupa, państwa te obniżą aktualną emisję średnio o ponad 5%. Gazy podlegające redukcji: Do grupy gazów, których emisja będzie ograniczana zaliczono dwutlenek węgla, metan, podtlenek azotu oraz trzy halowęglany używane jako substytuty chloro-fluorowęglanów, niszczących warstwę ozonową. Redukcja na drodze wymiany: Kraje, które nie osiągną założonych celów redukcyjnych mogą wchodzić w układy z osiągającymi „nadwyżki” w zakresie obniżania emisji na zasadzie wykupu „kwot pozwoleń”. Dzięki temu proces realizacji postanowień protokołu może zyskać ekonomiczny impuls motywacyjny. Wprowadzanie w życie postanowień: Kolejno następujące po sobie przyszłe spotkania państw sygnatariuszy ustalą sposoby „właściwego i efektywnego” postępowania w zakresie nacisku na tych którzy nie będą wywiązywać się z podjętych zobowiązań. Trzeci świat: Kraje rozwijające się, włączając w to głównych emitentów gazów cieplarnianych takich jak Chiny i Indie, będą zachęcane do podejmowania własnych dobrowolnych zobowiązań redukcyjnych. Przyszłość procesu: Porozumienia zawarte na konferencji w Kyoto wchodzą w życie z chwilą zatwierdzenia przez parlamenty 55 krajów, reprezentujących minimum 55% emisji dwutlenku węgla do atmosfery. Protokół staje się obowiązującym prawem w danym państwie gdy zaaprobuje go parlament. S Protokół podpisany w Kyoto jest pierwszym krokiem ku rozwiązaniu istotnego problemu ludzkości, od którego nie ma możliwości odstąpienia. Porozumienie musi służyć jako punkt zwrotny w rozwiązywaniu zagadnienia

105

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

po dziesięciu dniach burzliwych obrad. Uczestniczyli w niej przedstawiciele rządów wszystkich krajów świata. Celem jej było podjęcie wiążących decyzji dotyczących ograniczenia antropogenicznych emisji 6 gazów cieplarnianych (m.in. dwutlenku węgla, metanu i podtlenku azotu) do atmosfery. Po konferencji tej oczekiwano konkretnych ustaleń, które jednak osiągnięto jedynie połowicznie, bo wbrew naciskom, państwa rozwijające się nadal nie wrażały zgody na redukcje. Ich potencjał ekonomiczny dopiero się wykształca, więc w większości nie są zainteresowane ograniczaniem go przez rozwiązania narzucone z zewnątrz. Przedstawiciele USA, państwa stojącego na czele światowej listy emiterów CO2 (25% w 1990 roku), utrzymywali pryncypialne stanowisko zgody na proponowane warunki tylko w przypadku, gdy uczynią to również wszystkie państwa sygnatariusze Ramowej Konwencji Klimatycznej, w tym Chiny i Indie, których emisje będą w najbliższym czasie szybko rosły. W trakcie obrad pojawiło się rozwiązanie dotyczące Japonii, USA, Kanady i Rosji. W wyniku zawartej umowy te trzy pierwsze państwa mogłyby "kupować" nie wykorzystane limity emisji gazów cieplarnianych od Rosji, która z powodu załamania gospodarki w wyniku upadku komunizmu, wyrzuca obecnie do atmosfery o 30% mniej CO2 niż w 1990 roku. Umowa ta, rozszerzona potem na wszystkie państwa uprzemysłowione, sprawiła, że ogólny wynik spotkania w Kyoto przyniósł wymierne rezultaty. Klauzulę tę obwarowano zastrzeżeniem, że taka wymiana może być przeprowadzona tylko między państwami rozwiniętymi i można ją zastosować tylko wtedy, gdy wiąże się to z finansowaniem przedsięwzięć prowadzących do obniżenia emisji CO2 w państwie, które "sprzedaje" swoje limity. Delegacja Polski, na czele z ministrem Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa, zgodziła się w Kyoto na 6-procentową redukcję zaleconą dla naszej grupy państw. Polska gospodarka i regulacje prawne w kontekście ochrony klimatu Według raportu Państwowej Inspekcji Ochrony Środowiska "Stan środowiska w Polsce", lata 90. przyniosły znaczne ograniczenie emisji zanieczyszczeń wielu szkodliwych substancji, a gospodarka rozwija się przy bardziej efektywnym wykorzystywaniu energii i surowców. Jest to wynikiem egzekucji prawa dotyczącego środowiska oraz stworzenia mechanizmów finansowania jego ochrony (zwłaszcza inwestycji tzw. "końca rury" - do takich należą między innymi: budowa oczyszczalni
ochrony środowiska, ale wymagany jest jeszcze większy wysiłek w celu odwrócenia niekorzystnych zaszłości w zakresie zmian klimatu. Kraje rozwinięte winny jak najszybciej wykonać postanowienia protokółu tak aby można było określić kwoty obrotu pozwoleniami emisji. Grupy reprezentujące stronnictwa związane z ochroną środowiska na całym świecie muszą wskazywać, iż porozumienie z Kyoto zawiera sygnały ostrzegające grupy przemysłu i biznesu, iż muszą one zainicjować działania uwalniające ich od uzależnienia od węgla i ropy naftowej.

S S

106

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne

ścieków czy filtrów na kominie) wraz z równoczesnym wprowadzaniem mechanizmów rynkowych do gospodarki. Mimo tego pozytywnego obrazu, poprawa stanu środowiska następuje bardzo powoli i istnieje jeszcze wiele zaległości w eliminacji groźnych źródeł zanieczyszczeń. Jednocześnie rozwojowi gospodarczemu towarzyszą nowe zagrożenia płynące z masowej motoryzacji, intensyfikacji rolnictwa czy szybko wzrastającej produkcji towarów jednorazowego użytku i opakowań, powodujących wzrost problemów z odpadami komunalnymi.

Rys.38. Redukcja emisji dwutlenku węgla oraz zmiany w zużyciu substancji zubożających warstwę ozonową w Polsce w latach 1988 – 1994. W rezultacie tych zjawisk tempo ograniczania emisji zanieczyszczeń słabnie, a w niektórych przypadkach następuje wzrost emisji, jak choćby w tlenkach azotu ze źródeł transportowych. Przyjęta przez Polskę 6 procentowa redukcja emisji gazów cieplarnianych do 2010 r. może kosztować ponad 12 mld Euro. Do 2005 r. nie należy więc spodziewać się istotnego - ujemnego - wpływu proponowanej redukcji emisji gazów cieplarnianych na rozwój gospodarczy kraju, jednakże w perspektywie 2010 r. prawdopodobieństwo takiego oddziaływania jest duże. Należy się jednak liczyć z tym, że emisja dwutlenku węgla może rosnąć, chociaż utrzymanie 8 proc. redukcji

107

39. Będzie to zapewne priorytetowe i najtrudniejsze zadanie ze względu na konsekwencje społeczne i ekonomiczne. jakby redukcja emisji nastąpiła w jego kraju. Aby to osiągnąć trzeba będzie uruchomić w kraju mechanizm tzw. Podstawową przyczyną wzrostu emisji będzie konieczność osiągnięcia wysokości dochodu narodowego. W Kyoto zobowiązaliśmy się do redukcji emisji dwutlenku węgla. w całkowitym zaopatrzeniu naszej gospodarki w energię i do 2010 r. Proces ratyfikacji międzynarodowych konwencji jest w Polsce bardzo powolny. Po wykonaniu tego projektu. aktualnego dochodu w krajach Unii. Wielkość wydatków na ochronę atmosfery w Polsce w latach 1989-1995 oraz ich udział we wszystkich wydatkach na ochronę środowiska.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne poniżej roku bazowego (1988). Obecna wartość PKB Polski jest porównywalna ze wskaźnikami krajów UE z lat 60. poprawy efektywności produkcji i zużycia surowców energetycznych. nie ulegnie zasadniczym zmianom. Korzyść dla niego polega na 108 . obydwa państwa podzielą się powstałym przy tym zyskiem ekologicznym. że Polska może zaoferować któremuś z krajów gospodarczo rozwiniętych wspólne finansowanie konkretnego projektu dotyczącego redukcji emisji gazów szklarniowych. i jest prawie 3-krotnie niższa w odniesieniu do przeciętnego. Rys. Polega on na tym. Kraj-dawca zapisuje ten zysk tak. nie wydaje się być zagrożone. podobnego do poziomu w krajach UE. „joint Implementation”. Udział węgla stanowi obecnie 97 proc.

Główne źródła ich emisji ze sfery gospodarki rolnej ilustruje niżej zamieszczony rysunek (rys. że aby wypełnić zobowiązania z Kyoto. W wyniku realizacji NEP (Nowej Polityki Ekologicznej) chcemy osiągnąć cztery podstawowe cele: zachowanie różnorodności biologicznej. w którym żyjemy . Najlepsze oceny tego problemu dotyczą rolnictwa USA. Mechanizm tego działania jest taki sam jak i pozostałych czynników antroipogenicznych. Jednocześnie podkreśla się. 109 . Szacuje się. Jego treść wskazuje.funkcjonują z udziałem tej energii. czyli zharmonizowanie potrzeb oraz aspiracji społeczeństwa i państwa z możliwościami. lepszą jakość wody i zdrowe społeczeństwo. 40). Polska ma dużą szansę. jakie daje środowisko. utechnicznione rolnictwo dość istotnie zmienia naturalne środowisko. że zmniejszenie tej samej ilości emisji u siebie byłoby kilkakrotnie droższe. Ekonomiczne spojrzenie na problem emisji gazów cieplarnianych z perspektywy gospodarki rolnej. jednocześnie samo w coraz większym stopniu wpływa na system klimatyczny planety. gdyż nie uwzględnia kontrybucji przemysłu środków produkcji na rzecz rolnictwa. Na jednej szali stawia się wzrost dochodu narodowego. mających na celu uregulowanie poziomu uwalniania gazów cieplarnianych. na drugiej . Zrównoważony rozwój. Przykładowo całe obciążenie z tytułu produkcji energii elektrycznej przypisuje się tej gałęzi przemysłu. jest niezbędna w przypadku projektowania instrumentów ekonomicznych. Wymagać to będzie większej integracji polityki gospodarczej i regionalnej państwa z ochroną środowiska. destrukcyjnych – uwalnianie do atmosfery gazów cieplarnianych.to podstawowy priorytet nowej ekologii na przyszłe lata XXI wieku. Bez zmiany polityki środowiskowej nie jesteśmy w stanie sprostać wymaganiom międzynarodowym. aby przejąć znaczącą część tej kwoty w formie dotacji. ZSRR i Europy Centralnej. Oznacza to. Wyniki tych oznaczeń wskazują. że kwoty przeznaczone corocznie na ten cel wynosić będą co najmniej 500-1000 mln US$. czyste powietrze. Konieczność uwzględnienia wszystkich źródeł emisji dla danej dziedziny.czyste środowisko. tymczasem inne dziedziny gospodarki – w tym rolnictwo . że ten dział gospodarki partycypuje w zanieczyszczaniu atmosfery w skali mniej niż 2% ogólnej emisji ze źródeł gospodarczych. że ocena emisji netto CO2 jest często niewłaściwa. w krajach b. a szczególnie nowym zobowiązaniom Ramowej Konwencji o Zmianie Klimatu. Współczesne. konieczne będą zakupy na poziomie 1020 mln ton dwutlenku węgla rocznie. Będąc gałęzią gospodarki najbardziej uzależnioną od czynników pogodowych. Nie jest łatwo ustalić ogólną ilość GHC przenikających do atmosfery w związku z produkcją rolniczą. że gospodarki rolne w krajach o niższym stopniu rozwoju emitują z pewnością relatywnie więcej. Po roku 2000 wiele krajów Europy Zachodniej zmuszonych będzie do "kupowania" emisji dwutlenku węgla za granicą.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne tym.

przemienna powoduje zmniejszenie możliwości akumulacji CO2 o 70%. Oceniając kompleksowo znaczenie zalesienia w zakresie kształtowania emisji gazów cieplarnianych należy stwierdzić. cementu. zmniejszenia emisji dzięki zastępowaniu drzewem produktów. paliwem pochodzącym z biomasy drzewnej. że mechanizmy powodujące jej redukcję wynikają ze zwiększenia zasobów biomasy akumulującej CO2. czy wreszcie zastępowania paliw kopalnianych. Przede wszystkim ograniczenie liczby zabiegów mechanicznych stanowi czynnik znacznego zmniejszenia uwalniania węgla z resztek organicznych.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Na poziom emisji gazów przez rolnictwo wpływa przede wszystkim sposób zagospodarowania obszarów. zachowania części dwutlenku węgla w postaci wyrobów drzewnych. Rys. Jeżeli za punkt odniesienia weźmiemy powierzchnie leśne. zaś gospodarka towarowa na gruntach ornych oraz trwałe zadarnienie aż o 75 do 80%. Szeroki kontekst wpływu rolnictwa na uwalnianie dwutlenku węgla do atmosfery W ramach gospodarki na gruntach ornych. bardzo ważnym czynnikiem jest sposób uprawy roli. których wytwarzanie uwalnia bardzo duże ilości gazów cieplarnianych. to gospodarka rolnicza. 40. 110 . np.

z tego względu najbardziej miarodajne dane do analiz pochodzą z obszarów położonych powyżej 55o szerokości geograficznej północnej. Poza tym wspomniana równowaga zależeć będzie w największym stopniu od tego na ile rynki gospodarcze. będące środkami produkowanymi przez przemysł z dużym udziałem energii i materiałów zawierających niekiedy uwalniające się później gazy cieplarniane. Problem jednak w tym. Również zwierzęta nieprzeżuwające przyczyniają się do powstawania metanu. że poplony wymagają dodatkowych zabiegów uprawowych i przez to przyczyniają się do mineralizacji próchnicy i uwalniania gazów. przyszłe zmiany klimatyczne spodziewane są w strefie wysokich szerokości geograficznych. Generalne. że pominięcie poplonów zwiększa wymogi roślin w stosunku do zabiegów ochronnych przeciwko chwastom i patogenom roślinnym . na których można by oprzeć proces analizy przyszłych zjawisk. która ma także swój udział w oddziaływaniu cywilizacyjnym na atmosferę ziemską. pozwalają mieć nadzieję. Duże znaczenie ma także poziom stosowania nawozów. że spodziewane zmiany klimatyczne nie zmniejszą w skali światowej wielkości strumienia dostarczanych przez rolnictwo surowców żywnościowych. wyniki dotychczasowego naukowego rozeznania sytuacji. Jednocześnie na ostateczny bilans emisji może wpływać fakt. Zwiększenie areału ziem rolniczych w tych rejonach wiązać się będzie z pogorszeniem warunków produkcji na obszarach położonych na południe. to jednak ostateczna skala tych zjawisk jest dziś nieznana. będących źródłem dodatkowego uwalniania do atmosfery N2O. 111 . Tak więc rolnictwo jest dziedziną. Ocena globalnych efektów zmian klimatycznych w sferze ekonomii rolnej jest bardzo trudna. Stwierdza się. a także sami producenci. Wreszcie brak też jest pełnych danych ekonomicznych. Największe. przyrost brutto powierzchni rolniczej wyniesie około 7 mln hektarów. iż wprawdzie oczekujemy ewolucji klimatu i zmian gospodarczych w określonym kierunku. zwłaszcza azotowych. w samej tylko Kanadzie. że przyrost netto będzie mniejszy. które rozkładając celulozę uwalniają do atmosfery gazowy metan.to głównie pestycydy. Zjawisko to dotyczy głównie przeżuwaczy.te zaś . W strefie tej. że zachowanie potencjału żywieniowego planety wynikać będzie z beneficjów jakie uzyskają dzięki temu bogate kraje północy oraz strat poniesionych przez rolnictwo obszarów tropikalnych i subtropikalnych.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Sprzeczności pojawiają się w ocenie roli poplonów w tym względzie. Pierwsze niewiadome wynikają już z samego faktu. Brak możliwości zastosowania efektywnej irygacji (np na terytorium borykającej się z trudnościami ekonomicznymi Rosji) spowoduje. Rolnictwo emituje do atmosfery także metan w postaci wydzielin zwierzęcych. będą elastyczni w zakresie dostosowywania się do czekających przekształceń klimatu i całej rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Następny problemem wiąże się z właściwą oceną elastyczności produkcji rolnej w zakresie możliwości szybkiej adaptacji do nowych warunków. gdy ich odchody rozkładają się w warunkach beztlenowych.

W określonych rejonach dobry efekt dałoby wprowadzenie 112 . Firmy. Wprawdzie działania te stanowią pierwszy. czy też poziomy dawek nawozów mineralnych. w tym również gospodarstwa rolne. W państwach demokratycznych wszelkie regulacje ekonomiczne muszą mieć postać jasnych instrumentów ekonomicznych. czas od momentu zastosowania do przyorania. W wielu wypadkach większa produkcja. terminy ich stosowania. wielkości dawek nawozów organicznych. Normą objęte winny być więc warunki przechowywania. przechowywania i aplikowania nawozów organicznych. kombajny i inne maszyny samobieżne. niezbędny krok w dziedzinie ochrony klimatu. Wzorując się na rozwiązaniach z transportu samochodowego. między innymi dotyczące produkcji. lecz ich stosowanie nie jest łatwe i wymaga dokładnego rozeznania sytuacji. Systemy powyższe mogą być efektywne. produkcji związanej z rozkładem materii organicznej itp. stawałaby się nieopłacalna. Gdyby przy tym takie pozwolenia miały być rozprowadzane na farmach przy zastosowaniu kryterium uprzedniej emisji. której towarzyszy emisja CO2. w tym zakazy stosowania poszczególnych gazów takich jak na przykład chlorowcopochodne węglowodorów (CFCs). Dalej można byłoby określić maksymalną liczbę operacji w ramach wydzielonych zadań technologicznych. w tym jej ważna część jaką jest rolnictwo. W przypadku rolnictwa wymagałoby to bardzo dokładnego rozpoznania źródeł i skali zanieczyszczeń atmosfery dotyczących każdego gospodarstwa. stosując następujące narzędzia: N System pozwoleń emisyjnych w zakresie gazów cieplarnianych. N System subsydiów wspierających technologie wolne od negatywnych wpływów na atmosferę. iż korzyści z systemu odnieśliby ci. musi zmierzać ku ograniczeniu oddziaływań bezpośrednich na właściwości klimatu Ziemi. energochłonna i emitująca większą ilość gazów zagrażających stabilności atmosfery. Idąc dalej tropem takich rozważań można by tworzyć kolejne standardy. Problemu nie da się rozwiązać jedynie poprzez opisane wyżej działania w sferze politycznej. Według ekonomistów w dziedzinie ochrony klimatu. nabywałyby pakiety pozwoleń i stosownie do swych możliwości ekonomicznych kształtowały poziom produkcji. to mogłoby się zdarzyć. N System standardów technologicznych. należałoby wprowadzić normy emisyjne na ciągniki rolnicze. itp. np. skutecznie można działać. Emisja kontrolowana przez płatne pozwolenia jest szczególnie trudnym do zastosowania instrumentem ekonomicznym.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Gospodarka światowa. Światowa ekonomia posiłkuje się przy takich okazjach różnymi metodami. N System podatków węglowych dotyczący nie tylko paliw kopalnianych lecz również wszelkiej aktywności gospodarczej. to jednak język politycznych porozumień musi z czasem zostać zmieniony na język konkretów. Lepszym rozwiązaniem w rolnictwie byłoby nałożenie standardów technologicznych. którzy wcześniej najwięcej zaszkodzili środowisku.

5 mln dolarów. bo to grozi utratą głosów sporej części elektoratu. Duże znaczenie miałoby także prowadzenie akcji uświadamiającej wśród farmerów. Każde dodatkowe zaostrzenie reguł fiskalnych przyjmowane jest przez ludzi bardzo niechętnie. 113 . Bardzo łatwo udało się obliczyć przychody budżetu z tego tytułu. jak i efektywności działania służb doradczych. które nie są bezpośrednio związane z kosztami. Strategia cofnięcia subsydiów do wskazanych wyżej kierunków produkcji mogłaby być zastąpiona dotowaniem produkcji specjalnej. Cofnięcie dopłat do nawadniania terenów mało zasobnych w wodę spowodowałoby w pierwszym rzędzie zmniejszenie użycia przemysłowych środków produkcji (tylko dostępność wody gwarantuje np. Stąd też politykom często trudno jest decydować się na działania zmierzające w kierunku preferowania reguł czystego środowiska naturalnego. Spowodował on wzrost cen tych środków produkcji o 5% i przyniósł dodatkowe dochody budżetowe wynoszące 21. które to sposoby użytkowania są wysoce efektywne w zakresie magazynowania asymilowanego CO2 w materii organicznej. czarny ugór. Cofnięcie dopłat do wszelkich działań na rzecz poprawy żyzności gleby zmieniłoby sposoby użytkowania dużych obszarów pól. Zniesienie wielu subsydiów w ogóle. lecz jednocześnie eutrofizują środowisko i przyczyniają się do uwalniania dużej ilości metanu oraz dwutlenku węgla. Podatek od nawozów fosforowych i azotowych wprowadzono tam już w 1984 roku. Całe zagadnienie nie byłoby łatwe do systemowego wdrożenia. iż dużo łatwiej wprowadzić jest ograniczenia czy kontrole nad tymi elementami procesu. mające doświadczenie w prowadzeniu polityki regulacji wewnętrznych w sektorze gospodarki rolnej wskazują.Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne całkowitych zakazów ugorowania (tzw. Podatki dotyczące substancji. są bardzo trudne do wprowadzenia ze względów politycznych. efektywne wykorzystanie wysokich dawek nawozów). Bezspornie. spowodowałoby ograniczenia w zakresie środków będących bezpośrednim zagrożeniem dla atmosfery. których stosowanie wiąże się z emisją gazów cieplarnianych. Kraje zachodnie. Holendrzy wprowadzili do tej pory podatek na stosowanie nawozów organicznych. na drodze dodatkowych obciążeń ekonomicznych gospodarki. Natomiast skutek w postaci ograniczenia zużycia tych nawozów okazał się nieistotny. natomiast efekty wynikające ze stosowania podatków są dotąd nieznane. Doświadczenia we wprowadzaniu podatków od nawozów posiada gospodarka szwedzka. jednak skutek propagandowych oddziaływań byłby różny w różnych krajach ze względu na poziomy świadomości samych rolników. które wprawdzie stanowią podstawę wysokiej produktywności rolnictwa. Uprawę płużną zastąpiłby system trwałego zadarnienia lub nawet zalesienie. lecz efektywność takich działań byłaby duża. a w dalszej kolejności konwersję sposobu użytkowania na bardziej przyjazny środowisku. pozostawiony bez roślinności) lub chemicznych środków ochrony roślin. najlepszym rozwiązaniem byłoby całkowite zniesienie subsydiów dla rolnictwa z tytułu stosowania środków przyczyniających się do emisji gazów cieplarnianych.

Współczesne problemy klimatyczne świata i ich aspekty ekonomiczno-prawne Przykładowo.5%. Kraje Europy środkowej. Tak więc. Wyliczenia wykonane w Stanach Zjednoczonych wykazały. 114 . jak w całej gospodarce tak i w rolnictwie. zwykle okazują się niewystarczające. Dotyczy to południowo-wschodniej Azji i Europy zachodniej. wyniosłyby 500 mln dolarów w ciągu roku. iż są to poważne kwoty. za wyjątkiem produktów drzewnych. Gorsze perspektywy dla rolnictwa tych regionów spowodują przy tym wzrost cen wszystkich produktów spożywczych i surowców dostarczanych przez rolnictwo. zauważalnego efektu ochronnego. mogłoby skutkować zwiększeniem pochłaniania dwutlenku węgla z atmosfery. które obniżyłyby dzisiejszą emisję gazów przez rolnictwo o 2. stanowiących strefy ochronne na terenach nadmorskich. W następstwie globalnego ocieplenia należy się spodziewać niewielkiego wzrostu produktu narodowego brutto. gdy bierze się pod rozwagę realizację strategicznych działań dających poważne skutki ochronne dla klimatu planety. Redukcja o połowę wymagałaby nakładów już ponad 21 mld dolarów/rok. Sensownym rozwiązaniem mogłoby okazać się też dotowanie używania paliw ekologicznie czystych. Polityka prowadząca w konsekwencji do ograniczenia emisji gazów cieplarnianych związana jest zawsze z dużymi kosztami. to okaże się. transformujące swoje sektory rolnicze. decydujące znaczenie ma tu zmiana sposobu użytkowania ziemi w kierunku zwiększenia lesistości. Koszty związane są tu z przygotowaniem gleby. że koszty zalesienia powierzchni użytkowanych rolniczo. Jednak dwa spośród wydzielonych regionów nie będą beneficjantami tych zmian. Same instrumenty ekonomiczne ukierunkowujące na oczekiwane zachowania farmerów. zakupem materiału szkółkarskiego. wspomożenie ekonomiczne uprawy roślin chroniących glebę przed erozją. mogą osiągnąć korzyści pod warunkiem wszakże. Niekorzystne perspektywy dla tych obszarów wynikają niemal ze wszystkich scenariuszów zdarzeń jakie zostały zastosowanie do oceny efektów ekonomicznych globalnego ocieplenia. jak już wspomniano wyżej. a przede wszystkim z pielęgnacją młodych drzewek. zaś każde dalsze ograniczenie kosztowałoby zdecydowanie więcej. niezbędnymi zwłaszcza w pierwszym okresie rozwoju drzewostanu. Kiedy koszty założenia jednostki powierzchni młodego lasu pomnoży się przez powierzchnię niezbędną do uzyskania choćby minimalnego. pojawia się tu kategoria kosztu marginalnego rosnącego w postępie geometrycznym. W przypadku rolnictwa. że zostanie zachowana konkurencyjność produktów rolnych wynikająca z niskich kosztów siły roboczej. Zalesienie nowych obszarów to droga inwestycja związana z dużymi nakładami. Duże koszty pojawiają się zwłaszcza wtedy.

4 Dotyczy to głównie USA i krajów anglosaskich. opady). Rolnictwo. a także metod badawczych. W agrometeorologii (meteorologii rolniczej) można wyróżnić kilka wątków poznawczych. jako jedna z wielu dziedzin gospodarki. pory fenologiczne. wartości napromieniowania. . METEOROLOGIA ROLNICZA Uwagi ogólne Meteorologia stała się tak rozległą dziedziną wiedzy. rozpatrywane było mniej lub bardziej kompleksowo. Najprostsze zestawienia dotyczą zmienności i rozkładu przestrzennego podstawowych parametrów czysto meteorologicznych (temperatura. Oprócz wewnętrznych kierunków poznawczych dotyczących poszczególnych zakresów wiedzy o pogodzie. inne operują wskaźnikami typowo rolniczymi jak np. natomiast biometeorologia to według polskich standardów nauka zajmująca się reakcją organizmów ludzkich na ten czynnik). Stosunkowo najwcześniej rozpoczęły się badania dotyczące waloryzacji warunków pogodowych i klimatycznych pod kątem potrzeb produkcji rolniczej. etc. Najbardziej kompleksowo rzecz całą traktują opracowania dotyczące waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej. znajduje się pod nieustającą presją pogody. Rozwijały się one stopniowo w miarę poszerzania wiedzy meteorologicznej i przyrodniczej oraz doskonalenia warsztatu. Początkowo agrometeorologia zajmowała się wszystkimi przejawami reakcji świata żywego na warunki panujące w atmosferze. powstały i takie.XII. pojawy przymrozków. gdzie. Jedną z takich dyscyplin. a zjawiskami zachodzącymi w atmosferze. graficzne opracowania pokazujące charakterystykę obszaru przy uwzględnieniu wybranego kryterium. Dziś dyscyplina ta wyspecjalizowała się tylko w badaniach odnoszących się do świata roślinnego (badania wpływu pogody na zwierzęta to domena zoohigieny. warunki agrometeorologiczne terenu dla określonych celów. zwana w niektórych krajach biometeorologią4. Pogoda dyktuje przy tym nie tylko tempo wzrostu i rozwoju roślin lecz jednocześnie decyduje o organizacji prac w gospodarstwach. które jako zasadniczy cel poznania stawiają sobie opisanie relacji pomiędzy sferą praktycznej działalności człowieka. Zagadnienie to w gruncie rzeczy nie proste. a efektem badań były najczęściej przestrzenne. sprowadza się do jednego syntetycznego wskaźnika. że z czasem zaczęły się wyodrębniać z niej wyspecjalizowane dyscypliny. długość okresu wegetacyjnego. operujących na pograniczu nauk biologicznych i meteorologii jest agrometeorologia.

N stosunkowo często występujące silne wiatry. Powyższa charakterystyka powstała na bazie danych z lat 1880 – 1930. termiki. W takim systemie nie wystarcza bowiem istniejąca sieć nadzorowana przez IMGW (dziś znacznie unowocześniona. Model „pogoda – roślina”. Kształtuje się pod wpływem Bałtyku.Meteorologia rolnicza Drugi nurt badawczy lokuje się na pograniczu fizjologii i meteorologii. z drugiej zaś stworzenie infrastruktury obejmującej niezbędne wyposażenie dla sieci stacji monitorujących przebieg warunków meteorologicznych w odpowiedniej skali. dotyczących kreowania polityki rolnej w dużej skali. lecz przeznaczona zasadniczo do pełnienia innych celów). 116 . Romer wydzielił na terenie kraju 7 regionów klimatycznych. które zestawiono poniżej. iż dodanie do analizy ciągów obserwacyjnych obejmujących ostatnie 60 lat. W ostatnich latach najbardziej dynamicznie rozwija się kierunek badań dotyczących matematycznego modelowania relacji pogoda – roślina. Waloryzacja warunków agrometeorologicznych Najstarszym systemem waloryzującym warunki meteorologiczne występujące w Polsce. N suche i pogodne jesienie (zależnie od podregionu). jest klasyfikacja klimatu według Romera. W tym zakresie trwają prace mające na celu określenie precyzyjnej relacji pomiędzy wartością pojedynczego. Zatem korzyści z tego opracowania zależne są od celu w jakim się go wykorzystuje. Dotyczy to przykładowo określenia wpływu warunków świetlnych. przydatnym także z punktu widzenia agrometeorologicznego. Należy stwierdzić. a fizjologią i biochemią organizmu roślinnego. Zaletą jej jest prostota. bądź grupy czynników meteorologicznych. Klimat bałtycki (A) Występuje w wąskim pasie wybrzeża i w delcie Wisły. N na ogół chłodniejsze lata. z pewnością nie zmieniłoby zasadniczo obrazu sytuacji. Niezbędnym warunkiem rozwoju i wdrażania tej nowoczesnej koncepcji jest z jednej strony rozwój badań. czy wreszcie składu atmosfery na procesy życiowe. N opady roczne 500 -700 mm. rynkowych jak i strategicznych. umożliwia podejmowanie decyzji zarówno technologicznych. regiony wyróżnia się na podstawie zespołu cech charakterystycznych. a w każdym z nich krainy geograficzne. Tego typu podejście daje szansę stworzenia narzędzi prognostycznych. wadą natomiast zbyt duża ogólność. Właściwości szczególne to: N dość ciepłe i łagodne zimy. uważana jest nadal za aktualną gdyż podział ten bywał uszczegółowiany. przydatnych w praktyce rolniczej na różnych szczeblach decyzyjnych. pewnie skorygowałoby granice wyznaczające poszczególne strefy. Według klasyfikacji Romera.

centralny obszar w Polsce. N dość chłodne. szczególnie w okresie zimy. 117 . rocznie od 450 do 500 mm. Cechy charakterystyczne: N duże lokalne różnice klimatu. N opady roczne 600-700 mm. ale suchsza z wczesną wiosną i dłuższym okresem wegetacyjnym. N klimat bardziej surowy. N w strefie jezior wyższa wilgotność powietrza. N późne przymrozki wiosenne. zwłaszcza w części środkowej. N region o najniższych opadach. Rys.Meteorologia rolnicza Klimat pojezierny (Pojezierze Pomorskie B1 i Mazurskie B2). 41. Romera Klimat Krainy Wielkich Dolin (C) Obejmuje największy. część wschodnia chłodniejsza. śnieżne i długie zimy. Tereny dość wzniesione nad poziom morza i na znacznej powierzchni urzeźbione. Charakterystyka: N część zachodnia cieplejsza. Rejony klimatyczne wg.

Meteorologia rolnicza Klimat wyżyn środkowych(Śląsko-Małopolska D1 i Lubelska D2) Tereny pagórkowate o większych wyniesieniach i spadkach niż na pojezierzach. o poniższych cechach: N krótka zima. Wyliczono odpowiednie wartości dla jednostek obszarowych na poziomie gminy. o następującej charakterystyce: N dominacja cech klimatu kontynentalnego. Jednym z jej elementów była ocena agroklimatu. na 15 możliwych. Decydują o tym czynniki związane z położeniem obszarów 118 . stosunkowo duże zagrożenie opadami gradu. N klimat dość chłodny o dużej ilości opadów. przyjmując za wskaźnik plony przeliczeniowe najważniejszych roślin uprawnych. N roczna ilość opadów 600 – 700 mm. w Instytucie Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach. które uzyskały ocenę punktową niższą od 5. 42) wyraźnie zaznacza się strefowość układu jakości agroklimatu. Zdecydowanie najmniej korzystnymi pod tym względem są tereny górskie i podgórskie. W latach siedemdziesiątych. N mniejsze lecz korzystniej rozłożone opady niż w innych regionach kraju od 500 do 600 mm. Charakterystyka: N duże kontrasty klimatów lokalnych. N duża koncentracja ulewnych opadów letnich. według podziału administracyjnego obowiązującego przed 1998 rokiem. N dużymi zróżnicowaniami prędkości wiatru. N najdłuższy okres wegetacyjny w Polsce. Na przedstawionej poniżej mapie Polski (rys. N dużym zróżnicowaniem dopływu energii słonecznej w różnych częściach zboczy. N wyżej w górach znacznie chłodniej i dużo opadów nawet ponad 1000 mm rocznie Klimat zaciszy górskich (G) Charakteryzuje się: N wielkimi kontrastami pomiędzy dniem i nocą. Czynnik ten oceniano w skali do 15 punktów. natomiast regionalna zbyt ogólna). dokonano kompleksowej waloryzacji rolniczej przestrzeni produkcyjnej. Karpaty F2) Powierzchnia silnie urzeźbiona i znacznie wyniesiona ponad poziom morza. dłuższe lato. Skala stosunkowo małych województw bardzo dobrze graficznie oddaje obraz przestrzennego rozkładu jakości agroklimatu w Polsce (skala gminna jest już zbyt szczegółowa. Średnie z gmin posłużyły do ustalenia wartości bonitacyjnej klimatu w odniesieniu do województw. Klimat górski i podgórski (Sudety F1. N średnie roczne temperatury dość wysokie. Klimat podgórskich nizin i kotlin (Śląska E1 i Sandomierska E2) Klimat stosunkowo łagodny.

W tym przypadku wynika to z przyczyn związanych z cyrkulacją mas atmosfery. Rys. Punktowa ocena agroklimatu Polski wg podziału administracyjnego sprzed 1999 r. poczynając od północnego zachodu w kierunku na południowy wschód. leżąca w przybliżeniu na południe od linii Warty i Narwi. sprowadzającą nad ten region więcej chłodnego powietrza pochodzenia arktycznego i polarnego. Na południu występuje strefa agroklimatyczna o wartości punktowej powyżej 11 (za wyjątkiem obszarów wyżyn środkowych (Śląsko-Małopolska i Lubelska). Powyżej rozciąga się pas z przedziałem od 5 do 11 punktów. Część terytorium naszego kraju. jest pod względem klimatycznym zdecydowanie korzystniejszą od tej zlokalizowanej na północ.42. Podobnie mało korzystny jest agroklimat krańców Polski północno-wschodniej. a jego walory maleją od południowego zachodu ku północnemu wschodowi. Klimat rolniczy zmienia się na korzyść. Ogólnie można wyraźnie określić kierunki zmian wartości agroklimatu w kształtowaniu warunków produkcji rolniczej. 119 .Meteorologia rolnicza względem poziomu morza.

Wpływ promieniowania słonecznego można rozpatrywać w aspekcie reakcji roślin na światło oraz wymagań termicznych. Do światłolubnych należą te. z których największe znaczenie mają działania kształtujące tzw. jako najodpowiedniejszych dla gatunków o dużych wymaganiach świetlnych. wilgotność powietrza. które pochodzą z wysokich szerokości geograficznych. Rośliny reagują także na światło. Do dyspozycji rolnika pozostają zatem metody pośrednie. Nie ma możliwości bezpośredniego wpływu na pogodowe warunki świetlne. Drugą grupę stanowią gatunki ze stref międzyzwrotnikowych o dniu krótszym niż 12 godzin. których intensywność fotosyntezy osiąga maksimum przy maksymalnym natężeniu napromieniowania w danych warunkach. etc). Pomiędzy tymi dwoma biegunami ekstremalnych wymagań znajdują się gatunki określane mianem znoszących zacienienie. Nie cała energia docierająca do powierzchni ziemi wykorzystywana jest przez rośliny. na terenie falistym istnieje możliwość doboru stanowisk o wystawach południowych. temperatura. ziemniak. To wyodrębnienie pozwala sklasyfikować rośliny pod względem wymagań odnośnie konkretnego czynnika pogodowego. Z tego punktu widzenia dzieli się gatunki na rośliny dnia długiego i krótkiego. Praktyczne wykorzystanie wiedzy z zakresu reakcji roślin na czynnik świetlny polega przede wszystkim na doborze właściwych terminów siewu i takiej rejonizacji upraw. zwanej usłonecznieniem. koniczyna. Promieniowanie słoneczne jest źródłem energii niezbędnej dla zajścia określonych reakcji biochemicznych w organizmach roślinnych. Występują tu dość 120 . Tym niemniej istnieje niekiedy potrzeba określenia reakcji poszczególnych gatunków na zmiany warunków pogodowych w pojedynczym zakresie. soję i szereg gatunków warzywnych. Do pierwszej grupy należą te.Meteorologia rolnicza Wpływ warunków pogodowych na wzrost. architekturę łanu. która uwzględnia wartość charakterystyki klimatycznej. rozwój i plonowanie roślin Do najważniejszych czynników pogodowych wpływających bezpośrednio na produkcję roślinną należą: promieniowanie słoneczne. Proces wiązania energii realizuje się podczas reakcji fotosyntezy. Cieniolubne gatunki reagują wzrostem intensywności fotosyntezy do wartości około 0. uzależniając od tego czynnika przejście od fazy wegetatywnego do generatywnego rozwoju. uprawianych w naszym kraju należy zaliczyć: kukurydzę. W pierwszym przypadku gatunki uprawne można podzielić na światło i cieniolubne. Poza tym. len. Polega to na odpowiedniej metodzie siewu zapewniającej właściwą gęstość roślin i ich korzystne ułożenie względem siebie. Do ważniejszych przedstawicieli roślin tej grupy. który na danym obszarze pełni rolę dominującą. Każdy z nich spełnia określoną funkcję w życiu organizmów roślinnych. opady atmosferyczne. Część gatunków dnia krótkiego z trudem aklimatyzuje się w Polsce. Każdy z nich działa też w kompleksie z innymi i na ostateczny efekt składa się współdziałanie wielu tych czynników na raz. Zależność ta nazywa się fotoperiodyzmem.1 maksymalnego napromieniowania. wiatry. gdzie w pełni sezonu dzień jest dłuższy od 14 godzin (zboża.

energia pochłaniana przez rośliny bierze udział w kształtowaniu procesu transpiracji. a temperaturą powietrza otaczającego nadziemną część roślin . zawarta jest w przedziale od 0-5oC. Udział roślin w bezpośrednim pochłanianiu i wykorzystywaniu energii słonecznej jest niewielki. zgodnie z opisem w rozdziale dotyczącym promieniowania. a nawet gatunek roślin. Warunki życiowe dla roślin kształtuje temperatura otoczenia. kształtuje swoiście te relacje. tymczasem obszar leśny tylko 8%. zaś najniższa temperatura dla niektórych warzyw osiąga pułap 12-18 oC. iż wartości temperatur w jakich następuje wzrost i rozwój roślin zostały podane tu jedynie orientacyjne. Wysoka wartość tego wskaźnika w okresie wegetacji (wiosną lub jesienią). Należy podkreślić. powoduje dysproporcje w rozwoju części nadziemnych i podziemnych roślin. pole rzepaku 28%. część zaś zwiększa potencjał energetyczny powietrza atmosferycznego. Roślina może funkcjonować w zakresie pomiędzy temperaturą minimum i maksimum. które określa bilans energetyczny obszaru. Wrażliwość roślin na warunki termiczne zmienia się z 121 . W tym przedziale można dodatkowo wydzielić wartość zwaną optimum. pszenicy 35%. Wartości maksymalne temperatur dla podstawowych zbóż sięgają 37 oC. łąka 17%. podnosząc jego temperaturę. Poza fotosyntezą. Każdy gatunek rośliny cechują swoiste wymagania co do wartości tego czynnika. Z punktu widzenia rolniczego ważną jest różnica pomiędzy temperaturą warstwy gleby przerośniętej masą korzeniową. a właściwie temperatura powietrza ustalająca się jako wynik warunków bilansu cieplnego obszarów. Zdecydowanie bardziej ciepłolubną jest kukurydza wymagająca minimum 8-11 oC. gdyż stały postęp hodowlany skutkuje wprowadzaniem odmian o niższym pułapie wymagań. Niedorozwinięty z tego powodu system korzeniowy może spowodować osłabienie roślin i ich podatność na wyleganie. zaś poza nim albo całkowicie ustają lub też rozpoczyna się proces destrukcji organizmu. co ma duże znaczenie w układach klimatycznych Polski.Meteorologia rolnicza skomplikowane zależności. jest chłodniej niż nad ugorem czy w mieście. gdzie nie występuje intensywne parowanie terenowe. stosunek Bowena wynosi tu 0. gwarantującą najszybsze tempo wzrostu i rozwoju. Przede wszystkim.76). część energii tracona jest w wyniku odbicia i dopiero to co zostaje pochłaniane jest przez powierzchnię gleby i rośliny.nazywana gradientem cieplnym. Kiedy rośliny wegetują to wynik bilansu promieniowania na danym obszarze jest dodatni. Każdy ekosystem. jaka uczestniczy w procesie parowania (tzw. Tak więc w terenie pokrytym szatą roślinną. Minimalna temperatura wzrostu i rozwoju zbóż i większości innych gatunków pastewnych oraz okopowych. Nadwyżka energii ponad rozchody wykorzystywana jest częściowo w ekosystemie (łanie roślin). Przykładowo powietrze nad powierzchnią bez pokrywy roślinnej (sucha) wykorzystuje nieco ponad ¾ tej energii. dla pozostałych gatunków mieszczą się w granicach 40-45 oC. Wszystkie reakcje biochemiczne zachodzą w określonym przedziale temperatur.

reszta zaś spełnia rolę transportową w organizmie. ziemniaka od 260 mm do 390 mm. część wody wykorzystywana jest jako materiał konstytucyjny tkanek – około 0. a największe potrzeby wykazuje owies – Wt = 26. zaś Qw wyraża ogólną ilość transpirowanej wody. Powyższą relację można wyrazić równaniem: P = Wt x Qw Symbol Wt w niniejszym równaniu oznacza współczynnik transpiracji informujący ile mililitrów wody (litrów) potrzeba na wytworzenie kilograma suchej masy (kg . Przykładowo wśród zbóż najoszczędniej wodą gospodaruje jęczmień Wt = 18. ha1. Najczęściej jednak potrzeby wodne roślin określa się w postaci optymalnych opadów i właściwego ich rozkładu w ciągu całego okresu wegetacji. Rośliny wykorzystują wodę jako medium. w którym zachodzą wszystkie reakcje biochemiczne. to o zasobach i dostępności mogą decydować melioracje rolne oraz szereg zabiegów agrotechnicznych. Wypadkowa wszystkich zależności kształtujących bilans wodny środowiska decyduje o potencjalnych możliwościach zabezpieczenia potrzeb roślin. Wskaźnik Wt dla buraków wynosi 61. owsa 271 mm. w tym wynikająca z właściwości gleby przesądzających o sile powiązań H2O z substancją mineralną i organiczną. uczestnicząc zarazem w procesie transpiracji. buraka cukrowego . mm-1).05%. Tak realizuje się jeden z najważniejszych obiegów w przyrodzie – obieg wodny. w zależności od stopnia wczesności odmiany. Ponieważ cały czas zasoby te wyczerpują się w wyniku procesu parowania terenowego.457 mm. Fazy takie nazywa się okresami krytycznymi wymagań wodnych. zaś dla grochu 34. Wymagania wodne roślin zaspokajane są przez zasoby tej substancji w środowisku. Wśród roślin zbożowych faza krytyczna przypada na czas 122 .Meteorologia rolnicza wiekiem. Z kolei kukurydza wykorzystuje najwięcej wody z jednostki powierzchni. jęczmienia 267. że pomiędzy nimin zaznaczają się duże różnice. Rozkład opadów atmosferycznych w sezonie wegetacyjnym ma pierwszorzędne znaczenie w kształtowaniu warunków i tempa rozwoju roślin. Na ogół wysokość plonów roślin (P) zależy od ilości zużytej wody na transpirację. gdyż roślinę tę charakteryzuje zdecydowanie większa produktywność jednostkowa. W przypadku każdego gatunku można spostrzec. w związku z tym najważniejszą funkcję uzupełniającą spełniają tu opady atmosferyczne. nawożenie). Nie zawsze jednak duże zasoby wody decydują o funkcjonowaniu roślin lecz jej dostępność. pszenicy 254 mm. Przykładowo potrzeby opadowe żyta ocenia się na 260 mm. a także może być w niewielkim stopniu modyfikowana poprzez niektóre elementy technologii (uprawa roli. że w określonej fazie rośliny reagują najsilniej na niedostatek opadów. O ile człowiek nie jest w stanie regulować obiegu wody w przyrodzie. Współczynnik ten jest cechą gatunkową tak. ale jej współczynnik transpiracji jest mniejszy od owsa.

a tym samym pozytywnie modeluje architekturę łanów. a tym samym i transpirację. rosa może zaspokajać znaczny procent potrzeb. przeciętne ilości wody dostarczanej w ten sposób w okresie pełni wegetacji wynoszą od 0.70 do blisko 2 mm wody dziennie. Wilgotność powietrza odgrywa też istotną rolę w kształtowaniu warunków produkcji w sposób pośredni. jest przyczyną wystąpienia wielu chorób grzybowych.Meteorologia rolnicza najintensywniejszego przyrostu masy. Jest to jeden z ważniejszych czynników wpływających na inwazyjność chorób i szkodników. 123 . czyli na okres od pełni krzewienia do zakończenia strzelania w źdźbło. Właściwość ta jest najważniejszym wyróżnikiem swoistego mikroklimatu jaki panuje wewnątrz porostu. stanowi ważne uzupełnienie informacji o warunkach termiczno-wodnych siedliska. W warunkach Polski. iż w okresach niedoborów opadów lub w suchym klimacie. Warunki wietrzne odgrywają także istotną rolę w kształtowaniu wzrostu i rozwoju roślin uprawnych. u buraka moment intensywnego przyrostu masy liściowej. Duża wilgotność powietrza. Czynnik wilgotnościowo . większemu przyrostowi tkanki mechanicznej. Wiatry o wzrastającej prędkości przyspieszają ten proces. Wilgotność powietrza.termiczny decyduje między innymi o intensywności żerowania mszyc. Szybsza transpiracja i ubytek wody są szczególnie istotne w fazie dojrzewania roślin. Realizuje się ona między innymi poprzez wpływ na intensywność transpiracji. Na tym tle ujawnia się między innymi swoista reakcja roślin uprawianych w siewach mieszanych. w dużo większym stopniu niż inne czynniki. wespół z wysokimi temperaturami. Najmniejsze potrzeby występują w momencie dochodzenia do dojrzałości technicznej. Należy podkreślić. iż wilgotność powietrza. Odwrotna sytuacja prowadzi do szybkiej utraty wody przez rośliny i potęguje skutki braku tego składnika. Często to oddziaływania mikroklimatyczne ukierunkowują procesy życiowe roślin i możliwości wystąpienia chorób i szkodników silniej. sprzyja większej elastyczności łodyg. Brak ruchu powietrza utrudnia parowanie z powierzchni roślin. Dla ziemniaka okresem krytycznym jest faza kwitnienia związana z początkiem zawiązywania bulw. Przy dużej wilgotności i małym niedosycie pojawiają się warunki znacznie utrudniające parowanie. niż warunki dalszego otoczenia. Badania dowodzą. nawet jeżeli sieje się tak gatunki blisko spokrewnione jak jęczmień z owsem lub nawet różne odmiany tego samego gatunku. Wskaźniki wilgotności względnej i niedosytu wilgotności bywają powszechnie wykorzystywane przy ocenie potrzeb deszczowania roślin. Uzupełnieniem zasobów wodnych gleby i wody wykorzystywanej przez system korzeniowy jest bezpośrednia intercepcja wody opadowej przez szatę roślinną oraz intercepcja kropel rosy powstającej na liściach i łodygach. Wiatr. bywa kształtowana przez łany roślinne. Z tego powodu znacznie dotkliwsze dla roślin są zawsze okresy bezopadowe występujące w warunkach wysokich temperatur powietrza. rozumiana jako tak zwana względna. oddziałując mechanicznie na organizm roślinny.

Każda grupa roślin. Rola wiatru w życiu roślin poszerza się także na kształtowanie procesu zapylania. Szczytowym osiągnięciem z tego zakresu jest wyżej wspomniany model pogoda – plon. abstrahując od innych uwarunkowań ekonomicznych i gospodarczych. a także częściowo niektóre motylkowe. włącznie z pojawieniem się ewidentnych strat. iż pozwala to na prognozowanie i planowanie produkcji rolniczej. W zapylaniu. aby układ parametrów pogodowych odpowiadał dokładnie potrzebom roślinności wszelkich gatunków. zjawiska klęskowe i katastrofalne występują rzadko. Skutkiem tego jest znaczne obniżenie poziomu produkcji. w umiarkowanym. pomocnym jest więc wiatr. Ponadto formy uprawne gatunków 124 . Niezależnie jednak od tego. ale przede wszystkim na tym. Jeżeli czynniki klimatyczne obniżają drastycznie wydajność to mają charakter szkodliwy. Część gatunków uprawnych należy do grupy obcopylnych. chociaż bardzo zmiennym klimacie Polski. akceptowalną wydajność i wynikające z tego profity. a także na co wskazują najnowsze badania agrometeorologów. Z tej też przyczyny zdarza się. Zależność wegetacji roślin od ważniejszych parametrów pogodowych nie jest łatwa do zdefiniowania i bezbłędnego określenia. Warunki mieszczące się jednak w ramach wymagań określanych jako minimalne i maksymalne zapewniają rolnikom. prace badawcze nad ustaleniem precyzyjnych związków plonowania roślin z warunkami pogodowymi nieustannie trwają. Wartość takich modeli polega nie tylko na tym. Kolejna funkcja pośrednia wiatru to udział w rozprzestrzenianiu się nasion chwastów. iż dowiadujemy się jak rośliny reagują na ciąg zjawisk pogodowych. ale przykładowo tylko u niektórych odmian. a wartością parametrów pogodowych określanych jako zmienne niezależne. Niesprzyjające czynniki pogodowe dla produkcji rolniczej Powyżej zamieszczony opis wskazywał na ogólne relacje i mechanizmy działania czynników pogodowych kształtujących wzrost i rozwój roślin. że pojawiają się znaczne uszkodzenia gatunków roślin. Model. Z tego też powodu w literaturze przedmiotu oprócz zgodnych stwierdzeń znajdziemy również szereg kontrowersji. Na szczęście. regulowanie migracji wielu szkodników roślinnych. czasem jednak owa szkodliwość osiąga poziom klęskowy.Meteorologia rolnicza Największym sprzymierzeńcem rolnika w tym względzie jest wiatr wiejący w dni słoneczne. a nawet gatunek i odmiana charakteryzuje się inną czułością na poziom czynnika przekraczającego przeciętny poziom szkodliwości. Zdarza się jednak. a nawet katastrofalny. kukurydza. W większości przypadków mamy do czynienia z mniejszym lub większym odstępstwem od optimum. Są to między innymi ze zbóż: żyto. to najczęściej złożona funkcja matematyczna ustalająca związki liczbowe pomiędzy wydajnością jednostkową. w okresie sianokosów. Niezmiernie rzadko się zdarza. w tych przypadkach (pomijając rośliny owadopylne). iż mamy do czynienia albo z przekroczeniem wartości progowych lub też z nieciągłością przestrzenną i czasową zjawisk.

Meteorologia rolnicza charakteryzuje różny stan zagrożeń. W przypadku wszystkich gatunków ozimych następuje w ciągu zimy stopniowa utrata odporności na niskie temperatury. z drugiej zaś. W warunkach klimatycznych Polski występują układy pogodowe niekorzystne. bądź zbytnio przyśpieszone. Przetrwanie w niskich temperaturach zależy od stanu roślin tuż przed wejściem w okres anabiozy. rośliny zimują bezpiecznej i odporność na niskie temperatury powietrza wzrasta o około 5-10oC. których nie doświadczają formy jare. którego następują nieodwracalne procesy destrukcji. stwarzającym ryzyko wystąpienia wielu zjawisk szkodliwych. Szczególnie wrażliwy na ten czynnik jest rzepak ozimy. a nawet odmiana. wysiewane na jesieni. Rośliny jare narażone bywają na utrudnioną wegetację wtedy. z tego też powodu szkodliwe są głębokie spadki temperatur na przedwiośniu. Rośliny ozime. charakteryzuje się jednak progiem odporności po przekroczeniu. bez okrywy śnieżnej. W warunkach zalegania pokrywy śnieżnej. Żyto jest w stanie przetrwać spadki temperatur do poziomu około –25oC. pozostają na polu w okresie zimowym. który gwarantuje mu największą odporność. Stopień ryzyka uprawy tych roślin wzrasta w sytuacjach gdy wysiewane bywają stosunkowo wcześnie na jesieni czy nawet późnym latem. wśród których można wyróżnić kilka niżej opisanych kategorii. według której na pierwszym miejscu plasuje się żyto. na początku sierpnia. Zjawiska szkodliwe pojawiają się albo pojedynczo lub też kompleksowo. Warunki wstępnej fazy wegetacji mogą bowiem rzutować na możliwości przezimowania. W tym przypadku stan zagrożeń wzrasta gdy rośliny w okres zimowania wchodzą opóźnione w rozwoju. a rośliny wykształcą więcej niż cztery pary liści rozetowych. zaczyna reagować ujemnie po przekroczeniu progu –20oC. Zagrożenia okresu zimowego Większość roślin uprawnych. gdy wysiewa się je późną wiosną. której węzeł krzewienia znajduje się bliżej powierzchni gleby. U rzepaku i jęczmienia pojawiają się problemy z zimowaniem już przy spadkach temperatury poniżej poziomu –15oC. która spełnia rolę izolatora z powodu dużej ilości przestworów wypełnionych powietrzem. mogąc z jednej strony trafić na okres suszy wiosennej. Wysoka koncentracja soków komórkowych gwarantuje im dużą odporność na znaczne obniżenie temperatur powietrza i gleby. Powszechnie znana jest gradacja gatunków. Pszenica. Trudności z jego zimowym przetrwaniem pojawiają się wtedy gdy jesień jest długa i ciepła. następnie pszenica. być poddane destrukcyjnemu stresowi termicznemu związanemu ze spóźnionymi przymrozkami wiosennymi (roślinom ozimym czynniki te zdecydowanie mniej zagrażają). Każdy z wyżej wymienionych gatunków musi osiągnąć określony etap rozwoju. który wysiewa się bardzo wcześnie. Mogą przy tym mieć charakter pośredni lub bezpośredni. ozimych trwa przez okres zimowy w stanie anabiozy. rzepak i jęczmień ozimy. Każdy jednak gatunek. 125 . od najbardziej odpornych do wrażliwych.

Problemy z pokrywą śniegową pojawiają się bowiem z tej przyczyny. Rozhartowanie roślin pod pokrywą śniegową następuje często w trakcie trwania zimy. Kiedy pole pozbawione jest pokrywy śnieżnej. Szczególnie wrażliwe na ten czynnik destrukcyjny są żyto ozime i jęczmień. Szczególnie groźne jest to zjawisko wczesną wiosną. Temperatura powietrza 126 . które dwukrotnie wystąpiły w okresie ostatnich dwudziestu lat. Kiedy woda. Nawet spowolniona wegetacja powoduje gromadzenie się dwutlenku węgla i brak tlenu. Rośliny podtopione mają utrudnione oddychanie i z czasem ulegają „uduszeniu”. odsłonięcie węzłów krzewienia czy też pąków szczytowych.Meteorologia rolnicza Pokrywa śnieżna bywa jednocześnie czynnikiem zabezpieczającym przed niską temperatura. przy czym spotęgowane bywają poprzez porażenie roślin przez kompleksy grzybowe. Dotyczy to sytuacji gdy ma ona dużą grubość i zalega zbyt długo. zamarza następują wtedy mechaniczne uszkodzenia tkanek roślinnych. przy grubości ponad 20 cm. pozbawione roślin uprawnych. Spore straty z tego tytuły notuje się przede wszystkim na plantacjach rzepaku ozimego. należą do najpoważniejszych. gdy najpierw pojawia się warstwa śniegu. powodujących uszkadzanie korzeni roślin. Kolejnym czynnikiem destrukcyjnym w okresie zimy są następujące często po sobie okresy ocieplenia i chłodów. Pokrewna roślina z rzepakiem – rzepik ozimy – nie wydłuża pędu nawet przy wczesnym siewie i dlatego jest uważana za konkurencyjną na terenach o bardziej niekorzystnych warunkach klimatycznych (np. zwiększające retencję wody. a porośnięte chwastami. Na polach porośniętych roślinnością dochodzi wtedy do ruchów wierzchniej warstwy. Prowadzi to do stopniowego rozhartowania roślin i wzrostu podatności na uszkodzenia wywołane niskimi temperaturami. Skutki wyparzenia odczuło rolnictwo polskie szczególnie dotkliwie w czasie tzw. iż utrudnia ona wymianę powietrza. wywołujące chorobę zwaną pleśnią śniegową. określanym jako „wyprzenie”. Rośliny nie zahartowane przed mrozami źle znoszą taki układ pogodowy. nie znajdując ujścia i mając utrudnione przesiąkanie w głąb gleby. Za niebezpieczne uznaje się utrzymywanie się warstwy śniegu przez okres dłuższy niż 80 dni lub też w krótszym. Po długotrwałych zastoiskach pozostają często na polach miejsca. kiedy cieplejsze powietrze napływa nad wychłodzony grunt. wtedy bardzo niebezpieczne bywają silne wiatry. a następnie dopiero dokonuje się obniżenie temperatur poniżej pułapu hamującego jesienną wegetację. Straty spowodowane tym zjawiskiem. W trakcie zimy następują czasem gwałtowne roztopy spowodowane napływem mas ciepłego powietrza. Z tego powodu niekorzystną jest taka sytuacja pogodowa. nawet tworząca płytkie zastoiska. Woda roztopowa. na północnym – wschodzie Polski). tworzy zastoiska na powierzchni pól. zim stulecia. Jest to zjawisko tylko częściowo korzystne. Inną konsekwencją przejściowych zmian temperatury w okresie zimy jest zamarzanie i rozmarzanie gleby. ale jednocześnie może stać się przyczyną poważnych strat na plantacjach ozimin. a w dalszej konsekwencji ich osłabienia. bo nawet już nieco ponad 30 dniowym przedziale czasowym.

przymrozki z wiatrem). radiacyjne). S strefa pionowa atmosfery. S zjawiska towarzyszące (przymrozki bez wiatru. definicja ogólna pojęcia. . Oziminy w takich warunkach zaczynają stopniowo zmieniać barwę na ciemną. które związane są z zachwianiem reżimów termiczno-wodnych. S skutki (przymrozki uszkadzające kwiatostany. podstawy łodyg. przymrozki przy słabych ruchach powietrza. czyli w większości przypadków poniżej 0oC. poniżej – 4oC). Przymrozki Niekorzystny przebieg pogody w okresie poza zimowym stwarza też szereg zagrożeń dla roślin. zarówno pod względem meteorologicznym jak i rolniczym. wieczorne). Można wyróżnić tu wiele sytuacji. Istnieje wiele definicji pojęcia „przymrozek”. obejmuje zbyt wiele sytuacji różnych pod względem znaczenia dla procesów produkcyjnych.przymrozki wiosenne. a także podkreślić. iż towarzyszą temu pewne swoiste zjawiska związane z przechodzeniem wody w lód. Dużo częściej w trakcie wegetacji pojawiają się stany pogodowe charakteryzujace się spadkiem temperatur poniżej minimum tolerancji. Dalej można uściślić tę definicję o człon stwierdzający swoiste oddziaływanie tak obniżonej temperatury na przyrodę ożywioną i nieożywioną.Meteorologia rolnicza pobudza rośliny do powolnej wegetacji. Do najczęstszych należą te. tymczasem gleba pozostaje nadal zamarznięta. spadek w granicach –2 O -4oC. dającą złudzenie jakoby były podpalane. wczesne jesienne. Szczególnie narażone na wysmalanie są partie pól położone na wierzchołkach wzniesień. letnie. Z tego powodu. której rośliny nie mogą uzupełnić z powodu jej niedostępności. S przyczyny pojawu (adwekcyjne. S pora wystąpienia ( . najprecyzyjniej przymrozki można określić jako spadek temperatury minimalnej poniżej zera w okresie trwania wegetacji roślin. Przyjmując powyższą definicję przymrozki można klasyfikować według różnorodnych kryteriów takich jak: S intensywność (łagodne – obniżenie temperatury do –2oC. systemy korzeniowe). W Polsce rzadko dochodzi do przekroczenia temperatur maksymalnych dla wzrostu i rozwoju roślin. silne. Z tej przyczyny rolnicy nazywają zjawisko to wysmalaniem. 2 metrów w strefie kwiatostanów. Silny wiatr powoduje przyśpieszenie transpiracji i utratę wody. umiarkowane. Z punktu widzenia praktyki rolniczej. Według najogólniejszej z nich oznacza to spadek temperatury powietrza poniżej zera stopni Celsjusza. w której następuje obniżenie temperatury (przymrozki na wysokości ok.nocne. 127 . przymrozki przygruntowe).

Do przymrozków dochodzi więc najczęściej gdy wcześniej nad daną powierzchnię napłynie warstwa chłodnego powietrza z obszarów północnych. Im wyżej tym przepływ energii słabnie i stąd wraz z wysokością temperatura powietrza obniża się. winorośli. zapobiegając powstawaniu przymrozków. W dzień. cytrusom. iż aby wystąpił przymrozek w okresie wegetacji musi pojawić się kompleks meteorologicznych przyczyn w następującej kolejności: 128 . W nocy dopływ energii do podłoża ustaje. Pierwszy z tych czynników zmienia warunki termiczne poprzez oddawanie utajonego ciepła podczas kondensacji pary wodnej. które spowodowałoby wyłącznie z tego powodu spadek temperatur poniżej granicy zero stopni Celsjusza. gdy do powierzchni ziemi dociera energia i jest przez nią pochłaniana. a więc w czasie pełni wegetacji. przy wystąpieniu dwóch głównych przyczyn pojawu przymrozków. Rzadko dochodzi do sytuacji przymrozkowych przy pełnym zachmurzeniu. tym później kończy się i wcześniej rozpoczyna okres zagrożenia przez przymrozki podczas sezonu wegetacyjnego. wiąże się z przebiegiem bilansu promieniowania. Promieniowanie zwrotne skutecznie uzupełnia ubytki ciepła z podłoża.Meteorologia rolnicza Na powierzchni naszej planety. a atmosferą jakim jest tzw. Brak ruchów powietrza sprzyja powstawaniu uwarstwienia i strefowości termicznej dolnej troposfery. praktycznie nie istnieją sytuacje doprowadzające do takiego wypromieniowania. Z kolei bezchmurne noce. Generalizując należy stwierdzić. O skali zjawiska przymrozkowego decyduje w poważnym stopniu wilgotność powietrza i zachmurzenie. im bardziej przesuwamy się w kierunku biegunów. W okresie od kwietnia do października. Wiatry o średniej i dużej prędkości powodują turbulencję i mieszanie się powietrza chłodnego z ciepłym. Praktycznie wcale nie występują one w strefie równika (wyjątkiem mogą tu być tereny bardzo wyniesione nad poziom morza). Rzadziej występujące przymrozki w strefie zwrotnikowej są jednak szczególnie groźne. Zachmurzenie reguluje bardzo ważny składnik bilansu wymiany ciepła pomiędzy podłożem. Powstawanie przymrozków. grunt powoli się ochładza. wtedy jako cięższa będzie pozostawać w tej strefie. są czynnikiem bezwzględnie sprzyjającym zjawisku. promieniowanie zwrotne. a wraz z nim najbliższa warstwa powietrza. W momencie gdy temperatura dolnej warstwy powietrza obniży się znacznie. Pomimo oddawania ciepła powierzchniowa warstwa gruntu pozostaje cieplejsza od powietrza z powodu napływu coraz to nowych porcji promieniowania słonecznego. kawie). Wiatr odgrywa bardzo ważną rolę zarówno w zakresie powstawania zagrożeń przymrozkowych jak i ich późniejszej szkodliwości. wtedy zgodnie z prawami fizycznymi od cieplejszego podłoża nagrzewa się położona tuż nad nim warstwa powietrza. Kondensacja wywoływana bywa spadkiem temperatury powietrza. W tej sytuacji ubytki energii nie są kompensowane. zwłaszcza obejmujących niskie obszary w rzeźbie terenu. gdyż zagrażają uprawom roślin ciepłolubnych tej strefy klimatycznej (np. Tak więc podział przymrozków na radiacyjne i adwekcyjne nie jest absolutnie rygorystyczny.

W tym także okresie przymrozki najbardziej szkodzą kulturom leśnym i rolniczym. Ponadto statystyczny rozkład typów cyrkulacji powietrza. Z kolei na terenach gdzie wegetacja rozpoczyna się wcześniej. pojawiające się w drugiej połowie maja i pierwszej dekadzie czerwca. zwany „zimnymi ogrodnikami”. fasola i wiele innych. jednak z 129 . Miąższość przygruntowej warstwy zimnego powietrza zazwyczaj przekracza znacznie wysokość strefy wzrostu roślin. gdyż większość roślin albo zeszła z pola. Wprawdzie w jednym jak i drugim przypadku nie istnieją poważne metody wpływu na rozwój sytuacji. Przyczyny meteorologiczne sprzyjające powstawaniu przymrozków nie zawsze powodują. burak cukrowy i pastewny. zagrożenie stanowią sytuacje przymrozkowe z końca kwietnia i początku maja. niskie wartości składowych bilansu promieniowania związane z warunkami sezonowo zmieniającej się irradiacji. czas zagrożeń przymrozkowych rozpoczyna się od momentu zakwitnięcia drzew owocowych (najwcześniej kwitnie czereśnia). iż jedna lub dwie noce przymrozkowe przedziela noc lub kilka bez przymrozków. tak i w odniesieniu do przymrozków ważna jest możliwość przewidywania ich wystąpienia. Grykę wysiewa się w obawie przed tym zjawiskiem dopiero w połowie maja. O szkodliwości tego zjawiska decyduje przede wszystkim pora wystąpienia i skala obniżki temperatury. W takich sytuacjach dochodzi po pogorszenia jakości surowca. Do roślin wysoce wrażliwych na przymrozki należy bardzo liczna grupa gatunków warzyw. niska wilgotność powierza. W przeciętnym roku pod względem przebiegu pogody. jednak ostatnie przymrozki wiosenne występujące czasem w końcu maja. gryka. Fale wiosennych i jesiennych ochłodzeń powodują. zwłaszcza uprawianej z przeznaczeniem na ziarno. Główny powód pojawiania się przymrozków związany jest z sytuacją synoptyczną. iż pojawią się szkody u roślin. albo też jest obojętna na wystąpienie takiej sytuacji. a nawet w czerwcu. niszczą niemal całkowicie plantacje tej rośliny. Tak jak w zakresie rozwoju pogody w ogóle. Tym niemniej rośliny niższe o wiele wcześniej i częściej znajdują się w strefie zagrożenia. dlatego też bardzo rzadko występuje klika nocy z rzędu z przymrozkami. pomidor. Spośród grupy gatunków uprawy polowej wrażliwymi na przymrozki są: kukurydza. Wczesne przymrozki jesienne bywają już mniej niebezpieczne.Meteorologia rolnicza napływ chłodnego powietrza nad ciepłe podłoże. niż wyższe jak na przykład drzewa. Przymrozki jesienne mogą natomiast być problemem dla kukurydzy. a wśród nich ogórek. Szczególnie niebezpieczne są sytuacje przymrozkowe na terenach północno-wschodniej Polski. Z powodu przymrozków następuje opóźnienie terminu siewu kukurydzy i sadzenia ziemniaków wczesnych na terenach Polski północnej. powoduje. informujący o powtarzalności zjawisk w atmosferze nad danym terytorium. W Polsce okresem tym jest czas między 1214 maja. że przymrozki pojawiają się z dużym prawdopodobieństwem w pewnych charakterystycznych porach. ziemniak. brak zachmurzenia oraz cisza lub słaby wiatr. W tym ostatnim przypadku czas szczególnego zagrożenia objawia się w trzeciej dekadzie kwietnia i dwóch pierwszych dekadach maja.

W ogólności każda z metod prognozy przymrozków polega na znalezieniu zależności pomiędzy temperaturą dnia poprzedniego (maksymalną lub o określonej porze). S S S Metoda Brounowa. Wartość stałej różnic jest jednak właściwością danej lokalizacji (typy cyrkulacji ogólnej i lokalnej.Meteorologia rolnicza przewidywań mogą wynikać działania ograniczające zakres wyrządzanych szkód. Zarówno bardzo uproszczone jak i rozbudowane. lecz żadna z nich nie może być traktowana jako uniwersalna. chociaż żaden z nich nie daje 100% pewności. rzeźba terenu. oparte na równaniach regresji. Aktualnie istnieje kilkaset metod prognozowania przymrozków. Metoda Langa-Mohna Michelsona. otrzymamy na przecięciu linii. Jeżeli zawarta w powietrzu para wodna osiąga stan nasycenia w temperaturze powyżej 0oC. odejmując od temperatury termometru zwilżonego. Do oszacowania prawdopodobieństwa przymrozków używa się wykresu obejmującego na rzędnej temperaturę z godziny 21. a temperaturą minimalną nocy. Coraz skuteczniejsze sposoby ochrony oznaczają 130 . Wartość metody nie jest zbyt duża. Przytoczone niżej metody stanowią klasyczne przykłady odznaczające się przy tym prostotą opracowania. Biorąc pod uwagę wartości zanotowane w danym dniu. Metoda Kammermanna. metody muszą być dostosowane do warunków lokalnych. Niezbędnym dla przewidywań przymrozków jest znajomość temperatury punktu rosy dla danej sytuacji atmosferycznej. przeważające rodzaje podłoża) i pory roku (miesiąca). Z tego tytułu dość łatwo jest ustalić prawdopodobieństwo przymrozków dla dużego obszaru bez wskazywania konkretnej lokalizacji. to prawdopodobnie nie dojdzie do przymrozku. Arsenał środków ograniczających skutki przymrozków jest duży. odnotowanej o godzinie 13. natomiast obniżka następująca w wyniku wychłodzenia statycznego (adwekcja) i dynamicznego (radiacja) jest wynikiem bardzo skomplikowanego układu zależności. Powietrze zawierające dużą ilość pary wodnej będzie ograniczało spadek temperatury poprzez uwalnianie ciepła utajonego. punkt położony w obszarze określającym prawdopodobieństwo przymrozku oznaczone w procentach. wartość ustalonej wcześniej stałej. gdyż z prawdopodobieństwa zjawiska nie wynikają żadne zalecenia ani co do podejmowania akcji przeciwdziałania. gdyż uwolnione ciepło będzie zapobiegało dalszemu oziębianiu. ani też co do jej zakresu i intensywności. W tym przypadku przymrozek przewidujemy na podstawie założenia istnienia stałej różnicy pomiędzy wskazaniem termometru zwilżonego z godziny 13 i temperaturą minimum następnego ranka. na który składa się wpływ cyrkulacji ogólnej i lokalnej oraz właściwości podłoża. a odciętej różnicę temperatur pomiędzy godziną 13 a 21. Temperaturę wyjściową można zmierzyć. W metodzie tej ustalamy temperaturę minimalną.

Pierwszy z nich determinują czynniki termiczno-wodne. obszary gdzie sezon wegetacyjny rozpoczyna się najwcześniej. jednak zawsze dzieje się to kosztem wydajności. iż owe terminy gwarantują prawidłowy wzrost i rozwój. to można liczyć na 131 . obliczając długość meteorologicznego okresu wegetacyjnego. Rośliny siane zbyt późno. Ustalając czas trwania tego okresu w sensie meteorologicznym przyjmuje się datę początkową i końcową. foliami. Tymczasem wiadomo. w którym temperatura średnia dobowa ustala się na poziomie wyższym od +2. Przymrozki mogą być ograniczane poprzez stosowanie ogrzewania i zadymiania zmniejszającego wypromieniowanie efektywne. Podobnie kształtuje się problem wcześniejszego obniżenia temperatury jesienią. Czasem jednak dochodzi do znacznego jego skrócenia i sytuacja taka jest uważana za pogodowy czynnik szkodliwy. Podobnie postępujemy. Przy tym.Meteorologia rolnicza jednocześnie wzrost kosztów ich zastosowania. decydując o uzyskaniu najwyższych plonów. Długość okresu wegetacji Ważnym wskaźnikiem jakości warunków agroklimatycznych obszarów jest czas trwania meteorologicznych okresów gospodarczych i wegetacyjnych. Liczba dni okresu wegetacyjnego w Polsce (pomijając obszary górskie i podgórskie) wynosi od 180 do 220 i zmniejsza się od południowego – zachodu ku północnemu wschodowi. Skrócenie jesiennej wegetacji nie pozwala albo na uzyskanie plonu o wymaganych parametrach jakościowych lub też w ogóle uniemożliwia zbiór roślin z zamarzniętej gleby. przedziału. Jeżeli potrzeby roślin w tym zakresie zaspakajane są w granicach tolerancji. hamowanie spływu chłodnych mas powietrza do stref zagrożenia lub odpowiednie ukierunkowanie tego spływu poza obszar tych stref. to znaczy temperatura powierza i stan uwilgotnienia pól. iż wartością graniczną temperatury jest +5oC. Szkodliwość skrócenia okresu wegetacji polega na tym. iż rośliny wysiewa się w terminach odbiegających od optymalnych. który nie grozi nadmierną destrukcją cech fizycznych gleby pod wpływem działania maszyn i narzędzi. Ekstremalne warunki zaopatrzenia roślin w wodę Czynnik wodny ma decydujące znaczenie dla produkcji rolniczej. przykrywanie powierzchni młodych zasiewów gałęziami. charakteryzują się też większą częstością opóźnień i głębszą ich skalą. dzięki regulacji fotoperiodycznej przyspieszają tempo wegetacji. przez mechaniczne mieszanie powietrza (wiatraki). Wszelkie czynności agrotechniczne na polach mogą być wykonywane po uzyskaniu takiego stopnia ich wilgotności. z tym. Zmniejszenie czasu trwania omawianego okresu bywa powodowane przedłużaniem się chłodów i czasu trwania zimy. Skracanie wegetacji w Polsce dokonuje się w przeciętnej skali od 5 do 20 dni. deszczowanie roślin i wiele innych. matami.5oC. W sensie czysto rolniczym okres gospodarczy wyznaczają daty rozpoczęcia prac polowych wiosną i ich zakończenia jesienią.

Nawet długotrwałe opady dżdżu uniemożliwiają wykonywanie wielu czynności technologicznych. Obalone przez opady i silne wiatry łany zbóż łatwo ulegają porastaniu. a szczególnie na pograniczu Mazur i Mazowsza. doprowadzają do powstania mocno rozbudowanych chmur typu Cumulonimbus. Jak wykazały badania regionalne. nawet jeżeli nie powodują erozji. Zjawiska burzowe charakterystyczne są dla miesięcy najintensywniejszej operacji słonecznej. W Polsce opadające gradziny mają najczęściej średnicę nasion grochu. Nadmierne opady powodują utrudnienia w zakresie prac polowych. Opady burzowe powodują przede wszystkim duże szkody na plantacjach zbóż. W pewnych specyficznych okolicznościach chmura burzowa przynosi opady gradu. Nawet na terenach o małej skali zagrożenia niebezpieczne są opady burzowe. pojawiają się na terenach erodowanych z częstością kilkanaście przypadków na rok. bywają niekorzystne dla rolnictwa z powodu dużej siły strumieni deszczu i towarzyszących wiatrów. gdy typowe dla Cumulonimbusa ruchy wstępujące i zstępujące osiągają poziom górnej troposfery. Częstość opadów wywołujących erozję jest różna na terenie kraju. W takich przypadkach woda przemieszcza tysiące ton powierzchniowej warstwy gleby. wzdłuż dolnej Wisły. Grad bywa 132 . Zjawiska opadowe o wartościach przekraczających 10 mm na dobę. Intensywność opadów. stąd pojawiają się one na obszarach zwanych szlakami burzowymi. Jest to proces powodujący straty w produkcji rolniczej. od 2 do 6/rok. Pojawia się on przede wszystkim na terenach falistych. Generalnie więcej tego typu sytuacji pogodowych jest charakterystycznych dla Polski południowej. Przyczyny powstawania burz związane są często z czynnikami lokalnymi. w Polsce północno-wschodniej intensywne opady charakteryzuje zmiana częstości w 4 letnim cyklu. gdy rozwijające się konwekcyjne prądy wstępujące. w zależności od spadku terenu. Ostatecznym jednak czynnikiem wywołującym erozję są intensywne opady atmosferyczne. Jako sytuacje szkodliwe uznaje się natomiast niedobory i nadmiary wilgoci. z tego też powodu operuje się ustalonymi wartościami granicznymi sum opadów dobowych. przy tym niekoniecznie chodzi tu o opady intensywne. chociaż w świecie pojawiają się takie ekstrema jak opady gradu wielkości piłek golfowych. co znacznie utrudnia zbiór mechaniczny. charakteryzujących się glebą podatną na zmywy powierzchniowe. Panująca tam temperatura sprzyja takiej koagulacji składowych chmury. powodując ich wyleganie. która prowadzi do powstawania bryłek lodu. Silną erozję na terenach podatnych wywołują opady o wielkości ponad 25. Około 20% obszaru kraju znajduje się w strefie występowania zjawiska erozji wodnej. zgodnie z definicją tej wielkości jest rzadko mierzona. Zdecydowanie mniej burz notuje się natomiast na terenach przybałtyckich. Dzieje się tak wtedy. Opady burzowe.Meteorologia rolnicza wysoki i jakościowo dobry plon. Pierwsze objawy erozji powierzchniowej i wgłębnej pojawiają się już przy sumach opadów dobowych powyżej 10 mm. a szczególnie południowo-wschodniej (kontynentalne typy pogodowe). a nawet 20 mm/dobę. zaś wyższe od 20 mm/dobę. typu oberwania chmur.

jednak największe zagrożenie stanowi dla łanów roślin szerokolistnych. czyli okresy wielodniowe. bez rozróżniania rodzaju gleby. W Polsce susze są dość częste. która może wywołać negatywne zjawiska dla wegetacji roślin. Znane są szlaki podsudeckie. przedłużając ponad miarę okres kiełkowania). Nawet coraz doskonalsze metody oceny tych warunków. Zjawisko posuch charakteryzuje się zakłóceniami w zakresie bilansów wymiany wilgoci i ciepła między rośliną a otoczeniem. Fenologia Przedstawiony wyżej opis ujawnia skomplikowany obraz uwikłań wegetacji roślin w przebieg warunków pogodowych. Burze gradowe pojawiają się jeszcze bardziej regularnie wzdłuż typowych szlaków. Ponadto głębsze susze lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych występowały często po dwie w jednym cyklu. jest dziesięć. Biorąc pod uwagę terytorium całego kraju. chociaż z dużą rzadkością przybierają one charakter klęskowy. Susze jesienne utrudniają siewy ozimin i ograniczają intensywność początkowego wzrostu i rozwoju (np. Szkodliwość susz dla roślin zależy od gatunku. Do szczególnie wrażliwych należy więc przede wszystkim tytoń. odmiany. Z tego powodu. Niekiedy jako charakterystykę stopnia zaspokojenia potrzeb wodnych. nie są w stanie niekiedy sprostać wymogom praktyki rolniczej. a ponadto rośliny okopowo-korzeniowe. stosuje się uznane obserwacje zachowań przedstawicieli agrocenoz. Stany poważnych zagrożeń wywołują ciągi dłuższe niż 28 dni. w drugim roślin późnego siewu (za wyjątkiem ziemniaków). Jednym z nich są tzw. W pierwszym przypadku największe straty dotyczą plantacji zbóż jarych i buraka cukrowego. Należy nadmienić. stadium zaawansowania wegetacji oraz w pewnym stopniu od czynników technologicznych. 133 . w poszczególnych okresach.Meteorologia rolnicza szkodliwy dla każdego gatunku uprawnego. Gleby zwięzłe i średnie. Najgroźniejsze są susze w okresach wczesnej i późnej wiosny oraz jesieni. małopolskie i lubelskie. Z punktu widzenia meteorologicznego przyjmuje się jednak jednolite wskaźniki posuch. Według wielu źródeł pierwszą wartością graniczną minimalnej liczby dni bezopadowych. Bardzo dużym problemem w rolnictwie jest sytuacja niedoboru opadów atmosferycznych. ciągi bezopadowe. Na utworach lekkich niedobory pojawiają się znacznie wcześniej. rzepak i inne. że w rejonach tych notujemy największe obszary roślin szczególnie wrażliwych. można zauważyć występowanie tego zjawiska z okresową zmianą częstości w cyklu 4-5 letnim. Zakłócenia te pojawiają się w różnym czasie i skali w zależności od siedlisk. w tym przede wszystkim tytoniu. przyjmuje się sumę opadów danego okresu względem przeciętnej wieloletniej na rozpatrywanym obszarze. podczas których nie odnotowano żadnych opadów. jako wskaźniki zastępcze dla oceny stanu parametrów atmosfery względem potrzeb roślin. są w stanie retencjonować więcej wody i dłużej udostępniać ją roślinom. zawierające bogatszy kompleks koloidalny.

kwitnienie wierzby Iwy. kwitnienie podbiału. Porównując stan aktualny z danymi kalendarzowymi można łatwo zorientować się na ile przebieg warunków pogodowych jest w danym roku typowy (w ocenie kompleksowej wszelkich zjawisk pogodowych.lato (kwitnienie lipy. że można już wypędzać bydło na pastwiska. kasztanowca. . dojrzewanie owoców kasztanowca). czereśni). konwalii. dojrzewanie porzeczki. W okresie gdy kwitną dwa popularne gatunki drzew owocowych. zawilca. czarnego bzu. żyta. wczesnych zbóż).wczesne lato (kwitnienie akacji.wczesna jesień (kwitnienie wrzosu. że uzyskamy siano o najwyższej wartości odżywczej. Klasyfikacje polskich autorów najczęściej obejmują 8 fenologicznych pór roku. a nie tylko jednego wybranego czynnika) lub w jakim zakresie odbiega od norm. Fenologiczne pory roku informują o tempie sezonowych zmian pogodowych w przyrodzie.zima (początek spoczynku zimowego roślin). . Ważnym dla praktyki rolniczej symptomem możliwości rozpoczęcia wiosennych prac polowych jest zakwitanie przebiśniegu czy podbiału pospolitego. Fenologicznym wskaźnikiem rozpoczęcia sianokosów jest początek zakwitania traw. maliny. . mogącego być przydatnym dla oceny spełnienia wymagań klimatycznych względem potrzeb świata roślinnego.jesień (opadanie liści brzozy i kasztanowca). Zakwitanie czereśni stanowi dobry prognostyk możliwości sadzenia ziemniaków. Dzięki aktywności fenelogów ustalono między innymi kalendarium fenologiczne. według następujących kryteriów: . malin. W tej sytuacji obserwacja zjawisk w naturze stanowi rodzaj bardzo czułego wskaźnika. . kłoszenie żyta). Dla obszaru całego kraju opracowano dość dokładne kalendarze wskazujące na terminy zjawisk wskaźnikowych.pełnia wiosny (kwitnienie jabłoni. Spełnienie kolejnych potrzeb w tym względzie powoduje osiąganie następujących po sobie faz rozwojowych.wczesna wiosna (listnienie brzozy. Na tej podstawie można się zorientować w przebiegu warunków wegetacji roślin rolniczych. początek sianokosów). . Moment ten oznacza jednocześnie. dzielące rok na pory. Termin pojawu danej fazy fenologicznej umożliwia ocenę czy kolejne fazy będą ewentualnie przesunięte w stosunku do układu typowego.Meteorologia rolnicza Rośliny bytujące w stanie naturalnym bardzo czule i precyzyjnie reagują na sumę bodźców pogodowych. przylaszczki). bzu lilaka. . Ponadto obserwacje fenologiczne pozwalają ustalić 134 .początek wiosny (pylenie leszczyny. Tego typu zagadnieniami zajmuje się nauka zwana fenologią. można też w oparciu o te informacje decydować o podejmowaniu różnorodnych prac polowych. mniszka lekarskiego. . Z kolei do siewu owsa przystępuje się obserwując początek zakwitania wierzby. wierzba i grusza. oznacza to. Pojawy fenologiczne mogą także stanowić podstawę do prognozowania przebiegu warunków pogodowych w danym roku. które tylko w nazwie nawiązują do pór astronomicznych.

realizują się specyficzne bilanse cieplne. Typowy topoklimat rolniczego obszaru nizinnego realizuje się według reguł wyznaczanych przez rodzaj roślinności pól uprawnych. przy udziale których. fitoklimat uprawy roślin Prawidłowości układu warunków pogodowych występujące na dużych obszarach. iż jeżeli powierzchnia czynna dysponuje dostateczną ilością wody. ciepło oraz wilgotność powietrza w łanach roślin Łany roślin uprawnych stanowią rodzaj powierzchni czynnych. w której realizowane są życiowe procesy roślinne. kształtujące się pod wpływem czynników największej skali oddziaływania. Określenie topoklimat (mezoklimat). ważne dla produkcji rolniczej. Przejawem tego typu zależności jest mechanizm zwany priorytetem parowania. dla określenia zasięgu charakteryzujących się określonymi wymaganiami klimatycznymi.Meteorologia rolnicza rejony klimatyczno-glebowe.saldo promieniowania LE – strumień ciepła utajonego S – strumień ciepła jawnego G – strumień ciepła glebowego Wielkość poszczególnych strumieni ciepła zależy od szeregu czynników zewnętrznych. a w dalszej kolejności dopiero na ogrzanie powietrza i gleby. topoklimat obszarów przylegających do zbiorników wodnych. Ograniczając się tylko do zakresu tej dziedziny wytwórczości. topoklimat terenów urzeźbionych. to istniejący zapas energii wykorzystywany jest na parowanie. Mechanizm ten działa tak. Postać bilansu energetycznego powierzchni czynnej wyraża wzór: Rn = LE + S + G = 0 gdzie: Rn . mikroklimat. Poczynając od topoklimatu i przechodząc ku dalszej skali uszczegółowienia. Istnieją także oddziaływania wewnętrzne pomiędzy strumieniami. wkraczamy w strefę. 135 . dotyczy zjawisk w mniejszej skali. nazywane bywają makroklimatem. mikroklimatu) wyciska swoje piętno na obszarze atmosfery w mikroskali. Topoklimat. Termika. Specyfika klimatu łanu (fitoklimatu. etc. można wskazać na typowe rodzaje topoklimatu takie jak: topoklimat płaskich obszarów rolniczych. jak już wspomniano wcześniej. decydując o ich tempie wzrostu i rozwoju. topoklimat terenów leśnych. mające znaczenie tak dla procesów pogodowych w atmosferze jak i dla zespołów roślinnych.

Na dowolnym poziomie szaty roślinnej można określić saldo promieniowania (Rnp) jako sumę wszystkich składowych uczestniczących w wymianie: Rnp = Rtp – Rtr + Rld – Rlu gdzie: Rtp . Stosunkowo niewielka część tej energii asymilowana jest w biomasie. Wieczorem i w nocy sytuacja ulega odwróceniu i ciepło powierzchni czynnej przenika do atmosfery tworząc układ zwany inwersją temperatury. występują w porach wieczornej. 136 .622. W ciągu dnia dysproporcje te pogłębiają się osiągając maksimum w okresie najintensywniejszego napromieniowania słonecznego. a znajdującą się tuż przy gruncie.Meteorologia rolnicza Saldo promieniowania określa ilość energii użytecznej wykorzystywanej przez ekosystem. W przebiegu dobowym sald najmniejsze różnice pomiędzy warstwą powierzchniową. nocnej i rannej.promieniowanie długofalowe emitowane przez szatę roślinną Główną rolę w kształtowaniu gospodarki energią w łanie odgrywają liście roślin.exp(-0. W dzień słoneczny spadek wartości salda promieniowania. Gospodarka energetyczna łanu roślin w dużym stopniu wpływa na temperaturę gleby. zależy wielkość poszczególnych składników bilansu. który zapewnia wzrost i rozwój organizmów roślinnych. który to proces realizuje się podczas przemian fazowych wody. kąta ustawienia. wraz z przemieszczaniem się w głąb szaty roślinnej. a tym samym jej przychód od gleby. Tymczasem w nocy szata roślinna wyraźnie chroni powierzchnię gleby przed utratą energii w formie promieniowania długofalowego.L +0. Od ich ilości.promieniowanie słoneczne odbite od danej powierzchni Rld . etc.promieniowanie długofalowe skierowane w głąb szaty roślinnej Rlu .L2) gdzie: r – współczynnik odbicia całkowitego promieniowania słonecznego L – LAI Salda promieniowania na poszczególnych poziomach wysokości łanu różnią się niekiedy znacznie. barwy.napromieniowanie całkowite na daną powierzchnię szaty roślinnej Rtr . W ciągu dnia dopływ energii. Z tego też powodu znając napromieniowanie całkowite możemy obliczyć saldo promieniowania jako funkcję współczynnika pokrycia liści LAI (leaf area index) : Rnp(L) = Rtp(1-r).055. W okresie dnia strumień ciepła jawnego z atmosfery ogrzewa powierzchnię czynną. W zakresie gospodarki wodnej w przyrodzie można wydzielić system: podłożeroślina-atmosfera. Dodatkowo wymiana dotyczy również ciepła utajonego. jest większy niż w dzień pochmurny. wielkości. reszta uczestniczy w procesie wymiany. wyraźnie zmniejsza się.

Meteorologia rolnicza Niezależnie od wielowątkowych zadań. Rozróżniamy ewapotranspirację potencjalną (ETP) i rzeczywistą (ETR). Możliwe są inne kierunki przepływu. Ostatnim procesem w omawianym systemie jest transpiracja. którą woda przepływa. plus woda konstytucyjna wbudowana w składniki organizmu. wielkości otwarcia szparek i od ilości energii wykorzystywanej do parowania wody. W ten sposób woda z głębszych warstw profilu podsiąka do stref korzeniowych. Rośliny mogą pobierać wodę aktywnie dzięki mechanizmowi przenikania osmotycznego oraz biernie na zasadzie różnicy potencjału ciśnieniowego wody w glebie i korzeniu. zawsze jednak od potencjału wyższego do niższego. Stosunek energii strumienia parowania z danej powierzchni do energii ciepła jawnego wypromieniowywanego.strumień ciepła jawnego LE . Wartości rzeczywiste dotyczą konkretnej powierzchni parującej (gleby i roślinności) w danym czasie i oznaczamy je w milimetrach (mm). Pomiędzy tymi wielkościami istnieje relacja: ETR = k . Strumień wody wpływający do systemu jest równy strumieniowi wody wypływającemu przez liście. . Pobrana woda z otoczenia tej strefy powoduje powstanie różnic potencjału od wilgotniejszych objętości gleby do korzenia. ETP gdzie: 137 .= S/LE gdzie: S . dzięki stałemu utrzymywaniu różnicy potencjałów pomiędzy różnymi organami. iż gęstość strumienia wody przepływającej w systemie jest wprost proporcjonalna do gradientu siły powodującej przepływ i odwrotnie proporcjonalna do oporu jaki stawia materia przez. która zachodziłaby w danym miejscu przy nieograniczonych zasobach wody. Intensywność transpiracji zależy od gradientu ciśnienia pary wodnej. Strumień pary wodnej wypływający z powierzchni roślin do atmosfery niesie z sobą porcję energii utajonej. Woda w roślinie przemieszcza się systemem naczyń od korzenia aż do tkanek. jego funkcjonowanie podlega zasadzie. która mówi. Przepływ wody przez roślinę rozpoczyna się od strefy korzeniowej. Ponadto istnieje drugi mechanizm wytwarzania różnic potencjału – parowanie powierzchniowe. polegająca na wyparowywaniu wody przez kutikulę lub szparki. nazywa się stosunkiem Bowena (Bowen ratio).strumień ciepła utajonego W agrometeorologii transpirację rozpatruje się wespół z parowaniem z powierzchni gleby i określa mianem ewapotranspiracji. które realizują się dzięki systemowi. Podobnie w milimetrach wyrażamy ewapotranspirację potencjalną.

Pomiarów ewapotranspiracji rzeczywistej dokonuje się za pomocą przyrządów zwanych ewaporometrami glebowymi bądź lizymetrami.344 . Ustalono szereg formuł matematycznych opisujących relację parowania rzeczywistego w stosunku do czynników zewnętrznych.średnia miesięczna prędkość wiatru na wysokości od 10-15 m S E=0. Wzory empiryczne na wyliczenie ETP należy stosować tylko w odniesieniu do obszarów dla. Poniżej zaprezentowano kilka tego typu wzorów. (25=t)2 .(15+3 .0018 .zależny jest od fazy rozwojowej rośliny (f) i od wskaźnika zawartości wody dostępnej dla roślin w glebie (xw). Rs gdzie: wzór Baca d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w hPa Rs – suma miesięczna promieniowania całkowitego w kWh 138 . gleby i rośliny. do których zalicza się przede wszystkim konieczność wykonywania innych skomplikowanych pomiarów parametrów dolnej troposfery. Najprostsze metody wyliczeń ETP wywodzą się z zależności statystycznych jakie istnieją między podstawowymi parametrami meteorologicznymi. E = 30 . a wielkością parowania z otwartych powierzchni wodnych.Meteorologia rolnicza k . av +0. Można też oszacować tę wartość przy pomocy metod pośrednich. v) gdzie: wzór Tichomirowa d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w mm Hg v . iż do ich ustalenia użyto danych statystycznych z tych właśnie terenów. (100-f) gdzie: wzór Iwanowa t – średnia miesięczna temperatura powietrza w oC f – średnia miesięczna wilgotność względna w % S E = 3d . jednak posiadają one szereg wad. których zostały one opracowane. Wynika to z faktu. $d gdzie: N wzór Schmucka E = suma parowania za okres półroczny w mm d – średni miesięczny niedosyt wilgotności powietrza w mm Hg S E =d .

który wyraża różnicę pomiędzy wielkością opadów atmosferycznych a ewapotranspiracją : Ss= P-ETR W bardziej rozbudowanej postaci formułę tę prezentuje Sarnacka: N = P . w którym wartość współczynnika hydrotermicznego jest mniejsza od 1. Jak już wskazywano w rozdziale dotyczącym promieniowania słonecznego.odpływ. określany jest mianem posuszny. Topoklimat terenów szczególnych Bardzo ważnym elementem.1$t Miesiąc. rozstrzyga o tym kąt padania promieni słonecznych. kształtującym warunki mikroklimatyczne w łanach roślin jest topografia terenu. współczynnika hydrotermicznego Sielianinowa. Na wszelkie zależności wynikające z bardzo subtelnych niekiedy oddziaływań między rośliną uprawną a atmosferą. H.ETR .woda łatwo dostępna (stan końcowy). P .WŁDp + WŁDk + H gdzie: N.woda łatwo dostępna (stan początkowy). nakłada się dodatkowy czynnik różnicujący – ekspozycja danej powierzchni.niedobory w mm ETR .ewapotranspiracja rzeczywista. Najprostszym z nich jest wzór na określenie stopnia suchości. Stoki południowe charakteryzuje większy przychód energii w 139 .opad WŁDp .5 mamy do czynienia z intensywną posuchą. WŁDk . Można też liczyć stopień uwilgotnienia jako iloraz tych wartości: Sw = P/ETR W literaturze przedmiotu spotykamy też często oszacowania tzw. zaś przy wartościach poniżej 0. Czynnik ten w pierwszym rzędzie decyduje o przychodach energii.Meteorologia rolnicza Dla produkcji rolniczej ważne są wskaźniki ogólnie charakteryzujące pokrycie zapotrzebowania roślin na wodę. Jest to iloraz sumy opadów miesięcznych przez jedną dziesiątą sumy temperatur miesiąca: K=P/0.

otwartych przestrzeniach śnieg jest wywiewany. w których silniejsze podmuchy wiatru. charakteryzujących się urozmaiconą kopulastą rzeźbą. nad powierzchniami stoków południowego i północnego wytwarza się różnica temperatur przekraczająca kilka stopni. a nawet ustawionej poziomo. Układ powierzchni stokowych wpływa także na inne parametry agrometeorologiczne. W tym też przypadku napromieniowanie jednostki powierzchni jest zawsze mniejsze niż powierzchni stoku południowego. że chłodniejsze powietrze spływa w dół (nocą). jego warstwa pozostaje najcieńsza i wiosną najszybciej ulega roztopieniu. gdy wysokość Słońca nad horyzontem przewyższa kąt spadku stoku. typowe dla tej części stoku. Szczególnie wyraziście objawia się to zjawisko przy dużych różnicach wzniesień na terenach wyżynnych i górskich. Z kolei u podnóży i na stokach północnych pokrywa śniegowa zalega najdłużej opóźniając wiosenne ruszenie wegetacji roślin. zaś różnice w termice nie przekraczają 1 oC. Zwykle najcieplej jest wtedy w pobliżu wierzchowiny. Na stok północny natomiast promieniowanie bezpośrednie dociera jedynie wówczas. Zróżnicowanie temperatur bywa zwykle największe tuż przy samej powierzchni i stopniowo maleje wraz z wysokością. użytkowanych rolniczo notuje się także przestrzenne zmiany wielkości opadów. Na falistych terenach. W czasie nocy oraz dni chłodniejszych pojawia się dodatkowa stratyfikacja termiki w rzeźbie. Dzieje się tak dlatego. gdyż kąty padania promieni są tu zawsze wyższe. Następuje wówczas wymieszanie zalegających mas powietrza. Wiąże się to głównie z przenoszeniem strumieni opadów przez silniejsze podmuchy wiatru. Pomiary wykazały. Powierzchnie stoków absorbujących energię słoneczną wpływają na wartość temperatur przylegających dolnych obszarów troposfery. Na wierzchołkowych. Wystawy południowe wzmacniają napromieniowanie powierzchni. Tereny wyżej położone. Podczas pięknej słonecznej. Zwłaszcza wtedy gdy wieje wiatr z prędkością przekraczającą 2 m/sek. Jednym z nich jest zróżnicowany rozkład opadów. bezwietrznej pogody. czyli zmianę sumy opadów wraz ze zmianą wysokości terenu nad poziom morza. iż najmniejszą porcję wody uzyskują partie wierzchołkowe. najchłodniej u podnóża. znoszą deszcz na odległość kilku do kilkunastu metrów. otrzymują większe porcje opadów. Jeszcze silniejsze przestrzenne zróżnicowanie dotyczy opadów śniegu i następnie rozłożenia pokrywy śnieżnej.Meteorologia rolnicza porównaniu z północnymi. Nad powierzchniami stoków i wierzchowin panuje zwykle najniższa 140 . zaś cieplejsze wędruje ku górze po stoku (w dzień). Różnice w stopniu napromieniowania przeciwległych powierzchni terenu urzeźbionego nie zawsze przekładają się proporcjonalnie na różnice temperatur powietrza. Wraz z różnym rozkładem opadów atmosferycznych pojawia się zmienna wilgotność powietrza. Tam też można wyznaczyć tzw. gradient hipsometryczny. z tego powodu. do pewnych wysokości granicznych. Działanie takie jest szczególnie widoczne na terenach pojeziernych. że do tych ostatnich wielokroć nie dociera w ogóle promieniowanie bezpośrednie. po ich przekroczeniu sumy opadów maleją. o małych deniwelacjach.

w pobliżu zbiorników wodnych jest cieplej. Swoiste warunki mikroklimatyczne kształtują się również w otoczeniu zbiorników wodnych. w tym charakterystycznej mgły z wyparowania. Tereny nadmiernie uwilgotnione. jako istotny składnik środowiska glebowego. Podobnie jak zbiorniki wodne. Układ taki tworzy zjawiska podobne do wiatrów bryzowych. W ciągu dnia woda nagrzewając się wolniej utrzymuje niższą temperaturę powietrza w bezpośrednim otoczeniu. jest znacznie opóźniana. W warunkach nowoczesnego rolnictwa pasy zadrzewień stały się jednak przeszkodą dla wykonywania prac polowych. W takich jednak sytuacjach woda. W ciągu dnia najwyższą temperaturą charakteryzują się części koron drzew. Z punku widzenia rolniczego ważnym jest. Kolejnym efektem bliskości otwartych powierzchni wodnych na mikroklimat przylegających pól jest częstsze tworzenie się mgieł. bagienne. powodują tworzenie się enklaw typowego mikroklimatu miejskiego. Rozrastające się aglomeracje. zmniejszają się kontrasty termiczne w ciągu pór roku i części doby. zalegających w dolnych partiach. torfowe uważane są za zimne. zwiększając szybkość wiatrów. zaś w strefie poszycia panuje temperatura najniższa. Mikroklimat tych obszarów warunkuje przede wszystkim różna charakterystyka cieplna wody i przylegającego lądu. Z kolei w nocy sytuacja staje się odwrotna. Najbardziej wyrazistą cechą tego mikroklimatu jest podniesienie średniej temperatury powietrza o 1-2 stopni w otoczeniu wielkich metropolii. Lesistość jest bowiem w pierwszym rzędzie czynnikiem zwiększającym sumy opadów atmosferycznych. Tereny leśne same w sobie wytwarzają typowy klimat. w przeciwieństwie do części osłoniętych. oddziaływają tereny podmokłe. Kopalnie wszelkiego rodzaju ingerują w stosunki wodno-powietrzne gruntu. zwłaszcza w połączeniu z istniejącymi zakładami przemysłowymi. tak że idea ta stopniowo traci na znaczeniu. Rolnictwo dostrzegło pożytki wynikające z istnienia drzewostanu w pobliżu pól już w ubiegłym wieku. przyczyniających się do znacznej poprawy mikroklimatu pól. którego najbardziej charakterystycznymi cechami są: zmniejszony dopływ energii do podłoża i wolniejsza jej utrata. Idea ta znalazła praktyczny wyraz w budowaniu zadrzewień śródpolnych na obszarach bezleśnych. najniższe jest tu również nasłonecznienie. iż kompleksy leśne wpływają na mikroklimat przylegających terenów. Także w czasie zimy zamarznięty zbiornik wodny zmniejsza tarcie powietrza. reaguje nieco swoiście z powietrzem w zakresie wymiany ciepła. Zwłaszcza wiosenna wegetacja na nadmiernie uwilgotnionych glebach organicznych lub w pobliżu rozleglejszych obszarów podmokłych. Inne zjawiska występują w pobliżu terenów kopalnych. Nie występuje tu bowiem wymiana wgłębna ciepła. zatrzymywanie znacznej części opadów atmosferycznych przez korony drzew. W otoczeniu takich obszarów łagodnieje prędkość wiatru. Zasięg zmian zależy tu od wielkości powierzchni wodnej. dłużej zalegająca pokrywa śniegowa.Meteorologia rolnicza wilgotność względna. zmieniając tym samym właściwości cieplne 141 .

Niezależnie od konkretnych rozwiązań techniczno – organizacyjnych. Po pierwsze. Wynikają z tego korzyści dla obydwu systemów. Najlepiej zadanie to może spełnić system składający się z sieci obserwacyjnej. sieci składającej się z klasycznych zestawów instrumentów. środków łączności z odbiorcami informacji (rolnikami). z których odczyty wykonywano manualnie. jest zintegrowanie specjalistycznych urządzeń agrometeorologicznych z ogólną siecią meteorologiczną. Stacja taka działa w sposób ciągły i może być zaprogramowana do rejestracji każdego parametru meteorologicznego. stosowaną w krajach przodujących w tego typu rozwiązaniach. Zadania pomiarowe spełniają doskonale automatyczne. Naukowcy zajmujący się tą dziedziną określają system jako agrometeorologiczną osłonę rolnictwa. centrów gromadzenia i przetwarzania danych. Kompleksowe oddziaływanie tego typu terenów na kształtowanie warunków mikroklimatycznych wegetacji roślin jest ujemne. pomimo. opisowego podejścia do zagadnień związanych z relacją pomiędzy warunkami pogodowymi. Po drugie. jednak wczesne rozwiązania z tego zakresu pozostawały mało efektywne z dwóch powodów. zalecenia agrometeorologiczne przekazywane do praktyki w sposób tradycyjny. Dane. bez opóźnień. Dobrą praktyką. mamy aktualnie do czynienia z kreowaniem bardzo szczegółowych zaleceń produkcyjnych na bazie nagromadzonej wiedzy i bieżącego monitoringu środowiska. Agrometeorologiczna osłona rolnictwa Po okresie biernego. Praktycznie rzecz biorąc nie istnieją przeszkody techniczne dla dowolnego kształtowania każdego z elementów systemu.Meteorologia rolnicza podłoża oraz temperaturę i wilgotność powietrza. wszystkie jego elementy muszą istnieć oraz działać precyzyjnie i niezawodnie. Jedynie najbardziej ogólne zasady postępowania w określonych sytuacjach pogodowych mogą docierać do odbiorców w formie książkowo-broszurowej. z powodu niskiej sprawności sieci pomiarów parametrów agrometeorologicznych. Rezultaty pomiarów trafiają do centrów gromadzenia i przetwarzania drogą radiową lub poprzez sieć telefoniczną. a wzrostem i rozwojem roślin. z dowolną częstotliwością. Idea systemu nie jest wprawdzie całkiem nowa. 142 . stacje agrometeorologiczne. omówione pod względem technicznym w rozdziale pierwszym. taką aby zapewniła maksimum reprezentatywności pomiarów dla specyficznych pogodowo obszarów. Ze względu na dynamikę zmian pogodowych koniecznym jest przekazywanie zaleceń w czasie rzeczywistym. Dzięki automatyce w sieci można zainstalować niezbędną ilość stacji. zdalnie sterowane. z przyczyny braku odpowiednich narzędzi modelowych pozwalających na spożytkowanie pozyskanych danych. mają ograniczoną wartość. W odróżnieniu od innych dyscyplin ze sfery nauk rolniczych generujących postęp. Aktualnie większość tych trudności zostało przełamanych. iż przykładowo zwiększona koncentracja dwutlenku węgla może być traktowana jako czynnik stymulujący wydajność roślin.

Najczęściej prognozy określają terminy wznowienia wegetacji roślin po okresie zimowym. Dzięki modelom i danym pozyskanym dla ich obsługi. Niezwykle ważnym jest też odpowiednie przygotowanie odbiorców. zakupu środków produkcji. nie tylko w obrębie pojedynczego gospodarstwa. iż ich sprawdzalność wzrasta w miarę zaawansowania wegetacji. Będą to przykładowo ostrzeżenia o przymrozkach. Tak więc większe korzyści z 143 . które mogą być wykorzystywane przy podejmowaniu ważnych decyzji organizacyjnych i technologicznych. ale jednocześnie daje szansę dostępu do ściśle wyspecyfikowanych danych oraz ich interaktywne wykorzystanie. w różnych perspektywach czasowych. zasobach ciepła w okresie wegetacji oraz zasobach wody użytecznej pod plantacjami roślin. bądź z nim związane. System przetwarzania generuje wyniki. która to inwazyjność w dużym stopniu zależy od przebiegu warunków pogodowych. usługowe.Meteorologia rolnicza które zbiera centrum przetwarzania podlegają weryfikacji. Pierwsza z nich to ostrzeżenia o pogodowych zjawiskach szkodliwych. zapisaniu w specjalistycznej bazie danych i następnie obróbce cyfrowej na użytek zaleceń agrometeorologicznych. Trzecia wreszcie grupa przetworzonych danych to wyniki obliczeń uzyskanych z wykorzystaniem modeli matematycznych. możliwe jest prognozowanie rozwoju roślin i tła meteorologicznego tego rozwoju. niezwykle istotna w przypadku aplikacji środków ochrony roślin. a błąd prognozy spada poniżej 10% Część informacji powstała na bazie modeli może być wykorzystywana szerzej. Modelowaniu podlegają także zjawiska związane z inwazyjnością chorób i szkodników. precyzyjnego sformułowania umów na zlecane usługi. z tym. Znajomość tempa rozwoju roślin stwarza możliwość zaplanowania prac w gospodarstwie. Wprawdzie część danych i zaleceń można wykorzystać bezpośrednio. W tym względzie możliwych jest wiele rozwiązań. technicznej i organizacyjnej sprawności. Właściwością modeli prognostycznych jest to. Tak więc korzyści z istnienia systemu mogą odnosić także instytucje administracyjne. Internet bowiem nie tylko zapewnia najprostszy sposób przesyłu. Typowym przykładem z tego zakresu jest informacja o spodziewanej prędkości i kierunku wiatru. Ostatnie ogniwo systemu to przekaz informacji dla odbiorców. dające się zaliczyć do 3 kategorii. handlowe i techniczne pracujące na rzecz rolnictwa. mogących spowodować poważne straty w produkcji. nadchodzących ulewnych opadach. iż pełne i efektywne spożytkowanie informacji z systemu nie zależy tylko od jego naukowej. Należy wyraźnie podkreślić. gradobiciach etc. Tak więc zbliżając się do finalnych stadiów rozwojowych uzyskujemy coraz wyższą trafność przewidywań. część z nich jednak wymaga uwzględnienia dalszych warunków kształtujących procesy produkcyjne. pozwalająca uniknąć skażeń środowiska czy zniszczenia sąsiednich plantacji. Odrębną kategorię stanowią odpowiednio spreparowane dane. Do tej kategorii zaliczają się także informacje o zapasach wody pozimowej w glebie. daty pojawu ważniejszych faz i czasu ich trwania. że największe perspektywy istnieją przed systemem elektronicznym na bazie internetu. określenia terminów i wielkości dostaw produktów rolnych do punktów skupu.

144 . bo powstałą w połowie lat osiemdziesiątych siecią AZMET. nie może też liczyć na osłonę agrometeorologiczną. iż część kosztów funkcjonowania sieci ponoszą jej bezpośredni beneficjanci.Meteorologia rolnicza systemu wyniosą osoby z odpowiednim wykształceniem rolniczym lub te. Należy podkreślić. z najstarszą. USA. to rzeczywistość spotykana w krajach o wysokim poziomie rozwoju. Na użytek rolnictwa bardzo efektywnie pracują sieci stanowe. obsługującą stan Arizona. wymuszając przy tym wysoką jakość usług oraz ich sukcesywne ulepszanie czy rozszerzanie. Opisany powyżej schemat organizacyjny sieci oraz jego walory użytkowe. Wprawdzie odpowiedzialne instytucje wykonują na użytek rolnictwa w tym względzie dużo zainteresowani mogą korzystać z okresowych informacji agrometeorologicznych. które skorzystają ze specjalistycznego przygotowania kursowego. Podobne rozwiązania techniczno-organizacyjne istnieją w krajach Unii Europejskiej. Interaktywny kalkulator bilansów wodnych . Polskie rolnictwo. Okno internetowe sieci automatycznej stanu Georgia. 43. Przodują w tym względzie przede wszystkim Stany Zjednoczone. Rys. nękane przeciwnościami różnej natury. w tak zaawansowanym wydaniu.

44. Okno internetowe sieci automatycznej stanu Georgia. Rys. działa z pewnym opóźnieniem i nie zapewnia dostatecznej reprezentatywności. USA. Wyniki oznaczeń warunków rozwoju roślin bieżących i przewidywanych na tle danych wieloletnich. 145 .Meteorologia rolnicza opisowych i w formie zaleceń – to jednak system ten nie jest interaktywny.

Woś A. 1989. WeiŚ Białystok Dzieżyc J. 1997. PWN Warszawa Czaja S. PWN Warszawa Kędziora A. PWN Warszawa Rojek M.D.. Koźmiński Cz. Fundacja „Rozwój SGGW”. 1973. 1994. 1980 Materiały do ćwiczeń z agrometeorologii. Agrometeorologia i Klimatologia. Agrometeorologia. Łykowski B. 1992. S.. Atmosfera.. i inni. Globalne zmiany klimatyczne. AWR Wrocław Schönwiese CH. PWN Warszawa Il’ko J. 1996. Madany R. Wybrane zagadnienia z klimatologii ogólnej i stosowanej. Wydawn. 1996. Żyromski A.REFERENCJE Bac. 1998. SGGW Warszawa Łykowski B. Rojek M. Potrzeby wodne roślin uprawnych. Prószyński i S-ka. ekoklimat. klimat. Minileksykon – Meteorologia. PWN Warszawa. 1995. PWN Warszawa . 1998. Klimat i człowiek. 1998. Meteorologia dla geografów. Zeszyt do ćwiczeń z agrometeorologii. Szwejkowski Z.. ART Olsztyn. 1999. Warszawa Radomski Cz. Agrometeorologia. PWRiL Warszawa Kożuchowski K. Podstawy agrometeorologii.

ILUSTRACJE
Fot 1. Automatyczna stacja agrometeorologiczna firmy Eijkelkamp, zainstalowana na Stacji Badawczej w Tomaszkowie koło Olsztyna

Ilustracje Fot. 2. Przykłady chmur wysokich

148

Ilustracje Fot. 3. Przykłady chmur średnich

149

4.Ilustracje Fot. Przykłady chmur niskich warstwowych 150 .

Ilustracje Fot. 5. Przykłady chmur niskich kłębiastych 151 .

You're Reading a Free Preview

Pobierz
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->